ویکیپیدیا ckbwiki https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%BE%DB%8E%DA%A9 MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter میدیا تایبەت وتووێژ بەکارھێنەر لێدوانی بەکارھێنەر ویکیپیدیا لێدوانی ویکیپیدیا پەڕگە وتووێژی پەڕگە میدیاویکی وتووێژی میدیاویکی داڕێژە وتووێژی داڕێژە یارمەتی وتووێژی یارمەتی پۆل وتووێژی پۆل دەروازە لێدوانی دەروازە ویکیپرۆژە لێدوانی ویکیپرۆژە ڕەشنووس لێدوانی ڕەشنووس TimedText TimedText talk مۆدیوول لێدوانی مۆدیوول Event Event talk 0 1226 1574829 1401213 2026-04-12T06:41:12Z 1silent scientist 51740 1574829 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = فارسی ناوەڕاست | altname = | nativename = {{lang|pal|𐭯𐭠𐭫𐭮𐭩𐭪}} ({{transl|pal|پارسیک}} or {{transl|pal|پارسیگ}}) | region = [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]] (٢٢٤–٦٥١) | ethnicity = | era = پەرەی سەندووە بۆ [[زمانی فارسی#فارسی نوێ|فارسی نوێی سەرەتایی]] تا سەدەی نۆ؛ دواتر تەنھا لەلایەن مۆبادەکانی [[زەردەشتی]] بۆ [[تفسیر]] و فێرکاری ئایینی بەکارھێنرا | familycolor = Indo-European | fam2 = [[زمانە ھیند و ئێرانییەکان]] | fam3 = [[زمانە ئێرانییەکان]] | fam4 = [[زمانەکانی ئێرانی ڕۆژاوا]] | fam5 = باشووری ڕۆژاوایی | ancestor = [[فارسی کۆن|زمانی فارسی کۆن]] | script = [[ڕێنووسی پەھلەوی]], [[ڕێنووسی مانی]], [[ڕێنووسی ئاڤێستای]], [[ڕێنووسی پێزەندی]] | iso2 = pal | lc1 = pal | ld1 = فارسی ناوەڕاستی زەردەشتی ("پەھلەوی") | lc2 = xmn | ld2 = مانی فارسی ناوەڕاست (ڕێنووسی مانی) | glotto = pahl1241 | glottoname = | lingua = 58-AAC-ca | image = Middle Persian.png }} '''فارسی ناوەڕاست'''،<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jabbari|یەکەم=Alexander|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=av-xEAAAQBAJ&pg=PA116&dq=Parsig&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjesvC8nb6IAxVrhf0HHQP4EPwQ6wF6BAgLEAQ#v=onepage&q=Parsig&f=false|سەردێڕ=The Making of Persianate Modernity: Language and Literary History between Iran and India|ڕێکەوت=٣٠ی ئازاری ٢٠٢٣|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-١-٠٠٩-٣٢٠٨٦-٣|پەڕەکان=١١٥-١٢٤|زمان=en}}</ref> ناسراویشە بە زمانی '''پاڵەوی'''<ref name=":2">{{بیرخستنەوە|دوایین=Cereti|یەکەم=C. G.|chapter=Middle Persian literature I: Pahlavi Literature|سەردێڕ=Encyclopedia Iranica|chapter-url=http://www.iranicaonline.org/articles/middle-persian-literature-1-pahlavi|ساڵ=٢٠٠٩|شوێن=New York|بڵاوکەرەوە=iranicaonline.org}}, accessed August 2010</ref> ھەروەھا بە [[ناوی کۆتایی]] '''پارسیک''' یان '''پارسیگ''' ناسراوە ([[ڕێنووسی پەھلەوی]]: {{lang|pal|𐭯𐭠𐭫𐭮𐭩𐭪}}، [[ڕێنووسی مانی]]: 𐫛𐫀𐫡𐫘𐫏𐫐‎، [[ڕێنووسی ئاڤێستان]]: 𐬞𐬀𐬭𐬯𐬍𐬐) لە فۆڕمی دواتردا،<ref name = Mushegh>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|یەکەم=Mushegh |دوایین=ئاساتری |ساڵ=٢٠٠٦|سەردێڕ=توخمە ئێرانییەکان بە زمانی عەرەبی: دۆخی لێکۆڵینەوە |journal=ئێران و قەفقاز |بەرگ= ١٠|issue=1 |پەڕەکان=٨٧–١٠٦|doi=10.1163/157338406777979386}}</ref><ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=MacKenzie |یەکەم=D. N. |سەردێڕ=A Concise Pahlavi Dictionary |بڵاوکەرەوە=OUP |ساڵ=١٩٨٦|پەڕە=٤٥}}</ref> فەرھەنگێکی ڕۆژاوایی [[زمانە ئێرانییەکان#ئێرانی ناوەڕاست|زمانی ئێرانی ناوەڕاست]] کە بووە زمانی فەرھەنگ و فەرمی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ئیمپراتۆریەتی ساسانی]]. بۆ ماوەیەک دوای داڕمانی ساسانیەکان، فارسی ناوەڕاست وەک [[Prestige (Sociolinguistics)|زمانی پایەدار]] بەردەوام بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Versteegh |یەکەم=K. |ساڵ=٢٠٠١|سەردێڕ=پەیوەندییە زمانەوانیەکانی نێوان عەرەبی و زمانەکانی تر |journal=Arabica |بەرگ=٤٨|issue=4 |پەڕەکان=٤٧٠–٥٠٨|doi=10.1163/157005801323163825}}</ref> لە [[فارسی کۆن|زمانی فارسیی کۆن]] سەری ھەڵداوە،<ref name=":1" /> کە زمانی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] بوو. باپیرەی زمانی [[زمانی فارسی#فارسی مۆدێرن|فارسی ھاوچەرخ]]، زمانی فەرمی [[ئێران]]، [[ئەفغانستان]] ([[داری]]) و [[تاجیکستان]] ([[زمانی تاجیکی|تاجیکی]]). ==ناو== "ئێرانیکی ناوەڕاست" ئەو ناوەیە کە بە چاخی ناوەڕاستی گەشەسەندنی [[زمانە ئێرانییەکان|زمان و زاراوەی ئێرانی ژمارەیەکی زۆر]].<ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Henning|یەکەم=Walter Bruno|ساڵ=١٩٥٨|سەردێڕ =Mitteliranisch|زنجیرە=Handbuch der Orientalistik I, IV, I|شوێن=Leiden|بڵاوکەرەوە=Brill}}.</ref>{{rp|1}} چاخی ناوەڕاستی زمانە ئێرانییەکان لە دەوروبەری ساڵی ٤٥٠ پێش زایین دەست پێدەکات و لە دەوروبەری ساڵی ٦٥٠ زاینی کۆتایی دێت. یەکێک لەو زمانە ئێرانیکیە ناوەڕاستانە پارسی ناوەڕاستە، واتە چاخی ناوەڕاستی زمانی فارسەکانە/پارسەکانە، کە گەلێکی ئێرانی [[فارسەکان|پارسی خۆی]]، کە دەکەوێتە بەرزاییەکانی باشووری ڕۆژئاوا لەسەر سنووری [[بابل]]. پارسەکان زمانەکەیان ناودەبرد بە ''پارسیگ یان پارسیک''، بە واتای "فارسی/پارسی". زمانێکی تری ئێرانی ناوەڕاست [[زمانی پاڵەویی ئەشکانی|پارتی]] بوو، واتە زمانی گەلانی [[زمانەکانی ئێرانی ڕۆژئاوا|باکووری ڕۆژئاوای ئێرانی]] گەلانی [[پارتیا|پارتیای خۆی]]، کە بەدرێژایی لێواری باشوور/باشووری ڕۆژهەڵات کەوتووە لە [[دەریای قەزوین|دەریای کاسپی]] و تەنیشت سنووری نێوان زمانەکانی ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵاتی ئێرانە. پارتییەکان زمانەکەیان ناودەبرد ''پارساویگ یان پارساویک''، بە واتای "پارتی". لە ڕێگەی گۆڕینی دەنگی ڕێکوپێکەوە ''پارساویگ'' بوو بە ''پەهلەویگ''، کە لە کۆتاییدا وشەی 'پەهلەوی' لێیەوە پەرەی سەند. ''-یگ و -یک'' لە ''پارسیگ'' و ''پارساویگدا'' پاشگرێکی ئاسایی ئێرانی ناوەڕاست بوو بۆ "پەیوەندیداری". هاوتای پاشگری -یگ لە فارسی نوێدا پاشگری -ی.<ref name=":0">{{کتێبەکە وەرگرە|کۆتا=ماکێنزی|یەکەم=D. ن.|title=فەرهەنگێکی پوختی پەهلەوی|publisher=OUP|year=1986|page=45}}</ref> کاتێک [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی|ئەرشەکەکان]] (کە پارتی بوون) لە سەدەی ٣.پ.ز. هاتنە سەر تەختی فەرمانڕەوایی، بەکارهێنانی زمانی یۆنانی نووسراو (لە جێنشینەکانی [[ئەسکەندەری مەزن|ئەلکساندەری مەزن]]) وەک زمانی بەڕێوبەری بۆ مابۆوە. لە ژێر کاریگەری فەرهەنگ و نەریتی یۆنانیەکان ([[هێلێنیزاسیۆن|هێلێنیگەری]])، هەندێک زمانی ئێرانی ناوەڕاست، وەک [[زمانی باکتری|باختری]]، دەستیان کردبوو بە نووسین بە [[ئەلفوبێی یۆنانی|ڕێنووسی یۆنانی]]. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا زمانەکانی تری ئێرانی ناوەڕاست دەستیان کرد بە نووسین بە ڕێنووسێک کە لە [[ئەلفوبێی ئارامی|ئەرامی]] وەرگیراوە. هۆکاری سەرەکی ئەوەش بەهۆی ئەوەی زمانی ئارامیی پێشتر زمانی نووسراوی بەڕێوبردنی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|هەخامەنشی]] بووە، نووسەرانی دەسەڵات ئەو کارەیان لە هەموو ئیمپراتۆریەتەکەدا پەیڕەوکردبوو. ئەم ەیڕەوکردنە بووە هۆی ئەوەی کە کەسانی دیکە [[ئارامیکی شاهانە]] وەک زمانی پەیوەندیکردن وەربگرن، چ لە نێوان ئێرانییەکان و نا ئێرانییەکان.<ref name="IGCHI">{{بیرخستنەوە|دوایین=Gershevitch|یەکەم=Ilya|chapter=Bactrian ئەدەب|لاپەڕە=1250–1260|سەردێڕ=سەردەمی سێلۆسی، پارتی و ساسانی|زنجیرە=مێژووی کامبریج ئێران، بەرگی یەکەم. 3(2)|editor-last=یارشاتار|سەرنوسەر-یەکەم=ئیحسان|ساڵ=١٩٨٣|بڵاوکەرەوە=چاپخانەی زانکۆی کامبریج|ژپنک=٠-٥٢١-٢٤٦٩٣-٨}}.</ref>{{rp|1251–1253 }} گواستنەوە لە ئارامیی شاهانە بۆ ئێرانی ناوەڕاست زۆر بە لەسەرخۆیی ڕوویدا، بە لەسەرخۆبوون و زیادبوونی وشەی ئێرانی زیاتر و زیاتر بوو بە جۆرێک کە زمانی ئارامی لەگەڵ توخمە ئێرانییەکان وردە وردە گۆڕا بۆ ئێرانی لەگەڵ توخمە ئارامییەکان.<ref name="PWL">{{بیرخستنەوە|کۆتایی=بۆیس|یەکەم=ماری|بابەت=نووسراو و ئەدەبیاتی پارتەکان|لاپەڕەکان=1151–1165|سەردێڕ=سەردەمی سێلۆسی، پارتی و ساسانی|زنجیرە=مێژووی کامبریج ئێران، بەرگی یەکەم. 3(2)|editor-last=یارشەتار|سەرنوسەر-یەکەم=ئیحسان|ساڵ=١٩٨٣|بڵاوکەرەوە=چاپخانەی زانکۆی کامبریج|ژپنک=٠-٥٢١-٢٤٦٩٣-٨}}.</ref>{{rp|1151}} لە سەردەمی هەژموونی [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی|ئەرشەکەکان]] ، ئەم سیستەمە نووسینەی کە لە زمانی ئارامییەوە وەرگیراوە بۆ زمانە ئێرانییەکان، بە تایبەت هاتە سەر پەیوەندی بە پەهلەوەیەکان (پارتیەکان) (ڕەنگە لە ڕاوێژکارییەکانی پارتییەوە سەرچاوەی گرتبێت<ref name="PWL" />)، و بەم شێوەیە ڕێنووسەکەش ناونرا ''پەهلەوی'' "پارتی".<ref name="Boyce_MPL" />{{rp|33}} جگە لە زمانی [[زمانی پاڵەویی ئەشکانی|پەهلەوی]] (پارتی)، نووسینی وەرگیراو لە ڕێنووسی ئارامیی لانیکەم بۆ چوار زمانی دیکەی ئێرانی ناوەڕاست بەکارهێندراوە کە یەکێکیان پارسی ناوەڕاست بوو. لە سەدەی ٣.ز.، ئەرشەکە پەهلەویەکان لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانییەکان]] ڕووخێنران، کە گەلی باشووری ڕۆژئاوا بوون و بە زمانی پارسی ناوەڕاست وەک زمانی زگماکی خۆیان ئاخاوتنیان دەکرد. لە ژێر هەژموونی ساسانیدا، زمانی پارسی ناوەڕاست بوو بە [[زاراوەی پرێستیژ|زاراوەی پایەداران]] و بەم شێوەیەش زمانی پارسی ناوەندی دەستکرا بەبەکار هێنانی لەلایەن گەلانی تری ئێرانیکە نا پارسەکان. لە سەدەی ٧.ز. ساسانیەکان لەلایەن عەرەبەکانەوە ڕووخێنران. لەژێر کاریگەریی عەرەبیدا، زمانە ئێرانییەکان بە [[ڕێنووسی عەرەبی]] (بە زمانی ئێرانی [[فۆنۆلۆژی]] وەرگیراون) دەستیان کرد بە نووسین، لە کاتێکدا پارسی ناوەڕاست بە خێرایی دەستی کرد بە پەرەسەندنی خێرا بۆ فارسی نوێ و ناوی ''پارسیک'' بەعەرەبکرا بۆ ''فارسی''. هەموو ئێرانییەکان ئاسوودە نەبوون لەگەڵ ئەم پێشهاتانەی کە لە ژێر کاریگەری عەرەبیدا بوون، بەتایبەتی ئەندامانی نوخبەی خوێندەوار کە لە سەردەمی ساسانییەکاندا کەلە پیاوانی ئاینی زەردەشتییەکان پێکهاتبوون. ئەو نوخبەی پێشوو بە توندی ئەو شتەیان ڕەتکردەوە کە وەک '[[ئەنیران|نائێران]]ی' هەستیان پێدەکرد، و بەردەوام بوون لە بەکارهێنانی زمانی "کۆن" (واتە پارسی ناوەڕاست) و ڕێنووسی نووسین کە لە ئارامییەوە وەرگیراوە.<ref name="Boyce_MPL". />{{rp|33}} لە ماوەی کاتدا ناوی سیستەمی نووسین، ''پاهلەوی'' "پارتی"، دەستی کرد بە بەکارهێنان بۆ زمانی پارسی ناوەڕاستی "کۆن"یش بە هەمان شێوە، بەم شێوەیە لە زمانی "نوێ" جیاکرایەوە، کە ئەویش ''[[زمانی فارسی|فارسیە]]''.<ref name="Boyce_MPL">{{بیرخستنەوە|دوایین=Boyce|یەکەم=Mary|ساڵ=١٩٦٨|سەردێڕ=ئەدەبیاتی فارسی ناوەڕاست|زنجیرە=Handbuch der Orientalistik 1, IV, 2|شوێن=Leiden|بڵاوکەرەوە=Brill|پەڕەکان=٣١–٦٦}}.</ref>{{rp|32–33}} لە ئەنجامدا، 'پەهلەوی' هاتە سەر ئەوەی کە بە تایبەتی زەردەشتیی دیاری بکات، کە بە تایبەتی نووسراوە لە شێوەی درەنگانی پارسی ناوەڕاست.<ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Cereti|یەکەم=Carlo|ساڵ=٢٠٠٩|chapter=ئەدەبیاتی پەهلەوی|سەردێڕ=ئینسایکلۆپیدیای ئێرانیکا|بڵاوکەرەوە=(چاپکردنی ئۆنلاین)}}.</ref> ==پەرەسەندنی لە پارسی کۆنەوە== لە پۆلێنکردنی زمانە ئێرانیکیەکاندا، سەردەمی ناوەڕاست ئەو زمانانە دەگرێتەوە کە لە ئێراندا باو بوون لەدوای ڕووخانی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ئیمپراتۆریەتی هەخامەنشی]] لە سەدەی ٤.پ.ز. تا ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی ساسانی لە سەدەی ٧.ز.. گرنگترین و دیارترین پەرەسەندن لە پێکهاتەی زمانە ئێرانیکیەکانی سەردەمی ناوەڕاست، گۆڕانە لە شێوگی دروستکراوی سەردەمی کۆن ([[زمانی پارسیی کۆن|پارسی کۆن]] و [[زمانی ئاڤێستایی|ئاڤێستان]]) بۆ شێوگی [[زمانی شیکاری|شیکاری]]: * [[ناو]]، [[جێناو]] و [[ئاوەڵناو|هاوەڵناوەکان]] نزیکەی هەموو [[کەیسی ڕێزمانی|حاڵەتی ڕێزمانی]] [[وەرگێڕان]]ەکانیان لەدەستدا * [[پێشگر]]ەکان بۆ ئاماژەدان بە ڕۆڵی جیاوازی وشەکان بەکارهێنران * زۆرێک لە [[کاتی ڕێزمانی]] لە شێوگی پێکهاتەییەوە دەستیان کرد بە دروستبوون * زمانەکە پەرەی بە ڕێکخستنی مۆرفۆسێنتاکتیکی ئێرگاتیڤی دابەشکراو دا <ref name="ReferenceA">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dabir-Moghaddam |یەکەم=Mohammad |ساڵ=٢٠١٨|chapter=Typological Approaches and Dialects |سەردێڕ=The Oxford Handbook of Persian Linguistics |editor-first=Anousha |editor-last=Sedighi |editor2-first=Pouneh |editor2-last=Shabani-Jadidi |بڵاوکەرەوە=OUP |پەڕە=٨٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ناونیشان=https://revije.ff.uni-lj.si/ala/article/download/73/60/ |دوایین=Karimi |یەکەم=Yadgar |ساڵ=٢٠١٢|سەردێڕ=The Evolution of Ergativity in the Iranian Languages |journal=[[Acta Linguistica Asiatica]] |بەرگ=٢|issue=1 |پەڕەکان=٢٣–٤٤|doi=10.4312/ala.2.1.23-44 |issn=2232-3317 |doi-access=free}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Noda |یەکەم=Keigou |ساڵ=١٩٨٣|سەردێڕ=Ergativity in Middle Persian |journal=Gengo Kenkyu |بەرگ=٨٤|پەڕەکان=١٠٥–١٢٥|doi=10.11435/gengo1939.1983.84_105 |s2cid=127682687}}</ref> ==پەرەسەندنی بۆ فارسی نوێ== نەوەکانی ئەمڕۆی پارسی ناوەڕاست بریتین لە [[زمانی فارسی#فارسی نوێ|فارسی نوێ]] و [[زمانی لوڕی|لوری]].<ref name=":1">{{cite encyclopedia|last=Stilo|first=Donald|date=15 December 2007|url=http://www.iranicaonline.org/articles/isfahan-xxi-provincial-dialects|title=Isfahan xxi. PROVINCIAL DIALECTS|encyclopedia=Encyclopædia Iranica|volume=XIV, fasc. 1|pages=93–112|issn=2330-4804|quote=While the modern SWI languages, for instance, Persian, Lori-Baḵtiāri and others, are derived directly from Old Persian through Middle Persian/Pahlavi|access-date=2019-04-14}}</ref> گۆڕانکارییەکانی نێوان کۆتاییەکانی ناوەڕاست و سەرەتای فارسی نوێی زۆر وردە وردە بوون و لە سەدەی ١٠ – ١١ز. دا، دەقەکانی پارسی ناوەڕاست هێشتا بۆ گفتوگۆ کەرانی فارسی نوێی سەرەتای لێی تێدەگەیشتن. بەڵام جیاوازییەکی دیاریکراو هەیە کە پێشتر تا سەدەی ١٠ز. ڕوویان دابوو: * گۆڕانی دەنگ، وەک ** دابەزینی بزوێنە سەرەتاییە بێ زەختەکان . **[[epenthesis|تێکڕای زیادبوون]] ی بزوێنەکان لە پۆلەکانی سەرەتایی [[بزوێن]]. **لەدەستدانی پاشگری -گ لە وشەی کۆتایی **گۆڕینی و- سەرەتایی بۆ یان ب- یان گو- → گ- * گۆڕانکاری لە سیستەمی زارەکیدا، بەتایبەتی لەدەستدانی فۆڕمی جیاوازی جێگرەوە و هەڵبژاردن، و زیادبوونی بەکارهێنانی پێشگرەکانی زارەکی بۆ دەربڕینی مەزاجەکانی زارەکی * گواستنەوەیەک لە پاشەکشەی ئێرگاتیڤی دابەشکراوەوە بۆ ڕێکخستنی مۆرفۆسێنتاکتیکی ناونانی-تۆمەتباری بەردەوام<ref name="ReferenceA"/><ref>{{cite conference |first=Martin Joachim |last=Kümmel |year=2018 |title=پێشهاتە واقعیەکانی مێژووی ئێرانی: ڕۆژئاوا بەرامبەر ڕۆژهەڵات |conference=زانکۆی جێنا... وتارێک کە لە وۆرک شۆپی ٧ پێشکەش کرا، دۆزینەوەی نەخشەکانی (مایکرۆ-)ناوچەیی لە ئۆراسیا |page=27 |url=https://societaslinguistica.eu/wp-content/uploads/2020/03/SLE-2018-Book-of-abstracts. pdf#page=445 }}{{بەستەری مردوو|url=https://societaslinguistica.eu/wp-content/uploads/2020/03/SLE-2018-Book-of-abstracts. |date=تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ }}</ref> * گۆڕانکاری لە وشەسازیدا، بە تایبەتی دامەزراندنی سوپەرستراتم یان ئەدستراتۆمی وشە قەرزە عەرەبییەکان کە جێگەی زۆرێک لە قەرزە ئارامییەکان و زاراوە ڕەسەنەکان دەگرێتەوە. * جێگرتنەوەی ڕێنووسی پەهلەوی بۆ ڕێنووسی عەرەبی. == ئەمانەش ببینە == * [[زمانی پاڵەویی ئەشکانی]] * [[زمانی پاڵەویی ساسانی]]{{Incubator|کۆد=pal|زمان=پاڵەوی}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * نانەوازادە، عەلی، ''فەرھەنگی پەھلەوی''، تاران، چاپەمەنی تەوەکولی، ل٥، ٢٠٠٢، {{ISBN|ISBN 964-5821-15-0}} * زەبیحی، عەبدوڕەحمان، ''قامووسی زمانی کوردی''، ورمێ، ناوەندی بڵاوکردنەوەی فەرھەنگ و ئەدەبیاتی کوردی، ل٢٥ و ٢٦، ١٣٦٧ {{کۆلکە}} {{تووڵی دەروازە|زمان|زمان|ئەرمەنستان|یۆنان|عێراق|ئێران}} {{پۆلی کۆمنز|Middle Persian language}} [[پۆل:زمانی فارسی]] [[پۆل:زمانەکان بە کۆدی ئیزۆ ٦٣٩-٢]] [[پۆل:زمانە مردووەکان]] [[پۆل:مێژووی ئێران]] [[پۆل:زمانە کۆنەکان]] ma2jgijl32e64bmotcs13yogv4kc5f1 0 1549 1574844 1446502 2026-04-12T10:35:58Z Serchia 5238 /* بەستەرە دەرەکییەکان */ 1574844 wikitext text/x-wiki {{ئاماژەی زیاتر}} {{زانیاریدانی کەسایەتی |ناو = مەلا عەبدولکەریم مودەریس |وێنە = مەلا عەبدولکەریمی مودەریس 11.jpg |لێدوانی وێنە = مەلا عەبدولکەریم مودەڕیس |ناوی کاتی لەدایکبوون = عەبدولکەریم محەممەد فەتاح سلێمان |ناوی_خۆماڵی = |ڕێکەوتی لەدایکبوون = ١٩٠١ |شوێنی لەدایکبوون = [[گوێزەکوێرە|گوندی گوێزەکوێرەی]] |ڕێکەوتی مردن = ٢٩ لەسەر ٣٠ی ئابی ٢٠٠٥ |شوێنی مردن = [[بەغدا]] |نەتەوە = [[کورد]] |پیشە = [[موفتی]]، [[شاعیر]]، [[وەرگێڕ]]، نووسەر، متصوف |شار = [[مەریوان]] |ئایین = [[ئیسلام]] }} '''مەلا عەبدولکەریمی مودەریس''' (١٩٠١ لە [[گوێزەکوێرە|گوندی گوێزەکوێرەی]]، [[مەریوان]]، [[ئێران]] – ٢٩ لەسەر ٣٠ی ئابی ٢٠٠٥ لە [[بەغدا]]، [[عێراق]]) نووسەر، زانای ئایینی، شاعیر و موفتیی [[کورد]]ی سەدەی بیستەمە. ئەو زیاتر لە ٦٠ پەرتووکی ئایینی، مێژوویی و وێژەیی بڵاو کردووەتەوە. ھەروەھا [[زانستی تەفسیر|تەفسیری قورئان]]ی بە زمانی [[کوردی]] و [[عەرەبی]] ھەیە. ساغکردنەوە و شیکردنەوەی چەندین شاکاری شیعری کلاسیکی کوردی لە کارە گرنگەکانی تری ئەم کەسایەتییەیە. نموونەی ئەو شاعیرانە بریتین لە [[مەولەوی]]، [[نالی]]، [[مەحوی]]، [[فەقێ قادری ھەمەوەند]]ی. == ژیاننامە == ئەگەرچی زۆربەی سەرچاوەکان دەڵێن لە دێی تەکیەی ناوچەی [[خورماڵ]] لەدایکبووە،<ref name=":0"/> بەڵام لە ڕاستیدا لە ماوەی ساڵانی ١٨٩٩ تا ١٩٠١دا لە گوندی [[گوێزەکوێرە]]ی سەر بە شاری [[مەریوان]] ھاتووەتە دنیاوە<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=ھەورامانی، عەبدولدائیم مەعرووف، سەدەیەک تەمەنی نوورین: مامۆستا عەبدولکەریمی مودەڕڕیس بە پێنووسی خۆی بناسە، تیشک.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=MRgEv6yflO0|سەردێڕ=مەلا عەبدولکەریمی مودەڕیس، زانای تاقانەی سەردەم: دۆکیۆمەنتەرییەکی کەناڵی پەیام دەربارەی ژیانی مەلا عەبدولکەریم}}</ref> و ناوی تەواویشی '''عەبدولکەریم کوڕی محەممەد کوڕی فەتاح کوڕی سلێمان کوڕی مستەفا کوڕی محەممەد خەجێ''' لە عەشیرەتی قازییە.<ref>سەدەیەک تەمەنی نوورین – مامۆستا عەبدولکەریمی مودەڕڕیس بە پێنووسی خۆی بناسە.</ref> سەرەتا خوێندنیشی بە قورئان و پەرتووکە ئایینییەکان دەست پێکردووە و گوندەکانی بەیەڵە و [[بالک]] و [[کانیسانان|کانی سانان]] و [[دەرەتفێ]] و دووڕۆ گەڕاوە. لەسەرەتای ھەڵگیرسانی [[جەنگی یەکەمی جیھانی|جەنگی یەکەمی جیھانیی]]شدا لە مزگەوتی مەڵکەندی شاری [[سلێمانی]] نیشتەجێ بووە و دواتر چووەتە مزگەوتی [[مەلا محەممەد ئەمین بالیکەدەر]]ی و لە ساڵی ١٩٢٤ یشدا لە ئاھەنگێکی فراواندا لە شاری سلێمانی مۆڵەتی مەلایەتیی لەسەر دەستی زانای ئایینی شێخ عومەری ئیبن قەرەداغی وەرگرتووە. دواتر بووە بە مەلای گوندی نێرگسەجاڕ تا لەسەر داوای حەزرەتی شێخ [[عەلائەددین نەقشبەندی]] دێتە بیارە کە بە ئەزھەری کوردستان ناسراوە و ڕۆژانە سەدان کەس سەردانیان کردووە. لە ڕاستیدا نازناوی مودەریس بۆ مامۆستا دەگەڕێتەوە بۆ وانەبێژی لە خانەقای بیارە کە لەوێ بۆ ماوەی ٢٥ ساڵ خزمەتی زانست و فەرھەنگی کوردیی کردووە. مەلا عەبدولکەریمی مودەریس لە ساڵی ١٩٦٠ لە مزگەوتی [[شێخ عەبدولقادری گەیلانی]] لە [[بەغدا]] بەناونیشانی «مودەریس» دامەزراوە، زیاتر لە ٥٠ فەقێ لەسەردەستی مۆڵەتی زانستییان وەرگرتووە، ھەر لەو کاتەوە بەبێ پشوودان خەریکی وانەوتنەوە بووە لە زانستە شەرعی و وێژەیی و عەرەبییەکاندا. مەلا عەبدولکەریمی مودەریس چەندین پەرتووک و بەرھەمی وەک نووسینەوەی ژیان و بەسەرھات و شیعری چەندین شاعیری وەک [[مەولانا خالید]] و [[شێخ عوسمان سیراجەدینی یەکەم|شێخ عوسمان سیراجەدینی]] بڵاوکردووتەوە، ھەروەھا چەندین شیعریشی لەژێر نازناوی «[[نامی (تەفسیر)|نامی]]» دا بڵاوکردووەتەوە، ھەروەھا ڕۆڵێکی گرنگی ھەبووە لە بەکوردیکردنی [[فیقھی ئیسلامی]] و تەفیسری قورئان و [[تەجوید]]ەکەیدا. == خەمڵاندن == [[پەڕگە:مەلا عەبدولکەریمی مودەریس 12.jpg|وێنۆک|مەجلیسی مەلا عەبدولکەریمی مودەریس]] مامۆستا مەلا عەبدولکەریمی مودەریس، لەبەر ئەوەی لەسەر ئاستی [[عێراق]]یشدا بە زانایەکی گەورە ناسراو بووە و خاوەنی توانای فەتوای ئایینی بووە، بۆیە چەندین ساڵ پۆستی سەرۆکایەتیی «کۆمەڵەی زانایانی عێراق»ی بەدەستەوە گرتبوو، لەوەش گرنگتر لەم ساڵانەی دوایی ٣ ھەزار زانای ئایینی سوننیڕێڕەو کە لە ھەموو پارێزگاکانی عێراقەوە ھاتبوون و لە بەغدا کۆبووبوونەوە، بەبێ بەشداریکردن و ئاگاداریی خۆی جەنابی مەلا عەبدولکەریمی مودەریس بە سەرۆکی (الأمانة العليا للإفتاء والتدريس والبحوث) ھەڵبژێردرا، بەڵام لەبەر ئەوەی باری تەندروستیی ناجێگیربوو ئەو پۆستەی ڕەتکردبوویەوە. وێڕای ئەوەی ماوەیەک ئەندامی کارای کۆڕی زانیاریی عێراق-دەستەی [[کورد]] بووە، ھەروەھا باوەڕپێکراوی کۆڕی زانیاریی وڵاتی [[ئەردەن]]یش بوو. مەلا عەبدولکەریمی مودەریس لەتەمەنی ١٠٤ ساڵیدا و لە کاتژمێر ١٢ی شەو لەسەر ٣٠ی ئابی ٢٠٠٥ لە شاری [[بەغدا]] کۆچی دوایی کرد. == ھەندێک لەبەرھەمەکان == مەلا عەبدولکەریم ژمارەیەکی زۆر بەرھەمی بە زمانی کوردی، عەرەبی و فارسیی ھەیە. بڕێکیان بریتین لەمانەی خوارەوە:<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://books.google.ca/books?id=uAJLCwAAQBAJ&printsec=frontcover|سەردێڕ=إعداد/يوسف بن عبد الرحمن المرعشلي. (2006). نثر الجواهر والدرر في علماء القرن الرابع عشر وبذيله عقد الجوهر في علماء الربع الأول من القرن الخامس عشر-مج1.|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی ئازاری ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210306152741/https://books.google.ca/books?id=uAJLCwAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === بەرھەمەکان بە زمانی کوردی === [[پەڕگە:مەلا عەبدولکەریمی مودەریس 6.jpg|وێنۆک|مەلا عەبدولکەریمی مودەریس و کۆمەڵێک زانای ئایینی]] # باخچەی گوڵان # بارانی ڕەحمەت # بەھار و گوڵزار # بنەماڵەی زانیاران # شەرحی تەسریفی زنجانی # تەفسیری نامی (لە چەند بەرگێکدا) # سەناو سکاڵا # حەج نامە # خوڵاسەی تەفسیری نامی # [[دوو ڕشتە]] # ڕۆژگاری ژیانم # ڕۆژگای بەھەشت # ڕێگای پێغەمبەر # سەرچاوەی ئایین # سۆسەنی کۆسار # شەریعەتی ئیسلام - لە ٤ بەرگدا # شەمامەی بۆندار # شەوچەرەی دڵدار # کەراماتی حەزرەتی ضیاء الدین «قدس سرە» # لیمۆی مەزەدار # مەولودنامە و میعراجنامە # مەکتووبات [[کاک ئەحمەدی شێخ]] # نامەی بەختیار # نامەی ھۆشیار # شەمامەی بۆندار # نووری ئیسلام # نووری قورئان # وەنەوەشەی نازدار # وتاری ئایینی بۆ ڕۆژانی ھەینی # یادی مەردان (دوو بەرگ) === وەرگێڕان بە کوردی === # تەرجەمەی بەھارستانی جامی (چاپ نەکراوە) === ساغکردنەوە === # [[عەقیدەی مرضیة]]ی مەولەوی # (الفضيلة)ی مەولەوی (الوسيلة في شرح الفضيلة) # دیوانی فەقێ قادری ھەمەوەند # دیوانی مەحوی # دیوانی مەولەوی # دیوانی نالی === بەرھەمەکان بە زمانی فارسی === # فوائد (الفوائح)ی مەولەوی # رسالە شمشیرکاری === بەرھەمەکان بە زمانی عەرەبی === # علماءنا فی خدمة علم و الدین # الصرف الواضخ للمبتدئین # الإسلام === نموونەی شیعری === {{شیعر}} {{ب|ئەی پێغەمبەری ڕەھبەری ئیسلام|بڕژێ بەسەرتا سەڵات و سەلام}} {{ب|ئەی یادگاری نەتەوەی ئادەم|بۆ تۆ بوو دنیا دەرچوو لە عەدەم}} {{ب|دڵێ بە یادی تۆ نوورانی بێ|لەگەڵ فریشتە ئەبێ بە ھاودەم}} {{ب|چاوێ بڕوانێ بۆ ناو چاوانت|وەرئەگرێ نووری بارەگای قیدەم}} {{ب|ئەی پێغەمبەری ڕەھبەری ئیسلام|بڕژێ بەسەرتا سەلات و سەلام}} {{ب|ئەی پێغەمبەری شیرین ڕەنگ و بۆ|دەستی ھانامان بە دامانی تۆ}} {{ب|دونیای ڕووناکم لێ بووە بە شەو|مەینەت لە سەرم جەم بووە کۆ کۆ}} {{ب|سایە شک نابەم لە گەرمای دەردا|مەگەر سێبەری کاڵای ئاڵای تۆ}} {{ب|خۆت زویر مەکە لە بێ شەرمیمان|لا بکەرەوە ئەمجارەش لە نۆ}} {{ب|ئەی پێغەمبەری ڕەھبەری ئیسلام|بڕژێ بەسەرتا سەڵات و سەلام<ref>لە پەرتووکی مەولودنامە و میعراجنامە</ref>}} {{کۆتاییی شیعر}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{ڤەژینبوکس | ٤٦}} {{تووڵی دەروازە|ئایین|ئیسلام|ژیاننامە|کوردستان|قورئان}} [[پۆل:مردووانی ٢٠٠٥]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠١]] [[پۆل:شاعیرانی کورد]] [[پۆل:توێژەرانی ئایینی ئیسلام]] [[پۆل:وەرگێڕەکان بۆ کوردی]] [[پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی]] [[پۆل:زانایانی ئیسلام]] [[پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:زانایانی تەفسیر]] m3d4tm3zcdlht47sl3ogpqb44jrtv3j 0 1857 1574807 1474533 2026-04-12T04:01:06Z CommonsDelinker 62 ئاڵوگۆڕی InfoboxHez.PNG لەگەڵ [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (لەلایەن [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] بە ھۆی:[[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things..) 1574807 wikitext text/x-wiki {{Infobox War Faction |name=ئەنسارولئیسلام |native_name = جماعة أنصار الإسلام |native_name_lang = Ar |war = [[شەڕی عێراق]]، [[یاخیبووانی عێراق]] (دوای کشانەوەی ئەمریکا)|<nowiki>Iraqi insurgency]], و </nowiki>[[جەنگی تیرۆر|جیھان]]، [[شەڕی ناوخۆی سووریا]]، [[جەنگی دژە تیرۆر]] |image = [[پەڕگە:Flag of Ansar al-Islam.svg|border|200px]] |caption = ئاڵای ئەنسار ئیسلام<ref name=lwjjan2012/> |active = ئایلوولی ٢٠٠١ – ٢٩ی ئابی ٢٠١٤ <small>(main faction)</small>{{ھن}} ٢٩ی ئابی ٢٠١٤ –''تاکوو ئێستا'' <small>(independent pro-AQ Iraqi and Syrian factions)</small><ref name="al-monitor.com">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=IS disciplines some emirs to avoid losing base|ناونیشان=http://www.al-monitor.com/pulse/security/2014/09/is-takfiri-caliphate.html#|ڕێکەوت=٢ی ئەیلوولی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤}}</ref><ref name="israelnationalnews.com">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iraqi Jihadist Group Swears Alleigance to Islamic State|ناونیشان=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/184544#.VAxa5xagSSk|ڕێکەوت=٢٩ی ئابی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان= ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤}}</ref><ref name="broken">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.longwarjournal.org/archives/2016/08/jihadists-and-other-rebels-claim-to-have-broken-through-siege-of-aleppo.php|سەردێڕ=Jihadists and other rebels claim to have broken through siege of Aleppo|نووسەر=Thomas Joscelyn|ئیش=The Long War Journal|ڕێکەوت=٧ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئابی ٢٠١٦}}</ref><ref name="new name"/> |ideology = [[سەلەفییەت]] * [[سەلەفی جیھادی]] * [[بانگەوازی وەھابییەت|وەھابییزم]]<ref name=hrwa>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.hrw.org/legacy/backgrounder/mena/ansarbk020503.htm|سەردێڕ=Ansar al-Islam in Iraqi Kurdistan|ئیش=[[Human Rights Watch]]}}</ref> |leaders = [[مەلا کرێکار]] <small>(٢٠٠١–٢٠٠٣)</small>{{ھن}}[[ئەبوعەبدوڵڵا ئەلشەفیعی]] {{POW}} <small>(٢٠٠٣–٢٠١٠)</small>{{ھن}}[[ئەبو حەشیم ئەلئیبراھیم]] <small>(٢٠١٠–٢٠١٤)</small><ref name=lwjjan2012/> |headquarters = [[زنجیرەچیای حەمرین|چیاکانی حەمرین]]<ref name="new name">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.arabnews.com/node/1208661/middle-east#.WjGjatHn6gc.twitter |سەردێڕ=Kurdish militant group re-emerges in northern Iraq under new name |نووسەر=Suadad al-Salhy |ئیش=Arab News |ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧}}</ref> |area = {{Flagdeco|Kurdistan}} [[ھەرێمی کوردستان]]<ref name=hrwa/>{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}}{{ھن}} {{ئاڵا|سووریا}} |strength = پێش دابەش بوون: ٣٥٠+<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/opeds/4224e31e5fa37.pdf|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی ئایاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160531192214/http://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/opeds/4224e31e5fa37.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>{{ھن}}2017: Hundreds <small>(acc. to Iraqi officials)</small><ref name="new name"/> |clans = [[ئاڵا سپیەکە]] <small>(بانگەشەی حکوومەتی عێراق)</small><ref name="new name"/> |partof = [[Rouse the Believers Operations Room]]<ref name="joint room">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://nedaa-sy.com/en/news/9078|سەردێڕ=Military groups calling themselves "the finest factions of the Levant" form joint operations room|بڵاوکەرەوە=Syria Call|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181017191057/http://nedaa-sy.com/en/news/9078|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |previous = جووند ئیسلام |became = {{flag|Islamic State of Iraq and the Levant}} <small>(main faction)</small><ref name="isis"/>{{ھن}}{{flagicon image|Flag of Taliban (original).svg|border}} [[White Flags]] <small>(Splinter faction, Iraqi government claim, since 2017)</small> |allies = {{flag|ئەلقاعیدە}}<ref name="iraqiupdate">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Key Updates on Iraq's Sunni Insurgent Groups|ناونیشان=http://brown-moses.blogspot.co.uk/2014/05/key-updates-on-iraqs-sunni-insurgent.html|نووسەر=Aymenn Jawad Al-Tamimi|بڵاوکەرەوە=Brown Moses Blog|ڕێکەوت=١١ی ئایاری ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئایاری ٢٠١٤}}</ref>{{ھن}}{{flagdeco|ISIL}} [[دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام]]<ref>https://www.pri.org/stories/2014-07-21/youve-heard-about-isis-you-havent-heard-about-these-guys</ref>{{ھن}}{{flagicon image|Flag of Hayat Tahrir al-Sham.svg}} [[Tahrir al-Sham]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag of Turkistan Islamic Party.svg}} [[Turkistan Islamic Party]]{{ھن}}{{flagicon image|Infobox Ajnad al-Kavkaz flag.png}} [[Ajnad al-Kavkaz]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag of the Kurdistan Islamic Group.svg}} [[Kurdistan Islamic Group]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag of the Islamic Front (سووریا) (Black).svg}} [[Islamic Front (Syria)|Islamic Front]] <small>(2013–2015)</small>{{ھن}}[[Guardians of Religion Organization]]{{ھن}}{{flagicon image|Emblem of the Ansar al-Deen Front.svg}} [[Ansar al-Din Front]] {{ھن}}{{flagdeco|Syrian Opposition}} [[سوپای ئازادی سووریا]]{{ھن}}{{flag|Iran}} <small>(گوایە)</small><ref>https://jamestown.org/program/the-hidden-hand-of-iran-in-the-resurgence-of-ansar-al-islam/</ref> |opponents = {{flagdeco|Kurdistan}} [[پێشمەرگە]]{{ھن}}{{IRQ}}{{ھن}}{{SYR}}{{ھن}}{{flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}} [[ھێزەکانی سووریای دیموکرات]]{{ھن}}{{USA}}{{ھن}}{{flag|ئێران}}{{ھن}}{{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[حیزبوڵڵای لوبنان|حیزبوڵا]]{{ھن}}{{flag|Russia}} |battles = [[جەنگی عێراق]] * [[ململانێی ئیسلامییەکانی کوردستان]] * [[ئۆپەراسیۆنی ڤایکینگ ھامەر]] [[شەڕی ناوخۆیی سووریا]] * [[شەڕی حەلەب (٢٠١٢–٢٠١٦)]] ** [[2016 Aleppo summer campaign]] * [[2018 Idlib demilitarization]]<ref name="joint room"/> * [[Northwestern Syria offensive (April 2019–present)]] [[شەڕی ناوخۆیی عێراق (٢٠١٤–٢٠١٧)]] }} [[پەڕگە:Biyara.jpg|وێنۆک|چەپ|300px|ناوچەی [[بیارە]] لەژێر دەسەڵاتی ئەنسارولئیسلام لە ساڵانی (٢٠٠١–٢٠٠٣)]] '''ئەنسارولئیسلام''' یان '''پشتیوانانی ئیسلام''' '''(پاک)''' ڕێکخراوێکی بنەمایی ئیسلامیی کوردییە. لە ساڵی ٢٠٠١ لە ناوچەکانی سەر سنووری [[ھەرێمی کوردستان]] - [[ئێران]] دروستبوونی خۆیان ڕاگەیاند و زۆرێک لە لایەنە [[ڕامیاری]]یەکانی وڵاتە دیموکراسییەکانی ڕەتدەکردەوە. لە پڕۆسەی [[داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣|داگیرکردنی عێراقدا ساڵی ٢٠٠٣]] ھێزی ئەنسارولئیسلام بەڕێگەی ئاسمانی و وشکانی لەلایەن ھێزی ئەمریکا و [[پێشمەرگە|ھێزی پێشمەرگەی یەکێتی]]ەوە لەناوبران و بەناو خاکی ئێراندا پەرتەوازەبوون.<ref>https://fa.wikipedia.org/wiki/داعش</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Ansar_al-Islam</ref> == مێژوو == ئەنسارولئیسلام لە ساڵی ٢٠٠١ لە ئەنجامی یەکگرتنی ھەردوو گرووپی [[جوندولئیسلام]]، بە ڕابەرایەتی [[ئەبو عەبدوڵڵا شافعی|ئەبو عەبدوڵڵای شافعی]] و گرووپێکی جیابووەوە لە [[بزووتنەوەی ئیسلامیی کوردستان]] بە ڕابەرایەتی [[مەلا کرێکار]] دامەزرا. مەلا کرێکار بووە ڕابەری ئەنسارولئیسلام کە دژی ھاوپەیمانییەکی نێوان بزووتنەوەی ئیسلامیی کوردستان و [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] وەستانەوە. دواتر ئەنسارولئیسلام لەگەڵ [[ئەلقاعیدە]] ڕێکەوتن و ھاوکارییان لە ئەلقایدەوە وەردەگرت. بنکەی سەرەکی ئەنسارولئیسلام ناحیەی [[بیارە]] بوو و ھەورامان لەژێر دەسەڵاتیاندا بوو. دانیشتووانی ئەو گوندانە لەژێر دەسەڵاتی ئەنسارولئیسلامدا دەگوزەران. ئەنسارولئیسلام لە سەرەتاوە لە ٣٠٠ پیاو پێک ھاتبوون کە زۆرینەیان چەکداری شەڕی نێوان ئەفغان-[[سۆڤێت]] بوون، لەگەڵ ھەندێکیان کە نە کورد نە عەرەب بوون. ئێستا ئەمیری ئەنسارولئیسلام ئەبوو عەبدوڵڵای شافیعییە کە بەندکراوە و ھێزەکانی بە ڕێبەری ئەبوو ھاشم ئەلئیبراھیم و دژ بە تیرۆریستانی داعش شەڕ دەکەن.<ref>https://fa.wikipedia.org/wiki/انصار_الاسلام</ref> ھێزەکانی دەوڵەتی سووریا، ھێزە شیعەکانی عێراق و داعش ھێزگەلێکن کە دژ بە ئەنسارولئیسلام شەڕ دەکەن. == بیروباوەڕ == ئەنسارولئیسلام ھێزێکی جیھادی [[سەلەفی]]ە کە داوای دامەزراندنی ئەمارەتێکی ئیسلامی ھاوشێوەی [[ئەفغانستان]]ی سەردەمی [[تاڵیبان]] دەکا. لەڕووی پراکتیکیشەوە یەکەمین ھەنگاوی جوندولئیسلام [[پەلاماری خێڵی حەمە]] بوو کە لە زۆرێک لە میدیاکانی دنیادا دەنگی دایەوە و بووە مایەی ئاشکرابوونی پەیوەندی نێوان ئەم تاقمە و ڕێکخراوی جیھادی [[ئەلقاعیدە]]. لەگەڵ چەند ھێڕشێکی تر و پووچەڵکردنەوەی چەندینی تر لە نموونەی ھەوڵی تێرۆرکردنی [[بەرھەم ساڵح]] سەرۆکی ئەو کاتەی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان - ئیدارەی سلێمانی. == ڕووخانی ئەنسارولئیسلام == لە پرۆسەی داگیردنی عێڕاقدا پاش چەند ڕۆژێک دەستکرا بە پاکتاوکردنی ھێزەکانی ئەنسارولئیسلام. لە ڕێگەی ھێرشی زەمینی و ئاسمانیی ھێزەکانی فرەنەتەوە و ھێزی پێشمەرگەی کوردستان دەستیپێکرد و لە سەرەتاوە زیاد لە ١٠٠ موشەکی جۆری تۆماھۆک ئاڕاستەی بنکە و بارەگاکانی ئەنسارولئیسلام کران و لە چەند ڕۆژێکی کەمدا تەواوی ناوچەکە داگیرکرا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [https://web.archive.org/web/20131207090912/http://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1 کوردپیدیا] {{ئیسلامی سیاسی}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|ئیسلام|سووریا|عێراق|کوردستان|دەیەی ٢٠٠٠|شەڕ|دەیەی ٢٠١٠}} [[پۆل:تیرۆریزمی ئیسلامی]] [[پۆل:سیاسەتی عێراق]] [[پۆل:ڕێکخراوە کوردییە ئیسلامییەکان]] [[پۆل:ڕێکخراوە جیھادییەکان]] [[پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان]] [[پۆل:ئەو ڕێکخراوانەی کە لەلایەن ئەمریکاوە بەتیرۆریست دەستنیشانکراون]] [[پۆل:یاخیبوونی عێراق (٢٠٠٣-٢٠١١)]] ha3u1ccpm8mgravnwx95j563wq66b6a 0 2158 1574684 1514879 2026-04-11T13:37:36Z 1silent scientist 51740 1silent scientist پەڕەی [[ماوەی ھێلینیستی]]ی گواستەوە بۆ [[سەردەمی ھێلینیستی]]: ناوی شیاوتر 1514879 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Aphrodite of Milos.jpg|230px|وێنۆک|چەپ|ئافرۆدیتی میلۆسی یەکێک لە پەیکەرە بەناوبانگەکانی ماوەی ھێلێنی]] '''ماوەی ھێلینی''' ئەو ماوە مێژوویییە دەگرێتەوە کە لە نێوان ٣٢٣ی پێش مەسیح (ساڵی مردنی ئەلێکساندرای گەورە) و ھەتا دوا نیوەی یەکەمین سەدەی پێش مەسیحدایە. ئەو کاتەی [[یۆنانی کۆن]] بەرەبەرە ھەڵدەوەشایەوە و لە ناو [[ڕۆمای کۆن|ئیمپراتۆریی ڕۆمانیدا]] دەتوایەوە.<ref>[[ئۆتە بیوهمە]]، [[فەرھەنگی سۆفیا|فەرهەنگی سۆفیا]]</ref> == سەرچاوەکان == {{reflist}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|یۆنانی کۆن|فەلسەفە|چاند}} {{پۆلی کۆمنز|Hellenistic age}} [[پۆل:ماوەی ھێلینیستی]] me1sznwq4gp2kquh2y3g0pvs8n0c214 0 4562 1574745 187402 2026-04-11T17:29:21Z Xqbot 261 بۆت: چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[سەردەمی ھێلینیستی]] 1574745 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[سەردەمی ھێلینیستی]] 2ip35g6v61olyiugvjjvi3zbfn1ktdf 0 9350 1574752 1563475 2026-04-11T18:31:22Z Harki Muhammad 67394 1574752 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = قەزای ئاکرێ | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[قەزا]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = Duhok Governorate.png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی قەزای ئاکرێ لە [[پارێزگای دھۆک]]دا ڕەنگی([[سەوز|سەوزی کاڵ]]) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=8|type=shape<!--line-->|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat= 36.74149 |frame-long= 43.89356 |frame-width=250|frame-height=300}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''قەزای ئاکرێ''' | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای دھۆک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ئاکرێ]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[قەزا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = 1,796 | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = 2000-2100 | نزمترین_بەرزایی_بە_م = 250-300 <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٢١٦،١٤٦ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٥]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = 120 | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = ئاکرێی | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باکووری|بادینی]] و [[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]])، [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]، [[زمانی سوریانی|سوریانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]])، [[مەسیحی]] و [[ئێزیدی]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠،٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +3:30 | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +4:30 <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''قەزای ئاکرێ''' یەکێکە لە قەزاکانی [[پارێزگای دھۆک]] لە [[ھەرێمی کوردستان]]. ناوەندەکەی شاری [[ئاکرێ]]یە. لە ساڵی ٢٠٢٥دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم قەزایە ٢١٦،١٤٦ کەس بووە. قەزاکە لە چوار [[ناحیە]] پێکھاتووە: * [[ئاکرێ]] * [[بجیل]] * [[دینارتێ]] * [[گردەسێن]] * [[گوندی چارچەل]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * [http://www.krso.net/documents/130/pop_no_duhok_2010.pdf ژمارەی دانیشتوانی پارێزگای دھۆک بۆ سالی ٢٠١٠]{{بەستەری مردوو|url=http://www.krso.net/documents/130/pop_no_duhok_2010.pdf |date=کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ }}{{dead link|date=کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}، دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای دهۆک}} {{پارێزگای دھۆک}} {{ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق}} {{کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Aqrah District}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|کوردستان}} [[پۆل:قەزاکانی پارێزگای دھۆک]] [[پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان]] [[پۆل:ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق]] ipdbmwvgg5tbmmegdr0d8hkv1s8o2i9 1574753 1574752 2026-04-11T18:32:04Z Harki Muhammad 67394 1574753 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = قەزای ئاکرێ | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[قەزا]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = Duhok Governorate.png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی قەزای ئاکرێ لە [[پارێزگای دھۆک]]دا ڕەنگی([[سەوز|سەوزی کاڵ]]) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=8|type=shape<!--line-->|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat= 36.74149 |frame-long= 43.89356 |frame-width=250|frame-height=300}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''قەزای ئاکرێ''' | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای دھۆک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ئاکرێ]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[قەزا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = 1,796 | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = 2000-2100 | نزمترین_بەرزایی_بە_م = 250-300 <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٢١٦،١٤٦ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٥]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = 120 | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = ئاکرێی | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باکووری|بادینی]] و [[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]])، [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]، [[زمانی سوریانی|سوریانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]])، [[مەسیحی]] و [[ئێزیدی]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠،٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +3:30 | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +4:30 <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''قەزای ئاکرێ''' یەکێکە لە قەزاکانی [[پارێزگای دھۆک]] لە [[ھەرێمی کوردستان]]. ناوەندەکەی شاری [[ئاکرێ]]یە. لە ساڵی ٢٠٢٥دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم قەزایە ٢١٦،١٤٦ کەس بووە. قەزاکە لە چوار [[ناحیە]] پێکھاتووە: * [[ئاکرێ]] * [[بجیل]] * [[دینارتێ]] * [[گردەسێن]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * [http://www.krso.net/documents/130/pop_no_duhok_2010.pdf ژمارەی دانیشتوانی پارێزگای دھۆک بۆ سالی ٢٠١٠]{{بەستەری مردوو|url=http://www.krso.net/documents/130/pop_no_duhok_2010.pdf |date=کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ }}{{dead link|date=کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}، دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای دهۆک}} {{پارێزگای دھۆک}} {{ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق}} {{کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Aqrah District}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|کوردستان}} [[پۆل:قەزاکانی پارێزگای دھۆک]] [[پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان]] [[پۆل:ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق]] g0yyhlihnu2kb1qy9r4hqf4d1x1b17b 0 10877 1574652 1574576 2026-04-11T12:01:46Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1574652 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = قۆنیە | native_name = Konya | native_name_lang = تورکی | other_name = کۆنیا | settlement_type = [[پێڕستی شارەکانی تورکیا|شار]] | image_skyline = City of Konya.jpg | image_alt = | image_caption = | imagesize = 250px | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Konya Turkey Provinces locator.gif | mapsize = | map_alt = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_alt1 = | map_caption1 = | pushpin_map = Turkey | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = |latd = 37 | latm = 52 | lats = | latNS = N |longd = 32 | longm = 29 | longs = | longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[پێڕستی دەوڵەتانی جیھان|وڵات]] | subdivision_name = {{ئاڵا|تورکیا}} | subdivision_type1 = [[ھەرێمە جوگرافییەکانی تورکیا|ھەرێم]] | subdivision_name1 = [[ھەرێمی ئاناتۆلیای ناوەندی|ئاناتۆلیای ناوەندی]] | subdivision_type2 = [[پارێزگاکانی تورکیا|پارێزگا]] | subdivision_name2 = [[پارێزگای قۆنیە|قۆنیە]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = [[پارتی داد و گەشەپێدان (تورکیا)|ئاک پارتی]] | leader_title = شارەوان | leader_name = ئۆغوور ئیبراھیم ئاڵتای | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = ٣٩٫٠٠٠ | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_metro_km2 = | area_urbun_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = ١٠١٦ | elevation_max_footnotes = | elevation_max_m = | elevation_min_footnotes = | elevation_min_m = | population_footnotes = | population_total = | population_metro = ١،٠٧٣،٧٩١ | population_urbun = | population_as_of = ٢٠١١ | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = EET | utc_offset1 = +٢ | timezone1_DST = EEST | utc_offset1_DST = +٣ | postal_code_type = [[کۆدی پۆستی]] | postal_code = ٤٢xxx | area_code_type = | area_code = ٣٣٢ (٩٠)+ | iso_code = | blank_name_sec1 = کۆدی پلاک | blank_info_sec1 = ٤٢ | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | website = {{وێبگەی فەرمی|http://www.konya.bel.tr/}} | footnotes = }} '''قۆنیە''' یان '''کۆنیا''' ({{بە تورکی|Konya}}) شارێکی گەورە لە باشووری ڕۆژاوای [[ھەرێمی ئاناتۆلیای ناوەندی]] و حەوتەمین شاری پڕ لە دانیشتووی [[تورکیا]] بە دانیشتووانێکی زیاتر لە ٢،١٠٠،٠٠٠ کەسە.<ref name="Turkey: Major cities and provinces">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Turkey: Major cities and provinces|ناونیشان=http://citypopulation.de/Turkey-C20.html |وێبگە=Citypopulation.de |ڕێکەوتی سەردان=٨ی شوباتی ٢٠١٥}}</ref> قۆنیە شارێکی پێشکەوتوویە لە بواری ئابووری و پیشەسازی<ref name=FTTigers>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ft.com/intl/cms/s/db1d9cee-7650-11db-8284-0000779e2340.html|سەردێڕ=Financial Times: Reports — Anatolian tigers: Regions prove plentiful|وێبگە=Ft.com|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئابی ٢٠١٨}}</ref><ref name=InvestopediaTigers>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.investopedia.com/terms/a/anatolian-tigers.asp|سەردێڕ=Anatolian Tigers|نووسەر=root|ئیش=Investopedia|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئایاری ٢٠١٥}}</ref><ref name=ZamanTigers>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://us.zaman.com.tr/us-tr/newsDetail_getNewsById.action?newsId=3660 |سەردێڕ=Zaman: Anatolian tigers conquering the world |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20130821181544/http://us.zaman.com.tr/us-tr/newsDetail_getNewsById.action?newsId=3660 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئابی ٢٠١٣ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و ھەروەھا ناوەندی [[پارێزگای قۆنیە]]یە. == ناو == بڕوا دەکرێت قۆنیە ھاوتای ناووچەی «ئیکووانیا»ی [[سەردەمی برۆنزی دوایی]] بێت کە لە تۆمارەکانی [[ھیتییەکان|ھیتی]] ناسراوە.<ref>{{cite encyclopedia |title=South Central: The Lower Land and Tarḫuntašša |encyclopedia=Hittite Landscape and Geography |year=2017 |last=Forlanini |first= Massimo |editor-last1=Weeden |editor-first1=Mark |editor-last2=Ullmann |editor-first2=Lee |publisher=Brill| doi=10.1163/9789004349391_022|page=244|isbn=978-90-04-34939-1 }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bryce |یەکەم=Trevor|سەردێڕ=The Trojans and their neighbours |ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Routledge |شوێن=London |ژپنک=٩٧٨٠٤١٥٣٤٩٥٥٠|پەڕە=٨١}}</ref> ئەم ناوە شوێنە بە [[زمانی لوویی|لوویی]] لە بنەڕەتدا دادەنرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Klein |یەکەم١=Jared |دوایین٢=Joseph |یەکەم٢=Brian |دوایین٣=Fritz |یەکەم٣=Matthias |سەردێڕ=Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=cQA2DwAAQBAJ&pg=PA239 |ساڵ=٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=[[de Gruyter]] |ژپنک=٩٧٨-٣-١١-٠٢٦١٢٨-٨|پەڕە=٢٣٩}}</ref> لە [[سەردەمی کۆنی کلاسیک]] و [[سەدەکانی ناوین|سەردەمی سەدەکانی ناوەڕاستدا]] بە «ئیکۆنیۆن» لە [[پێڕستی ناوە شوێنە تورکییەکان بە زمانی یۆنانی|یۆنانی]] و وەک «ئیکۆنیۆم» لە [[لاتینی]] دەناسرا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bryce |یەکەم=Trevor|سەردێڕ=The Trojans and their neighbours |ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Routledge |شوێن=London |ژپنک=٩٧٨٠٤١٥٣٤٩٥٥٠|پەڕە=٨١}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Klein |یەکەم١=Jared |دوایین٢=Joseph |یەکەم٢=Brian |دوایین٣=Fritz |یەکەم٣=Matthias |سەردێڕ=Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=cQA2DwAAQBAJ&pg=PA239 |ساڵ=٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=[[de Gruyter]] |ژپنک=٩٧٨-٣-١١-٠٢٦١٢٨-٨|پەڕە=٢٣٩}}</ref> [[ڕەگناسیی گەل]] وای دەبینێت کە ناوی «ئیکۆنیۆن» لە «ئایکۆن» وەرگیراوە، ئاماژەیە بۆ [[ئەفسانە ناسیی یۆنانی|ئەفسانەیەکی]] [[یۆنانی کۆن]] کە بەپێی ئەو پاڵەوان [[پێرسۆس]] دانیشتووانی ڕەسەنی بە وێنەیەکی «سەری [[مێدۆسا]]ی [[گۆرگۆن]]» تێکشکاند پێش دامەزراندنی شارەکە.<ref name="Britannica">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/321948/Konya |title=Konya |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=25 May 2015 |archive-date=25 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150525222718/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/321948/Konya |url-status=live }}</ref> قۆنیە لای [[سەلجووقییەکان|سەلجووقەکانی ڕۆم]] بە «دارولمولک» ناسرابوو.<ref>{{TDV İslâm Ansiklopedisi |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/konya |title=KONYA İç Anadolu bölgesinde şehir ve bu şehrin merkez olduğu il }}</ref> == حکوومەت == [[پەڕگە:Konya_-_Valilik_-_panoramio.jpg|چەپ|وێنۆک|نووسینگەی پارێزگاری گەورەشارەوانی قۆنیە]] یەکەم کارگێڕی خۆجێیی لە قۆنیە لە ساڵی ١٨٣٠ دامەزرا و لە ساڵی ١٨٧٦ گۆڕدرا بۆ شارەوانی. لە ئاداری ١٩٨٩، شارەوانییەکە بوو بە گەورەشارەوانی. تا ئەو ڕێکەوتە، قۆنیە سێ شارەوانی ناوچەی ناوەندی (مەرام، سەلجووقلوو، کاراتای) و گەورەشارەوانییەکی ھەبوو. == ئابووری == شوێنی چەندین ناوچەی پیشەسازییە. شارەکە لە ڕیزی [[پڵنگەکانی ئەنادۆڵ]]دایە.<ref name="FTTigers">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Financial Times: Reports — Anatolian tigers: Regions prove plentiful |ناونیشان=http://www.ft.com/intl/cms/s/db1d9cee-7650-11db-8284-0000779e2340.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://ghostarchive.org/archive/20221210/http://www.ft.com/intl/cms/s/db1d9cee-7650-11db-8284-0000779e2340.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئابی ٢٠١٨|وێبگە=Ft.com}}</ref><ref name="InvestopediaTigers">{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=root |سەردێڕ=Anatolian Tigers |ناونیشان=http://www.investopedia.com/terms/a/anatolian-tigers.asp |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئایاری ٢٠١٥|ئیش=Investopedia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئایاری ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150507065747/http://www.investopedia.com/terms/a/anatolian-tigers.asp |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="ZamanTigers">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Zaman: Anatolian tigers conquering the world |ناونیشان=http://us.zaman.com.tr/us-tr/newsDetail_getNewsById.action?newsId=3660 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20130821181544/http://us.zaman.com.tr/us-tr/newsDetail_getNewsById.action?newsId=3660 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئابی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠١٣}}</ref><ref name=KTO>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://en.kto.org.tr/konyanin-sosyo-ekonomik-yapisi-37s.htm|سەردێڕ=General Overview Of The Konya Economy|وێبگە=En.kto.org.tr|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئایاری ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180808043050/http://en.kto.org.tr/konyanin-sosyo-ekonomik-yapisi-37s.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٢دا ھەناردەکردن لە قۆنیەوە گەیشتە ١٣٠ وڵات.<ref name=KTO /> ژمارەیەک لە [[کۆمپانیا]] پیشەسازییە تورکییەکان، وەک «بێرا» (کۆمباسانی پێشوو) ھۆڵدینگ، بارەگای سەرەکییان لە قۆنیەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Anasayfa {{!}} Bera Holding |ناونیشان=https://beraholding.com.tr/ |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠٢٢|وێبگە=beraholding.com.tr}}</ref> لە کاتێکدا پیشەسازییە کشتوکاڵییەکان ڕۆڵ دەگێڕن، ئابووری شارەکە گەشەی کردووە بۆ ناوەندێک بۆ دروستکردنی پێکھاتەکانی پیشەسازی [[ئۆتۆمبێل]]؛ دروستکردنی [[ئامێر]]؛ ئامرازە کشتوکاڵییەکان؛ داڕشتن؛ بۆیەی پلاستیکی و ماددە کیمیایییەکان؛ کەرەستەی بیناسازی؛ [[کاغەز]] و پێچانەوە؛ خۆراکە دەستکاری کراوەکان؛ دەق و [[چەرم]].<ref name=KTO /> گەورەترین [[کێڵگەی خۆر]]ی [[تورکیا]] لە ٢٠ میل لە ڕۆژھەڵاتی شارەکە، لە نزیک [[کاراپنار]] ھەڵکەوتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠١٧|سەردێڕ=The World's Largest Solar Power Plant in Konya |ناونیشان=http://trdergisi.com/en/the-worlds-largest-solar-power-plant-in-konya/ |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠٢٢|وێبگە=TR Dergisi |زمان=en-US |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220927015519/https://trdergisi.com/en/the-worlds-largest-solar-power-plant-in-konya/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>‌ == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{commons category|Konya}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|تورکیا|ئاسیا}} [[پۆل:شارەکانی تورکیا]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی سەر ڕێگای ئاوریشم]] [[پۆل:شارە پیرۆزەکان]] [[پۆل:شارەکانی یۆنانی کۆن]] [[پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە تورکیا]] klevwvq1ws5ezajusmphyxba1fh919i 0 12923 1574651 1574585 2026-04-11T12:01:36Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1574651 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = ئەرزگان | ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = شار | وێنە =[[پەڕگە:Erzincanmerkezi.jpg|وێنۆک]] | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = [[باکووری کوردستان]] | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}} | ناوی_دابەشکراو = [[تورکیا]] | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارچەکانی کوردستان|پارچە]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[باکووری کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ئەرزنگان|ئەرزنگان]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | بەرزایی_بە_م = | ژمارەی_دانیشتووان = ١٥٠,٧١٤ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٢]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]]، [[تورکی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٤٤٦(٩٠+) | وێبگە = [http://www.erzincan.bel.tr/ www.erzincan.bel.tr] }} '''ئەرزنگان''' ([[کوردیی باکووری]]: Erzîngan)، لە مێژوودا '''یەرزنکا''' ({{langx|hy|Երզնکا}})،<ref name=":0" /> پایتەختی [[پارێزگای ئەرزنگان]]ە لە [[باکووری کوردستان]]، [[تورکیا]].<ref name=":13">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Türkiye Mülki İdare Bölümleri Envanteri |ناونیشان=https://www.e-icisleri.gov.tr/Anasayfa/MulkiIdariBolumleri.aspx |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=T.C. İçişleri Bakanlığı |زمان=tr |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تەممووزی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150706215822/https://www.e-icisleri.gov.tr/Anasayfa/MulkiIdariBolumleri.aspx |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> شارە نزیکەکان بریتین لە [[ئەرزڕۆم]]، [[سێواس]]، [[تونجەلی]]، [[بینگۆل]]، [[خارپێت]]، [[مەلەتی]]، [[گوموش ھانە]]، [[بایبوورت]]، و [[گیرەسون]]. زۆرینەی شارەکە [[تورکەکان|تورکی]] [[ئیسلامی سوننە|سوننەن]] لەگەڵ کەمینەیەکی [[کوردە عەلەوییەکان|عەلەویی کورد]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Atabaki|یەکەم١=Touraj|سەردێڕ=Kurdistan in Search of Ethnic Identity|دوایین٢=Dorleijn|یەکەم٢=Margreet|بڵاوکەرەوە=[[University of Utrecht]]|ساڵ=١٩٩١|پەڕەکان=١٧}}</ref> شارەکە ژمارەی دانیشتووانی ١٥٠،٧١٤ کەس بووە لە ساڵی ٢٠٢٢، کە زیادبوونێکە لە ٨٦،٧٧٩ کەس لە ساڵی ٢٠٠٧.<ref name=":02">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Address Based Population Registration System Results |ناونیشان=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=en |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی شوباتی ٢٠٢٣|وێبگە=Türkiye İstatistik Kurumu |زمان=tr}}</ref> == مێژوو == «ئەکیلیسێن»، ئەو ناوچە کۆنەی کە ئێستا ئەرزنگانە، شوێنی «ئاشتیی ئەکیلیسێن» بوو کە بەھۆیەوە لە ساڵی ٣٨٧ی زایینیدا [[ئەرمەنستان]] بۆ دوو دەوڵەتی پاشکۆ دابەش کرا، دانەیەکی بچووکتر پاشکۆی [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی]] و دانەیەکی گەورەتر پاشکۆی [[ساسانییەکان|فارس]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=riW0kKzat2sC&pg=PA22 |یەکەم=Ronald Grigor |دوایین=Suny |سەردێڕ=The Making of the Georgian Nation |بڵاوکەرەوە=Indiana University Press |ساڵ=١٩٩٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٥٣٢٠٩١٥-٣|پەڕە=٢٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The Heritage of Armenian Literature: From the Oral Tradition to the Golden Age|ناونیشان=https://archive.org/details/heritageofarmeni00ajha |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration|ساڵ=٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=Wayne State University Press|شوێن=Detroit|ژپنک=٩٧٨٠٨١٤٣٢٨١٥٦|پەڕە=[https://archive.org/details/heritageofarmeni٠٠ajha/page/٣٧٨ ٣٧٨]|editor1=A. J. Hacikyan |editor2=Gabriel Basmajian |editor3=Edward S. Franchuk |editor4=Nourhan Ouzounian}}</ref> ئەمە ئەو ناوەیە (بە [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]]: Ἀκιλισηνή) کە [[سترا بۆن]] لە پەرتووکی «جوگرافیا»یەکەیدا، ١١.٤.١٤، بەو ناوە ناوی دەبات. بنەچەی ڕەگناسیی وشەکە جێی مشتومڕە، بەڵام ڕێککەوتن ھەیە کە شارەکە پێشتر بە «ئێرێز» ناوبراوە. بۆ ماوەیەک بە ڕێزی [[جستنیانۆپۆلیس لە ئەرمەنستان|جستنیانۆپۆلیس]] بەناوی ئیمپراتۆر [[یوستیتیانۆسی یەکەم|جستنیان]] ناونرا. لە [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]] نوێتردا بە «کێلتزێنێ» و «کێلێزێنێ» ناونراوە.<ref name=Janin>Raymond Janin, ''v. Celtzene ou Celezene'' in [https://archive.org/stream/dictionnairedhis12baud#page/68/mode/2up ''Dictionnaire d'Histoire et de Géographie ecclésiastiques''], vol. XII, Paris 1953, coll. 130–131</ref> لە [[زمانی ئەرمەنی]]دا، پەرتووکی «ژیانی ماشتۆتس»ی سەدەی پێنجەم بە «یەکەغیاتس» ناوی بردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The Heritage of Armenian Literature: From the Oral Tradition to the Golden Age|ساڵ=٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=Wayne State University Press|شوێن=Detroit|ژپنک=٩٧٨٠٨١٤٣٢٨١٥٦|پەڕە=[https://archive.org/details/heritageofarmeni٠٠ajha/page/١٦٩ ١٦٩]|editor1=A. J. Hacikyan|editor2=Gabriel Basmajian|editor3=Edward S. Franchuk|editor4=Nourhan Ouzounian|ناونیشان=https://archive.org/details/heritageofarmeni00ajha/page/169}}</ref> لە ڕابردووی نزیکتردا، لە [[زمانی ئەرمەنی|ئەرمەنیدا]] بە «یەرزنکا» ناسرابوو.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=AGMI identified new unknown photo documents on Armenian genocide|ناونیشان=http://www.genocide-museum.am/eng/01.07.2010.php|بڵاوکەرەوە=[[Armenian Genocide Museum-Institute]]|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|وتەگێڕانەوە=...in the region of Yerznka (modern day Erzincan)...}}</ref> لە نیشتەجێبوونی ئێرێزدا، لە شوێنێکی تا ئێستا دەستنیشاننەکراودا، پەرستگایەکی پێش مەسیحییەت ھەبوو کە بۆ خوداوەندی ئەرمەنی [[ئاناھیت]] تەرخان کرابوو. دەقێکی «ئاگاتانگێلۆس» باس لەوە دەکات کە لە یەکەم ساڵی حوکمڕانییدا، پاشا [[تیرداتی سێیەمی ئەرمەنستان|ترداتی ئەرمەنستان]] چووەتە ئێرێز و سەردانی پەرستگای ئاناھیتی کردووە بۆ پێشکەشکردنی قوربانی. فەرمانی بە [[گریگۆری ڕووناککەرەوە]] کرد، کە بە نھێنی مەسیحی بوو، قوربانییەک لەسەر قوربانگاکەی پێشکەش بکات. کاتێک گریگۆری ڕەتی کردەوە، بە دیل گیرا و ئەشکەنجە درا، کە ئەمەش بووە دەسپێکی ئەو ڕووداوانەی کە دوای نزیکەی ١٤ ساڵ بە گۆڕینی ئایینی تردات بۆ [[مەسیحییەت]] کۆتایی ھات.<ref>Vreg Nersessian, "Treasures From the Ark", 2001, p114-115</ref> دوای ئەو گۆڕینە، لە کاتی مەسیحیبوونی ئەرمەنستاندا، پەرستگای ئێرێز ڕووخێنرا و دارایی و زەوییەکانی بە گریگۆری دران. دواتر بە دەیرە بەرفراوانەکانی ناسرا. قورسە بزانرێت کەی ئەکیلیسێن بووەتە [[ئەسقەفایەتی]]. یەکەم کەس کە ناوی زانراوە ھی ناوەڕاستی سەدەی پێنجەمە: «یۆانس»، کە لە ساڵی ٤٥٩دا واژووی لەسەر مەرسوومی [[پاتریارک گێنادیۆسی یەکەمی قوستەنتەنیە]] دژی [[سیمۆنی|سیمۆنییەکان]] کردووە. «جۆرجیۆس» یان «گریگۆریۆس» (ھەردوو شێوەکە دەبینرێن) یەکێک بوو لە باوکانی [[دووەم ئەنجومەنی قوستەنتەنیە]] (٥٥٣)، کە وەک «ئەسقەفای جستنیانۆپۆلیس» دەرکەوتووە. «تیۆدۆروس» لە [[سێیەم ئەنجومەنی قوستەنتەنیە]] لە ساڵی ٦٨١دا بوو، کە وەک «ئەسقەفی جستنیانۆپۆلیس یان ناوچەی ئیکلێنزین» واژووی کردووە. جۆرجیۆس لە [[فۆتیۆس|ئەنجومەنی فۆتیۆنی قوستەنتەنیە]] (٨٧٩) بوو. تا سەدەی ١٠، ئەسقەفایەتییەکە خۆی لە ھیچ کام لە «ئەپیسکۆپاتووم»دا دەرناکەوێت. لە کۆتایی ئەو سەدەیەدا، وەک قەشەخانەیەکی گەورەی سەربەخۆ نیشانی دەدەن، و ئەوانەی سەدەی ١١ وەک [[ئەسقەفایەتیی مەترۆپۆلیت]] لەگەڵ ٢١ [[سووفراگان]]دا نیشانی دەدەن. ئەمە سەردەمی شکۆداریی گەورەی ئەکیلیسێن بوو، کە بە شکستی یەکلاکەرەوەی بیزەنتەکان لەلایەن تورکە سەلجووقییەکانەوە لە [[شەڕی مەلازگرد]] لە ساڵی ١٠٧١ کۆتایی ھات. دوای سەدەی ١٣، باسێک لە ئەسقەفەکانی ناوچەی ئەکیلیسێن نییە و ناوەندەکە چیتر لە «ئەپیسکۆپاتووم»دا دەرناکەوێت.<ref name=Janin/><ref>Michel Lequien, ''[https://books.google.com/books?id=0agp0mJFG_sC christianus in quatuor Patriarchatus digestus]'', Paris 1740, Vol. I, coll. 435–436</ref> ئەکیلیسێن کە چیتر ئەسقەفایەتییەکی نیشتەجێبوون نییە، ئەمڕۆ لەلایەن [[کڵێسای کاتۆلیک]]ەوە وەک [[ناوەندێکی ناوەکی]] پۆلێن کراوە.<ref>''Annuario Pontificio 2013'' (Libreria Editrice Vaticana 2013 {{ISBN|978-88-209-9070-1}}), p. 823</ref> لە ساڵی ١٠٧١دا، ئەرزنگان خرایە ژێر دەسەڵاتی [[مەنگووجەک|مەنگووجۆغڵوو]] لەژێر دەستی [[سەلجووقییەکان|سەلجووقی]] «سولەیمان کوتالمیش». [[مارکۆ پۆلۆ]]، کە باسی لە سەردانەکەی بۆ ئەرزنگان کردووە، وتوویەتی کە «خەڵکی وڵاتەکە ئەرمەنین» و ئەرزنگان «بەرزترین شارەکان» بووە کە ناوەندی قەشەیەکی گەورەی تێدابووە.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Polo|یەکەم١=Marco|editor1-last=Yule|editor1-first=Sir Henry|editor2-last=Cordier|editor2-first=Henri|سەردێڕ=The Travels of Marco Polo|ڕێکەوت=١٩٩٣|بڵاوکەرەوە=Courier Corporation|شوێن=New York|ژپنک=٠٤٨٦٢٧٥٨٦٨|پەڕە=٤٥|edition=[Repr. of the 3. ed.,] London 1903.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=RhE5ZUcZ_Q4C|chapter=Description of the Greater Hermenia}}</ref> لە ساڵی ١٢٤٣دا لە شەڕی نێوان سەلجووقییەکان لەژێر دەستی [[کەیخەسرەوی دووەم]] و [[مەغۆل]]ەکاندا وێران کرا. بەڵام تا ساڵی ١٢٥٤ دانیشتووانەکەی ئەوەندە چاکبوونەوە کە «ویلیام ڕووبروک» توانی بڵێت بوومەلەرزەیەک زیاتر لە ١٠ ھەزار کەسی کوشتووە. لەم ماوەیەدا، شارەکە گەیشتە ئاستێک لە نیمچە سەربەخۆیی لەژێر دەسەڵاتی میرە ئەرمەنییەکاندا.<ref>{{in lang|hy}} Baghdasaryan, Ye. M. "Երզնկայի հայկական իշխանությունը XIII-XIV դարերում" (The Armenian Principality of Yerznka in the 13th–14th Centuries). ''Lraber Hasarakakan Gitutyunneri''. No. 2., 1970, pp. 36–44.</ref> ئەرزنگان یەکێک بوو لە شارۆچکە ھەرە سەرەکییەکانی مێژووی [[سەفەوییەکان|سەفەوی]]. لەوێ بوو، لە ھاوینی ساڵی ١٥٠٠دا، کە نزیکەی ٧،٠٠٠ ھێزی [[قزڵباش]]، پێکھاتبوون لە ھۆزەکانی ئوستاجلوو، [[شاملوو]]، ڕووملوو، تەکێلوو، زوولکادر، ھۆزی [[ئەفشار]]، [[قاجاڕەکان (ھۆز)|قاجاڕ]] و ڤارساک، وەڵامی بانگھێشتی [[ئیسماعیلی یەکەم]]یان دایەوە، کە یارمەتییان دا لە دامەزراندنی خانەدانەکەی.<ref>Faruk Sümer, ''Safevi Devletinin Kuruluşu ve Gelişmesinde Anadolu Türklerinin Rolü'', Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1992, p. 15. {{in lang|tr}}</ref> === سەردەمی عوسمانی === دوای دەستبەسەرداگرتنی شارەکە لە ساڵی ١٥١٤ لەلایەن [[سوپای عوسمانی|ھێزە عوسمانییەکان]]، ئەرزنگان لە ڕووی جەستەیی و لە ڕووی دانیشتووانەوە گەشەی کرد. بەپێی ئەو سەرژمێرییەی کە لە ساڵانی ١٥١٦–١٥١٨ و کەمێک دوای داگیرکردنەکە ئەنجامدرا، بیست گەڕەک لە شارەکەدا ھەبوون، کە حەوتیان سەر بە موسڵمانان و ١٣یان سەر بە مەسیحییەکان بوون. ژمارەی گەڕەکەکان لە سەرژمێرییەکانی ساڵانی ١٥٣٠ و ١٥٩١دا نەگۆڕا بەڵام ژمارەی دانیشتووان زیادی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ERZİNCAN |ناونیشان=https://islamansiklopedisi.org.tr/erzincan |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=TDV İslâm Ansiklopedisi |زمان=tr}}</ref> [[ئەولیا چەلەبی]]، کە لە ساڵی ١٦٤٧دا ھاتبووە ئەرزنگان، نووسیویەتی کە قەڵاکە لەسەر دەشتێکی تەخت دروست کراوە، و ٢٠٠ خانوو لەناو ئەم شوێنەدا ھەبوون لە کاتێکدا ١٨٠٠ خانوو لە دەرەوەی قەڵاکە ھەڵکەوتبوون. ٤٨ گەڕەک، حەوت مزگەوت، حەوت تەکیە، و ١١ [[گەرماو|گەرماوی]] ھەبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Çerçi̇ |یەکەم=Faris |ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٤|سەردێڕ=EVLİYA ÇELEBİ'NİN ERZİNCAN YOLCULUĞU |ناونیشان=https://dergipark.org.tr/en/pub/erzisosbil/issue/6033/80857 |journal=Erzincan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi |زمان=tr |بەرگ=٥|issue=2 |پەڕەکان=٤١٧–٤٥٤|issn=2148-9289}}</ref> بەپێی سەرژمێری گشتی ساڵانی ١٨٨١/٨٢، سەنجەقی ئەرزنگان لە ناو [[ویلایەتی ئەرزڕووم]]دا کۆی دانیشتووانەکەی ١٠٧،٠٩٠ کەس بووە، کە پێکھاتبوون لە ٨٥،٩٤٣ موسڵمان و ١٩،٠٢٦ ئەرمەنی، ١،٨٨٧ [[میللەتی ڕووم|یۆنانی]] و ٢٣٤ پڕۆتێستانت.<ref>[[کەمال کارپات]] (1985), [https://kupdf.net/downloadFile/59e4a7b908bbc56144e653d7 Ottoman Population, 1830–1914, Demographic and Social Characteristics], [[چاپخانەی زانکۆی ویسکۆنسێن]]، p. 124-125</ref> لێکۆڵینەوەکانی [[ڤیتال کوینێ]] کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٨٩٣ نیشانی دەدات کە ٢٣،٠٠٠ کەس لە ناوەندی ئەرزنگاندا ھەبوون کە ١٥،٠٠٠یان موسڵمان و ٧،٥٠٠یان ئەرمەنی بوون. لە ھەمان لێکۆڵینەوەدا باس لەوە دەکات کە تەواوی سەنجەقەکە ١٧١،٤٧٢ موسڵمان، ٣٤،٥٨٨ ئەرمەنی (بە کاسۆلیک و پڕۆتێستانتەوە) و ٢،٧١٠ [[میللەتی ڕووم|یۆنانی]] ھەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Cuinet |یەکەم=Vital |ناونیشان=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k415003j/f235.double |سەردێڕ=La Turquie d'Asie : géographie administrative, statistique, descriptive et raisonée de chaque province de l'Asie-Mineure |ساڵ=١٨٩٢|editor-last=Leroux |editor-first=Ernest |بەرگ=I |شوێن=Paris, France |پەڕەکان=٢١٠–٢١٥|زمان=fr}}</ref> بەپێی [[سەرژمێریی ١٩١٤ی عوسمانی]]، کە کەمتر لە ژمارەی ڕاستەقینە گرووپە کەمینە ئایینییەکانی وەک [[ئەرمەنییەکان]]ی ھەژمار کردووە،{{sfn|Kévorkian|2011|p=266}} ٥٣،٨٩٨ موسڵمان و ١٦،١٤٤ [[کەنیسەی نێردراویی ئەرمەنی|گریگۆرییە ئەرمەنییەکان]] و ١٤٧ پڕۆتێستانت لە ناوەندی [[قەزا]]کەدا ھەبوون. لە قەزاکانی تری ئەرزنگاندا ٦٧،٢٧١ موسڵمان، ١١،١٣٥ گریگۆری ئەرمەنی و ١٤٤ [[پڕۆتێستانت]] لە [[کێماخ، ئەرزنگان|کێماخ]] ھەبوون.<ref name="kupdf.net">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر= [[کەمال ھ. کارپات]] |ڕێکەوت= ١٩٨٥|سەردێڕ= Ottoman Population, 1830–1914, Demographic and Social Characteristic |ناونیشان= https://archive.org/details/ottomanpopulatio0000karp/page/170/mode/1up?q=Erzurum |دەستپێگەیشتنی ناونیشان= registration |بڵاوکەرەوە= The University of Wisconsin Press |شوێن= Madison, Wisconsin |پەڕە= ١٧٠}}</ref> == دیمۆگرافیا == لە سەدەی ١٣دا، [[مارکۆ پۆلۆ]] ئاماژەی بەوە کرد کە دانیشتووانی شارەکە [[ئەرمەنییەکان|ئەرمەنی]] بوون.<ref name=":2" /> لە ساڵی ١٨٣٠دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەرمەنی گەیشتە ١٥،٠٠٠ کەس.<ref name="vgm">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Kaza Erzincan / Երզնկա – Yerznka |ناونیشان=https://virtual-genocide-memorial.de/region/the-six-provinces/erzurum-vilayet/sancak-erzincan-%D5%A5%D6%80%D5%A6%D5%B6%D5%AF%D5%A1-yerznka/kaza-erzincan-%D5%A5%D6%80%D5%A6%D5%B6%D5%AF%D5%A1-yerznka/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|وێبگە=Virtual Genocide Memorial |زمان=en-US}}</ref> لە ساڵی ١٨٨٠دا، ئەرزنگان ٦،٠٠٠ خانووی ھەبوو: ٤،٠٠٠ موسڵمان و ١،٨٠٠ ئەرمەنی.<ref name=vgm/> لە ساڵانی ١٨٩٠دا، [[ڤیتال کوینێ]] ڕای گەیاند کە ئەرزنگان ٢٣،٠٠٠ دانیشتووی ھەبووە: ١٥،٠٠٠ موسڵمان، ٧،٥٠٠ ئەرمەنی، و ئەوانی دیکە یۆنانی و کەسانی تر بوون.<ref name=vgm/> بەپێی زانیارییەکانی [[پاتریارکایەتیی ئەرمەنیی قوستەنتەنیە]]، ئەرزنگان ٢٤،٠٠٠ دانیشتووانی لەخۆگرتبوو لە سەروبەندی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]؛ ١٣،١٠٩ (٢٠٢١ خێزان)یان [[ئەرمەنییەکان|ئەرمەنی]] بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Les Arméniens dans l'Empire ottoman: à la veille du génocide |ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=Éd. d'Art et d'Histoire, ARHIS |ژپنک=٩٧٨-٢-٩٠٦٧٥٥-٠٩-٣|editor-last=Kévorkian |editor-first=Raymond H. |شوێن=Paris |پەڕەکان=٤٥٤|editor-last2=Paboudjian |editor-first2=Paul B.}}</ref> ئەرمەنییەکان لەلایەن [[ڕێکخراوی تایبەت (ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی)|ڕێکخراوی تایبەت]]ەوە لە کاتی [[کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان]]دا دەرکران و کۆمەڵکوژ کران.<ref name=vgm/> یۆنانییەکان لە ساڵی ١٩١٩دا وەک بەشێک لە [[کۆمەڵکوژیی یۆنانییەکان]] لە ئەرزنگانەوە بۆ گەرمیر دەرکران.<ref name=vgm/> == کەشوھەوا == ئەرزنگان خاوەنی [[کەشی کیشوەریی شێدار]]ە ([[پۆلێنکردنی ئاووھەوای کوپێن]]: ''Dsa'' یان [[پۆلێنکردنی کەشوھەوای تریوارتا]]: ''Dca'') کە زستانی سارد و بەفراوی و ھاوینی گەرم و وشکی ھەیە. بەھار شێدارترین وەرزە لە کاتێکدا ھاوین وشکترینە. نزمترین پلەی گەرمی تۆمارکراو {{Convert|-31.2|C|F|abbr=on}} بووە لە ١٥ی کانوونی دووەمی ١٩٥٠دا. بەرزترین پلەی گەرمی تۆمارکراو ٤٠.٦ پلەی سەدی (١٠٥.١ پلەی فەھرەنایت) بووە لە ٣٠ی تەممووزی ٢٠٠٠دا. بەرزترین ئەستووری بەفر کە تۆمار کرابێت ٧٤ سم (٢٩.١ ئینج) بووە لە شوباتی ١٩٥٠دا. {{Weather box |metric first= Yes |single line= Yes |location= ئەرزنگان (١٩٩١–٢٠٢٠، توندترینەکان ١٩٢٩–٢٠٢٢) | Jan record high C = 14.6 | Feb record high C = 17.2 | Mar record high C = 25.2 | Apr record high C = 30.0 | May record high C = 33.8 | Jun record high C = 37.0 | Jul record high C = 40.6 | Aug record high C = 40.5 | Sep record high C = 37.2 | Oct record high C = 31.4 | Nov record high C = 24.9 | Dec record high C = 19.0 | year record high C = 40.6 | Jan high C = 2.8 | Feb high C = 4.8 | Mar high C = 10.9 | Apr high C = 17.3 | May high C = 22.7 | Jun high C = 27.9 | Jul high C = 32.4 | Aug high C = 33.0 | Sep high C = 28.1 | Oct high C = 20.7 | Nov high C = 12.0 | Dec high C = 5.1 | year high C = 18.1 | Jan mean C = -1.9 | Feb mean C = -0.3 | Mar mean C = 5.3 | Apr mean C = 11.0 | May mean C = 15.7 | Jun mean C = 20.5 | Jul mean C = 24.3 | Aug mean C = 24.5 | Sep mean C = 19.6 | Oct mean C = 13.2 | Nov mean C = 5.7 | Dec mean C = 0.5 | year mean C = 11.5 | Jan low C = -5.7 | Feb low C = -4.3 | Mar low C = 0.5 | Apr low C = 5.5 | May low C = 9.5 | Jun low C = 13.4 | Jul low C = 16.7 | Aug low C = 16.8 | Sep low C = 12.0 | Oct low C = 7.0 | Nov low C = 0.9 | Dec low C = -3.1 | year low C = 5.8 | Jan record low C = -31.2 | Feb record low C = -30.2 | Mar record low C = -22.4 | Apr record low C = -11.1 | May record low C = -4.2 | Jun record low C = 2.0 | Jul record low C = 5.0 | Aug record low C = 5.9 | Sep record low C = 0.3 | Oct record low C = -6.8 | Nov record low C = -15.6 | Dec record low C = -25.9 | year record low C = -31.2 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 26.3 | Feb precipitation mm = 29.7 | Mar precipitation mm = 45.5 | Apr precipitation mm = 54.2 | May precipitation mm = 57.2 | Jun precipitation mm = 25.2 | Jul precipitation mm = 14.1 | Aug precipitation mm = 6.6 | Sep precipitation mm = 17.5 | Oct precipitation mm = 41.9 | Nov precipitation mm = 36.2 | Dec precipitation mm = 25.7 | year precipitation mm = 380.1 | Jan precipitation days = 8.77 | Feb precipitation days = 9.17 | Mar precipitation days = 11.63 | Apr precipitation days = 13.67 | May precipitation days = 14.77 | Jun precipitation days = 8.83 | Jul precipitation days = 3.67 | Aug precipitation days = 2.93 | Sep precipitation days = 4.53 | Oct precipitation days = 8.87 | Nov precipitation days = 8 | Dec precipitation days = 9.37 | year precipitation days = 104.2 | Jan snow days =8.68 | Feb snow days =6.36 | Mar snow days =4.24 | Apr snow days =0.64 | May snow days =0 | Jun snow days =0 | Jul snow days =0 | Aug snow days =0 | Sep snow days =0 | Oct snow days =0.2 | Nov snow days =1.24 | Dec snow days =4.88 | year snow days = | Jan humidity =72 | Feb humidity =68.9 | Mar humidity =61.5 | Apr humidity =57.1 | May humidity =57 | Jun humidity =50.8 | Jul humidity =46.3 | Aug humidity =46 | Sep humidity =49.2 | Oct humidity =62 | Nov humidity =67.8 | Dec humidity =72.5 | year humidity =59.2 | Jan sun = 91.6 | Feb sun = 120.3 | Mar sun = 145.2 | Apr sun = 167.9 | May sun = 211.2 | Jun sun = 263.9 | Jul sun = 295.2 | Aug sun = 276.6 | Sep sun = 231.2 | Oct sun = 186.6 | Nov sun = 128.8 | Dec sun = 82.8 | year sun = 2196.8 | Jand sun = 3.0 | Febd sun = 4.3 | Mard sun = 4.7 | Aprd sun = 5.6 | Mayd sun = 6.8 | Jund sun = 8.8 | Juld sun = 9.5 | Augd sun = 8.9 | Sepd sun = 7.7 | Octd sun = 6.1 | Novd sun = 4.3 | Decd sun = 2.9 | yeard sun = 6.1 | source 1 = [[دەستەی کەشناسیی دەوڵەتی تورکیا]]<ref> {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://www.mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=H&m=ERZINCAN |سەردێڕ= Resmi İstatistikler: İllerimize Ait Mevism Normalleri (1991–2020) |بڵاوکەرەوە= Turkish State Meteorological Service |زمان= tr |ڕێکەوتی سەردان= ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢١}}</ref> | source 2 = [[NOAA]] (humidity, sun 1991-2020),<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://www.ncei.noaa.gov/data/oceans/archive/arc0216/0253808/4.4/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Turkiye/CSV/Erzincan_17094.csv |format=CSV |سەردێڕ= WMO Climate Normals for 1991–2020: Erzincan-17094 |بڵاوکەرەوە=[[NOAA]] |ڕێکەوتی سەردان= ٢٦ی ئابی ٢٠٢٤}}</ref> Meteomanz (snowy days 2000-2024)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Erzincan - Weather data by months |ناونیشان= http://www.meteomanz.com/sy3?l=1&cou=6290&ind=17092&m1=02&y1=2000&m2=02&y2=2025|ڕێکەوتی سەردان= ٤ی شوباتی ٢٠٢٥|وێبگە=meteomanz}}</ref> |date= April 2011 }} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Erzincan|ئەرزنگان}} {{شارەکانی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|تورکیا|کوردستان|جوگرافیا|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|ئەرمەنستان}} [[پۆل:شارەکانی تورکیا]] [[پۆل:ئەرزگان]] 2uj1yavgo5rkr134vxw9pabvk2vswtz 0 13818 1574765 1562191 2026-04-11T19:46:44Z 1silent scientist 51740 /* بەستەرە دەرەکییەکان */ 1574765 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = مامەکی | ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = شار | وێنە = Dêrsim.jpg | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە =Turkey | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[تورکیا]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = [[تورکیا]] | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای دێرسم|دێرسم]] | جۆری_دابەشکراو٢ = | ناوی_دابەشکراو٢ = | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | بەرزایی_بە_م = | ژمارەی_دانیشتووان = ٣٥٫٩٠٩ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٠٩]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٤٢٨(٩٠+) | وێبگە = }} '''مامەکی''' یا '''مامەکییە''' یەکێک لە شارەکانی [[تورکیا]]یە کە لە [[پارێزگای دێرسم]] ھەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی [[٢٠٠٩]] ژمارەی دانیشتووانی ٣٥٫٩٠٩ کەس بووە، کە نزیکەی ٣١٫٥٩٩ کەسیان لە بەشی ناوەندی نیشتەجێن. == مێژوو == لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]دا، مامەکی (کە ئەوکات بە کالان دەناسرا) بەشێک بوو لە ھەرێمێک بە ناوی [[دێرسیم]]. لە ساڵی ١٨٤٧، دێرسیم وەک [[سەنجەق]]ێک (یەکەیەکی کارگێڕیی مێژوویی بچووکتر لە [[پارێزگا]]) ڕاگەیەندرا. ناوەندی سەنجەقەکە خۆزات بوو. لە سەردەمی کۆماریدا، [[پارێزگای دێرسیم]] لە ساڵی ١٩٣٥ دامەزرا. لە ساڵی ١٩٤٦، شارۆچکەی پێشووی کالان ناوەکەی گۆڕدرا بۆ مامەکی و وەک ناوەندی پارێزگاکە دەستنیشان کرا. مامەکی ڕۆڵی ھەبوو لە [[کۆمەڵکوژیی دێرسیم|شۆڕشی دێرسیم]] لەلایەن [[کوردەکان]]ەوە. مامەکی بە پلە نایابەکانی لە ئامارەکانی پەروەردەی نیشتمانیدا بەناوبانگە. == سیاسەت == لە ھەڵبژاردنەکانی شارەوانیدا کە لە ٣١ی ئازاری ٢٠١٩ بەڕێوەچوو، [[فاتیح محەممەد ماچۆغڵو]] وەک سەرۆکی شارەوانی ھەڵبژێردرا. ئەو یەکەم سەرۆکی شارەوانیی مامەکییە لە [[پارتی کۆمۆنیستی تورکیا]]. لە ساڵی ٢٠١٨دا، سەرۆکی تورکیا [[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان]] ڕای گەیاند کە ئەگەر «ئەوانەی تێوەگلاون لە تیرۆر» (مەبەستی لێی پارتی [[ھەدەپە]] بوو) لە ھەڵبژاردنەکاندا سەربکەون، ئەوا حکوومەتەکەی «بەبێ دواکەوتن قەییووم دادەنێت{{تێبینی|سەرۆک شارەوانییەک لە کار لادەبات (بەزۆری بە تۆمەتی پەیوەندی بە تیرۆر یان دۆسیەی دادوەری)}}». لە ئایاری ٢٠١٩دا، ئەنجومەنی شارەوانی بڕیاریدا ناوی مێژوویی شارەکە کە [[دێرسیم]]ە بەکاربھێنێت و ھەروەھا خزمەتگوزارییەکانی شارەوانی بە [[زازاکی]] و [[کورمانجی]] پێشکەش بکات. ٤ ئەندامی ئەنجومەنی شارەوانی کە تازە ھەڵبژێردرابوون لە ئایاری ٢٠١٩دا بڕوانامەکانیان لێ سەندرایەوە بەھۆی ئەوەی لە ڕابردوودا لە فەرمانگەی حکوومی دەرکرابوون. == ئابووری == چالاکیی سەرەکیی ئابووری بریتییە لە [[ئاژەڵداری]]. [[گەنم]] تاکە بەرھەمی کشتوکاڵیی بەرچاوە. کانزای [[کڕۆم]]، [[خوێ]] و [[مەڕمەڕ]]ی تێدایە، بەڵام تەنھا خوێ بەرھەم دەھێنرێت. چەند کارگەیەکی کەم ھەن کە پشت بە کشتوکاڵ دەبەستن. == کەشوھەوا == مامەکی [[کەشوھەوای کیشوەری|کەشوھەوایەکی کیشوەریی]] ھەیە بە ھاوینانی زۆر گەرم و وشک و زستانانی سارد و بەفراوی. {{Weather box |metric first= Yes |single line= Yes |location= مامەکی (١٩٩١–٢٠٢٠, ئەوپەڕی ١٩٦٠–٢٠٢٥) | Jan record high C = ١٤٫٢ | Feb record high C = ١٩٫٤ | Mar record high C = ٢٦٫٠ | Apr record high C = ٣٢٫٢ | May record high C = ٣٦٫٦ | Jun record high C = ٣٩٫٠ | Jul record high C = ٤٣٫٥ | Aug record high C = ٤٣٫٥ | Sep record high C = ٤٠٫٤ | Oct record high C = ٣٥٫٦ | Nov record high C = ٢٧٫٠ | Dec record high C = ٢١٫٧ | year record high C = ٤٣٫٥ | Jan high C = ٣٫٨ | Feb high C = ٥٫٨ | Mar high C = ١٢٫١ | Apr high C = ١٨٫٥ | May high C = ٢٤٫٣ | Jun high C = ٣٠٫٧ | Jul high C = ٣٥٫٥ | Aug high C = ٣٦٫٠ | Sep high C = ٣٠٫٨ | Oct high C = ٢٣٫٢ | Nov high C = ١٣٫٩ | Dec high C = ٦٫٠ | year high C = ٢٠٫١ | Jan mean C = -١٫٠ | Feb mean C = ٠٫٦ | Mar mean C = ٦٫٤ | Apr mean C = ١٢٫١ | May mean C = ١٧٫٠ | Jun mean C = ٢٢٫٨ | Jul mean C = ٢٧٫٣ | Aug mean C = ٢٧٫٤ | Sep mean C = ٢١٫٩ | Oct mean C = ١٥٫٢ | Nov mean C = ٧٫٠ | Dec mean C = ١٫٣ | year mean C = ١٣٫٢ | Jan low C = -٤٫٦ | Feb low C = -٣٫٤ | Mar low C = ١٫٥ | Apr low C = ٦٫٣ | May low C = ١٠٫٢ | Jun low C = ١٤٫٧ | Jul low C = ١٩٫١ | Aug low C = ١٩٫٠ | Sep low C = ١٣٫٥ | Oct low C = ٨٫٦ | Nov low C = ١٫٩ | Dec low C = -٢٫١ | year low C = ٧٫١ | Jan record low C = -٣٠٫٣ | Feb record low C = -٢٩٫٠ | Mar record low C = -٢٤٫٧ | Apr record low C = -٧٫١ | May record low C = -٠٫١ | Jun record low C = ١٫٠ | Jul record low C = ٩٫٢ | Aug record low C = ٧٫٧ | Sep record low C = ٢٫٦ | Oct record low C = -٤٫٠ | Nov record low C = -١٦٫٤ | Dec record low C = -٢٥٫٦ | year record low C = -٣٠٫٣ | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = ١٢١٫٠ | Feb precipitation mm = ١٠٣٫٧ | Mar precipitation mm = ١١٠٫١ | Apr precipitation mm = ١٠٠٫١ | May precipitation mm = ٧٣٫٨ | Jun precipitation mm = ١٦٫٦ | Jul precipitation mm = ٥٫٠ | Aug precipitation mm = ٥٫٠ | Sep precipitation mm = ٢٣٫٥ | Oct precipitation mm = ٦٠٫٤ | Nov precipitation mm = ٨٦٫٥ | Dec precipitation mm = ١٢٠٫٩ | year precipitation mm = ٨٢٦٫٦ | Jan precipitation days = ١١٫٥٠ | Feb precipitation days = ١٠٫٨٣ | Mar precipitation days = ١٤٫٠٧ | Apr precipitation days = ١٥٫١٠ | May precipitation days = ١٣٫٦٠ | Jun precipitation days = ٥٫٢٧ | Jul precipitation days = ٢٫٤٠ | Aug precipitation days = ١٫٧٧ | Sep precipitation days = ٣٫٨٣ | Oct precipitation days = ٩٫٠٣ | Nov precipitation days = ٨٫٨٣ | Dec precipitation days = ١١٫٥٠ | year precipitation days = ١٠٧٫٧ | Jan snow days =٧٫٧ | Feb snow days =٣٫٧ | Mar snow days =١٫٩ | Apr snow days =٠٫٢ | May snow days =٠ | Jun snow days =٠ | Jul snow days =٠ | Aug snow days =٠ | Sep snow days =٠ | Oct snow days =٠ | Nov snow days =٠٫٥ | Dec snow days =٣٫٥ | year snow days = | Jan humidity = ٧٤٫٧ | Feb humidity = ٧١٫٣ | Mar humidity = ٦٣٫٢ | Apr humidity = ٥٩٫٧ | May humidity = ٥٨٫٦ | Jun humidity = ٤٦٫٩ | Jul humidity = ٣٨٫٦ | Aug humidity = ٣٦٫٣ | Sep humidity = ٤٢٫٤ | Oct humidity = ٥٨٫٧ | Nov humidity = ٦٩٫٤ | Dec humidity = ٧٥٫٩ | year humidity = ٥٧٫٩ | Jan sun = ١٠٢٫٦ | Feb sun = ١١٦٫٤ | Mar sun = ١٦٢٫٢ | Apr sun = ١٩٣٫٦ | May sun = ٢٥٧٫٣ | Jun sun = ٣٢٣٫٩ | Jul sun = ٣٥٦٫٨ | Aug sun = ٣٣٢٫٣ | Sep sun = ٢٧٥٫٥ | Oct sun = ٢٠٨٫٣ | Nov sun = ١٥٢٫٠ | Dec sun = ٩٦٫٠ | year sun = ٢٥٧٦٫٧ | Jand sun = ٣٫٣ | Febd sun = ٤٫٢ | Mard sun = ٥٫٣ | Aprd sun = ٦٫٥ | Mayd sun = ٨٫٣ | Jund sun = ١٠٫٨ | Juld sun = ١١٫٥ | Augd sun = ١٠٫٧ | Sepd sun = ٩٫٢ | Octd sun = ٦٫٧ | Novd sun = ٥٫١ | Decd sun = ٣٫١ | yeard sun = ٧٫١ |source 1 = [[Turkish State Meteorological Service]]<ref name ="TSMS">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://www.mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=H&m=TUNCELI |سەردێڕ= Resmi İstatistikler: İllerimize Ait Mevism Normalleri (1991–2020) |بڵاوکەرەوە= Turkish State Meteorological Service |زمان= tr |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی ئابی ٢٠٢١}}</ref> | source 2 = [[National Oceanic and Atmospheric Administration|NOAA]] (humidity, sun 1991-2020),<ref name="WMONormals">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Turkiye/CSV/Tunceli_17165.csv |سەردێڕ= World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020 — Tunceli |بڵاوکەرەوە= National Oceanic and Atmospheric Administration |ڕێکەوتی سەردان= ١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> Meteomanz(snowy days 2014-2023, extremes 2021-present)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= http://www.meteomanz.com/sy3?l=1&cou=6290&ind=17165&m1=01&y1=2000&m2=12&y2=2023 |سەردێڕ= Tunceli - Weather data by months |وێبگە=Meteomanz |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تەممووزی ٢٠٢٤}}</ref> }} == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Tunceli|مامەکی}} {{شارەکانی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|جوگرافیا|ئێران|تورکیا}} [[پۆل:شارەکانی تورکیا]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دێرسم]] [[پۆل:شارەکانی کوردستان]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای دێرسم]] [[پۆل:باکووری کوردستان]] a6hcjjwps4r6wahu6mbee9b7c9etz8m 0 24238 1574675 1574224 2026-04-11T12:06:18Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1574675 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''مۆستا''' ({{بە ماڵتی|Mosta}}) شارێکی ناوچەی [[ماڵتای باکوور]]ی وڵاتی [[ماڵتا]]یە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی [[١٩٩٥]]دا ١٦٫٧٥٤ کەس بووە و لە ساڵی [[٢٠٠٥]]دا گەییشتووەتە بە ١٨٫٦٧٦ کەس.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= The largest cities in Malta, ranked by population|ناونیشان=http://population.mongabay.com/population/Malta|بڵاوکەرەوە=mongabay.com|ڕیکەوتی سەردان=30 Jun 2012|زمان= ئینگلیزی}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Malta: largest cities and towns and statistics of their population|ناونیشان=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gpro&lng=en&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-147|بڵاوکەرەوە=world-gazetteer|ڕیکەوتی سەردان=22 May 2012|زمان=ئینگلیزی|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20121205052031/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gpro&lng=en&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-147|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == مێژوو == «مۆستا» لە سەردەمی [[پێش مێژوو]]ەوە ئاوەدان بووە. [[دۆلمێن]]ەکان لە سنوورەکانی «مۆستا» و شوێنەواری عارەبانەکان بەڵگەی سەرەکین بۆ ئەمە. ھەر دۆلمێنێک دوو بەردی ڕاوەستاوی لاکێشەیی و بەردێکی تری ھاوشێوەی ھەیە کە بە ئاسۆیی لە سەرووی دووەکەی تری تری داندراوە.<ref name="morana">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Morana |یەکەم١=Martin |ناونیشان=https://sites.google.com/site/kliemustorja/home/titlu/introduzzjoni/dwar-l-awtur/a/b/c/c/d |سەردێڕ=Bejn kliem u storja: glossarju enċiklopediku dwar tradizzjonijiet - toponimi - termini storiċi Maltin |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Best Print |ژپنک=٩٧٨-٩٩٩٥٧-٠-١٣٧-٦|شوێن=[[Malta]] |پەڕەکان=٥٧–٥٨|زمان=mt |oclc=٩٠٨٠٥٩٠٤٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161005162338/https://sites.google.com/site/kliemustorja/home/titlu/introduzzjoni/dwar-l-awtur/a/b/c/c/d |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦}}</ref> لە چاخەکانی ناوەڕاستدا، «مۆستا» گوندێکی بچووک بوو لە نێوان چەندین گوندی تردا، کە ھەر یەکەیان دانیشتووانێکی کەمیان ھەبوو. ئەم گوندە بچووکانە بریتی بوون لە «ڕاحال کالێجا»، «ڕاحال حۆبلا»، «ڕاحال پێسا» (یان «پیسێ» / «بیسێ»)، «ڕاحال سیر»، «ڕاحال کیرچیپوولی»، «ڕاحال بڕابار» و «ڕاحال دیمێچ» (یان «دیماگ»). لە سەدەی ١٦دا، ئەم گوندانە گرنگییان کەم بووەوە و «مۆستا» جێگەی خۆی وەک گوندی سەرەکی گرتەوە. لە ساڵی ١٤١٩دا، گوندەکانی «ڕاحال کالێجا»، «بیسێ» و «دیماگ» پێکەوە دانیشتووانێکی ٤٧٥ کەسییان ھەبوو، لە کاتێکدا لە کۆتایی سەدەی ١٥دا «مۆستا» دانیشتووانەکەی ٤٨٢ کەس بوو.<ref name="galea2004">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Galea |یەکەم١=Jeffrey |سەردێڕ=Mosta – a historical, urban and demographic overview |journal=Soċjetà Filarmonika Santa Marija Mosta – Annwal 2004 |ڕێکەوت=٢٠٠٤|پەڕەکان=٩٧–٩٩, ١٠١–١٠٢|ناونیشان=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/65039/1/Mosta%2C%20historical%20urban.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250813221140/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/65039/1/Mosta,%20historical%20urban.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئابی ٢٠٢٥}}</ref> لە ساڵی ١٥٢٦دا، [[چەتە دەریایییەکانی بەربەری|چەتە دەریایییەکانی بەربەری]] بە سەرکردایەتی «سینان ڕەیس» [[ھێرش بۆ سەر مۆستا|ھێرشیان کردە سەر مۆستا]]، ھەندێک لە دانیشتووانەکەیان کوشت و نزیکەی ٤٠٠ کەسییان کۆیلە کرد. بەپێی نەریت، بووکێک کە خەریک بوو ھاوسەرگیری بکات لە نێوان دەستگیرکراوەکاندا بوو، و ئەم ڕووداوە لە [[فۆلکلۆری ماڵتا|فۆلکلۆری ماڵتادا]] بە چیڕۆکی بووکی مۆستا ({{langx|mt|l-għarusa tal-Mosta}}) ناسرا.<ref name="cassarpullicino1988">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Cassar Pullicino |یەکەم١=Giuseppe |سەردێڕ=La leggenda Maltese della sposa della Mosta : due varianti inedite e la "Scibilia Nobili" siciliana |journal=Journal of Maltese Studies |ڕێکەوت=١٩٨٨|issue=17–18 |پەڕەکان=١٦٤–١٨٠|ناونیشان=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/28723/1/La%20leggenda%20maltese%20della%20sposa%20della%20Mosta%20%20due%20varianti%20inedite%20e%20la%20Scibilia%20Nobili%20siciliana%20%20G.%20Cassar%20Pullicino.%20Journal%20of%20Maltese%20Studies.%2017-18.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210815041056/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/28723/1/La%20leggenda%20maltese%20della%20sposa%20della%20Mosta%20%20due%20varianti%20inedite%20e%20la%20Scibilia%20Nobili%20siciliana%20%20G.%20Cassar%20Pullicino.%20Journal%20of%20Maltese%20Studies.%2017-18.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئابی ٢٠٢١|زمان=Italian}}</ref> چەندین وەشانی ئەم چیڕۆکە بوونی ھەیە، کە باوترینیان ئەوەیە کە بووکێک بە ناوی «ئەنجێلیکا» یان «ماریانا کۆمبۆ» لە شوێنی نیشتەجێبوونی خێزانەکەی، [[بورجی کۆمبۆ]]، ڕفێندراوە و براوە بۆ حەرەمسەرای سوڵتان یان پاشایەکی [[باکووری ئەفریقا]]. لە زۆربەی وەشانەکاندا، دەستگیرانەکەی، «تۆنی ماندوکا»، تووانی ئازادییەکەی بەدەستبھێنێت بە پێدانی فیدیە یان بە گەشتکردن بۆ ئەو شوێنەی کە لێی دەستبەسەر بوو و یارمەتیدانی بۆ ڕاکردن. دەگوترێت کە بووکەکە دوای ماوەیەکی کەم لە گەڕانەوەیان بۆ «ماڵتا» کۆچی دوایی کردووە و مێردەکەشی دوای ماوەیەک لە کاتی شەڕکردن لەگەڵ [[توورکەکان]] کۆچی دوایی کردووە.<ref name="camilleri2001">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Camilleri |یەکەم١=Anthony |سەردێڕ=Is-Sibi u s-Sibbien fl-istorja tal-Mosta: Storja, Folklor u Letteratura: L-Għarusa tal-Mosta u x-Xebba ta' Wied l-Isperanza |journal=Filarmonika Santa Marija Mosta – Festa ta' l-Assunta Awissu, 2001 |ڕێکەوت=٢٠٠١|پەڕەکان=٦٢–٦٤, ٦٦–٧٦|ناونیشان=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/65219/1/Is-Sibi%20u%20s-Sibbien%20f-istorja%20tal-Mosta.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250814112449/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/65219/1/Is-Sibi%20u%20s-Sibbien%20f-istorja%20tal-Mosta.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئابی ٢٠٢٥|زمان=Maltese}}</ref> سەردانی نێردراوی ئایینی مەتران [[پیێترۆ دوسینا]] لە ساڵی ١٥٧٥دا ئاماژەی بەوە کردووە کە تەنانەت ئەو کەنیسەیەی بۆ «بەرزبوونەوەی مەریەم» تەرخانکرابوو کە لە «مۆستا» بوو، ئەوەندە لە ناوچەکەدا گرینگ بوو کە بە ھەڵە بە «کەنیسەی پەرستگا» ناو دەبرا. لە ساڵی ١٥٧٥دا، ٥٨٠ کەس لە «مۆستا» دەژیان. «مۆستا» لە سەردەمی ھاوچەرخدا شاھیدی دروستکردنی چەندین خانووی نوێیە. ناوچە نوێیە ئاوەدانکراوەکان بە خانووی نیشتەجێبوون لە پەراوێزی «مۆستا»ی کۆندا دەبینرێن. ئەم ناوچە نوێیانە بەم ناوانە ناسراون: «سانتا مارگێریتا»، «تال-بلاتا ل-غۆلیا»، «ئیز-زۆکریا»، «ئیس-سغایتار» و «تا-ملێت». ئەمەش بەو مانایەیە کە دانیشتووانی «مۆستا» ڕوو لە زیادبوونە. «مۆستا» ھەروەھا بووەتە ناوەندێکی بازرگانی قەرەباڵغ. ھەموو ئەم پێشھاتانە «مۆستا»یان کردووە بە شارۆچکەیەکی گەورە بە پێوەرە ناوخۆیییەکان و ئەمڕۆ لە ڕیزی گەورەترین شارەکانی دوورگەکانی ماڵتادایە. == ئەمەش ببینە == * [[پێرستی شارەکانی ماڵتا]] == سەرچاوەکان == <references/> {{شارەکانی ماڵتا}} {{پۆلی کۆمنز|Mosta}} [[پۆل:ئەنجومەنە خۆماڵییەکانی ماڵتا]] [[پۆل:مۆستا]] [[پۆل:شارۆچکەکانی ماڵتا]] 3zlzafrwaot9jgt6v1g99bzlcric95h 0 24244 1574677 1574220 2026-04-11T12:06:38Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1574677 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''ناشار''' ({{بە ماڵتی|Naxxar}}) شارێکی ناوچەی [[ماڵتای باکوور]]ی وڵاتی [[ماڵتا]]یە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی [[٢٠٠٥]]دا گەییشتووەتە بە ١١٫٩٤٧ کەس.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= The largest cities in Malta, ranked by population|ناونیشان=http://population.mongabay.com/population/Malta|بڵاوکەرەوە=mongabay.com|ڕیکەوتی سەردان=30 Jun 2012|زمان= ئینگلیزی}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Malta: largest cities and towns and statistics of their population|ناونیشان=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gpro&lng=en&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-147|بڵاوکەرەوە=world-gazetteer|ڕیکەوتی سەردان=22 May 2012|زمان=ئینگلیزی|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20121205052031/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gpro&lng=en&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-147|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ==ڕەگناسی== [[پەڕگە:Armoury_(Naxxar).jpg|وێنۆک|چەپ|[[کارگەی چەک]] («ئیل-پالاز تال-ئارمەریا») باڵەخانەیەک لە نەشار، ئێستا یانەیەکی تۆپی پێیە، ماڵی [[یانەی تۆپی پێی نەشار لایۆنز]]]] بەپێی ئەفسانە و [[ئینجیل]]، «نەشارینەکان» لە یەکەم کەسانە بوون کە یارمەتی [[پۆڵسی پیرۆز]] و ھاوڕێ سەرنشینە کەشتی شکاوەکانیان دا کاتێک کەشتییەکەیان لە [[کەنار]] گیر بوو. لەبەر ئەم ھۆکارە زۆر کەس ناوی نەشار بە ناسار («ناسرا») دەبەستنەوە کە بە واتای «گۆڕین بۆ [[مەسیحییەت]]» دێت. بەزۆری پێیان وایە ناوەکە لە کرداری کۆنی ماڵتی «نەشار» وەرگیراوە، کە بە واتای بڵاوکردنەوە دێت، بە ئاماژەدان بەو دەشتایییە پانەی کە گوندەکەی لەسەر دۆزراوەتەوە. ھەندێکی تر پێداگری دەکەن کە ناوەکە لە «نسارا» یان «نازارۆی»ەوە ھاتووە کە بە واتای «ئەوانەی باوەڕیان بە فێرکارییەکانی [[مەسیح]] ھەیە کە خەڵکی ناسیرە بوو و لەبەر ئەوەش نۆزری» دێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=bJ8NAAAAYAAJ&q=nasciaro&pg=PA120|سەردێڕ=A Hand Book, Or Guide, for Strangers Visiting Malta|یەکەم=Thomas|دوایین=MacGill|ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=L. Tonna|پەڕە=١٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|via=Google Books}}</ref> ھەندێکی تر دەڵێن وشەی نەشار بە واتای «کەسێک کە دەبڕێت، جیادەکاتەوە یان پارچە دەکات» دێت - لە نەشاردا، زۆر بەردتاش ھەن. ماگری، لە کتێبەکەیدا دەڵێت وشەی نەشار لە «نازار»ەوە ھاتووە کە بە [[عیبری]] بە واتای «بۆ ئەو ھەڵبژێردراو» یان «کەسێک کە بۆ خۆی دەمێنێتەوە» دێت. ئەمەش لەبەر ئەوەیە کە لە نزیک ئەو شوێنە [[عەرەبەکان]] گوندێکیان دروست کردبوو کە ناویان نابوو ھال موسەلمیێت، کە بە واتای «گوندی موسڵمانان» دێت. لەبەر ئەم ھۆکارە مەسیحییەکان گوندێکی تریان دەستپێکرد – گوندی مەسیحییەکان و بەم شێوەیە ناوی نەشار.<ref>[http://dinlarthelwa.org/wp-content/uploads/2011/10/naxxar-walks.pdf "Naxxar, four walks to discover a village"], Din l-Art Helwa, p. 31-2.</ref> ھەرچەندە ھەرگیز بە ڕوونی ڕوون نەکراوەتەوە کە ناوی نەشار لە کوێوە سەرچاوەی گرتووە، بەڵام ڕاستییەکی ڕوونە کە پەیوەندییەکی نزیک ھەیە لەگەڵ ئەو نەریتەی کە خەڵکی نەشار یەکەم کەس بوون کە بوون بە مەسیحی. لە ڕاستیدا، پەریشی نەشار یەکەم بوو لە دەوروبەری [[ماڵتا]]، دوای پەریشی کاتدراڵ (مدینا) و پەریشی [[ڤیتۆریۆسا]]. ئەمەش بە دروشمی گوندەکە – «پریۆر کرێدیدی» – کە بە واتای یەکەم کەس بۆ باوەڕھێنان دێت، پشتڕاستکراوەتەوە و زیاتر دەسەلمێندرێت. == ئەمەش ببینە == * [[پێرستی شارەکانی ماڵتا]] == سەرچاوەکان == <references/> {{شارەکانی ماڵتا}} {{پۆلی کۆمنز|Naxxar}} [[پۆل:ئەنجومەنە خۆماڵییەکانی ماڵتا]] [[پۆل:شارۆچکەکانی ماڵتا]] qqi8ttxqaqrh85u8nl49jjxfi5igtyp 0 24252 1574671 1574260 2026-04-11T12:05:38Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1574671 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''مارساسکالا''' ({{بە ماڵتی|Marsaskala}}) شارێکی ناوچەی [[ماڵتای باشووری ڕۆژھەڵات]]ی وڵاتی [[ماڵتا]]یە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی [[١٩٩٥]]دا ٤٫٧٧٠ کەس بووە و لە ساڵی [[٢٠٠٥]]دا گەییشتووەتە بە ٩٫٢٩٨ کەس.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= The largest cities in Malta, ranked by population|ناونیشان=http://population.mongabay.com/population/Malta|بڵاوکەرەوە=mongabay.com|ڕیکەوتی سەردان=30 Jun 2012|زمان= ئینگلیزی}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Malta: largest cities and towns and statistics of their population|ناونیشان=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gpro&lng=en&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-147|بڵاوکەرەوە=world-gazetteer|ڕیکەوتی سەردان=22 May 2012|زمان=ئینگلیزی|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20121205052031/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gpro&lng=en&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-147|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == ناو و ڕەگناسی == ناوی شارۆچکەکە لە ڕێنووسی کۆندا بە «مارساسکالا» نووسراوە، و زۆرجار بە کورتکراوەی «ئێم سکالا» بەکاردێت. ناوێکی لێکدراوە و لە زمانی عەرەبییەوە وەرگیراوە. «مارسا» وشەیەکی باوە بۆ بەندەر (ھەروەھا لە [[مارسا، ماڵتا|مارسا]]، [[مارساخلۆک]]، [[مارسامشێت]] دەبینرێتەوە). لێکدانەوەی «سکالا» قورسترە، بە ئەگەرێکی زۆرەوە لە «سقالی» (سیسلی) وەرگیراوە، بە ئاماژەدان بە کۆمەڵگەیەکی ماسیگرانی دوورگەکە، ڕەنگە بەھۆی چالاکی دەریایی زۆری سیسلییەکانەوە بێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Busuttil |یەکەم=Joseph |سەردێڕ=Maltese Harbours In Antiquity |ناونیشان=https://melitensiawth.com/incoming/Index/Melita%20Historica/MH.05(1968-71)/MH.5(1968)4/orig04.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190122041637/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Melita%20Historica/MH.05(1968-71)/MH.5(1968)4/orig04.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=usurped |وێبگە=melitensiawth.com}}</ref> مارساسکالا لەلایەن ماڵتایییەکانەوە بە «وید ئیل غاین»یش ناسراوە، چونکە کەنداوەکە و گوندە بچووکە کۆنەکە لە ھەردوو لاوە دوو دۆڵ دەوریان داوە، کە لە ڕێگەیانەوە کانییەکی ئاوی شیرین دەڕژایە ناو قووڵایی کەنداوەکە. «وید» بە واتای دۆڵ دێت و «غاین» (بە عەین گۆ دەکرێت) ئاماژەیە بۆ کانی ئاوی شیرین. بە واتای وشەیی، «وید ئیل غاین» واتە «دۆڵی کانی».<ref name=parish>[https://marsaskalaparish.org/mskala/ Marsaskala Parish]</ref> == مێژوو == [[پەڕگە:1967 in Malta (8250219127).jpg|وێنۆک|مارساسکالا لە ساڵی ١٩٦٧ - کەشتییەکی [[لوزو|لوزو]] بەرەو سەکۆکە دەچێت]] مرۆڤەکان لە پێش مێژووەوە لەم ناوچەیەدا نیشتەجێ بوون، وەک چەندین دۆزراوەی شوێنەواری دەری دەخەن. ھەندێک لە پاشماوە کۆنەکان بریتین لە شوێنەواری عارەبانە، کە کەناڵی ھاوتەریبن لەناو بەردەکەدا دروست بوون.<ref name=mepas/> [[مەسیحییەکان|مەسیحییە]] سەرەتایییەکان [[کاتاکۆمبەکان|کاتاکۆمبەکان]]، ھەروەھا پاشماوەی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆما|ڕۆمانییەکان]]، لە مارساسکالا دۆزرانەوە، کە ئەوەی دووەمیان ئاماژەیە بۆ ئەوەی مارساسکالا بەندەرێکی ڕۆمانیش بووە.<ref name=mepas>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://era.org.mt/en/Documents/Il-Maghluq%20ta%27%20Marsaskala_ManagementPlan.pdf |سەردێڕ=p. 55 |ڕێکەوتی سەردان=١ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180107033715/https://era.org.mt/en/Documents/Il-Maghluq%20ta%27%20Marsaskala_ManagementPlan.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> پاشماوەی [[گەرماوەکان|گەرماوە ڕۆمانییەکان]] لە کێڵگەیەک لە ئیل گزیرا دۆزرایەوە، کە نیمچە دوورگەیەکی بەردینە لە پشت ھۆتێلی جێرما پاڵاس. چوار لەنگەری کەشتیی ڕۆمانی ھاوشێوە لە ماوەی ساڵانی شەستەکاندا لە کەنداوەکەدا دۆزرانەوە، کە ئێستا لە [[مۆزەخانەی دەریاییی ماڵتا|مۆزەخانەی دەریاییی ماڵتا]]ن. لە ساڵی ٢٠٠٣، نیمچە شوێنەوارناسی ئاماتۆری ئەمریکی [[بۆب کۆرنووک|بۆب کۆرنووک]] ئیدیعای کرد کە [[پۆڵسی نێردراو|پۆڵسی نێردراو]] لە [[کەنداوی سانت تۆماس، ماڵتا|کەنداوی سانت تۆماس]] لە مارساسکالا کەشتییەکەی تێکشکاوە. ئەم ئیدیعایە ھەرگیز پشتڕاست نەکرایەوە و لەلایەن شارەزایانی بوارەکەشەوە ڕەتکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Searching for St. Paul's Shipwreck|ناونیشان=https://www.cbn.com/cbnnews/world/2010/february/searching-for-pauls-shipwreck-on-malta/|وێبگە=CBN|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠١٥}}</ref> لە ساڵی ١٦١٤دا، ٦٠ کەشتیی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] کە ٦٠٠٠ سەربازیان ھەڵگرتبوو لە مارساسکالا دابەزین و [[ھێرش بۆ سەر زەیتوون|ھێرشێکیان بۆ سەر باشووری ماڵتا]] دەستپێکرد. ھەرچەندە شەڕەکە سەرکەوتنێکی یەکلاکەرەوەی ماڵتایییەکان بوو، بەڵام ترس و یادەوەرییە ترسناکەکانی [[گەمارۆدانی گەورەی ماڵتا|گەمارۆدانی گەورەی ماڵتا]]ی ھێنایەوە یاد. قەڵا دەریایییەکان لە ناوچەکەدا دروستکران بۆ کەمکردنەوەی مەترسیی ھێرشە دەریایییەکان. ئەمانەش بریتین لە [[قەڵای سانت تۆماس|قەڵای سانت تۆماس]] (١٥٦٥) و [[قەڵای زۆنقۆر|قەڵای زۆنقۆر]] (١٦٥٩، لە ١٩١٥ ڕووخێنرا)، ھەروەھا [[قەڵای بریکۆنێت|قەڵای بریکۆنێت]] (١٧١٥). قەڵاکانی دیکە بە تایبەت لەلایەن دانیشتووانی دەوڵەمەندەوە وەک ماڵی قەڵابەند دروستکران، لەوانە [[قەڵای مامۆ|قەڵای مامۆ]]، [[قەڵای تال بوتار|قەڵای تال بوتار]] و [[قەڵای تال گاردیێل|قەڵای تال گاردیێل]]. لە ساڵی ١٨٨٢دا بەریتانییەکان [[بەتریای زۆنقۆر|بەتریای زۆنقۆر]]یان دروستکرد. لەکاتێکدا لە سەرەتای ساڵانی ١٩٠٠دا ھێشتا گوندێکی ماسیگری دڵگیر بوو، بەڵام مارساسکالا لە ماوەی سەدەی ٢٠ و ٢١دا بە شێوەیەکی بەرچاو گەشەی کردووە و بووەتە ناوەندی سەرەکی شارنشینی لە ناوچەی باشووری ڕۆژھەڵاتی ماڵتا، و ھەشتەم گەورەترین ناوچەی شارنشینییە لە ماڵتا. شارنشینی بووەتە ھۆی بڵاوبوونەوەی گەشەپێدانی نیشتەجێبوون، کە تەواوی نیمچە دوورگەی سان تووماس، لێژایییەکانی بێلاڤیستا و کەناراوەکانی زۆنقۆری گرتووەتەوە. [[ھۆتێلی جێرما پاڵاس|ھۆتێلی جێرما پاڵاس]] لە ساڵی ١٩٨٢ لە لوتکەی «راس ئیل گزیرا»، لە بەردەم [[قەڵای سانت تۆماس|قەڵای سانت تۆماس]] دروستکرا، کە خاوەندارێتی کۆمپانیای وەبەرھێنانی بیانی عەرەبی لیبی بوو و لەلایەن [[کۆرینتیا ھۆتێلز ئینتەرناشناڵ|کۆرینتیا]]وە بەڕێوەدەبرا تا کاتی داخستنی لە ئازاری ٢٠٠٧دا. دووبارە گەشەپێدانەوەی پاشماوەکانی بە بابەتێکی کراوە ماوەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110913/local/jerma-hotel-becomes-a-dumping-ground.384597 |سەردێڕ=Jerma Hotel becomes a hulk |newspaper=[[تایمز ئۆف ماڵتا|تایمز ئۆف ماڵتا]] |ڕێکەوت=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئازاری ٢٠١٥}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080819/local/developers-announce-plans-to-build-luxury-hotel-apartments-on-jerma.221355 |سەردێڕ=Developers announce plans to build luxury hotel, apartments on Jerma site |newspaper=[[تایمز ئۆف ماڵتا|تایمز ئۆف ماڵتا]] |ڕێکەوت=١٩ی ئابی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئازاری ٢٠١٥}}</ref> نوێترین پڕۆژەی [[جۆزێف پۆرتێللی|جۆزێف پۆرتێللی]] پێکدێت لە دوو بلۆکی ھەشت نھۆمی بە ١٥٥ یەکەی نیشتەجێبوون، ٢٥٨ شوقەی خزمەتگوزاری، ھۆتێلێکی ١٣٤ ژووری و ناوەندێکی بازاڕکردن.<ref>[https://era.org.mt/wp-content/uploads/2019/11/Jerma-Hotel-Redevelopment-PDS_Final.pdf ERA]; [https://www.maltatoday.com.mt/environment/townscapes/121567/jerma_project_in_marsaskala_to_include_two_eightstorey_blocks_housing_residences_and_hotels Malta Today]</ref> سەرەڕای ئەوەی ھیچ مۆڵەتێک نەدراوە، ئەو جۆرە شوقانە پێشوەختە بۆ فرۆشتن خراونەتە ڕوو.<ref>[https://theshiftnews.com/2022/07/21/joseph-portellis-jerma-project-residential-units-up-for-sale-with-no-permit-starting-from-e300000/ The Shift, 21 July 2022]; [https://theshiftnews.com/2023/08/26/portellis-jerma-project-back-on-marketplace-despite-lack-of-pa-approval/ The Shift, 26 Aug 2023];</ref> ئەنجومەنی خۆجێیی مارساسکالا لە ساڵی ١٩٩٤ دامەزرا. کێشەی سەرەکی لە یەکەم ھەڵبژاردنی ناوخۆیدا پێشنیازی دروستکردنی کارگەیەکی نوێی ڕیسایکلکردنی پاشماوە و ژمارەیەک تانکی [[بایۆگاز|بایۆگاز]] بوو لە دۆڵی سانت ئانتنین. ئەم گەشەپێدانە لەلایەن لیژنەیەکەوە دژایەتی کرا کە لە حەوت ئەنجومەنی خۆجێیی [[پارتی کرێکارانی ماڵتا|کرێکاران]] (بە مارساسکالاشەوە) و ھەشت ڕێکخراوی ناوخۆیی ناحکومی پێکھاتبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Borg|یەکەم١=Steve|سەردێڕ=The 'Marsascala Committee Against the Recycling Plant' visit European Parliament|ناونیشان=http://www.independent.com.mt/articles/2007-04-01/news/the-marsascala-committee-against-the-recycling-plant-visit-european-parliament-171385/|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠١٣|ئیش=[[ماڵتا ئیندیپێندێنت|ماڵتا ئیندیپێندێنت]]|ڕێکەوت=١ی نیسانی ٢٠٠٧}}</ref> لە ئازاری ٢٠١٧دا ئاگرێک لە کارگەی چارەسەرکردنی پاشماوەی سانت ئانتنین کەوتەوە و بەشێکی زۆری تێکدا.<ref>[https://www.maltatoday.com.mt/news/national/102303/inquiry_into_2017_sant_antnin_recycling_plant_fire_still_ongoing Malta Today]</ref> زۆربەی کارگەکە لە کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢دا داخرا. لە ساڵی ٢٠٢٤دا، پلانەکان دەستی پێکرد بۆ گۆڕینی بۆ پارکێکی سەوزی کاتبەسەربردن کە ڕووبەرەکەی ٢٣,٨٠٠ مەتر دووجایە.<ref>[https://www.wsm.com.mt/en/article?id=91e24b39-a5d8-4375-aae7-f456d47b7ead WasteServ Malta], Sept 2023; [https://timesofmalta.com/article/wasteserv-issues-tender-call-initial-work-turn-waste-plant-park.1090903 Times of Malta], 12 April 2024; [https://www.maltatoday.com.mt/news/national/128588/marsaskala_to_get_new_park_instead_of_shut_recycling_plant_as_excavation_works_tender_is_issued Malta Today], 12 April 2024; [https://timesofmalta.com/article/wasteserv-receives-six-bids-transform-sant-antnin-plant-park.1093263 Times of Malta], 31 May 2024; [https://www.independent.com.mt/articles/2024-05-31/local-news/Six-bids-submitted-to-turn-Marsascala-waste-plant-into-green-oasis-6736261564 Malta Independent, 31 May 2024]</ref> پارکە نوێیەکە تەواوکەری [[پارکی خێزانیی سانت ئانتنین|پارکی خێزانیی سانت ئانتنین]]ی نزیکی دەبێت. لە ئابی ٢٠٢١دا، [[گواستنەوەی ماڵتا|گواستنەوەی ماڵتا]] لە بەڵگەنامەیەکی پێشوەختەدا پێشنیازی کرد کە زۆربەی کەنداوی مارساسکالا بۆ پۆنتۆن و دامەزراوەکانی یەخت بۆ مارینایەکی نوێ بەکاربھێنرێت. لە مانگی تشرینی یەکەمدا چوار پێشکەشکار ئارەزووی خۆیان دەربڕی.<ref>[https://theshiftnews.com/2021/10/27/four-bids-submitted-for-marsascala-marina-deal-as-process-proceeds-in-defiance-of-public-outrage/ The Shift], 27 Oct 2021</ref> دانیشتووان و ئەنجومەنی خۆجێیی دژایەتییان کرد، لەوانەش بە خۆپیشاندانی گشتی.<ref>[https://timesofmalta.com/article/are-you-listening-ian-borg-marsascala-protesters-want-marina-plans.934126 Times of Malta], 12 Feb 2022</ref> لەکاتێکدا سەرۆک وەزیران [[ڕۆبێرت ئابێلا|ڕۆبێرت ئابێلا]] ڕای گەیاند کە پڕۆژەکە ڕادەگیرێت،<ref>[https://timesofmalta.com/article/robert-abela-drops-marsascala-marina-plans.936320 Times of Malta], 22 Feb 2022</ref> دانیشتووان داوای دڵنیایی یاسایییان کرد، و داوایان کرد ھەر ئاماژەیەک بە مارینای یەخت لە پلانی ناوخۆیی ساڵی ٢٠٠٦ بۆ باشووری ماڵتا بڕدرێت.<ref>[https://timesofmalta.com/article/marsascala-residents-want-bay-taken-off-marina-site-shortlist.1050757 Times of Malta], 22 Aug 2023</ref> لە ئایاری ٢٠٢٤دا دەسەڵاتی پلاندانانی ماڵتا ڕای گەیاند کە ئەو بەڵگەنامەی سیاسەتە دەکشێنرێتەوە.<ref>[https://newsbook.com.mt/en/pa-withdraws-marsaskala-yacht-marina-plans/ Newsbook], 3 May 2024</ref> بە وتەی توێژەران، «پلانی مارینای مارساسکالا نموونەیەکە بۆ ئەوەی چۆن کۆمەڵگەی مەدەنی جووڵا و بە چالاکانە کاری کرد بۆ دەربڕینی دژایەتییەکەی».<ref>[https://www.xjenza.org/ISSUES/9/04.pdf Valerie Visanich (2022) "Public opinion and protest efficacy: A study on the proposed yacht marina in Marsaskala, Malta", Xjenza Online, 10(2):103–114.]</ref> == ئەمەش ببینە == * [[پێرستی شارەکانی ماڵتا]] == سەرچاوەکان == <references/> {{شارەکانی ماڵتا}} {{پۆلی کۆمنز|Marsaskala}} {{شریتی دەروازە|جوگرافیا}} [[پۆل:ئەنجومەنە خۆماڵییەکانی ماڵتا]] [[پۆل:شارۆچکەکانی ماڵتا]] g0onh74eyr2ux5aiqyyk1jyclheqzeo 0 24260 1574676 1574222 2026-04-11T12:06:28Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1574676 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''مێلیحا''' یان '''مەلیھە''' ({{بە ماڵتی|Mellieħa}}) شارێکی ناوچەی [[ماڵتای باکوور]]ی وڵاتی [[ماڵتا]]یە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی [[١٩٩٥]]دا ٦٫٢٢١ کەس بووە و لە ساڵی [[٢٠٠٥]]دا گەییشتووەتە بە ٧٫٥٤٩ کەس.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= The largest cities in Malta, ranked by population|ناونیشان=http://population.mongabay.com/population/Malta|بڵاوکەرەوە=mongabay.com|ڕیکەوتی سەردان=30 Jun 2012|زمان= ئینگلیزی}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Malta: largest cities and towns and statistics of their population|ناونیشان=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gpro&lng=en&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-147|بڵاوکەرەوە=world-gazetteer|ڕیکەوتی سەردان=22 May 2012|زمان=ئینگلیزی|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20121205052031/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gpro&lng=en&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-147|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ==ڕەگناسی== ناوی «مەلیھە» لە [[ڕەگی سامی|ڕەگی سامیی]] «م-ل-ح» وەرگیراوە، کە بە واتای «[[خوێ]]» دێت. ئەمە پێدەچێت بەھۆی [[خوێڵێن (زەویناسی)|خوێڵێنە]] دێرینەکانی پونیکی-ڕۆمانی بێت کە لە کەنداوی مەلیھەدا ھەبوون. ئێستا شوێنی خوێڵێنەکان لەلایەن پارێزگاری سروشتیی غەدیراوە داگیرکراوە.<ref name=about>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Muscat|یەکەم١=David|سەردێڕ=About the village of Mellieha|ناونیشان=http://www.mellieha.com/about_mellieha.htm|وێبگە=Mellieha.com|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161030053105/http://mellieha.com/about_mellieha.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=VN4DAAAAQAAJ&dq=melit+et+gavl&pg=PA198 "Excursions in the Mediterranean"]. p. 202.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|editor1=Saviour Formosa |editor2=Sandra Scicluna |editor3=Jacqueline Azzopardi|ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=Realities of Crime, Society and Landuse in the Mediterranean: JANUS I|ناونیشان=https://www.researchgate.net/publication/263085433|پەڕە=٩٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170315174910/https://www.researchgate.net/profile/Saviour_Formosa/publication/263085433_Realities_of_Crime_Society_and_Landuse_in_the_Mediterranean_JANUS_I/links/00b7d539c39d1bd58a000000.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئازاری ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=Department of Criminology, [[University of Malta]]|شوێن=[[Msida]]|ژپنک=٩٧٨-٩٩٩٥٧-٨٣٤-٠-٢|doi=10.13140/2.1.1230.4322|نووسەر١=S. Formosa |نووسەر٢=S. Scicluna |نووسەر٣=J. Azzopardi}}</ref> == ئەنجومەنی خۆجێی == ئەنجومەنی خۆجێیی مەلیھە لە ساڵی ١٩٩٣دا لەگەڵ ناساندنی حکوومەتی خۆجێیی لە [[ماڵتا]] لەژێر یاسای ئەنجومەنە خۆجێیییەکان (یاسای ١٥ی ١٩٩٣) دامەزرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Act No. XV of 1993 – Local Councils Act |ناونیشان=https://parlament.mt/7th-leg/acts/act-xv-of-1993/ |وێبگە=Parlament ta’ Malta |ڕێکەوت=٣٠ی حوزەیرانی ١٩٩٣|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251212104748/https://parlament.mt/7th-leg/acts/act-xv-of-1993/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ناوچەی کارگێڕیی ئەنجومەنەکە مەلیھە و گوندی نزیکی مانیکاتا دەگرێتەوە و بەشێکە لە ناوچەی باکووری ماڵتا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Mellieħa Local Council – About |ناونیشان=https://melliehalc.gov.mt/en/ |وێبگە=Mellieħa Local Council |ڕێکەوتی سەردان=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251211123240/https://melliehalc.gov.mt/en/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=About Locality |ناونیشان=https://melliehalc.gov.mt/en/about-locality/ |وێبگە=Mellieħa Local Council |زمان=mt |ڕێکەوتی سەردان=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}</ref> نووسینگەکانی ئەنجومەنەکە لە ١٢٦، تری کلی میتھنا ل-جدیدا، مەلیھە، ئێم-ئێڵ-ھ ١١٠٧ ھەڵکەوتوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Financial Statements 2020 – Mellieħa Local Council |ناونیشان=https://melliehalc.gov.mt/wp-content/uploads/2022/11/Financial-Statements-2020_after-AA_280721.pdf |وێبگە=Mellieħa Local Council |پەڕە=٨|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251219211233/https://melliehalc.gov.mt/wp-content/uploads/2022/11/Financial-Statements-2020_after-AA_280721.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> مەلیھە پەیوەندیی دەستەخوشکیی شارۆچکەی لەگەڵ کۆمۆنی دی کاڤریلیا (تۆسکانا، [[ئیتاڵیا]]) ھەیە، ھاوبەشییەک کە ڕێککەوتنەکەی بۆ کۆتایییەکانی ٢٠٠٠ەکان دەگەڕێتەوە و ناوبەناو لە ڕێگەی ئاڵوگۆڕی کولتووری و گەنجانەوە نوێ کراوەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Si rafforza il gemellaggio con Malta |ناونیشان=https://www.lanazione.it/arezzo/cronaca/si-rafforza-il-gemellaggio-con-699a05a3 |ئیش=La Nazione (Arezzo) |ڕێکەوت=١ی تەممووزی ٢٠٢٥|زمان=it |ڕێکەوتی سەردان=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260103063327/https://www.lanazione.it/arezzo/cronaca/si-rafforza-il-gemellaggio-con-699a05a3 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Malta e il comune di Cavriglia rinnovano il gemellaggio |ناونیشان=https://www.arezzo24.net/notizie/attualita/malta-e-il-comune-di-cavriglia-rinnovano-il-gemellaggio/ |ئیش=Arezzo24 |ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠٢٥|زمان=it |ڕێکەوتی سەردان=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260103063313/https://www.arezzo24.net/notizie/attualita/malta-e-il-comune-di-cavriglia-rinnovano-il-gemellaggio/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دوای ھەڵبژاردنە خۆجێیییەکانی ٢٠٢٤، ڕێککەوتنێک لە نێوان ئەندامانی ئەنجومەن بووە ھۆی ئەوەی گابریێل میکالێف (پی-ئێن) وەک سەرۆک شارەوانی و ماتیۆ بۆرگ کوشێری (سەربەخۆ) وەک جێگری سەرۆک شارەوانی بۆ خولی ٢٠٢٤–٢٠٢٩ کار بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Mellieħa to have PN mayor after independent councillor accepts deputy role |ناونیشان=https://timesofmalta.com/article/pl-mellieha-councillors-propose-independent-mayor.1094673 |ئیش=Times of Malta |ڕێکەوت=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئایاری ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250517100159/https://timesofmalta.com/article/pl-mellieha-councillors-propose-independent-mayor.1094673 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=PN’s Gabriel Micallef to be Mellieħa mayor as PL proposal is turned down |ناونیشان=https://www.independent.com.mt/articles/2024-06-29/local-news/PL-Mellieha-councillors-want-independent-candidate-to-be-mayor-6736262351 |ئیش=The Malta Independent |ڕێکەوت=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240630214526/https://www.independent.com.mt/articles/2024-06-29/local-news/PL-Mellieha-councillors-want-independent-candidate-to-be-mayor-6736262351 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == ئەمەش ببینە == * [[پێرستی شارەکانی ماڵتا]] == سەرچاوەکان == <references/> {{شارەکانی ماڵتا}} {{پۆلی کۆمنز|Mellieħa}} [[پۆل:ئەنجومەنە خۆماڵییەکانی ماڵتا]] [[پۆل:شارۆچکەکانی ماڵتا]] 2jbgw9qucknf56co8bwrbx1te37pazk 0 24265 1574678 1574218 2026-04-11T12:06:48Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1574678 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''لوقا''' ({{بە ماڵتی|Luqa}}) شارێکی ناوچەی [[حاربوری باشوور]]ی وڵاتی [[ماڵتا]]یە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی [[٢٠٠٥]]دا گەییشتووەتە بە ٦٫٠٢٨ کەس.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= The largest cities in Malta, ranked by population|ناونیشان=http://population.mongabay.com/population/Malta|بڵاوکەرەوە=mongabay.com|ڕیکەوتی سەردان=30 Jun 2012|زمان= ئینگلیزی}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Malta: largest cities and towns and statistics of their population|ناونیشان=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gpro&lng=en&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-147|بڵاوکەرەوە=world-gazetteer|ڕیکەوتی سەردان=22 May 2012|زمان=ئینگلیزی|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20121205052031/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gpro&lng=en&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-147|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ==مێژوو== لە ساڵی ١٥٩٢ گوندی لووکا بەھۆی پەتایەکی تاعوون لێی درا، کە ھەموو دانیشتووانی ماڵتای گرتەوە و بووە ھۆی گیانلەدەستدانی زۆر کەس. نیشانەیەکی ئەم ڕووداوە غەمناکە ئەو گۆڕستانەیە کە لە شەقامی کارمێل، کۆڵانی ٤ دۆزراوەتەوە کە تێیدا خەڵک لە کێڵگەیەکدا نێژراون کە گۆڕدراوە بۆ گۆڕستان. گوندی لووکا لە بنەڕەتدا بەشێک بوو لە پەرەشی [[گودجە]] تا ئەو کاتەی بە مەرسوومێک کە لەلایەن [[پۆپ ئۆربانی ھەشتەم]] لە ١٥ی ئایاری ١٦٣٤ دەرچوو، وەک پەرەشێکی جیاواز دامەزرا. تراژیدیایەکی تری لووکا پەتای [[کۆلێرا]]ی ساڵی ١٨٥٠ بوو کە تێیدا ١٣ کەس گیانیان لەدەستدا. گۆڕستانێک تا ئێستاش لە شەقامی ڤالێتا وەک بیرھێنانەوەی ئەم تراژیدیایە ماوەتەوە. لە سەرەتای سەدەی ٢٠ەمدا لووکا بەھۆی فڕۆکەخانەکەوە ناوبانگی دەرکرد. ھێزی ئاسمانیی شاھانە وێستگەی لووکای ئاڕ ئەی ئێف (RAF)یان دامەزراند، کە مەیدانێکی فڕۆکەوانی بوو لەگەڵ ڕێڕەوی فڕین کە دواتر گۆڕا بۆ فڕۆکەخانەیەکی مەدەنی. ئاڕ ئەی ئێف تەلارە سەربازی و مەدەنییەکانی لە ناوچەی نزیک لە مەیدانی فڕۆکەوانی/فڕۆکەخانەکە و لە ھاڵ فارووج دامەزراند. ئەوان مەیدانی فڕۆکەوانییەکەیان بەکارھێنا تا ئەو کاتەی لە ٣١ی ئازاری ١٩٧٩ داخرا، کاتێک گوازرایەوە بۆ حکوومەتی ماڵتا بۆ ئەوەی بگۆڕدرێت بۆ فڕۆکەخانەیەکی مەدەنی. بەڵام ھێشتا شوێنە ناوخۆییەکەیان بۆ ھێزی سەربازی خۆیان بەکاردەھێنا. لە کاتی [[جەنگی جیھانیی دووەم]]دا لە لووکا زۆر کەس گیانیان لەدەستدا، و زۆرێک لە تەلارەکان بەھۆی بۆردوومانی قورسەوە وێران بوون. تراژیدیایەک کە تا ئێستاش لە یادە لە ٩ی نیسانی ١٩٤٢ ڕوویدا کاتێک [[بۆمب]]ێک بەر پەناگەیەکی کاتی جەنگ و بیرێک کەوت و ئەو کەسانەی لە ناو پەناگەکەدا بوون بە زیندوویی نێژران. ئەنجومەنی خۆجێیی تا ئێستاش یادی ئەو کەسانە دەکاتەوە کە لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا گیانیان لەدەستداوە بە ڕێوڕەسمی دانانی تاجی گوڵ لەگەڵ ڕێکخراو و یانە ناوخۆییەکانی تر. قەشەی پارێزەری لووکا سانت ئەندرۆیە («سانت ئەندریا»). تاقێکی ناوخۆیی کە بۆ ئەو تەرخانکراوە لە لووکا دۆزراوەتەوە، کە بەرزییەکەی دوو نھۆمە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.luqayouthcenter.org/Artikli/Intervent%20Tal-Bniedem%20Fuq%20Il-Kampanja/intervent1.html |سەردێڕ=New Page 1 |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئازاری ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160804153729/http://www.luqayouthcenter.org/Artikli/Intervent%20Tal-Bniedem%20Fuq%20Il-Kampanja/intervent1.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> ==بەڕێوەبردن== دانیشتووانی لووکا سێ ساڵ جارێک دەنگ بۆ ئەنجومەنی خۆجێییی خۆیان دەدەن، کە ئەنجومەنەکە لە حەوت ئەندام پێکدێت، کە یەکێکیان سەرۆکی شارەوانییە. سەرۆکی شارەوانیی لووکا جۆن شێمبرییە.<ref>[https://web.archive.org/web/20110722222349/http://www.luqa.gov.mt/default.asp?selMMSec=132&selMMCat=1 Official website]</ref> == ئەمەش ببینە == * [[پێرستی شارەکانی ماڵتا]] == سەرچاوەکان == <references/> {{شارەکانی ماڵتا}} {{پۆلی کۆمنز|Luqa}} [[پۆل:ئەنجومەنە خۆماڵییەکانی ماڵتا]] [[پۆل:شارۆچکەکانی ماڵتا]] madf7chm1mz096dyzywmbl63zs7g85m 0 24267 1574674 1574249 2026-04-11T12:06:08Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1574674 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''مارسا''' ({{بە ماڵتی|Marsa}}) شارێکی ناوچەی [[حاربوری باشوور]]ی وڵاتی [[ماڵتا]]یە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی [[١٩٩٥]]دا ٥٫٣٢٤ کەس بووە و لە ساڵی [[٢٠٠٥]]دا گەییشتووەتە بە ٥٫٣٨٩ کەس.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= The largest cities in Malta, ranked by population|ناونیشان=http://population.mongabay.com/population/Malta|بڵاوکەرەوە=mongabay.com|ڕیکەوتی سەردان=30 Jun 2012|زمان= ئینگلیزی}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Malta: largest cities and towns and statistics of their population|ناونیشان=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gpro&lng=en&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-147|بڵاوکەرەوە=world-gazetteer|ڕیکەوتی سەردان=22 May 2012|زمان=ئینگلیزی|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20121205052031/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gpro&lng=en&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-147|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == مێژوو == مارسا لەسەر لقی مارسا ھەڵکەوتووە، کە ڕووبەرێکی ئاوییە و لە ئەنجامی ڕژانی ئاوی دۆڵەکان لە ناوچە بەرزەکانی نزیک [[دەریا]]وە دروست بووە. لقەکە بەندەری گەورە لەخۆ دەگرێت کە شارۆچکەکەی لەسەر دامەزراوە. یەکەمجار بەندەرێک لە مارسا لەلایەن [[فینیقییەکان]]ەوە دامەزرا. پاشماوەی بیناسازییەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم|ڕۆمانییەکان]] لە نزیک شارۆچکەکە دۆزراونەتەوە. لە کاتی گەیشتنی [[ڕێکخراوی سەربازیی سەروەری ماڵتا|ڕێکخراوی سانت جۆن]] بۆ ماڵتا، [[باخچە|باخچەیەکی]] چێنراوی تایبەت لەنێوان ئەو شوێنە کەمەدا بوو کە بینران.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|journal=Scientia|دوایین=Leopardi|یەکەم=E. R.|ڕێکەوت=١٩٤٩|ناونیشان=http://melitensiawth.com/incoming/Index/Scientia%20(Malta)/Scientia.%2015(1949)2(Apr.-Jun.)/01.pdf|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160417215930/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Scientia%20(Malta)/Scientia.%2015(1949)2(Apr.-Jun.)/01.pdf|ڕەوشی ناونیشان=usurped|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی نیسانی ٢٠١٦|سەردێڕ=The First Printed Description of Malta : Lyons 1536|بەرگ=١٥|issue=2|پەڕەکان=٥٦, ٥٨}}</ref> [[کانی|کانییەکی]] گرینگ بۆ [[بەندەری گەورە]] لە شوێنەکەدا ھەبوو.<ref name=ganado>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|journal=Symposia Melitensia|دوایین=Ganado|یەکەم=Ganado|ڕێکەوت=٢٠٠٧|سەردێڕ=The Map of Johannes Quintinus Haeduus and its Derivatives|ناونیشان=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/handle/123456789/6343/The%20Map%20of%20Johannes%20Quintinus%20Haeduus%20and%20its%20Derivatives.pdf?sequence=1&isAllowed=y|بڵاوکەرەوە=University of Malta|بەرگ=٤|issue=3|پەڕەکان=١١٥, ١١٨}}</ref> پێدەچێت کارگەیەکی ئاسنکاریی ڕێکخراوەکە لە مارسا بووبێت. لە کاتی [[گەمارۆدانی گەورەی ماڵتا]]ی ساڵی ١٥٦٥دا، مارسا وەک ئۆردوگایەک لەلایەن ھێزەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]یەوە بەکارھێنرا. دوای شکستی ئەوان، مارسا بوو بە [[بارۆنیی دەرەبەگی|بارۆنییەکی دەرەبەگی]] کە ژمارەیەک [[ڕەزەمێو|ڕەزەمێوی]] تێدا بوو. پردێکی شایانی ئاماژە لە مارسا ھەبوو کە ڕێگای لە [[بیرگو]]وە بۆ ناوچەی [[ڤالێتا]] و بەپێچەوانەشەوە ئاسان دەکرد.<ref name=ganado/> [[پەڕگە:Malta - Marsa - 1967 (8240538101).jpg|وێنۆک|چەپ|مارسا لە ساڵی ١٩٦٧]] لە سەدەی ١٧دا مۆزەخانەیەکی مێژوویی، [[مۆزەخانەی دی سان جیاکۆمۆ|مۆزەخانەی دی سان جیاکۆمۆ]]، لە مارسا ھەبوو. ئەمە کاتێک دروست کرا کاتێک [[جیۆڤانی فرانسیسکۆ ئابێلا]] ماڵەکەی خۆی گۆڕی بۆ مۆزەخانە و یەکەم مۆزەخانەی لەو جۆرە بوو لە ماڵتا. زۆرێک لە شوێنەوارەکانی ئێستا لە [[مۆزەخانەی نیشتمانیی شوێنەوارناسی، ماڵتا|مۆزەخانەی نیشتمانیی شوێنەوارناسی]] لە [[ڤالێتا]]ی پایتەختی ماڵتا پارێزراون. لە کاتی [[گەمارۆدانی ماڵتا (١٧٩٨–١٨٠٠)|گەمارۆدانی فەڕەنسییەکان لە ١٧٩٨–١٨٠٠]]، یاخیبووانی ماڵتایی [[بەتریای مارسا]] و [[بەتریای جێسوت ھیڵ]]یان لە مارسا دروستکرد بۆ گەمارۆدانی فەڕەنسییەکان لە بەندەری گەورە. ھەردوو بەتریاکە دوای کۆتایی ھاتنی گەمارۆکە ڕووخێنران.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Spiteri|یەکەم١=Stephen C.|سەردێڕ=Maltese 'siege' batteries of the blockade 1798-1800|journal=Arx - Online Journal of Military Architecture and Fortification|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٠٨|issue=6|پەڕەکان=٣٦–٣٧|ناونیشان=http://www.militaryarchitecture.com/images/stories/Arx/arx6-2008.pdf|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}</ref> لە سەرەتای [[داگیرگەیی بەریتانیی ماڵتا]]، زۆنگاوەکانی مارسا سەرچاوەی [[مالاریا]] بوون کە بووە ھۆی چۆڵکردنی دانیشتووانی [[پاولا، ماڵتا|پاولا]] و کاریگەرییەکەی تا [[فلۆریانا]] ھەستی پێدەکرا. بەتاڵکردنەوەی زۆنگاوەکان لە لقی کۆرادینۆ یەکێک بوو لە ئامانجە یەکەمەکانی کارگێڕی داگیرگەیی - بەشێکی لەلایەن کاپتن فرێدریک ھون و بەشێکی تری لەلایەن کارسازێکی ناوخۆیی بە ناوی فرانسیسکۆ زامیت جێبەجێ کرا، کە حکوومەتی داگیرگەیی مافی خاوەندارێتی ھەموو ئەو زەوییانەی پێبەخشی کە وشک کرابوونەوە. لە کۆتایی ساڵانی ١٨٣٠دا، بەم شێوەیە زامیت بوو بە دەوڵەمەندترین پیاو لە ماڵتا.<ref> Thomas Mac Gill's 1839 ''[https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/11003/1/A_hand_book_or_guide_for_strangers_visit.pdf A handbook, or guide, for strangers visiting Malta]'', p83-85</ref> بەندەرێکی نوێ لە ساڵانی ١٨٦٠دا لەژێر حوکمی [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا]] دروست کرا. وا بڕیار بوو شارۆچکەیەک لەو شوێنەدا بە ناوی شارۆچکەی ئەلبێرت دروست بکرێت، کە بە ناوی [[ئەلبێرت، شازادەی ھاوژین|شازادە ئەلبێرت]] کراوە. لە ساڵی ١٨٩٠دا شارۆچکەکە دانیشتووانێکی زیاتر لە ٦٠٠ کەسی ھەبوو، بەڵام دواتر چۆڵ کرا. شارۆچکەیەکی نوێ لەو شوێنەدا لە سەدەی ٢٠دا دەرکەوت، کە ناوی مارسای لە لقی ئاوەکەوە وەرگرت. لە تەممووزی ٢٠٠٩دا پلانێک بۆ نۆژەنکردنەوەی ناوچەی بەندەرەکە ڕاگەیەندرا. ئەمە بە مەبەستی گۆڕینی شوێنەکەیە بۆ ناوچەیەکی کاتبەسەربردن و پلان وایە دروستکردنی [[مارینا|مارینایەک]] لەخۆ بگرێت کە شوێنی ١٧٠ بەلەم بێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20090703/local/one|سەردێڕ=Marsa menqa regeneration plan unveiled|ئیش=[[تایمز ئۆف ماڵتا|تایمز ئۆف ماڵتا]]|ڕێکەوت=٣ی تەممووزی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی شوباتی ٢٠١١}}</ref> ئەمە بەرەو پێش نەبردرا. حکوومەتی ماڵتا مارسای وەک یەکەم «شاری کلتووری» ناوخۆیی بۆ ساڵی ٢٠٢٢ ناساند، بە پڕۆگرامێکی چالاکیی کلتووری کە ئامانجی بووژاندنەوەی وێنەی ناوچەکە بوو.<ref>[https://tvmnews.mt/en/news/work-starts-on-activities-in-marsa-as-the-cultural-city-for-2022/ TVM], [https://timesofmalta.com/articles/view/marsa-to-be-maltas-first-capital-of-culture.897976 Times of Malta], [https://timesofmalta.com/articles/view/marsa-as-the-capital-of-culture.899140 Times of Malta]</ref> == ئەمەش ببینە == * [[پێرستی شارەکانی ماڵتا]] == سەرچاوەکان == <references/> {{شارەکانی ماڵتا}} {{پۆلی کۆمنز|Marsa (Malta)}} [[پۆل:ئەنجومەنە خۆماڵییەکانی ماڵتا]] [[پۆل:شارۆچکەکانی ماڵتا]] l1ozc6xrk4xmwde4levspaz740izh8r 0 37403 1574803 1529014 2026-04-12T02:51:00Z محمد ڕێبوار 75705 /* قوتابخانە بنەڕەتییەکان */ بەستەرەکان زیاد کرا 1574803 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{خاوێنکردن}} {{شێواز}} }} {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = چوارقوڕنە | ناوی_خۆماڵی = Chwarqurna | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = شارەدێ | وێنە = پەڕگە:چوار قوڕنە.jpg|وێنۆک | قەبارەی_وێنە =300px | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنی شارەدێی چوارقوڕنە | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iraq | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[قەزای ڕانیە]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ناحیەی چوارقوڕنە]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی ڕووبەر کم = | بەرزایی_بە_م = ٥٤٢ | دانیشتووان_لە = |ژمارەی_دانیشتووان =٨٥٬٠٠٠ | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[سوننە|سوننی]] [[شافعی]] | جۆری_کۆدی_ناوچە =}} '''چوارقوڕنە''' شارەدێیەکە لە [[ناحیەی چوارقوڕنە]]، [[قەزای ڕانیە]]، [[ئیدارەی ڕاپەڕین]] ژمارەی دانیشتووانی سەروو ٣٠ هەزار کەسە. == مێژووی کۆنی چوارقوڕنە == ناوچەی بتوێن «پ. ز» لەژێر قەڵەم ڕەوی [[گوتی]]ەکان و بە شێک لە شانشینی گوتیام بووە، کە دەگەیشتە [[عومان]] و [[دەریای عەرەب]]ی و [[بەحرەین]]، سەردەمێکیش لەژێر دەستی [[لۆلۆییەکان]]دا بووە، سەردەمێکیش لەژێر ئاڵای حکوومەتی حەدیابەین و شانشینی [[میتانی]] بووە، سەردەمێکیش لەژێر قەڵەم ڕەوی پادشای کوردان ئیدسین دا بووە. ئەو ئیدسینە ھاوینان پایتەختی دەھێنایە [[قەڵای بێتواتە]] و زستانانیش دەچووەوە شاری سیمۆرم لە نزیک [[پردێ]]ی ئێستا. پادشا کوڕێکی لە ویلایەتی سەرگەڵو حوکم داربوە، بە ناوی «زیازۆنا» کە باس لە شارێک دەکات لە ڕۆژھەلاتی چوارقورنە و خوارووی ڕۆژاوای کلکەی کۆڵێن بەناوی «کۆڵۆنیۆم» کە ئێستاش لە کارە کشتوکاڵییەکاندا ئاسەواری دەر دەکەوێت. ھەندێکیش پێیان وایە ئەو «کلکەی کۆڵنیۆم» ی ئەوسا بە پێیی تێپەڕبوونی کات لەسەر زمان سوابێت ببوبێتە ئەو «کلکەی کۆڵێن» ی ئێستا. بەدرێژای دامێنی ڕۆژاوای زنجیرۆکە چیای حاجیلان ئاوێکی زۆر ھەبووە گوندەکانی ھەموو بەسەرییەکەوە بوون و ماڵەکانیش بەسەر یەکەوە، گوندی شەھێن و بەیان و قەبرە سپیلکان یان قەبرە وردان ئاسەواریان ھێشتا دیارە، لە باکووری [[ناحیەی چوارقوڕنە|ناحیەی چوارقورنە]] لە دامێن لوتکەی چیای حاجیلان و لەژێر بەردی پاڵاندا گوندی [[ئەستریلان]] ھەیە، ھەندێک بۆچوون ھەیەوپێیان وایە ئەم گوندە مێژووی بۆ پێش زایین دەگەڕێتەوە، کە ئێستاش ئاوەدانە و خزمەتگوزاری لەلایەن حکوومەتی ھەرێم بۆ چووە. == مێژووی نوێی چوارقوڕنە == مێژووی دروستبوونی ئەم شارۆچکەیە کە لە ساڵی ١٩٦١وە ناحیەیە، دەگەڕێتەوە بۆ ٢٢ی نیسانی١۹٥٨، بەر لەو ڕێکەوتە چوارقوڕنە گوندێکی چوار ماڵ دەبن ھەریەکەیان لە گۆشەیەکی گردۆڵکەدا خانوویان دروست کردبوو واتە ھەریەکەی لە قوڕنەیەک، قوڕنەش واتە [[گۆشە]] دێت، وردە وردە گەشەی کردوە و ماڵی تری لێ گردبوونەوە و پتر بوون، ماڵی اسماعیل ئاغا و جمیل ئاغای غفوری یازدە و [[لێوژە]] لەو گوندە نیشتەجێ بوون، دوای دروستبوونی [[ناحیەی چوارقوڕنە]] [[ئاغا]]کان چونە شوێنی خۆیان و ئەو گوندە نەما و ئێستاش تەنیا شوێنەواری ماوە. ناوی "چوارقوڕنە-چوار-قوڕنە-چوار-گۆشە-چوار-زاویە". لەگەڵ دروستبوونی [[بەنداوی دووکان]] لەلایەن [[ئینگلیز]]ەکان لە ساڵی [[١٩٥٧]] ھەندێک گوندی دەشتی بیتوێن گوێزرایەوە کە ئاوی بەنداوەکە ژێر خۆیان دەدات، وەکو گوندی [[میرزا ڕۆستەمی بچوک|میرزا ڕۆستەمی بچووک]] و [[تەنگژە]] و [[گوڵەک|گولەک]] و [[قرجە]] و [[تۆبەکاران]] و [[مەلاھۆمەر|مەلا ھۆمەر]] و [[سوورشەم]]، گەڕەِکە سەرەکییەکانی چوارقوڕنە لەکاتی دروستبوونیدا ھەربەناوی ئەو گوندانەوە ناونراون کەلێیەوە ھاتوون بۆ چوارقوڕنە. گوندەکانی تریش بۆ [[قەرەنی ئاغا]] و [[سەروچاوە]] و [[سەنگەسەر]] و [[کەندەکەوە]] و [[کانی ماران، حاجیاوا|کانی ماران]] و [[بەکرەجۆ]] و [[ژاراوە]] گواستراونەتەوە. بە چواردەوری گەڕکە کۆنەکانی چوارقوڕنەدا وردە وردە خەڵکی تر خانوویان دروست دەکرد، بە جۆرێک [[خۆشناو]]ێک یا [[جاف]]ێک لە ناوچەکانی [[خۆشناوەتی]] یا جافاتی و بەری مەرگە و ناوچەکانی تر بۆ [[ترێ]] فرۆشتن دەھاتنە چوارقوڕنە دوای ئەوەی ترێ یەکەیان دەفرۆشت جێ خانوویەکیان گردەدا و کە دەچۆوەو دەھاتەوە خانووەکەی دروست دەکرد، بەو جۆرە شار فراوان بوو وەکو گەرەکی [[بنزێریان]] و [[بۆڵیان]] و جافان و سەرا و بەرجۆگا. ساڵی [[١٩٧٧]] لە یەکەم پلانی [[ڕاگواستن]]دا حکوومەت گوندەکانی بناری [[قەندیل]]ی ڕاگواستە ڕۆژھەڵاتی چوارقوڕنە لە گەڵ گوندەکانی [[حاجی ئۆمەران]]، بەم جۆرە بە پێیی سەر ژمێری ساڵی [[١٩٩٠]] ڕێژەی دانیشتووانی چوارقوڕنە و ئۆردوگای زۆرەملێیی بناری قەندیل و حاجی ئۆمەران "٣١١٦٨" کەس بووە. == ھەڵکەوتەی جوگرافیای چوارقوڕنە == چوارقورنە لە ڕۆژاوای [[ڕانیە]] بە (١٠)کم دوور کەوتووەتەوە و لە ناوەڕاستیاندا گردێک ھەیە کە پێیی دەڵێن «دەرو بزمار» کە لە سەردەمی میر بداخ و میر عیسا دا ھەردوو لەشکری [[بابان]] و [[سۆران]] لە و زنجیرە شاخەدا شەڕێکی خوێناویان ئەنجام داوە، لە دەستە ڕاستییەوە چیایی ماکۆکە لە دەستە چەپییەوە چیای کۆسرەتە، کە ڕووباری زێیی بچووک ئاوەکەی تا نزیک چوارقورنە بە (٤)کم سەرچاوەی گرتووە. == باری ئابووری == باری ئابووریی ئەم شارەدێیە زۆر بەھێزە لەبەر ئەوەی نزیکە لە [[بەنداوی دووکان]] بۆ [[ڕاوەماسی]] و ھەروەھا بۆ بواری [[کشتوکاڵ]]یش بەکاردێت. چەندین ڕێگای سەرەکی ئەم شارۆچکەیە دەگرنەوە بە تایبەت ڕێگای [[ڕانیە]] بۆ [[ھەولێر]] و [[سلێمانی]]. ناوچەیەکی بە پیتە لە بواری کشتوکاڵی، خاوەنی زەویەکی پان و بەرینە ساڵانە بە ھەزاران تەن [[دانەوێڵە]]، [[گوڵەبەڕۆژە]]، [[خەیار]]، [[شوتی]]، [[تەماتە]] و ھتد… بۆ پەروەردەکردنی ئاژەڵداری و بەخێو کردنی پەلەوەر بەڕێژەیەکی مام ناوەند و لەبارە. == مێژووی بەرخودانی خەڵکی چوارقورنە == بۆ یەکەم جار لە ھەموو [[عێراق]]دا یەکەم بڵێسەی ناڕەزای لە دژی [[بەعس]] لە چوارقوڕنە بوو سەری ھەڵدا، ئێوارەی ٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٩ خەڵک ڕژانە سەر شەقام ڕێگای ڕانیە-سلێمانی دژی نەبوونی کارەبا ڕێپێوانیان ئەنجامدا و ھەر سەیارەیەکی میری گوزەری کردبا تێکیان دەشکاند و تا ٩ی شەوخۆپێشاندان و ڕێپێوان بەردەوام بوو، تا لە پڕتاوێک یەکێک لە ئامرلیواکانی ڕژێم بە پشتیوانی سەدان سەربازی تایبەت بۆ بڵاوەپێکردنی جەماوەر بەناو خەڵکی وەر بوون، بەڵام جەماوەری ڕاپەڕیوو ماوەیان نەدان و بە دروشمی شۆڕشگێڕانە لە خۆپیشاندان بەردەوام بوون دژ بە دەوڵەت، سەرەنجام حکوومەت چەند داواکارییەکی جێ بەجێ کرد لە وانە گەڕانەوەی کارەبا بۆ چوارقوڕنە و جیاکردنەوەی خەتی معسکر لە کارەبای چوارقوڕنە و نقڵ کردنی بەڕێوەبەری کارەبای ڕانیە بۆ شوێنێکی تر. لە ١ی ئایاری ١٩٨٢ چوارقوڕنە بۆ پشتیوانی [[قەڵادزێ]] لە دوای ئەو شارە دووەم شوێن بوو دژ بە حکوومەت ڕاپەڕی و تا ٧ی ئایاری ١٩٨٢ ٢٤ برینداری دا و شەھیدێکیشی بەناوی شەھید (مامۆستا محمد ابراھیم علی) یەو ڕاپەڕینە بەخشی، پاشان بەرخودان سەرتاسەری [[کوردستان]]ی گرتەوە. == فەرمانگە حکومییەکان == # بەڕێوەبەرایەتی ناحیەی چوارقوڕنە # سەرۆکایەتی [[شارەوانی]] چوارقوڕنە # فەرمانگەی دادنوسی چوارقوڕنە # نووسینگەی گواستنەوەی چوارقوڕنە # فەرمانگەی کارتی نیشتیمانی چوارقوڕنە # فەرمانگەی ئاوی چوارقوڕنە # فەرمانگەی کارەبای چوارقوڕنە # خانەی چوارقوڕنە بۆ ڕۆشنبیری منداڵان # یاریدەدەرێتی ئاسایشی چوارقوڕنە # فەرمانگەی کشتوکاڵی چوارقوڕنە # ھۆبەی چاککردنەوەی تۆڕەکانی چوارقوڕنە # چاکسازی ھێڵەکانی چوارقوڕنە # ھۆڵی بۆنەکانی چوارقوڕنە # وێستگەی توێژینەوەی کشتوکاڵی گردجان # کتێبخانەی چوارقوڕنە == بنکەکانی پۆلیس == # بنکەی پۆلیسی بیتوێن # بنکەی پۆلیسی بەرگری شارستانی چوارقوڕنە # بنکەی پۆلیسی ھاتوچۆی چوارقوڕنە # بنکەی پۆلیسی پاراستنی دارستان و ژینگەی چوارقوڕنە # بنکەی پۆلیسی چوارقوڕنە == نەخۆشخانەکان == # نەخۆشخانەی گشتی چوارقوڕنە # نەخۆشخانەی شەھید ئەحمەد ئیسماعیل # مەڵبەندی تەندروستی چوارقوڕنە # بنکەی تەندروستی ھیزۆپ # بنکەی تەندروستی قەمتەران # بنکەی تەندروستی قەرەنی ئاغا # نەخۆشخانەی ژیان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=نەخۆشخانەی ژیان لەبەرنامەیەكی تایبەتی گەلی كوردستان|ناونیشان=https://www.gksat.tv/barnamakan_details.aspx?jimare=65&barnama=8450|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.gksat.tv|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211008184249/https://www.gksat.tv/barnamakan_details.aspx?jimare=65&barnama=8450|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == خوێندنگا ئامادەیییەکان == # خوێندنگای ئامادەیی چوارقوڕنە # خوێندنگای ئامادەیی بیتوێن # خوێندنگای ئامادەیی کۆسار # خوێندنگای ئامادەیی ئاشتی # خوێندنگای ئامادەیی ڕوناکی == قوتابخانە بنەڕەتییەکان == # قوتابخانەی بنەڕەتی شەھید مامۆستا محمد # قوتابخانەی بنەڕەتی مەڵبەند # قوتابخانەی بنەڕەتی کۆڵێن # قوتابخانەی بنەڕەتی ھێمن # قوتابخانەی بنەڕەتی داریا # قوتابخانەی بنەڕەتی ئارام # قوتابخانەی بنەڕەتی ئالان # قوتابخانەی بنەڕەتی کارۆخ # قوتابخانەی بنەڕەتی کاوە # قوتابخانەی ئاسۆی بنەڕەتی # قوتابخانەی بنەڕەتی ئاڵا # قوتابخانەی بنەڕەتی چوارقوڕنە # قوتابخانەی بنەڕەتی گردجان # قوتابخانەی بنەڕەتی شکۆ # قوتابخانەی بنەڕەتی قەمتەران # قوتابخانەی بنەڕەتی قەسرۆک # قوتابخانەی بنەڕەتی بێستانە # قوتابخانەی بنەڕەتی بڵباس # قوتابخانەی بنەڕەتی بەرهەم == باخچەی منداڵان == # باخچەی منداڵانی ناسک # باخچەی منداڵانی ھەڵاڵە # باخچەی منداڵانی شلک # باخچەی منداڵانی کازیوە # باخچەی منداڵانی چۆپی # باخچەی منداڵانی سۆز == پارکەکان == # باخچەی چەپک # باخچەی کۆبانێ # باخچەی مامۆستایان # باخچەی شەھید جەمال ئەشرەف زادە # باخچەی ئەندازیاران == مزگەوتەکان == # مزگەوتی گەورەی چوارقوڕنە # مزگەوتی کۆڵێن سیتی # مزگەوتی رمضان شکور # مزگەوتی مەلا سەلیم # مزگەوتی حاجی شەفیقی باقلانێ # مزگەوتی حاجی شێخە # مزگەوتی دوعا # مزگەوتی ڕاپەڕین # مزگەوتی بیلالی حەبەشی # مزگەوتی ڕزگاری # مزگەوتی گولەکیان # مزگەوتی بنزێریان # مزگەوتی تەقوا # مزگەوتی تۆبەکاران # مزگەوتی قەندیل # مزگەوتی عومەری کوڕی خطاب # مزگەوتی امام غەزالی # مزگەوتی ڕوناکی # مزگەوتی صلاحدین # مزگەوتی ڕوناکی # مزگەوتی ذات النطاقین # مزگەوتی ئەبوبکری صدیق # مزگەوتی چۆمان # مزگەوتی کڵاو سووران # مزگەوتی گوندی قەسرۆک # مزگەوتی گوندی ھیزۆپ # مزگەوتی قەمتەران # مزگەوتی دار السلام # مزگەوتی گەورەی قەرەنی ئاغا # مزگەوتی گوندی قەسرۆک # مزگەوتی گوندی بێستانە # مزگەوتی قەندیل # مزگەوتی حاجی حەمەدەمینی تۆبەکاران # مزگەوتی قازی محمد # مزگەوتی سید امیر == گوندکانی چوارقوڕنە == ١٥ گوند سەر بە ناحیەی چوار قوڕنەیە: # گوندی [[ئەستریلان]] # گوندی [[بێستانە]] # گوندی [[چنارۆکی بڵباس]] # گوندی [[داروقەبر]] # گوندی [[سەرخمە]] # گوندی قەرەنیاغا # گوندی [[قەسرۆک]] # گوندی شێخ مەنسوریان # گوندی [[قەمتەران]] # گوندی کڵاو سووران # گوندی [[گەلی گوڵان]] # گوندی [[گردجان]] # گوندی [[گوڵەک]] # گوندی [[ھیزۆپی گەورە]] # گوندی ھیزۆپی گچکە == یاریگاکان == # یاریگای چوارقوڕنە # یاریگی شەھید غەفور # یاریگای تارتانی کام # یاریگای تارتانی گۆڵ # یاریگای تارتانی چوارقوڕنە == بەنزینخانەکان == # بەنزینخانەی سەلام # بەنزینخانەی ئەستێرە # بەنزینخانەی کارۆخ # بەنزینخانەی چوارقوڕنە # بەنزینخانەی دەروازە 6 بەنزینخانەی قەیوان == سەرچاوەکان == {{پەراوێز}} {{شار، شارۆچکە و شارەدێیەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{گوندەکانی قەزای ڕانیە}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی]] ec9sxdftndqofcqxo3mm2bzwy23god5 1574804 1574803 2026-04-12T02:52:30Z محمد ڕێبوار 75705 /* باخچەی منداڵان */ بەستەرەکان زیاد کرا 1574804 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{خاوێنکردن}} {{شێواز}} }} {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = چوارقوڕنە | ناوی_خۆماڵی = Chwarqurna | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = شارەدێ | وێنە = پەڕگە:چوار قوڕنە.jpg|وێنۆک | قەبارەی_وێنە =300px | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنی شارەدێی چوارقوڕنە | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iraq | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[قەزای ڕانیە]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ناحیەی چوارقوڕنە]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی ڕووبەر کم = | بەرزایی_بە_م = ٥٤٢ | دانیشتووان_لە = |ژمارەی_دانیشتووان =٨٥٬٠٠٠ | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[سوننە|سوننی]] [[شافعی]] | جۆری_کۆدی_ناوچە =}} '''چوارقوڕنە''' شارەدێیەکە لە [[ناحیەی چوارقوڕنە]]، [[قەزای ڕانیە]]، [[ئیدارەی ڕاپەڕین]] ژمارەی دانیشتووانی سەروو ٣٠ هەزار کەسە. == مێژووی کۆنی چوارقوڕنە == ناوچەی بتوێن «پ. ز» لەژێر قەڵەم ڕەوی [[گوتی]]ەکان و بە شێک لە شانشینی گوتیام بووە، کە دەگەیشتە [[عومان]] و [[دەریای عەرەب]]ی و [[بەحرەین]]، سەردەمێکیش لەژێر دەستی [[لۆلۆییەکان]]دا بووە، سەردەمێکیش لەژێر ئاڵای حکوومەتی حەدیابەین و شانشینی [[میتانی]] بووە، سەردەمێکیش لەژێر قەڵەم ڕەوی پادشای کوردان ئیدسین دا بووە. ئەو ئیدسینە ھاوینان پایتەختی دەھێنایە [[قەڵای بێتواتە]] و زستانانیش دەچووەوە شاری سیمۆرم لە نزیک [[پردێ]]ی ئێستا. پادشا کوڕێکی لە ویلایەتی سەرگەڵو حوکم داربوە، بە ناوی «زیازۆنا» کە باس لە شارێک دەکات لە ڕۆژھەلاتی چوارقورنە و خوارووی ڕۆژاوای کلکەی کۆڵێن بەناوی «کۆڵۆنیۆم» کە ئێستاش لە کارە کشتوکاڵییەکاندا ئاسەواری دەر دەکەوێت. ھەندێکیش پێیان وایە ئەو «کلکەی کۆڵنیۆم» ی ئەوسا بە پێیی تێپەڕبوونی کات لەسەر زمان سوابێت ببوبێتە ئەو «کلکەی کۆڵێن» ی ئێستا. بەدرێژای دامێنی ڕۆژاوای زنجیرۆکە چیای حاجیلان ئاوێکی زۆر ھەبووە گوندەکانی ھەموو بەسەرییەکەوە بوون و ماڵەکانیش بەسەر یەکەوە، گوندی شەھێن و بەیان و قەبرە سپیلکان یان قەبرە وردان ئاسەواریان ھێشتا دیارە، لە باکووری [[ناحیەی چوارقوڕنە|ناحیەی چوارقورنە]] لە دامێن لوتکەی چیای حاجیلان و لەژێر بەردی پاڵاندا گوندی [[ئەستریلان]] ھەیە، ھەندێک بۆچوون ھەیەوپێیان وایە ئەم گوندە مێژووی بۆ پێش زایین دەگەڕێتەوە، کە ئێستاش ئاوەدانە و خزمەتگوزاری لەلایەن حکوومەتی ھەرێم بۆ چووە. == مێژووی نوێی چوارقوڕنە == مێژووی دروستبوونی ئەم شارۆچکەیە کە لە ساڵی ١٩٦١وە ناحیەیە، دەگەڕێتەوە بۆ ٢٢ی نیسانی١۹٥٨، بەر لەو ڕێکەوتە چوارقوڕنە گوندێکی چوار ماڵ دەبن ھەریەکەیان لە گۆشەیەکی گردۆڵکەدا خانوویان دروست کردبوو واتە ھەریەکەی لە قوڕنەیەک، قوڕنەش واتە [[گۆشە]] دێت، وردە وردە گەشەی کردوە و ماڵی تری لێ گردبوونەوە و پتر بوون، ماڵی اسماعیل ئاغا و جمیل ئاغای غفوری یازدە و [[لێوژە]] لەو گوندە نیشتەجێ بوون، دوای دروستبوونی [[ناحیەی چوارقوڕنە]] [[ئاغا]]کان چونە شوێنی خۆیان و ئەو گوندە نەما و ئێستاش تەنیا شوێنەواری ماوە. ناوی "چوارقوڕنە-چوار-قوڕنە-چوار-گۆشە-چوار-زاویە". لەگەڵ دروستبوونی [[بەنداوی دووکان]] لەلایەن [[ئینگلیز]]ەکان لە ساڵی [[١٩٥٧]] ھەندێک گوندی دەشتی بیتوێن گوێزرایەوە کە ئاوی بەنداوەکە ژێر خۆیان دەدات، وەکو گوندی [[میرزا ڕۆستەمی بچوک|میرزا ڕۆستەمی بچووک]] و [[تەنگژە]] و [[گوڵەک|گولەک]] و [[قرجە]] و [[تۆبەکاران]] و [[مەلاھۆمەر|مەلا ھۆمەر]] و [[سوورشەم]]، گەڕەِکە سەرەکییەکانی چوارقوڕنە لەکاتی دروستبوونیدا ھەربەناوی ئەو گوندانەوە ناونراون کەلێیەوە ھاتوون بۆ چوارقوڕنە. گوندەکانی تریش بۆ [[قەرەنی ئاغا]] و [[سەروچاوە]] و [[سەنگەسەر]] و [[کەندەکەوە]] و [[کانی ماران، حاجیاوا|کانی ماران]] و [[بەکرەجۆ]] و [[ژاراوە]] گواستراونەتەوە. بە چواردەوری گەڕکە کۆنەکانی چوارقوڕنەدا وردە وردە خەڵکی تر خانوویان دروست دەکرد، بە جۆرێک [[خۆشناو]]ێک یا [[جاف]]ێک لە ناوچەکانی [[خۆشناوەتی]] یا جافاتی و بەری مەرگە و ناوچەکانی تر بۆ [[ترێ]] فرۆشتن دەھاتنە چوارقوڕنە دوای ئەوەی ترێ یەکەیان دەفرۆشت جێ خانوویەکیان گردەدا و کە دەچۆوەو دەھاتەوە خانووەکەی دروست دەکرد، بەو جۆرە شار فراوان بوو وەکو گەرەکی [[بنزێریان]] و [[بۆڵیان]] و جافان و سەرا و بەرجۆگا. ساڵی [[١٩٧٧]] لە یەکەم پلانی [[ڕاگواستن]]دا حکوومەت گوندەکانی بناری [[قەندیل]]ی ڕاگواستە ڕۆژھەڵاتی چوارقوڕنە لە گەڵ گوندەکانی [[حاجی ئۆمەران]]، بەم جۆرە بە پێیی سەر ژمێری ساڵی [[١٩٩٠]] ڕێژەی دانیشتووانی چوارقوڕنە و ئۆردوگای زۆرەملێیی بناری قەندیل و حاجی ئۆمەران "٣١١٦٨" کەس بووە. == ھەڵکەوتەی جوگرافیای چوارقوڕنە == چوارقورنە لە ڕۆژاوای [[ڕانیە]] بە (١٠)کم دوور کەوتووەتەوە و لە ناوەڕاستیاندا گردێک ھەیە کە پێیی دەڵێن «دەرو بزمار» کە لە سەردەمی میر بداخ و میر عیسا دا ھەردوو لەشکری [[بابان]] و [[سۆران]] لە و زنجیرە شاخەدا شەڕێکی خوێناویان ئەنجام داوە، لە دەستە ڕاستییەوە چیایی ماکۆکە لە دەستە چەپییەوە چیای کۆسرەتە، کە ڕووباری زێیی بچووک ئاوەکەی تا نزیک چوارقورنە بە (٤)کم سەرچاوەی گرتووە. == باری ئابووری == باری ئابووریی ئەم شارەدێیە زۆر بەھێزە لەبەر ئەوەی نزیکە لە [[بەنداوی دووکان]] بۆ [[ڕاوەماسی]] و ھەروەھا بۆ بواری [[کشتوکاڵ]]یش بەکاردێت. چەندین ڕێگای سەرەکی ئەم شارۆچکەیە دەگرنەوە بە تایبەت ڕێگای [[ڕانیە]] بۆ [[ھەولێر]] و [[سلێمانی]]. ناوچەیەکی بە پیتە لە بواری کشتوکاڵی، خاوەنی زەویەکی پان و بەرینە ساڵانە بە ھەزاران تەن [[دانەوێڵە]]، [[گوڵەبەڕۆژە]]، [[خەیار]]، [[شوتی]]، [[تەماتە]] و ھتد… بۆ پەروەردەکردنی ئاژەڵداری و بەخێو کردنی پەلەوەر بەڕێژەیەکی مام ناوەند و لەبارە. == مێژووی بەرخودانی خەڵکی چوارقورنە == بۆ یەکەم جار لە ھەموو [[عێراق]]دا یەکەم بڵێسەی ناڕەزای لە دژی [[بەعس]] لە چوارقوڕنە بوو سەری ھەڵدا، ئێوارەی ٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٩ خەڵک ڕژانە سەر شەقام ڕێگای ڕانیە-سلێمانی دژی نەبوونی کارەبا ڕێپێوانیان ئەنجامدا و ھەر سەیارەیەکی میری گوزەری کردبا تێکیان دەشکاند و تا ٩ی شەوخۆپێشاندان و ڕێپێوان بەردەوام بوو، تا لە پڕتاوێک یەکێک لە ئامرلیواکانی ڕژێم بە پشتیوانی سەدان سەربازی تایبەت بۆ بڵاوەپێکردنی جەماوەر بەناو خەڵکی وەر بوون، بەڵام جەماوەری ڕاپەڕیوو ماوەیان نەدان و بە دروشمی شۆڕشگێڕانە لە خۆپیشاندان بەردەوام بوون دژ بە دەوڵەت، سەرەنجام حکوومەت چەند داواکارییەکی جێ بەجێ کرد لە وانە گەڕانەوەی کارەبا بۆ چوارقوڕنە و جیاکردنەوەی خەتی معسکر لە کارەبای چوارقوڕنە و نقڵ کردنی بەڕێوەبەری کارەبای ڕانیە بۆ شوێنێکی تر. لە ١ی ئایاری ١٩٨٢ چوارقوڕنە بۆ پشتیوانی [[قەڵادزێ]] لە دوای ئەو شارە دووەم شوێن بوو دژ بە حکوومەت ڕاپەڕی و تا ٧ی ئایاری ١٩٨٢ ٢٤ برینداری دا و شەھیدێکیشی بەناوی شەھید (مامۆستا محمد ابراھیم علی) یەو ڕاپەڕینە بەخشی، پاشان بەرخودان سەرتاسەری [[کوردستان]]ی گرتەوە. == فەرمانگە حکومییەکان == # بەڕێوەبەرایەتی ناحیەی چوارقوڕنە # سەرۆکایەتی [[شارەوانی]] چوارقوڕنە # فەرمانگەی دادنوسی چوارقوڕنە # نووسینگەی گواستنەوەی چوارقوڕنە # فەرمانگەی کارتی نیشتیمانی چوارقوڕنە # فەرمانگەی ئاوی چوارقوڕنە # فەرمانگەی کارەبای چوارقوڕنە # خانەی چوارقوڕنە بۆ ڕۆشنبیری منداڵان # یاریدەدەرێتی ئاسایشی چوارقوڕنە # فەرمانگەی کشتوکاڵی چوارقوڕنە # ھۆبەی چاککردنەوەی تۆڕەکانی چوارقوڕنە # چاکسازی ھێڵەکانی چوارقوڕنە # ھۆڵی بۆنەکانی چوارقوڕنە # وێستگەی توێژینەوەی کشتوکاڵی گردجان # کتێبخانەی چوارقوڕنە == بنکەکانی پۆلیس == # بنکەی پۆلیسی بیتوێن # بنکەی پۆلیسی بەرگری شارستانی چوارقوڕنە # بنکەی پۆلیسی ھاتوچۆی چوارقوڕنە # بنکەی پۆلیسی پاراستنی دارستان و ژینگەی چوارقوڕنە # بنکەی پۆلیسی چوارقوڕنە == نەخۆشخانەکان == # نەخۆشخانەی گشتی چوارقوڕنە # نەخۆشخانەی شەھید ئەحمەد ئیسماعیل # مەڵبەندی تەندروستی چوارقوڕنە # بنکەی تەندروستی ھیزۆپ # بنکەی تەندروستی قەمتەران # بنکەی تەندروستی قەرەنی ئاغا # نەخۆشخانەی ژیان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=نەخۆشخانەی ژیان لەبەرنامەیەكی تایبەتی گەلی كوردستان|ناونیشان=https://www.gksat.tv/barnamakan_details.aspx?jimare=65&barnama=8450|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.gksat.tv|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211008184249/https://www.gksat.tv/barnamakan_details.aspx?jimare=65&barnama=8450|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == خوێندنگا ئامادەیییەکان == # خوێندنگای ئامادەیی چوارقوڕنە # خوێندنگای ئامادەیی بیتوێن # خوێندنگای ئامادەیی کۆسار # خوێندنگای ئامادەیی ئاشتی # خوێندنگای ئامادەیی ڕوناکی == قوتابخانە بنەڕەتییەکان == # قوتابخانەی بنەڕەتی شەھید مامۆستا محمد # قوتابخانەی بنەڕەتی مەڵبەند # قوتابخانەی بنەڕەتی کۆڵێن # قوتابخانەی بنەڕەتی ھێمن # قوتابخانەی بنەڕەتی داریا # قوتابخانەی بنەڕەتی ئارام # قوتابخانەی بنەڕەتی ئالان # قوتابخانەی بنەڕەتی کارۆخ # قوتابخانەی بنەڕەتی کاوە # قوتابخانەی ئاسۆی بنەڕەتی # قوتابخانەی بنەڕەتی ئاڵا # قوتابخانەی بنەڕەتی چوارقوڕنە # قوتابخانەی بنەڕەتی گردجان # قوتابخانەی بنەڕەتی شکۆ # قوتابخانەی بنەڕەتی قەمتەران # قوتابخانەی بنەڕەتی قەسرۆک # قوتابخانەی بنەڕەتی بێستانە # قوتابخانەی بنەڕەتی بڵباس # قوتابخانەی بنەڕەتی بەرهەم == باخچەی منداڵان == # باخچەی منداڵانی ناسک # باخچەی منداڵانی ھەڵاڵە # باخچەی منداڵانی شلک # باخچەی منداڵانی کازیوە # باخچەی منداڵانی چۆپی # باخچەی منداڵانی سۆز # باخچەی منداڵانی ڕەنوو == پارکەکان == # باخچەی چەپک # باخچەی کۆبانێ # باخچەی مامۆستایان # باخچەی شەھید جەمال ئەشرەف زادە # باخچەی ئەندازیاران == مزگەوتەکان == # مزگەوتی گەورەی چوارقوڕنە # مزگەوتی کۆڵێن سیتی # مزگەوتی رمضان شکور # مزگەوتی مەلا سەلیم # مزگەوتی حاجی شەفیقی باقلانێ # مزگەوتی حاجی شێخە # مزگەوتی دوعا # مزگەوتی ڕاپەڕین # مزگەوتی بیلالی حەبەشی # مزگەوتی ڕزگاری # مزگەوتی گولەکیان # مزگەوتی بنزێریان # مزگەوتی تەقوا # مزگەوتی تۆبەکاران # مزگەوتی قەندیل # مزگەوتی عومەری کوڕی خطاب # مزگەوتی امام غەزالی # مزگەوتی ڕوناکی # مزگەوتی صلاحدین # مزگەوتی ڕوناکی # مزگەوتی ذات النطاقین # مزگەوتی ئەبوبکری صدیق # مزگەوتی چۆمان # مزگەوتی کڵاو سووران # مزگەوتی گوندی قەسرۆک # مزگەوتی گوندی ھیزۆپ # مزگەوتی قەمتەران # مزگەوتی دار السلام # مزگەوتی گەورەی قەرەنی ئاغا # مزگەوتی گوندی قەسرۆک # مزگەوتی گوندی بێستانە # مزگەوتی قەندیل # مزگەوتی حاجی حەمەدەمینی تۆبەکاران # مزگەوتی قازی محمد # مزگەوتی سید امیر == گوندکانی چوارقوڕنە == ١٥ گوند سەر بە ناحیەی چوار قوڕنەیە: # گوندی [[ئەستریلان]] # گوندی [[بێستانە]] # گوندی [[چنارۆکی بڵباس]] # گوندی [[داروقەبر]] # گوندی [[سەرخمە]] # گوندی قەرەنیاغا # گوندی [[قەسرۆک]] # گوندی شێخ مەنسوریان # گوندی [[قەمتەران]] # گوندی کڵاو سووران # گوندی [[گەلی گوڵان]] # گوندی [[گردجان]] # گوندی [[گوڵەک]] # گوندی [[ھیزۆپی گەورە]] # گوندی ھیزۆپی گچکە == یاریگاکان == # یاریگای چوارقوڕنە # یاریگی شەھید غەفور # یاریگای تارتانی کام # یاریگای تارتانی گۆڵ # یاریگای تارتانی چوارقوڕنە == بەنزینخانەکان == # بەنزینخانەی سەلام # بەنزینخانەی ئەستێرە # بەنزینخانەی کارۆخ # بەنزینخانەی چوارقوڕنە # بەنزینخانەی دەروازە 6 بەنزینخانەی قەیوان == سەرچاوەکان == {{پەراوێز}} {{شار، شارۆچکە و شارەدێیەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{گوندەکانی قەزای ڕانیە}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی]] 0h7bah4gmuhwgos0jrhw2tvxg7rx2ar 1574805 1574804 2026-04-12T02:58:52Z محمد ڕێبوار 75705 /* مزگەوتەکان */ بەستەرەکان زیاد کرا 1574805 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{خاوێنکردن}} {{شێواز}} }} {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = چوارقوڕنە | ناوی_خۆماڵی = Chwarqurna | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = شارەدێ | وێنە = پەڕگە:چوار قوڕنە.jpg|وێنۆک | قەبارەی_وێنە =300px | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنی شارەدێی چوارقوڕنە | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iraq | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[قەزای ڕانیە]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ناحیەی چوارقوڕنە]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی ڕووبەر کم = | بەرزایی_بە_م = ٥٤٢ | دانیشتووان_لە = |ژمارەی_دانیشتووان =٨٥٬٠٠٠ | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[سوننە|سوننی]] [[شافعی]] | جۆری_کۆدی_ناوچە =}} '''چوارقوڕنە''' شارەدێیەکە لە [[ناحیەی چوارقوڕنە]]، [[قەزای ڕانیە]]، [[ئیدارەی ڕاپەڕین]] ژمارەی دانیشتووانی سەروو ٣٠ هەزار کەسە. == مێژووی کۆنی چوارقوڕنە == ناوچەی بتوێن «پ. ز» لەژێر قەڵەم ڕەوی [[گوتی]]ەکان و بە شێک لە شانشینی گوتیام بووە، کە دەگەیشتە [[عومان]] و [[دەریای عەرەب]]ی و [[بەحرەین]]، سەردەمێکیش لەژێر دەستی [[لۆلۆییەکان]]دا بووە، سەردەمێکیش لەژێر ئاڵای حکوومەتی حەدیابەین و شانشینی [[میتانی]] بووە، سەردەمێکیش لەژێر قەڵەم ڕەوی پادشای کوردان ئیدسین دا بووە. ئەو ئیدسینە ھاوینان پایتەختی دەھێنایە [[قەڵای بێتواتە]] و زستانانیش دەچووەوە شاری سیمۆرم لە نزیک [[پردێ]]ی ئێستا. پادشا کوڕێکی لە ویلایەتی سەرگەڵو حوکم داربوە، بە ناوی «زیازۆنا» کە باس لە شارێک دەکات لە ڕۆژھەلاتی چوارقورنە و خوارووی ڕۆژاوای کلکەی کۆڵێن بەناوی «کۆڵۆنیۆم» کە ئێستاش لە کارە کشتوکاڵییەکاندا ئاسەواری دەر دەکەوێت. ھەندێکیش پێیان وایە ئەو «کلکەی کۆڵنیۆم» ی ئەوسا بە پێیی تێپەڕبوونی کات لەسەر زمان سوابێت ببوبێتە ئەو «کلکەی کۆڵێن» ی ئێستا. بەدرێژای دامێنی ڕۆژاوای زنجیرۆکە چیای حاجیلان ئاوێکی زۆر ھەبووە گوندەکانی ھەموو بەسەرییەکەوە بوون و ماڵەکانیش بەسەر یەکەوە، گوندی شەھێن و بەیان و قەبرە سپیلکان یان قەبرە وردان ئاسەواریان ھێشتا دیارە، لە باکووری [[ناحیەی چوارقوڕنە|ناحیەی چوارقورنە]] لە دامێن لوتکەی چیای حاجیلان و لەژێر بەردی پاڵاندا گوندی [[ئەستریلان]] ھەیە، ھەندێک بۆچوون ھەیەوپێیان وایە ئەم گوندە مێژووی بۆ پێش زایین دەگەڕێتەوە، کە ئێستاش ئاوەدانە و خزمەتگوزاری لەلایەن حکوومەتی ھەرێم بۆ چووە. == مێژووی نوێی چوارقوڕنە == مێژووی دروستبوونی ئەم شارۆچکەیە کە لە ساڵی ١٩٦١وە ناحیەیە، دەگەڕێتەوە بۆ ٢٢ی نیسانی١۹٥٨، بەر لەو ڕێکەوتە چوارقوڕنە گوندێکی چوار ماڵ دەبن ھەریەکەیان لە گۆشەیەکی گردۆڵکەدا خانوویان دروست کردبوو واتە ھەریەکەی لە قوڕنەیەک، قوڕنەش واتە [[گۆشە]] دێت، وردە وردە گەشەی کردوە و ماڵی تری لێ گردبوونەوە و پتر بوون، ماڵی اسماعیل ئاغا و جمیل ئاغای غفوری یازدە و [[لێوژە]] لەو گوندە نیشتەجێ بوون، دوای دروستبوونی [[ناحیەی چوارقوڕنە]] [[ئاغا]]کان چونە شوێنی خۆیان و ئەو گوندە نەما و ئێستاش تەنیا شوێنەواری ماوە. ناوی "چوارقوڕنە-چوار-قوڕنە-چوار-گۆشە-چوار-زاویە". لەگەڵ دروستبوونی [[بەنداوی دووکان]] لەلایەن [[ئینگلیز]]ەکان لە ساڵی [[١٩٥٧]] ھەندێک گوندی دەشتی بیتوێن گوێزرایەوە کە ئاوی بەنداوەکە ژێر خۆیان دەدات، وەکو گوندی [[میرزا ڕۆستەمی بچوک|میرزا ڕۆستەمی بچووک]] و [[تەنگژە]] و [[گوڵەک|گولەک]] و [[قرجە]] و [[تۆبەکاران]] و [[مەلاھۆمەر|مەلا ھۆمەر]] و [[سوورشەم]]، گەڕەِکە سەرەکییەکانی چوارقوڕنە لەکاتی دروستبوونیدا ھەربەناوی ئەو گوندانەوە ناونراون کەلێیەوە ھاتوون بۆ چوارقوڕنە. گوندەکانی تریش بۆ [[قەرەنی ئاغا]] و [[سەروچاوە]] و [[سەنگەسەر]] و [[کەندەکەوە]] و [[کانی ماران، حاجیاوا|کانی ماران]] و [[بەکرەجۆ]] و [[ژاراوە]] گواستراونەتەوە. بە چواردەوری گەڕکە کۆنەکانی چوارقوڕنەدا وردە وردە خەڵکی تر خانوویان دروست دەکرد، بە جۆرێک [[خۆشناو]]ێک یا [[جاف]]ێک لە ناوچەکانی [[خۆشناوەتی]] یا جافاتی و بەری مەرگە و ناوچەکانی تر بۆ [[ترێ]] فرۆشتن دەھاتنە چوارقوڕنە دوای ئەوەی ترێ یەکەیان دەفرۆشت جێ خانوویەکیان گردەدا و کە دەچۆوەو دەھاتەوە خانووەکەی دروست دەکرد، بەو جۆرە شار فراوان بوو وەکو گەرەکی [[بنزێریان]] و [[بۆڵیان]] و جافان و سەرا و بەرجۆگا. ساڵی [[١٩٧٧]] لە یەکەم پلانی [[ڕاگواستن]]دا حکوومەت گوندەکانی بناری [[قەندیل]]ی ڕاگواستە ڕۆژھەڵاتی چوارقوڕنە لە گەڵ گوندەکانی [[حاجی ئۆمەران]]، بەم جۆرە بە پێیی سەر ژمێری ساڵی [[١٩٩٠]] ڕێژەی دانیشتووانی چوارقوڕنە و ئۆردوگای زۆرەملێیی بناری قەندیل و حاجی ئۆمەران "٣١١٦٨" کەس بووە. == ھەڵکەوتەی جوگرافیای چوارقوڕنە == چوارقورنە لە ڕۆژاوای [[ڕانیە]] بە (١٠)کم دوور کەوتووەتەوە و لە ناوەڕاستیاندا گردێک ھەیە کە پێیی دەڵێن «دەرو بزمار» کە لە سەردەمی میر بداخ و میر عیسا دا ھەردوو لەشکری [[بابان]] و [[سۆران]] لە و زنجیرە شاخەدا شەڕێکی خوێناویان ئەنجام داوە، لە دەستە ڕاستییەوە چیایی ماکۆکە لە دەستە چەپییەوە چیای کۆسرەتە، کە ڕووباری زێیی بچووک ئاوەکەی تا نزیک چوارقورنە بە (٤)کم سەرچاوەی گرتووە. == باری ئابووری == باری ئابووریی ئەم شارەدێیە زۆر بەھێزە لەبەر ئەوەی نزیکە لە [[بەنداوی دووکان]] بۆ [[ڕاوەماسی]] و ھەروەھا بۆ بواری [[کشتوکاڵ]]یش بەکاردێت. چەندین ڕێگای سەرەکی ئەم شارۆچکەیە دەگرنەوە بە تایبەت ڕێگای [[ڕانیە]] بۆ [[ھەولێر]] و [[سلێمانی]]. ناوچەیەکی بە پیتە لە بواری کشتوکاڵی، خاوەنی زەویەکی پان و بەرینە ساڵانە بە ھەزاران تەن [[دانەوێڵە]]، [[گوڵەبەڕۆژە]]، [[خەیار]]، [[شوتی]]، [[تەماتە]] و ھتد… بۆ پەروەردەکردنی ئاژەڵداری و بەخێو کردنی پەلەوەر بەڕێژەیەکی مام ناوەند و لەبارە. == مێژووی بەرخودانی خەڵکی چوارقورنە == بۆ یەکەم جار لە ھەموو [[عێراق]]دا یەکەم بڵێسەی ناڕەزای لە دژی [[بەعس]] لە چوارقوڕنە بوو سەری ھەڵدا، ئێوارەی ٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٩ خەڵک ڕژانە سەر شەقام ڕێگای ڕانیە-سلێمانی دژی نەبوونی کارەبا ڕێپێوانیان ئەنجامدا و ھەر سەیارەیەکی میری گوزەری کردبا تێکیان دەشکاند و تا ٩ی شەوخۆپێشاندان و ڕێپێوان بەردەوام بوو، تا لە پڕتاوێک یەکێک لە ئامرلیواکانی ڕژێم بە پشتیوانی سەدان سەربازی تایبەت بۆ بڵاوەپێکردنی جەماوەر بەناو خەڵکی وەر بوون، بەڵام جەماوەری ڕاپەڕیوو ماوەیان نەدان و بە دروشمی شۆڕشگێڕانە لە خۆپیشاندان بەردەوام بوون دژ بە دەوڵەت، سەرەنجام حکوومەت چەند داواکارییەکی جێ بەجێ کرد لە وانە گەڕانەوەی کارەبا بۆ چوارقوڕنە و جیاکردنەوەی خەتی معسکر لە کارەبای چوارقوڕنە و نقڵ کردنی بەڕێوەبەری کارەبای ڕانیە بۆ شوێنێکی تر. لە ١ی ئایاری ١٩٨٢ چوارقوڕنە بۆ پشتیوانی [[قەڵادزێ]] لە دوای ئەو شارە دووەم شوێن بوو دژ بە حکوومەت ڕاپەڕی و تا ٧ی ئایاری ١٩٨٢ ٢٤ برینداری دا و شەھیدێکیشی بەناوی شەھید (مامۆستا محمد ابراھیم علی) یەو ڕاپەڕینە بەخشی، پاشان بەرخودان سەرتاسەری [[کوردستان]]ی گرتەوە. == فەرمانگە حکومییەکان == # بەڕێوەبەرایەتی ناحیەی چوارقوڕنە # سەرۆکایەتی [[شارەوانی]] چوارقوڕنە # فەرمانگەی دادنوسی چوارقوڕنە # نووسینگەی گواستنەوەی چوارقوڕنە # فەرمانگەی کارتی نیشتیمانی چوارقوڕنە # فەرمانگەی ئاوی چوارقوڕنە # فەرمانگەی کارەبای چوارقوڕنە # خانەی چوارقوڕنە بۆ ڕۆشنبیری منداڵان # یاریدەدەرێتی ئاسایشی چوارقوڕنە # فەرمانگەی کشتوکاڵی چوارقوڕنە # ھۆبەی چاککردنەوەی تۆڕەکانی چوارقوڕنە # چاکسازی ھێڵەکانی چوارقوڕنە # ھۆڵی بۆنەکانی چوارقوڕنە # وێستگەی توێژینەوەی کشتوکاڵی گردجان # کتێبخانەی چوارقوڕنە == بنکەکانی پۆلیس == # بنکەی پۆلیسی بیتوێن # بنکەی پۆلیسی بەرگری شارستانی چوارقوڕنە # بنکەی پۆلیسی ھاتوچۆی چوارقوڕنە # بنکەی پۆلیسی پاراستنی دارستان و ژینگەی چوارقوڕنە # بنکەی پۆلیسی چوارقوڕنە == نەخۆشخانەکان == # نەخۆشخانەی گشتی چوارقوڕنە # نەخۆشخانەی شەھید ئەحمەد ئیسماعیل # مەڵبەندی تەندروستی چوارقوڕنە # بنکەی تەندروستی ھیزۆپ # بنکەی تەندروستی قەمتەران # بنکەی تەندروستی قەرەنی ئاغا # نەخۆشخانەی ژیان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=نەخۆشخانەی ژیان لەبەرنامەیەكی تایبەتی گەلی كوردستان|ناونیشان=https://www.gksat.tv/barnamakan_details.aspx?jimare=65&barnama=8450|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.gksat.tv|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211008184249/https://www.gksat.tv/barnamakan_details.aspx?jimare=65&barnama=8450|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == خوێندنگا ئامادەیییەکان == # خوێندنگای ئامادەیی چوارقوڕنە # خوێندنگای ئامادەیی بیتوێن # خوێندنگای ئامادەیی کۆسار # خوێندنگای ئامادەیی ئاشتی # خوێندنگای ئامادەیی ڕوناکی == قوتابخانە بنەڕەتییەکان == # قوتابخانەی بنەڕەتی شەھید مامۆستا محمد # قوتابخانەی بنەڕەتی مەڵبەند # قوتابخانەی بنەڕەتی کۆڵێن # قوتابخانەی بنەڕەتی ھێمن # قوتابخانەی بنەڕەتی داریا # قوتابخانەی بنەڕەتی ئارام # قوتابخانەی بنەڕەتی ئالان # قوتابخانەی بنەڕەتی کارۆخ # قوتابخانەی بنەڕەتی کاوە # قوتابخانەی ئاسۆی بنەڕەتی # قوتابخانەی بنەڕەتی ئاڵا # قوتابخانەی بنەڕەتی چوارقوڕنە # قوتابخانەی بنەڕەتی گردجان # قوتابخانەی بنەڕەتی شکۆ # قوتابخانەی بنەڕەتی قەمتەران # قوتابخانەی بنەڕەتی قەسرۆک # قوتابخانەی بنەڕەتی بێستانە # قوتابخانەی بنەڕەتی بڵباس # قوتابخانەی بنەڕەتی بەرهەم == باخچەی منداڵان == # باخچەی منداڵانی ناسک # باخچەی منداڵانی ھەڵاڵە # باخچەی منداڵانی شلک # باخچەی منداڵانی کازیوە # باخچەی منداڵانی چۆپی # باخچەی منداڵانی سۆز # باخچەی منداڵانی ڕەنوو == پارکەکان == # باخچەی چەپک # باخچەی کۆبانێ # باخچەی مامۆستایان # باخچەی شەھید جەمال ئەشرەف زادە # باخچەی ئەندازیاران == مزگەوتەکان == # مزگەوتی گەورەی چوارقوڕنە # مزگەوتی کۆڵێن سیتی # مزگەوتی رمضان شکور # مزگەوتی مەلا سەلیم # مزگەوتی حاجی شەفیقی باقلانێ # مزگەوتی حاجی شێخە # مزگەوتی دوعا # مزگەوتی ڕاپەڕین # مزگەوتی بیلالی حەبەشی # مزگەوتی ڕزگاری # مزگەوتی گولەکیان # مزگەوتی بنزێریان # مزگەوتی تەقوا # مزگەوتی تۆبەکاران # مزگەوتی عومەری کوڕی خطاب # مزگەوتی امام غەزالی # مزگەوتی ڕوناکی # مزگەوتی صلاحدین # مزگەوتی ڕوناکی # مزگەوتی ذات النطاقین # مزگەوتی ئەبوبکری صدیق # مزگەوتی چۆمان # مزگەوتی کڵاو سووران # مزگەوتی گوندی قەسرۆک # مزگەوتی گوندی ھیزۆپ # مزگەوتی قەمتەران # مزگەوتی دار السلام # مزگەوتی گەورەی قەرەنی ئاغا # مزگەوتی گوندی قەسرۆک # مزگەوتی گوندی بێستانە # مزگەوتی قەندیل # مزگەوتی حاجی حەمەدەمینی تۆبەکاران # مزگەوتی قازی محمد # مزگەوتی سید امیر # مزگەوتی شێخ سەعیدی پیران == گوندکانی چوارقوڕنە == ١٥ گوند سەر بە ناحیەی چوار قوڕنەیە: # گوندی [[ئەستریلان]] # گوندی [[بێستانە]] # گوندی [[چنارۆکی بڵباس]] # گوندی [[داروقەبر]] # گوندی [[سەرخمە]] # گوندی قەرەنیاغا # گوندی [[قەسرۆک]] # گوندی شێخ مەنسوریان # گوندی [[قەمتەران]] # گوندی کڵاو سووران # گوندی [[گەلی گوڵان]] # گوندی [[گردجان]] # گوندی [[گوڵەک]] # گوندی [[ھیزۆپی گەورە]] # گوندی ھیزۆپی گچکە == یاریگاکان == # یاریگای چوارقوڕنە # یاریگی شەھید غەفور # یاریگای تارتانی کام # یاریگای تارتانی گۆڵ # یاریگای تارتانی چوارقوڕنە == بەنزینخانەکان == # بەنزینخانەی سەلام # بەنزینخانەی ئەستێرە # بەنزینخانەی کارۆخ # بەنزینخانەی چوارقوڕنە # بەنزینخانەی دەروازە 6 بەنزینخانەی قەیوان == سەرچاوەکان == {{پەراوێز}} {{شار، شارۆچکە و شارەدێیەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{گوندەکانی قەزای ڕانیە}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی]] kmg9xekusep9i7s76779eq82nbj4ci0 1574806 1574805 2026-04-12T03:01:33Z محمد ڕێبوار 75705 /* بەنزینخانەکان */ چاککردنی ھەڵەی نووسین 1574806 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{خاوێنکردن}} {{شێواز}} }} {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = چوارقوڕنە | ناوی_خۆماڵی = Chwarqurna | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = شارەدێ | وێنە = پەڕگە:چوار قوڕنە.jpg|وێنۆک | قەبارەی_وێنە =300px | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنی شارەدێی چوارقوڕنە | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iraq | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[قەزای ڕانیە]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ناحیەی چوارقوڕنە]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی ڕووبەر کم = | بەرزایی_بە_م = ٥٤٢ | دانیشتووان_لە = |ژمارەی_دانیشتووان =٨٥٬٠٠٠ | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[سوننە|سوننی]] [[شافعی]] | جۆری_کۆدی_ناوچە =}} '''چوارقوڕنە''' شارەدێیەکە لە [[ناحیەی چوارقوڕنە]]، [[قەزای ڕانیە]]، [[ئیدارەی ڕاپەڕین]] ژمارەی دانیشتووانی سەروو ٣٠ هەزار کەسە. == مێژووی کۆنی چوارقوڕنە == ناوچەی بتوێن «پ. ز» لەژێر قەڵەم ڕەوی [[گوتی]]ەکان و بە شێک لە شانشینی گوتیام بووە، کە دەگەیشتە [[عومان]] و [[دەریای عەرەب]]ی و [[بەحرەین]]، سەردەمێکیش لەژێر دەستی [[لۆلۆییەکان]]دا بووە، سەردەمێکیش لەژێر ئاڵای حکوومەتی حەدیابەین و شانشینی [[میتانی]] بووە، سەردەمێکیش لەژێر قەڵەم ڕەوی پادشای کوردان ئیدسین دا بووە. ئەو ئیدسینە ھاوینان پایتەختی دەھێنایە [[قەڵای بێتواتە]] و زستانانیش دەچووەوە شاری سیمۆرم لە نزیک [[پردێ]]ی ئێستا. پادشا کوڕێکی لە ویلایەتی سەرگەڵو حوکم داربوە، بە ناوی «زیازۆنا» کە باس لە شارێک دەکات لە ڕۆژھەلاتی چوارقورنە و خوارووی ڕۆژاوای کلکەی کۆڵێن بەناوی «کۆڵۆنیۆم» کە ئێستاش لە کارە کشتوکاڵییەکاندا ئاسەواری دەر دەکەوێت. ھەندێکیش پێیان وایە ئەو «کلکەی کۆڵنیۆم» ی ئەوسا بە پێیی تێپەڕبوونی کات لەسەر زمان سوابێت ببوبێتە ئەو «کلکەی کۆڵێن» ی ئێستا. بەدرێژای دامێنی ڕۆژاوای زنجیرۆکە چیای حاجیلان ئاوێکی زۆر ھەبووە گوندەکانی ھەموو بەسەرییەکەوە بوون و ماڵەکانیش بەسەر یەکەوە، گوندی شەھێن و بەیان و قەبرە سپیلکان یان قەبرە وردان ئاسەواریان ھێشتا دیارە، لە باکووری [[ناحیەی چوارقوڕنە|ناحیەی چوارقورنە]] لە دامێن لوتکەی چیای حاجیلان و لەژێر بەردی پاڵاندا گوندی [[ئەستریلان]] ھەیە، ھەندێک بۆچوون ھەیەوپێیان وایە ئەم گوندە مێژووی بۆ پێش زایین دەگەڕێتەوە، کە ئێستاش ئاوەدانە و خزمەتگوزاری لەلایەن حکوومەتی ھەرێم بۆ چووە. == مێژووی نوێی چوارقوڕنە == مێژووی دروستبوونی ئەم شارۆچکەیە کە لە ساڵی ١٩٦١وە ناحیەیە، دەگەڕێتەوە بۆ ٢٢ی نیسانی١۹٥٨، بەر لەو ڕێکەوتە چوارقوڕنە گوندێکی چوار ماڵ دەبن ھەریەکەیان لە گۆشەیەکی گردۆڵکەدا خانوویان دروست کردبوو واتە ھەریەکەی لە قوڕنەیەک، قوڕنەش واتە [[گۆشە]] دێت، وردە وردە گەشەی کردوە و ماڵی تری لێ گردبوونەوە و پتر بوون، ماڵی اسماعیل ئاغا و جمیل ئاغای غفوری یازدە و [[لێوژە]] لەو گوندە نیشتەجێ بوون، دوای دروستبوونی [[ناحیەی چوارقوڕنە]] [[ئاغا]]کان چونە شوێنی خۆیان و ئەو گوندە نەما و ئێستاش تەنیا شوێنەواری ماوە. ناوی "چوارقوڕنە-چوار-قوڕنە-چوار-گۆشە-چوار-زاویە". لەگەڵ دروستبوونی [[بەنداوی دووکان]] لەلایەن [[ئینگلیز]]ەکان لە ساڵی [[١٩٥٧]] ھەندێک گوندی دەشتی بیتوێن گوێزرایەوە کە ئاوی بەنداوەکە ژێر خۆیان دەدات، وەکو گوندی [[میرزا ڕۆستەمی بچوک|میرزا ڕۆستەمی بچووک]] و [[تەنگژە]] و [[گوڵەک|گولەک]] و [[قرجە]] و [[تۆبەکاران]] و [[مەلاھۆمەر|مەلا ھۆمەر]] و [[سوورشەم]]، گەڕەِکە سەرەکییەکانی چوارقوڕنە لەکاتی دروستبوونیدا ھەربەناوی ئەو گوندانەوە ناونراون کەلێیەوە ھاتوون بۆ چوارقوڕنە. گوندەکانی تریش بۆ [[قەرەنی ئاغا]] و [[سەروچاوە]] و [[سەنگەسەر]] و [[کەندەکەوە]] و [[کانی ماران، حاجیاوا|کانی ماران]] و [[بەکرەجۆ]] و [[ژاراوە]] گواستراونەتەوە. بە چواردەوری گەڕکە کۆنەکانی چوارقوڕنەدا وردە وردە خەڵکی تر خانوویان دروست دەکرد، بە جۆرێک [[خۆشناو]]ێک یا [[جاف]]ێک لە ناوچەکانی [[خۆشناوەتی]] یا جافاتی و بەری مەرگە و ناوچەکانی تر بۆ [[ترێ]] فرۆشتن دەھاتنە چوارقوڕنە دوای ئەوەی ترێ یەکەیان دەفرۆشت جێ خانوویەکیان گردەدا و کە دەچۆوەو دەھاتەوە خانووەکەی دروست دەکرد، بەو جۆرە شار فراوان بوو وەکو گەرەکی [[بنزێریان]] و [[بۆڵیان]] و جافان و سەرا و بەرجۆگا. ساڵی [[١٩٧٧]] لە یەکەم پلانی [[ڕاگواستن]]دا حکوومەت گوندەکانی بناری [[قەندیل]]ی ڕاگواستە ڕۆژھەڵاتی چوارقوڕنە لە گەڵ گوندەکانی [[حاجی ئۆمەران]]، بەم جۆرە بە پێیی سەر ژمێری ساڵی [[١٩٩٠]] ڕێژەی دانیشتووانی چوارقوڕنە و ئۆردوگای زۆرەملێیی بناری قەندیل و حاجی ئۆمەران "٣١١٦٨" کەس بووە. == ھەڵکەوتەی جوگرافیای چوارقوڕنە == چوارقورنە لە ڕۆژاوای [[ڕانیە]] بە (١٠)کم دوور کەوتووەتەوە و لە ناوەڕاستیاندا گردێک ھەیە کە پێیی دەڵێن «دەرو بزمار» کە لە سەردەمی میر بداخ و میر عیسا دا ھەردوو لەشکری [[بابان]] و [[سۆران]] لە و زنجیرە شاخەدا شەڕێکی خوێناویان ئەنجام داوە، لە دەستە ڕاستییەوە چیایی ماکۆکە لە دەستە چەپییەوە چیای کۆسرەتە، کە ڕووباری زێیی بچووک ئاوەکەی تا نزیک چوارقورنە بە (٤)کم سەرچاوەی گرتووە. == باری ئابووری == باری ئابووریی ئەم شارەدێیە زۆر بەھێزە لەبەر ئەوەی نزیکە لە [[بەنداوی دووکان]] بۆ [[ڕاوەماسی]] و ھەروەھا بۆ بواری [[کشتوکاڵ]]یش بەکاردێت. چەندین ڕێگای سەرەکی ئەم شارۆچکەیە دەگرنەوە بە تایبەت ڕێگای [[ڕانیە]] بۆ [[ھەولێر]] و [[سلێمانی]]. ناوچەیەکی بە پیتە لە بواری کشتوکاڵی، خاوەنی زەویەکی پان و بەرینە ساڵانە بە ھەزاران تەن [[دانەوێڵە]]، [[گوڵەبەڕۆژە]]، [[خەیار]]، [[شوتی]]، [[تەماتە]] و ھتد… بۆ پەروەردەکردنی ئاژەڵداری و بەخێو کردنی پەلەوەر بەڕێژەیەکی مام ناوەند و لەبارە. == مێژووی بەرخودانی خەڵکی چوارقورنە == بۆ یەکەم جار لە ھەموو [[عێراق]]دا یەکەم بڵێسەی ناڕەزای لە دژی [[بەعس]] لە چوارقوڕنە بوو سەری ھەڵدا، ئێوارەی ٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٩ خەڵک ڕژانە سەر شەقام ڕێگای ڕانیە-سلێمانی دژی نەبوونی کارەبا ڕێپێوانیان ئەنجامدا و ھەر سەیارەیەکی میری گوزەری کردبا تێکیان دەشکاند و تا ٩ی شەوخۆپێشاندان و ڕێپێوان بەردەوام بوو، تا لە پڕتاوێک یەکێک لە ئامرلیواکانی ڕژێم بە پشتیوانی سەدان سەربازی تایبەت بۆ بڵاوەپێکردنی جەماوەر بەناو خەڵکی وەر بوون، بەڵام جەماوەری ڕاپەڕیوو ماوەیان نەدان و بە دروشمی شۆڕشگێڕانە لە خۆپیشاندان بەردەوام بوون دژ بە دەوڵەت، سەرەنجام حکوومەت چەند داواکارییەکی جێ بەجێ کرد لە وانە گەڕانەوەی کارەبا بۆ چوارقوڕنە و جیاکردنەوەی خەتی معسکر لە کارەبای چوارقوڕنە و نقڵ کردنی بەڕێوەبەری کارەبای ڕانیە بۆ شوێنێکی تر. لە ١ی ئایاری ١٩٨٢ چوارقوڕنە بۆ پشتیوانی [[قەڵادزێ]] لە دوای ئەو شارە دووەم شوێن بوو دژ بە حکوومەت ڕاپەڕی و تا ٧ی ئایاری ١٩٨٢ ٢٤ برینداری دا و شەھیدێکیشی بەناوی شەھید (مامۆستا محمد ابراھیم علی) یەو ڕاپەڕینە بەخشی، پاشان بەرخودان سەرتاسەری [[کوردستان]]ی گرتەوە. == فەرمانگە حکومییەکان == # بەڕێوەبەرایەتی ناحیەی چوارقوڕنە # سەرۆکایەتی [[شارەوانی]] چوارقوڕنە # فەرمانگەی دادنوسی چوارقوڕنە # نووسینگەی گواستنەوەی چوارقوڕنە # فەرمانگەی کارتی نیشتیمانی چوارقوڕنە # فەرمانگەی ئاوی چوارقوڕنە # فەرمانگەی کارەبای چوارقوڕنە # خانەی چوارقوڕنە بۆ ڕۆشنبیری منداڵان # یاریدەدەرێتی ئاسایشی چوارقوڕنە # فەرمانگەی کشتوکاڵی چوارقوڕنە # ھۆبەی چاککردنەوەی تۆڕەکانی چوارقوڕنە # چاکسازی ھێڵەکانی چوارقوڕنە # ھۆڵی بۆنەکانی چوارقوڕنە # وێستگەی توێژینەوەی کشتوکاڵی گردجان # کتێبخانەی چوارقوڕنە == بنکەکانی پۆلیس == # بنکەی پۆلیسی بیتوێن # بنکەی پۆلیسی بەرگری شارستانی چوارقوڕنە # بنکەی پۆلیسی ھاتوچۆی چوارقوڕنە # بنکەی پۆلیسی پاراستنی دارستان و ژینگەی چوارقوڕنە # بنکەی پۆلیسی چوارقوڕنە == نەخۆشخانەکان == # نەخۆشخانەی گشتی چوارقوڕنە # نەخۆشخانەی شەھید ئەحمەد ئیسماعیل # مەڵبەندی تەندروستی چوارقوڕنە # بنکەی تەندروستی ھیزۆپ # بنکەی تەندروستی قەمتەران # بنکەی تەندروستی قەرەنی ئاغا # نەخۆشخانەی ژیان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=نەخۆشخانەی ژیان لەبەرنامەیەكی تایبەتی گەلی كوردستان|ناونیشان=https://www.gksat.tv/barnamakan_details.aspx?jimare=65&barnama=8450|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.gksat.tv|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211008184249/https://www.gksat.tv/barnamakan_details.aspx?jimare=65&barnama=8450|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == خوێندنگا ئامادەیییەکان == # خوێندنگای ئامادەیی چوارقوڕنە # خوێندنگای ئامادەیی بیتوێن # خوێندنگای ئامادەیی کۆسار # خوێندنگای ئامادەیی ئاشتی # خوێندنگای ئامادەیی ڕوناکی == قوتابخانە بنەڕەتییەکان == # قوتابخانەی بنەڕەتی شەھید مامۆستا محمد # قوتابخانەی بنەڕەتی مەڵبەند # قوتابخانەی بنەڕەتی کۆڵێن # قوتابخانەی بنەڕەتی ھێمن # قوتابخانەی بنەڕەتی داریا # قوتابخانەی بنەڕەتی ئارام # قوتابخانەی بنەڕەتی ئالان # قوتابخانەی بنەڕەتی کارۆخ # قوتابخانەی بنەڕەتی کاوە # قوتابخانەی ئاسۆی بنەڕەتی # قوتابخانەی بنەڕەتی ئاڵا # قوتابخانەی بنەڕەتی چوارقوڕنە # قوتابخانەی بنەڕەتی گردجان # قوتابخانەی بنەڕەتی شکۆ # قوتابخانەی بنەڕەتی قەمتەران # قوتابخانەی بنەڕەتی قەسرۆک # قوتابخانەی بنەڕەتی بێستانە # قوتابخانەی بنەڕەتی بڵباس # قوتابخانەی بنەڕەتی بەرهەم == باخچەی منداڵان == # باخچەی منداڵانی ناسک # باخچەی منداڵانی ھەڵاڵە # باخچەی منداڵانی شلک # باخچەی منداڵانی کازیوە # باخچەی منداڵانی چۆپی # باخچەی منداڵانی سۆز # باخچەی منداڵانی ڕەنوو == پارکەکان == # باخچەی چەپک # باخچەی کۆبانێ # باخچەی مامۆستایان # باخچەی شەھید جەمال ئەشرەف زادە # باخچەی ئەندازیاران == مزگەوتەکان == # مزگەوتی گەورەی چوارقوڕنە # مزگەوتی کۆڵێن سیتی # مزگەوتی رمضان شکور # مزگەوتی مەلا سەلیم # مزگەوتی حاجی شەفیقی باقلانێ # مزگەوتی حاجی شێخە # مزگەوتی دوعا # مزگەوتی ڕاپەڕین # مزگەوتی بیلالی حەبەشی # مزگەوتی ڕزگاری # مزگەوتی گولەکیان # مزگەوتی بنزێریان # مزگەوتی تەقوا # مزگەوتی تۆبەکاران # مزگەوتی عومەری کوڕی خطاب # مزگەوتی امام غەزالی # مزگەوتی ڕوناکی # مزگەوتی صلاحدین # مزگەوتی ڕوناکی # مزگەوتی ذات النطاقین # مزگەوتی ئەبوبکری صدیق # مزگەوتی چۆمان # مزگەوتی کڵاو سووران # مزگەوتی گوندی قەسرۆک # مزگەوتی گوندی ھیزۆپ # مزگەوتی قەمتەران # مزگەوتی دار السلام # مزگەوتی گەورەی قەرەنی ئاغا # مزگەوتی گوندی قەسرۆک # مزگەوتی گوندی بێستانە # مزگەوتی قەندیل # مزگەوتی حاجی حەمەدەمینی تۆبەکاران # مزگەوتی قازی محمد # مزگەوتی سید امیر # مزگەوتی شێخ سەعیدی پیران == گوندکانی چوارقوڕنە == ١٥ گوند سەر بە ناحیەی چوار قوڕنەیە: # گوندی [[ئەستریلان]] # گوندی [[بێستانە]] # گوندی [[چنارۆکی بڵباس]] # گوندی [[داروقەبر]] # گوندی [[سەرخمە]] # گوندی قەرەنیاغا # گوندی [[قەسرۆک]] # گوندی شێخ مەنسوریان # گوندی [[قەمتەران]] # گوندی کڵاو سووران # گوندی [[گەلی گوڵان]] # گوندی [[گردجان]] # گوندی [[گوڵەک]] # گوندی [[ھیزۆپی گەورە]] # گوندی ھیزۆپی گچکە == یاریگاکان == # یاریگای چوارقوڕنە # یاریگی شەھید غەفور # یاریگای تارتانی کام # یاریگای تارتانی گۆڵ # یاریگای تارتانی چوارقوڕنە == بەنزینخانەکان == # بەنزینخانەی سەلام # بەنزینخانەی ئەستێرە # بەنزینخانەی کارۆخ # بەنزینخانەی چوارقوڕنە # بەنزینخانەی دەروازە # بەنزینخانەی قەیوان == سەرچاوەکان == {{پەراوێز}} {{شار، شارۆچکە و شارەدێیەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{گوندەکانی قەزای ڕانیە}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی]] ann3r1bhrj4lhnjjvpoeqfsyugylifl 0 37844 1574687 1573848 2026-04-11T13:46:42Z 1silent scientist 51740 /* پێشینەی مێژوویی */ 1574687 wikitext text/x-wiki {{نیشانی وتاری باش}}{{داتابۆکس}} '''شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران'''، '''شۆڕشی ئیسلامیی ئێران'''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://penus.krd/index.php/ckb/2018-04-02-19-18-18/item/1528-2019-03-06-10-54-55 |سەردێڕ=بەنوئەزیزی: شۆڕشی ئیسلامیی ئێران |بڵاوکەرەوە=پێنووس |ڕێکەوت=١ی حوزەیرانی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230127091700/http://penus.krd/index.php/ckb/2018-04-02-19-18-18/item/1528-2019-03-06-10-54-55 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یان '''شۆڕشی گەلانی ئێران'''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/ساڵەی-شۆڕشی-گەلانی-ێران-لە-ڕاگەیاندنە-اڵمانییەکان |سەردێڕ=٤٠ ساڵەی شۆڕشی گەلانی ئێران لە ڕاگەیاندنە ئاڵمانییەکان |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=١٣ی شوباتی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ({{بە فارسی|انقلاب ۱۳۵۷{{تێبینی|ناوی باو لە کۆمەڵگادا}} / انقلاب اسلامی{{تێبینی|ناوی باو لە وێژەی [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران|حکوومەت]]دا}}}}) [[شۆڕش|گۆڕانکارییەکی گەورەی]] سیاسی–کۆمەڵایەتی بوو کە لە ٧ی کانوونی دووەمی ١٩٧٨ ھەتا ١١ی شوباتی ١٩٧٩ ڕوویدا و بووبە ھۆی ڕووخانی [[شانشینی پەھلەوی]] و پێکھاتنی [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران|حکوومەتی کۆماری ئیسلامی]] بە ڕێبەرایەتیی [[ڕووحوڵڵا خومەینی]]. کەسایەتییە خاوەن ئاراستە ئیسلامییەکان ڕۆڵێکی بەرچاو و ئامادەیییەکی گەورەیان ھەبوو لەم [[شۆڕش]]ەی دژ بە دەسەڵاتی پاشایەتی، کە خومەینی ناوی نابوو «شۆڕشی ئیسلامی». جیا لە [[ئیسلامی سیاسی]] یان ئیسلامیزم، [[ئایدۆلۆژیا]] جیاوازەکانی وەک [[سۆشیالیزم]]، [[لیبراڵیزم]] و [[ناسیۆنالیزم]] بەشدارییان لەم شۆڕشەدا کرد. شۆڕشی ئیسلامی لە ئێران یەکەم شۆڕشی سەرکەوتوو بوو کە بووە ھۆی حوکمڕانیی ئیسلامی سیاسیی [[شیعە]] و بنچینەگەرایی لە ناوچەکەدا.<ref>Esposito, p.161</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190127205820/http://www.iran-emrooz.net/index.php/think/more/44737/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200113125938/https://books.google.com/books?id=pTVSPmyvtkAC&printsec=frontcover</ref> خۆپیشاندانەکان دژ بە شا لە تشرینی یەکەمی ١٩٧٧ دەستیان پێکرد و پەرەیان سەند بۆ ھەڵمەتێکی بەرگریی مەدەنی کە ھەردوو ڕەوتە [[عەلمانی]] و ئایینییەکانی دەگرتەوە و لە کانوونی دووەمی ١٩٧٨ توندتر بوون. مانگرتن و خۆپیشاندانەکان لە نێوان مانگەکانی ئاب و کانوونی یەکەمی ١٩٧٨دا وڵاتیان پەکخست. شا لە ١٦ی کانوونی دووەمی ١٩٧٩ وەک کۆتا شای [[ئێران]] ئێرانی بەرەو مەنفا بەجێھێشت، و ئەرکەکانی بۆ ئەنجومەنی جێنشینی ([[ئەنجومەنی پاشایەتی]]) و سەرۆک وەزیرانی ئۆپۆزیسیۆنی جێھێشت. [[ئایەتوڵڵا خومەینی]] دوای ١٤ ساڵ دوورخرانەوە، لە ١ی شوباتی ١٩٧٩ گەڕایەوە [[تاران]] و لەلایەن چەندین ملیۆن ئێرانییەوە پێشوازی لێکرا. دەسەڵاتی پاشایەتی دوای ماوەیەکی کورت ([[دە ڕۆژ]]) لە ١١ی شوباتی ١٩٧٩ ھەرەسی ھێنا، کە لە ئێراندا بە «[[دەیەی فەجر|دە ڕۆژی فەجر]]» ناودەبرێت.<ref>Abrahamian, Ervand (2009) "Mass Protests in the Islamic Revolution, 1977–79", in آدم ڕوبرتس and تيموثي غارتون آش (eds.), Civil Resistance and Power Politics: The Experience of Non-violent Action from Gandhi to the Present. Oxford & New York: Oxford University Press, pp. 162–78.</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190502064424/http://www.fsmitha.com/h2/ch29ir.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20101223214459/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/february/1/newsid_2521000/2521003.stm</ref> == پێشینە == ئەو ھۆکارانەی بوونە ھۆی ڕوودانی شۆڕشەکە و دواتر وەرگرتنی سیفەتی جەماوەری و نەتەوەیی و ئیسلامی، بریتی بوون لە کاردانەوەیەکی پارێزگارانە دژ بە ھەوڵە ڕۆژاواییخواز و عەلمانییەکانی شای سەر بە [[وڵاتانی ڕۆژاوا|ڕۆژاوا]]، و بەرزبوونەوەی چاوەڕوانییەکان بەھۆی داھاتی [[نەوت]] لە ساڵی ١٩٧٣ و بەرنامەیەکی ئابووریی زۆر گەورەخوازانە، ھەروەھا توڕەیی بەھۆی پاشەکشەیەکی ئابووریی کورت و سەخت لە ساڵانی ١٩٧٧–٧٨، و کەموکوڕییەکانی تری ڕژێمی پێشوو.<ref>Del Giudice, Marguerite (ئاب 2008). "Persia: Ancient Soul of Iran". National Geographic.</ref><ref>According to Kurzman, scholars writing on the revolution who have mentioned this include: Gary Sick;[16] Michael M.J. Fischer;[17] Nikkie R. Keddie[18] .Shaul Bakhash[19]</ref> ڕژێمی شا زیاتر سەرکوتکار و دڕندە بوو، ھەروەھا [[گەندەڵی]] و دەستبڵاوی تێدا بڵاوبووەوە. ھەروەھا بەدەست کەموکوڕی لە کارکردنی بنەڕەتیدا دەیناڵاند کە بووە ھۆی [[تەنگژەی ئابووری]] و کەمیی کەلوپەل و [[ھەڵاوسان]]. لەلایەن زۆر کەسەوە وا دەبینرا کە شا قەرزاری ھێزێکی ڕۆژاوایی نائیسلامییە ([[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]) کە کولتوورەکەی کاریگەری لەسەر ئێران ھەبوو. لە ھەمان کاتدا، ڕەنگە پشتگیریی شا لەلایەن سیاسییەکان و میدیاکانی ڕۆژاواوە - بەتایبەتی لە سەردەمی جیمی کارتەردا - کەمی کردبێت، ئەمەش وەک ئەنجامی پشتگیریی شا بۆ زیادکردنی نرخی نەوتی ئۆپێک لە سەرەتای ئەو دەیەدا. کاتێک سەرۆک کارتەر سیاسەتی مافی مرۆڤی پەیڕەو کرد کە دەیگوت ئەو وڵاتانەی تاوانبارن بە پێشێلکردنی [[مافەکانی مرۆڤ]] لە چەک یان یارمەتییەکانی ئەمریکا بێبەش دەکرێن، ئەمە یارمەتیدەر بوو بۆ ئەوەی بوێری بداتە ھەندێک ئێرانی بۆ بڵاوکردنەوەی پەیام و داواکاری بەو ھیوایەی کە سەرکوتکردنی حکوومەت خاو ببێتەوە.<ref>Harney, pp. 37, 47, 67, 128, 155, 167.</ref><ref>Abrahamian, Ervand (1982). Iran between two revolutions. Princeton University Press, p. 437. ISBN 0-691-00790-X.</ref> ئەو شۆڕشەی کە شوێنی سیستمی پاشایەتیی [[محەممەدڕەزا پەھلەوی]] گرتەوە بە ئیسلامییەکان و خومەینی نەک [[ڕێبەر]] و ئایدۆلۆژیایەکی تر، دەگەڕێتەوە بۆ بڵاوبوونەوەی وەشانی شیعەیی لە بزووتنەوەی ئیسلامی کە دژی ڕۆژاوایی بوون وەستایەوە و [[ئایەتوڵڵا خومەینی]] وەک شوێنکەوتووی ئیمامی شیعە [[حوسێن کوڕی عەلی|حوسێنی کوڕی عەلی]] دەبینی و شای لە ڕۆڵی یەزیدی دووژمنی حوسێندا دەبینی. یەکێکی تر لە ھۆکارەکان بە کەم سەیرکردنی بزووتنەوە ئیسلامییەکەی خومەینی بوو، چ لەلایەن دەسەڵاتی شاوە - کە بە ھەڕەشەیەکی بچووکیان دەزانی بەراورد بە [[مارکسیزم|مارکسییەکان]] و [[سۆسیالیزمی ئیسلامی|سۆشیالیستە ئیسلامییەکان]] - و چ لەلایەن نەیارە عەلمانییەکانی حکوومەتەوە - کە پێیان وابوو دەتوانرێت خومەینییەکان پەراوێز بخرێن.<ref>Andrew Scott Cooper. The Oil Kings: How the U.S. , Iran, and Saudi Arabia Changed the Balance of Power in the Middle East. Simon & Schuster, 2011. (ردمك 1439155178).</ref><ref>Keddie, p. 214.</ref><ref>Schirazi, Asghar (1997). The Constitution of Iran. Tauris, pp. 293–34. ISBN 1-86064-253-5.</ref><ref>Abrahamian (1982), pp. 533–34.</ref> == پێشینەی مێژوویی == === شۆڕشی تووتن === {{سەرەکی|شۆڕشی تووتن}} [[پەڕگە:Shahanshah historical pressconference.jpg|وێنۆک|[[محەممەدڕەزا پەھلەوی]] [[شا|شای ئێران]]. کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانی سەبارەت بە سیاسەتە نەوتییە [[نێونەتەوەیی (ڕوونکردنەوە)|نێونەتەوەیییەکان]]. کۆشکی نیاوەران، [[تاران]]، [[١٩٧١]].]] پیاوانی ئایینیی [[شیعە]] کاریگەرییەکی زۆریان لەسەر کۆمەڵگەی ئێرانی ھەبوو. پیاوانی ئایینی لە سەرەتادا خۆیان وەک ھێزێکی سیاسیی بەھێز لە [[ئۆپۆزیسیۆن]]ی دەسەڵاتی [[پاشایەتی]]دا نیشان دا لەگەڵ [[شۆڕشی تووتن]]ی ساڵی ١٨٩١. لە ٢٠ی ئازاری ١٨٩٠، ناسرەدین شا ئیمتیازێکی بە مەیجەر [[جێراڵد تاڵبۆت]] بەخشی بۆ قۆرخکردنی تەواوەتی بەرھەمھێنان و فرۆشتن و ناردنە دەرەوەی [[تووتن]] بۆ ماوەی پەنجا ساڵ. لەو کاتەدا پیشەسازیی تووتنی فارسی زیاتر لە ٢٠٠ ھەزار کەسی تێدا کاریان دەکرد، بۆیە ئەم ئیمتیازە گورزێکی توند بوو بۆ جووتیاران و بازاڕییە [[فارسەکان]] کە بژێویی ژیانیان بە شێوەیەکی سەرەکی لەسەر بازرگانیی پڕقازانجی تووتن بوو. بایکۆت و ناڕەزایەتییەکان دژی ئەم بڕیارە بەھۆی [[فەتوا]]ی [[میرزا شیرازی|میرزا حەسەنی شیرازی]] بە شێوەیەکی بەرفراوان بڵاوبووەوە. لە کۆتاییدا [[ناسرەدین شا|ناسرەددین شا]] خۆی بە دەستەوەستان بینی لەبەردەم وەستاندنی بزووتنەوە جەماوەرییەکە و ئیمتیازەکەی ھەڵوەشاندەوە. شۆڕشی تووتن یەکەم بەرگریی گەورەی ئێرانییەکان بوو دژ بە شا و بەرژەوەندییە بیانییەکان، و ھێزی گەل و کاریگەریی زانایانی لە نێوانیاندا دەرخست.<ref>Keddie, Nikki (1966). Religion and Rebellion in Iran: The Tobacco Protest of 1891–92. Frank Cass, p. 38.</ref><ref>https://archive.org/details/sim_sociological-forum_1992-09_7_3</ref><ref>Lambton, Ann (1987). Qajar Persia. University of Texas Press, p. 248</ref><ref>Mottahedeh, Roy (2000) The Mantle of the Prophet: Religion and Politics in Iran. Oneworld, p. 218</ref> === شۆڕشی دەستووریی ئێران === {{سەرەکی|شۆڕشی دەستووری ئێران}} ناڕەزایەتییەکان بەردەوام بوون تا [[شۆڕشی دەستووری ئێران|شۆڕشی دەستووری]] (١٩٠٥–١٩١١). شۆڕشەکە بووە ھۆی دامەزراندنی پەرلەمان ([[ئەنجومەنی شوورای نیشتمانی]]) و پەسەندکردنی یەکەم دەستوور. سەرەڕای سەرکەوتنی شۆڕشی دەستووری لە لاوازکردنی حوکمی ستەمکارانەی ڕژێمی [[قاجاڕ]]، بەڵام نەیتوانی حکوومەتێکی جێگرەوەی بەھێز دابین بکات. لە ئەنجامدا و لە ماوەی ئەو دەیان ساڵەی دوای دامەزراندنی پەرلەمانە نوێیەکە، چەندین ڕووداوی مەترسیدار ڕوویان دا. دەکرێت زۆرێک لەم ڕووداوانە وەک بەردەوامیی ململانێی نێوان دەستوورخوازان و شای فارس ببینرێن، کە زۆرێکیان لەلایەن ھێزە بیانییەکانەوە دژ بە پەرلەمان پشتگیری دەکران. === ڕەزا شا === {{سەرەکی|محەممەدڕەزا پەھلەوی}} بێسەروبەری و پشێوییەک کە دوای شۆڕشی دەستووری دروست بوو، بووە ھۆی دەرکەوتنی ژەنەڕاڵ ڕەزا خان، فەرماندەی لیوای قەزاقی فارسی کە لە کوودەتایەکدا لە شوباتی ١٩٢١ دەسەڵاتی گرتە دەست. سیستمێکی پاشایەتیی دەستووریی دامەزراند و لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٢٥ [[ئەحمەد شا]] قاجاڕی کۆتا پاشای قاجاڕەکانی لە کار لادا و کۆتایی بە حوکمی [[قاجاڕەکان]] ھێنا و چەندین چاکسازیی کۆمەڵایەتی و ئابووری و سیاسی لە ماوەی حوکمڕانیدا ئەنجام دا. کۆمەڵێک لەم چاکسازییانە بوونە ھۆی ناڕەزایەتی گشتی کە زەمینەی بۆ شۆڕشی ئێران ڕەخساند. [[ڕەزا شا]]، باوکی [[محەممەدڕەزا پەھلەوی]]، یاسا ئیسلامییەکانی بە یاسای ڕۆژاوایی گۆڕی، کە جلوبەرگی ئیسلامیی نەریتی قەدەغە کرد و ڕەگەزەکانی لە یەک جیاکردەوە و پۆشینی [[حیجاب]]ی تەواوی بۆ ژنان قەدەغە کرد. پۆلیس بە زەبروزەنگ حیجابی ئەو ژنانەیان دەدڕاند کە بەرەنگاری قەدەغەکردنی [[حیجاب]] دەبوونەوە. لە ساڵی ١٩٣٥دا دەیان کەس کوژران و سەدان کەسیش بریندار بوون لە ڕووداوەکەی مزگەوتی [[گەوھەرشاد]]دا. لە لایەکی ترەوە، لە سەرەتای سەرکەوتنی ڕەزا شا، [[عەبدولکەریم حائیری یەزدی]] [[حەوزەی زانستیی قوم]]-ی دامەزراند و گۆڕانکاری گرنگی لە [[حەوزە]] زانستییەکاندا دروست کرد؛ بەڵام ئەو وەک ڕێبەرە ئایینییەکانی تری دوای خۆی، خۆی لە دەستوەردان لە کاروباری سیاسی بەدوور گرت؛ بۆیە پیاوانی ئایینی لە سەردەمی حوکمی ڕەزا شادا ھەوڵی بەرفراوانی دژ بە حکوومەتیان ڕێکنەخست؛ بەڵام [[ڕووحوڵڵا خومەینی|ئایەتوڵڵا خومەینی]] کە لە داھاتوودا دژی حکوومەتی ڕەزا شا وەستایەوە، قوتابیی شێخ [[عەبدولکەریم حائیری]] بوو.<ref>Mackey, p. 184</ref><ref>Bakhash, p. 22</ref><ref>Taheri, pp. 94–5</ref><ref>https://web.archive.org/web/20090326213807/http://webstorage1.mcpa.virginia.edu/library/mc/forums/published/americanvalues13.pdf</ref><ref>Rajaee, Farhang (2010). Islamism and Modernism: The Changing Discourse in Iran. University of Texas Press. ISBN 978-0-292-77436-0.</ref> === کودەتای ١٩٥٣ لە ئێران === {{سەرەکی|کودەتای ١٩٥٣ لە ئێران}} [[پەڕگە:Operationajax.jpg|وێنۆک|[[تانک]]ەکان لە شەقامەکانی [[تاران]]، [[١٩٥٣]]]] لە ساڵی ١٩٤١ [[ڕەزا شا]] لەسەر کار لادرا و کوڕەکەی [[محەممەدڕەزا پەھلەوی]] لە ڕێگەی داگیرکاریی ھێزە ھاوپەیمانەکانی بەریتانیا و سۆڤیەتەوە جێگیرکرا. لە ساڵی [[١٩٥٣]]دا، ھێزە بیانییەکان (ئەمریکی و بەریتانی) جارێکی دیکە بۆ یارمەتیدانی شا ھاتن - دوای ڕاکردنی شا لە وڵاتەوە بۆ [[ئیتاڵیا]] - [[دەزگای ھەواڵگریی بەریتانیا]] (ئێم ئای ٦) یارمەتی سیخوڕێکی ناو [[دەزگای ھەواڵگریی ناوەندی]] ئەمریکای دا بۆ ڕێکخستنی کودەتایەکی سەربازی بۆ لادانی سەرۆکی نەتەوەییی بە شێوەی دیموکراسی ھەڵبژێردراو [[محەممەد موسەددیق]]. محەممەدڕەزا شا پەھلەوی، کە کوڕی [[ڕەزا شا]] بوو، پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ [[حکوومەتی ئەمریکا]]دا پاراست، چونکە ھەردوو ڕژێمەکە ھاوبەش بوون لە دژایەتیکردنی فراوانبوونی [[یەکێتیی سۆڤیەت]]، کە دراوسێیەکی باکووری بەھێزی ئێران بوو. وەک حکوومەتی باوکی، شا بە ستەمکارییەکەی ناسرابوو، و تیشک خستنە سەر [[مۆدێرنیزە|نوێکردنەوە]] و [[ڕۆژاواییبوون]] و پشتگوێخستنی [[ئایین]] و ڕێکارە دیموکراسییەکان لە دەستووری ئێراندا. گرووپە چەپ و ئیسلامییەکان ھێرشیان کردە سەر حکوومەتەکەی (زۆرجار لە دەرەوەی ئێرانەوە بەو پێیەی لە ناوخۆدا سەرکوت دەکران) بەھۆی پێشێلکردنی دەستووری ئێران، و [[گەندەڵی سیاسی]]، و چەوسانەوەی سیاسی لەلایەن پۆلیسی نھێنی [[ساواک]]. === شۆڕشی سپی === {{سەرەکی|شۆڕشی سپی}} [[پەڕگە:RastakhizPartyDemoAgainstTerrorTabrizFarvardin2537.jpg|وێنۆک|خۆپیشاندانێکی لایەنگری شا کە حیزبی ڕەستاخیز لە [[تەورێز]] ڕێکی خستبوو، [[نیسان]]ی [[١٩٧٨]].]] شۆڕشی سپی زنجیرەیەک چاکسازیی گشتگیر بوو لە [[ئێران]] کە لە ساڵی ١٩٦٣ لەلایەن شا [[محەممەدڕەزا پەھلەوی]]یەوە دەستی پێکرد و تا ساڵی ١٩٧٨ بەردەوام بوو. بەرنامەی چاکسازیی [[محەممەدڕەزا شا]] بەتایبەتی بۆ لاوازکردنی ئەو چینانە داڕژرابوو کە پشتگیرییان لە سیستمی نەریتی دەکرد. لە چەندین توخم پێکھاتبوو، لەوانە: چاکسازیی زەوی و زار؛ فرۆشتنی ھەندێک کارگەی دەوڵەتی بۆ دابینکردنی [[بوودجە]]ی چاکسازیی زەوی؛ [[مافی دەنگدان]]ی ژنان؛ نیشتمانیکردنی [[دارستان]] و [[لەوەڕگا]]کان؛ پێکھێنانی دەستەی نەھێشتنی [[نەخوێندەواری]]؛ و دانانی پلانی دابەشکردنی قازانج بۆ کرێکارانی کەرتی [[پیشەسازی]]. شا شۆڕشی سپی وەک ھەنگاوێک بەرەو مۆدێرنیتە ڕاگەیاند، بەڵام گومانی تێدا نییە کە پاڵنەری سیاسی ھەبووە؛ شۆڕشی سپی ھۆکارێک بوو بۆ ئەوەی ڕەوایی بداتە بنەماڵەی پەھلەوی. بەشێک لە ھۆکاری دەستپێکردنی [[شۆڕشی سپی]] ئەوە بوو کە شا ھیوای دەخواست لە دەسەڵاتی [[دەرەبەگ]]ەکان ڕزگاری بێت و بنکەیەکی نوێی پشتگیری لە نێوان جووتیاران و چینی کرێکاردا دروست بکات. بەم شێوەیە شۆڕشی سپی لە ئێران ھەوڵێکی نوێ بوو بۆ ناساندنی چاکسازی لە سەرەوە و پاراستنی شێوازە نەریتییەکانی دەسەڵات. لە ڕێگەی چاکسازیی زەوی و زارەوە، کە ناوەکی شۆڕشی سپی بوو، شا ھیوای دەخواست ھاوپەیمانی لەگەڵ جووتیارانی گوندەکاندا بکات و ھیوای دەخواست پەیوەندییان لەگەڵ [[ئەرستۆکراسی]] شاردا ببڕێت.<ref>Amir Arjomand, Said (1988). The Turban for the Crown: The Islamic Revolution in Iran. Oxford University Press. ص. 72–73. ISBN 978-0-19-504258-0. مؤرشف من الأصل في 2021-09-30.</ref><ref>https://web.archive.org/web/20130827194043/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,842491,00.html</ref><ref>Siavoshi, Sussan (1990). Liberal Nationalism in Iran: The failure of a movement. Boulder, Colorado: Westview Press. ص. 23. ISBN 978-0-8133-7413-0.</ref><ref>Bayar, Assef (1994). "Historiography, class, and Iranian workers". في Lockman, Zachary (المحرر). Workers and Working Classes in the Middle East: Struggles, Histories, Historiographies. Albany, New York: State University of New York Press. ص. 198. ISBN 978-0-7914-1665-5. "نسخة مؤرشفة". مؤرشف من الأصل في 2017-04-09. اطلع عليه بتاريخ 2018-01-23.</ref> بۆ ئەوەی ڕەوایی بداتە [[شۆڕشی سپی]]، شا لە سەرەتای ساڵی ١٩٦٣دا داوای [[گشتپرسی]]یەکی نیشتمانی کرد، کە تێدا ٥٬٥٩٨٬٧١١ کەس دەنگیان بە چاکسازییەکان دا و ٤٬١١٥ کەسیش دژی چاکسازییەکان دەنگیان دا. ئەوەی شا چاوەڕێی نەدەکرد ئەوە بوو کە شۆڕشی سپی ببێتە ھۆی دروستبوونی گرژییەکی کۆمەڵایەتیی نوێ کە یارمەتیدەر بوو لە دروستبوونی چەندین کێشە کە شا ھەوڵی دەدا خۆی لێ بەدوور بگرێت. چاکسازیی زەوی و زار لەبری ھاوپەیمانیی جووتیاران لەگەڵ حکوومەت، بووە ھۆی بەرھەمھێنانی ژمارەیەکی زۆر لە جووتیاری سەربەخۆ و کرێکاری بێزەوی کە بوونە وەک تۆپخانەیەکی سیاسیی ئامادە، بەبێ ھەستکردن بە دڵسۆزی بۆ شا. وەک [[ئێرڤاند ئەبراھامیان]] ئاماژەی پێکردووە: «شۆڕشی سپی بۆ ئەوە داڕژرابوو کە پێش بە شۆڕشی سوور بگرێت، بەڵام ڕێگەی بۆ شۆڕشێکی ئیسلامی خۆش کرد». ھەرچەندە شۆڕشی سپی بەشدار بوو لە پێشکەوتنی ئابووری و تەکنەلۆژیای [[ئێران]]، بەڵام شکستی ھەندێک بەرنامەی چاکسازیی زەوی و کەمیی چاکسازییە دیموکراتییەکان، ھەروەھا دوژمنایەتی توندی پیاوانی ئایینی و خاوەن موڵکەکان بەرەو شۆڕشی سپی، لە کۆتاییدا بەشدار دەبێت لە ڕووخانی شا و شۆڕشی ئێران لە ساڵی ١٩٧٩دا. ھەروەھا ستراتیژی ئابووریی «شۆڕشی سپی» وەک ئەوەی مەبەست بوو سەرکەوتوو نەبوو. لە ڕووی [[تیۆری]]یەوە، بڕیار وابوو پارەی نەوت کە ئاراستەی نوخبەکان دەکرێت بۆ دروستکردنی ھەلی کار و کارگەکان بەکاربھێنرێت و لە کۆتاییدا پارەکان دابەش بکرێن، بەڵام لەبری ئەوە سەروەت و سامانەکە لە سەرەوە گیری خوارد و تەنھا لە دەستی ژمارەیەکی کەمدا کۆبووەوە.<ref>Milani, Moshen M. (1988). The Making of Iran’s Islamic Revolution. Boulder, Colorado: Westview Press. ص. 85. ISBN 978-0-8133-7293-8. مؤرشف من الأصل في 2019-12-16.</ref><ref>Abrahamian 2008، لاپەڕەکان 139–140</ref><ref>https://web.archive.org/web/20191216032535/https://books.google.com/books?id=inIfxTWgfegC</ref><ref>Abrahamian 2008، لاپەڕە 140</ref> === سەرکەوتنی ئایەتوڵڵا خومەینی === [[پەڕگە:15khordad1.jpg|وێنۆک|خەڵکی [[تاران]] وێنەکانی [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] لە خۆپیشاندانەکاندا ھەڵدەگرن - [[٥ی حوزەیران]]ی [[١٩٦٣]]]] ڕێبەری دوای شۆڕش - پیاوی ئایینی شیعە ئایەتوڵڵا [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] - یەکەم کەس بوو کە پێگەی سیاسی بەدەستھێنا لە ساڵی ١٩٦٣ کاتێک ڕێبەرایەتی ئۆپۆزیسیۆنی دژی شا و شۆڕشی سپییەکەی کرد. خومەینی لە ساڵی ١٩٦٣دا دەستگیرکرا دوای ئەوەی ڕای گەیاند شا «پیاوێکی داماو و خراپە» کە «دەستی کردووە بە ڕێگەی لەناوبردنی [[ئیسلام]] لە [[ئێران]]دا». سێ ڕۆژ ئاژاوەی گەورە لە سەرانسەری ئێراندا بەدوای خۆیدا ھێنا، بە کوژرانی ١٥٬٠٠٠ کەس بە تەقەی پۆلیس وەک سەرچاوەکانی ئۆپۆزیسیۆن ڕایان گەیاندووە؛ بەڵام سەرچاوە دژە شۆڕشەکان مەزەندە دەکەن کە تەنھا ٣٢ کەس کوژراون. خومەینی دوای ھەشت مانگ لە مانەوە لەژێر چاودێری ماڵەوە ئازاد کرا و بەردەوام بوو لە ھاندانی خەڵک، و ھاوکاریی نزیکی ئێرانی لەگەڵ [[ئیسرائیل]] و پارێزبەندییە دادوەرییەکەی، یان درێژکردنەوەی پارێزبەندیی دیپلۆماسی بۆ کارمەندانی حکوومەتی [[ئەمریکا]] لە [[ئێران]] شەرمەزار کرد. لە تشرینی دووەمی ١٩٦٤دا خومەینی دووبارە دەستگیرکرایەوە و ڕەوانەی مەنفا کرا و لەوێ بۆ ماوەی ١٥ ساڵ مایەوە تا سەرکەوتنی شۆڕش.<ref>Nehzat by Ruhani vol. 1, p. 195, quoted in Moin, p. 75.</ref><ref>Islam and Revolution, p. 17.</ref><ref>https://web.archive.org/web/20180710102230/http://www.emadbaghi.com/en/archives/000592.php</ref> ==== ئایدۆلۆژیای شۆڕشی ئێران ==== {{سەرەکی|ئایدۆلۆژیای شۆڕشی ئێران}} لەم قۆناغە گواستنەوەیەی «بێدەنگیی ناڕازی» دا، ڕاپەڕینی نوێی ئێرانی دەستی کرد بە لاوازکردنی بیرۆکەی [[جیھانی ڕۆژاوا|ڕۆژاواییبوون]] وەک پێشکەوتن کە بنەمای دەسەڵاتی [[عەلمانی]]ی شا بوو، و پێکھێنانی ئایدۆلۆژیای شۆڕشی ١٩٧٩. بیرۆکەی [[جەلال ئال ئەحمەد]] دەربارەی مەیل بۆ ڕۆژاواییبوون (غەربزەدەگی) -وەک کۆمەڵێک نیشانەی ڕۆژاوایی کە دێنە ناو ژیان لە ڕەھەندە کولتووری و شارستانی و فکرییەکاندا بەبێ ئەوەی ھیچ ڕەگێکی لە میراتدا ھەبێت یان ھیچ قووڵایییەکی لە مێژوودا ھەبێت و بەبێ ئەوەی ھاتنەناوەوەی وردەوردە بێت کە ڕێگە بە خۆسازدان بدات- دیدگای [[عەلی شەریعەتی]] بۆ [[ئیسلام]] وەک ڕزگارکەری ڕاستەقینەی جیھانی سێیەم لە داگیرکاری سەرکوتکار، داگیرکاری نوێ، و [[سەرمایەداری]]، و گێڕانەوە باوەکەی [[مورتەزا موتەھەری]] لە باوەڕی [[شیعە]]دا، ھەموویان بڵاوبوونەوە و گوێگر و خوێنەر و لایەنگری زۆریان پەیدا کرد. لەوە گرنگتر، خومەینی مژدەی ئەوەی دا کە شۆڕش، بەتایبەتی شەھیدبوون، دژ بە ستەم و [[دیکتاتۆری]] بەشێکە لە ئیسلامی شیعە، و دەبێت موسڵمانان کاریگەریی [[سەرمایەداریی لیبراڵ]] و [[کۆمۆنیزم]] ڕەتبکەنەوە، ئەو بیرۆکانەی کە ئیلھامبەخشی دروشمی شۆڕش بوون: «نە ڕۆژھەڵاتی، نە ڕۆژاوایی - کۆماری ئیسلامی». دوور لە چاوی ڕای گشتی، خومەینی بیردۆزی «ویلایەتی فەقیھ»ی وەک [[حکوومەت]] پەرەپێدا، کە دەڵێت موسڵمانان -لە ڕاستیدا ھەمووان- پێویستیان بە «سەرپەرشتی» ھەیە، لە شێوەی حوکمڕانی یان سەرپەرشتیکردن لەلایەن فەقیھێکی ئیسلامی پێشەنگ یان فەقیھەکانەوە. ئەم دەسەڵاتە لە کۆتاییدا «تەنانەت لە [[نوێژ]] و [[ڕۆژوو]]ش پێویستر» بوو لە ئیسلامدا چونکە [[ئیسلام]] لە لادان لە شەریعەتی ئیسلامی نەریتی دەپارێزێت و [[ھەژاری]] و [[ستەم]] و «تاڵانکردنی» خاکی ئیسلامی لەلایەن بێگانە بێباوەڕەکانەوە ناھێڵێت. ئەم بیرۆکەیەی حوکمڕانیی فەقیھە ئیسلامییەکان لە ڕێگەی کتێبەکەی «حکوومەتی ئیسلامی و ویلایەتی فەقیھ»، وتارەکانی مزگەوت و قورسی [[کاسێت]]ی قاچاخ کە وتارەکانی خومەینی تێدابوو، لە نێوان تۆڕی قوتابییە ئۆپۆزیسیۆنەکانی خومەینی (قوتابیانی [[حەوزە]] زانستییەکان)، و قوتابیانی پێشوو (پیاوانی ئایینی کۆن وەک [[مورتەزا موتەھەری]]، [[محەممەد بەھەشتی]]، [[محەممەد جەواد باھنەر]]، [[ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی]] و [[محەممەد موفتیح]])، و بازرگانە نەریتییەکان (بازاڕییەکان) لە ناوەوەی ئێراندا بڵاوبووەوە.<ref>Mackey, pp. 215, 264–65.</ref><ref>Keddie, pp. 201–07</ref><ref>Mackey, pp. 215, 264–65.</ref><ref>Dabashi, Theology of Discontent (1993), pp. 419, 443</ref><ref>Khomeini; Algar, Islam and Revolution, pp. 52, 54, 80</ref><ref>Taheri, p. 196.</ref> ==== گرووپ و ڕێکخراوە ئۆپۆزیسیۆنەکان ==== گرووپە ئۆپۆزیسیۆنەکانی تر بریتی بوون لە لیبراڵە دەستوورییەکان -بزووتنەوەی ئازادیی ئیسلامیی دیموکرات و چاکسازیخواز لە ئێران، بە سەرۆکایەتی [[مەھدی بازرگان]]، و [[بەرەی نیشتمانیی عەلمانی]]. ئەوان لە چینی ناوەندی شارەکاندا چڕببووەوە و دەیانویست شا پابەند بێت بە دەستووری ساڵی ١٩٠٦ی ئێران لەبری ئەوەی سیستمێکی [[تیۆکراسی]] جێگەی بگرێتەوە، بەڵام بێبەش بوون لەو یەکگرتوویی و ڕێکخستنەی کە ھێزەکانی خومەینی ھەیانبوو. گرووپە [[مارکسیزم|مارکسییەکان]] -بە پلەی یەکەم حیزبی توودەی [[کۆمۆنیست]] لە ئێران و ڕێکخراوی [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران|فیداییانی خەلق]]- بەھۆی سەرکوتی حکوومەتەوە زۆر لاواز ببوون. سەرەڕای ئەمە، چەکدارەکان ڕۆڵێکی گرنگیان ھەبوو لە ڕووخاندنی کۆتایی شا لە شوباتی ١٩٧٩دا. بەھێزترین گرووپی گەریلایی -بزووتنەوەی موجاھیدینی خەلق- چەپی ئیسلامی بوو و دژی ھەژموونی پیاوانی ئایینی بوو وەک ڕەوتێکی دواکەوتوو. ھەندێک لە پیاوانی ئایینی گرنگ شوێن سەرکردایەتی خومەینی نەکەوتن. [[ئایەتوڵڵا مەحموود تالقانی]] پشتگیری [[چەپڕەوی|چەپی]] دەکرد، لەکاتێکدا گەورەترین و کاریگەرترین ئایەتوڵڵا لە [[ئێران]] -[[محەممەد کازم شەریعەتمەداری]]- لە سەرەتادا لە [[سیاسەت]] دوورکەوتەوە و پاشان ھاتە پێشەوە بۆ پشتگیریکردن لە شۆڕشی دیموکراتیک.<ref>Abrahamian (1982), pp. 502–03.</ref><ref>Kurzman, pp. 144–45</ref><ref>Fischer, Michael M.J. (2003). Iran: from religious dispute to revolution (ط. With a new introd.). Madison: University of Wisconsin Press. ص. 194–195. ISBN 0-299-18474-9. مؤرشف من الأصل في ٢٠٢١-٠٨-١٧. : صيانة الاستشهاد: التاريخ والسنة (link)</ref><ref>Abrahamian (1982), p. 479</ref><ref>Mackey, p. 276.</ref> خومەینی کاری بۆ یەکخستنی ئەم ئۆپۆزیسیۆنانە لە پشت خۆیەوە کرد (جگە لە مارکسییە بێباوەڕە نەخوازراوەکان)، بە جەختکردنەوە لەسەر کێشە کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکانی حکوومەتی شا (گەندەڵی، نایەکسانی لە داھات و گەشەپێدان)، لەگەڵ خۆبەدوورگرتن لە وردەکارییەکان لە ناو جەماوەردا کە ڕەنگە ببێتە ھۆی دابەشبوونی لایەنەکان، بەتایبەتی پلانی حوکمڕانیی پیاوانی ئایینی کە پێی وابوو زۆربەی ئێرانییەکان بەھۆی ھەڵمەتی پڕوپاگەندەی [[ئیمپریالیزم|ئیمپریالیست]]ە [[جیھانی ڕۆژاوا|ڕۆژاوایییەکانەوە]] بەرامبەری بەدگومان بوون. لە سەردەمی دوای شادا، ھەندێک لەو شۆڕشگێڕانەی کە لەگەڵ سیستمە [[تیۆکراسی]]یەکەی ئەودا تووشی پێکدادان بوون و لەلایەن بزووتنەوەکەیەوە سەرکوت کران، گازندەیان لەم شێوازی کارکردنەی کرد، بەڵام لە ھەمان کاتدا یەکگرتوویی دژی شا پارێزراو بوو.<ref>Abrahamian, Ervand (1993), Khomeinism: Essays on the Islamic Republic, Berkeley: University of California Press. p. 30</ref><ref>Khomeini and Algar, Islam and Revolution (1981), p. 34</ref><ref>Abrahamian (1982), pp. 478–79</ref><ref>Abrahamian, Ervand (1993) Khomeinism: Essays on the Islamic Republic. University of California Press, p. 30 [source: Liberation Movement, Velayat-e Motlaqah-e Faqih (The jurist's absolute guardianship) (Tehran: Liberation Movement Press, 1988)]</ref><ref>Keddie, p. 240</ref> == شۆڕش == === سەرھەڵدان === تا ساڵی ١٩٧٧، سیاسەتی شا بۆ کرانەوەی سیاسی لە ئارادا بوو. نەیارە [[عەلمانی]]یەکانی شا بە نھێنی دەستیان کرد بە کۆبوونەوە بۆ شەرمەزارکردنی حکوومەت. کۆمەڵەی نووسەرانی [[ئێران]] لە پەیمانگای گووەتە لە [[تاران]] بە سەرکردایەتی ڕۆشنبیری [[چەپڕەوی|چەپ]]، [[سەعید سوڵتانپوور]]، بۆ خوێندنەوەی شیعری دژە حکوومەت کۆبوونەوە. کۆچی دوایی [[عەلی شەریعەتی]] لە [[شانشینی یەکگرتوو]] دوای ماوەیەکی کورت بووە ھۆی خۆپیشاندانێکی تری گشتی، کە [[ئۆپۆزیسیۆن]] شایان بە کوشتنی تۆمەتبار کرد (ھەرچەندە دواتر بڕیار درا کە بە شێوەیەکی سروشتی بە [[جەڵدەی دڵ]] گیانی لەدەستداوە).<ref>Pahlavi, Farah (2004). An Enduring Love: My Life With The Shah. New York, NY: Hyperion Books. ISBN 1-4013-5209-X.</ref><ref>Milani, Abbas (2008). Eminent Persians. ISBN 978-0-8156-0907-0.</ref> زنجیرە ڕووداوەکان بە کۆچی دوایی [[مستەفا خومەینی]]، یاریدەدەری باڵا و کوڕە گەورەی [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] دەستی پێکرد کە لە نیوەشەوی ٢٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٧دا کۆچی دوایی کرد. [[ساواک]] و [[حکوومەتی عێراق]] جەڵدەی دڵیان وەک ھۆکاری مردنەکە ڕاگەیاند، ھەرچەندە ھەم شوێنکەوتوانی ئایەتوڵڵا خومەینی و ھەم گەلی ئێران مردنەکەیان بە گوماناوی دەزانی چونکە لەکاتی دەستبەسەرکردنی لەلایەن پۆلیسەوە ڕاگەیەندرا و ڕاپۆرتە جیاوازەکان ئاماژەیان بەوە دەکرد کە کارمەندانی ساواک لە شوێنی ڕووداوەکەدا بوون؛ بۆیە مردنەکەی خرایە ئەستۆی پۆلیسی نھێنی شا، ساواک. خومەینی دوای ڕووداوەکە بێدەنگی ھەڵبژارد، بەڵام لەگەڵ بڵاوبوونەوەی ھەواڵەکە لە ئێران، شەپۆلێکی ناڕەزایەتی لە چەندین شار و مەراسیمی شیوەن لە شارەکانی [[قوم]]، [[تاران]]، [[یەزد]]، [[مەشھەد]]، [[شیراز]] و [[تەورێز]] بەڕێوەچوو. شیوەنی مستەفا ڕەنگێکی سیاسی وەرگرت بەھۆی پێگەی سیاسیی خومەینی، دژایەتی بەردەوامی بۆ دەسەڵاتی پاشایەتی و دوورخراوەییان. بەم شێوەیە ڕەھەندەکانی مەراسیمەکان لە پێگەی ئایینیی خێزانەکە تێپەڕی.<ref>Harmon, Daniel E. (2004). Ayatollah Ruhollah Khomeini. New York: Infobase Pub. لاپەڕە. 47. ISBN 978-1-4381-0656-4.</ref><ref>Brumberg, Daniel (2001). Reinventing Khomeini: the struggle for reform in Iran. Chicago: University of Chicago Press. لاپەڕە. 92. ISBN 978-0-226-07758-1.</ref> === سەرەتای خۆپیشاندانەکان === لە ٧ی کانوونی دووەمی ١٩٧٨دا، وتارێک بە ناونیشانی «ئێران و داگیرکاری سوور و ڕەش» لە ڕۆژنامەی ئیتیلاعاتی نیشتمانیی ڕۆژانەدا بڵاوکرایەوە، کە لەژێر ناوێکی خوازراودا لەلایەن کارمەندێکی حکوومەتەوە نووسرابوو؛ تێدا خومەینی وەک «بەکرێگیراوی [[بەریتانیا]]» و «شاعیرێکی ھیندیی شێت» وەسف کرا کە پیلان دەگێڕن بۆ فرۆشتنی ئێران بە داگیرکارییە نوێیەکان و [[کۆمۆنیست]]ەکان. لەگەڵ بڵاوبوونەوەی وتارەکەدا، قوتابیانی قوتابخانە ئایینییەکانی شاری [[قوم]] کە بەھۆی سووکایەتیکردن بە خومەینی توڕە ببوون، لەگەڵ پۆلیسدا تێکھەڵچوون. بەگوێرەی حکوومەت، دوو کەس لە تێکھەڵچوونەکاندا کوژران. بەگوێرەی [[ئۆپۆزیسیۆن]]یش، حەفتا کەس کوژران و زیاتر لە پێنجسەد کەسیش بریندار بوون؛ بەڵام ئاماری قوربانییەکان لە سەرچاوە جیاوازەکاندا جیاوازن.<ref>Milani, Abbas (2008). Eminent Persians. ISBN 978-0-8156-0907-0.</ref><ref>Milani, Abbas (22 مايو 2012). The Shah. ISBN 978-0-230-34038-1.</ref><ref>https://web.archive.org/web/20171012054835/http://kurzman.unc.edu/files/2011/06/Kurzman_Qum_Protests.pdf</ref><ref>Abrahamian (1982), p. 505.</ref><ref>Kurzman, p. 38</ref> === یەکگرتنی ئۆپۆزیسیۆن === بەگوێرەی دابونەریتی [[شیعە]]، مەراسیمی یادکردنەوە (کە بە چلە ناسراوە) دوای چل ڕۆژ لە کۆچی دوایی کەسەکە ئەنجام دەدرێت. بە ھاندانی خومەینی (کە ڕای گەیاندبوو خوێنی شەھیدان دەبێت «داری ئیسلام» ئاو بدات)، مەراسیمەکان بۆ یادکردنەوەی کوژرانی قوتابییەکان بەڕێوەچوون و ئەم بۆنەیە بۆ دروستکردنی خۆپیشاندان بەکارھێنرا. بەم شێوەیە، تۆڕێکی نافەرمی لە [[مزگەوت]] و [[بازاڕ]]ەکان کە بۆ ساڵانێک بۆ ئەنجامدانی بۆنە ئایینییەکان بەکارھێنرابوون، تا دەھات وەک ڕێکخراوێکی خۆپیشاندانی ھەماھەنگ یەکدەخران. لە ١٨ی شوباتدا، چل ڕۆژ دوای تێکھەڵچوونەکانی قوم، خۆپیشاندان لە شارە جیاوازەکاندا سەریھەڵدا. گەورەترینیان لە [[تەورێز]] بوو کە گۆڕا بۆ ئاژاوەیەکی بەرفراوان. ھێما حکوومەتییەکان و «ڕۆژاوایییەکان» وەک [[سینەما]] و [[مەیخانە]] و [[بانک]]ە دەوڵەتییەکان و بنکەکانی پۆلیس ئاگریان تێبەردرا. یەکەکانی [[سوپای شاھانەی ئێران]] بۆ گەڕاندنەوەی باری ئاسایی ڕەوانەی شارەکە کران، و ژمارەی کوژراوان بەگوێرەی حکوومەت گەیشتە ٦ کەس، لەکاتێکدا خومەینی ئیدیعای دەکرد سەدان کەس شەھید بوون.<ref>Axworthy, Michael (2013). Revolutionary Iran: A History of the Islamic Republic. ISBN 978-0-19-932226-8</ref><ref>Rubin, Michael (27 نوفمبر 2005). Eternal Iran. لاپەڕە. 90. ISBN 978-1-4039-7710-6.</ref> دوای چل ڕۆژی تر (٢٩ی ئازار)، خۆپیشاندان لە لایەنی کەم ٥٥ شاردا، لەوانەش [[تاران]]، بۆ یادکردنەوەی کوژراوانی خۆپیشاندانەکانی تەورێز ڕێکخرا. لە شێوازێکی پێشبینیکراودا، ئاژاوەی خوێناوی لە شارە گەورەکاندا سەریھەڵدا، و دووبارە دوای چل ڕۆژ لە ١٠ی ئایاردا دووبارە بووەوە. ئەمەش بووە ھۆی ڕووداوێک کە تێدا کۆماندۆکانی سوپا تەقەیان لە ماڵی [[ئایەتوڵڵا شەریعەتمەداری]] کرد، کە بووە ھۆی کوژرانی یەکێک لە قوتابیانی. شەریعەتمەداری ڕاگەیەندراوێکی گشتی بڵاوکردەوە و تێدا پشتگیری خۆی بۆ «حکوومەتێکی دەستووری» و گەڕانەوە بۆ سیاسەتەکانی دەستووری ١٩٠٦ ڕاگەیاند.<ref>https://web.archive.org/web/20140427145920/http://www.newyorker.com/archive/1978/12/18/1978_12_18_134_TNY_CARDS_000322991?currentPage=all</ref><ref>Jervis، Robert (2011). Why Intelligence Fails: Lessons From the Iranian Revolution and the Iraq War. ISBN 0-8014-5761-0.</ref><ref>Abrahamian (1982)</ref><ref>Abrahamian (1982), pp. 510, 512, 513.</ref> === کاردانەوەی حکوومەت === شا بەھۆی خۆپیشاندانەکانەوە تووشی شۆک بوو. ئەوەی دۆخەکەی خراپتر کرد ئەوە بوو کە ئەو لەکاتی قەیرانەکاندا زۆرجار بێبڕیار بوو. لە کردەوەدا، نزیکەی ھەر بڕیارێکی سەرەکی کە دەری دەکرد، ئەنجامی پێچەوانەی بۆ حکوومەتەکەی ھەبوو و شۆڕشگێڕانی زیاتر توڕە دەکرد. شا بڕیاری دا بەردەوام بێت لە پلانی کرانەوەی سیاسی و بڕیاری دا لەبری بەکارھێنانی ھێز دژ بە بزووتنەوەی خۆپیشاندان کە ھێشتا لە سەرەتادا بوو، گفتوگۆ بکات. بەڵێنی دا ھەڵبژاردنی [[دیموکراسی]]ی تەواو بۆ پەرلەمان لە ساڵی ١٩٧٩دا ئەنجام بدات. چاودێری (سانسۆر) کەمکرایەوە و بڕیارێک بۆ یارمەتیدان لە سنووردارکردنی [[گەندەڵی]] لە ناو خێزانی شاھانە و حکوومەتدا داڕژرا. خۆپیشاندەران لەبری دادگا سەربازییەکان، لە دادگا مەدەنییەکاندا دادگایی کران و بە خێرایی ئازاد کران. ھێزە ئەمنییەکانی ئێران لە ساڵی ١٩٦٣ەوە نە مەشقی بەرەنگاربوونەوەی ئاژاوە و نە کەلوپەلی پێویستیان پێدرابوو. ھێزەکانی پۆلیس نەیانتوانی کۆنترۆڵی خۆپیشاندانەکان بکەن، بۆیە زۆرجار سوپا بۆ ئەم مەبەستە بڵاوەپێدەکرا. وەک یەکەم سازشی نیشتمانی، ژەنەڕاڵ [[نیعمەتوڵڵا ناسیریی]] سەرۆکی [[ساواک]]ی توندڕەو بە ژەنەڕاڵ ناسر موقەدەم کە [[میانڕەو]]تر بوو گۆڕدرا. ھەروەھا حکوومەت لەگەڵ ھەندێک لە ڕێبەرە ئایینییەکانی وەک شەریعەتمەداری گفتوگۆی کرد (داوای لێبووردنی لە کۆتایییەکەیان کرد بەھۆی ھێرشکردنە سەر ماڵەکەی). === سەرەتای ھاوین === تا [[ھاوین]]، ئاستی خۆپیشاندانەکان دابەزیبوو - نزیکەی دە ھەزار بەشداربوو لە ھەر شارێکی گەورەدا (جگە لە [[ئەسفەھان]] کە خۆپیشاندانەکان گەورەتر بوون و [[تاران]] کە بچووکتر بوون، خۆپیشاندان لە ھەر ٤٠ ڕۆژێکدا ئەنجام دەدرا). سەرەڕای بەردەوامیی گرژییەکان، وەھا دیار بوو کە سیاسەتی شا کاری کردووە، ئەمەش وای لە جەمشید ئامۆزگار کرد ڕابگەیەنێت کە «قەیرانەکە کۆتایی ھاتووە». شیکارییەکی [[دەزگای ھەواڵگریی ناوەندی]] (CIA) گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە [[ئێران]] «لە دۆخێکی شۆڕشگێڕی یان تەنانەت پێش شۆڕشدا نییە». لە ڕاستیدا، ئەم ڕووداوانەی دواتر لە ئێراندا زۆرجار وەک یەکێک لە کاریگەرترین سوپرایزە ستراتیژییەکان ناودەبرێن کە [[ئەمریکا]] لە دوای دامەزراندنی دەزگای ھەواڵگریی ناوەندی لە ساڵی ١٩٤٧ەوە بینیوویەتی. وەک نیشانەیەک بۆ کەمکردنەوەی سنووردارکردنەکانی حکوومەت، ڕێگە بە سێ لە ڕێبەرە دیارەکانی ئۆپۆزیسیۆنی بەرەی نیشتمانیی [[عەلمانی]] درا: [[کەریم سەنجابی]]، [[شاپوور بەختیار]] و [[داریووش فرووھەر]] کە نامەیەکی کراوە بۆ شا بنووسن و داوای سەروەری بکەن بەگوێرەی [[دەستووری ئێران]].<ref>Kurzman, p. 117</ref><ref>Carter, Jimmy, Keeping the Faith: Memoirs of a president, Bantam, 1982, p.438</ref><ref>See pages 80–101 in Jones, Milo L. and؛ Silberzahn, Philippe (2013). Constructing Cassandra, Reframing Intelligence Failure at the CIA, 1947–2001. Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-9336-0.</ref> === دەستپێکردنەوەی خۆپیشاندانەکان === ==== ڕووداوی سینەما ڕێکسی ئابادان ==== لە ١٩ی ئابی ١٩٧٨دا، سینەما ڕێکس لە شاری [[ئابادان]] لە [[باشووری ڕۆژاوای ئێران]] ئاگری تێبەربوو، کە بووە ھۆی سووتانی ٤٢٢ کەس تا گیانیان لەدەستدا. ئەم ڕووداوە کاتێک دەستی پێکرد کە چوار پیاو بە مەبەست دەرگاکانیان بەست و شوێنەکەیان بە [[بەنزین]] تێقاند پێش ئەوەی [[ئاگر]]ی تێبەردەن. [[خومەینی]] [[محەممەدڕەزا شا|شای]] و [[ساواک]]ی بە بەرپرسیار زانی، ھەروەھا جەماوەریش شایان بە ئەنجامدانی ئەم کارە تۆمەتبار کرد و وەک ھەنگاوێکی لادەر بۆ تێکدانی ناوبانگی شۆڕشگێڕان سەیریان دەکرد، سەرەڕای سووربوونی حکوومەت لەسەر ئەوەی دەستی لەو کارەدا نەبووە. دەیان ھەزار کەس ڕژانە سەر شەقامەکان و ھاواریان دەکرد «سووتانی شا!» و «شا تاوانبارە!». لەکاتێکدا حکوومەتی ئێران لە سەرەتادا «[[مارکسیزم|مارکسیستە]] موسڵمانەکان»ی تۆمەتبار کرد و دواتر ڕای گەیاند کە ئەوان ئاگرەکەیان کردووەتەوە. ھێنری برێکت، ئەفسەری کاروباری سیاسی و سەربازی لە باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە تاران لە نێوان ساڵانی ١٩٧٢ بۆ ١٩٧٦ و بەرپرسی مێزی [[ئێران]] لە وەزارەتی دەرەوەی [[ئەمریکا]] لە نێوان ساڵانی ١٩٧٨ بۆ ١٩٨١، وتی: «لەو کاتەدا، ڕاپۆرتێکی زۆر کورتمان لە ڕێگەی نێوەندگیری [[دەزگای ھەواڵگریی ناوەندی]] لە [[ساواک]] بەدەست گەیشت کە ئەوەی دووەمیان بەرپرسیارە لە ڕووداوەکە.»<ref>https://web.archive.org/web/20170920044720/https://www.economist.com/news/books-and-arts/21565582-why-did-iran-favour-reactionary-shia-divine-over-wealth-creating-king</ref><ref>Afkhami, R. Gholam (2009) The life and times of the Shah University of California Press, page 465 & 459, (ردمك 0-520-25328-0)</ref><ref>https://web.archive.org/web/20180128132835/https://www.loc.gov/resource/mfdip.2004pre01/?sp=54</ref> ==== دەستنیشانکردنی جەعفەر شەریف ئیمامی بە سەرۆک وەزیران ==== تا مانگی ئاب، خۆپیشاندانەکان چووبوونە قۆناغێکی زۆر بەھێزترەوە و ژمارەی خۆپیشاندەران بۆ سەدان ھەزار کەس زیادی کردبوو. لە ھەوڵێکدا بۆ کەمکردنەوەی توندیی ھەڵاوسان، ئیدارەی [[ئامۆزگار]] خەرجییەکانی کەمکردەوە و کارە بازرگانییەکانی سنووردار کرد، بەڵام ئەم کەمکردنەوانە بوونە ھۆی زیادبوونی بەرچاوی دەرکردنی کرێکاران - بەتایبەتی لە نێوان گەنجان، کەسانی بێ بەھرە و کرێکارانی نێر کە لە ناوچەکانی چینی کرێکاردا دەژیان. تا ھاوینی ١٩٧٨، چینی کرێکار بە ژمارەیەکی زۆرەوە پەیوەندییان بە خۆپیشاندانەکانی سەر شەقامەوە کرد. جگە لەوەش، مانگی [[ڕەمەزان]]ی پیرۆز بوو، کە بووە ھۆی زیادبوونی ھەستی ئایینی لە نێوان زۆرێک لە خەڵکدا. زنجیرەیەک خۆپیشاندانی پەرەسەندوو لە شارە گەورەکاندا سەریھەڵدا، ئاژاوەی خوێناوی لە [[ئەسفەھان]] ڕوویدا کاتێک خۆپیشاندەران بۆ ئازادکردنی [[ئایەتوڵڵا جەلالەددین تاھیری]] جەنگان. لە ١١ی ئابدا باری نائاسایی لە شارەکەدا ڕاگەیەندرا و ھێماکانی کولتووری ڕۆژاوایی و باڵەخانە حکوومەتییەکان سوتێنران، ھەروەھا پاسێکی پڕ لە کرێکاری ئەمریکی بۆمبڕێژکرا. بەھۆی شکستھێنانی لە ڕاگرتنی خۆپیشاندانەکان، [[جەمشید ئامۆزگار]] دەستلەکارکێشانەوەی خۆی پێشکەش کرد. شا تا دەھات ھەستی دەکرد کۆنترۆڵی دۆخەکەی لەدەست دەدات و ھیوای دەخواست لە ڕێگەی سازشی تەواوەوە کۆنترۆڵی بکاتەوە. بڕیاری دا [[جەعفەر شەریف ئیمامی]] بۆ پۆستی سەرۆک وەزیران دەستنیشان بکات، کە سەرۆک وەزیرانێکی دێرین بوو. ئیمامی بەھۆی پەیوەندییە خێزانییەکانی لەگەڵ پیاوانی ئایینی ھەڵبژێردرا، بەڵام لە سەردەمی سەرۆکایەتی پێشووتریدا ناوبانگی بە [[گەندەڵی]] دەرکردبوو. بە ڕێنمایی شا، شەریف ئیمامی بە شێوەیەکی کارا دەستی بە سیاسەتی «جێبەجێکردنی داواکارییەکانی ئۆپۆزیسیۆن پێش ئەوەی داوای بکەن» کرد. حکوومەت حیزبی [[ڕەستاخیزی]] ھەڵوەشاندەوە و ڕەوایی بە ھەموو حیزبە سیاسییەکان دا و زیندانییە سیاسییەکانی ئازاد کرد، ئازادی ڕادەربڕینی زیاد کرد، دەسەڵاتی ساواکی کەمکردەوە و ٣٤ لە سەرکردەکانی دوورخستەوە، [[گازینۆ]] و [[یانەی شەوانە|یانە شەوانەکانی]] داخست و ڕۆژژمێری ئیمپراتۆری ھەڵوەشاندەوە. حکوومەت ھەروەھا دەستی کرد بە دادگاییکردنی بەرپرسانی گەندەڵ و ئەندامانی خێزانی شاھانە. شەریف ئیمامی چووە ناو گفتوگۆ لەگەڵ [[ئایەتوڵڵا شەریعەتمەداری]] و [[کەریم سەنجابی]] ڕێبەری بەرەی نیشتمانی بۆ یارمەتیدان لە ڕێکخستنی ھەڵبژاردنەکانی داھاتوو. چاودێری بە کردەیی کۆتایی ھات و [[ڕۆژنامە]]کان دەستیان کرد بە بڵاوکردنەوەی ھەواڵی بەرفراوان دەربارەی خۆپیشاندانەکان کە زۆرجار زۆر مەترسیدار و نەرێنی بوون بۆ شا. ھەروەھا [[پەرلەمان]] دەستی کرد بە دەرکردنی بڕیار دژی [[حکوومەت]].<ref>Kurzman, p. 61</ref> ==== ڕاگەیاندنی باری نائاسایی و ھەینیی ڕەش ==== {{سەرەکی|ھەینیی ڕەش (١٩٧٨)}} ٤ی ئەیلوول [[جەژنی ڕەمەزان]] بوو، کە پشووی جەژنی کۆتایی مانگی [[ڕەمەزان]]ە. مۆڵەتی نوێژی بەکۆمەڵ لە دەرەوە درا، کە ٢٠٠٬٠٠٠ تا ٥٠٠٬٠٠٠ کەس ئامادە بوون. پیاوانی ئایینی جەماوەرەکەیان لە ڕێپێوانێکی گەورەدا بە ناوەندی [[تاران]]دا ئاراستە کرد (شا لە [[ھەلیکۆپتەر]]ەکەیەوە سەیری ڕێپێوانەکەی دەکرد بە نیگەرانی و سەرسووڕمانەوە). لە ٧ی ئەیلوولدا خۆپیشاندانی گەورەتر لە تاران ڕوویدا کە زیاتر لە نیو ملیۆن کەس ئامادە بوون و گەورەترین گردبوونەوە بوو لە ئێران تا ئەو کاتە. خۆپیشاندەران دروشمی وەک «مەرگ بۆ پاشایەتی پەھلەوی»یان دەوتەوە و بۆ یەکەمجار داوای گەڕانەوەی [[خومەینی|ئایەتوڵڵا خومەینی]] و دامەزراندنی کۆماری ئیسلامییان کرد. لە نیوەشەوی ٨ی ئەیلوولدا، شا باری نائاسایی لە تاران و ١١ شاری سەرەکی تری وەک [[کەرەج]]، [[قوم]]، [[تەورێز]]، [[مەشھەد]]، [[ئەسفەھان]]، [[شیراز]]، [[ئابادان]]، [[ئەھواز]]، [[قەزوین]]، [[جەھرەم]] و [[کازروون]] لە سەرانسەری وڵات ڕاگەیاند. ھەموو جۆرە خۆپیشاندانێکی سەر شەقام قەدەغە کرا و باری قەدەغەی ھاتوچۆ لە شەودا سەپێنرا. فەرماندەی باری نائاسایی لە [[تاران]] ژەنەڕاڵ [[غوڵام عەلی ئۆوەیسی]] بوو کە بە «قەسابەکەی ئێران» دەناسرایەوە؛ بەڵام شا ڕوونی کردەوە کە ھەر کە باری نائاسایی ھەڵگیرا، بەنیازی بەردەوامبوونە لە کرانەوەی سیاسی و حکوومەتە مەدەنییەکەی شەریف ئیمامی ھێشتەوە، بەو ھیوایەی خۆپیشاندەران لە چوونە سەر شەقامەکان دوور بکەونەوە. سەرەڕای ئەوەش، ٥٠٠٠ خۆپیشاندەر ڕژانە سەر شەقامەکان، یان وەک ئاڵنگارییەک یان چونکە گوێیان لە ڕاگەیەندراوەکە نەبوو، و لە مەیدانی ژاڵە ڕووبەڕووی سەربازەکان بوونەوە. دوای ئەوەی تەقەی ھۆشداری نەیتوانی جەماوەرەکە بڵاوە پێ بکات، ھێزەکان ڕاستەوخۆ تەقەیان لە خۆپیشاندەران کرد، کە بووە ھۆی کوژرانی ٦٤ کەس، ژەنەڕاڵ ئۆوەیسی ئیدیعای کرد کە ٣٠ سەرباز لەلایەن [[نیشانەشکێن]]ە چەکدارەکانەوە لە باڵەخانەکانی دەوروبەر کوژراون. پێکدادانەکانی تری درێژایی ڕۆژەکە (کە [[ئۆپۆزیسیۆن]] ناوی لێنابوو [[ھەینیی ڕەش (١٩٧٨)|ھەینیی ڕەش]]) ژمارەی کوژراوانی ئۆپۆزیسیۆنی گەیاندە ٨٩ کەس.<ref>https://web.archive.org/web/20200308172748/http://www.bookna.com/vdcdko0x.yt0kj6a22y.html</ref><ref>Abrahamian (1982), 1982 pp. 635, 636</ref><ref>Ganji, Manouchehr (2002). Defying the Iranian Revolution. ISBN 978-0-275-97187-8. مؤرشف من الأصل في 2020-03-08.</ref> ==== کاردانەوەکان بەرامبەر بە ھەینیی ڕەش ==== کوژراوەکان وڵاتیان تووشی شۆک کرد و زیانی گەورەیان بە ھەر ھەوڵێکی ئاشتەوایی نێوان [[محەممەدڕەزا پەھلەوی|شا]] و [[ئۆپۆزیسیۆن]] گەیاند. لە سەرەتادا، میدیاکانی ڕۆژاوا و ئۆپۆزیسیۆن ڕایان گەیاند کە ژمارەی قوربانییەکان گەیشتووەتە «١٥٬٠٠٠ کەس لە نێوان کوژراو و برینداردا»، ھەرچەندە ڕاپۆرتەکانی بەرپرسانی حکوومەتی ئێران ئاماژەیان بەوە کرد کە نزیکەی ٨٦ کەس لە [[تاران]] لە ماوەی ئەو ڕۆژەدا گیانیان لەدەستداوە. [[میشێل فوکۆ]]، ڕۆژنامەنووسی فەڕەنسی کە ھەمیشە سەرچاوەی تایبەتی ھەبوو، ڕای گەیاند کە ژمارەی کوژراوان لە نێوان ٢٠٠٠ تا ٣٠٠٠ کەس بووە لە [[مەیدانی ژاڵە]]، پاشان ژمارەکە بەرزبووەوە بۆ ٤٠٠٠ کۆچکردوو. [[ئەندرو وایتلی]] پەیامنێری [[بی بی سی]] لە [[ئێران]] ڕای گەیاند کە ژمارەی کوژراوان گەیشتووەتە ھەزاران کەس. ھەروەھا سەرکردایەتی ئایینی ڕای گەیاند کە «ھەزاران کەس لەلایەن ھێزە [[زایۆنیزم|زایۆنیستەکانەوە]] کوژراون.» ئەمەش بووە پاساوێک بۆ ڕەتکردنەوەی ھەر سازشێکی تر لەگەڵ حکوومەتدا. شا خۆی بە ڕووداوەکانی ھەینیی ڕەش تۆقیبوو و بە توندی ڕەخنەی لە ڕووداوەکان گرت، ھەرچەندە ئەمە کاریگەرییەکی کەمی ھەبوو لەسەر دیدگای گشتی کە وەک بەرپرسیار لە تەقەکردنەکان سەیری دەکرد. لەکاتێکدا باری نائاسایی بەردەوام بوو، حکوومەت بڕیاری دا ھیچ خۆپیشاندان یان مانگرتنێکی تر بڵاوە پێ نەکات (بە وتەی شەریف ئیمامی «باری نائاسایی بەبێ بوونی یاسایەکی سەربازیی توند»)، لەبری ئەوە بەردەوام بوو لە گفتوگۆ لەگەڵ سەرکردەکانی خۆپیشاندانەکان. لە ئەنجامدا، زۆرجار گردبوونەوە ناڕەزایەتییەکان بەبێ دەستوەردانی ڕژدی لەلایەن سەربازەکانەوە ڕووی دەدا.<ref>Pahlavi, Mohammad Reza Shah (2003) Answer to History Irwin Pub, page 160, ISBN 978-0-7720-1296-8</ref><ref>https://web.archive.org/web/20151030124928/https://www.youtube.com/watch?v=r5755xzFSbY</ref><ref>Taheri, 1985 p. 223</ref> === مانگرتنی گشتی، ئۆپۆزیسیۆنی ڕوو لە زیادبوون، و حکوومەتی سەربازی === ==== مانگرتنەکان لەسەر ئاستی نیشتمانی ==== لە ٩ی ئەیلوولدا، ٧٠٠ کرێکار لە پاڵاوگەی سەرەکیی [[نەوت]] لە [[تاران]] مانیان گرت، و لە ١١ی ئەیلوولدا ھەمان شت لە پاڵاوگەکانی ٥ شاری تر ڕوویدا. لە ١٣ی ئەیلوولدا، فەرمانبەرانی حکوومەتی ناوەندی لە تاران بە شێوەیەکی ھاوکات مانیان گرت. تا کۆتایی مانگی تشرینی یەکەم، مانگرتنێکی گشتی لە سەرانسەری وڵات ڕاگەیەندرا، بە جۆرێک کرێکاران لە نزیکەی ھەموو پیشەسازییە سەرەکییەکان وازیان لە کارەکانیان ھێنا و زۆرترین زیانیش بەر پیشەسازیی نەوت و [[میدیا]] چاپکراوەکان کەوت. «لێژنەی مانگرتن»ی تایبەت لە ھەموو پیشەسازییە سەرەکییەکان بۆ ڕێکخستن و ھەماھەنگی چالاکییەکان دامەزران. شا ھەوڵی نەدا مانگرتووەکان لەناو ببات، بەڵکو لەبری ئەوە زیادکردنی مووچەی بەرچاوی پێدان، و ڕێگەی دا بەو مانگرتووانەی لە خانوووە حکوومەتییەکاندا دەژین لە ماڵەکانیاندا بمێننەوە. تا سەرەتای تشرینی دووەم، زۆرێک لە بەرپرسانی گرنگ لە حکوومەتی شادا داوای گرتنەبەری ڕێوشوێنی توندیان لە شا دەکرد بۆ گەڕاندنەوەی مانگرتووەکان بۆ سەر کار.<ref>https://web.archive.org/web/20171012055119/https://repositories.lib.utexas.edu/handle/2152/21097</ref><ref>Kurzman</ref><ref>Abrahamian (1982), p. 515</ref> === خومەینی بەرەو ڕۆژاوا دەچێت === بەو ھیوایەی پەیوەندییەکانی [[خومەینی]] لەگەڵ ئۆپۆزیسیۆن ببچڕێنێت، شا فشاری خستە سەر حکوومەتی [[عێراق]] بۆ دەرکردنی ئەو لە [[نەجەف]]. خومەینی عێراقی بەجێھێشت و چووە ناو خانوویەک کە لەلایەن ئێرانییە دوورخراوەکانەوە لە گوندی [[نوفل لۆشاتۆ]] لە نزیک [[پاریس]]ی [[فەڕەنسا]] کڕدرابوو. شا ھیوای دەخواست خومەینی لە [[حەوزە]] زانستییەکانی [[نەجەف]] و مزگەوتەکانی داببڕێت و لە بزووتنەوەی ناڕەزایەتی دوور بکەوێتەوە. لەکاتێکدا پلانەکە بە شێوەیەکی خراپ پێچەوانە بووەوە؛ بەھۆی پەیوەندییە تەلەفۆنی و پۆستییە نایابەکانی فەڕەنساوە (بەراورد بە عێراق)، لایەنگرانی ئێرانیان بە [[شریت]] و تۆماری وتارەکانی پڕکرد. لەوەش خراپتر بۆ شا، میدیاکانی ڕۆژاوا دەستبەجێ خومەینییان خستە ناو بازنەی بایەخەوە. زۆری نەخایاند ناوی خومەینی لە ڕۆژاوا بووە ناوێکی ئاشنا، و دەیگوت کە ئەو بەدوای دەسەڵاتدا ناگەڕێت، بەڵکو لەبری ئەوە ھەوڵ بۆ «ڕزگارکردنی» گەلەکەی لە «ستەم» دەدات. لە تشرینی دووەمدا، کەریم سەنجابی ڕێبەری [[بەرەی نیشتمانیی عەلمانی]] بەرەو پاریس بەڕێکەوت بۆ دیداری [[خومەینی]]. ھەردوولا ڕێککەوتنێکیان بۆ پڕۆژەی دەستوورێک واژوو کرد کە «ئیسلامی و دیموکراتیک» بێت. ئەمە ئاماژە بوو بۆ ھاوپەیمانیی فەرمی ئێستای نێوان پیاوانی ئایینی و ئۆپۆزیسیۆنی عەلمانی. خومەینی کەسایەتییە ڕۆژاوایییەکانی (وەک [[سادق قوتبزادە]] و [[ئیبراھیم یەزدی]]) وەک وتەبێژی ئۆپۆزیسیۆنی گشتی دیاری کرد، و کاتێک ڕۆژنامەنووسە ئەورووپییەکان پرسیاریان لێکرد چی شوێنی ڕژێمی پاشایەتی دەگرێتەوە، خومەینی بۆ یەکەمجار زاراوەی «کۆماری ئیسلامی» بەکارھێنا، لەبری «حکوومەتی ئیسلامی» کە پێشتر باو بوو.<ref>Harney</ref><ref>Abrahamian (1982), pp. 641 - 642</ref> === بەردەوامیی ململانێ و دامەزراندنی حکوومەتێکی سەربازی === خۆپیشاندانەکانی سەر شەقام بە ھەموو ھێزێکەوە بەبێ وەڵامێکی ئەوتۆی سوپا بەردەوام بوون؛ تا کۆتایی تشرینی یەکەم، بەرپرسانی حکوومەت بە کردەیی [[زانکۆی تاران]]یان بۆ قوتابیانی خۆپیشاندەر چۆڵکرد. لەوەش خراپتر ئەوە بوو کە ئۆپۆزیسیۆن تا دەھات پڕچەکتر دەبوو و تەقەیان لە سەربازەکان دەکرد و ھێرشیان دەکردە سەر بانک و باڵەخانە حکوومەتییەکان. لە ٥ی تشرینی دووەمدا، خۆپیشاندانەکانی زانکۆی تاران دوای ھەڵگیرسانی شەڕ لەگەڵ سەربازە چەکدارەکاندا کوژراوی لێکەوتەوە. لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا، تاران تووشی ئاژاوەیەکی بەرفراوان بوو. کۆمەڵێک لە ھێما ڕۆژاوایییەکان وەک [[سینەما]] و [[فرۆشگا]] گەورەکان، جگە لە باڵەخانە حکوومەتییەکان و بنکەکانی پۆلیس، دەستیان بەسەردا گیرا و تاڵان کران و سووتێنران. باڵیۆزخانەی [[بەریتانیا]] لە تاران بەشێکی سووتا و ڕووبەڕووی کاری تێکدەرانە بووەوە، باڵیۆزخانەی [[ئەمریکا]]ش خەریک بوو ھەمان چارەنووسی ھەبێت (ئەم ڕووداوە لای چاودێرانی بیانی بە «ڕۆژی سووتانی تاران» ناسرا). لەگەڵ لەدەستدەرچوونی کۆنترۆڵی دۆخی شەقامەکان، زۆرێک لە کەسایەتییە ناسراو و خاوەن ناوبانگەکان لە ناوخۆی وڵاتدا دەستیان کرد بە نزیکبوونەوە لە شا، و تکایان لێدەکرد پشێوییەکان ڕابگرێت. لە ٦ی تشرینی دووەمدا، شا شەریف ئیمامی لە پۆستی سەرۆک وەزیران لادا، و بڕیاری دا حکوومەتێکی سەربازی لە شوێنی دابمەزرێنێت، و ژەنەڕاڵ [[غوڵامڕەزا ئەزھەری]] وەک سەرۆک وەزیران ھەڵبژێردرا بەھۆی شێوازە میانڕەوەکەی لە مامەڵەکردن لەگەڵ دۆخەکەدا. لە ھەمان ڕۆژدا، شا وتارێکی لە تەلەڤیزیۆنی ئێران پێشکەش کرد. وەک «پادشا» ئاماژەی بە خۆی کرد، لەبری «شاھنشاە» (پاشای پاشاکان) کە پێشتر سوور بوو لەسەر ئەوەی بەو ناوە بانگ بکرێت. لە وتارەکەیدا وتی «من دەنگی شۆڕشەکەتانم بیست»... «ئەم شۆڕشە تەنھا دەتوانێت لەلایەن منەوە، پاشای ئێران، پشتگیری بکرێت». داوای لێبووردنی کرد بۆ ئەو ھەڵانەی لە سەردەمی حوکمڕانیدا کرابوون، و بەڵێنی دا کە دەستەبەری نەبوونی گەندەڵی بکات. وتی کە دەست دەکات بە کارکردن لەگەڵ [[ئۆپۆزیسیۆن]] بۆ گەیشتن بە [[دیموکراسی]]، و حکوومەتێکی ھاوپەیمانی پێکدەھێنێت. وتارەکە کاتێک دەرکەوت کە شۆڕشگێڕان ھەستیان بە لاوازیی شا کرد و «بۆنی خوێنیان کرد». [[خومەینی]] ڕای گەیاند کە ھیچ ئاشتەوایییەک لەگەڵ شا نابێت و داوای لە ھەموو ئێرانییەکان کرد بۆ ڕووخاندنی. دەسەڵاتە سەربازییەکان باری نائاسایییان لە [[پارێزگای خوزستان]] (پارێزگای سەرەکی بەرھەمھێنانی [[نەوت]] لە [[ئێران]]) ڕاگەیاند و ھێزەکانیان لە دامەزراوە نەوتییەکاندا بڵاوە پێکرد. ھەروەھا ئەندامانی ھێزی دەریایی وەک ھێزێکی لێدان لە پیشەسازیی نەوتدا بەکارھێنران. ڕێپێوانەکانی سەر شەقام کەمی کرد، و بەرھەمھێنانی نەوت دووبارە دەستی بە زیادبوون کردەوە و گەیشتە ئاستەکانی پێش شۆڕش. وەک گورزێکی سیمبوولی بۆ ئۆپۆزیسیۆن، [[کەریم سەنجابی]] کە لە [[پاریس]] سەردانی خومەینی کردبوو، لەکاتی گەڕانەوەی بۆ ئێران دەستگیرکرا. سەرەڕای ئەوەش، حکوومەت بەردەوام بوو لە سیاسەتی سازش و گفتوگۆ. شا فەرمانی دەستگیرکردنی ١٠٠ بەرپرسی حکوومەتەکەی بە تۆمەتی [[گەندەڵی]] دا، لەوانە [[ئەمیر عەباس ھووەیدا]] سەرۆک وەزیرانی پێشوو و [[نیعمەتوڵڵا ناسیری]] سەرۆکی پێشووی [[ساواک]]. === خۆپیشاندانەکانی موحەڕەم === خومەینی حکوومەتە سەربازییەکەی شەرمەزار کرد و داوای بەردەوامیی خۆپیشاندانەکانی کرد. ڕێکخەرانی خۆپیشاندانەکان پلانیان دانابوو بۆ زنجیرەیەک خۆپیشاندانی پەرەسەندوو لە ماوەی مانگی [[موحەڕەم]]ی ئیسلامیدا، کە لە ڕۆژانی [[تاسووعا]] و [[عاشوورا]]دا دەگاتە لووتکە بۆ یادکردنەوەی شەھیدبوونی ئیمام [[حوسێن کوڕی عەلی|حوسێنی کوڕی عەلی]] (د. خ)، ئیمامی سێیەمی [[شیعە]]کان. لەکاتێکدا دەسەڵاتە سەربازییەکان خۆپیشاندانەکانی سەر شەقامیان قەدەغە کرد و باری قەدەغەی ھاتوچۆیان درێژکردەوە، [[محەممەدڕەزا پەھلەوی|شا]] تووشی نیگەرانییەکی قووڵ بوو سەبارەت بە توندوتیژییە ئەگەرییەکان. لە ٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٨دا، [[خۆپیشاندانەکانی موحەڕەم]] دەستیان پێکرد و بەم ناوە ناونران چونکە لە مانگی موحەڕەمی ئیسلامیدا دەستیان پێکردبوو. خۆپیشاندانەکانی موحەڕەم بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش گەورە و چارەنووسساز بوون. زیاتر لە دوو ملیۆن خۆپیشاندەر ڕژانە سەر شەقامەکان، و لە [[مەیدانی شەھیاد]] ([[مەیدانی ئازادیی]] ئێستا) کۆبوونەوە. زۆرجار خۆپیشاندەران شەوانە دەھاتنە دەرەوە و باری سنوورداری قەدەغەی ھاتوچۆیان ڕەتدەکردەوە (زۆرجار دەچوونە سەر سەربانی ماڵەکان و ھاواریان دەکرد «اللە اکبر»)، و حکوومەت ھەواڵی گیانلەدەستدانی لایەنی کەم ١٢ کەسی ڕاگەیەندرا. لە [[قەزوین]]، ژمارەیەک خۆپیشاندەر لەژێر دەبڵەکاندا مانەوە و کوژران. خۆپیشاندەران داوایان دەکرد [[محەممەدڕەزا پەھلەوی|محەممەدڕەزا شا پەھلەوی]] لە دەسەڵات دوور بکەوێتەوە و ئایەتوڵڵای مەزن ڕووحوڵڵا خومەینی لە مەنفا بگەڕێتەوە. خۆپیشاندانەکان بە خێرایییەکی زۆر زیادیان کرد، بە جۆرێک لە ھەفتەی یەکەمدا ژمارەیان گەیشتە نێوان شەش ملیۆن بۆ نۆ ملیۆن کەس. نزیکەی ١٠٪ی کۆی دانیشتووان لە [[خۆپیشاندانەکانی موحەڕەم]]دا ڕژانە سەر شەقامەکان. خۆپیشاندانەکان ھەم لە سەرەتا و ھەم لە کۆتایی مانگی [[موحەڕەم]]دا سەرکەوتوو بوون، و شا دواتر لەو مانگەدا لە دەسەڵات دوورکەوتەوە. دوای سەرکەوتنی ئەوەی دواتر بە شۆڕش ناسرا، ئایەتوڵڵای مەزن [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] وەک ڕێبەرێکی ئایینی و سیاسیی گەڕایەوە بۆ ئێران. خومەینی بۆ ساڵانێکی زۆر ڕێبەری ئۆپۆزیسیۆنی شا بوو، و ناوبانگی دوای کۆچی دوایی مامۆستاکەی، زانای ناسراو [[ئایەتوڵڵای مەزن]] [[عەبدولکەریم حائیری یەزدی|یەزدی حائیری]] لە ساڵانی سییەکانی سەدەی ڕابردوودا زیادی کرد. تەنانەت لە ساڵانی دوورخراوەییدا، خومەینی ھەر بە پەیوەستداری لە [[ئێران]]دا مابووەوە و لە دەرەوەی سنوورەکانی ئێران پشتگیری لە خۆپیشاندانەکان دەکرد، و ڕای گەیاند کە «ئازادی و ڕزگاربوون لە کۆت و بەندەکانی [[ئیمپریالیزم]]» نزیکە.<ref>https://web.archive.org/web/20171227042904/http://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2080036_2080037_2080043,00.html</ref><ref>Abrahamian (1982), pp. 642-644.</ref><ref>https://web.archive.org/web/20180710133031/https://www.biography.com/people/ayatollah-ruhollah-khomeini-13680544</ref> === ڕێپێوانەکانی تاسووعا و عاشوورا === لەگەڵ نزیکبوونەوەی ڕۆژانی [[تاسووعا]] و [[عاشوورا]] (١٠ و ١١ی [[کانوونی یەکەم]])، شا دەستی کرد بە پاشەکشە. لە دانوستانەکاندا لەگەڵ [[ئایەتوڵڵا شەریعەتمەداری]]، شا فەرمانی ئازادکردنی ١٢٠ زیندانی سیاسی و [[کەریم سەنجابی]] دا، و لە ٨ی کانوونی یەکەمدا قەدەغەی سەر خۆپیشاندانەکانی سەر شەقامی ھەڵوەشاندەوە. مۆڵەت بۆ خۆپیشاندەران دەرچوو، و ھێزەکان لە ڕێڕەوی ڕێپێوانەکان دوورخرانەوە. لە بەرامبەردا، شەریعەتمەداری بەڵێنی دا کە دڵنیایی بدات ھیچ توندوتیژییەک لەکاتی خۆپیشاندانەکاندا ڕوو نادات. لە ١٠ و ١١ی کانوونی یەکەم، ڕۆژانی [[تاسووعا]] و [[عاشوورا]]، لە نێوان شەش بۆ نۆ ملیۆن نەیاری شا لە سەرانسەری [[ئێران]] خۆپیشاندانیان کرد. [[ئایەتوڵڵا تالقانی]] و کەریم سەنجابی ڕێبەری بەرەی نیشتمانی ڕێپێوانەکانیان بەڕێوەبرد، کە ئەمەش ھێمای «یەکگرتوویی» [[ئۆپۆزیسیۆنی عەلمانی]] و ئایینی بوو. پیاوانی ئایینی و بازرگانانی بازاڕ چاودێری ئەم گردبوونەوەیەیان دەکرد، و ئەو خۆپیشاندەرانەی ھەوڵیان دەدا توندوتیژی دەست پێ بکەن، کۆنترۆڵ کران. === دوورخرانەوەی شا و گەڕانەوەی خومەینی === لە ١٣ی کانوونی دووەمدا، نزیکەی دوو ملیۆن کەس لە سی شاردا خۆپیشاندانیان کرد و داوای گەڕانەوەی خومەینی و دەرکردنی شایان دەکرد. لە ١٦ی کانوونی دووەم کاتێک [[محەممەدڕەزا پەھلەوی|شا]] وڵاتی بەرەو [[قاھیرە]] بەجێھێشت (بەگوێرەی ئەوەی شا لە چاوپێکەوتنەکەیدا لە فڕۆکەخانە و پێش سواربوونی فڕۆکەکە وتی: «ھەست بە ماندووێتی دەکەم و پێویستم بە پشووە»)، سەدان ھەزار کەس بۆ ئاھەنگگێڕان بەم بۆنەیەوە ڕژانە سەر شەقامەکان. لە ١٩ی کانوونی دووەمدا، دوای ئەوەی [[خومەینی]] داوای «[[گشتپرسی]] سەر شەقام»ی کرد بۆ دیاریکردنی ئەرکی ڕژێمی پاشایەتی و حکوومەتی [[شاپوور بەختیار]]، تەنھا لە [[تاران]] زیاتر لە ملیۆنێک کەس ڕژانە سەر شەقامەکان. لە ٢٣ی کانوونی دووەمدا فڕۆکەخانەکان داخران بۆ ڕێگریکردن لە ھاتنە ناوەوەی خومەینی. لە ٢٧ و ٢٨ی کانوونی دووەمدا چەند کەسێک لەکاتی خۆپیشاندانەکان بۆ داخستنی [[فڕۆکەخانە]] کوژران. لە کۆتاییدا لە ١ی شوباتی ١٩٧٩دا زیاتر لە سێ ملیۆن کەس بۆ پێشوازیکردن لە گەڕانەوەی خومەینی ھاتنە سەر شەقامەکان. ئایەتوڵڵا ڕووحوڵڵا خومەینی دوای ١٤ ساڵ لە مەنفای سیاسی گەڕایەوە [[ئێران]]. زۆرێک لە کۆمەڵگەی ئێرانی ھەستیان بە خۆشی دەکرد بەرامبەر بەو شۆڕشەی کە لە ڕێدا بوو. سیاسییە عەلمانی و چەپەکان سەرنجیان خستبووە سەر بزووتنەوەکە بە ھیوای بەدەستھێنانی دەسەڵات لە پاشکۆیدا، بە پشتگوێخستنی ئەو ڕاستییەی کە خومەینی تەواو دژەبوو بۆ ئەو ھەڵوێستانەی ئەوان پشتگیرییان لێ دەکرد. لەکاتێکدا بۆ ئێرانییە عەلمانییەکان تا دەھات ڕوون دەبووەوە کە خومەینی [[لیبرالیزم|لیبراڵ]] نییە، بەڵام بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک ڕەمزێک سەیری دەکرا و پێیان وابوو لە کۆتاییدا دەسەڵات ڕادەستی گرووپە [[عەلمانی|عەلمانییەکان]] دەکرێت.<ref>Abrahamian (1982), pp. 648-649.</ref> == ھەناردەکردنی شۆڕش == دوای سەرکەوتنی شۆڕشی ئیسلامی لە ئێران، [[ئێران]] کاری کرد بۆ ھەناردەکردنی شۆڕش، کە ھەندێک کەس (وەک [[مەھدی شەکیبایی]] ڕۆژنامەنووسی ئێرانی) بەوە لێکی دەدەنەوە کە «مامەڵەکردنە بە فکری و کولتووری لەگەڵ ئەو لایەنانەی بە ئەرێنی مامەڵە لەگەڵ شۆڕشی ئێران دەکەن، و ھیچ پەیوەندییەکی بە ڕێکخستنی بزووتنەوە ناڕەزایەتییەکان و شۆڕشگێڕکردنی گەلانی تر دژ بە سیستمە سیاسییەکانی وڵاتەکانیان نییە».<ref>https://web.archive.org/web/20241118014517/https://www.dw.com/ar/40-%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%8B-%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%B9%D9%88%D8%AF%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%85%D9%8A%D9%86%D9%8A-%D8%A3%D9%8A%D9%86-%D9%88%D8%B5%D9%84%D8%AA-%D8%A3%D8%AD%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%AA%D8%B5%D8%AF%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%AB%D9%88%D8%B1%D8%A9/a-47324483</ref> لەکاتێکدا ھەندێک کەس ئێران تۆمەتبار دەکەن بەوەی ئامانجی تەشەنەکردنە لە ناوچەکەدا لە ڕێگەی میکانیزمە مەزھەبییەکان و فراوانکردنی دەسەڵاتی خۆی، ئەمەش ئەوەیە کە [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] ڕەتی کردەوە و وتی: «کاتێک دەڵێین: دەبێت شۆڕشەکەمان ھەناردە بکەین، نابێت ئەم چەمکە ھەڵەیە بێتە ناو مێشکەکانەوە، کە ئێمە دەمانەوێت وڵاتان داگیر بکەین…، مەبەستمان لە ھەناردەکردنی شۆڕشەکەمان ئەوەیە: کە گەلان و وڵاتان بەئاگا بێنەوە، و خۆیان لەو ناڵەناڵەی تێدا دەژین ڕزگار بکەن، و لەژێر ھەژموونی ئەوانی تر دەر بچن کە سامان و کۆگاکانیان تاڵان دەکەن، لەکاتێکدا خۆیان لە ھەژاری و بێبەشیدا دەژین».<ref>https://web.archive.org/web/20200219170533/http://ar.imam-khomeini.ir/ar/n15111/%D8%A7%D9%84%D8%AB%D9%88%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%8A%D8%A9-%D9%88-%D8%AA%D8%B5%D8%AF%D9%8A%D8%B1%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%81%D9%87%D9%88%D9%85</ref> == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{بیرخستنەوەی کتێب|ref=Abrahamian1982|مؤلف=Abrahamian, Ervand |عنوان=Iran between two revolutions|ناشر=Princeton University Press|ساڵ=١٩٨٢|ژپنک=٠-٦٩١-٠٠٧٩٠-X}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|مؤلف=Milani, Abbas |عنوان=The Persian Sphinx: Amir Abbas Hoveyda and the Riddle of the Islamic Revolution|مسار=https://archive.org/details/persiansphinxami0000mila |ناشر=Mage Publishers|ساڵ=٢٠٠٠|ژپنک=٠-٩٣٤٢١١-٦١-٢}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|ref=Taheri|مؤلف=Taheri, Amir|عنوان=The Spirit of Allah |مسار= https://archive.org/details/spiritofallahkho0000tahe|ناشر=Adler & Adler |سنة=1985 |ژپنک=٠-٠٩-١٦٠٣٢٠-X|مسار أرشيف= https://web.archive.org/web/20220327104643/https://archive.org/details/spiritofallahkho0000tahe|تاريخ أرشيف=2022-03-27}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|ref=Kurzman|مؤلف=Kurzman, Charles|عنوان=The Unthinkable Revolution in Iran|ناشر=Harvard University Press|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٠-٦٧٤-٠١٣٢٨-X}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|ref=Harney|مؤلف=Harney, Desmond|عنوان=The priest and the king: an eyewitness account of the Islamic revolution|مسار=https://archive.org/details/priestkingeyewit0000harn|ناشر=I.B. Tauris|ساڵ=١٩٩٨}} {{commons category|Iranian Revolution}} {{ئیسلامی سیاسی}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|ئێران|ئیسلام|مێژوو|شیعە|دەیەی ١٩٧٠}} [[پۆل:شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران]] [[پۆل:ئێران لە ١٩٧٩]] [[پۆل:ناڕەزایییەکان]] [[پۆل:مێژووی ئیسلام]] [[پۆل:سیاسەت لە ١٩٧٩]] [[پۆل:ڕووحوڵڵا خومەینی]] [[پۆل:شۆڕشی ئیسلامیی ئێران]] [[پۆل:مێژووی ئێران]] [[پۆل:کۆمارە ئیسلامییەکان]] dqy2ta7fnli0xh3i1ft3ez84xe6v96g 1574688 1574687 2026-04-11T13:48:31Z 1silent scientist 51740 /* پێشینەی مێژوویی */ 1574688 wikitext text/x-wiki {{نیشانی وتاری باش}}{{داتابۆکس}} '''شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران'''، '''شۆڕشی ئیسلامیی ئێران'''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://penus.krd/index.php/ckb/2018-04-02-19-18-18/item/1528-2019-03-06-10-54-55 |سەردێڕ=بەنوئەزیزی: شۆڕشی ئیسلامیی ئێران |بڵاوکەرەوە=پێنووس |ڕێکەوت=١ی حوزەیرانی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230127091700/http://penus.krd/index.php/ckb/2018-04-02-19-18-18/item/1528-2019-03-06-10-54-55 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یان '''شۆڕشی گەلانی ئێران'''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/ساڵەی-شۆڕشی-گەلانی-ێران-لە-ڕاگەیاندنە-اڵمانییەکان |سەردێڕ=٤٠ ساڵەی شۆڕشی گەلانی ئێران لە ڕاگەیاندنە ئاڵمانییەکان |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=١٣ی شوباتی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ({{بە فارسی|انقلاب ۱۳۵۷{{تێبینی|ناوی باو لە کۆمەڵگادا}} / انقلاب اسلامی{{تێبینی|ناوی باو لە وێژەی [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران|حکوومەت]]دا}}}}) [[شۆڕش|گۆڕانکارییەکی گەورەی]] سیاسی–کۆمەڵایەتی بوو کە لە ٧ی کانوونی دووەمی ١٩٧٨ ھەتا ١١ی شوباتی ١٩٧٩ ڕوویدا و بووبە ھۆی ڕووخانی [[شانشینی پەھلەوی]] و پێکھاتنی [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران|حکوومەتی کۆماری ئیسلامی]] بە ڕێبەرایەتیی [[ڕووحوڵڵا خومەینی]]. کەسایەتییە خاوەن ئاراستە ئیسلامییەکان ڕۆڵێکی بەرچاو و ئامادەیییەکی گەورەیان ھەبوو لەم [[شۆڕش]]ەی دژ بە دەسەڵاتی پاشایەتی، کە خومەینی ناوی نابوو «شۆڕشی ئیسلامی». جیا لە [[ئیسلامی سیاسی]] یان ئیسلامیزم، [[ئایدۆلۆژیا]] جیاوازەکانی وەک [[سۆشیالیزم]]، [[لیبراڵیزم]] و [[ناسیۆنالیزم]] بەشدارییان لەم شۆڕشەدا کرد. شۆڕشی ئیسلامی لە ئێران یەکەم شۆڕشی سەرکەوتوو بوو کە بووە ھۆی حوکمڕانیی ئیسلامی سیاسیی [[شیعە]] و بنچینەگەرایی لە ناوچەکەدا.<ref>Esposito, p.161</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190127205820/http://www.iran-emrooz.net/index.php/think/more/44737/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200113125938/https://books.google.com/books?id=pTVSPmyvtkAC&printsec=frontcover</ref> خۆپیشاندانەکان دژ بە شا لە تشرینی یەکەمی ١٩٧٧ دەستیان پێکرد و پەرەیان سەند بۆ ھەڵمەتێکی بەرگریی مەدەنی کە ھەردوو ڕەوتە [[عەلمانی]] و ئایینییەکانی دەگرتەوە و لە کانوونی دووەمی ١٩٧٨ توندتر بوون. مانگرتن و خۆپیشاندانەکان لە نێوان مانگەکانی ئاب و کانوونی یەکەمی ١٩٧٨دا وڵاتیان پەکخست. شا لە ١٦ی کانوونی دووەمی ١٩٧٩ وەک کۆتا شای [[ئێران]] ئێرانی بەرەو مەنفا بەجێھێشت، و ئەرکەکانی بۆ ئەنجومەنی جێنشینی ([[ئەنجومەنی پاشایەتی]]) و سەرۆک وەزیرانی ئۆپۆزیسیۆنی جێھێشت. [[ئایەتوڵڵا خومەینی]] دوای ١٤ ساڵ دوورخرانەوە، لە ١ی شوباتی ١٩٧٩ گەڕایەوە [[تاران]] و لەلایەن چەندین ملیۆن ئێرانییەوە پێشوازی لێکرا. دەسەڵاتی پاشایەتی دوای ماوەیەکی کورت ([[دە ڕۆژ]]) لە ١١ی شوباتی ١٩٧٩ ھەرەسی ھێنا، کە لە ئێراندا بە «[[دەیەی فەجر|دە ڕۆژی فەجر]]» ناودەبرێت.<ref>Abrahamian, Ervand (2009) "Mass Protests in the Islamic Revolution, 1977–79", in آدم ڕوبرتس and تيموثي غارتون آش (eds.), Civil Resistance and Power Politics: The Experience of Non-violent Action from Gandhi to the Present. Oxford & New York: Oxford University Press, pp. 162–78.</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190502064424/http://www.fsmitha.com/h2/ch29ir.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20101223214459/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/february/1/newsid_2521000/2521003.stm</ref> == پێشینە == ئەو ھۆکارانەی بوونە ھۆی ڕوودانی شۆڕشەکە و دواتر وەرگرتنی سیفەتی جەماوەری و نەتەوەیی و ئیسلامی، بریتی بوون لە کاردانەوەیەکی پارێزگارانە دژ بە ھەوڵە ڕۆژاواییخواز و عەلمانییەکانی شای سەر بە [[وڵاتانی ڕۆژاوا|ڕۆژاوا]]، و بەرزبوونەوەی چاوەڕوانییەکان بەھۆی داھاتی [[نەوت]] لە ساڵی ١٩٧٣ و بەرنامەیەکی ئابووریی زۆر گەورەخوازانە، ھەروەھا توڕەیی بەھۆی پاشەکشەیەکی ئابووریی کورت و سەخت لە ساڵانی ١٩٧٧–٧٨، و کەموکوڕییەکانی تری ڕژێمی پێشوو.<ref>Del Giudice, Marguerite (ئاب 2008). "Persia: Ancient Soul of Iran". National Geographic.</ref><ref>According to Kurzman, scholars writing on the revolution who have mentioned this include: Gary Sick;[16] Michael M.J. Fischer;[17] Nikkie R. Keddie[18] .Shaul Bakhash[19]</ref> ڕژێمی شا زیاتر سەرکوتکار و دڕندە بوو، ھەروەھا [[گەندەڵی]] و دەستبڵاوی تێدا بڵاوبووەوە. ھەروەھا بەدەست کەموکوڕی لە کارکردنی بنەڕەتیدا دەیناڵاند کە بووە ھۆی [[تەنگژەی ئابووری]] و کەمیی کەلوپەل و [[ھەڵاوسان]]. لەلایەن زۆر کەسەوە وا دەبینرا کە شا قەرزاری ھێزێکی ڕۆژاوایی نائیسلامییە ([[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]) کە کولتوورەکەی کاریگەری لەسەر ئێران ھەبوو. لە ھەمان کاتدا، ڕەنگە پشتگیریی شا لەلایەن سیاسییەکان و میدیاکانی ڕۆژاواوە - بەتایبەتی لە سەردەمی جیمی کارتەردا - کەمی کردبێت، ئەمەش وەک ئەنجامی پشتگیریی شا بۆ زیادکردنی نرخی نەوتی ئۆپێک لە سەرەتای ئەو دەیەدا. کاتێک سەرۆک کارتەر سیاسەتی مافی مرۆڤی پەیڕەو کرد کە دەیگوت ئەو وڵاتانەی تاوانبارن بە پێشێلکردنی [[مافەکانی مرۆڤ]] لە چەک یان یارمەتییەکانی ئەمریکا بێبەش دەکرێن، ئەمە یارمەتیدەر بوو بۆ ئەوەی بوێری بداتە ھەندێک ئێرانی بۆ بڵاوکردنەوەی پەیام و داواکاری بەو ھیوایەی کە سەرکوتکردنی حکوومەت خاو ببێتەوە.<ref>Harney, pp. 37, 47, 67, 128, 155, 167.</ref><ref>Abrahamian, Ervand (1982). Iran between two revolutions. Princeton University Press, p. 437. ISBN 0-691-00790-X.</ref> ئەو شۆڕشەی کە شوێنی سیستمی پاشایەتیی [[محەممەدڕەزا پەھلەوی]] گرتەوە بە ئیسلامییەکان و خومەینی نەک [[ڕێبەر]] و ئایدۆلۆژیایەکی تر، دەگەڕێتەوە بۆ بڵاوبوونەوەی وەشانی شیعەیی لە بزووتنەوەی ئیسلامی کە دژی ڕۆژاوایی بوون وەستایەوە و [[ئایەتوڵڵا خومەینی]] وەک شوێنکەوتووی ئیمامی شیعە [[حوسێن کوڕی عەلی|حوسێنی کوڕی عەلی]] دەبینی و شای لە ڕۆڵی یەزیدی دووژمنی حوسێندا دەبینی. یەکێکی تر لە ھۆکارەکان بە کەم سەیرکردنی بزووتنەوە ئیسلامییەکەی خومەینی بوو، چ لەلایەن دەسەڵاتی شاوە - کە بە ھەڕەشەیەکی بچووکیان دەزانی بەراورد بە [[مارکسیزم|مارکسییەکان]] و [[سۆسیالیزمی ئیسلامی|سۆشیالیستە ئیسلامییەکان]] - و چ لەلایەن نەیارە عەلمانییەکانی حکوومەتەوە - کە پێیان وابوو دەتوانرێت خومەینییەکان پەراوێز بخرێن.<ref>Andrew Scott Cooper. The Oil Kings: How the U.S. , Iran, and Saudi Arabia Changed the Balance of Power in the Middle East. Simon & Schuster, 2011. (ردمك 1439155178).</ref><ref>Keddie, p. 214.</ref><ref>Schirazi, Asghar (1997). The Constitution of Iran. Tauris, pp. 293–34. ISBN 1-86064-253-5.</ref><ref>Abrahamian (1982), pp. 533–34.</ref> == پێشینەی مێژوویی == === شۆڕشی تووتن === {{سەرەکی|شۆڕشی تووتن}} [[پەڕگە:Shahanshah historical pressconference.jpg|وێنۆک|[[محەممەدڕەزا پەھلەوی]] [[شا|شای ئێران]]. کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانی سەبارەت بە سیاسەتە نەوتییە [[نێونەتەوەیی (ڕوونکردنەوە)|نێونەتەوەیییەکان]]. کۆشکی نیاوەران، [[تاران]]، [[١٩٧١]].]] پیاوانی ئایینیی [[شیعە]] کاریگەرییەکی زۆریان لەسەر کۆمەڵگەی ئێرانی ھەبوو. پیاوانی ئایینی لە سەرەتادا خۆیان وەک ھێزێکی سیاسیی بەھێز لە [[ئۆپۆزیسیۆن]]ی دەسەڵاتی [[پاشایەتی]]دا نیشان دا لەگەڵ [[شۆڕشی تووتن]]ی ساڵی ١٨٩١. لە ٢٠ی ئازاری ١٨٩٠، ناسرەدین شا ئیمتیازێکی بە مەیجەر [[جێراڵد تاڵبۆت]] بەخشی بۆ قۆرخکردنی تەواوەتی بەرھەمھێنان و فرۆشتن و ناردنە دەرەوەی [[تووتن]] بۆ ماوەی پەنجا ساڵ. لەو کاتەدا پیشەسازیی تووتنی فارسی زیاتر لە ٢٠٠ ھەزار کەسی تێدا کاریان دەکرد، بۆیە ئەم ئیمتیازە گورزێکی توند بوو بۆ جووتیاران و بازاڕییە [[فارسەکان]] کە بژێویی ژیانیان بە شێوەیەکی سەرەکی لەسەر بازرگانیی پڕقازانجی تووتن بوو. بایکۆت و ناڕەزایەتییەکان دژی ئەم بڕیارە بەھۆی [[فەتوا]]ی [[میرزا شیرازی|میرزا حەسەنی شیرازی]] بە شێوەیەکی بەرفراوان بڵاوبووەوە. لە کۆتاییدا [[ناسرەدین شا|ناسرەددین شا]] خۆی بە دەستەوەستان بینی لەبەردەم وەستاندنی بزووتنەوە جەماوەرییەکە و ئیمتیازەکەی ھەڵوەشاندەوە. شۆڕشی تووتن یەکەم بەرگریی گەورەی ئێرانییەکان بوو دژ بە شا و بەرژەوەندییە بیانییەکان، و ھێزی گەل و کاریگەریی زانایانی لە نێوانیاندا دەرخست.<ref>Keddie, Nikki (1966). Religion and Rebellion in Iran: The Tobacco Protest of 1891–92. Frank Cass, p. 38.</ref><ref>https://archive.org/details/sim_sociological-forum_1992-09_7_3</ref><ref>Lambton, Ann (1987). Qajar Persia. University of Texas Press, p. 248</ref><ref>Mottahedeh, Roy (2000) The Mantle of the Prophet: Religion and Politics in Iran. Oneworld, p. 218</ref> === شۆڕشی دەستووریی ئێران === {{سەرەکی|شۆڕشی دەستووری ئێران}} ناڕەزایەتییەکان بەردەوام بوون تا [[شۆڕشی دەستووری ئێران|شۆڕشی دەستووری]] (١٩٠٥–١٩١١). شۆڕشەکە بووە ھۆی دامەزراندنی پەرلەمان ([[ئەنجومەنی شوورای نیشتمانی]]) و پەسەندکردنی یەکەم دەستوور. سەرەڕای سەرکەوتنی شۆڕشی دەستووری لە لاوازکردنی حوکمی ستەمکارانەی ڕژێمی [[قاجاڕ]]، بەڵام نەیتوانی حکوومەتێکی جێگرەوەی بەھێز دابین بکات. لە ئەنجامدا و لە ماوەی ئەو دەیان ساڵەی دوای دامەزراندنی پەرلەمانە نوێیەکە، چەندین ڕووداوی مەترسیدار ڕوویان دا. دەکرێت زۆرێک لەم ڕووداوانە وەک بەردەوامیی ململانێی نێوان دەستوورخوازان و شای فارس ببینرێن، کە زۆرێکیان لەلایەن ھێزە بیانییەکانەوە دژ بە پەرلەمان پشتگیری دەکران. === ڕەزا شا === {{سەرەکی|محەممەدڕەزا پەھلەوی}} بێسەروبەری و پشێوییەک کە دوای شۆڕشی دەستووری دروست بوو، بووە ھۆی دەرکەوتنی ژەنەڕاڵ ڕەزا خان، فەرماندەی لیوای قەزاقی فارسی کە لە کوودەتایەکدا لە شوباتی ١٩٢١ دەسەڵاتی گرتە دەست. سیستمێکی پاشایەتیی دەستووریی دامەزراند و لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٢٥ [[ئەحمەد شا]] قاجاڕی کۆتا پاشای قاجاڕەکانی لە کار لادا و کۆتایی بە حوکمی [[قاجاڕەکان]] ھێنا و چەندین چاکسازیی کۆمەڵایەتی و ئابووری و سیاسی لە ماوەی حوکمڕانیدا ئەنجام دا. کۆمەڵێک لەم چاکسازییانە بوونە ھۆی ناڕەزایەتی گشتی کە زەمینەی بۆ شۆڕشی ئێران ڕەخساند. [[ڕەزا شا]]، باوکی [[محەممەدڕەزا پەھلەوی]]، یاسا ئیسلامییەکانی بە یاسای ڕۆژاوایی گۆڕی، کە جلوبەرگی ئیسلامیی نەریتی قەدەغە کرد و ڕەگەزەکانی لە یەک جیاکردەوە و پۆشینی [[حیجاب]]ی تەواوی بۆ ژنان قەدەغە کرد. پۆلیس بە زەبروزەنگ حیجابی ئەو ژنانەیان دەدڕاند کە بەرەنگاری قەدەغەکردنی [[حیجاب]] دەبوونەوە. لە ساڵی ١٩٣٥دا دەیان کەس کوژران و سەدان کەسیش بریندار بوون لە ڕووداوەکەی مزگەوتی [[گەوھەرشاد]]دا. لە لایەکی ترەوە، لە سەرەتای سەرکەوتنی ڕەزا شا، [[عەبدولکەریم حائیری یەزدی]] [[حەوزەی زانستیی قوم]]-ی دامەزراند و گۆڕانکاری گرنگی لە [[حەوزە]] زانستییەکاندا دروست کرد؛ بەڵام ئەو وەک ڕێبەرە ئایینییەکانی تری دوای خۆی، خۆی لە دەستوەردان لە کاروباری سیاسی بەدوور گرت؛ بۆیە پیاوانی ئایینی لە سەردەمی حوکمی ڕەزا شادا ھەوڵی بەرفراوانی دژ بە حکوومەتیان ڕێکنەخست؛ بەڵام [[ڕووحوڵڵا خومەینی|ئایەتوڵڵا خومەینی]] کە لە داھاتوودا دژی حکوومەتی ڕەزا شا وەستایەوە، قوتابیی شێخ [[عەبدولکەریم حائیری]] بوو.<ref>Mackey, p. 184</ref><ref>Bakhash, p. 22</ref><ref>Taheri, pp. 94–5</ref><ref>https://web.archive.org/web/20090326213807/http://webstorage1.mcpa.virginia.edu/library/mc/forums/published/americanvalues13.pdf</ref><ref>Rajaee, Farhang (2010). Islamism and Modernism: The Changing Discourse in Iran. University of Texas Press. ISBN 978-0-292-77436-0.</ref> === کودەتای ١٩٥٣ لە ئێران === {{سەرەکی|کودەتای ١٩٥٣ لە ئێران}} [[پەڕگە:Operationajax.jpg|وێنۆک|[[تانک]]ەکان لە شەقامەکانی [[تاران]]، [[١٩٥٣]]]] لە ساڵی ١٩٤١ [[ڕەزا شا]] لەسەر کار لادرا و کوڕەکەی [[محەممەدڕەزا پەھلەوی]] لە ڕێگەی داگیرکاریی ھێزە ھاوپەیمانەکانی بەریتانیا و سۆڤیەتەوە جێگیرکرا. لە ساڵی [[١٩٥٣]]دا، ھێزە بیانییەکان (ئەمریکی و بەریتانی) جارێکی دیکە بۆ یارمەتیدانی شا ھاتن - دوای ڕاکردنی شا لە وڵاتەوە بۆ [[ئیتاڵیا]] - [[دەزگای ھەواڵگریی بەریتانیا]] (ئێم ئای ٦) یارمەتی سیخوڕێکی ناو [[دەزگای ھەواڵگریی ناوەندی]] ئەمریکای دا بۆ ڕێکخستنی کودەتایەکی سەربازی بۆ لادانی سەرۆکی نەتەوەییی بە شێوەی دیموکراسی ھەڵبژێردراو [[محەممەد موسەددیق]].<ref>https://web.archive.org/web/20180714060416/https://www.theguardian.com/world/2013/aug/19/cia-admits-role-1953-iranian-coup</ref> محەممەدڕەزا شا پەھلەوی، کە کوڕی [[ڕەزا شا]] بوو، پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ [[حکوومەتی ئەمریکا]]دا پاراست، چونکە ھەردوو ڕژێمەکە ھاوبەش بوون لە دژایەتیکردنی فراوانبوونی [[یەکێتیی سۆڤیەت]]، کە دراوسێیەکی باکووری بەھێزی ئێران بوو. وەک حکوومەتی باوکی، شا بە ستەمکارییەکەی ناسرابوو، و تیشک خستنە سەر [[مۆدێرنیزە|نوێکردنەوە]] و [[ڕۆژاواییبوون]] و پشتگوێخستنی [[ئایین]] و ڕێکارە دیموکراسییەکان لە دەستووری ئێراندا. گرووپە چەپ و ئیسلامییەکان ھێرشیان کردە سەر حکوومەتەکەی (زۆرجار لە دەرەوەی ئێرانەوە بەو پێیەی لە ناوخۆدا سەرکوت دەکران) بەھۆی پێشێلکردنی دەستووری ئێران، و [[گەندەڵی سیاسی]]، و چەوسانەوەی سیاسی لەلایەن پۆلیسی نھێنی [[ساواک]].<ref>https://web.archive.org/web/20171012055118/http://www.worldstatesmen.org/Iran_const_1906.doc</ref> === شۆڕشی سپی === {{سەرەکی|شۆڕشی سپی}} [[پەڕگە:RastakhizPartyDemoAgainstTerrorTabrizFarvardin2537.jpg|وێنۆک|خۆپیشاندانێکی لایەنگری شا کە حیزبی ڕەستاخیز لە [[تەورێز]] ڕێکی خستبوو، [[نیسان]]ی [[١٩٧٨]].]] شۆڕشی سپی زنجیرەیەک چاکسازیی گشتگیر بوو لە [[ئێران]] کە لە ساڵی ١٩٦٣ لەلایەن شا [[محەممەدڕەزا پەھلەوی]]یەوە دەستی پێکرد و تا ساڵی ١٩٧٨ بەردەوام بوو. بەرنامەی چاکسازیی [[محەممەدڕەزا شا]] بەتایبەتی بۆ لاوازکردنی ئەو چینانە داڕژرابوو کە پشتگیرییان لە سیستمی نەریتی دەکرد. لە چەندین توخم پێکھاتبوو، لەوانە: چاکسازیی زەوی و زار؛ فرۆشتنی ھەندێک کارگەی دەوڵەتی بۆ دابینکردنی [[بوودجە]]ی چاکسازیی زەوی؛ [[مافی دەنگدان]]ی ژنان؛ نیشتمانیکردنی [[دارستان]] و [[لەوەڕگا]]کان؛ پێکھێنانی دەستەی نەھێشتنی [[نەخوێندەواری]]؛ و دانانی پلانی دابەشکردنی قازانج بۆ کرێکارانی کەرتی [[پیشەسازی]]. شا شۆڕشی سپی وەک ھەنگاوێک بەرەو مۆدێرنیتە ڕاگەیاند، بەڵام گومانی تێدا نییە کە پاڵنەری سیاسی ھەبووە؛ شۆڕشی سپی ھۆکارێک بوو بۆ ئەوەی ڕەوایی بداتە بنەماڵەی پەھلەوی. بەشێک لە ھۆکاری دەستپێکردنی [[شۆڕشی سپی]] ئەوە بوو کە شا ھیوای دەخواست لە دەسەڵاتی [[دەرەبەگ]]ەکان ڕزگاری بێت و بنکەیەکی نوێی پشتگیری لە نێوان جووتیاران و چینی کرێکاردا دروست بکات. بەم شێوەیە شۆڕشی سپی لە ئێران ھەوڵێکی نوێ بوو بۆ ناساندنی چاکسازی لە سەرەوە و پاراستنی شێوازە نەریتییەکانی دەسەڵات. لە ڕێگەی چاکسازیی زەوی و زارەوە، کە ناوەکی شۆڕشی سپی بوو، شا ھیوای دەخواست ھاوپەیمانی لەگەڵ جووتیارانی گوندەکاندا بکات و ھیوای دەخواست پەیوەندییان لەگەڵ [[ئەرستۆکراسی]] شاردا ببڕێت.<ref>Amir Arjomand, Said (1988). The Turban for the Crown: The Islamic Revolution in Iran. Oxford University Press. ص. 72–73. ISBN 978-0-19-504258-0. مؤرشف من الأصل في 2021-09-30.</ref><ref>https://web.archive.org/web/20130827194043/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,842491,00.html</ref><ref>Siavoshi, Sussan (1990). Liberal Nationalism in Iran: The failure of a movement. Boulder, Colorado: Westview Press. ص. 23. ISBN 978-0-8133-7413-0.</ref><ref>Bayar, Assef (1994). "Historiography, class, and Iranian workers". في Lockman, Zachary (المحرر). Workers and Working Classes in the Middle East: Struggles, Histories, Historiographies. Albany, New York: State University of New York Press. ص. 198. ISBN 978-0-7914-1665-5. "نسخة مؤرشفة". مؤرشف من الأصل في 2017-04-09. اطلع عليه بتاريخ 2018-01-23.</ref> بۆ ئەوەی ڕەوایی بداتە [[شۆڕشی سپی]]، شا لە سەرەتای ساڵی ١٩٦٣دا داوای [[گشتپرسی]]یەکی نیشتمانی کرد، کە تێدا ٥٬٥٩٨٬٧١١ کەس دەنگیان بە چاکسازییەکان دا و ٤٬١١٥ کەسیش دژی چاکسازییەکان دەنگیان دا. ئەوەی شا چاوەڕێی نەدەکرد ئەوە بوو کە شۆڕشی سپی ببێتە ھۆی دروستبوونی گرژییەکی کۆمەڵایەتیی نوێ کە یارمەتیدەر بوو لە دروستبوونی چەندین کێشە کە شا ھەوڵی دەدا خۆی لێ بەدوور بگرێت. چاکسازیی زەوی و زار لەبری ھاوپەیمانیی جووتیاران لەگەڵ حکوومەت، بووە ھۆی بەرھەمھێنانی ژمارەیەکی زۆر لە جووتیاری سەربەخۆ و کرێکاری بێزەوی کە بوونە وەک تۆپخانەیەکی سیاسیی ئامادە، بەبێ ھەستکردن بە دڵسۆزی بۆ شا. وەک [[ئێرڤاند ئەبراھامیان]] ئاماژەی پێکردووە: «شۆڕشی سپی بۆ ئەوە داڕژرابوو کە پێش بە شۆڕشی سوور بگرێت، بەڵام ڕێگەی بۆ شۆڕشێکی ئیسلامی خۆش کرد». ھەرچەندە شۆڕشی سپی بەشدار بوو لە پێشکەوتنی ئابووری و تەکنەلۆژیای [[ئێران]]، بەڵام شکستی ھەندێک بەرنامەی چاکسازیی زەوی و کەمیی چاکسازییە دیموکراتییەکان، ھەروەھا دوژمنایەتی توندی پیاوانی ئایینی و خاوەن موڵکەکان بەرەو شۆڕشی سپی، لە کۆتاییدا بەشدار دەبێت لە ڕووخانی شا و شۆڕشی ئێران لە ساڵی ١٩٧٩دا. ھەروەھا ستراتیژی ئابووریی «شۆڕشی سپی» وەک ئەوەی مەبەست بوو سەرکەوتوو نەبوو. لە ڕووی [[تیۆری]]یەوە، بڕیار وابوو پارەی نەوت کە ئاراستەی نوخبەکان دەکرێت بۆ دروستکردنی ھەلی کار و کارگەکان بەکاربھێنرێت و لە کۆتاییدا پارەکان دابەش بکرێن، بەڵام لەبری ئەوە سەروەت و سامانەکە لە سەرەوە گیری خوارد و تەنھا لە دەستی ژمارەیەکی کەمدا کۆبووەوە.<ref>Milani, Moshen M. (1988). The Making of Iran’s Islamic Revolution. Boulder, Colorado: Westview Press. ص. 85. ISBN 978-0-8133-7293-8. مؤرشف من الأصل في 2019-12-16.</ref><ref>Abrahamian 2008، لاپەڕەکان 139–140</ref><ref>https://web.archive.org/web/20191216032535/https://books.google.com/books?id=inIfxTWgfegC</ref><ref>Abrahamian 2008، لاپەڕە 140</ref> === سەرکەوتنی ئایەتوڵڵا خومەینی === [[پەڕگە:15khordad1.jpg|وێنۆک|خەڵکی [[تاران]] وێنەکانی [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] لە خۆپیشاندانەکاندا ھەڵدەگرن - [[٥ی حوزەیران]]ی [[١٩٦٣]]]] ڕێبەری دوای شۆڕش - پیاوی ئایینی شیعە ئایەتوڵڵا [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] - یەکەم کەس بوو کە پێگەی سیاسی بەدەستھێنا لە ساڵی ١٩٦٣ کاتێک ڕێبەرایەتی ئۆپۆزیسیۆنی دژی شا و شۆڕشی سپییەکەی کرد. خومەینی لە ساڵی ١٩٦٣دا دەستگیرکرا دوای ئەوەی ڕای گەیاند شا «پیاوێکی داماو و خراپە» کە «دەستی کردووە بە ڕێگەی لەناوبردنی [[ئیسلام]] لە [[ئێران]]دا». سێ ڕۆژ ئاژاوەی گەورە لە سەرانسەری ئێراندا بەدوای خۆیدا ھێنا، بە کوژرانی ١٥٬٠٠٠ کەس بە تەقەی پۆلیس وەک سەرچاوەکانی ئۆپۆزیسیۆن ڕایان گەیاندووە؛ بەڵام سەرچاوە دژە شۆڕشەکان مەزەندە دەکەن کە تەنھا ٣٢ کەس کوژراون. خومەینی دوای ھەشت مانگ لە مانەوە لەژێر چاودێری ماڵەوە ئازاد کرا و بەردەوام بوو لە ھاندانی خەڵک، و ھاوکاریی نزیکی ئێرانی لەگەڵ [[ئیسرائیل]] و پارێزبەندییە دادوەرییەکەی، یان درێژکردنەوەی پارێزبەندیی دیپلۆماسی بۆ کارمەندانی حکوومەتی [[ئەمریکا]] لە [[ئێران]] شەرمەزار کرد. لە تشرینی دووەمی ١٩٦٤دا خومەینی دووبارە دەستگیرکرایەوە و ڕەوانەی مەنفا کرا و لەوێ بۆ ماوەی ١٥ ساڵ مایەوە تا سەرکەوتنی شۆڕش.<ref>Nehzat by Ruhani vol. 1, p. 195, quoted in Moin, p. 75.</ref><ref>Islam and Revolution, p. 17.</ref><ref>https://web.archive.org/web/20180710102230/http://www.emadbaghi.com/en/archives/000592.php</ref> ==== ئایدۆلۆژیای شۆڕشی ئێران ==== {{سەرەکی|ئایدۆلۆژیای شۆڕشی ئێران}} لەم قۆناغە گواستنەوەیەی «بێدەنگیی ناڕازی» دا، ڕاپەڕینی نوێی ئێرانی دەستی کرد بە لاوازکردنی بیرۆکەی [[جیھانی ڕۆژاوا|ڕۆژاواییبوون]] وەک پێشکەوتن کە بنەمای دەسەڵاتی [[عەلمانی]]ی شا بوو، و پێکھێنانی ئایدۆلۆژیای شۆڕشی ١٩٧٩. بیرۆکەی [[جەلال ئال ئەحمەد]] دەربارەی مەیل بۆ ڕۆژاواییبوون (غەربزەدەگی) -وەک کۆمەڵێک نیشانەی ڕۆژاوایی کە دێنە ناو ژیان لە ڕەھەندە کولتووری و شارستانی و فکرییەکاندا بەبێ ئەوەی ھیچ ڕەگێکی لە میراتدا ھەبێت یان ھیچ قووڵایییەکی لە مێژوودا ھەبێت و بەبێ ئەوەی ھاتنەناوەوەی وردەوردە بێت کە ڕێگە بە خۆسازدان بدات- دیدگای [[عەلی شەریعەتی]] بۆ [[ئیسلام]] وەک ڕزگارکەری ڕاستەقینەی جیھانی سێیەم لە داگیرکاری سەرکوتکار، داگیرکاری نوێ، و [[سەرمایەداری]]، و گێڕانەوە باوەکەی [[مورتەزا موتەھەری]] لە باوەڕی [[شیعە]]دا، ھەموویان بڵاوبوونەوە و گوێگر و خوێنەر و لایەنگری زۆریان پەیدا کرد. لەوە گرنگتر، خومەینی مژدەی ئەوەی دا کە شۆڕش، بەتایبەتی شەھیدبوون، دژ بە ستەم و [[دیکتاتۆری]] بەشێکە لە ئیسلامی شیعە، و دەبێت موسڵمانان کاریگەریی [[سەرمایەداریی لیبراڵ]] و [[کۆمۆنیزم]] ڕەتبکەنەوە، ئەو بیرۆکانەی کە ئیلھامبەخشی دروشمی شۆڕش بوون: «نە ڕۆژھەڵاتی، نە ڕۆژاوایی - کۆماری ئیسلامی». دوور لە چاوی ڕای گشتی، خومەینی بیردۆزی «ویلایەتی فەقیھ»ی وەک [[حکوومەت]] پەرەپێدا، کە دەڵێت موسڵمانان -لە ڕاستیدا ھەمووان- پێویستیان بە «سەرپەرشتی» ھەیە، لە شێوەی حوکمڕانی یان سەرپەرشتیکردن لەلایەن فەقیھێکی ئیسلامی پێشەنگ یان فەقیھەکانەوە. ئەم دەسەڵاتە لە کۆتاییدا «تەنانەت لە [[نوێژ]] و [[ڕۆژوو]]ش پێویستر» بوو لە ئیسلامدا چونکە [[ئیسلام]] لە لادان لە شەریعەتی ئیسلامی نەریتی دەپارێزێت و [[ھەژاری]] و [[ستەم]] و «تاڵانکردنی» خاکی ئیسلامی لەلایەن بێگانە بێباوەڕەکانەوە ناھێڵێت. ئەم بیرۆکەیەی حوکمڕانیی فەقیھە ئیسلامییەکان لە ڕێگەی کتێبەکەی «حکوومەتی ئیسلامی و ویلایەتی فەقیھ»، وتارەکانی مزگەوت و قورسی [[کاسێت]]ی قاچاخ کە وتارەکانی خومەینی تێدابوو، لە نێوان تۆڕی قوتابییە ئۆپۆزیسیۆنەکانی خومەینی (قوتابیانی [[حەوزە]] زانستییەکان)، و قوتابیانی پێشوو (پیاوانی ئایینی کۆن وەک [[مورتەزا موتەھەری]]، [[محەممەد بەھەشتی]]، [[محەممەد جەواد باھنەر]]، [[ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی]] و [[محەممەد موفتیح]])، و بازرگانە نەریتییەکان (بازاڕییەکان) لە ناوەوەی ئێراندا بڵاوبووەوە.<ref>Mackey, pp. 215, 264–65.</ref><ref>Keddie, pp. 201–07</ref><ref>Mackey, pp. 215, 264–65.</ref><ref>Dabashi, Theology of Discontent (1993), pp. 419, 443</ref><ref>Khomeini; Algar, Islam and Revolution, pp. 52, 54, 80</ref><ref>Taheri, p. 196.</ref> ==== گرووپ و ڕێکخراوە ئۆپۆزیسیۆنەکان ==== گرووپە ئۆپۆزیسیۆنەکانی تر بریتی بوون لە لیبراڵە دەستوورییەکان -بزووتنەوەی ئازادیی ئیسلامیی دیموکرات و چاکسازیخواز لە ئێران، بە سەرۆکایەتی [[مەھدی بازرگان]]، و [[بەرەی نیشتمانیی عەلمانی]]. ئەوان لە چینی ناوەندی شارەکاندا چڕببووەوە و دەیانویست شا پابەند بێت بە دەستووری ساڵی ١٩٠٦ی ئێران لەبری ئەوەی سیستمێکی [[تیۆکراسی]] جێگەی بگرێتەوە، بەڵام بێبەش بوون لەو یەکگرتوویی و ڕێکخستنەی کە ھێزەکانی خومەینی ھەیانبوو. گرووپە [[مارکسیزم|مارکسییەکان]] -بە پلەی یەکەم حیزبی توودەی [[کۆمۆنیست]] لە ئێران و ڕێکخراوی [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران|فیداییانی خەلق]]- بەھۆی سەرکوتی حکوومەتەوە زۆر لاواز ببوون. سەرەڕای ئەمە، چەکدارەکان ڕۆڵێکی گرنگیان ھەبوو لە ڕووخاندنی کۆتایی شا لە شوباتی ١٩٧٩دا. بەھێزترین گرووپی گەریلایی -بزووتنەوەی موجاھیدینی خەلق- چەپی ئیسلامی بوو و دژی ھەژموونی پیاوانی ئایینی بوو وەک ڕەوتێکی دواکەوتوو. ھەندێک لە پیاوانی ئایینی گرنگ شوێن سەرکردایەتی خومەینی نەکەوتن. [[ئایەتوڵڵا مەحموود تالقانی]] پشتگیری [[چەپڕەوی|چەپی]] دەکرد، لەکاتێکدا گەورەترین و کاریگەرترین ئایەتوڵڵا لە [[ئێران]] -[[محەممەد کازم شەریعەتمەداری]]- لە سەرەتادا لە [[سیاسەت]] دوورکەوتەوە و پاشان ھاتە پێشەوە بۆ پشتگیریکردن لە شۆڕشی دیموکراتیک.<ref>Abrahamian (1982), pp. 502–03.</ref><ref>Kurzman, pp. 144–45</ref><ref>Fischer, Michael M.J. (2003). Iran: from religious dispute to revolution (ط. With a new introd.). Madison: University of Wisconsin Press. ص. 194–195. ISBN 0-299-18474-9. مؤرشف من الأصل في ٢٠٢١-٠٨-١٧. : صيانة الاستشهاد: التاريخ والسنة (link)</ref><ref>Abrahamian (1982), p. 479</ref><ref>Mackey, p. 276.</ref> خومەینی کاری بۆ یەکخستنی ئەم ئۆپۆزیسیۆنانە لە پشت خۆیەوە کرد (جگە لە مارکسییە بێباوەڕە نەخوازراوەکان)، بە جەختکردنەوە لەسەر کێشە کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکانی حکوومەتی شا (گەندەڵی، نایەکسانی لە داھات و گەشەپێدان)، لەگەڵ خۆبەدوورگرتن لە وردەکارییەکان لە ناو جەماوەردا کە ڕەنگە ببێتە ھۆی دابەشبوونی لایەنەکان، بەتایبەتی پلانی حوکمڕانیی پیاوانی ئایینی کە پێی وابوو زۆربەی ئێرانییەکان بەھۆی ھەڵمەتی پڕوپاگەندەی [[ئیمپریالیزم|ئیمپریالیست]]ە [[جیھانی ڕۆژاوا|ڕۆژاوایییەکانەوە]] بەرامبەری بەدگومان بوون. لە سەردەمی دوای شادا، ھەندێک لەو شۆڕشگێڕانەی کە لەگەڵ سیستمە [[تیۆکراسی]]یەکەی ئەودا تووشی پێکدادان بوون و لەلایەن بزووتنەوەکەیەوە سەرکوت کران، گازندەیان لەم شێوازی کارکردنەی کرد، بەڵام لە ھەمان کاتدا یەکگرتوویی دژی شا پارێزراو بوو.<ref>Abrahamian, Ervand (1993), Khomeinism: Essays on the Islamic Republic, Berkeley: University of California Press. p. 30</ref><ref>Khomeini and Algar, Islam and Revolution (1981), p. 34</ref><ref>Abrahamian (1982), pp. 478–79</ref><ref>Abrahamian, Ervand (1993) Khomeinism: Essays on the Islamic Republic. University of California Press, p. 30 [source: Liberation Movement, Velayat-e Motlaqah-e Faqih (The jurist's absolute guardianship) (Tehran: Liberation Movement Press, 1988)]</ref><ref>Keddie, p. 240</ref> == شۆڕش == === سەرھەڵدان === تا ساڵی ١٩٧٧، سیاسەتی شا بۆ کرانەوەی سیاسی لە ئارادا بوو. نەیارە [[عەلمانی]]یەکانی شا بە نھێنی دەستیان کرد بە کۆبوونەوە بۆ شەرمەزارکردنی حکوومەت. کۆمەڵەی نووسەرانی [[ئێران]] لە پەیمانگای گووەتە لە [[تاران]] بە سەرکردایەتی ڕۆشنبیری [[چەپڕەوی|چەپ]]، [[سەعید سوڵتانپوور]]، بۆ خوێندنەوەی شیعری دژە حکوومەت کۆبوونەوە. کۆچی دوایی [[عەلی شەریعەتی]] لە [[شانشینی یەکگرتوو]] دوای ماوەیەکی کورت بووە ھۆی خۆپیشاندانێکی تری گشتی، کە [[ئۆپۆزیسیۆن]] شایان بە کوشتنی تۆمەتبار کرد (ھەرچەندە دواتر بڕیار درا کە بە شێوەیەکی سروشتی بە [[جەڵدەی دڵ]] گیانی لەدەستداوە).<ref>Pahlavi, Farah (2004). An Enduring Love: My Life With The Shah. New York, NY: Hyperion Books. ISBN 1-4013-5209-X.</ref><ref>Milani, Abbas (2008). Eminent Persians. ISBN 978-0-8156-0907-0.</ref> زنجیرە ڕووداوەکان بە کۆچی دوایی [[مستەفا خومەینی]]، یاریدەدەری باڵا و کوڕە گەورەی [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] دەستی پێکرد کە لە نیوەشەوی ٢٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٧دا کۆچی دوایی کرد. [[ساواک]] و [[حکوومەتی عێراق]] جەڵدەی دڵیان وەک ھۆکاری مردنەکە ڕاگەیاند، ھەرچەندە ھەم شوێنکەوتوانی ئایەتوڵڵا خومەینی و ھەم گەلی ئێران مردنەکەیان بە گوماناوی دەزانی چونکە لەکاتی دەستبەسەرکردنی لەلایەن پۆلیسەوە ڕاگەیەندرا و ڕاپۆرتە جیاوازەکان ئاماژەیان بەوە دەکرد کە کارمەندانی ساواک لە شوێنی ڕووداوەکەدا بوون؛ بۆیە مردنەکەی خرایە ئەستۆی پۆلیسی نھێنی شا، ساواک. خومەینی دوای ڕووداوەکە بێدەنگی ھەڵبژارد، بەڵام لەگەڵ بڵاوبوونەوەی ھەواڵەکە لە ئێران، شەپۆلێکی ناڕەزایەتی لە چەندین شار و مەراسیمی شیوەن لە شارەکانی [[قوم]]، [[تاران]]، [[یەزد]]، [[مەشھەد]]، [[شیراز]] و [[تەورێز]] بەڕێوەچوو. شیوەنی مستەفا ڕەنگێکی سیاسی وەرگرت بەھۆی پێگەی سیاسیی خومەینی، دژایەتی بەردەوامی بۆ دەسەڵاتی پاشایەتی و دوورخراوەییان. بەم شێوەیە ڕەھەندەکانی مەراسیمەکان لە پێگەی ئایینیی خێزانەکە تێپەڕی.<ref>Harmon, Daniel E. (2004). Ayatollah Ruhollah Khomeini. New York: Infobase Pub. لاپەڕە. 47. ISBN 978-1-4381-0656-4.</ref><ref>Brumberg, Daniel (2001). Reinventing Khomeini: the struggle for reform in Iran. Chicago: University of Chicago Press. لاپەڕە. 92. ISBN 978-0-226-07758-1.</ref> === سەرەتای خۆپیشاندانەکان === لە ٧ی کانوونی دووەمی ١٩٧٨دا، وتارێک بە ناونیشانی «ئێران و داگیرکاری سوور و ڕەش» لە ڕۆژنامەی ئیتیلاعاتی نیشتمانیی ڕۆژانەدا بڵاوکرایەوە، کە لەژێر ناوێکی خوازراودا لەلایەن کارمەندێکی حکوومەتەوە نووسرابوو؛ تێدا خومەینی وەک «بەکرێگیراوی [[بەریتانیا]]» و «شاعیرێکی ھیندیی شێت» وەسف کرا کە پیلان دەگێڕن بۆ فرۆشتنی ئێران بە داگیرکارییە نوێیەکان و [[کۆمۆنیست]]ەکان. لەگەڵ بڵاوبوونەوەی وتارەکەدا، قوتابیانی قوتابخانە ئایینییەکانی شاری [[قوم]] کە بەھۆی سووکایەتیکردن بە خومەینی توڕە ببوون، لەگەڵ پۆلیسدا تێکھەڵچوون. بەگوێرەی حکوومەت، دوو کەس لە تێکھەڵچوونەکاندا کوژران. بەگوێرەی [[ئۆپۆزیسیۆن]]یش، حەفتا کەس کوژران و زیاتر لە پێنجسەد کەسیش بریندار بوون؛ بەڵام ئاماری قوربانییەکان لە سەرچاوە جیاوازەکاندا جیاوازن.<ref>Milani, Abbas (2008). Eminent Persians. ISBN 978-0-8156-0907-0.</ref><ref>Milani, Abbas (22 مايو 2012). The Shah. ISBN 978-0-230-34038-1.</ref><ref>https://web.archive.org/web/20171012054835/http://kurzman.unc.edu/files/2011/06/Kurzman_Qum_Protests.pdf</ref><ref>Abrahamian (1982), p. 505.</ref><ref>Kurzman, p. 38</ref> === یەکگرتنی ئۆپۆزیسیۆن === بەگوێرەی دابونەریتی [[شیعە]]، مەراسیمی یادکردنەوە (کە بە چلە ناسراوە) دوای چل ڕۆژ لە کۆچی دوایی کەسەکە ئەنجام دەدرێت. بە ھاندانی خومەینی (کە ڕای گەیاندبوو خوێنی شەھیدان دەبێت «داری ئیسلام» ئاو بدات)، مەراسیمەکان بۆ یادکردنەوەی کوژرانی قوتابییەکان بەڕێوەچوون و ئەم بۆنەیە بۆ دروستکردنی خۆپیشاندان بەکارھێنرا. بەم شێوەیە، تۆڕێکی نافەرمی لە [[مزگەوت]] و [[بازاڕ]]ەکان کە بۆ ساڵانێک بۆ ئەنجامدانی بۆنە ئایینییەکان بەکارھێنرابوون، تا دەھات وەک ڕێکخراوێکی خۆپیشاندانی ھەماھەنگ یەکدەخران. لە ١٨ی شوباتدا، چل ڕۆژ دوای تێکھەڵچوونەکانی قوم، خۆپیشاندان لە شارە جیاوازەکاندا سەریھەڵدا. گەورەترینیان لە [[تەورێز]] بوو کە گۆڕا بۆ ئاژاوەیەکی بەرفراوان. ھێما حکوومەتییەکان و «ڕۆژاوایییەکان» وەک [[سینەما]] و [[مەیخانە]] و [[بانک]]ە دەوڵەتییەکان و بنکەکانی پۆلیس ئاگریان تێبەردرا. یەکەکانی [[سوپای شاھانەی ئێران]] بۆ گەڕاندنەوەی باری ئاسایی ڕەوانەی شارەکە کران، و ژمارەی کوژراوان بەگوێرەی حکوومەت گەیشتە ٦ کەس، لەکاتێکدا خومەینی ئیدیعای دەکرد سەدان کەس شەھید بوون.<ref>Axworthy, Michael (2013). Revolutionary Iran: A History of the Islamic Republic. ISBN 978-0-19-932226-8</ref><ref>Rubin, Michael (27 نوفمبر 2005). Eternal Iran. لاپەڕە. 90. ISBN 978-1-4039-7710-6.</ref> دوای چل ڕۆژی تر (٢٩ی ئازار)، خۆپیشاندان لە لایەنی کەم ٥٥ شاردا، لەوانەش [[تاران]]، بۆ یادکردنەوەی کوژراوانی خۆپیشاندانەکانی تەورێز ڕێکخرا. لە شێوازێکی پێشبینیکراودا، ئاژاوەی خوێناوی لە شارە گەورەکاندا سەریھەڵدا، و دووبارە دوای چل ڕۆژ لە ١٠ی ئایاردا دووبارە بووەوە. ئەمەش بووە ھۆی ڕووداوێک کە تێدا کۆماندۆکانی سوپا تەقەیان لە ماڵی [[ئایەتوڵڵا شەریعەتمەداری]] کرد، کە بووە ھۆی کوژرانی یەکێک لە قوتابیانی. شەریعەتمەداری ڕاگەیەندراوێکی گشتی بڵاوکردەوە و تێدا پشتگیری خۆی بۆ «حکوومەتێکی دەستووری» و گەڕانەوە بۆ سیاسەتەکانی دەستووری ١٩٠٦ ڕاگەیاند.<ref>https://web.archive.org/web/20140427145920/http://www.newyorker.com/archive/1978/12/18/1978_12_18_134_TNY_CARDS_000322991?currentPage=all</ref><ref>Jervis، Robert (2011). Why Intelligence Fails: Lessons From the Iranian Revolution and the Iraq War. ISBN 0-8014-5761-0.</ref><ref>Abrahamian (1982)</ref><ref>Abrahamian (1982), pp. 510, 512, 513.</ref> === کاردانەوەی حکوومەت === شا بەھۆی خۆپیشاندانەکانەوە تووشی شۆک بوو. ئەوەی دۆخەکەی خراپتر کرد ئەوە بوو کە ئەو لەکاتی قەیرانەکاندا زۆرجار بێبڕیار بوو. لە کردەوەدا، نزیکەی ھەر بڕیارێکی سەرەکی کە دەری دەکرد، ئەنجامی پێچەوانەی بۆ حکوومەتەکەی ھەبوو و شۆڕشگێڕانی زیاتر توڕە دەکرد. شا بڕیاری دا بەردەوام بێت لە پلانی کرانەوەی سیاسی و بڕیاری دا لەبری بەکارھێنانی ھێز دژ بە بزووتنەوەی خۆپیشاندان کە ھێشتا لە سەرەتادا بوو، گفتوگۆ بکات. بەڵێنی دا ھەڵبژاردنی [[دیموکراسی]]ی تەواو بۆ پەرلەمان لە ساڵی ١٩٧٩دا ئەنجام بدات. چاودێری (سانسۆر) کەمکرایەوە و بڕیارێک بۆ یارمەتیدان لە سنووردارکردنی [[گەندەڵی]] لە ناو خێزانی شاھانە و حکوومەتدا داڕژرا. خۆپیشاندەران لەبری دادگا سەربازییەکان، لە دادگا مەدەنییەکاندا دادگایی کران و بە خێرایی ئازاد کران. ھێزە ئەمنییەکانی ئێران لە ساڵی ١٩٦٣ەوە نە مەشقی بەرەنگاربوونەوەی ئاژاوە و نە کەلوپەلی پێویستیان پێدرابوو. ھێزەکانی پۆلیس نەیانتوانی کۆنترۆڵی خۆپیشاندانەکان بکەن، بۆیە زۆرجار سوپا بۆ ئەم مەبەستە بڵاوەپێدەکرا. وەک یەکەم سازشی نیشتمانی، ژەنەڕاڵ [[نیعمەتوڵڵا ناسیریی]] سەرۆکی [[ساواک]]ی توندڕەو بە ژەنەڕاڵ ناسر موقەدەم کە [[میانڕەو]]تر بوو گۆڕدرا. ھەروەھا حکوومەت لەگەڵ ھەندێک لە ڕێبەرە ئایینییەکانی وەک شەریعەتمەداری گفتوگۆی کرد (داوای لێبووردنی لە کۆتایییەکەیان کرد بەھۆی ھێرشکردنە سەر ماڵەکەی). === سەرەتای ھاوین === تا [[ھاوین]]، ئاستی خۆپیشاندانەکان دابەزیبوو - نزیکەی دە ھەزار بەشداربوو لە ھەر شارێکی گەورەدا (جگە لە [[ئەسفەھان]] کە خۆپیشاندانەکان گەورەتر بوون و [[تاران]] کە بچووکتر بوون، خۆپیشاندان لە ھەر ٤٠ ڕۆژێکدا ئەنجام دەدرا). سەرەڕای بەردەوامیی گرژییەکان، وەھا دیار بوو کە سیاسەتی شا کاری کردووە، ئەمەش وای لە جەمشید ئامۆزگار کرد ڕابگەیەنێت کە «قەیرانەکە کۆتایی ھاتووە». شیکارییەکی [[دەزگای ھەواڵگریی ناوەندی]] (CIA) گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە [[ئێران]] «لە دۆخێکی شۆڕشگێڕی یان تەنانەت پێش شۆڕشدا نییە». لە ڕاستیدا، ئەم ڕووداوانەی دواتر لە ئێراندا زۆرجار وەک یەکێک لە کاریگەرترین سوپرایزە ستراتیژییەکان ناودەبرێن کە [[ئەمریکا]] لە دوای دامەزراندنی دەزگای ھەواڵگریی ناوەندی لە ساڵی ١٩٤٧ەوە بینیوویەتی. وەک نیشانەیەک بۆ کەمکردنەوەی سنووردارکردنەکانی حکوومەت، ڕێگە بە سێ لە ڕێبەرە دیارەکانی ئۆپۆزیسیۆنی بەرەی نیشتمانیی [[عەلمانی]] درا: [[کەریم سەنجابی]]، [[شاپوور بەختیار]] و [[داریووش فرووھەر]] کە نامەیەکی کراوە بۆ شا بنووسن و داوای سەروەری بکەن بەگوێرەی [[دەستووری ئێران]].<ref>Kurzman, p. 117</ref><ref>Carter, Jimmy, Keeping the Faith: Memoirs of a president, Bantam, 1982, p.438</ref><ref>See pages 80–101 in Jones, Milo L. and؛ Silberzahn, Philippe (2013). Constructing Cassandra, Reframing Intelligence Failure at the CIA, 1947–2001. Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-9336-0.</ref> === دەستپێکردنەوەی خۆپیشاندانەکان === ==== ڕووداوی سینەما ڕێکسی ئابادان ==== لە ١٩ی ئابی ١٩٧٨دا، سینەما ڕێکس لە شاری [[ئابادان]] لە [[باشووری ڕۆژاوای ئێران]] ئاگری تێبەربوو، کە بووە ھۆی سووتانی ٤٢٢ کەس تا گیانیان لەدەستدا. ئەم ڕووداوە کاتێک دەستی پێکرد کە چوار پیاو بە مەبەست دەرگاکانیان بەست و شوێنەکەیان بە [[بەنزین]] تێقاند پێش ئەوەی [[ئاگر]]ی تێبەردەن. [[خومەینی]] [[محەممەدڕەزا شا|شای]] و [[ساواک]]ی بە بەرپرسیار زانی، ھەروەھا جەماوەریش شایان بە ئەنجامدانی ئەم کارە تۆمەتبار کرد و وەک ھەنگاوێکی لادەر بۆ تێکدانی ناوبانگی شۆڕشگێڕان سەیریان دەکرد، سەرەڕای سووربوونی حکوومەت لەسەر ئەوەی دەستی لەو کارەدا نەبووە. دەیان ھەزار کەس ڕژانە سەر شەقامەکان و ھاواریان دەکرد «سووتانی شا!» و «شا تاوانبارە!». لەکاتێکدا حکوومەتی ئێران لە سەرەتادا «[[مارکسیزم|مارکسیستە]] موسڵمانەکان»ی تۆمەتبار کرد و دواتر ڕای گەیاند کە ئەوان ئاگرەکەیان کردووەتەوە. ھێنری برێکت، ئەفسەری کاروباری سیاسی و سەربازی لە باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە تاران لە نێوان ساڵانی ١٩٧٢ بۆ ١٩٧٦ و بەرپرسی مێزی [[ئێران]] لە وەزارەتی دەرەوەی [[ئەمریکا]] لە نێوان ساڵانی ١٩٧٨ بۆ ١٩٨١، وتی: «لەو کاتەدا، ڕاپۆرتێکی زۆر کورتمان لە ڕێگەی نێوەندگیری [[دەزگای ھەواڵگریی ناوەندی]] لە [[ساواک]] بەدەست گەیشت کە ئەوەی دووەمیان بەرپرسیارە لە ڕووداوەکە.»<ref>https://web.archive.org/web/20170920044720/https://www.economist.com/news/books-and-arts/21565582-why-did-iran-favour-reactionary-shia-divine-over-wealth-creating-king</ref><ref>Afkhami, R. Gholam (2009) The life and times of the Shah University of California Press, page 465 & 459, (ردمك 0-520-25328-0)</ref><ref>https://web.archive.org/web/20180128132835/https://www.loc.gov/resource/mfdip.2004pre01/?sp=54</ref> ==== دەستنیشانکردنی جەعفەر شەریف ئیمامی بە سەرۆک وەزیران ==== تا مانگی ئاب، خۆپیشاندانەکان چووبوونە قۆناغێکی زۆر بەھێزترەوە و ژمارەی خۆپیشاندەران بۆ سەدان ھەزار کەس زیادی کردبوو. لە ھەوڵێکدا بۆ کەمکردنەوەی توندیی ھەڵاوسان، ئیدارەی [[ئامۆزگار]] خەرجییەکانی کەمکردەوە و کارە بازرگانییەکانی سنووردار کرد، بەڵام ئەم کەمکردنەوانە بوونە ھۆی زیادبوونی بەرچاوی دەرکردنی کرێکاران - بەتایبەتی لە نێوان گەنجان، کەسانی بێ بەھرە و کرێکارانی نێر کە لە ناوچەکانی چینی کرێکاردا دەژیان. تا ھاوینی ١٩٧٨، چینی کرێکار بە ژمارەیەکی زۆرەوە پەیوەندییان بە خۆپیشاندانەکانی سەر شەقامەوە کرد. جگە لەوەش، مانگی [[ڕەمەزان]]ی پیرۆز بوو، کە بووە ھۆی زیادبوونی ھەستی ئایینی لە نێوان زۆرێک لە خەڵکدا. زنجیرەیەک خۆپیشاندانی پەرەسەندوو لە شارە گەورەکاندا سەریھەڵدا، ئاژاوەی خوێناوی لە [[ئەسفەھان]] ڕوویدا کاتێک خۆپیشاندەران بۆ ئازادکردنی [[ئایەتوڵڵا جەلالەددین تاھیری]] جەنگان. لە ١١ی ئابدا باری نائاسایی لە شارەکەدا ڕاگەیەندرا و ھێماکانی کولتووری ڕۆژاوایی و باڵەخانە حکوومەتییەکان سوتێنران، ھەروەھا پاسێکی پڕ لە کرێکاری ئەمریکی بۆمبڕێژکرا. بەھۆی شکستھێنانی لە ڕاگرتنی خۆپیشاندانەکان، [[جەمشید ئامۆزگار]] دەستلەکارکێشانەوەی خۆی پێشکەش کرد. شا تا دەھات ھەستی دەکرد کۆنترۆڵی دۆخەکەی لەدەست دەدات و ھیوای دەخواست لە ڕێگەی سازشی تەواوەوە کۆنترۆڵی بکاتەوە. بڕیاری دا [[جەعفەر شەریف ئیمامی]] بۆ پۆستی سەرۆک وەزیران دەستنیشان بکات، کە سەرۆک وەزیرانێکی دێرین بوو. ئیمامی بەھۆی پەیوەندییە خێزانییەکانی لەگەڵ پیاوانی ئایینی ھەڵبژێردرا، بەڵام لە سەردەمی سەرۆکایەتی پێشووتریدا ناوبانگی بە [[گەندەڵی]] دەرکردبوو. بە ڕێنمایی شا، شەریف ئیمامی بە شێوەیەکی کارا دەستی بە سیاسەتی «جێبەجێکردنی داواکارییەکانی ئۆپۆزیسیۆن پێش ئەوەی داوای بکەن» کرد. حکوومەت حیزبی [[ڕەستاخیزی]] ھەڵوەشاندەوە و ڕەوایی بە ھەموو حیزبە سیاسییەکان دا و زیندانییە سیاسییەکانی ئازاد کرد، ئازادی ڕادەربڕینی زیاد کرد، دەسەڵاتی ساواکی کەمکردەوە و ٣٤ لە سەرکردەکانی دوورخستەوە، [[گازینۆ]] و [[یانەی شەوانە|یانە شەوانەکانی]] داخست و ڕۆژژمێری ئیمپراتۆری ھەڵوەشاندەوە. حکوومەت ھەروەھا دەستی کرد بە دادگاییکردنی بەرپرسانی گەندەڵ و ئەندامانی خێزانی شاھانە. شەریف ئیمامی چووە ناو گفتوگۆ لەگەڵ [[ئایەتوڵڵا شەریعەتمەداری]] و [[کەریم سەنجابی]] ڕێبەری بەرەی نیشتمانی بۆ یارمەتیدان لە ڕێکخستنی ھەڵبژاردنەکانی داھاتوو. چاودێری بە کردەیی کۆتایی ھات و [[ڕۆژنامە]]کان دەستیان کرد بە بڵاوکردنەوەی ھەواڵی بەرفراوان دەربارەی خۆپیشاندانەکان کە زۆرجار زۆر مەترسیدار و نەرێنی بوون بۆ شا. ھەروەھا [[پەرلەمان]] دەستی کرد بە دەرکردنی بڕیار دژی [[حکوومەت]].<ref>Kurzman, p. 61</ref> ==== ڕاگەیاندنی باری نائاسایی و ھەینیی ڕەش ==== {{سەرەکی|ھەینیی ڕەش (١٩٧٨)}} ٤ی ئەیلوول [[جەژنی ڕەمەزان]] بوو، کە پشووی جەژنی کۆتایی مانگی [[ڕەمەزان]]ە. مۆڵەتی نوێژی بەکۆمەڵ لە دەرەوە درا، کە ٢٠٠٬٠٠٠ تا ٥٠٠٬٠٠٠ کەس ئامادە بوون. پیاوانی ئایینی جەماوەرەکەیان لە ڕێپێوانێکی گەورەدا بە ناوەندی [[تاران]]دا ئاراستە کرد (شا لە [[ھەلیکۆپتەر]]ەکەیەوە سەیری ڕێپێوانەکەی دەکرد بە نیگەرانی و سەرسووڕمانەوە). لە ٧ی ئەیلوولدا خۆپیشاندانی گەورەتر لە تاران ڕوویدا کە زیاتر لە نیو ملیۆن کەس ئامادە بوون و گەورەترین گردبوونەوە بوو لە ئێران تا ئەو کاتە. خۆپیشاندەران دروشمی وەک «مەرگ بۆ پاشایەتی پەھلەوی»یان دەوتەوە و بۆ یەکەمجار داوای گەڕانەوەی [[خومەینی|ئایەتوڵڵا خومەینی]] و دامەزراندنی کۆماری ئیسلامییان کرد. لە نیوەشەوی ٨ی ئەیلوولدا، شا باری نائاسایی لە تاران و ١١ شاری سەرەکی تری وەک [[کەرەج]]، [[قوم]]، [[تەورێز]]، [[مەشھەد]]، [[ئەسفەھان]]، [[شیراز]]، [[ئابادان]]، [[ئەھواز]]، [[قەزوین]]، [[جەھرەم]] و [[کازروون]] لە سەرانسەری وڵات ڕاگەیاند. ھەموو جۆرە خۆپیشاندانێکی سەر شەقام قەدەغە کرا و باری قەدەغەی ھاتوچۆ لە شەودا سەپێنرا. فەرماندەی باری نائاسایی لە [[تاران]] ژەنەڕاڵ [[غوڵام عەلی ئۆوەیسی]] بوو کە بە «قەسابەکەی ئێران» دەناسرایەوە؛ بەڵام شا ڕوونی کردەوە کە ھەر کە باری نائاسایی ھەڵگیرا، بەنیازی بەردەوامبوونە لە کرانەوەی سیاسی و حکوومەتە مەدەنییەکەی شەریف ئیمامی ھێشتەوە، بەو ھیوایەی خۆپیشاندەران لە چوونە سەر شەقامەکان دوور بکەونەوە. سەرەڕای ئەوەش، ٥٠٠٠ خۆپیشاندەر ڕژانە سەر شەقامەکان، یان وەک ئاڵنگارییەک یان چونکە گوێیان لە ڕاگەیەندراوەکە نەبوو، و لە مەیدانی ژاڵە ڕووبەڕووی سەربازەکان بوونەوە. دوای ئەوەی تەقەی ھۆشداری نەیتوانی جەماوەرەکە بڵاوە پێ بکات، ھێزەکان ڕاستەوخۆ تەقەیان لە خۆپیشاندەران کرد، کە بووە ھۆی کوژرانی ٦٤ کەس، ژەنەڕاڵ ئۆوەیسی ئیدیعای کرد کە ٣٠ سەرباز لەلایەن [[نیشانەشکێن]]ە چەکدارەکانەوە لە باڵەخانەکانی دەوروبەر کوژراون. پێکدادانەکانی تری درێژایی ڕۆژەکە (کە [[ئۆپۆزیسیۆن]] ناوی لێنابوو [[ھەینیی ڕەش (١٩٧٨)|ھەینیی ڕەش]]) ژمارەی کوژراوانی ئۆپۆزیسیۆنی گەیاندە ٨٩ کەس.<ref>https://web.archive.org/web/20200308172748/http://www.bookna.com/vdcdko0x.yt0kj6a22y.html</ref><ref>Abrahamian (1982), 1982 pp. 635, 636</ref><ref>Ganji, Manouchehr (2002). Defying the Iranian Revolution. ISBN 978-0-275-97187-8. مؤرشف من الأصل في 2020-03-08.</ref> ==== کاردانەوەکان بەرامبەر بە ھەینیی ڕەش ==== کوژراوەکان وڵاتیان تووشی شۆک کرد و زیانی گەورەیان بە ھەر ھەوڵێکی ئاشتەوایی نێوان [[محەممەدڕەزا پەھلەوی|شا]] و [[ئۆپۆزیسیۆن]] گەیاند. لە سەرەتادا، میدیاکانی ڕۆژاوا و ئۆپۆزیسیۆن ڕایان گەیاند کە ژمارەی قوربانییەکان گەیشتووەتە «١٥٬٠٠٠ کەس لە نێوان کوژراو و برینداردا»، ھەرچەندە ڕاپۆرتەکانی بەرپرسانی حکوومەتی ئێران ئاماژەیان بەوە کرد کە نزیکەی ٨٦ کەس لە [[تاران]] لە ماوەی ئەو ڕۆژەدا گیانیان لەدەستداوە. [[میشێل فوکۆ]]، ڕۆژنامەنووسی فەڕەنسی کە ھەمیشە سەرچاوەی تایبەتی ھەبوو، ڕای گەیاند کە ژمارەی کوژراوان لە نێوان ٢٠٠٠ تا ٣٠٠٠ کەس بووە لە [[مەیدانی ژاڵە]]، پاشان ژمارەکە بەرزبووەوە بۆ ٤٠٠٠ کۆچکردوو. [[ئەندرو وایتلی]] پەیامنێری [[بی بی سی]] لە [[ئێران]] ڕای گەیاند کە ژمارەی کوژراوان گەیشتووەتە ھەزاران کەس. ھەروەھا سەرکردایەتی ئایینی ڕای گەیاند کە «ھەزاران کەس لەلایەن ھێزە [[زایۆنیزم|زایۆنیستەکانەوە]] کوژراون.» ئەمەش بووە پاساوێک بۆ ڕەتکردنەوەی ھەر سازشێکی تر لەگەڵ حکوومەتدا. شا خۆی بە ڕووداوەکانی ھەینیی ڕەش تۆقیبوو و بە توندی ڕەخنەی لە ڕووداوەکان گرت، ھەرچەندە ئەمە کاریگەرییەکی کەمی ھەبوو لەسەر دیدگای گشتی کە وەک بەرپرسیار لە تەقەکردنەکان سەیری دەکرد. لەکاتێکدا باری نائاسایی بەردەوام بوو، حکوومەت بڕیاری دا ھیچ خۆپیشاندان یان مانگرتنێکی تر بڵاوە پێ نەکات (بە وتەی شەریف ئیمامی «باری نائاسایی بەبێ بوونی یاسایەکی سەربازیی توند»)، لەبری ئەوە بەردەوام بوو لە گفتوگۆ لەگەڵ سەرکردەکانی خۆپیشاندانەکان. لە ئەنجامدا، زۆرجار گردبوونەوە ناڕەزایەتییەکان بەبێ دەستوەردانی ڕژدی لەلایەن سەربازەکانەوە ڕووی دەدا.<ref>Pahlavi, Mohammad Reza Shah (2003) Answer to History Irwin Pub, page 160, ISBN 978-0-7720-1296-8</ref><ref>https://web.archive.org/web/20151030124928/https://www.youtube.com/watch?v=r5755xzFSbY</ref><ref>Taheri, 1985 p. 223</ref> === مانگرتنی گشتی، ئۆپۆزیسیۆنی ڕوو لە زیادبوون، و حکوومەتی سەربازی === ==== مانگرتنەکان لەسەر ئاستی نیشتمانی ==== لە ٩ی ئەیلوولدا، ٧٠٠ کرێکار لە پاڵاوگەی سەرەکیی [[نەوت]] لە [[تاران]] مانیان گرت، و لە ١١ی ئەیلوولدا ھەمان شت لە پاڵاوگەکانی ٥ شاری تر ڕوویدا. لە ١٣ی ئەیلوولدا، فەرمانبەرانی حکوومەتی ناوەندی لە تاران بە شێوەیەکی ھاوکات مانیان گرت. تا کۆتایی مانگی تشرینی یەکەم، مانگرتنێکی گشتی لە سەرانسەری وڵات ڕاگەیەندرا، بە جۆرێک کرێکاران لە نزیکەی ھەموو پیشەسازییە سەرەکییەکان وازیان لە کارەکانیان ھێنا و زۆرترین زیانیش بەر پیشەسازیی نەوت و [[میدیا]] چاپکراوەکان کەوت. «لێژنەی مانگرتن»ی تایبەت لە ھەموو پیشەسازییە سەرەکییەکان بۆ ڕێکخستن و ھەماھەنگی چالاکییەکان دامەزران. شا ھەوڵی نەدا مانگرتووەکان لەناو ببات، بەڵکو لەبری ئەوە زیادکردنی مووچەی بەرچاوی پێدان، و ڕێگەی دا بەو مانگرتووانەی لە خانوووە حکوومەتییەکاندا دەژین لە ماڵەکانیاندا بمێننەوە. تا سەرەتای تشرینی دووەم، زۆرێک لە بەرپرسانی گرنگ لە حکوومەتی شادا داوای گرتنەبەری ڕێوشوێنی توندیان لە شا دەکرد بۆ گەڕاندنەوەی مانگرتووەکان بۆ سەر کار.<ref>https://web.archive.org/web/20171012055119/https://repositories.lib.utexas.edu/handle/2152/21097</ref><ref>Kurzman</ref><ref>Abrahamian (1982), p. 515</ref> === خومەینی بەرەو ڕۆژاوا دەچێت === بەو ھیوایەی پەیوەندییەکانی [[خومەینی]] لەگەڵ ئۆپۆزیسیۆن ببچڕێنێت، شا فشاری خستە سەر حکوومەتی [[عێراق]] بۆ دەرکردنی ئەو لە [[نەجەف]]. خومەینی عێراقی بەجێھێشت و چووە ناو خانوویەک کە لەلایەن ئێرانییە دوورخراوەکانەوە لە گوندی [[نوفل لۆشاتۆ]] لە نزیک [[پاریس]]ی [[فەڕەنسا]] کڕدرابوو. شا ھیوای دەخواست خومەینی لە [[حەوزە]] زانستییەکانی [[نەجەف]] و مزگەوتەکانی داببڕێت و لە بزووتنەوەی ناڕەزایەتی دوور بکەوێتەوە. لەکاتێکدا پلانەکە بە شێوەیەکی خراپ پێچەوانە بووەوە؛ بەھۆی پەیوەندییە تەلەفۆنی و پۆستییە نایابەکانی فەڕەنساوە (بەراورد بە عێراق)، لایەنگرانی ئێرانیان بە [[شریت]] و تۆماری وتارەکانی پڕکرد. لەوەش خراپتر بۆ شا، میدیاکانی ڕۆژاوا دەستبەجێ خومەینییان خستە ناو بازنەی بایەخەوە. زۆری نەخایاند ناوی خومەینی لە ڕۆژاوا بووە ناوێکی ئاشنا، و دەیگوت کە ئەو بەدوای دەسەڵاتدا ناگەڕێت، بەڵکو لەبری ئەوە ھەوڵ بۆ «ڕزگارکردنی» گەلەکەی لە «ستەم» دەدات. لە تشرینی دووەمدا، کەریم سەنجابی ڕێبەری [[بەرەی نیشتمانیی عەلمانی]] بەرەو پاریس بەڕێکەوت بۆ دیداری [[خومەینی]]. ھەردوولا ڕێککەوتنێکیان بۆ پڕۆژەی دەستوورێک واژوو کرد کە «ئیسلامی و دیموکراتیک» بێت. ئەمە ئاماژە بوو بۆ ھاوپەیمانیی فەرمی ئێستای نێوان پیاوانی ئایینی و ئۆپۆزیسیۆنی عەلمانی. خومەینی کەسایەتییە ڕۆژاوایییەکانی (وەک [[سادق قوتبزادە]] و [[ئیبراھیم یەزدی]]) وەک وتەبێژی ئۆپۆزیسیۆنی گشتی دیاری کرد، و کاتێک ڕۆژنامەنووسە ئەورووپییەکان پرسیاریان لێکرد چی شوێنی ڕژێمی پاشایەتی دەگرێتەوە، خومەینی بۆ یەکەمجار زاراوەی «کۆماری ئیسلامی» بەکارھێنا، لەبری «حکوومەتی ئیسلامی» کە پێشتر باو بوو.<ref>Harney</ref><ref>Abrahamian (1982), pp. 641 - 642</ref> === بەردەوامیی ململانێ و دامەزراندنی حکوومەتێکی سەربازی === خۆپیشاندانەکانی سەر شەقام بە ھەموو ھێزێکەوە بەبێ وەڵامێکی ئەوتۆی سوپا بەردەوام بوون؛ تا کۆتایی تشرینی یەکەم، بەرپرسانی حکوومەت بە کردەیی [[زانکۆی تاران]]یان بۆ قوتابیانی خۆپیشاندەر چۆڵکرد. لەوەش خراپتر ئەوە بوو کە ئۆپۆزیسیۆن تا دەھات پڕچەکتر دەبوو و تەقەیان لە سەربازەکان دەکرد و ھێرشیان دەکردە سەر بانک و باڵەخانە حکوومەتییەکان. لە ٥ی تشرینی دووەمدا، خۆپیشاندانەکانی زانکۆی تاران دوای ھەڵگیرسانی شەڕ لەگەڵ سەربازە چەکدارەکاندا کوژراوی لێکەوتەوە. لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا، تاران تووشی ئاژاوەیەکی بەرفراوان بوو. کۆمەڵێک لە ھێما ڕۆژاوایییەکان وەک [[سینەما]] و [[فرۆشگا]] گەورەکان، جگە لە باڵەخانە حکوومەتییەکان و بنکەکانی پۆلیس، دەستیان بەسەردا گیرا و تاڵان کران و سووتێنران. باڵیۆزخانەی [[بەریتانیا]] لە تاران بەشێکی سووتا و ڕووبەڕووی کاری تێکدەرانە بووەوە، باڵیۆزخانەی [[ئەمریکا]]ش خەریک بوو ھەمان چارەنووسی ھەبێت (ئەم ڕووداوە لای چاودێرانی بیانی بە «ڕۆژی سووتانی تاران» ناسرا). لەگەڵ لەدەستدەرچوونی کۆنترۆڵی دۆخی شەقامەکان، زۆرێک لە کەسایەتییە ناسراو و خاوەن ناوبانگەکان لە ناوخۆی وڵاتدا دەستیان کرد بە نزیکبوونەوە لە شا، و تکایان لێدەکرد پشێوییەکان ڕابگرێت. لە ٦ی تشرینی دووەمدا، شا شەریف ئیمامی لە پۆستی سەرۆک وەزیران لادا، و بڕیاری دا حکوومەتێکی سەربازی لە شوێنی دابمەزرێنێت، و ژەنەڕاڵ [[غوڵامڕەزا ئەزھەری]] وەک سەرۆک وەزیران ھەڵبژێردرا بەھۆی شێوازە میانڕەوەکەی لە مامەڵەکردن لەگەڵ دۆخەکەدا. لە ھەمان ڕۆژدا، شا وتارێکی لە تەلەڤیزیۆنی ئێران پێشکەش کرد. وەک «پادشا» ئاماژەی بە خۆی کرد، لەبری «شاھنشاە» (پاشای پاشاکان) کە پێشتر سوور بوو لەسەر ئەوەی بەو ناوە بانگ بکرێت. لە وتارەکەیدا وتی «من دەنگی شۆڕشەکەتانم بیست»... «ئەم شۆڕشە تەنھا دەتوانێت لەلایەن منەوە، پاشای ئێران، پشتگیری بکرێت». داوای لێبووردنی کرد بۆ ئەو ھەڵانەی لە سەردەمی حوکمڕانیدا کرابوون، و بەڵێنی دا کە دەستەبەری نەبوونی گەندەڵی بکات. وتی کە دەست دەکات بە کارکردن لەگەڵ [[ئۆپۆزیسیۆن]] بۆ گەیشتن بە [[دیموکراسی]]، و حکوومەتێکی ھاوپەیمانی پێکدەھێنێت. وتارەکە کاتێک دەرکەوت کە شۆڕشگێڕان ھەستیان بە لاوازیی شا کرد و «بۆنی خوێنیان کرد». [[خومەینی]] ڕای گەیاند کە ھیچ ئاشتەوایییەک لەگەڵ شا نابێت و داوای لە ھەموو ئێرانییەکان کرد بۆ ڕووخاندنی. دەسەڵاتە سەربازییەکان باری نائاسایییان لە [[پارێزگای خوزستان]] (پارێزگای سەرەکی بەرھەمھێنانی [[نەوت]] لە [[ئێران]]) ڕاگەیاند و ھێزەکانیان لە دامەزراوە نەوتییەکاندا بڵاوە پێکرد. ھەروەھا ئەندامانی ھێزی دەریایی وەک ھێزێکی لێدان لە پیشەسازیی نەوتدا بەکارھێنران. ڕێپێوانەکانی سەر شەقام کەمی کرد، و بەرھەمھێنانی نەوت دووبارە دەستی بە زیادبوون کردەوە و گەیشتە ئاستەکانی پێش شۆڕش. وەک گورزێکی سیمبوولی بۆ ئۆپۆزیسیۆن، [[کەریم سەنجابی]] کە لە [[پاریس]] سەردانی خومەینی کردبوو، لەکاتی گەڕانەوەی بۆ ئێران دەستگیرکرا. سەرەڕای ئەوەش، حکوومەت بەردەوام بوو لە سیاسەتی سازش و گفتوگۆ. شا فەرمانی دەستگیرکردنی ١٠٠ بەرپرسی حکوومەتەکەی بە تۆمەتی [[گەندەڵی]] دا، لەوانە [[ئەمیر عەباس ھووەیدا]] سەرۆک وەزیرانی پێشوو و [[نیعمەتوڵڵا ناسیری]] سەرۆکی پێشووی [[ساواک]]. === خۆپیشاندانەکانی موحەڕەم === خومەینی حکوومەتە سەربازییەکەی شەرمەزار کرد و داوای بەردەوامیی خۆپیشاندانەکانی کرد. ڕێکخەرانی خۆپیشاندانەکان پلانیان دانابوو بۆ زنجیرەیەک خۆپیشاندانی پەرەسەندوو لە ماوەی مانگی [[موحەڕەم]]ی ئیسلامیدا، کە لە ڕۆژانی [[تاسووعا]] و [[عاشوورا]]دا دەگاتە لووتکە بۆ یادکردنەوەی شەھیدبوونی ئیمام [[حوسێن کوڕی عەلی|حوسێنی کوڕی عەلی]] (د. خ)، ئیمامی سێیەمی [[شیعە]]کان. لەکاتێکدا دەسەڵاتە سەربازییەکان خۆپیشاندانەکانی سەر شەقامیان قەدەغە کرد و باری قەدەغەی ھاتوچۆیان درێژکردەوە، [[محەممەدڕەزا پەھلەوی|شا]] تووشی نیگەرانییەکی قووڵ بوو سەبارەت بە توندوتیژییە ئەگەرییەکان. لە ٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٨دا، [[خۆپیشاندانەکانی موحەڕەم]] دەستیان پێکرد و بەم ناوە ناونران چونکە لە مانگی موحەڕەمی ئیسلامیدا دەستیان پێکردبوو. خۆپیشاندانەکانی موحەڕەم بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش گەورە و چارەنووسساز بوون. زیاتر لە دوو ملیۆن خۆپیشاندەر ڕژانە سەر شەقامەکان، و لە [[مەیدانی شەھیاد]] ([[مەیدانی ئازادیی]] ئێستا) کۆبوونەوە. زۆرجار خۆپیشاندەران شەوانە دەھاتنە دەرەوە و باری سنوورداری قەدەغەی ھاتوچۆیان ڕەتدەکردەوە (زۆرجار دەچوونە سەر سەربانی ماڵەکان و ھاواریان دەکرد «اللە اکبر»)، و حکوومەت ھەواڵی گیانلەدەستدانی لایەنی کەم ١٢ کەسی ڕاگەیەندرا. لە [[قەزوین]]، ژمارەیەک خۆپیشاندەر لەژێر دەبڵەکاندا مانەوە و کوژران. خۆپیشاندەران داوایان دەکرد [[محەممەدڕەزا پەھلەوی|محەممەدڕەزا شا پەھلەوی]] لە دەسەڵات دوور بکەوێتەوە و ئایەتوڵڵای مەزن ڕووحوڵڵا خومەینی لە مەنفا بگەڕێتەوە. خۆپیشاندانەکان بە خێرایییەکی زۆر زیادیان کرد، بە جۆرێک لە ھەفتەی یەکەمدا ژمارەیان گەیشتە نێوان شەش ملیۆن بۆ نۆ ملیۆن کەس. نزیکەی ١٠٪ی کۆی دانیشتووان لە [[خۆپیشاندانەکانی موحەڕەم]]دا ڕژانە سەر شەقامەکان. خۆپیشاندانەکان ھەم لە سەرەتا و ھەم لە کۆتایی مانگی [[موحەڕەم]]دا سەرکەوتوو بوون، و شا دواتر لەو مانگەدا لە دەسەڵات دوورکەوتەوە. دوای سەرکەوتنی ئەوەی دواتر بە شۆڕش ناسرا، ئایەتوڵڵای مەزن [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] وەک ڕێبەرێکی ئایینی و سیاسیی گەڕایەوە بۆ ئێران. خومەینی بۆ ساڵانێکی زۆر ڕێبەری ئۆپۆزیسیۆنی شا بوو، و ناوبانگی دوای کۆچی دوایی مامۆستاکەی، زانای ناسراو [[ئایەتوڵڵای مەزن]] [[عەبدولکەریم حائیری یەزدی|یەزدی حائیری]] لە ساڵانی سییەکانی سەدەی ڕابردوودا زیادی کرد. تەنانەت لە ساڵانی دوورخراوەییدا، خومەینی ھەر بە پەیوەستداری لە [[ئێران]]دا مابووەوە و لە دەرەوەی سنوورەکانی ئێران پشتگیری لە خۆپیشاندانەکان دەکرد، و ڕای گەیاند کە «ئازادی و ڕزگاربوون لە کۆت و بەندەکانی [[ئیمپریالیزم]]» نزیکە.<ref>https://web.archive.org/web/20171227042904/http://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2080036_2080037_2080043,00.html</ref><ref>Abrahamian (1982), pp. 642-644.</ref><ref>https://web.archive.org/web/20180710133031/https://www.biography.com/people/ayatollah-ruhollah-khomeini-13680544</ref> === ڕێپێوانەکانی تاسووعا و عاشوورا === لەگەڵ نزیکبوونەوەی ڕۆژانی [[تاسووعا]] و [[عاشوورا]] (١٠ و ١١ی [[کانوونی یەکەم]])، شا دەستی کرد بە پاشەکشە. لە دانوستانەکاندا لەگەڵ [[ئایەتوڵڵا شەریعەتمەداری]]، شا فەرمانی ئازادکردنی ١٢٠ زیندانی سیاسی و [[کەریم سەنجابی]] دا، و لە ٨ی کانوونی یەکەمدا قەدەغەی سەر خۆپیشاندانەکانی سەر شەقامی ھەڵوەشاندەوە. مۆڵەت بۆ خۆپیشاندەران دەرچوو، و ھێزەکان لە ڕێڕەوی ڕێپێوانەکان دوورخرانەوە. لە بەرامبەردا، شەریعەتمەداری بەڵێنی دا کە دڵنیایی بدات ھیچ توندوتیژییەک لەکاتی خۆپیشاندانەکاندا ڕوو نادات. لە ١٠ و ١١ی کانوونی یەکەم، ڕۆژانی [[تاسووعا]] و [[عاشوورا]]، لە نێوان شەش بۆ نۆ ملیۆن نەیاری شا لە سەرانسەری [[ئێران]] خۆپیشاندانیان کرد. [[ئایەتوڵڵا تالقانی]] و کەریم سەنجابی ڕێبەری بەرەی نیشتمانی ڕێپێوانەکانیان بەڕێوەبرد، کە ئەمەش ھێمای «یەکگرتوویی» [[ئۆپۆزیسیۆنی عەلمانی]] و ئایینی بوو. پیاوانی ئایینی و بازرگانانی بازاڕ چاودێری ئەم گردبوونەوەیەیان دەکرد، و ئەو خۆپیشاندەرانەی ھەوڵیان دەدا توندوتیژی دەست پێ بکەن، کۆنترۆڵ کران. === دوورخرانەوەی شا و گەڕانەوەی خومەینی === لە ١٣ی کانوونی دووەمدا، نزیکەی دوو ملیۆن کەس لە سی شاردا خۆپیشاندانیان کرد و داوای گەڕانەوەی خومەینی و دەرکردنی شایان دەکرد. لە ١٦ی کانوونی دووەم کاتێک [[محەممەدڕەزا پەھلەوی|شا]] وڵاتی بەرەو [[قاھیرە]] بەجێھێشت (بەگوێرەی ئەوەی شا لە چاوپێکەوتنەکەیدا لە فڕۆکەخانە و پێش سواربوونی فڕۆکەکە وتی: «ھەست بە ماندووێتی دەکەم و پێویستم بە پشووە»)، سەدان ھەزار کەس بۆ ئاھەنگگێڕان بەم بۆنەیەوە ڕژانە سەر شەقامەکان. لە ١٩ی کانوونی دووەمدا، دوای ئەوەی [[خومەینی]] داوای «[[گشتپرسی]] سەر شەقام»ی کرد بۆ دیاریکردنی ئەرکی ڕژێمی پاشایەتی و حکوومەتی [[شاپوور بەختیار]]، تەنھا لە [[تاران]] زیاتر لە ملیۆنێک کەس ڕژانە سەر شەقامەکان. لە ٢٣ی کانوونی دووەمدا فڕۆکەخانەکان داخران بۆ ڕێگریکردن لە ھاتنە ناوەوەی خومەینی. لە ٢٧ و ٢٨ی کانوونی دووەمدا چەند کەسێک لەکاتی خۆپیشاندانەکان بۆ داخستنی [[فڕۆکەخانە]] کوژران. لە کۆتاییدا لە ١ی شوباتی ١٩٧٩دا زیاتر لە سێ ملیۆن کەس بۆ پێشوازیکردن لە گەڕانەوەی خومەینی ھاتنە سەر شەقامەکان. ئایەتوڵڵا ڕووحوڵڵا خومەینی دوای ١٤ ساڵ لە مەنفای سیاسی گەڕایەوە [[ئێران]]. زۆرێک لە کۆمەڵگەی ئێرانی ھەستیان بە خۆشی دەکرد بەرامبەر بەو شۆڕشەی کە لە ڕێدا بوو. سیاسییە عەلمانی و چەپەکان سەرنجیان خستبووە سەر بزووتنەوەکە بە ھیوای بەدەستھێنانی دەسەڵات لە پاشکۆیدا، بە پشتگوێخستنی ئەو ڕاستییەی کە خومەینی تەواو دژەبوو بۆ ئەو ھەڵوێستانەی ئەوان پشتگیرییان لێ دەکرد. لەکاتێکدا بۆ ئێرانییە عەلمانییەکان تا دەھات ڕوون دەبووەوە کە خومەینی [[لیبرالیزم|لیبراڵ]] نییە، بەڵام بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک ڕەمزێک سەیری دەکرا و پێیان وابوو لە کۆتاییدا دەسەڵات ڕادەستی گرووپە [[عەلمانی|عەلمانییەکان]] دەکرێت.<ref>Abrahamian (1982), pp. 648-649.</ref> == ھەناردەکردنی شۆڕش == دوای سەرکەوتنی شۆڕشی ئیسلامی لە ئێران، [[ئێران]] کاری کرد بۆ ھەناردەکردنی شۆڕش، کە ھەندێک کەس (وەک [[مەھدی شەکیبایی]] ڕۆژنامەنووسی ئێرانی) بەوە لێکی دەدەنەوە کە «مامەڵەکردنە بە فکری و کولتووری لەگەڵ ئەو لایەنانەی بە ئەرێنی مامەڵە لەگەڵ شۆڕشی ئێران دەکەن، و ھیچ پەیوەندییەکی بە ڕێکخستنی بزووتنەوە ناڕەزایەتییەکان و شۆڕشگێڕکردنی گەلانی تر دژ بە سیستمە سیاسییەکانی وڵاتەکانیان نییە».<ref>https://web.archive.org/web/20241118014517/https://www.dw.com/ar/40-%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%8B-%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%B9%D9%88%D8%AF%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%85%D9%8A%D9%86%D9%8A-%D8%A3%D9%8A%D9%86-%D9%88%D8%B5%D9%84%D8%AA-%D8%A3%D8%AD%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%AA%D8%B5%D8%AF%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%AB%D9%88%D8%B1%D8%A9/a-47324483</ref> لەکاتێکدا ھەندێک کەس ئێران تۆمەتبار دەکەن بەوەی ئامانجی تەشەنەکردنە لە ناوچەکەدا لە ڕێگەی میکانیزمە مەزھەبییەکان و فراوانکردنی دەسەڵاتی خۆی، ئەمەش ئەوەیە کە [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] ڕەتی کردەوە و وتی: «کاتێک دەڵێین: دەبێت شۆڕشەکەمان ھەناردە بکەین، نابێت ئەم چەمکە ھەڵەیە بێتە ناو مێشکەکانەوە، کە ئێمە دەمانەوێت وڵاتان داگیر بکەین…، مەبەستمان لە ھەناردەکردنی شۆڕشەکەمان ئەوەیە: کە گەلان و وڵاتان بەئاگا بێنەوە، و خۆیان لەو ناڵەناڵەی تێدا دەژین ڕزگار بکەن، و لەژێر ھەژموونی ئەوانی تر دەر بچن کە سامان و کۆگاکانیان تاڵان دەکەن، لەکاتێکدا خۆیان لە ھەژاری و بێبەشیدا دەژین».<ref>https://web.archive.org/web/20200219170533/http://ar.imam-khomeini.ir/ar/n15111/%D8%A7%D9%84%D8%AB%D9%88%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%8A%D8%A9-%D9%88-%D8%AA%D8%B5%D8%AF%D9%8A%D8%B1%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%81%D9%87%D9%88%D9%85</ref> == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{بیرخستنەوەی کتێب|ref=Abrahamian1982|مؤلف=Abrahamian, Ervand |عنوان=Iran between two revolutions|ناشر=Princeton University Press|ساڵ=١٩٨٢|ژپنک=٠-٦٩١-٠٠٧٩٠-X}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|مؤلف=Milani, Abbas |عنوان=The Persian Sphinx: Amir Abbas Hoveyda and the Riddle of the Islamic Revolution|مسار=https://archive.org/details/persiansphinxami0000mila |ناشر=Mage Publishers|ساڵ=٢٠٠٠|ژپنک=٠-٩٣٤٢١١-٦١-٢}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|ref=Taheri|مؤلف=Taheri, Amir|عنوان=The Spirit of Allah |مسار= https://archive.org/details/spiritofallahkho0000tahe|ناشر=Adler & Adler |سنة=1985 |ژپنک=٠-٠٩-١٦٠٣٢٠-X|مسار أرشيف= https://web.archive.org/web/20220327104643/https://archive.org/details/spiritofallahkho0000tahe|تاريخ أرشيف=2022-03-27}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|ref=Kurzman|مؤلف=Kurzman, Charles|عنوان=The Unthinkable Revolution in Iran|ناشر=Harvard University Press|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٠-٦٧٤-٠١٣٢٨-X}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|ref=Harney|مؤلف=Harney, Desmond|عنوان=The priest and the king: an eyewitness account of the Islamic revolution|مسار=https://archive.org/details/priestkingeyewit0000harn|ناشر=I.B. Tauris|ساڵ=١٩٩٨}} {{commons category|Iranian Revolution}} {{ئیسلامی سیاسی}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|ئێران|ئیسلام|مێژوو|شیعە|دەیەی ١٩٧٠}} [[پۆل:شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران]] [[پۆل:ئێران لە ١٩٧٩]] [[پۆل:ناڕەزایییەکان]] [[پۆل:مێژووی ئیسلام]] [[پۆل:سیاسەت لە ١٩٧٩]] [[پۆل:ڕووحوڵڵا خومەینی]] [[پۆل:شۆڕشی ئیسلامیی ئێران]] [[پۆل:مێژووی ئێران]] [[پۆل:کۆمارە ئیسلامییەکان]] il7sz416ydxfgq7sbc6x18vlp6qxduy 0 38338 1574746 187339 2026-04-11T17:29:26Z Xqbot 261 بۆت: چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[سەردەمی ھێلینیستی]] 1574746 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[سەردەمی ھێلینیستی]] 2ip35g6v61olyiugvjjvi3zbfn1ktdf 0 42773 1574691 1563961 2026-04-11T14:42:51Z 1silent scientist 51740 /* ژیان */ 1574691 wikitext text/x-wiki {{ژکزی بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''مەحموود ئەحمەدینەژاد''' (٢٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٦) شەشەمین [[سەرۆک کۆمار]]ی پێشووی کۆماری ئیسلامی [[ئێران]]ە. ماوە‌یە‌ک پارێزگاری [[ئە‌ردە‌بیل]] بووە نە‌ژاد لە‌دە‌ورە‌ی دووە‌می سە‌رۆکایە‌تی بە ٢٤ ملیۆن و ٥٩٧ دە‌نگ سە‌رکە‌وت دوبارە بۆ پۆستی سە‌رۆکایە‌تی بە‌دووخول لە٢٠٠٥ تا ٢٠١٣ لە‌پۆستی سە‌رۆکایە‌تیدابووە. == ژیانی پێشینە و خوێندن == مەحموود ئەحمەدینەژاد لە ٢٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٦ لە گوندی [[ئارادان، ئێران|ئارادان]]، نزیک [[گەرمسار]] لە [[پارێزگای سمنان]] لە [[ئێرانی پەھلەوی]] لەدایکبووە. دایکی، خانم، [[سەیدە]] بوو، کە [[نازناو]]ێکی شانازییە و دەدرێت بەوانەی کە پێیان وایە نەوەی ڕاستەوخۆی خوێنی پێغەمبەری ئیسلام [[محەممەد]]ن.<ref name="bookref1"/> باوکی، ئەحمەد، بەقاڵ و سەرتاشێکی فارس بوو، و موسڵمانێکی [[شیعە|شیعەی]] ئایینی بوو کە وانەی [[قورئان]]ی دەگوتەوە.<ref name="bookref1">{{cite book|last1=Melman|first1=Yossi|first2=Meir|last2=Javedanfar|title=The Nuclear Sphinx of Tehran: Mahmoud Ahmadinejad and the State of Iran|publisher=Basic Books|year=2007|pages=[https://archive.org/details/nuclearsphinxoft00melm/page/1 1–3]|isbn=9780786718870|url=https://archive.org/details/nuclearsphinxoft00melm/page/1}}</ref> کاتێک مەحموود تەمەنی یەک ساڵ بوو، خێزانەکەی گواستیانەوە بۆ [[تاران]]. باوکی مەحموود [[ناوی خێزانی|ناوی خێزانەکەیانی]] لە «سابۆرجیان»<ref>{{Cite news |last=Tait |first=Robert |date=2005-07-01 |title=A humble beginning helped to form Iran's new hard man |url=https://www.theguardian.com/world/2005/jul/02/iran.roberttait |access-date=2025-05-17 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> یان «سەباغیان» ({{langx|fa|صباغیان}}) بۆ ئەحمەدینەژاد لە ساڵی ١٩٦٠دا گۆڕی بۆ ئەوەی لە جیاکاری دووربکەونەوە کاتێک خێزانەکە گواستیانەوە بۆ شارەکە. «سابۆڕ» بە فارسی بە واتای ڕەنگکەری داو دێت، پیشەیەکی باو بوو لە پیشەسازی فەرشی سمناندا. «ئەحمەدینەژاد» لێکدراوێکە لە «ئەحمەدی» و «نەژاد». ئەحمەد ناوی باوکی بوو. پاشگری «نەژاد» لە فارسیدا بە واتای ڕەگەز دێت، بۆیە زاراوەی ئەحمەدی نەژاد بە واتای «نەژادی ئەحمەد» دێت. بەپێی چاوپێکەوتنەکان لەگەڵ خزمەکانی ئەحمەدی نەژاد، باوکی، کە لەو کاتەدا وەک دوکاندارێک کاری دەکرد، خانووەکەی لە تاران فرۆشت و خانوویەکی بچووکتر کڕی، و پارە زیادەکەی بەخشی بە خێرخوازی و کەسانی ھەژار.<ref>{{cite book|first1=Anoushiravan|last1=Enteshami |first2=Mahjoob|last2=Zweiri |title=Iran and the rise of Neoconservatives, the politics of Tehran's silent Revolution|year=2007 |page=53|publisher=I. B. Tauris}}</ref> لە ساڵی ١٩٧٦دا، ئەحمەدینەژاد بەشداری تاقیکردنەوەی نیشتمانیی چوونە ناو زانکۆی ئێرانی کرد. بەپێی ژیاننامەی خۆنووسی، لەو ساڵەدا پلەی ١٣٢ەمی لە نێوان ٤٠٠،٠٠٠ بەشداربوودا بەدەستھێنا،<ref name=EABBBC20060814 >{{cite news|title=Iran's president launches weblog |publisher=BBC|date=14 August 2006|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4790005.stm|access-date=28 July 2009}}</ref> و دوای ماوەیەکی کەم لە [[زانکۆی زانست و تەکنەلۆژیای ئێران]] کە لە تاران ھەڵکەوتووە، وەک خوێندکاری بەکالۆریۆس لە ئەندازیاریی شارستانی ناوی تۆمار کرد. ئەو دواتر لە ساڵی ١٩٩٧دا بڕوانامەی دکتۆرای لە ئەندازیاری و پلاندانانی گواستنەوە لە زانکۆی زانست و تەکنەلۆژیای ئێران بەدەستھێنا، کاتێک پارێزگاری [[پارێزگای ئەردەوێڵ]] بوو، کە لە باکووری ڕۆژاوای وڵاتەکە ھەڵکەوتووە.{{Citation needed|date=ئابی ٢٠١٩}} == کاروانە کارگێڕی و ئەکادیمییەکان == ھەندێک وردەکاری ژیانی ئەحمەدینەژاد لە ماوەی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا بە ئاشکرا نازانرێن، بەڵام زانراوە کە چەندین پۆستی کارگێڕی لە پارێزگای [[ئازەربایجانی ڕۆژاوا]]، [[ئێران]] ھەبووە.<ref name="JLAnderson">{{cite web|url=https://newyorker.com/reporting/2009/04/13/090413fa_fact_anderson|title=Can Iran Change? High stakes in Mahmoud Ahmadinejad's reelection campaign|last=Lee|first=Jon|date=7 January 2009|work=New Yorker|access-date=18 June 2011}}</ref> زۆرێک لە ڕاپۆرتەکان دەڵێن دوای ئەوەی [[سەددام حوسێن]] فەرمانی [[ھێرشی عێراق بۆ سەر ئێران|ھێرشی عێراق بۆ سەر ئێران]]ی دا، ئەحمەدینەژاد پەیوەندی بە [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]]یەوە کردووە{{citation needed|date=September 2023}} و لە دەزگای ھەواڵگری و ئاسایشی ئەواندا کاری کردووە،{{citation needed|date=September 2023}} بەڵام ڕاوێژکارەکەی موجتەبا سەمارە ھاشمی گوتوویەتی: «ئەو ھەرگیز نەبووەتە ئەندام یان ئەندامێکی فەرمیی سوپای پاسداران»، بەڵکو وەک خۆبەخشێکی وەک [[بەسیجی|بەسیجی]] بووە.<ref name=EABFT20080530>{{cite news| first=Najmeh |last=Bozorgmehr|url=https://www.ft.com/content/3c04bcbc-2d9e-11dd-b92a-000077b07658|title=Interview transcript: Mojtaba Samareh-Hashemi|access-date=28 July 2009|date=30 May 2008|work=[[Financial Times]]}}</ref> ئەحمەدینەژاد لە ساڵی ١٩٨٦ لە بەرنامەیەکی [[ماستەر لە زانست|ماستەر لە زانست]] لە زانکۆکەی خۆی وەرگیرا. لە ساڵی ١٩٨٩ وەک مامۆستا چووە ناو دەستەی مامۆستایانی ئەوێ،<ref name="bioSenate">{{cite web|first=Hussein D.|last=Hassan|title=Profile and Statements of President Mahmoud Ahmadinejad|publisher=[[Library of Congress]]|date=16 January 2007|url=http://brownback.senate.gov/public/legissues/foreignpol_crsreportiranprofilestateofpres.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20100106163238/http://brownback.senate.gov/public/legissues/foreignpol_crsreportiranprofilestateofpres.pdf|archive-date=6 January 2010 |access-date=28 July 2009}}</ref> و لە ساڵی ١٩٩٧ بڕوانامەی [[دکتۆرا]]ی لە ئەندازیاریی شارستانی و پلاندانانی گواستنەوەی [[ھاتووچۆ]] بەدەستھێنا. == کاروانی سیاسیی سەرەتا == دوای [[شۆڕشی ئیسلامی]]، ئەحمەدینەژاد بوو بە ئەندامی [[دەفتەری بەھێزکردنی یەکگرتوویی]]، ڕێکخراوێک کە پەرەی پێدرابوو بۆ ڕێگری لەوەی خوێندکاران ھاوسۆزی بنوێنن یان ھاوپەیمانی بکەن لەگەڵ ڕێکخراوی چەکداری نوێی [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران|موجاھیدینی خەلق]]. ئەحمەدینەژاد بۆ یەکەمجار پۆستی سیاسی وەک پارێزگاری دانەنراو بۆ ھەردوو [[ماکۆ]] و [[خۆی]] لە [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] لە ماوەی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا وەرگرت.{{citation needed|date=September 2023}} ئەو لە کۆتاییدا بۆ ماوەی دوو ساڵ بوو بە ڕاوێژکاری پارێزگاری گشتیی [[پارێزگای کوردستان]].<ref name="bioSenate" /> لە ماوەی خوێندنی دکتۆراکەی لە تاران، وەک پارێزگاری گشتیی [[پارێزگای ئەردەوێڵ]]ی تازە پێکھێنراو لە ١٩٩٣ەوە تا ئەوکاتەی [[محەممەد خاتەمی]] لە ساڵی ١٩٩٧ لەکارەکەی لای برد، دەستنیشانکرا، کە دواتر گەڕایەوە بۆ وانەگوتنەوە.<ref name="bioSenate" /> == سەرۆکی شارەوانیی تاران (٢٠٠٣–٢٠٠٥) == [[پەڕگە:Mahmoud Ahmadinejad - May 22, 2003.png|وێنۆک|ڕاست|ئەحمەدینەژاد لە ٢٠٠٣]] کێبڕکێی ھەڵبژاردنی سەرۆکی شارەوانیی ٢٠٠٣ لە تاران کاندیدە [[پارێزگار (سیاسەت)|پارێزگارەکانی]] لە [[ھاوپەیمانیی ئاوەدانکەرانی ئێرانی ئیسلامی]] بۆ [[ئەنجومەنی شاری تاران]] ھەڵبژارد. ئەنجومەنەکە ئەحمەدینەژادی وەک [[سەرۆکی شارەوانیی تاران|سەرۆکی شارەوانی]] دەستنیشان کرد.{{citation needed|date=September 2023}} وەک سەرۆکی شارەوانی، ئەو گۆڕانکارییانەی ھەڵوەشاندەوە کە لەلایەن سەرۆک شارەوانییە [[میانڕەو]] و [[ڕیفۆرمخوازی|ڕیفۆرمخوازەکانی]] پێشووترەوە کرابوون. ئەو جەختی ئایینی خستە سەر چالاکییەکانی ئەو ناوەندە کولتوورییانەی کە ئەوان دایانمەزراندبوو، جیاکردنەوەی [[ئەسانسۆر]]ی بۆ پیاوان و ژنان لە نووسینگەکانی شارەوانی بڵاوکردەوە، و پێشنیاری کرد کە ئەو کەسانەی لە [[جەنگی ئێران و عێراق]]دا کوژراون لە [[مەیدان (شار)|مەیدانە]] سەرەکییەکانی شاری تاراندا بنێژرێن. ئەو ھەروەھا کاری کرد بۆ باشترکردنی سیستەمی ھاتووچۆ و جەختی خستە سەر [[خێرخوازی (سیفەت)|خێرخوازی]]، وەک دابەشکردنی شۆربای بێبەرامبەر بەسەر ھەژاراندا.{{Citation needed|date=August 2019}} دوای ھەڵبژاردنی بۆ سەرۆکایەتی، دەستلەکارکێشانەوەی ئەحمەدینەژاد وەک سەرۆکی شارەوانیی تاران لە ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٥ قبوڵ کرا. دوای دوو ساڵ وەک سەرۆکی شارەوانی، ئەحمەدینەژاد یەکێک بوو لە ٦٥ فیناڵیست بۆ [[سەرۆک شارەوانیی جیھان]] لە ساڵی ٢٠٠٥، کە لە نێوان \٥٥٠ کاندید ھەڵبژێردرابوون، تەنھا نۆیان خەڵکی ئاسیا بوون.<ref name=":2">{{Cite web |title=World Mayor: World Mayor 2005 finalists |url=http://www.worldmayor.com/results05/worldmayor_finalists05.html |access-date=2025-05-17 |website=www.worldmayor.com}}</ref> ئەو لە نێوان سێ کاندیدە بەھێزەکەدا بوو بۆ لیستی دە کەسی یەکەم، بەڵام دەستلەکارکێشانەوەکەی وای لێکرد مەرجەکانی تێدا نەمێنێت.<ref name=":2" /> == ژیانی تایبەتی == ئەحمەدینەژاد ھاوسەرگیری کردووە، و کچێک و دوو کوڕی ھەیە.<ref>{{cite web|url=https://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1145961353570&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull |title=Bio: Ahmadinejad |work=JPost |date=16 May 2006 |access-date=18 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718232931/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1145961353570&pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull |archive-date=18 July 2011 |url-status=dead }}</ref> کوڕە گەورەکەی لە ساڵی ٢٠٠٨دا لەگەڵ کچێکی [[ئیسفەندیار ڕەحیم مەشایی]] ھاوسەرگیری کرد.<ref name=pbs>[https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2011/03/esfandiar-rahim-mashaei-irans-next-president.html#ixzz1c6ojsZKf Esfandiar Rahim Mashaei: Iran's Next President?] Kourosh Rahimkhani PBS 31 March 2011</ref><ref name=maj2010>{{cite journal|title=A loyal liability|journal=The Majalla|date=22 December 2010|url=http://www.majalla.com/eng/2010/12/article55220236|access-date=29 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131021151324/http://www.majalla.com/eng/2010/12/article55220236|archive-date=21 October 2013|url-status=dead}}</ref> لایەنگرانی ئەحمەدینەژاد ئەو بە پیاوێکی سادە دەزانن کە ژیانێکی کەمفێر بەسەر دەبات.<ref>{{cite web|agency= AFP |url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hJCaIeo2jqxiNDPX4-zKk3baqpog|archive-url=https://web.archive.org/web/20111026052834/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hJCaIeo2jqxiNDPX4-zKk3baqpog|url-status=dead|archive-date=26 October 2011|title=Khamenei offers implicit support to Ahmadinejad |date=12 May 2009|access-date=7 September 2010}}</ref> وەک سەرۆک کۆمار، ویستی لە ھەمان ئەو خانووەی تاراندا بەردەوام بێت لە ژیان کە خێزانەکەی تێیدا دەژیان تا ئەو کاتەی ڕاوێژکارانی تەناھی جەختیان کردەوە کە دەبێت بگوازێتەوە. ئەحمەدینەژاد فەرشە کۆنە فارسییەکانی ناو کۆشکی سەرۆکایەتی بۆ مۆزەخانەی فەرش نارد، و لە جیاتی ئەوە فەرشی ھەرزانی بەکارھێنا. دەگوترا کە ئەو کورسی (VIP) لە فڕۆکەی سەرۆکایەتی ڕەتکردووەتەوە، و لە کۆتاییدا فڕۆکەیەکی بارھەڵگری لە جیاتی دانا.<ref name= JLAnderson /><ref>{{cite news|title=Africa can Learn from President Mahmoud Ahmadinejad|url=http://www.africanexecutive.com/modules/magazine/articles.php?article=4368|work=The African Executive|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110707101117/http://www.africanexecutive.com/modules/magazine/articles.php?article=4368|archive-date=7 July 2011}}</ref> لەگەڵ بەدەستھێنانی سەرۆکایەتیی ئێران، ئەحمەدینەژاد یەکەم کۆبوونەوەی کابینەکەی لە [[مەزارگەی ئیمام ڕەزا]] لە مەشھەد ئەنجامدا، کارێک کە وەک «خواناسانە» ھەژمار کرا.<ref>{{cite news| first= Pepe| last= Escobar| title= Travels in Ahmadinejadland|url= http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/GI15Ak02.html |archive-url= https://web.archive.org/web/20051213234500/http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/GI15Ak02.html |url-status= unfit |archive-date= 13 December 2005 | work= [[Asia Times]]| date= 15 September 2015}}</ref> ئەو ھەروەھا شوێنێکی زیادەی بۆ [[ئیمامی ١٢یەم]] لە کۆبوونەوە ھەفتانەییەکانی کابینەکەیدا دادەنا.<ref>{{cite news|title=A modern history of Iran|url=https://www.economist.com/news/books-and-arts/21731375-abbas-amanat-looks-role-cultural-literary-and-intellectual-ideas-have-played|access-date=18 November 2017|newspaper=[[The Economist]]|date=18 November 2017}}</ref> == سەرچاوەکان == * [https://www.hamshahrionline.ir/news/29750/زندگینامە-محمود-احمدی-نژاد-۱۳۳۵ زندگینامە: محمود احمدی نژاد (١٣٣٥-)] * [http://www.iust.ac.ir/content/7131/دکتر-محمود-احمدی-نژاد دکتر محمود احمدی نژاد] {{سەرۆککۆمارەکانی ئێران}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|ئێران|زانستی سیاسەت}} {{پۆلی کۆمنز|Mahmoud Ahmadinejad}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:مەحموود ئەحمەدینەژاد]] [[پۆل:شارەوانانی تاران]] [[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ئێران]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦]] [[پۆل:سیایسەتوانە ئێرانییەکان]] [[پۆل:دژە زایۆنیزم]] [[پۆل:شیعە ئێرانییەکان]] 71ovg7c01ucyjdk1rhcwmf5ls12fokw 1574692 1574691 2026-04-11T14:44:44Z 1silent scientist 51740 1574692 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''مەحموود ئەحمەدینەژاد''' (٢٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٦) شەشەمین [[سەرۆک کۆمار]]ی پێشووی کۆماری ئیسلامیی [[ئێران]]ە. ماوە‌یە‌ک پارێزگاری [[ئەردەوێڵ]] بووە نە‌ژاد لە‌ خوولی دووە‌می سە‌رۆکایە‌تی بە ٢٤ ملیۆن و ٥٩٧ دە‌نگ سە‌رکە‌وت دووبارە بۆ پۆستی سە‌رۆکایە‌تی بە‌ دوو خول لە ٢٠٠٥ تا ٢٠١٣ لە‌ پۆستی سە‌رۆکایە‌تیدا بوو. == ژیانی پێشینە و خوێندن == مەحموود ئەحمەدینەژاد لە ٢٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٦ لە گوندی [[ئارادان، ئێران|ئارادان]]، نزیک [[گەرمسار]] لە [[پارێزگای سمنان]] لە [[ئێرانی پەھلەوی]] لەدایکبووە. دایکی، خانم، [[سەیدە]] بوو، کە [[نازناو]]ێکی شانازییە و دەدرێت بەوانەی کە پێیان وایە نەوەی ڕاستەوخۆی خوێنی پێغەمبەری ئیسلام [[محەممەد]]ن.<ref name="bookref1"/> باوکی، ئەحمەد، بەقاڵ و سەرتاشێکی فارس بوو، و موسڵمانێکی [[شیعە|شیعەی]] ئایینی بوو کە وانەی [[قورئان]]ی دەگوتەوە.<ref name="bookref1">{{cite book|last1=Melman|first1=Yossi|first2=Meir|last2=Javedanfar|title=The Nuclear Sphinx of Tehran: Mahmoud Ahmadinejad and the State of Iran|publisher=Basic Books|year=2007|pages=[https://archive.org/details/nuclearsphinxoft00melm/page/1 1–3]|isbn=9780786718870|url=https://archive.org/details/nuclearsphinxoft00melm/page/1}}</ref> کاتێک مەحموود تەمەنی یەک ساڵ بوو، خێزانەکەی گواستیانەوە بۆ [[تاران]]. باوکی مەحموود [[ناوی خێزانی|ناوی خێزانەکەیانی]] لە «سابۆرجیان»<ref>{{Cite news |last=Tait |first=Robert |date=2005-07-01 |title=A humble beginning helped to form Iran's new hard man |url=https://www.theguardian.com/world/2005/jul/02/iran.roberttait |access-date=2025-05-17 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> یان «سەباغیان» ({{langx|fa|صباغیان}}) بۆ ئەحمەدینەژاد لە ساڵی ١٩٦٠دا گۆڕی بۆ ئەوەی لە جیاکاری دووربکەونەوە کاتێک خێزانەکە گواستیانەوە بۆ شارەکە. «سابۆڕ» بە فارسی بە واتای ڕەنگکەری داو دێت، پیشەیەکی باو بوو لە پیشەسازی فەرشی سمناندا. «ئەحمەدینەژاد» لێکدراوێکە لە «ئەحمەدی» و «نەژاد». ئەحمەد ناوی باوکی بوو. پاشگری «نەژاد» لە فارسیدا بە واتای ڕەگەز دێت، بۆیە زاراوەی ئەحمەدی نەژاد بە واتای «نەژادی ئەحمەد» دێت. بەپێی چاوپێکەوتنەکان لەگەڵ خزمەکانی ئەحمەدی نەژاد، باوکی، کە لەو کاتەدا وەک دوکاندارێک کاری دەکرد، خانووەکەی لە تاران فرۆشت و خانوویەکی بچووکتر کڕی، و پارە زیادەکەی بەخشی بە خێرخوازی و کەسانی ھەژار.<ref>{{cite book|first1=Anoushiravan|last1=Enteshami |first2=Mahjoob|last2=Zweiri |title=Iran and the rise of Neoconservatives, the politics of Tehran's silent Revolution|year=2007 |page=53|publisher=I. B. Tauris}}</ref> لە ساڵی ١٩٧٦دا، ئەحمەدینەژاد بەشداری تاقیکردنەوەی نیشتمانیی چوونە ناو زانکۆی ئێرانی کرد. بەپێی ژیاننامەی خۆنووسی، لەو ساڵەدا پلەی ١٣٢ەمی لە نێوان ٤٠٠،٠٠٠ بەشداربوودا بەدەستھێنا،<ref name=EABBBC20060814 >{{cite news|title=Iran's president launches weblog |publisher=BBC|date=14 August 2006|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4790005.stm|access-date=28 July 2009}}</ref> و دوای ماوەیەکی کەم لە [[زانکۆی زانست و تەکنەلۆژیای ئێران]] کە لە تاران ھەڵکەوتووە، وەک خوێندکاری بەکالۆریۆس لە ئەندازیاریی شارستانی ناوی تۆمار کرد. ئەو دواتر لە ساڵی ١٩٩٧دا بڕوانامەی دکتۆرای لە ئەندازیاری و پلاندانانی گواستنەوە لە زانکۆی زانست و تەکنەلۆژیای ئێران بەدەستھێنا، کاتێک پارێزگاری [[پارێزگای ئەردەوێڵ]] بوو، کە لە باکووری ڕۆژاوای وڵاتەکە ھەڵکەوتووە.{{Citation needed|date=ئابی ٢٠١٩}} == کاروانە کارگێڕی و ئەکادیمییەکان == ھەندێک وردەکاری ژیانی ئەحمەدینەژاد لە ماوەی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا بە ئاشکرا نازانرێن، بەڵام زانراوە کە چەندین پۆستی کارگێڕی لە پارێزگای [[ئازەربایجانی ڕۆژاوا]]، [[ئێران]] ھەبووە.<ref name="JLAnderson">{{cite web|url=https://newyorker.com/reporting/2009/04/13/090413fa_fact_anderson|title=Can Iran Change? High stakes in Mahmoud Ahmadinejad's reelection campaign|last=Lee|first=Jon|date=7 January 2009|work=New Yorker|access-date=18 June 2011}}</ref> زۆرێک لە ڕاپۆرتەکان دەڵێن دوای ئەوەی [[سەددام حوسێن]] فەرمانی [[ھێرشی عێراق بۆ سەر ئێران|ھێرشی عێراق بۆ سەر ئێران]]ی دا، ئەحمەدینەژاد پەیوەندی بە [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]]یەوە کردووە{{citation needed|date=September 2023}} و لە دەزگای ھەواڵگری و ئاسایشی ئەواندا کاری کردووە،{{citation needed|date=September 2023}} بەڵام ڕاوێژکارەکەی موجتەبا سەمارە ھاشمی گوتوویەتی: «ئەو ھەرگیز نەبووەتە ئەندام یان ئەندامێکی فەرمیی سوپای پاسداران»، بەڵکو وەک خۆبەخشێکی وەک [[بەسیجی|بەسیجی]] بووە.<ref name=EABFT20080530>{{cite news| first=Najmeh |last=Bozorgmehr|url=https://www.ft.com/content/3c04bcbc-2d9e-11dd-b92a-000077b07658|title=Interview transcript: Mojtaba Samareh-Hashemi|access-date=28 July 2009|date=30 May 2008|work=[[Financial Times]]}}</ref> ئەحمەدینەژاد لە ساڵی ١٩٨٦ لە بەرنامەیەکی [[ماستەر لە زانست|ماستەر لە زانست]] لە زانکۆکەی خۆی وەرگیرا. لە ساڵی ١٩٨٩ وەک مامۆستا چووە ناو دەستەی مامۆستایانی ئەوێ،<ref name="bioSenate">{{cite web|first=Hussein D.|last=Hassan|title=Profile and Statements of President Mahmoud Ahmadinejad|publisher=[[Library of Congress]]|date=16 January 2007|url=http://brownback.senate.gov/public/legissues/foreignpol_crsreportiranprofilestateofpres.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20100106163238/http://brownback.senate.gov/public/legissues/foreignpol_crsreportiranprofilestateofpres.pdf|archive-date=6 January 2010 |access-date=28 July 2009}}</ref> و لە ساڵی ١٩٩٧ بڕوانامەی [[دکتۆرا]]ی لە ئەندازیاریی شارستانی و پلاندانانی گواستنەوەی [[ھاتووچۆ]] بەدەستھێنا. == کاروانی سیاسیی سەرەتا == دوای [[شۆڕشی ئیسلامی]]، ئەحمەدینەژاد بوو بە ئەندامی [[دەفتەری بەھێزکردنی یەکگرتوویی]]، ڕێکخراوێک کە پەرەی پێدرابوو بۆ ڕێگری لەوەی خوێندکاران ھاوسۆزی بنوێنن یان ھاوپەیمانی بکەن لەگەڵ ڕێکخراوی چەکداری نوێی [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران|موجاھیدینی خەلق]]. ئەحمەدینەژاد بۆ یەکەمجار پۆستی سیاسی وەک پارێزگاری دانەنراو بۆ ھەردوو [[ماکۆ]] و [[خۆی]] لە [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] لە ماوەی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا وەرگرت.{{citation needed|date=September 2023}} ئەو لە کۆتاییدا بۆ ماوەی دوو ساڵ بوو بە ڕاوێژکاری پارێزگاری گشتیی [[پارێزگای کوردستان]].<ref name="bioSenate" /> لە ماوەی خوێندنی دکتۆراکەی لە تاران، وەک پارێزگاری گشتیی [[پارێزگای ئەردەوێڵ]]ی تازە پێکھێنراو لە ١٩٩٣ەوە تا ئەوکاتەی [[محەممەد خاتەمی]] لە ساڵی ١٩٩٧ لەکارەکەی لای برد، دەستنیشانکرا، کە دواتر گەڕایەوە بۆ وانەگوتنەوە.<ref name="bioSenate" /> == سەرۆکی شارەوانیی تاران (٢٠٠٣–٢٠٠٥) == [[پەڕگە:Mahmoud Ahmadinejad - May 22, 2003.png|وێنۆک|ڕاست|ئەحمەدینەژاد لە ٢٠٠٣]] کێبڕکێی ھەڵبژاردنی سەرۆکی شارەوانیی ٢٠٠٣ لە تاران کاندیدە [[پارێزگار (سیاسەت)|پارێزگارەکانی]] لە [[ھاوپەیمانیی ئاوەدانکەرانی ئێرانی ئیسلامی]] بۆ [[ئەنجومەنی شاری تاران]] ھەڵبژارد. ئەنجومەنەکە ئەحمەدینەژادی وەک [[سەرۆکی شارەوانیی تاران|سەرۆکی شارەوانی]] دەستنیشان کرد.{{citation needed|date=September 2023}} وەک سەرۆکی شارەوانی، ئەو گۆڕانکارییانەی ھەڵوەشاندەوە کە لەلایەن سەرۆک شارەوانییە [[میانڕەو]] و [[ڕیفۆرمخوازی|ڕیفۆرمخوازەکانی]] پێشووترەوە کرابوون. ئەو جەختی ئایینی خستە سەر چالاکییەکانی ئەو ناوەندە کولتوورییانەی کە ئەوان دایانمەزراندبوو، جیاکردنەوەی [[ئەسانسۆر]]ی بۆ پیاوان و ژنان لە نووسینگەکانی شارەوانی بڵاوکردەوە، و پێشنیاری کرد کە ئەو کەسانەی لە [[جەنگی ئێران و عێراق]]دا کوژراون لە [[مەیدان (شار)|مەیدانە]] سەرەکییەکانی شاری تاراندا بنێژرێن. ئەو ھەروەھا کاری کرد بۆ باشترکردنی سیستەمی ھاتووچۆ و جەختی خستە سەر [[خێرخوازی (سیفەت)|خێرخوازی]]، وەک دابەشکردنی شۆربای بێبەرامبەر بەسەر ھەژاراندا.{{Citation needed|date=August 2019}} دوای ھەڵبژاردنی بۆ سەرۆکایەتی، دەستلەکارکێشانەوەی ئەحمەدینەژاد وەک سەرۆکی شارەوانیی تاران لە ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٥ قبوڵ کرا. دوای دوو ساڵ وەک سەرۆکی شارەوانی، ئەحمەدینەژاد یەکێک بوو لە ٦٥ فیناڵیست بۆ [[سەرۆک شارەوانیی جیھان]] لە ساڵی ٢٠٠٥، کە لە نێوان \٥٥٠ کاندید ھەڵبژێردرابوون، تەنھا نۆیان خەڵکی ئاسیا بوون.<ref name=":2">{{Cite web |title=World Mayor: World Mayor 2005 finalists |url=http://www.worldmayor.com/results05/worldmayor_finalists05.html |access-date=2025-05-17 |website=www.worldmayor.com}}</ref> ئەو لە نێوان سێ کاندیدە بەھێزەکەدا بوو بۆ لیستی دە کەسی یەکەم، بەڵام دەستلەکارکێشانەوەکەی وای لێکرد مەرجەکانی تێدا نەمێنێت.<ref name=":2" /> == ژیانی تایبەتی == ئەحمەدینەژاد ھاوسەرگیری کردووە، و کچێک و دوو کوڕی ھەیە.<ref>{{cite web|url=https://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1145961353570&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull |title=Bio: Ahmadinejad |work=JPost |date=16 May 2006 |access-date=18 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718232931/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1145961353570&pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull |archive-date=18 July 2011 |url-status=dead }}</ref> کوڕە گەورەکەی لە ساڵی ٢٠٠٨دا لەگەڵ کچێکی [[ئیسفەندیار ڕەحیم مەشایی]] ھاوسەرگیری کرد.<ref name=pbs>[https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2011/03/esfandiar-rahim-mashaei-irans-next-president.html#ixzz1c6ojsZKf Esfandiar Rahim Mashaei: Iran's Next President?] Kourosh Rahimkhani PBS 31 March 2011</ref><ref name=maj2010>{{cite journal|title=A loyal liability|journal=The Majalla|date=22 December 2010|url=http://www.majalla.com/eng/2010/12/article55220236|access-date=29 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131021151324/http://www.majalla.com/eng/2010/12/article55220236|archive-date=21 October 2013|url-status=dead}}</ref> لایەنگرانی ئەحمەدینەژاد ئەو بە پیاوێکی سادە دەزانن کە ژیانێکی کەمفێر بەسەر دەبات.<ref>{{cite web|agency= AFP |url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hJCaIeo2jqxiNDPX4-zKk3baqpog|archive-url=https://web.archive.org/web/20111026052834/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hJCaIeo2jqxiNDPX4-zKk3baqpog|url-status=dead|archive-date=26 October 2011|title=Khamenei offers implicit support to Ahmadinejad |date=12 May 2009|access-date=7 September 2010}}</ref> وەک سەرۆک کۆمار، ویستی لە ھەمان ئەو خانووەی تاراندا بەردەوام بێت لە ژیان کە خێزانەکەی تێیدا دەژیان تا ئەو کاتەی ڕاوێژکارانی تەناھی جەختیان کردەوە کە دەبێت بگوازێتەوە. ئەحمەدینەژاد فەرشە کۆنە فارسییەکانی ناو کۆشکی سەرۆکایەتی بۆ مۆزەخانەی فەرش نارد، و لە جیاتی ئەوە فەرشی ھەرزانی بەکارھێنا. دەگوترا کە ئەو کورسی (VIP) لە فڕۆکەی سەرۆکایەتی ڕەتکردووەتەوە، و لە کۆتاییدا فڕۆکەیەکی بارھەڵگری لە جیاتی دانا.<ref name= JLAnderson /><ref>{{cite news|title=Africa can Learn from President Mahmoud Ahmadinejad|url=http://www.africanexecutive.com/modules/magazine/articles.php?article=4368|work=The African Executive|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110707101117/http://www.africanexecutive.com/modules/magazine/articles.php?article=4368|archive-date=7 July 2011}}</ref> لەگەڵ بەدەستھێنانی سەرۆکایەتیی ئێران، ئەحمەدینەژاد یەکەم کۆبوونەوەی کابینەکەی لە [[مەزارگەی ئیمام ڕەزا]] لە مەشھەد ئەنجامدا، کارێک کە وەک «خواناسانە» ھەژمار کرا.<ref>{{cite news| first= Pepe| last= Escobar| title= Travels in Ahmadinejadland|url= http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/GI15Ak02.html |archive-url= https://web.archive.org/web/20051213234500/http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/GI15Ak02.html |url-status= unfit |archive-date= 13 December 2005 | work= [[Asia Times]]| date= 15 September 2015}}</ref> ئەو ھەروەھا شوێنێکی زیادەی بۆ [[ئیمامی ١٢یەم]] لە کۆبوونەوە ھەفتانەییەکانی کابینەکەیدا دادەنا.<ref>{{cite news|title=A modern history of Iran|url=https://www.economist.com/news/books-and-arts/21731375-abbas-amanat-looks-role-cultural-literary-and-intellectual-ideas-have-played|access-date=18 November 2017|newspaper=[[The Economist]]|date=18 November 2017}}</ref> == سەرچاوەکان == * [https://www.hamshahrionline.ir/news/29750/زندگینامە-محمود-احمدی-نژاد-۱۳۳۵ زندگینامە: محمود احمدی نژاد (١٣٣٥-)] * [http://www.iust.ac.ir/content/7131/دکتر-محمود-احمدی-نژاد دکتر محمود احمدی نژاد] {{سەرۆککۆمارەکانی ئێران}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|ئێران|زانستی سیاسەت}} {{پۆلی کۆمنز|Mahmoud Ahmadinejad}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:مەحموود ئەحمەدینەژاد]] [[پۆل:شارەوانانی تاران]] [[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ئێران]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦]] [[پۆل:سیایسەتوانە ئێرانییەکان]] [[پۆل:دژە زایۆنیزم]] [[پۆل:شیعە ئێرانییەکان]] 6w2xbw4fb0fsujzmj73wv49ihoqmfts 1574696 1574692 2026-04-11T15:00:27Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی بەجێماوی {{[[داڕێژە:سەرچاوەکان|سەرچاوەکان]]}} 1574696 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''مەحموود ئەحمەدینەژاد''' (٢٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٦) شەشەمین [[سەرۆک کۆمار]]ی پێشووی کۆماری ئیسلامیی [[ئێران]]ە. ماوە‌یە‌ک پارێزگاری [[ئەردەوێڵ]] بووە نە‌ژاد لە‌ خوولی دووە‌می سە‌رۆکایە‌تی بە ٢٤ ملیۆن و ٥٩٧ دە‌نگ سە‌رکە‌وت دووبارە بۆ پۆستی سە‌رۆکایە‌تی بە‌ دوو خول لە ٢٠٠٥ تا ٢٠١٣ لە‌ پۆستی سە‌رۆکایە‌تیدا بوو. == ژیانی پێشینە و خوێندن == مەحموود ئەحمەدینەژاد لە ٢٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٦ لە گوندی [[ئارادان، ئێران|ئارادان]]، نزیک [[گەرمسار]] لە [[پارێزگای سمنان]] لە [[ئێرانی پەھلەوی]] لەدایکبووە. دایکی، خانم، [[سەیدە]] بوو، کە [[نازناو]]ێکی شانازییە و دەدرێت بەوانەی کە پێیان وایە نەوەی ڕاستەوخۆی خوێنی پێغەمبەری ئیسلام [[محەممەد]]ن.<ref name="bookref1"/> باوکی، ئەحمەد، بەقاڵ و سەرتاشێکی فارس بوو، و موسڵمانێکی [[شیعە|شیعەی]] ئایینی بوو کە وانەی [[قورئان]]ی دەگوتەوە.<ref name="bookref1">{{cite book|last1=Melman|first1=Yossi|first2=Meir|last2=Javedanfar|title=The Nuclear Sphinx of Tehran: Mahmoud Ahmadinejad and the State of Iran|publisher=Basic Books|year=2007|pages=[https://archive.org/details/nuclearsphinxoft00melm/page/1 1–3]|isbn=9780786718870|url=https://archive.org/details/nuclearsphinxoft00melm/page/1}}</ref> کاتێک مەحموود تەمەنی یەک ساڵ بوو، خێزانەکەی گواستیانەوە بۆ [[تاران]]. باوکی مەحموود [[ناوی خێزانی|ناوی خێزانەکەیانی]] لە «سابۆرجیان»<ref>{{Cite news |last=Tait |first=Robert |date=2005-07-01 |title=A humble beginning helped to form Iran's new hard man |url=https://www.theguardian.com/world/2005/jul/02/iran.roberttait |access-date=2025-05-17 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> یان «سەباغیان» ({{langx|fa|صباغیان}}) بۆ ئەحمەدینەژاد لە ساڵی ١٩٦٠دا گۆڕی بۆ ئەوەی لە جیاکاری دووربکەونەوە کاتێک خێزانەکە گواستیانەوە بۆ شارەکە. «سابۆڕ» بە فارسی بە واتای ڕەنگکەری داو دێت، پیشەیەکی باو بوو لە پیشەسازی فەرشی سمناندا. «ئەحمەدینەژاد» لێکدراوێکە لە «ئەحمەدی» و «نەژاد». ئەحمەد ناوی باوکی بوو. پاشگری «نەژاد» لە فارسیدا بە واتای ڕەگەز دێت، بۆیە زاراوەی ئەحمەدی نەژاد بە واتای «نەژادی ئەحمەد» دێت. بەپێی چاوپێکەوتنەکان لەگەڵ خزمەکانی ئەحمەدی نەژاد، باوکی، کە لەو کاتەدا وەک دوکاندارێک کاری دەکرد، خانووەکەی لە تاران فرۆشت و خانوویەکی بچووکتر کڕی، و پارە زیادەکەی بەخشی بە خێرخوازی و کەسانی ھەژار.<ref>{{cite book|first1=Anoushiravan|last1=Enteshami |first2=Mahjoob|last2=Zweiri |title=Iran and the rise of Neoconservatives, the politics of Tehran's silent Revolution|year=2007 |page=53|publisher=I. B. Tauris}}</ref> لە ساڵی ١٩٧٦دا، ئەحمەدینەژاد بەشداری تاقیکردنەوەی نیشتمانیی چوونە ناو زانکۆی ئێرانی کرد. بەپێی ژیاننامەی خۆنووسی، لەو ساڵەدا پلەی ١٣٢ەمی لە نێوان ٤٠٠،٠٠٠ بەشداربوودا بەدەستھێنا،<ref name=EABBBC20060814 >{{cite news|title=Iran's president launches weblog |publisher=BBC|date=14 August 2006|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4790005.stm|access-date=28 July 2009}}</ref> و دوای ماوەیەکی کەم لە [[زانکۆی زانست و تەکنەلۆژیای ئێران]] کە لە تاران ھەڵکەوتووە، وەک خوێندکاری بەکالۆریۆس لە ئەندازیاریی شارستانی ناوی تۆمار کرد. ئەو دواتر لە ساڵی ١٩٩٧دا بڕوانامەی دکتۆرای لە ئەندازیاری و پلاندانانی گواستنەوە لە زانکۆی زانست و تەکنەلۆژیای ئێران بەدەستھێنا، کاتێک پارێزگاری [[پارێزگای ئەردەوێڵ]] بوو، کە لە باکووری ڕۆژاوای وڵاتەکە ھەڵکەوتووە.{{Citation needed|date=ئابی ٢٠١٩}} == کاروانە کارگێڕی و ئەکادیمییەکان == ھەندێک وردەکاری ژیانی ئەحمەدینەژاد لە ماوەی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا بە ئاشکرا نازانرێن، بەڵام زانراوە کە چەندین پۆستی کارگێڕی لە پارێزگای [[ئازەربایجانی ڕۆژاوا]]، [[ئێران]] ھەبووە.<ref name="JLAnderson">{{cite web|url=https://newyorker.com/reporting/2009/04/13/090413fa_fact_anderson|title=Can Iran Change? High stakes in Mahmoud Ahmadinejad's reelection campaign|last=Lee|first=Jon|date=7 January 2009|work=New Yorker|access-date=18 June 2011}}</ref> زۆرێک لە ڕاپۆرتەکان دەڵێن دوای ئەوەی [[سەددام حوسێن]] فەرمانی [[ھێرشی عێراق بۆ سەر ئێران|ھێرشی عێراق بۆ سەر ئێران]]ی دا، ئەحمەدینەژاد پەیوەندی بە [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]]یەوە کردووە{{citation needed|date=September 2023}} و لە دەزگای ھەواڵگری و ئاسایشی ئەواندا کاری کردووە،{{citation needed|date=September 2023}} بەڵام ڕاوێژکارەکەی موجتەبا سەمارە ھاشمی گوتوویەتی: «ئەو ھەرگیز نەبووەتە ئەندام یان ئەندامێکی فەرمیی سوپای پاسداران»، بەڵکو وەک خۆبەخشێکی وەک [[بەسیجی|بەسیجی]] بووە.<ref name=EABFT20080530>{{cite news| first=Najmeh |last=Bozorgmehr|url=https://www.ft.com/content/3c04bcbc-2d9e-11dd-b92a-000077b07658|title=Interview transcript: Mojtaba Samareh-Hashemi|access-date=28 July 2009|date=30 May 2008|work=[[Financial Times]]}}</ref> ئەحمەدینەژاد لە ساڵی ١٩٨٦ لە بەرنامەیەکی [[ماستەر لە زانست|ماستەر لە زانست]] لە زانکۆکەی خۆی وەرگیرا. لە ساڵی ١٩٨٩ وەک مامۆستا چووە ناو دەستەی مامۆستایانی ئەوێ،<ref name="bioSenate">{{cite web|first=Hussein D.|last=Hassan|title=Profile and Statements of President Mahmoud Ahmadinejad|publisher=[[Library of Congress]]|date=16 January 2007|url=http://brownback.senate.gov/public/legissues/foreignpol_crsreportiranprofilestateofpres.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20100106163238/http://brownback.senate.gov/public/legissues/foreignpol_crsreportiranprofilestateofpres.pdf|archive-date=6 January 2010 |access-date=28 July 2009}}</ref> و لە ساڵی ١٩٩٧ بڕوانامەی [[دکتۆرا]]ی لە ئەندازیاریی شارستانی و پلاندانانی گواستنەوەی [[ھاتووچۆ]] بەدەستھێنا. == کاروانی سیاسیی سەرەتا == دوای [[شۆڕشی ئیسلامی]]، ئەحمەدینەژاد بوو بە ئەندامی [[دەفتەری بەھێزکردنی یەکگرتوویی]]، ڕێکخراوێک کە پەرەی پێدرابوو بۆ ڕێگری لەوەی خوێندکاران ھاوسۆزی بنوێنن یان ھاوپەیمانی بکەن لەگەڵ ڕێکخراوی چەکداری نوێی [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران|موجاھیدینی خەلق]]. ئەحمەدینەژاد بۆ یەکەمجار پۆستی سیاسی وەک پارێزگاری دانەنراو بۆ ھەردوو [[ماکۆ]] و [[خۆی]] لە [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] لە ماوەی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا وەرگرت.{{citation needed|date=September 2023}} ئەو لە کۆتاییدا بۆ ماوەی دوو ساڵ بوو بە ڕاوێژکاری پارێزگاری گشتیی [[پارێزگای کوردستان]].<ref name="bioSenate" /> لە ماوەی خوێندنی دکتۆراکەی لە تاران، وەک پارێزگاری گشتیی [[پارێزگای ئەردەوێڵ]]ی تازە پێکھێنراو لە ١٩٩٣ەوە تا ئەوکاتەی [[محەممەد خاتەمی]] لە ساڵی ١٩٩٧ لەکارەکەی لای برد، دەستنیشانکرا، کە دواتر گەڕایەوە بۆ وانەگوتنەوە.<ref name="bioSenate" /> == سەرۆکی شارەوانیی تاران (٢٠٠٣–٢٠٠٥) == [[پەڕگە:Mahmoud Ahmadinejad - May 22, 2003.png|وێنۆک|ڕاست|ئەحمەدینەژاد لە ٢٠٠٣]] کێبڕکێی ھەڵبژاردنی سەرۆکی شارەوانیی ٢٠٠٣ لە تاران کاندیدە [[پارێزگار (سیاسەت)|پارێزگارەکانی]] لە [[ھاوپەیمانیی ئاوەدانکەرانی ئێرانی ئیسلامی]] بۆ [[ئەنجومەنی شاری تاران]] ھەڵبژارد. ئەنجومەنەکە ئەحمەدینەژادی وەک [[سەرۆکی شارەوانیی تاران|سەرۆکی شارەوانی]] دەستنیشان کرد.{{citation needed|date=September 2023}} وەک سەرۆکی شارەوانی، ئەو گۆڕانکارییانەی ھەڵوەشاندەوە کە لەلایەن سەرۆک شارەوانییە [[میانڕەو]] و [[ڕیفۆرمخوازی|ڕیفۆرمخوازەکانی]] پێشووترەوە کرابوون. ئەو جەختی ئایینی خستە سەر چالاکییەکانی ئەو ناوەندە کولتوورییانەی کە ئەوان دایانمەزراندبوو، جیاکردنەوەی [[ئەسانسۆر]]ی بۆ پیاوان و ژنان لە نووسینگەکانی شارەوانی بڵاوکردەوە، و پێشنیاری کرد کە ئەو کەسانەی لە [[جەنگی ئێران و عێراق]]دا کوژراون لە [[مەیدان (شار)|مەیدانە]] سەرەکییەکانی شاری تاراندا بنێژرێن. ئەو ھەروەھا کاری کرد بۆ باشترکردنی سیستەمی ھاتووچۆ و جەختی خستە سەر [[خێرخوازی (سیفەت)|خێرخوازی]]، وەک دابەشکردنی شۆربای بێبەرامبەر بەسەر ھەژاراندا.{{Citation needed|date=August 2019}} دوای ھەڵبژاردنی بۆ سەرۆکایەتی، دەستلەکارکێشانەوەی ئەحمەدینەژاد وەک سەرۆکی شارەوانیی تاران لە ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٥ قبوڵ کرا. دوای دوو ساڵ وەک سەرۆکی شارەوانی، ئەحمەدینەژاد یەکێک بوو لە ٦٥ فیناڵیست بۆ [[سەرۆک شارەوانیی جیھان]] لە ساڵی ٢٠٠٥، کە لە نێوان \٥٥٠ کاندید ھەڵبژێردرابوون، تەنھا نۆیان خەڵکی ئاسیا بوون.<ref name=":2">{{Cite web |title=World Mayor: World Mayor 2005 finalists |url=http://www.worldmayor.com/results05/worldmayor_finalists05.html |access-date=2025-05-17 |website=www.worldmayor.com}}</ref> ئەو لە نێوان سێ کاندیدە بەھێزەکەدا بوو بۆ لیستی دە کەسی یەکەم، بەڵام دەستلەکارکێشانەوەکەی وای لێکرد مەرجەکانی تێدا نەمێنێت.<ref name=":2" /> == ژیانی تایبەتی == ئەحمەدینەژاد ھاوسەرگیری کردووە، و کچێک و دوو کوڕی ھەیە.<ref>{{cite web|url=https://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1145961353570&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull |title=Bio: Ahmadinejad |work=JPost |date=16 May 2006 |access-date=18 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718232931/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1145961353570&pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull |archive-date=18 July 2011 |url-status=dead }}</ref> کوڕە گەورەکەی لە ساڵی ٢٠٠٨دا لەگەڵ کچێکی [[ئیسفەندیار ڕەحیم مەشایی]] ھاوسەرگیری کرد.<ref name=pbs>[https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2011/03/esfandiar-rahim-mashaei-irans-next-president.html#ixzz1c6ojsZKf Esfandiar Rahim Mashaei: Iran's Next President?] Kourosh Rahimkhani PBS 31 March 2011</ref><ref name=maj2010>{{cite journal|title=A loyal liability|journal=The Majalla|date=22 December 2010|url=http://www.majalla.com/eng/2010/12/article55220236|access-date=29 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131021151324/http://www.majalla.com/eng/2010/12/article55220236|archive-date=21 October 2013|url-status=dead}}</ref> لایەنگرانی ئەحمەدینەژاد ئەو بە پیاوێکی سادە دەزانن کە ژیانێکی کەمفێر بەسەر دەبات.<ref>{{cite web|agency= AFP |url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hJCaIeo2jqxiNDPX4-zKk3baqpog|archive-url=https://web.archive.org/web/20111026052834/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hJCaIeo2jqxiNDPX4-zKk3baqpog|url-status=dead|archive-date=26 October 2011|title=Khamenei offers implicit support to Ahmadinejad |date=12 May 2009|access-date=7 September 2010}}</ref> وەک سەرۆک کۆمار، ویستی لە ھەمان ئەو خانووەی تاراندا بەردەوام بێت لە ژیان کە خێزانەکەی تێیدا دەژیان تا ئەو کاتەی ڕاوێژکارانی تەناھی جەختیان کردەوە کە دەبێت بگوازێتەوە. ئەحمەدینەژاد فەرشە کۆنە فارسییەکانی ناو کۆشکی سەرۆکایەتی بۆ مۆزەخانەی فەرش نارد، و لە جیاتی ئەوە فەرشی ھەرزانی بەکارھێنا. دەگوترا کە ئەو کورسی (VIP) لە فڕۆکەی سەرۆکایەتی ڕەتکردووەتەوە، و لە کۆتاییدا فڕۆکەیەکی بارھەڵگری لە جیاتی دانا.<ref name= JLAnderson /><ref>{{cite news|title=Africa can Learn from President Mahmoud Ahmadinejad|url=http://www.africanexecutive.com/modules/magazine/articles.php?article=4368|work=The African Executive|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110707101117/http://www.africanexecutive.com/modules/magazine/articles.php?article=4368|archive-date=7 July 2011}}</ref> لەگەڵ بەدەستھێنانی سەرۆکایەتیی ئێران، ئەحمەدینەژاد یەکەم کۆبوونەوەی کابینەکەی لە [[مەزارگەی ئیمام ڕەزا]] لە مەشھەد ئەنجامدا، کارێک کە وەک «خواناسانە» ھەژمار کرا.<ref>{{cite news| first= Pepe| last= Escobar| title= Travels in Ahmadinejadland|url= http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/GI15Ak02.html |archive-url= https://web.archive.org/web/20051213234500/http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/GI15Ak02.html |url-status= unfit |archive-date= 13 December 2005 | work= [[Asia Times]]| date= 15 September 2015}}</ref> ئەو ھەروەھا شوێنێکی زیادەی بۆ [[ئیمامی ١٢یەم]] لە کۆبوونەوە ھەفتانەییەکانی کابینەکەیدا دادەنا.<ref>{{cite news|title=A modern history of Iran|url=https://www.economist.com/news/books-and-arts/21731375-abbas-amanat-looks-role-cultural-literary-and-intellectual-ideas-have-played|access-date=18 November 2017|newspaper=[[The Economist]]|date=18 November 2017}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * [https://www.hamshahrionline.ir/news/29750/زندگینامە-محمود-احمدی-نژاد-۱۳۳۵ زندگینامە: محمود احمدی نژاد (١٣٣٥-)] * [http://www.iust.ac.ir/content/7131/دکتر-محمود-احمدی-نژاد دکتر محمود احمدی نژاد] {{سەرۆککۆمارەکانی ئێران}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|ئێران|زانستی سیاسەت}} {{پۆلی کۆمنز|Mahmoud Ahmadinejad}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:مەحموود ئەحمەدینەژاد]] [[پۆل:شارەوانانی تاران]] [[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ئێران]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦]] [[پۆل:سیایسەتوانە ئێرانییەکان]] [[پۆل:دژە زایۆنیزم]] [[پۆل:شیعە ئێرانییەکان]] odj352b17xhg4nesxr4le6ib05s81wp 0 55385 1574747 248443 2026-04-11T17:29:31Z Xqbot 261 بۆت: چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[سەردەمی ھێلینیستی]] 1574747 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[سەردەمی ھێلینیستی]] 2ip35g6v61olyiugvjjvi3zbfn1ktdf 0 55386 1574748 248444 2026-04-11T17:29:36Z Xqbot 261 بۆت: چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[سەردەمی ھێلینیستی]] 1574748 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[سەردەمی ھێلینیستی]] 2ip35g6v61olyiugvjjvi3zbfn1ktdf 0 63459 1574749 256522 2026-04-11T17:29:41Z Xqbot 261 بۆت: چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[سەردەمی ھێلینیستی]] 1574749 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[سەردەمی ھێلینیستی]] 2ip35g6v61olyiugvjjvi3zbfn1ktdf 0 98709 1574649 1574599 2026-04-11T12:01:16Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1574649 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ئادانا | ناوی_فەرمی = Adana | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = شار <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە =Adana555.png | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Turkey | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[تورکیا]]دا |latd = 37 |latm = 0 |longd = 35 |longm = 19.28 |latNS=N |longEW=E | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = وڵات | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|تورکیا}} | جۆری_دابەشکراو١ = | ناوی_دابەشکراو١ = | جۆری_دابەشکراو٢ = | ناوی_دابەشکراو٢ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١٦٣٦٢٢٩ | دانیشتووان_لە = 2012<ref name="Adana2012">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&ENVID=adnksdb2Env&report=wa_buyukbelediye.RDF&p_il1=1&p_kod=2&p_yil=2012&p_dil=1&desformat=html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140714142809/http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&ENVID=adnksdb2Env&report=wa_buyukbelediye.RDF&p_il1=1&p_kod=2&p_yil=2012&p_dil=1&desformat=html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٤}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714142809/http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&ENVID=adnksdb2Env&report=wa_buyukbelediye.RDF&p_il1=1&p_kod=2&p_yil=2012&p_dil=1&desformat=html |date=١٤ی تەممووزی ٢٠١٤}} Adana Metropolitan Address-based Population 2012 by TÜİK.</ref> | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە =[http://www.adana.bel.tr/?dil=en http://www.adana.bel.tr] | پەراوێزەکان = }} '''ئادانا''' یان '''ئەدەنە''' ({{بە تورکی|Adana}}) یەکێکە لە شارەکانی وڵاتی [[تورکیا]] کە دەکەوێتە ناو [[پارێزگای ئادانا]]. پێنجەمین قەرەباڵخترین شارە لە تورکیادا و ناوەندێکی سەرەکی بازرگانی و کشتوکاڵە. ==ڕەگناسی== ناوی ئەدەنە ({{IPA|tr|aˈda.na|pronunciation}}؛ بە [[ئەرمەنی]]: Ատանա؛ بە [[یۆنانی]]: Άδανα) بۆ ماوەی زیاتر لە چوار ھەزارە بەکارھاتووە. تیۆرییەک پێی وایە ناوی شارەکە لە دەربڕینێکی [[زمانە ھیندی و ئەورووپییەکان|ھیندۆئەورووپی]] «ئە دانو» بە واتای «لەسەر ڕووبارەکە» سەرچاوەی گرتووە، بە بەکارھێنانی ھەمان ڕەگی [[زمانی پرۆتۆ-ھیندی و ئەورووپیی|پرۆتۆ-ھیندی و ئەورووپی]] وەک [[دانووب]]، [[دۆن (ڕووبار)|دۆن]]، [[دنیێپەر]] و [[دۆنێتس]].<ref name="Sertkaya">Osman Fikri Sertkaya, " Adana, Begrek, Beyrek ve Elma Kelimelerinin Kökeni Üzerine", Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Türkoloji Dergisi, S.12, (2012), pages 101-103 (Article)</ref> ئەفسانەی یۆنانی-ڕۆمانی پێشنیاری ئەوە دەکات کە ناوی ئەدەنە لە «ئەدانوس»ەوە ھاتووە، کە کوڕی خوداوەندی یۆنانی [[ئورانوس (ئەفسانە)|ئورانوس]] بووە، کە شارەکەی لە تەنیشت ڕووبارەکە لەگەڵ برایەکەی بە ناوی «ساروس» دامەزراندووە، کە ناوەکەی دراوە بە ڕووبارەکە.<ref name="Anton">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Anton |یەکەم=Charles |سەردێڕ=Classical Dictionary: Containing an account of the principal proper names mentioned in ancient authors... |بڵاوکەرەوە=Harper & Brothers |ساڵ=١٨٤١|شوێن=New York}}</ref> ھەندێک جاریش پێشنیار دەکرێت کە ناوەکە پەیوەندی بە [[ئاکایییەکان (ھۆمیرۆس)|دانائۆی]] ھەبێت، کە ناوی یۆنانییەکانی [[جەنگی ترۆڤا]]یە لای [[ھۆمیرۆس]] و [[توسیدیدس]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=n1TmVvMwmo4C&dq=Danuniyim+adana+danaoi&pg=PA680|سەردێڕ=The Cambridge Ancient History|یەکەم=Iorwerth Eiddon Stephen|دوایین=Edwards|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی دووەمی ١٩٧٧|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨٠٥٢١٠٨٦٩١٢|via=Google Books}}</ref> بەگوێرەی «مەمالیکی عوسمانییە–Tarih ve Coğrafya Lügatı» (فەرھەنگی مێژوویی و جوگرافیای عوسمانی)ی عەلی جەواد، موسڵمانانی ئەدەنە ناوی شارەکەیان گەڕاندووەتەوە بۆ ئەبوو سولەیم ئەزەنە، کە لەلایەن [[خەلافەتی عەباسی|خەلیفەی]] [[عەباسییەکان|عەباسی]] [[ھاروون ڕەشید]] وەک [[والی]] دەستنیشانکرابوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ساڵ=١٨٩٧|سەردێڕ=Memalik-i Osmaniye Tarih ve Coğrafya Lügatı |ناونیشان=https://archive.org/stream/memlikiosmaniyen0001al#page/n18/mode/2up |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|زمان=tr}}</ref> ==مێژوو== [[پەڕگە:Adana_Archaeological_Museum_Hittite_Antropomorphic_terra_cotta_jug_0232.jpg|90px|thumb| جەنگاوەرێکی ھیتی لە مۆزەخانەی شوێنەواریی ئەدەنە]] ===سەردەمی بڕۆنز=== کیزوواتنا کە لووییەکان و [[حوورییەکان]] تێیدا نیشتەجێ بوون، حوکمڕانییەکی ئۆتۆنۆمی لەژێر پاراستنی [[ھیتییەکان|ھیتی]] ھەبوو، بەڵام بۆ ماوەیەکی کورت لە ساڵانی ١٥٠٠ تا ١٤٢٠ پێش زایین سەربەخۆیییان ھەبوو. بەگوێرەی نووسراوی [[ھیتییەکان|ھیتی]] [[کافا]] کە لە [[حاتووسا]] ([[بۆغازکالێ]]) دۆزراوەتەوە، [[کیزوواتنا]] تا ساڵی ١٣٣٥ پێش زایین لەژێر پاراستنی ھیتییەکاندا فەرمانڕەوایی ئەدەنەی دەکرد. بە ڕووخانی [[ئیمپراتۆریەتیی ھیتی]] لە دەوروبەری ١١٩١–١١٨٩ پێش زایین، [[گەلانی دەریا]]ی ڕەسەنی [[دێنیەن]] کۆنترۆڵی ئەدەنە و دەشتایییەکەیان کرد تا دەوروبەری ٩٠٠ پێش زایین.<ref name="Philistines">Ann E. Killebrew, 2013, ''The Philistines and Other Sea Peoples in Text and Archaeology'', Society of Biblical Literature, [https://books.google.com/books?id=gBCl2IQfNioC&dq=denyen+sea+peoples+cilicia&pg=PA659 page 659], {{ISBN|978-1589837218}}</ref> ===سەردەمی ئاسن=== پاشان [[دەوڵەتە نوێیەکانی ھیتی]] لە ناوچەکەدا دامەزران کە دەوڵەتی [[کووێ]] چەقەکەی لەسەر ئەدەنە بوو. کووێ و دەوڵەتەکانی تر لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]] پارێزگارییان لێ دەکرا، ھەرچەندە ماوەی سەربەخۆییشیان ھەبوو. دوای کۆچی یۆنانییەکان بۆ کیلیکیا لە سەدەی ھەشتەمی پێش زایین، ناوچەکە لەژێر دەسەڵاتی خانەدانی [[مۆپسۆس]] یەکخرا<ref name="Fox-211ff">Fox, Robin Lane (2009) ''Travelling Heroes: In the Epic Age of Homer'' Alfred A. Knopf, New York, [https://books.google.com/books?id=9k8Frkhiq_MC&pg=PA211 pages 211-224], {{ISBN|978-0-679-44431-2}}</ref> و ئەدەنە وەک پایتەخت دیاری کرا. نووسراوە دووزمانییەکانی سەدەی نۆیەم و ھەشتەم کە لە [[مۆپسوێستیا]] (یاکاپناری ئێستا) دۆزراونەتەوە، بە زمانی [[لوویی ھیرۆگلیفی]] و [[زمانی فینیقی|فینیقی]] نووسراون. ئاشوورییەکان پێش ڕووخانیان لە ساڵی ٦١٢ پێش زایین چەندین جار کۆنترۆڵی ناوچەکەیان کردووە. [[پەڕگە:Median Empire-en.svg|left|225px|thumb|[[شانشینی کیلیکیا (کۆن)|شانشینی کیلیکیا]]]] کیلیکییەکان [[شانشینی کیلیکیا (کۆن)|شانشینی کیلیکیا]]یان لە ساڵی ٦١٢ پێش زایین بە ھاوکاری [[سیێنیسیس یەکەم]] دامەزراند. شانشینەکە تا لەشکرکێشی [[ئیمپراتۆریەتی ئەخمەنی]] لە ساڵی ٥٤٩ پێش زایین سەربەخۆ بوو، پاشان بوو بە [[کیلیکیا (ساتراپی)|ساتراپییەکی]] ئۆتۆنۆمی ئەخمەنییەکان تا ساڵی ٤٠١ پێش زایین. دڵسۆزی نادیاری سیێنیسیس لە کاتی ڕاپەڕینی [[کوروشی گچکە]] بووە ھۆی ئەوەی [[ئەرتەخەشەستەی دووەم]] ئیدارەی سیێنیسیس ھەڵبوەشێنێتەوە و ساتراپێکی ناوەندی لە شوێنی دابنێت. پاشماوە شوێنەوارییەکانی نمایشێک دەری دەخەن کە نەوەی خانەدانی [[فارسەکان|فارس]] لە ئەدەنەدا ھەبوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.iranicaonline.org/articles/cilicia-3rd-cent|سەردێڕ=Cilicia|دوایین=Michael Weiskopf|بڵاوکەرەوە=Encyclopaedia Iranica|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٠}}</ref> [[پەڕگە:Minted coin of Adana - 250 BC.jpg|thumb|right|110px|دراوی لێدراوی ئەدەنە، نزیکەی ٢٥٠ پێش زایین]] [[ئەسکەندەری مەزن]] لە ساڵی ٣٣٣ پێش زایین لە ڕێگەی [[دەروازەکانی کیلیکیا]]وە چووە ناو کیلیکیا. دوای شکستپێھێنانی فارسەکان لە [[جەنگی ئیسوس]]، ساتراپی خۆی، [[بالاکروس]]، بۆ سەرپەرشتیکردنی ئیدارەی ناوچەکە دانا.<ref name="WorldHistory">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.worldhistory.org/Cilicia/|سەردێڕ=History of Cilicia|بڵاوکەرەوە=World History Encyclopedia|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> کۆچی دوایی ئەو لە ساڵی ٣٢٣ پێش زایین سەرەتای [[ماوەی ھێلینیستی|سەردەمی ھێلینیستی]] بوو، چونکە یۆنانی وەک زمانی ناوچەکە شوێنی لوویی گرتەوە. دوای ماوەیەکی کورت لەژێر دەسەڵاتی [[شانشینی پتۆلێمی]]، [[ئیمپراتۆریەتیی سلووکی]] لە ساڵی ٣١٢ پێش زایین کۆنترۆڵی ناوچەکەی کرد. دانیشتووانی ناوخۆی ئەدەنە ناوێکی یۆنانییان - «ئەنتیکیا لەسەر ساروس» - بۆ شارەکە ھەڵبژارد تا دڵسۆزی خۆیان بۆ خانەدانی سلووکی نیشان بدەن. ناوە ھەڵبژێردراوەکە و ئەو نەخشانەی کە وێنای بەرجەستەکردنی شارەکەن کە لە سەرووی [[خوداوەندی ڕووبار (ئەفسانەی یۆنانی)|خوداوەندی ڕووبار]] «ساروس»ەوە لەسەر دراوەکانی شارەکە دانیشتووە، ئاماژەن بۆ پێزانینێکی تایبەت بۆ ڕووبارەکان کە بەشێکی بەھێزی ناسنامەی کیلیکی بوون.<ref name="MarionMeyer">{{بیرخستنەوە|دوایین=Meyer|یەکەم=Marion |سەردێڕ=Cilicia as Part of the Seleucid Empire - The Beginning of Municipal Coinage|شوێن=Istanbul|بڵاوکەرەوە=Institut Français d'Études Anatoliennes-Georges Dumézil|ساڵ=٢٠٠١|پەڕەکان=٥٠٥–٥١٨}}</ref> سلووکییەکان بۆ ماوەی زیاتر لە دوو سەدە فەرمانڕەوایی ئەدەنەیان کرد تا ئەو کاتەی بەھۆی شەڕی ناوخۆوە لاواز بوون، ئەمەش وای لێ کردن دڵسۆزی بۆ [[تیگرانی مەزن|تیگرانی دووەم]] ڕابگەیەنن، پاشای ئەرمەنستان کە بەشێکی زۆری [[لبنان|لێڤانت]]ی داگیرکردبوو. کیلیکیا لە ساڵی ٨٣ پێش زایین بوو بە دەوڵەتێکی پاشکۆی [[شانشینی ئەرمەنستان (کۆن)]] و نیشتەجێبوونی نوێ لەلایەن ئەرمەنییەکانەوە لە ناوچەکەدا دامەزران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.hyeetch.nareg.com.au/armenians/prominent_p5.html|سەردێڕ=King Tigran II – The Great|دوایین=Hye Etch|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070221235257/http://www.hyeetch.nareg.com.au/armenians/prominent_p5.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی شوباتی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧}}</ref> ڕاگواستنەکان. [[عەلی مونیف]] دەستبەجێ ٢٥٠ خێزانی ڕاگواست کە تۆمەتبار بوون بە ڕاپەڕین. پێش ئەوەی ئەرمەنییە مابوونەوەکان ڕابگوێزرێن، والی جارێکی تر ڕێکخستنی بۆ کردن تا دارایییەکانیان بفرۆشن. لەبەر ئەوەی نزیکەی سێیەکی دانیشتووانی شارەکە کەلوپەلەکانیان دەفرۆشت، شارەکە دەبوو وەک شوێنێکی فرۆشتنی گەورەی کەلوپەلەکان دەربکەوێت. ڕاگواستنی ٥٠٠٠ خێزانی ئەرمەنی لە ھەشت کارواندا لە ٢ی ئەیلوولی ١٩١٥ دەستی پێ کرد و تا کۆتایی تشرینی یەکەم بەردەوام بوو. ھەزار پیشەگەر، ئەفسەری دەوڵەت و کارمەندانی سوپا و خێزانەکانیان لە ڕاگواستن بەدەر کران. بە پێچەوانەی ڕاگوێزراوانی ویلایەتەکانی تر، زۆرێک لە ئەرمەنییەکانی ئەدەنە ڕەوانەی [[دیمەشق]] و زیاتر بەرەو باشوور کران، بەو شێوەیەش لەسەر داوای [[جەمال پاشا]] لە [[ئۆردوگاکانی دێرەزوور]] بەدوور گیران. == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی شارەکانی تورکیا|پێرستی شارەکانی تورکیا]] * [[ئەیالەتی ئادانا]] * [[ویلایەتی ئادانا]] == سەرچاوەکان == {{پەراوێز}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|تورکیا|جوگرافیا|ئەرمەنستان}} {{پۆلی کۆمنز|Adana}} [[پۆل:ئادانا| ]] [[پۆل:پێگەکانی یۆنانی کۆن لە تورکیا]] [[پۆل:شارەکانی تورکیا]] [[پۆل:شارەکانی یۆنانی کۆن]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی سەر ڕێگای ئاوریشم]] dtxv9lfwwo52lk2956gr90214ncpxjt 0 101311 1574808 1565233 2026-04-12T04:01:31Z CommonsDelinker 62 ئاڵوگۆڕی InfoboxHez.PNG لەگەڵ [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (لەلایەن [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] بە ھۆی:[[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things..) 1574808 wikitext text/x-wiki {{تێک نەچێ|دەوڵەتی ئیسلامی}} {{Infobox War Faction |name=دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام (دولت ئيسلام ) |native_name = <span style="line-height:1.33em;">{{گەورە|{{lang|ar|الدولة الاسلامیة فی العراق والشام}}}} |native_name_lang = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] |war = [[جەنگی عێراق]]، [[یاخیبوونی عێراقی (پاش کشانەوەی ئەمریکا)|یاخیبوونی عێراقی]] و [[شەڕی ناوخۆیی سووریا]] |image = [[پەڕگە:Flag of Islamic State of Iraq.svg|border|200px]] |caption = ئاڵای دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام |active = ٢٠٠٣ - ھەنووکە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.hurriyetdailynews.com/al-qaeda-chief-disbands-main-jihadist-faction-in-syria-al-jazeera.aspx?pageID=238&nID=57608&NewsCatID=352 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٣ی شوباتی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131110001740/http://www.hurriyetdailynews.com/al-qaeda-chief-disbands-main-jihadist-faction-in-syria-al-jazeera.aspx?pageID=238&nID=57608&NewsCatID=352 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |ideology = [[سەلەفییەت]]{{ھن}}[[سەلەفی-جیھادی]]{{ھن}}دژە شیعە{{ھن}}دژە مەسیحی{{ھن}}[[دژایەتی کردنی پیاوی گەی و دووڕەگەزخواز لەلایەن دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)|دژە ئێڵ جی بی تی]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=ISIS’s Persecution of Gay People {{!}} Counter Extremism Project|ناونیشان=https://www.counterextremism.com/content/isis-persecution-gay-people|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تەممووزی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201023103356/https://www.counterextremism.com/content/isis-persecution-gay-people|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> |leaders = [[ئەبووبەکر بەغدادی]] (٢٠١٠–٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩){{KIA}}{{ھن}}[[ئەبوو ئیبراھیم ھاشمی قوڕەیشی]] (٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩–۲۰۲۲){{KIA}} [[ابونورالدین رستم اف]] {{KIA}}(۲۰۱۴ - ۲۰۱۶) |headquarters = [[مووسڵ]] - [[تکریت]] - [[فەلووجە]] (عێراق){{ھن}}[[پارێزگای ڕەققە|ڕقە]] (سووریا) |area = {{flag|Iraq}}{{ھن}}{{flag|Syria}}{{ھن}}{{flag|Turkey}}{{ھن}}{{ئاڵا|ئەفغانستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Islamic State in Afghanistan: Assessing the Threat|ناونیشان=https://www.usip.org/publications/2016/04/islamic-state-afghanistan-assessing-threat|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=United States Institute of Peace|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201126014509/https://www.usip.org/publications/2016/04/islamic-state-afghanistan-assessing-threat|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>{{ھن}}{{ئاڵا|لیبیا}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=داعش لە لیبیا شەڕێكی سەخت دەكات|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/2708201520-amp|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=۲٦ی کانوونی یەکەمی ۲۰۲۰|وێبگە=ماڵپەڕی رووداو}}</ref>{{ھن}}{{ئاڵا|سۆماڵیا}}{{ھن}}[[ڕۆژاوای ئەفریقا]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=بەرەنگاربووبەوەی داعش لە ڕۆژاوای ئەفریکا پێویستە|ناونیشان=https://editorials.voa.gov/a/isis-must-be-confronted-in-west-africa/5681849.html|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=editorials.voa.gov}}</ref>{{ھن}} {{ئاڵا|پاکستان}}{{ھن}} {{ئاڵا|میسر}}{{ھن}}{{ئاڵا|یەمەن}} |strength = نەزانراو |partof = [[ئەلقاعیدە]] ٢٠٠٤<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=77&regionSelect=10-Middle_East |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٣ی شوباتی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130927151947/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=77&regionSelect=10-Middle_East |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٣ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> - ٢٠١٣<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-26016318 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی تەممووزی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140709145801/http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-26016318 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تەممووزی ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |previous = {{flagicon image|Flag of JTJ.svg|size=23px}} [[جەماعەت ئەلتەوحید وەلجیھاد]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[ئەنجومەنی شوورای موجاھیدین]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag of Islamic State of Iraq.svg}} [[دەوڵەتی ئیسلامیی لە عێراق]] |next = |allies =[[پەڕگە:Islamic State flag.svg|25px]] [[بۆکۆ حەرام]] (٢٠١٥–٢٠١٦){{ھن}} [[پەڕگە:Islamic State flag.svg|25px]] [[سوپای خالید کوڕی وەلید]] |opponents = {{flagicon image|People's Protection Units Flag.svg}} [[یەکینەکانی پاراستنی گەل]] {{flagicon image|Flag of Kurdistan Workers Party (PKK).svg}} [[پارتی کرێکارانی کوردستان]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=کردهای داعشی (کیفیت بالا)|ناونیشان=https://www.aparat.com/v/3RZFI/کردهای_داعشی_(کیفیت_بالا)|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=آپارات - سرویس اشتراک ویدیو|زمان=fa}}</ref>{{ھن}} {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[پێشمەرگە]] {{-}} {{flagicon image|YBŞ.png}} [[یەکینەکانی بەرخوودانی شەنگال]] {{-}} {{flagicon image|PAK2006.jpg}} [[پارتی ئازادیی کوردستان]] {{-}} {{flagicon image|Flag of the Syrian Arab Armed Forces (1980–2024).svg}} [[سوپای سووریا]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag of the National Defense Force.svg}} [[ھێزی بەرگریی نیشتمانی (سووریا)|ھێزی بەرگریی نیشتمانی]]{{ھن}}{{flagicon|Iraq|٢٠٠٨}} [[سپای عێراق]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag of the Multi-National Force – Iraq.svg}} [[ھێزی فرەنەتەوە - عێراق]]{{ھن}}{{flagicon|Iraq|2008}} [[ئەنجومەنی نیشتمانیی ڕزگاریی عێراق]]{{ھن}}{{flagicon|Iraq|2008}} [[میلیشیا]] [[شیعە]]کان{{ھن}}{{flagicon|Turkey}} [[سپای تورکیا]] (پێکدادانی سەرسنوور){{ھن}}{{flagicon|Iran}} [[ئیران]]<ref name="Milliyet">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=TSK, IŞİD konvoyunu vurdu|ناونیشان=http://dunya.milliyet.com.tr/tsk-isid-konvoyunu-vurdu/dunya/detay/1829349/default.htm|بڵاوکەرەوە=Milliyet|ڕێکەوتی سەردان=01.02.2014|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140204093500/http://dunya.milliyet.com.tr/tsk-isid-konvoyunu-vurdu/dunya/detay/1829349/default.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی شوباتی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="DW">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Türkiye IŞİD konvoyunu vurdu|ناونیشان=http://www.dw.de/türkiye-işid-konvoyunu-vurdu/a-17395425|بڵاوکەرەوە=dw.de|ڕێکەوتی سەردان=01.02.2014|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140202032638/http://www.dw.de/türkiye-işid-konvoyunu-vurdu/a-17395425|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی شوباتی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="CNNTURK">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=TSK, Irak-Şam İslam Devleti Örgütü konvoyunu vurdu|ناونیشان=http://www.cnnturk.com/haber/turkiye/tsk-irak-sam-islam-devleti-orgutu-konvoyunu-vurdu|بڵاوکەرەوە=CNN TURK|ڕێکەوتی سەردان=٠١٫٠٢٫٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140202114506/http://www.cnnturk.com/haber/turkiye/tsk-irak-sam-islam-devleti-orgutu-konvoyunu-vurdu|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی شوباتی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.todayszaman.com/news-329101-turkish-army-returns-fire-from-al-qaeda-affiliated-fighters-on-syrian-border.html |سەردێڕ=Turkish army returns fire from al-Qaeda-affiliated fighters on Syrian border – Today's Zaman, your gateway to Turkish daily news |ئیش=Today's Zaman |ڕێکەوت=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131203135658/http://www.todayszaman.com//news-329101-turkish-army-returns-fire-from-al-qaeda-affiliated-fighters-on-syrian-border.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203135658/http://www.todayszaman.com//news-329101-turkish-army-returns-fire-from-al-qaeda-affiliated-fighters-on-syrian-border.html |date= ٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣}}</ref>{{ھن}} {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[حیزبوڵڵای لوبنان|حیزبوڵڵا]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://english.al-akhbar.com/content/hezbollah-fighters-and-jihadis-mad-drugged-homicidal-and-hungry |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140707040428/http://english.al-akhbar.com/content/hezbollah-fighters-and-jihadis-mad-drugged-homicidal-and-hungry |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تەممووزی ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>{{ھن}} {{flagicon image|Flag of Syria (1930–1958, 1961–1963).svg}} [[بەرەی شۆڕشگێڕانی سووریا]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.mcclatchydc.com/2014/01/06/213669/al-qaida-rebels-leave-mass-grave.html|سەردێڕ=Al Qaida rebels leave mass grave behind as they desert base in Syria|بڵاوکەرەوە=McClatchy|ڕێکەوت=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140212200740/http://www.mcclatchydc.com/2014/01/06/213669/al-qaida-rebels-leave-mass-grave.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی شوباتی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>{{ھن}}{{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[سپای موجاھیدین]]<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5iBiqK22imjhxK_n7xBbQceWLU-7w?docId=a3877bbc-2d91-4961-bc3c-b28f5082ea89|سەردێڕ=Syria rebels unite and launch new revolt, against jihadists|بڵاوکەرەوە=AFP|ڕێکەوت=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140104223644/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5iBiqK22imjhxK_n7xBbQceWLU-7w?docId=a3877bbc-2d91-4961-bc3c-b28f5082ea89|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>{{ھن}}{{flagicon image|Flag of Syria (1930–1958, 1961–1963).svg}} [[سوپای ئازادی سووریا]]<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-25606370|سەردێڕ=Al-Qaeda-linked Isis under attack in northern Syria|بڵاوکەرەوە=BBC|ڕێکەوت=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140209140200/http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-25606370|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی شوباتی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>{{ھن}}{{ئاڵا|لیبیا}}{{ھن}}{{ئاڵا|تونس}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=داعش هەڕەشەی زیاتر کردنەوەی هەڕەشەکانی بۆ سەر تونس دەکات - Mehr News Agency|ناونیشان=https://ku.mehrnews.com/news/27470/%D8%AF%D8%A7%D8%B9%D8%B4-%D9%87%DB%95%DA%95%DB%95%D8%B4%DB%95%DB%8C-%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%AA%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D9%87%DB%95%DA%95%DB%95%D8%B4%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%DB%86-%D8%B3%DB%95%D8%B1-%D8%AA%D9%88%D9%86%D8%B3-%D8%AF%DB%95%DA%A9%D8%A7%D8%AA/|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=ku.mehrnews.com}}</ref>{{ھن}}{{ئاڵا|ئوردن}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/middleeast/280220151-amp|ڕێکەوتی سەردان=١ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=www.rudaw.net}}</ref>{{ھن}}{{ئاڵا|فەڕەنسا}} |battles = [[جەنگی عێراق]]{{ھن}}[[یاخیبوونی عێراقی (پاش کشانەوەی ئەمریکا)|یاخیبوونی عێراقی]]{{ھن}}[[شەڕی ناوخۆیی سووریا]]<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://now.mmedia.me/lb/en/nowsyrialatestnews/jihadists-push-syria-rebels-out-of-raqqa|سەردێڕ=Jihadists push Syria rebels out of Raqqa|agency=Agence France-Presse|بڵاوکەرەوە=Now.mmedia.me|ڕێکەوت=١٤ی ئابی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131203045600/https://now.mmedia.me/lb/en/nowsyrialatestnews/jihadists-push-syria-rebels-out-of-raqqa|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203045600/https://now.mmedia.me/lb/en/nowsyrialatestnews/jihadists-push-syria-rebels-out-of-raqqa |date= ٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣}}</ref>}} '''دەوڵەتی ئیسلامی''' کە پێشتر ناوی '''دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام''' (بە [[عەرەبی]]: الدولة الاسلامیة فی العراق والشام) بە کورتە ناوی '''دولة الاسلام''' بوو، گرووپێکی ئیسلامی لە [[عێراق]] و [[سووریا]] بوون کە خۆیان بە وڵات و دەوڵەتێکی سەربەخۆ دەزانی و چەندین ناوچە لە باکووری عێراق و سووریایان کۆنترۆڵ کردبوو. ئەم گرووپە لەلایەن [[ئەبوبەکر بەغدادی]]، لە شۆڕشگێڕانی جیاوەبوو لە تۆڕی ''[[ئەلقاعیدە لە عێراق|ئەلقاعیدە]]''، بەڕێوە دەبرا. گرووپەکە لەگەڵ دەوڵەتانی [[عێراق]]، [[سووریا]]، [[سوپای ئازادی سووریا]]، کوردانی [[یەکینەکانی پاراستنی گەل|ڕۆژاوای کوردستان]] و ھێزەکانی [[پێشمەرگە]] و پاراستنی [[ھەرێمی کوردستان]] لە شەڕدا بوون. داعش تا ئەو ڕادە توند و تیژە کە لەگەڵ گرووپە ئیسلامییەکانی تریشدا (وەک [[بەرەی نوسرە]]) بە شەڕ ھاتووە و لە (شوباتی ٢٠١٤)دا [[ئەیمەن ئەلزەواھیری]]، ڕێبەری [[ئەلقاعیدە]] بە فەرمی ڕای گەیاند کە دەوڵەتی ئیسلامی عیراق و شام ھیچ پێوەندییەکی بەوانەوە نییە.<ref>[http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/al-qaeda-disavows-any-ties-with-radical-islamist-isis-group-in-syria-iraq/2014/02/03/2c9afc3a-8cef-11e3-98ab-fe5228217bd1_story.html Al-Qaeda disavows any ties with radical Islamist ISIS group in Syria, Iraq] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902133658/https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/al-qaeda-disavows-any-ties-with-radical-islamist-isis-group-in-syria-iraq/2014/02/03/2c9afc3a-8cef-11e3-98ab-fe5228217bd1_story.html |date= ٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧}} Washington post</ref> داعش لە سووریادا سەرکەوتنی زۆری بە دەست نەھێنا و لەلایەن [[بەرەی نوسرە]] تێکشکانی زۆری بینی، بەڵام لە (حوزەیرانی ٢٠١٤)دا توانی شاری [[مووسڵ]]، دووھەمین شاری گەورەی عێراق، داگیر بکا.<ref>[http://www.longwarjournal.org/archives/2006/10/the_rump_islamic_emi.php# Who are Isis? A terror group too extreme even for al-Qaida] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170424095722/http://www.longwarjournal.org/archives/2006/10/the_rump_islamic_emi.php |date=٢٤ی نیسانی ٢٠١٧}} Guardian</ref> لەگەل ئەوەشدا سەرۆکی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتەیەکگرتوەکانی ئەمریکا]] [[دۆناڵد ترامپ|ترەمپ]] [[باراک ئۆباما]] و [[ھیلاری کڵینتن|ھیلاری کلینتۆنی]] بەوە تۆمەت بارکرد بەوەی ئەو دەستی ھەبووە لە دامەزراندنی داعش<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=-hUENxmN9pM |سەردێڕ=Trump Admitting |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170804051702/https://www.youtube.com/watch?v=-hUENxmN9pM |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئابی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و ھەروەھا ئەمە تەنھا قسەیەک نییە تەنھا لەلایەن سەرۆکی ئێستای ئەمریکا کرابێت و گومانێک بێت بەڵکو لە ڤیدیۆیەک کلینتۆن خۆی دان بەوە دادەنێت کە خۆیان دامەزرێنەری ڕێکخراوی داعشن تەنانەت ڕێکخراوی ئەلقاعیدەش بۆ ئەوەی بجەنگن لە دژی [[یەکێتیی سۆڤیەت|سۆڤیەت]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.dailymotion.com/video/x5vf3i4 |سەردێڕ=Hilary Clinton Admits ISIS/AL QAEDA organization |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180509134050/https://www.dailymotion.com/video/x5vf3i4 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئایاری ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=WnLvzV9xAHA |سەردێڕ=Hillary Clinton: 'We Created al-Qaeda' |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190727132223/https://www.youtube.com/watch?v=WnLvzV9xAHA |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تەممووزی ٢٠١٩ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=edBqxGJb8YY al qaeda organization made by]</ref> لەناوچوونی گرووپەکە لەلایەن حکوومەتی ئێراقەوە ڕاگەێندراوە، بەڵام ھەندێک لە ئەندامەکانی ھێشتا وەک خانەی مردوو لە کۆمەڵگە جیاوازەکاندا ماونەتەوە. == عێراق == [[پەڕگە:Territorial control of the ISIS.svg|وێنۆک|ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی داعش (سوور)، ناوچەکانی ئۆپەراسیۆنەکانی داعش (سووری کاڵ) ئەو وڵاتانەی داعش چالاکی تێدا ھەبووە (سپی)،]] دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام (داعش) لە نیوەی دووھەمی ساڵی ٢٠١٣ نزیک بە ١٤٠٠ ماڵی لە عێراقدا خاپوور کرد. لەم ھێرشانەدا ١٩٩٦کەس گیانی لە دەست دا و ٣٠٢١ کەسیش بریندار بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://khabaronline.ir/detail/328065/World/middle-east |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170912113936/http://www.khabaronline.ir/detail/328065/World/middle-east |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە (کانوونی دووھەمی ٢٠١٤) دوای ئاگردانی خێوەتی ڕەخنەگرانی سوننە لە پارێزگا سوننەکانی عێراق لەلایەن ھێزەکانی حکوومەتی عێراق، ئەرتەش لە ھەر دوو شاری [[ڕەمادی]] و [[فەلووجە]] پاشەکشەی کرد، ھێزەکانی «داعش» دەرفەتەیان بە ھەل زانی و نیوەی شاری فەلووجە و بەشێک لە ڕەمادییان کۆنترۆڵ کرد و لەم دوو شارەدا پاسگەی ھات و چۆ و پشکنینیان دامەرزاند. سەرەڕای بەرگری و خۆڕاگری عەشیرەکان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://khabaronline.ir/detail/330471 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140105165115/http://www.khabaronline.ir/detail/330471 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://farsi.alarabiya.net/fa/middle-east/2014/01/02 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006150112/http://farsi.alarabiya.net/fa/middle-east/2014/01/02/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006150112/http://farsi.alarabiya.net/fa/middle-east/2014/01/02/ |date= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.bbc.co.uk/persian/world/2014/01/140102_l26_iraq_isis_anbar_ramadi.shtml |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141012063317/http://www.bbc.co.uk/persian/world/2014/01/140102_l26_iraq_isis_anbar_ramadi.shtml |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.dw.de/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٣ی شوباتی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140908125429/http://www.dw.de/штайнмаєр-в-українській-кризі-зявилось-слабке-світло-в-кінці-тунелю/a-17694258 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی ئەیلوولی ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھێزەکانی داعش بەتەواوی دەستیان بە سەر فەلووجەدا گرت، بەڵام لە شەڕی ڕەمادیدا فەرماندەی داعش دەکوژرێ<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.khabaronline.ir/detail/330666/World/middle-east |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170912121006/http://www.khabaronline.ir/detail/330666/World/middle-east |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و کۆنترۆڵی ھەر دوو شارەکە لە دەست دەدەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.khabaronline.ir/detail/330743/World/middle-east |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170912201600/http://www.khabaronline.ir/detail/330743/World/middle-east |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.khabaronline.ir/detail/330944/World/middle-east |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170912110946/http://www.khabaronline.ir/detail/330944/World/middle-east |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == مێژوو == دەوڵەتێکی ئیسلامییە لە دوای ڕووخانی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی دروست بووبێت کە لە [[عێراق]] و [[سووریا]] چەند ویلایەتێکیان بەدەستەوەیە و چالاکییان ھەیە بەپێی ئەو نەخشەیەی ماوەیەکی زۆرە بڵاویان کردووەتەوە سووریا و پارێزگا سونییەکانی عێراق دەگرێتەوە و نەخشەکە [[ھەرێمی کوردستان]] و پارێزگا شیعییەکانی عێراق و ناوچەیەکی سووریا لە باکووری لوبنان و ناوچەیەکی تر لە باکووری ناوچەی جۆلانی سووریا ناگرێتەوە، و لە ساڵی ٢٠١٣ دامەزراوە بەڵام بناغەی ئەم دەوڵەتە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ٢٠٠٦ کاتێک ڕێکخراوی «ئەلقاعیدە لە بیلاد ڕافیدەین» لەلایەن ئەبوو موسعەب ئەلزەرقاوی دامەزرا. گرووپەکە پێک ھات و پشتگیریی دەکرێت لەلایەن گرووپە یاخیبووەکانەوە، لەنێویاندا ڕیکخراوەکانی کە پێش خۆی ھەبوون وەک [[ئەنجومەنی شورای موجاھیدین]]، [[ئەلقاعیدە لە عێراق|ئەلقاعیدە]]، جەیش ئەلفاتیحین، جوندئەلسەحابە، کەتیبەکانی ئەنساڕ ئەلتوحید وەلسونە، [[جەیش ئەلتائیفە ئەلمەسنووڕە]]، و ھتد… و ھەندێکی تر لە گرووپە چەکدارە سونییەکان. ئامانجی ئەم گرووپە ئەوە بوو کە [[خەلافەتی ئیسلامی|خەلافەتێکی ئیسلامیی]] [[ئەھلی سوننە|سوننی]] لەناوچە سوننە نشینەکانی عێراقدا دابمەزرێنێت، کە دواتر ئەم ئامانجە [[سووریا]]شی گرتەوە. لە لووتکەی [[جەنگی عێراق]]دا، ئامادەبوونی ھۆی لە پارێزگاکانی [[پارێزگای ئەلئەنبار]]، [[نەینەوا]]، [[کەرکووک]] و زۆرینەی [[پارێزگای سەڵاحەدین]] و ھەندێک بەشی [[پارێزگای بابل]] و [[پارێزگای دیالە]] و [[پارێزگای بەغدا]]دا ڕاگەیاند. [[شاری بەعقووبە]]ی بە پایتەختی خۆی ڕاگەیاند. لە[[شەڕی ناوخۆیی سوریا|شەڕی بەردەوامی ناوخۆیی سووریا]]دا، گرووپەکە ئامادەیییەکی بەرفراوانیی لە پارێزگاکانی [[پارێزگای ڕەققە]]، [[ئیدلیب]] و [[حەلەب]] ھەبوو. دەوڵەتەکە بەرپرسیار ڕاگەیاندووە لە کوشتنی ھەزاران سەربازی عێراقی و ھەزاران کارمەندی ھەواڵگری حکوومەتی عێراقی و کارمەندان و ھاووڵاتییانی حکوومەتەکانی ھاوپەیمانە نێودەوڵەتییەکانی عێراق. سەرباری چەندین کشانەوە و بێ ھێزبوونی ڕێکخراوەکە پێش بوونی بە دەوڵەتەکە لەکۆتا قۆناغەکانی جەنگی عێراقدا، و ئێستا ژمارەی ئەندامانی دەگاتە نزیکە ١٤٠٠٠ ئەندام. لەسەرەتای مانگی نیسانی ٢٠١٣ەوە، دەوڵەتەکە ئۆپەراسیۆنەکانی درێژکردووەتەوە بۆ ئەودیو سنوورەکانی عێراق و تا ناو [[سووریا]] کە تێیدا دەستوەشاندنێکی سەربازی خێرای ئەنجامداوە کە بووەتە ھۆی دەست بەسەردا گرتنی ناوچە گەورە و سەرەکییەکانی باکووری سووریا، بەجۆرێک کە بە «چاودێریگەی سووریی بۆ مافی مرۆڤ» وەسفیان دەکات وەک «بەھێزترین ڕەوت».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2014/06/01/NGO-ISIS-kills-102-year-old-man-family-in-Syria-.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی تەممووزی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170702172050/http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2014/06/01/NGO-ISIS-kills-102-year-old-man-family-in-Syria-.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تەممووزی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> نامەیەک و دواتریش تۆمارێکی دەنگیی لەلایەن [[ئەیمەن ئەلزەواھیری]]یەوە، سەرکردەی ئێستای [[ئەلقاعیدە]]، لە ٢٠١٣دا کە تێیدا بەشی سووریا لە دەوڵەتی ئیسلامیی ھەڵدەوەشێنێتەوە؛ بەڵام [[ئەمیر]] دەوڵەتی ئیسلامی، [[ئەبووبەکر بەغدادی]] ڕەتیکردەوە کە پەیوەست بێت بەو فەرمانەوە ئەویش بەھۆکاری ئەوەی لەسەر بنەمایەکی فیقھیی ئیسلامی، پاشان دەوڵەتەکە لەو کاتەوە ئۆپەراسیۆنەکانی لە سووریا بەردەوامە. لە ڕاگەیەندراوێکی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ شدا، [[ئەلقاعیدە]] ڕای گەیاند کە دەوڵەتی ئیسلامیی لە عێراق و شام بەھیچ جۆرێک پەیوەندی پێیانەوە نەماوە و سەر بەوان نەماوە. == ھێرش بۆ سەر بەغداد == چەکدارانی ڕێکخراوی «دەوڵەتی ئیسلامی» بەنیازن ھێرش بکەنە سەر شاری [[بەغداد]]ی پایتەخی عێراقو بۆ ئەو مەبەستەش پلانو بەرنامەیان داڕشتووە. ئەو پلانە خۆی لە چەن ھەنگاوێکدا دەبینێتەوە، کە تێیدا کاتژمێری سفریان دیاریکردووە بۆ ھێرشەکە، ھەنگاوی یەکەم ئامادە بوونی ژمارەیەکی زۆری چەکدار لە ناو شاری بەغداد کە وەک «شانەی نووستوو» کار دەکەن و لە کاتی ھێرشی چەکداران بۆ سەربەغداد لە ھەنگاوی دووھەمدا دەکەونە کار و کۆنترۆڵی شار دەگرنە دەست.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.sharpress.net/Direje.aspx?Jimare=18496 |سەردێڕ=ماڵپەڕی شارپرێس: ئەمریکا ھۆشداریداوەتە عێراقرۆیتەرز: چەکدارانی دەوڵەتی ئیسلامی ھێرش دەکەنە سەر بەغداد |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140912042432/http://sharpress.net/Direje.aspx?Jimare=18496 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == ناو و گۆڕانکارییەکان لەناودا == سەرەتا تەنھا ناوی (دەوڵەتی ئیسلامی لەعێراق) بوو، بەڵام لەڕۆژی ٩ی نیسانی ٢٠١٣دا فراوان کراو ناوەکە گۆڕا بۆ دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام و پاشان لە ڕۆژی ٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٤ ناوەکەی گۆڕدرا بۆ دەوڵەتی ئیسلامیی<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/isis-declares-new-islamic-state-in-middle-east-with-abu-bakr-albaghdadi-as-emir-removing-iraq-and-syria-from-its-name-9571374.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140630105143/http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/isis-declares-new-islamic-state-in-middle-east-with-abu-bakr-albaghdadi-as-emir-removing-iraq-and-syria-from-its-name-9571374.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.businessinsider.com/isis-caliphate-might-look-like-2014-6?nr_email_referer=1&utm_source=Triggermail&utm_medium=email&utm_term=Business%20Insider%20Select&utm_campaign=BI%20Select%20Mondays%202014-06-30&utm_content=emailshare |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170428150408/http://www.businessinsider.com/isis-caliphate-might-look-like-2014-6?nr_email_referer=1&utm_source=Triggermail&utm_medium=email&utm_term=Business%20Insider%20Select&utm_campaign=BI%20Select%20Mondays%202014-06-30&utm_content=emailshare |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی نیسانی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == ڕووداوەکان == === ٢٠١٣ === * ٩ی نیسان بەشێوەی فەرمی لەژێرناوی دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام خۆیان ڕاگەیاند * ٥ی ئاب دەستداگرتن بەسەر فڕۆکەخانەی منغ ی سەربازی<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=aVJu5fAF8TQ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150623200902/https://www.youtube.com/watch?v=aVJu5fAF8TQ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٥ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * ٢٩ی ئەیلوول، تەقاندنەوە لە نزیک تەلاری ئاسایشی ھەولێر<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://rudaw.net/english/kurdistan/13102013 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150911105412/http://rudaw.net/english/kurdistan/13102013 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئەیلوولی ٢٠١٥ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === ٢٠١٤ === * لە ١٠ی حوزەیران دەستیان گرت بە سەر [[پارێزگای نەینەوا]] لە عێراق<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.bbc.co.uk/arabic/middleeast/2014/06/140609_iraq_mosul_isis.shtml |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150312234212/http://www.bbc.co.uk/arabic/middleeast/2014/06/140609_iraq_mosul_isis.shtml |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئازاری ٢٠١٥ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * لە ١٧ی حوزەیران دەست گرتن بەسەر فیرقەی ١٧<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.alarabiya.net/ar/arab-and-world/syria/2014/07/25/الفرقة-17-بيد-داعش-بعد-تخلي-قوات-الأسد-عن-مواقعها.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304142556/http://www.alarabiya.net/ar/arab-and-world/syria/2014/07/25/الفرقة-17-بيد-داعش-بعد-تخلي-قوات-الأسد-عن-مواقعها.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * ٢٥ی تەممووز تەقاندنەوەی مەزاری نەبی یونس لە مووسڵ<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://milletpress.com/kurdistan/post_detail.php?id=2324 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160417101706/http://milletpress.com/kurdistan/post_detail.php?id=2324 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی نیسانی ٢٠١٦}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160417101706/http://milletpress.com/kurdistan/post_detail.php?id=2324 |date=١٧ی نیسانی ٢٠١٦}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[دەوڵەتی ئیسلامی لە کوردستان]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Islamic State of Iraq and the Levant}} {{ئیسلامی سیاسی}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|شەڕ|سیاسەت|وڵاتەکان|ئەورووپا|ئیسلام|عێراق|سووریا|دەیەی ٢٠٠٠|دەیەی ٢٠١٠|دەیەی ٢٠٢٠}} [[پۆل:دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام| ]] [[پۆل:قاعیدە لە عێراق]] [[پۆل:تیرۆریزمی ئیسلامی]] [[پۆل:ئەو ڕێکخراوانەی کە لەلایەن ئەمریکاوە بەتیرۆریست دەستنیشانکراون]] [[پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ٢٠٠٦]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ٢٠١٤]] [[پۆل:تیرۆریزم لە عێراق]] [[پۆل:تیرۆریزم لە سووریا]] [[پۆل:تیرۆریزم لە تورکیا]] [[پۆل:تیرۆریزم لە ئێران]] [[پۆل:گرووپە ئیسلامییەکان]] [[پۆل:ڕێکخراوە جیھادییەکان]] [[پۆل:توندوتیژی دژی کەسانی پەلکەزێڕینە]] [[پۆل:ئەو ڕێکخراوانەی کە دژی مافەکانی کۆمەڵگای پەلکەزێڕینەن]] [[پۆل:گرووپە سەربزێوەکان لە عێراق]] [[پۆل:گرووپە یاخییەکان کە چالاکانە ناوچەکان کۆنتڕۆڵ دەکەن]] [[پۆل:توندوتیژی دژی ژنان]] [[پۆل:دەوڵەتە دیکتاتۆرەکان]] [[پۆل:جیاییخوازی لە عێراق]] [[پۆل:جیاییخوازی لە سووریا]] [[پۆل:دەوڵەتە ئیسلامیەکان]] [[پۆل:چەوساندنەوەی موسڵمانان]] [[پۆل:ڕێکخراوەکان لە عێراق]] [[پۆل:فاشیزم]] [[پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو]] [[پۆل:توندوتیژی دژی پیاوان]] [[پۆل:توند و تیژی دژی ژنان لە ئاسیا]] s5ut6u7vhcb61qzfw1e7xkovb5u1fn9 0 104428 1574754 1427096 2026-04-11T18:33:46Z Harki Muhammad 67394 1574754 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = قەزای خەبات | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[قەزا]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = Hewler governorate 2012.png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی [[پارێزگای ھەولێر]] | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 |coord={{Coord| 36.277278|43.659647}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''قەزای خەبات''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[خەبات]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[قەزا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ٢٠٠پ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٦٨٧ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٨٠٤ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = | دانیشتووان_لە = ] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = تلکێفی | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠،٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +3:30 | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +4:30 <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''قەزای خەبات''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: ''قضاء خبات''، بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: ''Khabat District'') یەکێکە لە قەزاکانی [[پارێزگای ھەولێر]]، [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی [[شارۆچکە]]ی [[خەبات]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٥٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2021/394960.PDF?ver=132724670930000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = ووڵاتەکەت بناسە | ناونیشان = http://www.historyofkurd.com/2016/03/23/.PDF?* وڵاتەکەت-باشتر-بناسە/ | نووسەر = جەمیل ڕۆژبەیانی | زمان = کوردی }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.historyofkurd.com/2016/03/23/.PDF?* |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> رووبەری گشتی قەزای خەبات (٢٧٥١٣٧) دۆنمە و دەکاتە (٦٨٧) کم٢. جیا لە سەنتەری قەزا (٢) ناحیە بەناوەکانی [[ناحیەی ڕزگاری، خەبات|ڕزگاری]]، [[ناحیەی کەورگۆسک|کەورگۆسک]] و (٣) [[کۆمەڵگە]] و (٦٤) گوندی ھەیە. لە ساڵی ٢٠١٨دا، ژمارەی تێکرای دانیشتوانی قەزا (١١٧،٥٨٠) کەس و ژمارەی دانیشتوانی سەنتەری قەزا زیاتر لە (٣٠،٠٠٠) کەس بووە. پاش بەقەزاکردنی خەبات دامودەزگای حکوومی لێیە و پێداویستی سەرەکی بۆ ئەو قەزایە دابینکردووە کە سیمای شارستانی بە ناوچەکە بەخشیووە. == جوگرافیا == قەزای خەبات ھاوسنووری ئەم قەزایانەیە: * لە باکوورەوە [[قەزای بەردەڕەش]] و [[قەزای پیرمام]]. * لە باشوورەوە [[قەزای مەخموور]] و [[قەزای ھەولێر]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[قەزای ھەولێر]]. * لە ڕۆژاواوە [[قەزای بەردەڕەش]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11077973</ref> === لە ڕووی فەلەکییەوە === لە ڕووی فەلەکییەوە کەوتووەتە نێوان ھەردوو [[ھێڵی درێژی]] (ˉ٣٥: ٤٣˚) و (ˉ٠٧: ٤٤˚) ڕۆژھەلات و بازنەی پانی (ˉ٥٣: ٣٥˚) و (ˉ٣٤: ٣٦˚)ی باکور. [[پەڕگە:U2 Mission B1554 Ancient Canals (Hammer and Ur 2019 Fig 16C).jpg|وێنۆک|نەخشەی کارگێڕی قەزای خەبات]] == مێژووی قەزای خەبات == دوابەدوای رێکەوتنامەی ١١ی ئازاری ١٩٧٠ [[ھنجیرۆک]] وەک سەنتەری ناحیە دەستنیشان کرا ناحیەکە ناوی لێنرا (خەبات). یەکەم بەڕێوەبەری ناحیە بەناوی ([[شێخ رەئوف فەخرەئەلدین]]) بووە. لە ھەمان کاتدا کۆمەڵگەی ھەنجیرۆک لە تەنیشت گوندی ھنجیرۆک دروستکراوە کە پێشتر تەنیا گووند بووە. (١٣) کەس ئەرکی بەڕێوەبەردنی ناحیەیان لە ئەستۆ بووە و لە رێکەوتی ١١/١٠/٢٠٠٤ بە فەرمانی ئەنجومەنی وەزیران ژمارەی (٢٣٧١) کرا بە قەزا. یەکەم قائممەقامی ئەم قەزایە [[ڕزگار مستەفا محەممەد]] بووە و پاش بەقەزاکردنی خەبات، ئەو قەزایە پێشکەوتنێکی بەرچاوی بە خۆیەوە بینیوە. لە ڕووی چری دانیشتوان و پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری گشتییەکان کە چەندین گەڕەک بە ناوەکانی (ھەنجیرۆک، ئاشتیی ١، ئاشتیی ٢، ڕزگاری، کانی مام سنج، کۆمەڵگەی ئیداری، کشتوکاڵ، باستام، سەروەران) == لەڕووی ئابووری == لە سنوورەکەدا چەندین پڕۆژەی ئابووری و پێشەسازی گرنگ ھەن کە لە ئاستی پایتەخت و ھەرێمی کوردستان سوودی لێ وەردەگیرێ وەک پاڵاوتگەی نەوت، پڕۆژەی ئاوی ئیفراز کە ئاو بۆ بەشێکی زۆری ھاووڵاتییانی پارێزگای ھەولێر دابین دەکات، وێستگەی کارەبای ھەڵمی لێیە بۆ بەرھەمھێنانی کارەبا ، کارگەکانی (ئاسن و کۆکەکولاو، ئەمباری نەوت، کارگەی شیرەمەنی. پردی کۆنی خەبات کەوتووەتە سەر زێی گەورە کە خەبات بە [[ناحیەی کەلەک]] دەبەستێتەوە و مێژوی دروستکردنی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی دەسەڵاتی عوسمانی. دواتر لە سەردەمی ئینگلیز کۆمپانیا ھیندیەکان نۆژەنیان کردووەتەوە کە لە ڕووی بیناسازییەوە سیمایەکی مێژوویی بە دروستکردنییەوە دیارە. == لەڕووی خوێندن== لە قەزای خەبات لە ساڵی ( ١٩٨١ ) کۆلێژی کشتوکالی لێ کرایەوە تاکو سالی ( ١٩٨٧) دواتر گواسترایەوە بۆ سەنتەری شاری ھەولێر, گرینکەیکی زۆری ھەبوو لە رووی خوێندنی باڵا و کشتوکاڵی و ئابووری بۆ ئەو ناوچەیە وە خەلێکی زۆریش لە کێلگەی کۆلێژ کاریان دەکرد, وە لە لە ساڵی ( ٢٠٠٩ ) پەیمانگەی تەکنیکی خەبات کرایەوە کە سەر بە زانکۆی پۆلیتەکنیکی ھەولێرە. == لە ڕووی گەشتیاری == دارستانی خەبات لە ساڵی پەنجایەکان دروستکراوە کە زیاتر لە (٤٠٠) دۆنم زەوی بە دارستانی چر داپۆشیووە و ئێستا وەک ناوچەیەکی گەشتیاری سوودی لێ وەردەگیرێت. == ڕاپەڕینی ئۆردووگای خەبات == ھەرچەندە لە [[باشووری کوردستان]] ٥ی ئازاری ١٩٩١ بە ڕۆژی ڕاپەڕین تۆمار کراوە، چونکە لەم ڕۆژەدا بوو دانیشتوانی [[ڕانیە|ڕانیە (قەزا)]] و دەوروبەری ڕاپەڕین و شارەکەیان ئازاد کرد، بەمەش بوون بە دەروازەی ڕاپەڕین، بەڵام دەکرێت بشڵێین ٤ی ئازاری ١٩٩١ ڕۆژی زەنگی ڕاپەڕین بوو، کە جەماوەر لە ئۆردووگای خەبات ڕاپەڕین و پەلاماری دامودەزگا دزێوەکانی ڕژێمی بەعسیان دایەوە. بەجۆرێک نیوەڕۆی ڕۆژی ٤ی ئازاری ١٩٩١ چەند پۆلیس و چەکدارێکی دەستەی تایبەت (مفرزە خاصە) لە گەڕەکی سەنگەسەرییەکان داوای ناسنامە لە چەند کەسێک دەکەن و یەکێکیان ناسنامەی پێ نابێت و ڕادەکات، دواتر چەکدارەکانی بەعس دوای دەکەون و بەمەش دانیشتوانی ناو ئۆردووگاکە دێنە وەڵام و بەرپەرچی چەکدارەکانی ڕژێم دەدەنەوە و سەرەنجام تەقە دەستپێدەکات و شێوە ڕاپەڕینێکی عەفەویانە لەخۆ دەگرێت، کە دەبێتە ھۆی بریندارکردنی پۆلیسێک بە ناوی (قەیس) و کوژرانی دوو چەکداری ھەرکی کوژران دوو ھاووڵاتی کوردی دانیشتووی ئۆردوگاکە بە ناوەکانی (بەختیار عومەر ھوڕێوەیی و مەحەمەد فاروق گەڵاڵی)، بەڵام ھەر زوو ئەم ڕاپەڕینە کۆنتڕۆڵ کرا و کپ کرایەوە، چونکە نزیک بوو لە چەقی قورسایی و توانایی حکومەتی عێراق لە شاری [[کەرکوک]] و [[موسڵ]] و [[ھەولێر]]. پێویستە بووترێت ئەم ڕاپەڕینە لە شێوەی ھەڵچوونێکی لە ناکاو ھاتە کایەوە و بێ بەرنامە بوو. ھەرچەندە لە کاتی ڕاپەڕینەکەش چەند کەسانێکی سەر بەڕێکخستنەکانی "شانە چەکدارەکانی بروسک" بەشدارییان تێدا کردبوو، بەڵام بە ھیچ شێوەیەک سازدانی ئەم ڕاپەڕینە و خرۆشاندنی جەماوەر لە ژێر کۆنتڕۆڵی ڕێکخستنەکانی پارتە سیاسییەکانی کوردستاندا نەبوو.<ref>[http://kurdistan-21.net/k21d.php?secondID=96 ھۆشمەند عەلی مەحمو: ڕاپەڕینی شاری ھەولێر لە ساڵی ١٩٩١دا (توێژینەوەیەکی زانستی)، زانکۆیی کۆیە، ساڵی ٢٠٠٢]{{بەستەری مردوو|url=http://kurdistan-21.net/k21d.php?secondID=96 |date=کانوونی دووەمی ٢٠١٩}}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref><ref>ئیبراھیم خەبات: ڕاپەڕینی ئۆردووگای خەبات، ڕێگای کوردستان (ڕۆژنامە)، ژمارەی ٤٤٣، ڕۆژی ٣ی ئازاری ٢٠٠١، ل٢.</ref> == ناحیەکان و گوندەکان == قەزای خەبات لە چوار ناحیە و ٦٤ گوند پێکھاتووە.<ref> یەکەی کارگێڕی قەزای خەبات، ٢٠٠٩، حکوومەتی ھەرێمی کوردستان، دەستەی ئاماری ھەرێم، ٢٠٢٠.</ref> <ref>[http://www.hawlergov.org/ku/region.php?id=1330758384 قەزای خەبات - ماڵپەڕی پارێزگای ھەولێر] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160901081431/http://hawlergov.org/ku/region.php?id=1330758384 |date= ١ی ئەیلوولی ٢٠١٦}}</ref> {| class="wikitable" |'''قەزا''' |'''ناحیە''' |'''ژینگە''' |'''ناوی گەڕەک/کەرت''' |'''ناوی گەڕەک /گوند''' |- | rowspan="99" |'''خەبات''' | rowspan="16" |'''ناوەند''' | rowspan="11" |'''شارنشین''' |ھەنجیرۆک / ١ |گەڕەکی ٢٠٠ |- |ھەنجیرۆک / ٢ |گەڕەکی ٢١٠ |- |ئاشتی / ١ |گەڕەکی ٢٢٠ |- |ئاشتی / ٢ |گەڕەکی ٢٣٠ |- |ئازادی |گەڕەکی ٢٤٠ |- |کۆمەڵگای ئیداری |گەڕەکی ٢٥٠ |- |کادیران |گەڕەکی ٢٦٠ |- |سەروەران |گەڕەکی ٢٨٠ |- |رزگاری |گەڕەکی ٢٩٠ |- |کشتوکاڵ |گەڕەکی ٣٠٠ |- |بەیتەرە |گەڕەکی ٣١٠ |- | rowspan="5" |'''گوندنشین''' |مەڵا عومەر |مەڵا عومەر |- | rowspan="4" |چەمە دبس |چەمە دبس |- |باستام |- |چەمە دبس |- |گوندک |- | rowspan="30" |'''دارەشەکران''' | rowspan="2" |'''شارنشین''' |قەرەقاجین |گەڕەکی ٣٠٠ |- |ئازادی |گەڕەکی ٣٠١ |- | rowspan="28" |'''گوندنشین''' |شیوەلەک |شیوەلەک (چۆڵ) |- |قەپەکیان |قەپەکیان |- | rowspan="2" |زەرواو |زەرواو |- |کێلەسپی |- |رەشوان نورۆ |رەشوان نورۆ |- |گردی ماوان |گردی ماوان |- |مام خاڵان |مام خاڵان |- |رەشوان یوسف |رەشوان یوسف |- |خاڵوان |خاڵوان |- |گردی مامک |گردی مامک |- |گۆپاڵ |گۆپاڵ |- | rowspan="2" |وسومەلیانی |وسومەلیانی سەروو |- |وسومەلیانی خوارو |- |گەروو دەڵاڵان |گەروو دەڵاڵان |- |مەنداوە |مەنداوە |- |چەمە بەگەز |چەمە بەگەز |- | rowspan="3" |چرە |چرە |- |توە |- |بانە |- |ھەبابان |ھەبابان |- | rowspan="2" |کودەریان |کودەریان |- |بیرکان |- | rowspan="2" |زەرگەزەی |زەرگەزەی |- |چنارۆک |- |باوە خەڵان |باوە خەڵان |- |کاوانیان |کاوانیان |- |ترپەزەرد |ترپەزەرد (چۆڵ) |- |کەورەسور |کەورەسور |- | rowspan="30" |'''رزگاری''' | rowspan="15" |'''شارنشین''' |شەھیدان |گەڕەکی ٤٠٠ |- |ئاشتی |گەڕەکی ٤١٠ |- |گوڵان |گەڕەکی ٤٢٠ |- |برایەتی |گەڕەکی ٤٣٠ |- |نەورۆز |گەڕەکی ٤٤٠ |- |ئازادی |گەڕەکی ٤٥٠ |- |راپەرین |گەڕەکی ٤٦٠ |- |ھەڤاڵان |گەڕەکی ٤٧٠ |- |شۆڕش |گەڕەکی ٤٨٠ |- | rowspan="4" |کۆمەڵگەی سێبیران |ئازادی ٢٥٠ |- |رزگاری ٢٦٠ |- |ئاشتی ٢٧٠ |- |گوڵان ٢٨٠ |- | rowspan="2" |کۆمەڵگەی کانی قرزالە |گوڵان ٢٩٠ |- |ڕاپەرین ٣٠٠ |- | rowspan="15" |'''گوندنشین''' | rowspan="2" |سێبیرانی گەورە |سێبیرانی بچوک |- |قەڵاتگە |- |قەریتاغ |قەریتاغی ھەرکی |- | rowspan="3" |کانی قرزاڵە |کانی قرزاڵە |- |سیخور |- |سەردەشت خەبات |- |جدیدە زاب |جدیدە زاب |- |کۆمەڵگەی جدیدە زاب |کۆمەڵگەی جدیدە زاب |- |ساتۆر |ساتۆر |- |چالوکی گەورە |چالوکی گەورە |- |چالوکی بچوک |چالوکی بچوک |- | rowspan="2" |تۆبزاوە |تۆبزاوە |- |سەرکەند (چۆڵ) |- |گردەرەشە زاب |گردەرەشە زاب |- |کەو ڕەبەن |کەو ڕەبەن |- | rowspan="23" |'''کەورگۆسک''' | rowspan="7" |'''شارنشین''' |ئەیلول (شیوەرەش) |گەڕەکی ١٠٠ |- |کەرکوک |گەڕەکی ١١٠ |- |شەھیدان |گەڕەکی ١٢٠ |- |رزگاری |گەڕەکی ١٣٠ |- |گوڵان |گەڕەکی ١٤٠ |- |سورچیان |گەڕەکی ١٥٠ |- |شارەوانی |گەڕەکی ١٦٠ |- | rowspan="16" |'''گوندنشین''' |خرابەدراو |خرابەدراو |- | rowspan="3" |گاینج |گاینج گەورە |- |گاینج گچکە |- |گاینجی راستی |- | rowspan="2" |ئاخوڵان |ئاخوڵان |- | |- | rowspan="2" |گردەشێر |گردەشێر |- |سمایڵاوە |- |کەورگۆسک |کەورگوَسک |- | rowspan="4" |شیوەڕەش |شیوەڕەش کاکەمین |- |شیوەڕەش دیوان |- |شیوەڕەش |- |مامە لوک |- | rowspan="3" |ئیفراز کەمال |ئیفراز کەمال |- |ئیفراز کەمال میران |- |ئیفراز کەمال ابراھیم |} === ناحیەکان === * [[خەبات]] * [[دارەشەکران]] * [[ڕزگاری، خەبات|ڕزگاری]] * [[کەورگۆسک]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * [http://www.krso.net/documents/130/pop_no_hawler_2010.pdf ژمارەی دانیشتوانی پارێزگای دھۆک بۆ سالی ٢٠١٠]{{بەستەری مردوو|url=http://www.krso.net/documents/130/pop_no_hawler_2010.pdf |date=کانوونی دووەمی ٢٠١٩}}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}، دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{پارێزگای ھەولێر}} {{دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{شارەکانی کوردستان}}{{DEFAULTSORT:قەزای خەبات}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} [[پۆل:قەزاکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:قەزاکانی عێراق]] e9kkyumfoh5xy3nvs5q5h23z82qked1 0 117977 1574750 438599 2026-04-11T17:29:46Z Xqbot 261 بۆت: چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[سەردەمی ھێلینیستی]] 1574750 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[سەردەمی ھێلینیستی]] 2ip35g6v61olyiugvjjvi3zbfn1ktdf 0 120631 1574809 1565202 2026-04-12T04:01:57Z CommonsDelinker 62 ئاڵوگۆڕی InfoboxHez.PNG لەگەڵ [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (لەلایەن [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] بە ھۆی:[[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things..) 1574809 wikitext text/x-wiki {{Infobox war faction |name = سوپای ئازادی سووریا |native_name = {{lang|ar|الجیش السوري الحر}} |war = [[شەڕی ناوخۆیی سووریا]]{{ھن}}[[شەڕی ناگۆرنۆ-قەرەباغ ٢٠٢٠]] (گوایە) |image =[[File:Flag of Syria (2025-).svg|200px]] |active =٢٩ی تەممووزی ٢٠١١-تا ئێستا |headquarters=|area=|size = ٢٥٬٠٠٠ <small>(کۆتایی ٢٠١١)</small><ref name="telegraph.co.uk"/><ref name=telegrNov2011/>{{ھن}}٤٠٬٠٠٠–٥٠٬٠٠٠ <small>(٢٠١٣)</small><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Cockburn|یەکەم=Patrick|سەردێڕ=West suspends aid for Islamist rebels in Syria, underlining their disillusionment with those forces opposed to President Bashar al-Assad|ناونیشان=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/west-suspends-aid-for-islamist-rebels-in-syria-underlining-their-disillusionment-with-those-forces-opposed-to-president-bashar-alassad-8998891.html|newspaper=The Independent|ڕێکەوت=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣}}</ref>{{ھن}}35,000 <small>(2015)</small><ref name="ISWDec2015"/> |clans =[[#Armed groups with the Free Syrian Army|See section]] |leaders=|status=| leader1_title = Leadership | leader1_name = Mostly decentralized, nominally unified under the [[Supreme Military Council (Syria)|Supreme Military Council]] (2012–14) |allies = '''ئێستا:''' * {{TUR}} ({{small|٢٠١١–ئێستا}}) * {{QAT}} ({{small|٢٠١١–ئێستا}}) * {{UKR}} ({{small|٢٠٢٢–ئێستا}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Oct. 16|یەکەم=Members of the Turkish-backed Free Syrian Army wave on top of a vehicle as they drive back to their base camp on|دوایین٢=Akcakale|یەکەم٢=2019 in|دوایین٣=Images|یەکەم٣=Turkey-Burak Kara/Getty|ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٢٢|سەردێڕ=Syrian opposition backs Ukraine in stand against Russian army - Al-Monitor: Independent, trusted coverage of the Middle East|ناونیشان=https://www.al-monitor.com/originals/2022/03/syrian-opposition-backs-ukraine-stand-against-russian-army|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.al-monitor.com|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Opinion {{!}} A Syrian rebel commander’s advice to Ukrainians on how to fight Russian invaders|ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/opinions/2022/02/28/syrian-rebels-have-advice-for-ukrainian-fighters-on-fighting-russians/|newspaper=Washington Post|ڕێکەوت=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠٢٤|issn=0190-8286|زمان=en-US|یەکەم=Josh|دوایین=Rogin}}</ref> * {{AZE}} (ڕەتکرایەوە لەلایەن ئازەربایجانەوە) ({{small|٢٠٢٠}}) '''پێشتر:''' * {{flagicon image|Flag of the Al-Nusra Front.svg}} [[بەرەی نوسرە]] (ھەندێک جار) * {{flagicon image|AQMI_Flag_asymmetric.svg}} [[دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=وەلید|یەکەم=ئیبن|سەردێڕ=سوپای ئازادی سووریا و داعش پێکەوە سەرکەوتن لە بنکەی ئاسمانی مینەخ ڕادەگەیەنن لە ساڵی ۲۰۱۳|ناونیشان=https://mobile.twitter.com/walid970721/status/1087890808097947649|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=۱٤ کانوونی دووەمی ۲۰۲۱|وێبگە=تویتەر}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ئیش= [[New York Times]]|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2013/08/09/world/middleeast/as-foreign-fighters-flood-syria-fears-of-a-new-extremist-haven.html/</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Metalheadviking|ڕێکەوت=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٤|سەردێڕ=Det Opåverkade Sinnet: ISIS: "Vi har goda relationer med våra bröder inom FSA".|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=Det Opåverkade Sinnet}}</ref>(٢٠١٣)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|۲۰۱۲–۱۷}})<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|وتەگێڕانەوە=Returning from a summit in the Saudi capital last week, opposition leaders say they were told directly by the foreign minister, Adel al-Jubeir, that Riyadh was disengaging.|۲۰۱۱–۱۷}}) * {{GBR}} ({{small|۲۰۱۱–۱٨}})<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|newspaper = The Telegraph|دوایین١= Ensor|یەکەم١= Josie|دوایین٢= Oliphant|یەکەم٢= Roland}}</ref> * {{FRA}} ({{small|agency=AFP|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئازاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190327102217/https://www.enca.com/hollande-confirms-french-delivery-arms-syrian-rebels|٢٠١٤–١٨}}) * {{NOR}} ({{small|۱۷–۲۰۱٦}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|۲۰۱۳–۱٨}})<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Ido |۲۰۱۲–۱٤}}) * {{BHR}} ({{small|۲۰۱۲–۱٦}}) * {{ARE}} ({{small|۲۰۱۲–۱٦}}) * {{JOR}} ({{small|۲۰۱۲–۱۷}}) * {{EGY}} ({{small|۲۰۱۲–۱۳}}) |opponents = *{{flagicon|Syria}} [[سووریا]] * {{flag|Iran}} * {{flag|Russia}} * {{flag|Iraq}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|Flag of the Al-Nusra Front.svg}} [[بەرەی نوسرە]] (ھەندێک جار) * {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[حیزبوڵڵای لوبنان|حیزبوڵڵا]] * {{flagicon image|Liwa Abu al-Fadhal al-Abbas SSI.svg}} [[Liwa Abu al-Fadhal al-Abbas]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|Flag of the Ba'ath Party.svg}} [[Ba'ath Brigades]] * {{flagicon image|Liwa Fatemiyoun infobox flag.png}} [[لیوای فاتمیون]] * {{flag|China}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|Armenia}} * {{flag|Artsakh}} * {{flagicon image|AQMI_Flag_asymmetric.svg}} [[دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام]]}} '''سوپای ئازادی سووریا''' ({{بە عەرەبی|الجیش السوري الحر}}) ھێزێکی سەربازییە لە کۆمەڵێک ئەفسەری سوپای ڕژێمی بەعسی سووریا، کە لە ٢٩ی تەممووزی ساڵی ٢٠١١ بە مەبەستی پاراستنی خۆپێشاندەرانی [[سووریا]] و ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد بە ڕابەرایەتیی ڕیاز ئەسعەد پێک هات. == ھۆکاری دورستبوونی == دوای ئەوەی زنجیرەخۆپێشاندانێک لە ڕێکەوتی [[١٥ی ئازار]]ی ٢٠١١ وڵاتی [[سووریا]] ئەنجام درا سوپای سووریای عەرەبی و دەزگا ئەمنییەکانی ئەو وڵاتە بە فەرمانی بەشار ئەسەد ڕووبەڕووی خۆپێشاندەران بوونەوە، لە ئەنجامدا ڕێژەیەکی زۆر خەڵکی مەدەنی بە دەستی ھێزەکانی ئەو وڵاتە کوژران بە جۆرێک کە تا ڕێکەوتی [[١٠ی شوبات]]ی ٢٠١٢ ژمارەی کوژراو و بریندارەکانی خۆپێشاندانەکانی سووریا گەیشتە ٨١٦١ کەس، بۆیە لەم ھەلومەرجەدا لەلایەن خۆپێشاندەران و بەشێک لەو ئەفسەرانەی لە سوپای ڕژێمی ئەسەد جیاببوونەوە، بیر لە دورستکردنی ھێزێک کرایەوە بۆ پارستنی خۆپێشاندەران و ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد؛ ھەندێک ھەرێمی وەکوو [[عەرەبستانی سعوودی]] و [[قەتەر]] و [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان|ئیمارت]] دواتریش [[تورکیا]] و ھێزی نێودەڵەتی وەک [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] ڕۆلیان ھەبوو لە دورستبوونی ئەم سوپایە و پشتیوانییان کردوون. == فەرماندەکانی == * فەرماندەی گشتیی سوپا: ڕیاز مووسا ئەسعەد * جێگری فەرماندەی گشتی: ئەحەمەد حیجازی * فەرماندەی کەتیبەی ھەمزە ئەلخەتیب: عەبدولستار یونسۆ * فەرماندەی کەتیبەی ئازاد: ئیبراھیم مەجبوور * فەرماندەی کەتیبەی سەلاحەدین: عەلەئەدین * فەرماندەی کەتیبەی ئەلئەبابیل: عەمار ئەلواوی * فەرماندەی کەتیبەی ئەلقاشوش: ئەیھام کوردی == کەتیبەکانی == {{Image label begin|image=Syria-blank-governorates.png|width=400|float=left}} {{Image label|x=0.1325|y=0.6525|scale=400|text=''کەتیبەی مەعاوییە''}} {{Image label|x=0.2375|y=0.7125|scale=400|text=[[کەتیبەی ئەبو عوبەیدە کوڕی جەراح|ک. ئەبو عوبەیدە]]}} {{Image label|x=0.0175|y=0.7225|scale=400|text=}} {{Image label|x=0.07|y=0.7825|scale=400|text=[[کەتیبەی ئەلعەمری]]}} {{Image label|x=0.1775|y=0.7975|scale=400|text=}} {{Image label|x=0.305|y=0.5075|scale=400|text=[[کەتیبەی خالیدی کوڕی وەلید|کەتیبەی خالید]]}} {{Image label|x=0.0725|y=0.4225|scale=400|text=}} {{Image label|x=0.06|y=0.3025|scale=400|text=}} {{Image label|x=0.245|y=0.3725|scale=400|text=[[کەتیبەی ئەلقاشوش]]}} {{Image label|x=0.1675|y=0.2525|scale=400|text=[[کەتیبەی ھەمزە ئەلخەتیب|کەتیبەی ھەمزە]]}} {{Image label|x=0.28|y=0.19|scale=400|text=[[کەتیبەی ئەلئەبابیل]]}} {{Image label|x=0.4475|y=0.24|scale=400|text=}} {{Image label|x=0.6525|y=0.39|scale=400|text=[[کەتیبەی مەعاز ئەلرکاز|مەعاز]]}} {{Image label|x=0.6625|y=0.15|scale=400|text=}} {{Image label end}} * کەتیبەی خالیدی کوڕی وەلید لە [[پارێزگای حومس]] * کەتیبەی ئەلقاشوش لە [[پارێزگای حەما]] * کەتیبەی ئەبو فیدا لە باکووری [[پارێزگای حەما]] * کەتیبەی مەعاز ئەلرکاز لە [[پارێزگای دەیرەلزۆر]] * کەتیبەی ئەڵلاو ئەکبەر لە شاری ئەلبوکەمال سەر بە [[پارێزگای دەیرەلزۆر]] * کەتیبەی ھەمزە ئەلخەتیب لە چیای زوایە لە [[پارێزگای ئیدلیب]] * کەتیبەی ئەلئەبابیل لە [[پارێزگای حەلەب]] * کەتیبەی ئەل ئەلھەرمووش لە [[پارێزگای ئیدلیب]] * کەتیبەی مەعاویی کوڕی ئەبو سوفیان لە [[پارێزگای دیمەشق|دیمەشق]] * کەتیبەی ئەبو عوبەیدە کوڕی جەراح لە [[پارێزگای ڕیف دیمەشق|ڕیف دیمەشق]] * کەتیبەی ئەلعەمری لە [[پارێزگای دەرعا|دەرعا]] * کەتیبەی شەھید ئەحەمەد خەلەف لە[[پارێزگای دەرعا|دەرعا]] * کەتیبەی ئەلرەشیدلە [[پارێزگای ڕەققە]] * کەتیبەی جەعفەری کوڕی ئەبوو تالیب == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * http://www.joshualandis.com/blog/free-syrian-army-established-to-fight-the-syrian-army {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170711115117/http://www.joshualandis.com/blog/free-syrian-army-established-to-fight-the-syrian-army/ |date=١١ی تەممووزی ٢٠١٧}} * http://www.hrw.org/ar/news/2012/03/20 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402115410/http://www.hrw.org/ar/news/2012/03/20 |date= ٢ی نیسانی ٢٠١٥}} * http://www.ibtimes.com/four-years-later-free-syrian-army-has-collapsed-1847116 * http://english.alarabiya.net/en/views/news/middle-east/2015/02/02/The-Free-Syrian-Army-4-000-or-60-000-.html * http://www.understandingwar.org/report/free-syrian-army * [[:ar:الجیش السوری الحر|الجیش السوری الحر ویکیبیدیا، الموسوعة الحرة]] {{تووڵی دەروازە|سووریا|سیاسەت|ئاسیا|شەڕ|دەیەی ٢٠١٠}} {{پۆلی کۆمنز|Free Syrian Army}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:سووریا لە ٢٠١١]] [[پۆل:سووریا لە ٢٠١٣]] [[پۆل:سیاسەتی سووریا]] [[پۆل:ناڕەزایییەکان لە سووریا]] [[پۆل:شەڕی ناوخۆیی سووریا]] [[پۆل:شەڕەکانی سووریا]] [[پۆل:سوپای سووریای ئازاد]] eng72az8f7h10yueun3k9027le4jzn5 0 122135 1574726 1559950 2026-04-11T16:11:16Z 1silent scientist 51740 1574726 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''جافانی کوردی'''{{تێبینی|ناوی ڕەسەنی گاوانی کوردییە، بەڵام لە عەرەبیدا پیتی گ بووە بە ج<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|سەردێڕ=ئەو فەرموودەی کە گاوانی کوردی گێڕاویەتیەوە|ناونیشان=https://bawarkurdi.wordpress.com/2020/09/11/gawanikurdi-abumaymun-tabarani/|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|وێبگە=هەگبەی باوەڕ|زمان=ku}}</ref>}} یان '''گاوانی کوردی''' ({{بە عەرەبی|جابان الكردي}}) یەکێک بوو لە ھاوەڵانی [[محەممەد]]، پێغەمبەری [[ئیسلام]].<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=ابن الأثير (عز الدين علي): أسد الغابة في معرفة الصحابة، تحقيق وتعليق محمد إبراهيم البنا، محمد أحمد عاشور، محمود عبد الوهّاب فايد، دار الشعب، القاهرة، 1970م.}}</ref> جابان بە ڕەچەڵەک [[کورد]] بووە، لە شاری [[جوانڕۆ]] [[ڕۆژهەڵاتی کوردستان]] لەدایکبووە و بە جابانی کوردی ناسراوە. ھەروەھا لەبەر ئەوەی کوڕەکەی ناوی [[مەیموون کوردی|مەیموون]] بووە، ناوەکەی بووە بە ئەبوو مەیموون یان باوکی مەیموون. ناوی جابان لە پەڕتووکە بەناوبانگەکانی ھاوەڵناسیدا وەک «{{عەرەبی|اسد الغابە}}» (واتا شێری دارستان) و «ئەلئیسابە» ھاتووە.<ref name=":0" /> ئەبوونەعیمی ئەسفەھانی ناوی کوڕەکەی جابان بە مەیموونی کوردی تۆمار کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.islampp.com/?id=144&ftwid=14452|سەردێڕ=ماڵپەڕی فەتاوای سوننەت و جەماعەت (فارسی)|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160306205304/http://www.islampp.com/?id=144&ftwid=14452|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی ئازاری ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>، لە نێوان ساڵانی ١٢١ی [[کۆچی]] (٧٣٨ی [[زایینی]]) و ساڵی ١٣٠ی کۆچی (٧٤٧ی زایینی) کۆچی دوایی کردووە.<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ئایە لە ھاوەڵەکاندا کورد ھەبوون؟ - الإسلام سؤال وجواب|ناونیشان=https://islamqa.info/ar/answers/236781/%D9%87%D9%84-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B5%D8%AD%D8%A7%D8%A8%D8%A9-%D8%A7%D9%83%D8%B1%D8%A7%D8%AF|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢٢|وێبگە=islamqa.info|زمان=ar}}</ref> == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * ابن الأثير (عز الدين علي): أسد الغابة في معرفة الصحابة، تحقيق وتعليق محمد إبراهيم البنا، محمد أحمد عاشور، محمود عبد الوهّاب فايد، دار الشعب، القاهرة، 1970م. * [https://web.archive.org/web/20160306205304/http://www.islampp.com/?id=144&ftwid=14452 سایت جامع اھل سنت و جماعت] {{ھاوەڵانی پێغەمبەر}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|محەممەد|ئیسلام|کوردستان}} [[پۆل:ھاوەڵەکان]] [[پۆل:سەحابە فەرموودە گێڕەڕەوەکان]] 86trb5zeqa2rndltlkw4iwuujbzusmk 1 126156 1574694 1574257 2026-04-11T14:54:24Z حوسێن 42516 /* گەڕاندنەوە */ بەشی نوێ 1574694 wikitext text/x-wiki ==ناو== کە باڵندەکە ھەر قبول نەکرا، با (مەل) بەکاربێنین، ناوێکی سێ پیتی خۆش لەسەر زارە. | [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:13px">سەرچیا'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Serchia|'''<span style="color:orange">(وتووێژ)</span>''']]} ‏١٣:٤٥، ١٣ی ئازاری ٢٠١٦ (UTC) :ھەر پاشگرێک بە جۆرێک وشە دەلکێ. پاشگری وایە بە ناوەوە دەلکێ ھی وا ھیە بە ئاوەڵناوەوە دەلکێ و ھی واشە بە ڕەگی کارەوە (verb). بۆ نموونە پاشگری -ندە لە کوردیدا ھەر بە ڕەگی ئێستای کارەوە دەلکێ و وشەیەک دروست دەکا کە ناوی بکەرە (فاعل): بەخشندە (بەخشین)، بڕندە (بڕین)، خشندە (خشین)، دڕندە (دڕین)، گەزندە (گەزین). لە وشەی پەناھندەش وا دیارە بە ناوەوە لکاوە بەڵام ئەم وشەیە زیاتر فارسییە ھەتا کوردی و لە کوردیدا دەڵێن پەنابەر. ئەگەرچی پاشگری -ندە بە ناوەوە نالکێ بەڵام ئەگەر بڵێین بە ناوەوەش دەلکێ ھەر ناوی بکەر ساز دەکا وەکوو پەناھندە کە ناوی بکەرە. :دەی ئێستا لە باڵندەدا پاشگری -ندە بە ناوەوە لکاوە کە ھەڵەیە. بڵێین قەی ناکا دیسان ناتوانین بڵێین دروستە چون وشەکە (باڵندە) ناوی بکەر نییە. بە بڕوای من ئەم وشەیە لە ڕووی وشەی فارسی پرندە (پەرەندە) دروست کراوە. پر لێرەدا لە چاوگی پریدن به مانای فڕینەوە ھاتووە بەڵام فریویان خواردووە وایان زانیوە پر یانی پەڕ و باڵ! بۆیە وشەی باڵندەیان لە کوردیدا دروست کردووە کە ھەر چونێکی بڵێی ھەڵەیە. :چ پێویستێکمان بە داتاشینی وشەیەکی ئاوا ھەبوو کاتێک لە کوردیدا وشەی پەلەوەر یان ھەر وەک جنابت وتت مەلمان ھەیە. لە ھەورامی و کرمانجیدا پەل یانی پەڕ و پەلەوەریش یانی شتێک کە پەڕی ھەیە. زۆر جوان و تەواوە. بەڵام ھەمیشە پێم سەیر بووە بۆ وشەی ھەڵە ئاوا زوو دێتە سەر زاران و وشەی رەسەن دەفەوتێ. وشەیەکی تریش ھەیە ئەویش لە باڵندە دەچێ بەڵام کێشەی باڵندەی نییە ئەویش وشەی '''باڵدار'''ە. ڕەنگە چون وەک باڵندە دەچێ و باڵندە ئەمرۆکە زیاتر باوە باڵدار بتوانێ ڕاحەتتر جێگای خۆی بکاتەوە. من ھەر سێک وشەی باڵدار، پەلەوەر و مەل وەکوو یەک چاو لێ دەکەم چون ھەر سێکیان ڕەسەنن و بەکارھێنەرانی تریش کامەیان پێ باشتر بێ دەیگوێزینەوە. سپاس.--[[بەکارھێنەر:Calak|<span style="color:blue">'''<span style="font-size:13px">چالاک'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|'''<span style="color:red">وتووێژ</span>''']]} ‏٢٠:١٩، ١٣ی ئازاری ٢٠١٦ (UTC) ::::سوپاس کاکە چالاک بۆ ڕوونکردنەوەکەت. باشە ئێستا کە باڵندە ھەڵەیە، وازی لێ دێنین ھەرچەندە لەوانی تریش باوترە، و کێشەش نابێت لەبەرەوەی دوو سێ وشەی ترمان ھەن، باڵدارم پێ گونجاو و باشە، بەڵام باو نییە. لەنێوان پەلەوەر و مەل کە زیادتر لایەنگیری مەل دەکەم، لەبەرەوەیە لە باشووری کوردستان ناوەڕۆکی ناوەکە واتایەکی وەرگرتووە، نازانم چەند ئاگاداری، پەلەوەر زۆرتر بە مریشک و چەند باڵدارێکیتر دەڵێن، بۆ نموونە لەوانەیە ھەرگیز نێتە بەر گوێت بە چۆلەکەیەک، بازێک یان کووندەپەپوویەک بڵێن پەلەوەر، ھەر کە ناوی پەلەوەر دێت زیادتر بیر بۆ مریشک و مراوی و چەند مەڵێکی تر دەچێت. | [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:13px">سەرچیا'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Serchia|'''<span style="color:orange">(وتووێژ)</span>''']]} ‏١٣:٠٧، ١٤ی ئازاری ٢٠١٦ (UTC) :::::مەل وشەیەکی زۆر کۆنە. شێوەیەکی کۆنتریشە ھەیە و ئەوەیش «مر»ە ھەر وەک لە وەشکانی '''مر'''یشک، '''مر'''اوی، وشتر'''مر''' و سیـ'''ـمر''' دا ھەیە. ھەر ئەو مرە دوایی بووەتە مەل. لە [[زمانی پاڵەویی ساسانی]]دا بە شێوەی murw ھاتووە ڕێک بە مانای bird و لە [[زمانی پاڵەویی ئەشکانی]]دا بە شێوەی murγ. لە فارسیشدا دەڵێن مرغ (مورغ) بەڵام مانایان گۆڕیوە بە مریشک دەڵێن. :::::ئەگەریش پێتان باشە با ھەر باڵندە بێ پێداگری ناکەم بەڵام بە بڕوای من وشەی مەل کێشەی نییە. ھەم وشەیەکی کۆنە ھەمیش کورتە و لەسەر زاران خۆشە و ھەموو کەسیش مانای دەزانێ. سپاس.--[[بەکارھێنەر:Calak|<span style="color:blue">'''<span style="font-size:13px">چالاک'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|'''<span style="color:red">وتووێژ</span>''']]} ‏٠٩:١٤، ١٧ی ئازاری ٢٠١٦ (UTC) ::::::باڵندە گەلێک بەکاردێ و لە ھەمووان باوترە، ئەنجامەکانی گەڕانی گووگڵ ئەوەمان نیشان دەدات، بەڵام وەک ئاماژەت دایێ؛ نادروستی وشەکە کێشەی دروست کردووە، ئێستا ئێمە لە ویکیپیدیا تووشی کێشەیەک ھاتووین، ئەوەی کە ئایا وشەیەک بەکاربێنین کە باوە بەڵام نادروستە یان وشەیەک کە دروست و ناباوە، ھەڵبەت تەنیا کێشەی ویکیپیدیا نییە، دەبێ ئەمە یەکلایی کرابایەوە یان یەکلایی بکرێتەوە، لە چەند وتارێکی تریش تووشی کێشەی وا ھاتووین، نموونە؛ ئەو وتووێژەی لێرەش کرا ھەمان شتە ([[وتووێژ:کۆوار]]) کە من لێی بەشدارنەبوون. ::::::بۆ ئەم وتارەش با (مەل) بێت باشترە. ::::::تووێژێکی تریش لێرە ([[وتووێژ:نژیاروانی]]) ھەیە، با ئەویش چارە بکەین، سوپاس. | [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:13px">سەرچیا'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Serchia|'''<span style="color:orange">(وتووێژ)</span>''']]} ‏١١:٢١، ١٧ی ئازاری ٢٠١٦ (UTC) بەکورتی ئەگەر کەسێک کاتی نەبێ لێدوانەکە بخوێنێتەوە دەڵێم پاشگری -ندە پاشگرێکی زمانی فارسییە و بەپێچەوانەی فارسی کە زۆری بەکاردەھێنن لە کوردیدا بەکارھێنانی کەمە و ئەم وشانەی ئەم پاشگرەیان تێدایە یان لە فارسیشدا ھەن یان لە ڕووی فارسییەوە داتاشراون.<br /> پێتان باش بێ ھەر باڵندە دادەنێین دەنا وشەی ڕەسەن و کوردیتریش ھەیە وەک مەل. جا ڕای بەکارھێنەران چی بێت. سپاس.--[[بەکارھێنەر:Calak|<span style="color:blue">'''<span style="font-size:13px">چالاک'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|'''<span style="color:red">وتووێژ</span>''']]} ‏١٧:٣٢، ١٧ی ئازاری ٢٠١٦ (UTC) :: {{لەگەڵ}} مەل. | [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:13px">سەرچیا'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Serchia|'''<span style="color:orange">(وتووێژ)</span>''']]} ‏١٠:٤١، ١٨ی ئازاری ٢٠١٦ (UTC :: {{لەگەڵ}} مەل..--<span style="font:tahoma;color#F08080; text-shadow: -2px 5px 0.1em#696969; font-size:10pt">[[بەکارھێنەر:Diyako kazm|'''دیاکۆ ماد''']]</span><span style="font:times new roman;#F08080; font-size:10pt">([[لێدوانی بەکارھێنەر:Diyako kazm|بدوێ]]) </span> ‏١٣:٥٠، ١٨ی ئازاری ٢٠١٦ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری 1 بەستەری دەرەکیی [[مەل]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=587497 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20170111151845/http://gorran.net/userfiles/file/Nawshirwan%20mustafa/1-1.pdf بۆ http://gorran.net/userfiles/file/Nawshirwan%20mustafa/1-1.pdf زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٥:٠٦، ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٨ (UTC) == ناو == من لەم ڕۆژانەدا بابەتێکم لەسەر وشەی ''باڵندە'' خوێندەوە؛ کورتەکەی ئەمەیە:<br> یەکەم؛ وا دبارە ئەم وشەیە تایبەتی کوردی نییە و لە زمانە ئێرانییەکانی تریشدا ھاتووە. بۆیە ئەم وشەیە ناتوانێ داتاشراو بێ.<br> دووەم؛ ئەم وشەیە وا دیارە لەگەڵ وشەی wāyendagی پاڵەوی (ھەر بە مانای bird) ھاوڕەگە. فۆرمی کۆنتری ئەم وشەیە *wādantە. دەنگی d لە پاڵەویدا بووەتە y بەڵام لە کوردیدا بووەتە '''ڵ'''. جا یان ڕاستەوخۆ وای لێ ھاتووە یان لە ژێر کاریگەریی وشەی ''باڵ'' و ''باڵدار''دا.<br> بەم پێیە '''''باڵندە''''' دەتوانێ وشەیەکی گونجاو بێ و چون باوترە من پێم باشە ناوی سەرەکی وتارەکە بێ. سپاس. [[بەکارھێنەر:Calak|<span style="color:blue">'''<span style="font-size:13px">چالاک</span>'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|'''<span style="color:red">وتووێژ</span>''']]} ٠٥:٠٧، ٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]] مەل کورت و جوانە. من دەڵێم با ھەر مەل بێ. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ٠٦:٤٥، ٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]] و @[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] مادام «باڵندە» ھەڵە نییە، با ئەو بێ. باڵندە گەلێک باوترە. ‎'''[[بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#EB3C27;">G</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#1D3F6E;">êjełûk</span>]]''' ٠٩:٤٦، ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Gejeluk|Gejeluk]] دژایەتی ناکەم. بەڵام ھەر «مەل»م پێ باشترە. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ١٤:١٣، ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::مەل کورتە و دەکرێ بۆ پێشگری -ornith یان -avi بە کار ببرێ. بۆ نموونە: مەلبینی = ornithoscopy یان مەلپێ = ornithopod و مەلکوژ = avicide. ‎'''[[بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#EB3C27;">G</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#1D3F6E;">êjełûk</span>]]''' ١٦:٠٤، ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) == گەڕاندنەوە == @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]]، بۆچی گەڕاندتەوە؟ «مەل» دانرابوو، چونکە «باڵندە»مان پێ هەڵە بوو. ئێستا دڵنیا بووینەوە کە هەڵە نییە و وشەکە کۆنە (لە [[https://ckb.wikipedia.org/wiki/وتووێژ:مەل|ئێرە]] بنۆڕە)، ئەمە چیتر پێویست نییە. باڵندە خۆی باوە و هەمووی بە کاری دەبا. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٤:٥٤، ١١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) 8klyplbp9mtpcsqrej63q0w49klf236 1574755 1574694 2026-04-11T18:36:33Z حوسێن 42516 /* گەڕاندنەوە */ 1574755 wikitext text/x-wiki ==ناو== کە باڵندەکە ھەر قبول نەکرا، با (مەل) بەکاربێنین، ناوێکی سێ پیتی خۆش لەسەر زارە. | [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:13px">سەرچیا'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Serchia|'''<span style="color:orange">(وتووێژ)</span>''']]} ‏١٣:٤٥، ١٣ی ئازاری ٢٠١٦ (UTC) :ھەر پاشگرێک بە جۆرێک وشە دەلکێ. پاشگری وایە بە ناوەوە دەلکێ ھی وا ھیە بە ئاوەڵناوەوە دەلکێ و ھی واشە بە ڕەگی کارەوە (verb). بۆ نموونە پاشگری -ندە لە کوردیدا ھەر بە ڕەگی ئێستای کارەوە دەلکێ و وشەیەک دروست دەکا کە ناوی بکەرە (فاعل): بەخشندە (بەخشین)، بڕندە (بڕین)، خشندە (خشین)، دڕندە (دڕین)، گەزندە (گەزین). لە وشەی پەناھندەش وا دیارە بە ناوەوە لکاوە بەڵام ئەم وشەیە زیاتر فارسییە ھەتا کوردی و لە کوردیدا دەڵێن پەنابەر. ئەگەرچی پاشگری -ندە بە ناوەوە نالکێ بەڵام ئەگەر بڵێین بە ناوەوەش دەلکێ ھەر ناوی بکەر ساز دەکا وەکوو پەناھندە کە ناوی بکەرە. :دەی ئێستا لە باڵندەدا پاشگری -ندە بە ناوەوە لکاوە کە ھەڵەیە. بڵێین قەی ناکا دیسان ناتوانین بڵێین دروستە چون وشەکە (باڵندە) ناوی بکەر نییە. بە بڕوای من ئەم وشەیە لە ڕووی وشەی فارسی پرندە (پەرەندە) دروست کراوە. پر لێرەدا لە چاوگی پریدن به مانای فڕینەوە ھاتووە بەڵام فریویان خواردووە وایان زانیوە پر یانی پەڕ و باڵ! بۆیە وشەی باڵندەیان لە کوردیدا دروست کردووە کە ھەر چونێکی بڵێی ھەڵەیە. :چ پێویستێکمان بە داتاشینی وشەیەکی ئاوا ھەبوو کاتێک لە کوردیدا وشەی پەلەوەر یان ھەر وەک جنابت وتت مەلمان ھەیە. لە ھەورامی و کرمانجیدا پەل یانی پەڕ و پەلەوەریش یانی شتێک کە پەڕی ھەیە. زۆر جوان و تەواوە. بەڵام ھەمیشە پێم سەیر بووە بۆ وشەی ھەڵە ئاوا زوو دێتە سەر زاران و وشەی رەسەن دەفەوتێ. وشەیەکی تریش ھەیە ئەویش لە باڵندە دەچێ بەڵام کێشەی باڵندەی نییە ئەویش وشەی '''باڵدار'''ە. ڕەنگە چون وەک باڵندە دەچێ و باڵندە ئەمرۆکە زیاتر باوە باڵدار بتوانێ ڕاحەتتر جێگای خۆی بکاتەوە. من ھەر سێک وشەی باڵدار، پەلەوەر و مەل وەکوو یەک چاو لێ دەکەم چون ھەر سێکیان ڕەسەنن و بەکارھێنەرانی تریش کامەیان پێ باشتر بێ دەیگوێزینەوە. سپاس.--[[بەکارھێنەر:Calak|<span style="color:blue">'''<span style="font-size:13px">چالاک'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|'''<span style="color:red">وتووێژ</span>''']]} ‏٢٠:١٩، ١٣ی ئازاری ٢٠١٦ (UTC) ::::سوپاس کاکە چالاک بۆ ڕوونکردنەوەکەت. باشە ئێستا کە باڵندە ھەڵەیە، وازی لێ دێنین ھەرچەندە لەوانی تریش باوترە، و کێشەش نابێت لەبەرەوەی دوو سێ وشەی ترمان ھەن، باڵدارم پێ گونجاو و باشە، بەڵام باو نییە. لەنێوان پەلەوەر و مەل کە زیادتر لایەنگیری مەل دەکەم، لەبەرەوەیە لە باشووری کوردستان ناوەڕۆکی ناوەکە واتایەکی وەرگرتووە، نازانم چەند ئاگاداری، پەلەوەر زۆرتر بە مریشک و چەند باڵدارێکیتر دەڵێن، بۆ نموونە لەوانەیە ھەرگیز نێتە بەر گوێت بە چۆلەکەیەک، بازێک یان کووندەپەپوویەک بڵێن پەلەوەر، ھەر کە ناوی پەلەوەر دێت زیادتر بیر بۆ مریشک و مراوی و چەند مەڵێکی تر دەچێت. | [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:13px">سەرچیا'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Serchia|'''<span style="color:orange">(وتووێژ)</span>''']]} ‏١٣:٠٧، ١٤ی ئازاری ٢٠١٦ (UTC) :::::مەل وشەیەکی زۆر کۆنە. شێوەیەکی کۆنتریشە ھەیە و ئەوەیش «مر»ە ھەر وەک لە وەشکانی '''مر'''یشک، '''مر'''اوی، وشتر'''مر''' و سیـ'''ـمر''' دا ھەیە. ھەر ئەو مرە دوایی بووەتە مەل. لە [[زمانی پاڵەویی ساسانی]]دا بە شێوەی murw ھاتووە ڕێک بە مانای bird و لە [[زمانی پاڵەویی ئەشکانی]]دا بە شێوەی murγ. لە فارسیشدا دەڵێن مرغ (مورغ) بەڵام مانایان گۆڕیوە بە مریشک دەڵێن. :::::ئەگەریش پێتان باشە با ھەر باڵندە بێ پێداگری ناکەم بەڵام بە بڕوای من وشەی مەل کێشەی نییە. ھەم وشەیەکی کۆنە ھەمیش کورتە و لەسەر زاران خۆشە و ھەموو کەسیش مانای دەزانێ. سپاس.--[[بەکارھێنەر:Calak|<span style="color:blue">'''<span style="font-size:13px">چالاک'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|'''<span style="color:red">وتووێژ</span>''']]} ‏٠٩:١٤، ١٧ی ئازاری ٢٠١٦ (UTC) ::::::باڵندە گەلێک بەکاردێ و لە ھەمووان باوترە، ئەنجامەکانی گەڕانی گووگڵ ئەوەمان نیشان دەدات، بەڵام وەک ئاماژەت دایێ؛ نادروستی وشەکە کێشەی دروست کردووە، ئێستا ئێمە لە ویکیپیدیا تووشی کێشەیەک ھاتووین، ئەوەی کە ئایا وشەیەک بەکاربێنین کە باوە بەڵام نادروستە یان وشەیەک کە دروست و ناباوە، ھەڵبەت تەنیا کێشەی ویکیپیدیا نییە، دەبێ ئەمە یەکلایی کرابایەوە یان یەکلایی بکرێتەوە، لە چەند وتارێکی تریش تووشی کێشەی وا ھاتووین، نموونە؛ ئەو وتووێژەی لێرەش کرا ھەمان شتە ([[وتووێژ:کۆوار]]) کە من لێی بەشدارنەبوون. ::::::بۆ ئەم وتارەش با (مەل) بێت باشترە. ::::::تووێژێکی تریش لێرە ([[وتووێژ:نژیاروانی]]) ھەیە، با ئەویش چارە بکەین، سوپاس. | [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:13px">سەرچیا'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Serchia|'''<span style="color:orange">(وتووێژ)</span>''']]} ‏١١:٢١، ١٧ی ئازاری ٢٠١٦ (UTC) بەکورتی ئەگەر کەسێک کاتی نەبێ لێدوانەکە بخوێنێتەوە دەڵێم پاشگری -ندە پاشگرێکی زمانی فارسییە و بەپێچەوانەی فارسی کە زۆری بەکاردەھێنن لە کوردیدا بەکارھێنانی کەمە و ئەم وشانەی ئەم پاشگرەیان تێدایە یان لە فارسیشدا ھەن یان لە ڕووی فارسییەوە داتاشراون.<br /> پێتان باش بێ ھەر باڵندە دادەنێین دەنا وشەی ڕەسەن و کوردیتریش ھەیە وەک مەل. جا ڕای بەکارھێنەران چی بێت. سپاس.--[[بەکارھێنەر:Calak|<span style="color:blue">'''<span style="font-size:13px">چالاک'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|'''<span style="color:red">وتووێژ</span>''']]} ‏١٧:٣٢، ١٧ی ئازاری ٢٠١٦ (UTC) :: {{لەگەڵ}} مەل. | [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:13px">سەرچیا'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Serchia|'''<span style="color:orange">(وتووێژ)</span>''']]} ‏١٠:٤١، ١٨ی ئازاری ٢٠١٦ (UTC :: {{لەگەڵ}} مەل..--<span style="font:tahoma;color#F08080; text-shadow: -2px 5px 0.1em#696969; font-size:10pt">[[بەکارھێنەر:Diyako kazm|'''دیاکۆ ماد''']]</span><span style="font:times new roman;#F08080; font-size:10pt">([[لێدوانی بەکارھێنەر:Diyako kazm|بدوێ]]) </span> ‏١٣:٥٠، ١٨ی ئازاری ٢٠١٦ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری 1 بەستەری دەرەکیی [[مەل]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=587497 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20170111151845/http://gorran.net/userfiles/file/Nawshirwan%20mustafa/1-1.pdf بۆ http://gorran.net/userfiles/file/Nawshirwan%20mustafa/1-1.pdf زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٥:٠٦، ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٨ (UTC) == ناو == من لەم ڕۆژانەدا بابەتێکم لەسەر وشەی ''باڵندە'' خوێندەوە؛ کورتەکەی ئەمەیە:<br> یەکەم؛ وا دبارە ئەم وشەیە تایبەتی کوردی نییە و لە زمانە ئێرانییەکانی تریشدا ھاتووە. بۆیە ئەم وشەیە ناتوانێ داتاشراو بێ.<br> دووەم؛ ئەم وشەیە وا دیارە لەگەڵ وشەی wāyendagی پاڵەوی (ھەر بە مانای bird) ھاوڕەگە. فۆرمی کۆنتری ئەم وشەیە *wādantە. دەنگی d لە پاڵەویدا بووەتە y بەڵام لە کوردیدا بووەتە '''ڵ'''. جا یان ڕاستەوخۆ وای لێ ھاتووە یان لە ژێر کاریگەریی وشەی ''باڵ'' و ''باڵدار''دا.<br> بەم پێیە '''''باڵندە''''' دەتوانێ وشەیەکی گونجاو بێ و چون باوترە من پێم باشە ناوی سەرەکی وتارەکە بێ. سپاس. [[بەکارھێنەر:Calak|<span style="color:blue">'''<span style="font-size:13px">چالاک</span>'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|'''<span style="color:red">وتووێژ</span>''']]} ٠٥:٠٧، ٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]] مەل کورت و جوانە. من دەڵێم با ھەر مەل بێ. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ٠٦:٤٥، ٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]] و @[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] مادام «باڵندە» ھەڵە نییە، با ئەو بێ. باڵندە گەلێک باوترە. ‎'''[[بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#EB3C27;">G</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#1D3F6E;">êjełûk</span>]]''' ٠٩:٤٦، ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Gejeluk|Gejeluk]] دژایەتی ناکەم. بەڵام ھەر «مەل»م پێ باشترە. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ١٤:١٣، ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::مەل کورتە و دەکرێ بۆ پێشگری -ornith یان -avi بە کار ببرێ. بۆ نموونە: مەلبینی = ornithoscopy یان مەلپێ = ornithopod و مەلکوژ = avicide. ‎'''[[بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#EB3C27;">G</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#1D3F6E;">êjełûk</span>]]''' ١٦:٠٤، ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) == گەڕاندنەوە == @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]]، بۆچی گەڕاندتەوە؟ «مەل» دانرابوو، چونکە «باڵندە»مان پێ هەڵە بوو. ئێستا دڵنیا بووینەوە کە هەڵە نییە و وشەکە کۆنە (لە [[وتووێژ:باڵندە|ئێرە]] بنۆڕە)، ئەمە چیتر پێویست نییە. باڵندە خۆی باوە و هەمووی بە کاری دەبا. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٤:٥٤، ١١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) eb6m42atpuw0f9bxiucut0oq8vi5tk9 0 128137 1574732 1473017 2026-04-11T16:19:57Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1574732 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = دۆناڵد ترامپ |image = Official_Presidential_Portrait_of_President_Donald_J._Trump_(2025).jpg |alt = | office = [[پێڕستی سەرۆککۆمارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان|٤٥ەمین و ٤٧ەمین]] [[سەرۆککۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان]] | vicepresident = [[جەی. دی. ڤانس]] | term_start = ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ | term_end = | predecessor = [[جۆ بایدن]] | successor = | vicepresident1 = [[مایک پێنس]] | term_start1 = ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ | term_end1 = ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ | predecessor1 = [[باراک ئۆباما]] | successor1 = جۆ بایدن |birth_name = دۆناڵد جۆن ترامپ |birth_date = {{birth date and age|١٩٤٦|٦|١٤}} |birth_place = [[نیویۆرک (شار)|شاری نیویۆرک]]<!-- DO NOT CHANGE without prior consensus, see [[Talk:Donald Trump#Current consensuses and RfCs]]. --> |death_date = |death_place = |party = [[حیزبی کۆماری (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|کۆماری]] (٢٠١٢– ئێستا) |otherparty = {{plainlist| * [[حیزبی کۆماری (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|کۆماری]] (١٩٨٧–٩٩، ٢٠٠٩–١١) * [[حیزبی چاکسازیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|چاکسازی]] (١٩٩٩–٢٠٠١) * [[حیزبی دیموکرات (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|دیموکرات]] (٢٠٠١–٠٩) * [[سیاسیی سەربەخۆ|سەربەخۆ]] (٢٠١١–١٢)}} |spouse = {{plainlist| * {{marriage|[[ئیڤانا ترامپ|ئیڤانا زاڵنیکۆڤا]]{{ھن}}|April 7, 1977|١٩٩٢|reason=divorced}} * {{marriage|[[مارڵا مەیپلز]]{{ھن}}|December 20, 1993|١٩٩٩|reason=divorced}} * {{marriage|[[مێلانیا ترامپ]]{{ھن}}|January 22, 2005}}}} |children = {{plainlist| * [[دۆناڵد ترامپ جونیۆر|دۆناڵد جونیۆر]] * [[ئیڤانکا ترامپ|ئیڤانکا]] * [[ئیرێک ترامپ|ئیرێک]] * [[تیفانی ترامپ|تیفانی]] * [[بارۆن ترامپ]]<!-- DO NOT CHANGE without prior consensus, see [[Talk:Donald Trump#Current consensuses and RfCs]]. -->}} |relatives = [[خێزانی ترامپ]] |residence = {{plainlist| * [[کۆشکی سپی]]}} |education = {{plainlist| * [[زانکۆی فۆردام]] * [[زانکۆی پێنسیلڤانیا]] ([[کارناسی لە زانست|BS]])}} |occupation = {{plainlist| * {{ubl|[[گەشەسەندنی خانووبەرە]]|([[ڕێکخراوی ترامپ]])}} * {{ubl|''[[Television producer]]|([[The Apprentice (U.S. TV series)|The Apprentice]]'')}}}} |net_worth = $4.5 billion<!-- DO NOT CHANGE without prior consensus, see [[Talk:Donald Trump#Current consensuses and RfCs]]. --><ref name="forbes-2016-billionaires"/> |signature = Donald Trump Signature.svg |signature_alt = Donald J Trump stylized autograph, in ink |website = {{plainlist| * {{url|https://whitehouse.gov|ماڵپەری کۆشکی سپی}} * {{url|https://greatagain.gov|Transition website}} <!-- hide pending further discussion * {{url|https://donaldjtrump.com|ماڵپەری کەمپین}} --> * {{url|https://twitter.com/POTUS|تویتەری تایبەتی سەرۆک}} * {{url|https://twitter.com/realDonaldTrump|تویتەری کەسی}}}}}} '''دۆناڵد جۆن ترامپ''' ({{بە ئینگلیزی|Donald John Trump}}؛ لەدایکبووی ١٤ی حوزەیرانی ١٩٤٦) سەرمایەدار، [[بازرگان]] و [[سیاسەتوان]]ێکی [[ئەمریکی]]یە کە لە ئێستادا وەک [[پێرستی سەرۆککۆمارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان|٤٧ەمین]] [[سەرۆککۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان]] کار دەکات. ئەو پێشتر لە ساڵی ٢٠١٧ ھەتا ٢٠٢١، وەک ٤٥ەمین سەرۆککۆماری ئەمریکا لەسەر کار بوو و ئێستا ٤٧ھەمین سەرۆکی ئەمریکایە. ترامپ ئەندامی [[پارتی کۆماری (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|پارتی کۆماری]]یە. ئەو لە [[کوینز]]، [[نیویۆرک (شار)|شاری نیویۆرک]]دا لەدایکبووە و گەورەبووە. لە ١٩٦٨ دا بڕوانامەی ئابووری لە [[زانکۆی پێنسیلڤانیا]] بەدەستھێناوە، ھاوکات لەگەڵ خوێندنەکەیدا لە کۆمپانیاکەی باوکیدا کاری کردووە. ترامپ سەرۆک و بەڕێوبەری گشتی [[ڕێکخراوی ترامپ]]ە، تاوەر و وەبەرھەمھێنانەکانی ترامپ لەچەندین ناوچەی [[ئەمریکا]] دیارە لەسەرووی ھەموویانەوە [[نیویۆرک (شار)|شاری نیویۆرک]] و [[لاس ڤێگاس]] و [[ئەتلەنیک سیتی، نیوجێرسی|ئەتلەنیک سیتی]]. دۆناڵد ترامپ لەدەیان فیلمدا وەکوو کەسێتییە سەرمایەدارییەکەی دەرکەوتووە لەوانە (Home Alone 2: Lost in New York). ھاوکات دۆناڵد سێ جار ھاوسەرگیری کردووە لەگەڵ ([[ئیڤانا ترامپ|ئیڤانا زاڵنیکۆڤا]] ١٩٧٧–١٩٩٢) و ([[مارڵا مەیپلز]] ١٩٩٣–١٩٩٢) و ([[مەڵانیا کناوس]] ٢٠٠٥- ئێستا). لە مانگی تەممووزی ٢٠٢٤ لە [[ھەوڵی تیرۆرکردنی دۆناڵد ترەمپ|ھەوڵێکی تیرۆرکردن]] لە گردبوونەوەیەکی بانگەشەی ھەڵبژاردن ڕزگاری بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=FBI names ‘subject involved’ in Trump rally shooting – as it happened|ناونیشان=https://www.theguardian.com/us-news/live/2024/jul/13/trump-rally-gun-shots-pennsylvania-latest-updates|newspaper=the Guardian|ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تەممووزی ٢٠٢٤|issn=0261-3077|زمان=en-GB|یەکەم=Yohannes|دوایین=Lowe|یەکەم٢=Lili|دوایین٢=Bayer|یەکەم٣=Yang|دوایین٣=Tian|یەکەم٤=Chris|دوایین٤=Stein|یەکەم٥=Fran|دوایین٥=Lawther|یەکەم٦=Yohannes|دوایین٦=Lowe (now)|یەکەم٧=Fran|دوایین٧=Lawther (earlier)}}</ref> == ژیان == '''ترامپ''' لەدایکبووی ١٤ی حوزەیرانی ١٩٤٦. کەسێکی سەرمایەدار و بازرگانێکی [[ئەمریکی]]یە لە [[کوینز]]، [[نیویۆرک (شار)|شاری نیویۆرک]]دا لەدایکبووە و گەورەبووە. لە ١٩٦٨ دا بڕوانامەی ئابووری لە [[زانکۆی پێنسیلڤانیا]] بەدەستھێناوە؛ و چوارەم کوڕی [[فرێد ترامپ]]ە. ڕەچەڵەکیان لە باوکیانەوە دەگەڕێتەوە بۆ [[ئەڵمانی]] و لە دایکیانەوە بۆ [[سکۆتلەندی]]. دوای ئەوەی برا گەورەکەی بڕیاردەدات ببێتە فڕۆکەوان، ئەمیش دەبێتە جێگرەوەی باوکی و کۆمپانیاکانی بەڕێوەئەبات. برا گەورەکەی لە تەمەنی ٤٣ ساڵیدا بەھۆی زۆر خواردنەوەی کحول گیان لەدەستدەدات، ئەمەش دەبێتە ھۆکارێک بۆ ئەوەی تەرمپ واز لە خواردنەوەی کحول و کێشانی جگەرەش بھێنێت. ترامپ لە سەرەتادا یەک ملیۆن دۆلاری لە باوکی وەرگرت و کاری پێوەکرد و لە پاشاندا بووە جێگرەوەی باوکی و دەبێتە بەڕێوەبەری [[ڕێکخراوی ترامپ]] لە ساڵی ١٩٧١. کارەکانی ترامپ زیاتر لە نیویۆرکن و لە دروستکردنی باڵەخانەی ھەوربڕ و ھۆتێل و یانەی قومار خۆیان دەبیننەوە و بەناوبانگترین باڵەخانەشی لە مانھاتن دروست کردوە کە ٦٨ نھۆمە. ترامپ لەگەڵ کاری بازرگانیدا، لە بواری ڕاگەیاندن و بەرنامەی کاتبەسەربردنی تەلەڤیزیۆنیشدا ناوبانگی زۆری پەیدا کردوە و لە ساڵی ١٩٩٦ تا ٢٠١٥ چەندین بەرنامەی تەلەڤیزیۆنی بەرھەمھێناوە و بەناوبانگترینیان پڕۆگرامی (ئەبرانتیس) بوو کە لەسەر شاشەی تۆڕی ھەواڵی [[ئێن بی سی]] پەخشەکرا، ھەروەھا پڕۆگرامەکانی شاجوانی گەردوون و پێشبڕکێی شاجوانی کچانی ئەمریکای بەرھەمھێناوە، زنجیرەیەک فرۆشگای بە ناوەکانی ترامپ ھەیە کە کاری فرۆشتنی کەلوپەلە جۆراوجۆرەکان دەکەن، گۆڤاری [[فۆربیس]] ترامپی دیاری کرد وەک ٣٢٤ەین ملیاردێر لە جیھاندا و ١١٣ەمینیش لە ویلایەتە یەکگرتووەکان کە سامانەکەی بە ٤٫٥ ملیارد دۆلار ەخەمڵێنرێت. == کاری میدیایی == === کتێب === ترامپ وەک نووسەری شاراوە، ١٩ کتێبی لەژێر ناوی خۆیدا بڵاوکردووەتەوە. یەکەم کتێبی بەناوی «ھونەری گرێبەست» لە ساڵی ١٩٨٧ بڵاوکرایەوە و بە خێرایی بووە پڕفرۆشترین کتێبی [[نیویۆرک تایمز]]. ھەرچەندە ناوی ترەمپ وەک ھاوکارێکی نووسەر دانرا، بەڵام کتێبەکە بە تەواوی لەلایەن تۆنی شوارتزەوە نووسراوە. بەگوێرەی ڕۆژنامەی نیویۆرکەر، ئەم کتێبە یارمەتیدەر بووە لە دامەزراندنی وێنەی ترەمپ وەک بازرگانێکی سەرکەوتوو و ھێمای تەماح.<ref>https://archive.today/20220213020102/https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/trump-books-tweet-ghostwriter-tim-o-brien-tony-schwartz-writer-response-a8431271.html</ref><ref>https://archive.today/20241016213514/https://www.newyorker.com/magazine/2016/07/25/donald-trumps-ghostwriter-tells-all</ref> === فیلم و تەلەڤیزیۆن === [[پەڕگە:Donald Trump with model of Television City.jpg|وێنۆک|ترەمپ لە ساڵی ١٩٨٥ لەگەڵ نموونەی یەکێک لە پڕۆژەکانی پەرەپێدانی [[مانھاتن]] کە ھەڵوەشێندرایەوە.]] ترەمپ لە نێوان ساڵانی ١٩٨٥ بۆ ٢٠٠١ لە چەندین فیلم و بەرنامەی تەلەڤیزیۆنیدا بەشداری کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2015/12/three-decades-of-donald-trump-film-and-tv-cameos/421257/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241203171542/https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2015/12/three-decades-of-donald-trump-film-and-tv-cameos/421257/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ساڵانی نەوەدەکاندا دەستی بە کاری ھونەری کردووە و نزیکەی ٢٤ جار لە بەرنامەی «The Howard Stern Show-نمایشی ھاوارد ستیرن» دەرکەوتووە. ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٠٤ تا ٢٠٠٨ میوانداری بەرنامەی ڕادیۆیی تایبەتی خۆی کردووە کە تەمەنی کورت بووە بە ناوی Trumped!. لە ساڵی ٢٠١١ تا ٢٠١٥ وەک شرۆڤەکاری میوان لە فۆکس ئاند فرێندز کاری کردووە.<ref>https://web.archive.org/web/20241203171542/https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2015/12/three-decades-of-donald-trump-film-and-tv-cameos/421257/</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://people.com/celebrity/the-donald-to-get-new-wife-radio-show/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241204053307/https://people.com/celebrity/the-donald-to-get-new-wife-radio-show/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2006/02/06/technology/now-for-sale-online-the-art-of-the-vacation.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241204161304/https://www.nytimes.com/2006/02/06/technology/now-for-sale-online-the-art-of-the-vacation.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cbsnews.com/news/donald-trump-gets-regular-fox-news-spot/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241123043232/https://www.cbsnews.com/news/donald-trump-gets-regular-fox-news-spot/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>https://archive.today/20180716002207/https://www.washingtonpost.com/news/monkey-cage/wp/2016/09/09/how-the-conservative-media-is-taking-over-the-republican-party/</ref> ترەمپ لە ساڵی ٢٠٠٤ تا ٢٠١٥ ھاوکار و پێشکەشکاری بەرنامەکانی The Apprentice و The Celebrity Apprentice بووە. لەم بەرنامانەدا، ڕۆڵی بەڕێوەبەرێکی کارگێڕی دەوڵەمەند و سەرکەوتووی گێڕاوە کە بە دەستەواژە بەناوبانگەکەی «تۆ دەرکراوی» پێشبڕکێکارانی لەناوبردووە. ڕۆژنامەی نیویۆرک تایمز کەسایەتییەکە ئەو لە بەرنامەکەدا بە «ڕوخسارێکی زۆر ترامپی» وەسف کردووە. ئەم نمایشانە وێنەکەیان لە قاڵب گۆڕی و وایان لێکرد لەلای ملیۆنان بینەر لە سەرانسەری [[ئەمریکا]] بناسرێتەوە. زیاتر لە ٤٠٠ ملیۆن [[دۆلاری ئەمریکی|دۆلار]]ی لە گرێبەستەکانی پەیوەست بەم نمایشانە بەدەستھێناوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2016/07/17/business/media/donald-trump-apprentice.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241208101935/https://www.nytimes.com/2016/07/17/business/media/donald-trump-apprentice.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>https://archive.today/20180228165752/https://www.newyorker.com/magazine/2017/07/31/the-tv-that-created-donald-trump</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2020/09/28/arts/television/trump-taxes-apprentice.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241220065818/https://www.nytimes.com/2020/09/28/arts/television/trump-taxes-apprentice.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە شوباتی ٢٠٢١، ترەمپ دەستی لە ئەندامێتی SAG AFTRA کێشایەوە، کە لە ساڵی ١٩٨٩ەوە ئەندامی بوو، بۆ ئەوەی لە دانیشتنێکی دیسپلینیی پەیوەست بە ئاژاوەگێڕییەکانی ٦ی کانوونی دووەمی ھەڵکووتانی کاپیتووڵەوە دوور بکەوێتەوە. دوای دوو ڕۆژ سەندیکاکە بڕیاریدا بۆ ھەمیشە قەدەغەی بکات.<ref>https://archive.today/20210205015217/https://www.washingtonpost.com/arts-entertainment/2021/02/04/trump-resigns-screen-actors-guild/</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://people.com/tv/sag-aftra-bans-donald-trump-future-readmission/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ١ی نیسانی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی نیسانی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230401154258/https://people.com/tv/sag-aftra-bans-donald-trump-future-readmission/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == تەماحی سیاسی سەرەتایی == لە ساڵی ١٩٨٧ وەک ئەندامی [[پارتی کۆماری (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|پارتی کۆماری]] دەستی بە کاری سیاسی کردووە و لە ساڵی ١٩٩٩ پەیوەندی بە پارتی سەربەخۆیی، لقی نیویۆرکی پارتی چاکسازییەوە کردووە. ساڵی ٢٠٠١ پەیوەندی بە [[پارتی دیموکرات (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|پارتی دیموکراتەوە]] کرد، لە ساڵی ٢٠٠٩ گەڕایەوە بۆ پارتی کۆماری، دواتر لە ساڵی ٢٠١١ لە پارتە سیاسییەکان جیابووەوە و لە ساڵی ٢٠١٢ گەڕایەوە بۆ پارتی کۆماری.<ref>https://archive.today/20201002151941/https://www.politifact.com/factchecks/2015/aug/24/jeb-bush/bush-says-trump-was-democrat-longer-republican-las/</ref><ref>https://archive.today/20230723023938/https://edition.cnn.com/ALLPOLITICS/stories/1999/10/25/trump.cnn/</ref> لە ساڵی ١٩٨٧ دۆناڵد ترەمپ ڕیکلامی لە سێ ڕۆژنامەی گەورەدا دەرکرد و تێدا بۆچوونی خۆی لەبارەی سیاسەتی دەرەوە و چۆنییەتی نەھێشتنی کورتھێنانی [[بوودجە]]ی فیدراڵی دەربڕی. لە ساڵی ١٩٨٨ پەیوەندی بە ڕاوێژکاری سیاسی لی ئاتواتەرەوە کرد و داوای کرد وەک ھاوڕێی خۆی بۆ کاندیدی کۆمارییەکان جۆرج ئێچ. بوش بێت کە داواکارییەکەی بە ناعەقڵانی زانی.<ref>https://web.archive.org/web/20241222010916/https://www.nytimes.com/1987/09/02/nyregion/trump-gives-a-vague-hint-of-candidacy.html</ref><ref>Jon Meacham, Jon (2016). "Destiny and Power: The American Odyssey of George Herbert Walker Bush". Random House. ISBN 978-0-8129-7947-3.</ref> == ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ساڵی ٢٠١٦ == {{سەرەکی|ھەڵمەتی ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی دۆناڵد ترامپ لە ساڵی ٢٠١٦}} ترەمپ بۆ ماوەی سێ مانگ لە ھەڵبژاردنە سەرەتایییەکانی سەرۆکایەتی پارتی چاکسازی ساڵی ٢٠٠٠ وەک کاندید کاندید بوو بەڵام لە شوباتی ٢٠٠٠ وازی لە کێبڕکێکە ھێنا، لە ساڵی ٢٠١١دا ترەمپ ئەگەری خۆکاندیدکردنی لە دژی سەرۆک [[باراک ئۆباما]] لە ھەڵبژاردنەکانی ٢٠١٢ دەربڕی و یەکەم دەرکەوتنی لە کۆنفرانسی کردەوەی سیاسی پارێزەران لە شوباتی ٢٠١١ ئەنجامدا و وتارەکانی لە ویلایەتە سەرەکییە سەرەکییەکان پێشکەش کرد. لە مانگی ئایاری ساڵی ٢٠١١ ڕای گەیاند کە خۆی کاندید ناکات. لەو کاتەدا، تەماحەکانی ترەمپ بۆ پۆستی سەرۆکایەتی بە جددی لەبەرچاو نەگیرا.<ref>https://archive.today/20241009013320/https://www.thedailybeast.com/the-last-time-trump-wrecked-a-party</ref><ref>https://web.archive.org/web/20241204082946/https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/politics/camp/021400wh-ref-trump.html</ref><ref>https://archive.today/20150725002916/http://www.theguardian.com/world/2011/may/16/donald-trump-us-presidential-race</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.huffpost.com/entry/donald-trump-cpac-president-act_n_821923 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241111171755/https://www.huffpost.com/entry/donald-trump-cpac-president-act_n_821923 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ترەمپ لە ١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٥ لە [[تاوەری ترامپ]] لە نیویۆرکەوە بە فەرمی کاندیدبوونی خۆی بۆ پۆستی سەرۆکایەتی ئەمریکا ڕاگەیاند. لە میانەی وتارەکەیدا لە ھەڵمەتی ھەڵبژاردنەکاندا باسی لە چەندین بابەتی کرد، لەوانە کۆچی نایاسایی، [[ئابووری]]، [[بێکاری]]، قەرزی نیشتمانیی ئەمریکا و [[تیرۆر]]. دروشمی ھەڵمەتی ھەڵبژاردنەکانی بە ناوی «دیسانەوە ئەمریکا مەزن بکەرەوە» ڕاگەیاند.<ref>https://web.archive.org/web/20200519014055/https://time.com/3923128/donald-trump-announcement-speech/</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.nbcnews.com/storyline/data-points/poll-clinton-trump-now-tied-gop-convention-kicks-n611936 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241123042825/https://www.nbcnews.com/storyline/data-points/poll-clinton-trump-now-tied-gop-convention-kicks-n611936 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>https://archive.today/20161020080745/http://www.bbc.com/news/election-us-2016-37706499</ref> ھیلاری کلینتۆن سەرکردایەتی ترەمپی کرد لە تێکڕای ڕاپرسییە نیشتمانییەکان بە درێژایی ھەڵمەتی ھەڵبژاردنەکان، بەڵام لە سەرەتای مانگی تەممووزدا جیاوازی نێوانیان کەم بووەوە. ترەمپ [[مایک پێنس]]، پارێزگاری ویلایەتی [[ئیندیانا]] وەک ھاوڕێی کاندیدکردنی ھەڵبژارد و ئەو جووتە لە کۆنفرانسی نیشتمانیی کۆمارییەکانی ساڵی ٢٠١٦دا کاندید کران. ترەمپ و [[بیڵ کڵینتن|کلینتۆن]] لە سێ دیبەیتی سەرۆکایەتیدا لە مانگی ئەیلوول و تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ ڕووبەڕووی یەکتر بوونەتەوە، ترەمپ دووجار ڕەتیکردەوە بڵێت ئایا ئەنجامی ھەڵبژاردنەکان قبووڵ دەکات یان نا. === ھەڵبژاردنی سەرەتایی کۆمارییەکان === ترامپ کاندیدبوونی خۆی بۆ پۆستی سەرۆککۆمار ڕاگەیاند و ھاتە نێو کێبڕکێی کاندیدکردنی پارتی کۆمارییەکان. ئەو یەکێک بوو لەو ١٧ کاندیدە کە کێبڕکێیان دەکرد بۆ نوێنەرایەتیکردنی پارتەکە لە ھەڵبژاردنە گشتییەکاندا، کە زۆرترین ژمارەی کاندیدەکانی یەک پارتە لە مێژووی ئەمریکادا. ترەمپ لە کۆی ١٢ دیبەیتی کۆمارییەکان لە ١١ [[دیبەیت]]دا بەشداری کرد و دیبەیتەکان لە تەلەڤیزیۆنەکاندا زۆر بینران، ئەمەش بووە ھۆی بەرزبوونەوەی جەماوەری ھەڵمەتی ھەڵبژاردنەکانی. تا سەرەتای ساڵی ٢٠١٦، ترەمپ لەنێو ئەو کەسانەدا بوو کە دڵخواز بووە، لەگەڵ سیناتۆر تێد کروز و جۆن کاسیچ، پارێزگاری [[ئۆھایۆ]]. لە سەرەتای مانگی ئازاردا، وا دیار بوو کە ترەمپ کاندیدکردنی کۆمارییەکان مسۆگەر دەکات، چونکە لە ھەڵبژاردنی سەرەتایی پارتەکەدا بەسەر کاندیدەکانی دیکەدا سەرکەوتنی بەدەستھێنا.<ref>https://web.archive.org/web/20191126142628/https://time.com/3948922/jim-gilmore-virginia-2016/</ref> پارتی کۆمارییەکان لە ٣ی ئایاری ٢٠١٦ بە فەرمی ترەمپیان بە براوەی کاندیدکردنەکە ڕاگەیاند و بە سەرکەوتنێکی گەورە. پارتەکە ڕای گەیاند، ترەمپ ١٤٬٠١٥٬٩٩٤ دەنگی بەدەستھێناوە، ئەمەش بووەتە زۆرترین دەنگی یەک کاندید لە ھەڵبژاردنی سەرەتایی پارتەکەدا. لە کۆتاییدا پارتەکە ڕای گەیاند کە ترەمپ ٥٨٫٣٪ی دەنگەکانی بەدەستھێناوە و [[تێد کروز]] بە ٢٥٫١١٪ی دەنگەکانی کۆمارییەکان پلەی دووەمی بەدەستھێناوە. [[پەڕگە:Donald Trump and Bill Clinton.jpg|وێنۆک|ترامپ و سەرۆک [[بیڵ کڵینتن|بێل کلینتن]] لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٠٠]] دوای ئەوەی لە ھەڵمەتی ھەڵبژاردنەکانی ترەمپ کاندیدی کۆمارییەکان مسۆگەر کرد، سەرنجیان بۆ ڕکابەرەکەی لە ھەڵبژاردنە گشتییەکانیدا، [[ھیلاری کلینتۆن]] بوو، کە لە ناوەڕاستی مانگی حوزەیرانی ٢٠١٦دا کاندیدی دیموکراتەکانی مسۆگەر کرد.<ref>https://web.archive.org/web/20191217170517/https://www.cnn.com/2016/07/19/politics/live-updates-republican-national-convention/index.html</ref> دۆناڵد ترەمپ لە ١٥ی تەممووزی ٢٠١٦ ھەڵبژاردنی مایک پێنس، پارێزگاری ویلایەتی [[ئیندیانا]]ی وەک ھاوڕێی کاندیدکردنی ڕاگەیاند، یەکەم دیبەیتی سەرۆکایەتی لە نێوان ترەمپ و کلینتۆن لە ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠١٦، لە [[زانکۆی ھۆفسترا]] لە [[نیویۆرک]] بەڕێوەچوو. ئەم مشتومڕە ژمارەیەکی پێوانەیی بۆ ژمارەی بینەرەکانی ئەمریکا تۆمارکرد، بە مەزەندەکردنی ٨٤ ملیۆن بینەر، ئەوانەی کە بە شێوەی ئۆنلاین سەیری دیبەیتەکەیان کردووە و ئەوانەی بەکۆمەڵ لە ئاھەنگ و [[باڕ]] و [[چێشتخانە]] و نووسینگەکاندا سەیری دەکەن. دووەم دیبەیتی نێوان ھەردوو کاندیدەکە لە زانکۆی واشنتۆن لە شاری [[سانت لویس]] لە ویلایەتی [[میزوری|میزۆری]] لە ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ بەڕێوەچوو، دیبەیتی سێیەم و کۆتایی لە ١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ لە ویلایەتی [[نیڤادا]] بەڕێوەچوو. === وتاری ھەڵمەتی ھەڵبژاردن و ھەڵوێستی سیاسی === گرنگترین بابەتی سیاسی کە ترامپ پێداگری لەسەر کرد، [[پەیوەندییەکانی ئەمریکا و چین]]، پێداچوونەوە بە ڕێککەوتنە ئابوورییە نێونەتەوەیییەکانی وەک نافتا و ھاوبەشی تێپەڕ بەسەر زەریای ھێمن، بەرەنگاربوونەوەی کۆچی نایاسایی بۆ ئەمریکا، بەھێزکردنی سیستمی وزە و مۆدێرنکردنی ژێرخانی وڵاتەکە بوو. بەڵێنیدا قسە لەگەڵ وەزارەتی کاروباری شەڕکەرە دێرینەکان بکات و ڕێکخراوی چاودێری تەندروستی ئەمریکی «ئۆباما کەیر» بگۆڕێت بە باشتر و [[باج]] بۆ چینی ناوەند کەم بکاتەوە و خەرجییە ناوخۆیییەکان بۆ کاروباری سەربازی زیاد بکات و بەرەنگاربوونەوەی داعش بێت.<ref>https://web.archive.org/web/20200518064624/https://www.washingtonpost.com/news/the-fix/wp/2016/08/08/a-shortlist-of-economic-issues-on-which-donald-trump-sounds-more-like-a-democrat-than-a-republican/</ref> ھەڵوێستەکانی ترامپ بە سروشتی پۆپۆلیستی خۆیان دەناسرایەوە، بەو پێیەی پۆستی یەکگرتووی لەگەڵ پارتی کۆمارییەکان ھەبوو، وەک کەمکردنەوەی باج و پۆستی دیکەی تایبەتمەندی پارتی دیموکرات، وەک زیادکردنی خەرجییەکان بۆ ژێرخانی ئابووری، ئەمەش بووە ھۆی زیادبوونی جەماوەرییەکەی لەنێو دەنگدەراندا.<ref>https://www.nytimes.com/2016/03/27/magazine/how-can-donald-trump-and-bernie-sanders-both-be-populist.html</ref> === ئاشکراکردنی دارایی === ڕاپۆرتەکانی ترامپ، وەکو ئەوەی لیژنەی فیدراڵی ھەڵبژاردنەکان داوایان کردووە، ئاماژەیان بەوە کردووە کە سەروەت و سامانی ترامپ زیاتر لە یەک ملیار و ٤٠٠ ملیۆن دۆلار و قەرزی نەدراو بەلایەنی کەمەوە ٣١٥ ملیۆن دۆلارە. ترەمپ بەپێچەوانەی ھەموو کاندیدێکی سەرەکی لە ساڵی ١٩٧٦ەوە تائێستا فۆڕمی باجەکانی بڵاونەکردووەتەوە، سەرەڕای ئەوەی لە ساڵی ٢٠١٤ و ٢٠١٥ بەڵێنیدابوو ئەگەر بڕیاریدا خۆی کاندید بکات، باجەکەی بڵاوبکاتەوە. ھەڵوێستی خۆی بەو شێوەیە ڕوون کردەوە کە فۆڕمی باجەکانی لەژێر چاودێریدایە و ڕاوێژکارە یاسایییەکانی ئامۆژگارییان کردووە کە دەرینەخات. دوای شەڕێکی یاسایی درێژخایەن بۆ ڕێگریکردن لە بڵاوکردنەوەی تۆمارەکانی باج و تۆمارەکانی دیکە بۆ داواکاری گشتی ناوچەی مانھاتن وەک بەشێک لە لێکۆڵینەوەیەکی تاوانکاری، کە دوو تانە لە دادگای باڵای ئەمریکا لەخۆگرتبوو، دادگای باڵا لە شوباتی ٢٠٢١ ڕێگەی دا تۆمارەکان بڵاوبکرێنەوە بۆ داواکاری گشتی بۆ ئەوەی لەلایەن دەستەی سوێندخواردنی گەورەوە پێداچوونەوەیان بۆ بکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://edition.cnn.com/2015/07/22/politics/donald-trump-personal-financial-disclosure/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241110032428/https://edition.cnn.com/2015/07/22/politics/donald-trump-personal-financial-disclosure/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.politifact.com/factchecks/2016/oct/05/mike-pence/pences-false-claim-trump-hasnt-broken-tax-return-p/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241110131758/https://www.politifact.com/factchecks/2016/oct/05/mike-pence/pences-false-claim-trump-hasnt-broken-tax-return-p/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://edition.cnn.com/2021/02/22/politics/supreme-court-trump-taxes-vance/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241204142424/https://edition.cnn.com/2021/02/22/politics/supreme-court-trump-taxes-vance/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === ھەڵبژاردنی بۆ سەرۆکایەتی کۆمار === {{سەرەکی|ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (٢٠١٦)}} یەکەم شوێنی دەنگدان لە کاتژمێر ٥:٠٠ بەیانی بە کاتی ناوخۆ (10:00 GMT) لە سێشەممە ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦، لە ویلایەتی [[ڤێرمۆنت]] کرایەوە. دوایین شوێنەکانی دەنگدان لە ڕۆژاوای ئەمریکا و لە [[ئالاسکا]] لە کاتژمێر ٦:٠٠ی بەیانی بە کاتی جیھانی کرایەوە. دۆناڵد ترامپ کاندیدی کۆمارییەکان لە ئەنجومەنی ھەڵبژاردنەکاندا سەرکردایەتی [[ھیلاری کلینتۆن]]ی دیموکراتەکانی کرد، کە بۆ بەدەستھێنانی پۆستی سەرۆکایەتی ئەمریکا پێویستی بە ٢٧٠ دەنگی لە کۆی ٥٣٨ دەنگی ھەڵبژاردن ھەیە. ترامپ ٣٠٦ دەنگی بەدەستھێناوە لەکاتێکدا کلینتۆن ٢٣٢ دەنگی بەدەستھێناوە، لە بەرامبەردا لایەنی کەم ٢٧٠ دەنگ پێویستە بۆ سەرکەوتن، ئەمەش بەپێی ئەنجامە فەرمییەکانی زۆربەی ویلایەتەکانی ڕۆژھەڵات و ناوەڕاستی ئەمریکا. دۆناڵد ترەمپی کۆماریی لە ھەڵبژاردنەکانی سەرۆکایەتی ئەمریکادا سەرکەوتنی بەدەستھێنا و بووە ٤٥ھەمین سەرۆکی ئەمریکا، لەدوای باراک ئۆبامای دیموکراتەکانی پێش خۆی و سەرکەوتنی بەدەستھێنا لە ویلایەتی [[ئۆھایۆ]]، [[کنتاکی]]، [[ئیندیانا]]، [[ڤێرجینیای ڕۆژاوا]]، [[کارۆلینای باکوور]] و [[کارۆلینای باشوور|باشوور]]، [[میسیسیپی]]، [[تێنێسی]]، [[ئەلاباما]]، [[وایۆمینگ]]، [[تەکساس]]، [[داکۆتای باشوور]]، [[داکۆتای باکوور]]، [[نێبراسکا]]، [[ئارکانساس]]، [[مۆنتانا]]، [[فلۆریدا]] و [[ئایۆوا]]. ھیلاری کلینتۆن سەرکەوتنی بەدەستھێنا لە ویلایەتی [[ڤێرجینیا]]، [[ماساچووسیتس]]، [[میریلاند]]، [[نیوجێرسی]]، [[دێلاوێر]]، [[ڕۆد ئایلەند]]، [[ئیلینۆی]]، [[نیویۆرک]]، [[کۆنتێکتیکۆت]]، [[نیڤادا]] و [[کالیفۆرنیا]]. == یەکەم سەرۆکایەتی (٢٠١٧–٢٠٢١) == دەستبەکاربوونی لە ٢٠ی ١ی ٢٠١٧ دەستیپێکرد و سیاسەتی ناوخۆیی و دەرەوەی مشتومڕاوی تێدابوو. سیاسەتی دەرەوەی «سەرەتا ئەمریکا»ی گرتەبەر و لە ڕێککەوتنی کەشوھەوای پاریس و ڕێککەوتنی ئەتۆمیی ئێران و ھاوبەشی زەریای ھێمن کشایەوە. لە ناوخۆدا قەدەغەکردنی گەشتکردن بەسەر ھاووڵایتیانی ئەو وڵاتانەی کە زۆرینە [[موسڵمان]]ن، دەستیکرد بە دروستکردنی دیوارێک لەسەر سنووری [[مەکسیک]]، پڕۆژە یاسای کەمکردنەوەی باجی بەرفراوانی واژووکرد و زیاتر لە ٢٠٠ دادوەری فیدراڵی دامەزراند، کە سێ دادوەری فیدراڵییان بۆ دادگای باڵا دەستنیشانکرد. ھەروەھا پرۆگرامی کردەوەی دواخراو بۆ ھاتنی منداڵی (DACA)ی ھەڵوەشاندەوە و [[ئورشەلیم]]ی وەک پایتەختی [[ئیسرائیل]] ناساند، ئەمەش گرژیی نێونەتەوەیی بەدوای خۆیدا ھێنا. سەرۆکایەتییەکەی شایەتی ناڕەزایەتی بەرفراوان بوو، دیارترینیان ڕێپێوانی ژنان بوو، ڕۆژێک دوای دەستبەکاربوونی.<ref>https://www.swissinfo.ch/ara/أبرز-الأحداث-التي-طبعت-عام-ترامب-الأول-في-البيت-الأبيض/43646580</ref> == دووەم سەرۆکایەتی (٢٠٢٥–٢٠٢٩) == دووەم سەرۆکایەتی دۆناڵد ترامپ لە ٢٠ی ١ی ٢٠٢٥ دەستیپێکرد و خێراتربوونی لە دەرکردنی فەرمانی جێبەجێکردندا بەخۆیەوە بینی. لە یەکەم ڕۆژیدا ٢٦ فەرمانی واژووکرد، لەوانە کشانەوەی لە ڕێکخراوی تەندروستی جیھانیی و لێخۆشبوونی ئەو ئاژاوەگێڕانەی کە لە ساڵی ٢٠٢١دا ھێرشیان کردە سەر کاپیتووڵ، ترامپ ھەڵوێستێکی توندتری لە سیاسەتی دەرەوەی گرتەبەر، لەگەڵ پلانی دووبارە ئاوەدانکردنەوەی [[کەرتی غەززە|غەززە]] لەژێر کۆنترۆڵی ئەمریکا و گواستنەوەی دانیشتووانەکەی، ئەمەش ئیدانەکردنی عەرەبی و نێونەتەوەییی لێکەوتەوە. ھەروەھا سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکای ھەڵوەشاندەوە و گرژییەکانی لەگەڵ [[چین]] و [[ئەورووپا]] پەرەی سەند و بەردەوام بوو لە گرتنەبەری سیاسەتی «سەرەتا ئەمریکا» زیاتر جەختکردنەوە، گرنگی بە بەھێزکردنی کاریگەریی ئەمریکا لەسەر ئاستی جیھانی و دووبارە داڕشتنی ھاوپەیمانییەکانی دا.<ref>https://www.bbc.com/arabic/articles/c9d5j6257ylo</ref><ref>https://www.swissinfo.ch/ara/10-محطات-أساسية-في-١٠٠-يوم-من-رئاسة-ترامب/89195123</ref><ref>https://al-ain.com/article/donald-trump-week-1-white-house-america</ref><ref>https://www.skynewsarabia.com/world/١٧٩١٣٥١-ولاية-ترامب-الثانية-١٠٠-يوم-الصدمة</ref> === بڕیاری مشتوومڕاوی سەپاندنی باج === دۆناڵد ترامپ باجی نوێی گەورەی بەسەر ھاوردەکردنی ئەمریکا لە زیاتر لە ١٨٠ وڵات و ناوچە سەپاند، ئامانجی پاراستنی پیشەسازی ئەمریکا و بەرزکردنەوەی ئابووری نیشتمانی بوو لە چوارچێوەی سیاسەتی «سەرەتا ئەمریکا» دا. باجەکان ڕێژەی جیاوازیان لەخۆگرتبوو، کە ٣٤٪ لەسەر [[چین]]، ٢٤٪ لەسەر [[ژاپۆن]]، ٣١٪ لەسەر [[سویسرا]]، ٤٦٪ لەسەر [[ڤیێتنام]]، ٣٢٪ لەسەر [[تایوان]]، ٢٦٪ لەسەر وڵاتانی دیکە.<ref>https://www.alarabiya.net/aswaq/economy/2025/04/03/رسوم-جمركية-جديدة-من-ترامب-تبدأ-من-10-وترتفع-لـ46-لبعض-الدول</ref> ئەم باجانە لە مانگی نیسانی ساڵی ٢٠٢٥ کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە، دوای ئەوەی بەھۆی کورتھێنانی گەورەی بازرگانی ئەمریکاوە باری نائاسایی نیشتمانی ڕاگەیاند. ئەمەش وای کرد ترامپ لە یاسای دەسەڵاتە ئابوورییە فریاگوزارییەکان کەڵک وەربگرێت بۆ سەپاندنی باجی ١٠٪ لەسەر ھەموو ھاوردەکردنەکان، ئەمە جگە لەوەی باجی زیاتر لەسەر ٥٧ وڵات دادەنرێت، بەمەش ڕێژەی [[باج]] لەسەر کاڵا چینییەکان بۆ ٥٤٪ بەرزبووەتەوە. لە مانگی شوباتی ٢٠٢٥دا ترامپ ٢٥٪ باجی بەسەر ھاوردەکردنی [[ئۆتۆمبێل]] و نیمچە گواستنەوەکان و [[دەرمان]]دا سەپاند، بەو ئامانجەی کە بە شێوازێکی بازرگانی نادادپەروەرانە دەزانی کە کاریگەرییان لەسەر پیشەسازی ئەمریکا ھەیە. ھەروەھا باجی بەسەر پۆڵا و ئەلەمنیۆمدا، بە ئاماژەدان بە نیگەرانییەکانی ئاسایشی نیشتمانیی و پشتیوانی لە بەرھەمھێنانی ناوخۆیی.<ref>https://www.arrajol.com/content/374813/تكنولوجيا/كيف-غيّرت-رسوم-ترامب-الجمركية-خريطة-التجارة-العالمية-في-2025؟</ref> سەپاندنی ئەو باجانە بووە ھۆی دروستبوونی گرژیی بازرگانی لەگەڵ چەند وڵاتێک و ھەندێک وڵاتیش بە پێچەوانەی گومرگی وەڵامیان دایەوە، ئەمەش کاریگەری لەسەر بازاڕە جیھانییەکان ھەبوو و بووە ھۆی ڕاگرتنی کاتی ھەندێک باج بۆ ماوەی ٩٠ ڕۆژ لە ھەوڵێک بۆ ھێورکردنەوەی دۆخەکە. لە مانگی ئایاری ساڵی ٢٠٢٥دا دادگایەکی ئەمریکا بەشێک لەو باجانەی ھەڵوەشاندەوە و بڕیاریدا کە ترامپ دەسەڵاتی دەستووری خۆی تێپەڕاندووە بە سەپاندنی ئەو باجانە بەبێ ڕەزامەندی [[کۆنگرێس]]، ئەمەش مشتومڕی یاسایی و سیاسیی بەرفراوانی لێکەوتەوە.<ref>https://www.markets.com/ar/news/trump-new-tariffs-2025</ref> == پراکتیکی سیاسی و گوتاری سیاسی == {{سەرەکی|وێنەی گشتیی دۆناڵد ترامپ}} ترامپ بەپێی ڕاپرسییەکان ڕێژەی قبووڵکردنی نزمی ھەیە، ئەمەش وای کردووە ببێتە یەکێک لە کەمترین سەرۆکەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ڕووی جەماوەرییەوە لە ماوەی دە مانگی یەکەمی وەرگرتنی پۆستەکەیدا. ترامپ دوای وەرگرتنی سەرۆکایەتی، بە شێوەیەکی بەردەوام لە وتارەکانیدا لێدوانی ھەڵە و دژی ڕاستییەکانی دەدا. بەپێی ڕۆژنامەی نیویۆرک تایمز، ترامپ لە ماوەی ٩٩ ڕۆژی یەکەمی دەستبەکاربوونیدا، لە ٩١ ڕۆژدا لایەنی کەم ڕۆژانە یەک ئیدیعای ھەڵە یان چەواشەکارانەی کردووە، و ژمارەی ئیدیعا ھەڵە یان چەواشەکارانەکانی گەیشتە ١٬٣١٨ تا ڕۆژی ٢٦٣ی سەرۆکایەتییەکەی بەپێی بەشی «دڵنیابوونەوە لە ڕاستییەکان»ی شیکاری سیاسی لە ڕۆژنامەی واشنتۆن پۆستدا. === بڵاوکردنەوەی تیۆرییەکانی پیلانگێڕی === پێش و لە ماوەی سەرۆکایەتییەکەیدا، ترامپ چەندین تیۆریی پیلانگێڕی بڵاوکردەوە، لەوانە تیۆریی پیلانگێڕی دەربارەی ڕەگەزنامەی ئۆباما، تیۆریی ژمارەی قوربانییەکانی کلینتۆن، بزووتنەوەی کیو ئانۆن یان دەوڵەتی قووڵ و تیۆریی فێڵی گەرمبوونی زەوی، ئیدیعای سیخوڕیکردن بەسەر تاوەری ترەمپ، و تیۆرییەک دەربارەی تیرۆرکردنی جۆن ئێف. کێنێدی کە پەیوەندی بە وەزیری کوبایی ڕافائێل کروزەوە ھەیە و ئیدیعای دەستکاریکردنی مردنی دادوەر ئەنتۆنین سکالیا، و ئیدیعای دەستوەردانی ئوکراینا لە ھەڵبژاردنەکانی ئەمریکا، و ئیدیعای ئەوەی کە ئوسامە بن لادن ھێشتا لە ژیاندایە و ئیدیعای ئەوەی کە ئۆباما و بایدن پلانی کوشتنی ئەندامانی تیمی ھێزە تایبەتەکانی دەریایی ٦یان داڕشتووە و پێشکەشکاری بەرنامە جۆ سکاربۆرۆی بە مردنی یەکێک لە یاریدەدەرەکانی تۆمەتبار کرد. لایەنی کەم لە دوو بۆنەدا، ترەمپ بۆ ڕۆژنامەنووسانی ڕوونکردەوە کە باوەڕی بە تیۆرییەکانی پیلانگێڕی ھەیە. لەکاتی ھەڵبژاردنەکانی سەرۆکایەتی ٢٠٢٠ و دوای ئەوە، ترامپ چەندین تیۆریی پیلانگێڕی دەربارەی دۆڕاندنەکەی بڵاوکردەوە، لەوانە دەنگدانی مردووەکان، گۆڕین یان سڕینەوەی دەنگەکانی ترەمپ لە ڕێگەی ئامێرەکانی دەنگدانەوە، ساختەکاری لە دەنگدانی پۆستەیی، دوورخستنەوەی دەنگەکانی ترامپ، و «دۆزینەوەی» جانتاکانی پڕ لە دەنگی بایدن. === ھاندانی توندوتیژی === توێژینەوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە گوتاری ترەمپ بووەتە ھۆی زیادبوونی حاڵەتەکانی تاوانی ڕق و کینە. لە کاتی ھەڵمەتی ھەڵبژاردنی ساڵی ٢٠١٦دا، ترەمپ داوای ھێرشی جەستەیی دەکرد یان ستایشی دەکرد دژی خۆپیشاندەران یان ڕۆژنامەنووسان. زۆرێک لە تۆمەتبارانی کردەوەی توندوتیژی و تاوانی ڕق و کینە، لەوانەش بەشداربووانی ھەڵکوتانە سەر باڵەخانەی کۆنگرێسی ئەمریکا لە ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١، گوتاری ترەمپیان وەک پاساوێک بۆ بێتاوانی خۆیان یان داواکارییەک بۆ سووککردنی سزاکانیان بەکارھێناوە. پێداچوونەوەیەکی نیشتمانی کە لەلایەن تۆڕی ئەی بی سیمنیوز لە مانگی ئایاری ٢٠٢٠ ئەنجامدرا، دەرکەوت کە لایەنی کەم ٥٤ دۆسیەی تاوانکاری لە نێوان ئابی ٢٠١٥ تا نیسانی ٢٠٢٠ ھەبووە کە تێیدا ڕاستەوخۆ ئاماژە بە ترامپ کراوە لە پەیوەندی لەگەڵ کردەوەی توندوتیژی یان ھەڕەشەی توندوتیژی، کە زۆربەیان لەلایەن پیاوانی سپی پێستەوە دژی کەمینەکان بوون. === تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان === {{سەرەکی|دۆناڵد ترامپ لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا}} کارلێکی ترەمپ لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا گرنگییەکی جیھانیی بەدەستھێنا دوای ئەوەی لە ساڵی ٢٠٠٩ پەیوەندی بە تویتەرەوە کرد. لە کاتی ھەڵمەتی ھەڵبژاردنەکەی لە ساڵی ٢٠١٦ و لە ماوەی سەرۆکایەتییەکەیدا بە بەردەوامی توویتی دەکرد تاوەکو تویتەر لە ڕۆژانی کۆتایی ماوەی سەرۆکایەتییەکەیدا دوای ڕووداوەکانی ٦ی کانوونی دووەم قەدەغەی کرد. ترەمپ توویتەری بەکاردەھێنا بۆ پەیوەندی ڕاستەوخۆ لەگەڵ خەڵک و تێپەڕاندنی میدیا. لە حوزەیرانی ٢٠١٧، وتەبێژی کۆشکی سپی ڕای گەیاند کە تویتەکانی ترەمپ بە لێدوانی فەرمی دادەنرێن. تویتەر لە مانگی ئایاری ٢٠٢٠ دەستی کرد بە دانانی ئاگاداری بۆ پشتڕاستکردنەوەی ڕاستییەکان لەسەر ھەندێک لە تویتەکانی. ترەمپ لە وەڵامدا وتی کە پلاتفۆرمە کۆمەڵایەتییەکان "کۆنسەرڤاتیڤەکان بێدەنگ دەکەن" و ھەڕەشەی "سەپاندنی سنووردارکردنی توند یان داخستنیان" کرد. دوای ھەڵکوتانە سەر کۆنگرێسی ئەمریکا، پلاتفۆرمەکانی وەک فەیسبووک، ئینستاگرام و تویتەر ھەژمارەکانی ترەمپیان قەدەغە کرد. نەبوونی ئامادەیی لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا توانای کاریگەریی لەسەر ڕووداوەکانی لێسەندەوە، و بووە ھۆی کەمبوونەوەیەکی بەرچاو لە بڵاوبوونەوەی زانیاریی چەواشەکارانە لە تویتەردا. ھەوڵە سەرەتایییەکانی ترەمپ بۆ دووبارە بنیاتنانەوەی ئامادەیی خۆی لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا سەرکەوتوو نەبوون. لە شوباتی ٢٠٢٢، پلاتفۆرمی سۆشیال میدیای "تروس سۆشەڵ"ی (Truth Social) خستەگەڕ. دوای کڕینی تویتەر لەلایەن ئیلۆن ماسکەوە، ماسک لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ ھەژمارەکەی ترەمپی گەڕاندەوە. ھەروەھا قەدەغەی فەیسبووک و ئینستاگرام لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ کۆتایی ھات، کە ڕێگەی بە ترەمپ دا بگەڕێتەوە بۆ ئەم پلاتفۆرمانە، ھەرچەندە لە ساڵی ٢٠٢٤ بەردەوام بوو لە وەسفکردنی کۆمپانیاکە بە "دووژمنی گەل". === چاندی باو === {{سەرەکی|دۆناڵد ترامپ لە چاندی باودا}} ترەمپ بابەتی گاڵتەجاڕی و کاریکاتێر بووە لە تەلەڤیزیۆن، فیلم و وێنە جووڵاوەکاندا. ناوی لە سەدان گۆرانی مۆسیقای ھیپ ھۆپدا لە ساڵی ١٩٨٩ تا ٢٠١٥ ھاتووە؛ زۆربەی ئەم گۆرانیانە ترەمپیان بە شێوەیەکی ئەرێنی نیشان دەدا، بەڵام دوای ئەوەی دەستی بە ھەڵمەتی خۆھەڵبژاردن بۆ سەرۆکایەتی کرد، زۆر نەرێنی بوون. == ژیانی کەسی == === خێزان === {{سەرەکی|خێزانی دۆناڵد ترەمپ}} لە ساڵی ١٩٧٧، دۆناڵد ترەمپ ھاوسەرگیری لەگەڵ نمایشکاری جلوبەرگی چیکی، ئیڤانا زێلنیچکۆڤا کرد، و سێ منداڵی لێی بوو: دۆناڵد جونیۆر (لەدایکبووی ١٩٧٧)، ئیڤانکا (لەدایکبووی ١٩٨١)، و ئیریک (لەدایکبووی ١٩٨٤). ئیڤانا لە ساڵی ١٩٨٨ ڕەگەزنامەی ئەمریکی وەرگرت؛ بەڵام دوو ھاوسەرەکە لە ساڵی ١٩٩٠ جیابوونەوە بەھۆی تێوەگلانی ترەمپ لە پەیوەندی لەگەڵ ئەکتەر مارلا مەیپڵز. لە ساڵی ١٩٩٣ ترەمپ و مەیپڵز ھاوسەرگیریان کرد بەڵام لە ساڵی ١٩٩٩ جیابوونەوە، ترەمپ لە مارلا کچێکی ھەیە: تیفانی (لەدایکبووی ١٩٩٣) کە لەگەڵ دایکی مەیپڵز مایەوە و لە کالیفۆرنیا پەروەردە و چاودێری کرد. لە ساڵی ٢٠٠٥، ترەمپ ھاوسەرگیری لەگەڵ نمایشکاری جلوبەرگی سلۆڤینی، میلانیا کناوس کرد و کوڕێکی لێی بوو: بارۆن (لەدایکبووی ٢٠٠٦)، میلانیا لە ساڵی ٢٠٠٦ ڕەگەزنامەی ئەمریکی وەرگرت. === خوو و تەندروستی === ترەمپ دەڵێت کە ھەرگیز کحولی نەخواردووەتەوە، جگەرەی نەکێشاوە، و ماددەی ھۆشبەری بەکارنەھێناوە. ڕۆژانە نزیکەی چوار بۆ پێنج کاتژمێر دەخەوێت. یاری گۆڵفی بە «چالاکی سەرەکی بۆ وەرزشکردن» وەسف کردووە بەڵام بە گشتی عەرەبانە بەکاردەھێنێت و بە پێ ناڕوات. ترەمپ وەرزشکردن بە بەفیڕۆدانی وزە دادەنێت چونکە باوەڕی وایە کە جەستە وەک «پاترییەکە، بە بڕێکی سنووردار لە وزە» کە بە وەرزشکردن بەکاردەھێنرێت. لە ساڵی ٢٠١٥، ھەڵمەتی ترەمپ نامەیەکی لە پزیشکی تایبەتی خۆی بۆ ماوەیەکی درێژ، ھارۆڵد بۆرنستاین، بڵاوکردەوە کە تێیدا ھاتبوو ترەمپ «تەندروسترین کەسە کە بۆ سەرۆکایەتی ھەڵبژێردرابێت.» لە ساڵی ٢٠١٨، بۆرنستاین ڕای گەیاند کە ترەمپ خۆی ناوەڕۆکی نامەکەی پێ وتووە کە باری تەندروستی بە شێوەیەکی ئەرێنی وەسف دەکات، ھەروەھا ئاماژەی بەوەدا کە سێ لە نوێنەرانی ترەمپ دەستیان بەسەر تۆمارە پزیشکییەکانیدا گرتووە دوای ھەڵکوتانە سەر نووسینگەی پزیشکەکە لە شوباتی ٢٠١٧. === ئایین === لە ساڵانی حەفتاکاندا، دایک و باوکی ترەمپ چوونە ناو کڵێسای ماربڵ کۆلیجییەیت (Marble Collegiate Church) کە بەشێکە لە کڵێسای چاکسازیخواز لە ئەمریکا. ترەمپ بەشداری لە قوتابخانەی یەکشەممەدا کرد و لە ساڵی ١٩٥٩ لە کڵێسای پرێسبیتێری یەکەم لە جامایکا (First Presbyterian Church in Jamaica) پشتڕاستکرایەوە. لە ساڵی ٢٠١٥، ڕای گەیاند کە پرێسبیتێرییە و لە کڵێسای ماربڵ کۆلیجییەیت نوێژ دەکات؛ کڵێساکە ڕوونیکردەوە کە ئەو ئەندامێکی چالاک نییە. لە ساڵی ٢٠١٩، ترەمپ قەشەی تایبەتی خۆی، بانگخوازی تەلەڤیزیۆنی پاولا وایتی لە نووسینگەی پەیوەندییە گشتییەکانی کۆشکی سپی دامەزراند. لە ساڵی ٢٠٢٠، وتی کە خۆی وەک مەسیحییەکی ناتایفی دەناسێنێت. === سامان === لە ساڵی ١٩٨٢، ترەمپ بۆ یەکەمجار لە لیستی دەوڵەمەندانی گۆڤاری فۆربس دەرکەوت بەھۆی ئەو پشکەی کە لە سامانی خاوێنی خێزانەکەی ھەیبوو کە بە نزیکەی ٢٠٠ ملیۆن دۆلار مەزەندە دەکرا، بەڵام زیانەکانی لە ھەشتاکاندا لە نێوان ساڵانی ١٩٩٠ و ١٩٩٥ لە لیستەکە دووریخستەوە. دوای پێشکەشکردنی ڕاپۆرتی دارایی ناچاری بە کۆمیسیۆنی ھەڵبژاردنی فیدراڵی لە تەممووزی ٢٠١٥، سامانی خاوێنی خۆی بە نزیکەی ١٠ ملیار دۆلار ڕاگەیاند. ئەو تۆمارانەی کە کۆمیسیۆن بڵاویکردنەوە نیشانیان دا کە سەروەت و سامانی لایەنی کەم ١٫٤ ملیار دۆلار و قەرزی ٢٦٥ ملیۆن دۆلارە. فۆربس مەزەندەی کرد کە سامانی خاوێنی بە بڕی ١٫٤ ملیار دۆلار لە نێوان ساڵانی ٢٠١٥ و ٢٠١٨ دابەزیوە. لە پۆلێنکردنی ملیاردێرەکانی ساڵی ٢٠٢٤دا، سامانی ترەمپ بە نزیکەی ٢٫٣ ملیار دۆلار مەزەندە کرا (لە پلەی ١٬٤٣٨ی جیھانیدا). لە ساڵی ٢٠١٨، ڕۆژنامەنووس جۆناسان گرینبێرگ باسی لەوە کرد کە ترەمپ لە ساڵی ١٩٨٤ پەیوەندی پێوە کردووە و خۆی وەک بەرپرسێکی خەیاڵی لە دامەزراوەی ترەمپ بە ناوی «جۆن بارۆن» ناساندووە. گرینبێرگ ئاماژەی بەوەدا کە ترەمپ، بەناوی «بارۆن»ەوە، بە درۆ ئیدیعای کردووە کە خاوەنی زیاتر لە ٩٠٪ی کارەکانی باوکییەتی، بۆ ئەوەی پلەیەکی بەرزتر لە لیستی فۆربس ٤٠٠ی دەوڵەمەندترین ئەمریکییەکان بەدەست بھێنێت. ھەروەھا گرینبێرگ نووسیوویەتی کە فۆربس زۆر زیادەڕەوی لە خەمڵاندنی سامانی ترەمپدا کردووە و بە ھەڵە لە پۆلێنکردنەکانی ساڵانی ١٩٨٢ و ١٩٨٣ و ١٩٨٤دا ناوی ھێناوە. زۆرجار ترەمپ دەیوت کە کارەکەی بە قەرزێکی «بچووکی یەک ملیۆن دۆلاری» لە باوکی دەستپێکردووە و ناچار بووە بە سوودەوە بیداتەوە؛ بەڵام لە ڕاستیدا، لە تەمەنی ھەشت ساڵیدا ملیۆنێر بووە، و لانیکەم ٦٠ ملیۆن دۆلاری لە باوکی قەرز کردووە، و تا ڕادەیەکی زۆر لە دانەوەی ئەو قەرزانەدا سەرکەوتوو نەبووە، ھەروەھا ٤١٣ ملیۆن دۆلاری دیکەی لە کۆمپانیای باوکی وەرگرتووە. لە ساڵی ٢٠١٨، ڕاگەیەندرا کە ترەمپ و خێزانەکەی ساختەکاری باجیان ئەنجامداوە و بەڕێوەبەرایەتی باج و دارایی ویلایەتی نیویۆرک دەستی بە لێکۆڵینەوە لەم بابەتە کردووە. ھەروەھا داھاتی وەبەرھێنانەکانی کەمتر بووە لە داھاتی بازاڕەکانی پشک و خانووبەرە لە نیویۆرک. فۆربس لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ مەزەندەی کرد کە سامانی خاوێنی لە ٤٫٥ ملیار دۆلار لە ساڵی ٢٠١٥ەوە بۆ ٣٫١ ملیار دۆلار لە ساڵی ٢٠١٧ دابەزیوە، ھەروەھا داھاتی لە مۆڵەتی بەرھەمەکانەوە لە ٢٣ ملیۆن دۆلارەوە بۆ ٣ ملیۆن دۆلار کەمبووەتەوە. دانپێدانانە باجییەکانی ترەمپ لە ساڵی ١٩٨٥ تا ١٩٩٤ کۆی زیانەکانیان بە ١٫١٧ ملیار دۆلار نیشان دەدات. ئەم زیانانە بەرزتر بوون لە زیانەکانی نزیکەی ھەر باجدەرێکی تری ئەمریکی. لە ساڵانی ١٩٩٠ و ١٩٩١دا، زیانەکانی ساڵانە ٢٥٠ ملیۆن دۆلاری تێپەڕاندووە کە زیاترە لە دوو ھێندەی زیانەکانی نزیکترین باجدەران. لە ساڵی ١٩٩٥، زیانە ڕاگەیەندراوەکانی گەیشتە ٩١٥٫٧ ملیۆن دۆلار (کە ھاوتایە بە ١٫٥٦ ملیار دۆلار لە ساڵی ٢٠٢٠دا). لە ساڵی ٢٠٢٠، ڕۆژنامەی نیویۆرک تایمز زانیاری باجی دەربارەی ترەمپ بەدەستھێنا کە زیاتر لە دوو دەیەی دەگرتەوە. پەیامنێرەکانیان بۆیان دەرکەوت کە ترەمپ بە سەدان ملیۆن دۆلار زیانی تۆمارکردووە. لە ساڵی ٢٠١٠ەوە، ھەروەھا نەیتوانیوە ٢٨٧ ملیۆن دۆلار لە قەرزەکان بداتەوە. لە ماوەی ١٥ ساڵ پێش ٢٠٢٠، ترەمپ لە ١٠ ساڵ لەو ساڵانەدا باجی داھاتی نەداوە، و سوودی لە داشکاندنی باجی لەسەر زیانە بازرگانییەکان وەرگرتووە و تەنھا ٧٥٠ دۆلاری لە ساڵانی ٢٠١٦ و ٢٠١٧دا داوە. زیانە بازرگانییەکانی بە فرۆشتن و بارمتەکردنی سەروەت و سامانەکانی قەرەبوو کردووەتەوە، لەوانە بارمتەیەکی ١٠٠ ملیۆن دۆلاری لەسەر تاوەری ترەمپ (کە لە ٢٠٢٢ دووبارە دارایی بۆ کرایەوە) و فرۆشتنی زیاتر لە ٢٠٠ ملیۆن دۆلار لە پشک و بۆندەکان. ھەروەھا بە شێوەیەکی کەسی گەرەنتی قەرزێکی ٤٢١ ملیۆن دۆلاری کردووە کە دەبێت زۆربەی تا ساڵی ٢٠٢٤ بدرێتەوە. تا مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١، قەرزەکانی ترامپ زیاتر لە یەک ملیار و ٣٠٠ ملیۆن دۆلار بووە، کە زۆربەیان بە سەروەت و سامانەکەی مسۆگەر کراوە. لە ساڵی ٢٠٢٠دا ٦٤٠ ملیۆن دۆلار قەرزاری بانکەکان و دامەزراوە قەرزییەکان بووە، لەوانە بانکی چین و دۆیچە بانک و یوو بی ئێس، ھەروەھا نزیکەی ٤٥٠ ملیۆن دۆلار قەرزدار بووە بە قەرزدەرەکانی نەناسراو؛ بەڵام بەھای سەروەت و سامانەکەی لە بەھای قەرزەکەی زیاترە. == ڕەخنە و مشتومڕ == ترامپ کەسایەتییەکی مشتومڕسازە و بەتایبەت لە ساڵی ٢٠١٥ەوە ڕووبەڕووی ڕەخنەی زۆر بووەتەوە. زۆربەی ڕەخنەکان لەسەر بانگەشەی ھەڵە و بەکارھێنانی زانیاریی ھەڵە وەک [[فاکت]] بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/graphics/politics/trump-claims-database/|سەردێڕ=In four years, President Trump made 30,573 false or misleading claims}}</ref> بڕێکی تر لە ڕەخنەکان لەبەر دژەژنی، دژەپەنابەری و دژەموسڵمانێتی تووشی بوون. لەلایەن چەند ژنەوە تۆمەتی [[دەستدرێژیی سێکسی]]ی لێدراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی ئابی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Judge tosses Trump's counterclaim against E. Jean Carroll, finding rape claim is 'substantially true' |ناونیشان=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/judge-tosses-trumps-counterclaim-e-jean-carroll-finding-rape-claim-sub-rcna98577 |ڕێکەوتی سەردان=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=NBC News |زمان=en}}</ref> ھەروەھا بۆچوونی دەربارەی [[گۆڕانی ئاووھەوا]] مشتومڕساز بووە. لە ساڵانی ٢٠٢٠ تا ٢٠٢٤دا ڕووبەڕووی چەند دادگایی بووە. یەکێک لەو لایەنانەی زیاتر مشتومڕسازی دەکات ھێرشی بەردەوامییەتی بۆ سەر ئەو میدیایانە یان تۆڕە کۆمەڵایەتییانەی لەگەڵیان ناکۆکە. بۆ نموونە بە فەیسبووکی گوتووە «دوژمنی خەڵک»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Rosen |یەکەم=Jacob |ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٤|سەردێڕ=Trump, in reversal, opposes TikTok ban, calls Facebook "enemy of the people" - CBS News |ناونیشان=https://www.cbsnews.com/news/trump-reversal-tiktok-ban-says-facebook-enemy-of-people/ |ڕێکەوتی سەردان=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=www.cbsnews.com |زمان=en-US}}</ref> و بە زۆرێک بنکەی میدیایی گوتووە ھەواڵی درۆ و ساختە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Lind |یەکەم=Dara |ڕێکەوت=٩ی ئایاری ٢٠١٨|سەردێڕ=Trump finally admits that “fake news” just means news he doesn’t like |ناونیشان=https://www.vox.com/policy-and-politics/2018/5/9/17335306/trump-tweet-twitter-latest-fake-news-credentials |ڕێکەوتی سەردان=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=Vox |زمان=en-US}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{سەرۆکەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان}} {{خێزانی ترامپ}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|دەیەی ٢٠١٠|دەیەی ٢٠٢٠|ھۆڵیوود|فیلم|ئابووری|تەلەڤیزیۆن|کۆمپانیا}} {{پۆلی کۆمنز|Donald Trump}} [[پۆل:دۆناڵد ترامپ|*]] [[پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی]] [[پۆل:ئەو کەسانەی ھەوڵی تیرۆریان دراوە]] [[پۆل:بازرگانانی ئەمریکی لە سەدەی بیست و یەکەم]] [[پۆل:بازرگانە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:خوێندکارێکی پێشووی قوتابخانەی وارتۆن لە زانکۆی پێنسلڤانیا]] [[پۆل:خێزانی ترامپ]] [[پۆل:دەسەڵاتخوازی]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:سەرۆکی کۆمپانیا ئەمریکییەکان]] [[پۆل:کۆمارییەکانی نیویۆرک (ویلایەت)]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٦]] [[پۆل:میمەکانی ئینتەرنێت]] [[پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:نووسەرانی سیاسیی ئەمریکی]] [[پۆل:نووسەرانی نیویۆرکی]] [[پۆل:ملیاردێرە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ملیاردێرە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ملیاردێرە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ڕەخنەگرانی مارکسیزم]] [[پۆل:میلیاردێرە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:کەسایەتیی ساڵ (گۆڤاری تایم)]] [[پۆل:بەڕێوەبەرانی خولی تۆپی پێی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] otum8l399oy1al6d2qqxl8o6smfaf7q 0 131998 1574843 1489943 2026-04-12T09:52:05Z Amherst99 3369 1574843 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{خاوێنکردن}} {{Underlinked|date=نیسان ٢٠١٧}} }} '''بالانیت''' ([[ئینگلیزی]]: balanitis) جۆرێکە لە ھەوکردنی بەشی سەرەوەی ئەندامی نیرینە و پێستی خەتەنە بە تایبەت ئەگەر پێستی خەتەنە تەنگ بێ.<ref> <nowiki>http://www.1177.se/Stockholm/Fakta-och-rad/Sjukdomar/Forhudsinfektion-hos-barn--balanit/</nowiki></ref> نیشانەکانی بەپێی Vårdguiden سویدی:<ref><nowiki>https://www.idoc24.com/sv/hudinformation/intima-hudfragor/balanit-forhudsproblem/</nowiki></ref> 1-سوربوونەوە،1. ئازارو ھەندێ جار دەردانی چێم لە ژێر پێستی خەتەنە. 2-ئازارو زورانەوە ھەروھا زەحمەتی لە کاتی میزکردن. 3 -تاگرتن. بە پێی Idoc24 سویدی ھۆکارەکانی بالانیت زۆربەی جار زێدەرەویە لە پاکۆخاوێنی، لە بەرئەوەی پێستی خەتەن بەرگەی سابونو شوشتنی زۆر ناکا. چارەسەری بۆ بالانیت ئەوەیە کە واز لە بەکارھێنانی سابون بھێنری کاتی شوشتنی ئەندامی نێرینە یاخود سابونی بی بۆن بە کار بھێندرێ. بە پێی patient.co.uk بالانیت کەمتر لەو کەسانە دەردەکەوێت کە خەتەنە کراوەن. ھۆکارە سەرەکیەکانی بالانیت تەنگیو بە خاوێن  ڕانەگرتەنی پێستی خەتەنەو کۆبونەوەی (smegma)یە کە شلەێکە لە ڕژێنە چەوریەکانی پێستی [[ئەندامی زاوزێ]] دەردەچێ. ھۆکارەکانی تری بالانیت دەکرێ بۆ نمونە بە ھۆی بەکتریا، کەرو یا ڕوشانەوەی [[پێست]] بێت، یاخود بە ھۆی   ئەونەخۆشیانە بێ کە لە رێگای زاوزێ دەگوازرەنەوە. خودی بالانیت نەخۆشیێکی گوازراوە نیە بەلام دەکری ھۆکاری دەرکەوتنی بالانیت نەخۆشیێکی گوازراوە بێ بۆ نمونە Candida,herpes,gonorre.<ref><nowiki>http://www.patient.co.uk/health/balanitis</nowiki></ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Balanitis}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:ھەوکردنەکان]] 2yryit12a0xcuk9akji2zgfivybotyj 0 132509 1574730 1517070 2026-04-11T16:17:35Z 1silent scientist 51740 1574730 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = Melania Trump<br>مێلانیا ترامپ |image = Melania Trump Official Portrait.jpg |office = [[خانمی یەکەمی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] |president = [[دۆناڵد ترامپ]] |term_label = In role |term_start = ٢٠ی کانوونی دووەمی، ٢٠١٧ |term_end = |predecessor = [[میشێل ئۆباما]] |successor = |birth_name = مێلانیا نەیڤس |birth_date = {{birth date and age|١٩٧٠|٤|٢٦}} |birth_place = [[نۆڤۆ مێستۆ]]، [[کۆماری سلۆڤێنیای سۆسیالیست|سلۆڤێنیا]]، [[یووگۆسلاڤیا]] |death_date = |death_place = |party = [[حیزبی کۆماری (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|کۆماری]] |spouse = {{marriage|[[دۆناڵد ترامپ]]|January 22, 2005}} |children = [[خێزانی دۆناڵد ترامپ#.D8.A8.D8.A7.D8.B1.DB.86.D9.86_.D8.AA.D8.B1.D8.A7.D9.85.D9.BE|بارۆن ترامپ]] |residence = [[ترامپ تاوەر]] }} '''مێلانیا ترامپ''' یان '''مێلانیا نەیڤس''' (بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: Melania Trump - Melanija Knavs)، لەدایکبووی ٢٦ی ئاپریلی ١٩٧٠. خانمێکی سلۆڤێنی-ئەمریکییە، پێشووتر مۆدێل بووە ئێستاش [[خانمی یەکەمی ویلایەتە یەکگرتووەکان]]ە لەوەتەی ٢٠ی کانوونی دووەمی، ٢٠١٧. ھاوەسەرگیری لەگەڵ گەورە بازرگان و [[پێڕستی سەرۆک کۆمارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان|٤٥مین]] [[سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[دۆناڵد ترامپ]] کرد. == ھاووڵاتیبوون لە ویلایەتە یەکگرتووەکان == کناوس لە ساڵی ١٩٩٦دا لە [[سلۆڤێنیا|سلۆڤێنیاوە]] ڕۆیشت بۆ [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]]، و بۆ ماوەیەکی کورت بە [[ڤیزە]]ی سەردان تێیدا مایەوە و دواتر ڤیزەی کاری ئێچ-١ بی وەرگرت. لە ساڵی ٢٠٠٠دا داواکاریی بۆ وەرگرتنی نیشتەجێبوونی ھەمیشەیی لەژێر چەتری بەرنامەی ئی بی-١ پێشکەش کرد، کە بەرنامەیەکە بۆ کەسانی خاوەن «توانای نائاسایی» داڕێژراوە. بەپێی ئەو زانیارییانەی لە پەیمانگای سیاسەتی کۆچەوە ھاتوون، پێشبینی دەکرێت تەنھا ٢٪ی کارمەندان لە ھەر بوارێکدا شیاو بن. ''ڕۆژنامەی [[واشینگتن پۆست]]'' ئاماژەی بەوە کردووە کە بەڵگەنامەکانی میلانیا لەو کاتەدا «نمایشەکانی مۆدێل لە [[ئەورووپا]] و تابلۆی ڕیکلامی جگەرەی کامێڵ لە مەیدانی تایمز و دەرکەوتنی بە جلی مەلەکردنەوە بۆ گۆڤاری ''[[سپۆرتس ئیلوسترەیتد]]'' لە گەورەترین کاری خۆیدا لەو کاتەدا، کە تێیدا بە بیکینییەکەوە باوەشی بە نەھەنگێکی لاستیکی شەش پێیدا کردبوو» لەخۆ گرتبوو.<ref>https://web.archive.org/web/20200126132500/https://www.washingtonpost.com/politics/questions-linger-about-how-melania-trump-a-slovenian-model-scored-the-einstein-visa/2018/02/28/d307ddb2-1b35-11e8-ae5a-16e60e4605f3_story.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20191205214734/https://www.cnn.com/2019/07/15/politics/melania-trump-donald-trump-tweets/index.html</ref> میلانیا لە ماوەی مانگەکانی بانگەشەی ھەڵبژاردندا پێش سەرکەوتنی، یارمەتی ھاوسەرەکەی دا، چونکە بەرگری لە پلانە توندەکەی سەبارەت بە کار و یاساکانی کۆچبەران کرد بەوەی کە ڕێگەی تایبەتی خۆی و بەدەستھێنانی ھاووڵاتیبوونەکەی یاسایی بوون، بەپێچەوانەی ئەو کەسانەی ترەمپ بانگەشەی دژیان دەکرد. ڕاپۆرتە لێکۆڵینەوەیییەکانی ئاژانسی [[ئەسۆوشیەیتد پرێس|ئەسۆوشیەیتد پرێس]] ئاشکرایان کرد کە ئەو پێش بەدەستھێنانی ڤیزەی ئێچ-١ بی، مووچەی لە ١٠ کاری نمایشکاری مۆدێل وەرگرتووە، لە کاتی مانەوەی لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکان|ویلایەتە یەکگرتووەکاندا]] بە بەکارھێنانی ڤیزەی سەردان. ئاژانسی ئەسۆوشیەیتد پرێس ڕای گەیاند کە «ڕێگە بەو بیانییانە نادرێت کە ڤیزەی سەردان بەکاردەھێنن، لە بەرانبەر مووچەدا لە ویلایەتە یەکگرتووەکان بۆ کۆمپانیا ئەمریکییەکان کار بکەن. ئەم کارە بە پێشێلکردنی مەرجەکانی ئەو ڤیزەیە دادەنرێت و دەتوانێت ئەنجامدەرەکەی لە گۆڕینی باری کۆچبەری لە کاتێکی دواتردا لەناو ویلایەتە یەکگرتووەکان بێبەش بکات و ڕەنگە ڕێگری لێ بکات لە گەڕانەوە بۆی بەبێ مۆڵەتی تایبەت بۆ گەڕانەوە». میلانیا ترەمپ لە ساڵی ٢٠٠٦دا [[ڕەگەزنامە]]کەی وەرگرت. بەپێی ڕاپۆرتەکانی میدیاکان، یارمەتی دایک و باوکی، ڤیکتۆر و ئامێلیا کنافس، داوە لە ماوەی پرۆسەی کۆچەکەیاندا بە بەکارھێنانی «کۆچی زنجیرەیی» کە سەرۆک چەندین جار ڕەخنەی لێ گرتبوو.<ref>https://web.archive.org/web/20191206112116/https://www.newsweek.com/donald-trump-chain-migration-immigrants-melania-1291210</ref> == سەرچاوە == *[https://en.wikipedia.org/wiki/Melania_Trump ویکپیدیای ئینگلیزی؛ Melania Trump] {{کورت}} {{خێزانی ترامپ}} {{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|سیاسەت}} {{پۆلی کۆمنز|Melania Trump}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٠]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:خێزانی ترامپ]] [[پۆل:ژنانی ئەمریکی لە سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ھاووڵاتییە سروشتییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] [[پۆل:ئەو ئەمریکییانەی پەیڕەوی کڵێسای کاتۆلیکی ڕۆم دەکەن]] [[پۆل:کۆمارییەکانی نیویۆرک (ویلایەت)]] pbv46e8t6x1tzna41vysdj5hlofgg0v 1574731 1574730 2026-04-11T16:18:29Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوە */ 1574731 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = Melania Trump<br>مێلانیا ترامپ |image = Melania Trump Official Portrait.jpg |office = [[خانمی یەکەمی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] |president = [[دۆناڵد ترامپ]] |term_label = In role |term_start = ٢٠ی کانوونی دووەمی، ٢٠١٧ |term_end = |predecessor = [[میشێل ئۆباما]] |successor = |birth_name = مێلانیا نەیڤس |birth_date = {{birth date and age|١٩٧٠|٤|٢٦}} |birth_place = [[نۆڤۆ مێستۆ]]، [[کۆماری سلۆڤێنیای سۆسیالیست|سلۆڤێنیا]]، [[یووگۆسلاڤیا]] |death_date = |death_place = |party = [[حیزبی کۆماری (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|کۆماری]] |spouse = {{marriage|[[دۆناڵد ترامپ]]|January 22, 2005}} |children = [[خێزانی دۆناڵد ترامپ#.D8.A8.D8.A7.D8.B1.DB.86.D9.86_.D8.AA.D8.B1.D8.A7.D9.85.D9.BE|بارۆن ترامپ]] |residence = [[ترامپ تاوەر]] }} '''مێلانیا ترامپ''' یان '''مێلانیا نەیڤس''' (بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: Melania Trump - Melanija Knavs)، لەدایکبووی ٢٦ی ئاپریلی ١٩٧٠. خانمێکی سلۆڤێنی-ئەمریکییە، پێشووتر مۆدێل بووە ئێستاش [[خانمی یەکەمی ویلایەتە یەکگرتووەکان]]ە لەوەتەی ٢٠ی کانوونی دووەمی، ٢٠١٧. ھاوەسەرگیری لەگەڵ گەورە بازرگان و [[پێڕستی سەرۆک کۆمارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان|٤٥مین]] [[سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[دۆناڵد ترامپ]] کرد. == ھاووڵاتیبوون لە ویلایەتە یەکگرتووەکان == کناوس لە ساڵی ١٩٩٦دا لە [[سلۆڤێنیا|سلۆڤێنیاوە]] ڕۆیشت بۆ [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]]، و بۆ ماوەیەکی کورت بە [[ڤیزە]]ی سەردان تێیدا مایەوە و دواتر ڤیزەی کاری ئێچ-١ بی وەرگرت. لە ساڵی ٢٠٠٠دا داواکاریی بۆ وەرگرتنی نیشتەجێبوونی ھەمیشەیی لەژێر چەتری بەرنامەی ئی بی-١ پێشکەش کرد، کە بەرنامەیەکە بۆ کەسانی خاوەن «توانای نائاسایی» داڕێژراوە. بەپێی ئەو زانیارییانەی لە پەیمانگای سیاسەتی کۆچەوە ھاتوون، پێشبینی دەکرێت تەنھا ٢٪ی کارمەندان لە ھەر بوارێکدا شیاو بن. ''ڕۆژنامەی [[واشینگتن پۆست]]'' ئاماژەی بەوە کردووە کە بەڵگەنامەکانی میلانیا لەو کاتەدا «نمایشەکانی مۆدێل لە [[ئەورووپا]] و تابلۆی ڕیکلامی جگەرەی کامێڵ لە مەیدانی تایمز و دەرکەوتنی بە جلی مەلەکردنەوە بۆ گۆڤاری ''[[سپۆرتس ئیلوسترەیتد]]'' لە گەورەترین کاری خۆیدا لەو کاتەدا، کە تێیدا بە بیکینییەکەوە باوەشی بە نەھەنگێکی لاستیکی شەش پێیدا کردبوو» لەخۆ گرتبوو.<ref>https://web.archive.org/web/20200126132500/https://www.washingtonpost.com/politics/questions-linger-about-how-melania-trump-a-slovenian-model-scored-the-einstein-visa/2018/02/28/d307ddb2-1b35-11e8-ae5a-16e60e4605f3_story.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20191205214734/https://www.cnn.com/2019/07/15/politics/melania-trump-donald-trump-tweets/index.html</ref> میلانیا لە ماوەی مانگەکانی بانگەشەی ھەڵبژاردندا پێش سەرکەوتنی، یارمەتی ھاوسەرەکەی دا، چونکە بەرگری لە پلانە توندەکەی سەبارەت بە کار و یاساکانی کۆچبەران کرد بەوەی کە ڕێگەی تایبەتی خۆی و بەدەستھێنانی ھاووڵاتیبوونەکەی یاسایی بوون، بەپێچەوانەی ئەو کەسانەی ترەمپ بانگەشەی دژیان دەکرد. ڕاپۆرتە لێکۆڵینەوەیییەکانی ئاژانسی [[ئەسۆوشیەیتد پرێس|ئەسۆوشیەیتد پرێس]] ئاشکرایان کرد کە ئەو پێش بەدەستھێنانی ڤیزەی ئێچ-١ بی، مووچەی لە ١٠ کاری نمایشکاری مۆدێل وەرگرتووە، لە کاتی مانەوەی لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکان|ویلایەتە یەکگرتووەکاندا]] بە بەکارھێنانی ڤیزەی سەردان. ئاژانسی ئەسۆوشیەیتد پرێس ڕای گەیاند کە «ڕێگە بەو بیانییانە نادرێت کە ڤیزەی سەردان بەکاردەھێنن، لە بەرانبەر مووچەدا لە ویلایەتە یەکگرتووەکان بۆ کۆمپانیا ئەمریکییەکان کار بکەن. ئەم کارە بە پێشێلکردنی مەرجەکانی ئەو ڤیزەیە دادەنرێت و دەتوانێت ئەنجامدەرەکەی لە گۆڕینی باری کۆچبەری لە کاتێکی دواتردا لەناو ویلایەتە یەکگرتووەکان بێبەش بکات و ڕەنگە ڕێگری لێ بکات لە گەڕانەوە بۆی بەبێ مۆڵەتی تایبەت بۆ گەڕانەوە». میلانیا ترەمپ لە ساڵی ٢٠٠٦دا [[ڕەگەزنامە]]کەی وەرگرت. بەپێی ڕاپۆرتەکانی میدیاکان، یارمەتی دایک و باوکی، ڤیکتۆر و ئامێلیا کنافس، داوە لە ماوەی پرۆسەی کۆچەکەیاندا بە بەکارھێنانی «کۆچی زنجیرەیی» کە سەرۆک چەندین جار ڕەخنەی لێ گرتبوو.<ref>https://web.archive.org/web/20191206112116/https://www.newsweek.com/donald-trump-chain-migration-immigrants-melania-1291210</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{خێزانی ترامپ}} {{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|سیاسەت}} {{پۆلی کۆمنز|Melania Trump}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٠]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:خێزانی ترامپ]] [[پۆل:ژنانی ئەمریکی لە سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ھاووڵاتییە سروشتییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] [[پۆل:ئەو ئەمریکییانەی پەیڕەوی کڵێسای کاتۆلیکی ڕۆم دەکەن]] [[پۆل:کۆمارییەکانی نیویۆرک (ویلایەت)]] mnxoos9w4tde4j8k1rqnmgwvskluz8e 0 141116 1574842 1408010 2026-04-12T09:29:39Z ~2026-22448-17 75708 1574842 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Gal Gadot<br/>گاڵ گەدۆت | image = Gal_Gadot_by_Gage_Skidmore.jpg | caption = گەدۆت لە ٢٠١٦ [[سان دێگۆ کۆمیک-کان]] باسکردنی ''[[وۆندەر وومان (فیلم، ٢٠١٧)|وۆندەر وومان]]'' | birth_name = | birth_date = {{Birth date and age|mf=yes|١٩٨٥|٠٤|٣٠}} | birth_place = [[پێتاح تیکڤا]]، {{ئاڵا|ئیسرائیل}} | citizenship = ئیسڕائیلی | alma_mater<ref name="Gal Gadot Kicks Ass">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Weaver|یەکەم١=Caity|سەردێڕ=Gal Gadot Kicks Ass|ناونیشان=https://www.gq.com/story/the-gal-gadot-next-door-profile|بڵاوکەرەوە=GQ Magazine|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧}}</ref> = [[IDC Herzliya]] | occupation = {{flatlist| * خانمەئەکتەر * نمایشکاری جل و بەرگ}} | height = ١٧٨ سانتیمەتر<ref name="Ynet">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر=Sivan Kadmi |ڕێکەوت=١ی نیسانی ٢٠١٠|ناونیشان=http://www.ynet.co.il/articles/0,7340,L-3868197,00.html |سەردێڕ=גל גדות |trans-title=Gal Gadot |زمان=he |بڵاوکەرەوە=[[Ynet]]}}</ref> | years_active = ٢٠٠٤- ئێستا | spouse = {{marriage|یارۆن ڤارسانۆ|2008}}<!-- This is the spelling on his unverified Instagram https://www.instagram.com/jaronvarsano/, which is tagged in a post by Gal Gadot at https://www.instagram.com/p/BQgNiTgDfFc/--> | children = ٢ | awards = [[شاجوانی ئیسرائیل]] ٢٠٠٤ | website = {{URL|galgadot.com/}}}} '''گاڵ گەدۆت-ڤارسانۆ''' (بە [[زمانی عیبری|عیبری]]: גל גדות؛ بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: Gal Gadot)، لە ٣٠ی نیسانی ١٩٨٥ لە [[ئیسرائیل]] لەدایکبووە. ئەکتەر و خانمەنمایشکارێکی ئیسرائیلییە. ڕۆڵی بینیوە وەک [[ژنی سەرسووڕھێنەر|وۆندەر وومان]] لە [[جیھانی سینەمایی دی سی]]، لە فیلمی [[باتمان دژی سوپەرمان: کازیوەی دادپەروەری]] ساڵی ٢٠١٦. '''گەدۆت''' لە تەمەنی ١٨ ساڵیدا بووەتە شاجوانی ئیسڕائیل بۆ ساڵی ٢٠٠٤. بۆ ماوەی دوو ساڵ لە خزمەتی سەربازیدا بووە بۆ [[ھێزەکانی بەرگری ئیسرائیل]] وەک ڕاھێنەری سەربازی. == پەراوێزەکان == {{پەراوێز}} == سەرچاوەکان == *{{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر = //en.wikipedia.org/wiki/Gal_Gadot|سەردێڕ = Gal Gadot|زمان = ئینگلیزی|سەردان = ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئیسرائیل|ھۆڵیوود|ژن|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|یۆنان|تەلەڤیزیۆن|فیلم|فەلەستین}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Gal Gadot}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٥]] [[پۆل:جووە ئیسرائیلییەکان]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:خانمەکتەرانی فیلمی ئیسرائیلی]] iwcle490ar3vcaqbwn2ag6rjue6tapq 0 156209 1574664 1574285 2026-04-11T12:04:28Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1574664 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} [[پەڕگە:RESurvivor2CV.jpg|وێنۆک]] '''ڕێزدێنت ئیڤڵ سرڤایڤەر ٢ – کۆد: ڤرۆنیکا''' ({{بە ئینگلیزی|Resident Evil Survivor 2 – Code: Veronica}}) یەکێکە لە [[کایەی ڤیدیۆ|کایە ڤیدیۆییەکانی]] زنجیرەی [[ڕێزدێنت ئیڤڵ]]{{#ئەگەر:سرڤایڤڵ|، سەر بە زنجیرەی سرڤایڤڵ}}. کایەکە لەلایەن [[کاپکم]] پەرەی پێ دراوە و لە ڕێکەوتی ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠١ لە [[ژاپۆن]] و ٢٢ی ئازاری ٢٠٠٢ لە [[ئەورووپا]] خراوەتە بازاڕەوە. == چیرۆک == [[کڵێر ڕێدفیڵد]] بەردەوامە لە گەڕان بەدوای براکەیدا دوای ڕووداوەکەی [[ڕاکوون سیتی]] و لەلایەن سەرچاوەیەکی نەناسراوەوە زانیاریی پێدراوە دەربارەی دامەزراوەیەکی ئەمبەرێلا لە پاریس. کاتێک ھەوڵ دەدات بچێتە ناو دامەزراوەکە، دەستگیر دەکرێت، دوای ئەوە دەبرێت بۆ زیندانی ئەمبەرێلا لە دوورگەی ڕۆکفۆرت. ئەو لەگەڵ ھاوڕێیەکی زیندانی، ستیڤ بێرنساید، تیمێک پێکدەھێنێت و پلانی ڕاکردن دادەنێن لەکاتێکدا بڵاوبوونەوەی تی-ڤایرۆس لە دوورگەکەدا دەست پێدەکات. ڕووداوەکانی ئەم کایەیە لە ڕاستیدا ئاشکرا دەبێت کە خەونێکن دوای تەواوکردنی مۆدی ئارکەید، کە کڵێر دەیبینێت دوای ڕاکردن لە ئەنتارکتیکا لەگەڵ براکەی [[کریس ڕێدفیڵد]] لە کۆتایی «کۆد: ڤێرۆنیکا». لە درێژەی کایەکەدا، کڵێر و ستیڤ لەلایەن [[نێمەسس (ڕێزدێنت ئیڤڵ)|نێمەسس]]ەوە ڕاودەنرێن. پەڕگە نھێنییەکان کە دەتوانرێت دوای کۆکردنەوەی گەوھەرە شاردراوەکان لە مۆدی ئارکەیددا بکرێنەوە، ئاشکرای دەکەن کە ئەمبەرێلا نموونەیەکی نێمەسسی ناردووە بۆ دوورگەی ڕۆکفۆرت. == پێشوازیکردن == لە [[ژاپۆن]]، «گەیم مەشین» لە ژمارەی ١٤ی ئابی ٢٠٠٢دا «ڕێزدێنت ئیڤڵ سێرڤایڤەر ٢ – کۆد: ڤێرۆنیکا»ی وەک سەرکەوتووترین کایەی ئارکەیدی تایبەتی مانگەکە لیست کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|سەردێڕ=Game Machine's Best Hit Games 25 - 完成品夕イプのTVゲーム機 (Dedicated Videos)|magazine=[[:ja:ゲームマシン|Game Machine]]|issue=640|بڵاوکەرەوە=[[:ja:アミューズメント通信社|Amusement Press, Inc.]]|ڕێکەوت=١٤ی ئابی ٢٠٠٢|پەڕە=١٧|زمان=ja}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} *{{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر =https://en.wikipedia.org/wiki/Resident_Evil_Survivor_2_–_Code:_Veronica |سەردێڕ =Resident Evil Survivor 2 – Code: Veronica |زمان =ئینگلیزی |سەردان = ٣١ی تەممووزی ٢٠١٩}} {{تووڵی دەروازە|کایەی ڤیدیۆیی|ژاپۆن}} {{ڕێزدێنت ئیڤڵ}} [[پۆل:کایەکانی ڕێزدێنت ئیڤڵ]] [[پۆل:کایە ڤیدیۆییەکانی ٢٠٠١]] [[en:Resident Evil Survivor 2 – Code: Veronica]] [[پۆل:گەمەکانی پلەیستەیشن ٢]] [[پۆل:پاشکۆکانی یارییە ڤیدیۆییەکان]] [[پۆل:ئەو یارییە ڤیدیۆییانەی لە ژاپۆن گەشەپیان پێدراوە]] [[پۆل:کایە ڤیدیۆیییە تاک-یاریزانەکان]] [[پۆل:کایە ڤیدیۆیییە ترسناکەکانی دەیەی ٢٠٠٠]] inw3pmtcsssumnpgai4szy5j5tdwnin 0 156210 1574673 1574253 2026-04-11T12:05:58Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1574673 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Residentevildeadaim.jpg|وێنۆک]] '''ڕێزدێنت ئیڤڵ: دێد ئەیم''' ({{ئینگ|Resident Evil: Dead Aim}}) یەکێکە لە [[کایەی ڤیدیۆ|کایە ڤیدیۆییەکانی]] زنجیرەی [[ڕێزدێنت ئیڤڵ]]{{#ئەگەر:سرڤایڤڵ|، سەر بە زنجیرەی سرڤایڤڵ}}. کایەکە لەلایەن [[کاپکم]] پەرەی پێ دراوە و لە ڕێکەوتی ١٣ی شوباتی ٢٠٠٣ لە [[ژاپۆن]] و ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٣ لە ئەمریکای باکوور و ٩ی تەممووزی ٢٠٠٣ لە [[ئەورووپا]] خراوەتە بازاڕەوە. == یارییەکە == «دێد ئەیم» [[کەسی سێیەم (کایەی ڤیدیۆیی)|دیدی کەسی سێیەم]] بەکاردەھێنێت لە کاتی جووڵەکردندا و دەگۆڕێت بۆ [[کەسی یەکەم (کایەی ڤیدیۆیی)|دیدی کەسی یەکەم]] لە کاتی نیشانەگرتن و تەقەکردن لە چەکێک، لەگەڵ خاڵێک لە ناوەڕاستی شاشەکە بۆ یارمەتیدانی یاریزانەکە لە نیشانەگرتندا. ئەوە یەکێکە لەو کەمە کایانەی «ڕێزدێنت ئیڤڵ» کە ڕێگە بە یاریزانەکە دەدات بجوڵێت لە کاتی نیشانەگرتندا و پشتگیری لە بەکارھێنانی [[لایت گەن]]ی [[پلەیستەیشن ٢|پلەیستەیشن ٢]] و [[ماوس]]ی یوو-ئێس-بی دەکات. == گەشەپێدان == «دێد ئەیم» لە ساڵی ٢٠٠٢ وەک کایەیەکی [[پلەیستەیشن ٢]] ڕاگەیەندرا کە چاوەڕوان دەکرا لە کاتێکی ساڵی ٢٠٠٣ لە ژاپۆن بڵاوبکرێتەوە. وەک «[[گەن سێرڤایڤەر ٢]]»، لەو کاتەدا چاوەڕوان نەدەکرا لە ویلایەتە یەکگرتووەکان بڵاوبکرێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://uk.gamespot.com/news/tgs-2002-capcom-announces-resident-evil-gun-survivor-4-2881158 |بڵاوکەرەوە=Gamespot |سەردێڕ=TGS 2002: Capcom announces Resident Evil: Gun Survivor 4 |ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20130124145451/http://uk.gamespot.com/news/tgs-2002-capcom-announces-resident-evil-gun-survivor-4-2881158 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣}}</ref> کایەکە گۆرانیی کۆتایی «گەن شۆت» لەلایەن گرووپی ڕۆکی ژاپۆنی [[ڕایز (گرووپ)|ڕایز]] لەخۆ دەگرێت. ڕاگەیاندراوی ڕۆژنامەوانیی کاپکۆم لە ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٣، وەشانێکی کارای کایەکەی پیشاندا، کە ئاشکرای کرد، بەپێچەوانەی سێ ناونیشانی پێشووی «گەن سێرڤایڤەر»، «گەن سێرڤایڤەر ٤» (کە پلانی بۆ دانرابوو وەک «ڕێزدێنت ئیڤڵ: دێد ئەیم» بناسرێت لە بازاڕە پشتڕاستکراوەکانی [[ئەمریکا]] و [[ئەورووپا]]) لەنێوان گۆشەکانی کامێرای کەسی یەکەم و سێیەمدا دەگۆڕێت بەپێی ئەوەی ئایا یاریزانەکە نیشانە لە چەکێک دەگرێت یان نا. کۆنتڕۆڵەری لایت-گەنی «گەن کۆن ٢» ھەروەھا پشتڕاستکرایەوە کە لەگەڵ کایەکەدا دەگونجێت. کۆنفرانسەکە پێشبینی ڕێکەوتی بڵاوکردنەوەی حوزەیرانی ٢٠٠٣ی دەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://uk.gamespot.com/news/first-look-resident-evil-dead-aim-2908934|بڵاوکەرەوە=Gamespot|سەردێڕ=First look: Resident Evil: Dead Aim|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20130124021406/http://uk.gamespot.com/news/first-look-resident-evil-dead-aim-2908934|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣}}</ref> سەرەڕای بڵاوبوونەوەی لە حوزەیران، «دێد ئەیم» ھێشتا لە [[پێشانگای کاتبەسەربردنی ئەلیکترۆنی|ئی-٣]] ٢٠٠٣دا دەرکەوت تەنھا مانگێک پێشتر، لەگەڵ وەشانی [[گەیم کیووب]]ی «[[ڕێزدێنت ئیڤڵ – کۆد: ڤێرۆنیکا#کۆد: ڤێرۆنیکا ئێکس|ڕێزدێنت ئیڤڵ – کۆد: ڤێرۆنیکا ئێکس]]» و «[[ڕێزدێنت ئیڤڵ ئاوتبرەیک]]».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://uk.gamespot.com/news/capcoms-e3-lineup-6026174 |بڵاوکەرەوە=Gamespot |سەردێڕ=Capcom's E3 line-up |ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20121209081543/http://uk.gamespot.com/news/capcoms-e3-lineup-6026174 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢}}</ref> کایەی کڕۆس ئۆڤەری ساڵی ٢٠٠٥ «[[کاپکۆم|نامکۆ × کاپکۆم]]» برووس و لینگی وەک کارەکتەری یاریپێکراو تێدا بوو. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} *{{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر =https://en.wikipedia.org/wiki/Resident_Evil:_Dead_Aim |سەردێڕ =Resident Evil: Dead Aim |زمان =ئینگلیزی |سەردان = ٣١ی تەممووزی ٢٠١٩}} {{تووڵی دەروازە|کایەی ڤیدیۆیی|ژاپۆن}} {{ڕێزدێنت ئیڤڵ}} [[پۆل:کایەکانی ڕێزدێنت ئیڤڵ]] [[پۆل:کایە ڤیدیۆییەکانی ٢٠٠٣]] [[en:Resident Evil: Dead Aim]] [[پۆل:گەمەکانی پلەیستەیشن ٢]] [[پۆل:پاشکۆکانی یارییە ڤیدیۆییەکان]] [[پۆل:ئەو یارییە ڤیدیۆییانەی لە ژاپۆن گەشەپیان پێدراوە]] [[پۆل:کایە ڤیدیۆیییە تاک-یاریزانەکان]] [[پۆل:کایە ڤیدیۆیییە ترسناکەکانی دەیەی ٢٠٠٠]] amr1z0omykk9lgztqoj32j3r7ml7dkl 0 158032 1574701 1446001 2026-04-11T15:42:53Z 1silent scientist 51740 1574701 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''نوورەدین مەحموود''' (١٨٩٩، [[مووسڵ]] – ١٩٨١) بیستەمین [[سەرۆک وەزیرانی عێراق]] بوو لە ماوەى ٢٣ی تشرینی دووەمی ١٩٥٢ تاکوو ٢٩ی کانوونی دووەمی ١٩٥٣.<ref>ویکیپیدیای ئینگلیزی وتاری [[:en:Nureddin Mahmud|Nureddin Mahmud]]، دوایین دەستکارییەکان لە ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٩.</ref> == ژیان == لە ١٨٩٩ لە خێزانێکى کورد لە [[مووسڵ]] دایکبووە، لەساڵی ١٩١٧ بەشی سەربازی لە ئیستەمبوڵ تەواوکرد، لە سووپای عێراقیدا فەریقی یەکەم رکن بووە. == بەرھەمەکان == * ارشادات لآمري الحضائر * مختصر حرب فلسطين<ref>{{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://ar.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86_%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF|سەردێڕ=نور الدين محمود|زمان=عەرەبی|سەردان=١٩ی نابی ٢٠٢٠}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}}{{سەرۆک وەزیرەکانی عێراق}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|عێراق|سیاسەت}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٩]] [[پۆل:مردووانی ١٨٩١]] [[پۆل:سەرۆک وەزیرانی عێراق]] [[پۆل:مردووانی ١٩٨١]] hiyjdu66dygjx9i3vid3ubktzgnfhz5 0 161366 1574810 1557446 2026-04-12T04:02:15Z CommonsDelinker 62 ئاڵوگۆڕی InfoboxHez.PNG لەگەڵ [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (لەلایەن [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] بە ھۆی:[[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things..) 1574810 wikitext text/x-wiki {{Infobox political party |name = حیزبوڵڵای لوبنان | native_name = حزب الله{{ھن}}''{{transl|ar|DIN|Ḥizbu 'llāh}}'' | native_name_lang = ar |logo =[[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|InfoboxHez|200px]] |secretary_general = [[حەسەن نەسروڵڵا]]{{تیرۆرکردن}} |foundation = {{Start date and age|df=yes|1985}} (فەرمی) | wing1_title =باڵی یەکەم | wing1 = [[وەفاداری بۆ بەرەی بەرگری]] | wing2_title = باڵی دووھەم | wing2 = لیواکانی بەرگریی لوبنان |ideology = |headquarters= بەیروت، {{ئاڵا|لوبنان}} | slogan = {{lang-ar|فَإِنَّ حِزْبَ ٱللَّهِ هُمُ ٱلْغَالِبُونَ}}{{ھن}}«''ھەر کۆمەڵ و دەستەو تاقمی خوا، زاڵ و سەرکەوتوون ''» |website = [http://www.moqawama.org/ www.moqawama.org] |colours = {{hlist |item_style=margin-left:0.5em|زەرد |سەوز}} |colorcode = {{Hezbollah/meta/color}} |religion = [[شیعە]] |national = |international= |position = |country = {{ئاڵا|لوبنان}} | flag = |caption=ئاڵایەکی دروستکراوەی نزیک لە حیزبوڵڵا }} {{Infobox War Faction|Hezbollah |war= مەبەستی سەرەکی لە شەڕ لەگەڵ تیرۆر |active=١٩٨٥ – ئێستا |ideology= |clans=*یەکەی ٣٨٠٠<ref name="iq">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Hezbollah fighters train Iraqi Shiite militants near Mosul {{!}} FDD's Long War Journal|ناونیشان=https://www.longwarjournal.org/archives/2016/11/hezbollah-fighters-train-iraqi-shiite-militants-near-mosul.php|وێبگە=www.longwarjournal.org|ڕێکەوتی سەردان=٢ی شوباتی ٢٠٢٠|ڕێکەوت=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦}}</ref> |headquarters={{ئاڵا|لوبنان}} |strength=٢٠٬٠٠٠ بۆ ٥٠٬٠٠٠ |partof= |previous= |next= |allies='''دەوڵەتانی ھاوپەیمان :''' * {{flag|Iran}} * {{flag|Syria}} * {{RUS}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان = http://alwaght.com/en/News/41746/New-Experience-of-Hezbollah-with-Russian-Military|سەردێڕ = New Experience of Hezbollah with Russian Military|ڕێکەوت = ٢ی شوباتی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان = ٢ی شوباتی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٢٨ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20180728190943/http://alwaght.com/en/News/41746/New-Experience-of-Hezbollah-with-Russian-Military|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| ناونیشان=https://www.thedailybeast.com/russia-is-arming-hezbollah-say-two-of-the-groups-field-commanders |سەردێڕ = Russia is Arming Hezbollah, Say Two of the Group's Field Commanders|newspaper = The Daily Beast|ڕێکەوت = ١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|دوایین١= Rosenfeld|یەکەم١= Jesse}}</ref> * {{LBN}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.thetower.org/5354-hezbollah-fights-alongside-laf-demonstrating-its-continuing-control-over-lebanon/|سەردێڕ=Hezbollah Fights Alongside LAF Demonstrating its Continuing Control over Lebanon|ڕێکەوت=٢١ی ئابی ٢٠١٧|وێبگە=The Tower|ڕێکەوتی سەردان= ٢ی شوباتی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200202024824/http://www.thetower.org/5354-hezbollah-fights-alongside-laf-demonstrating-its-continuing-control-over-lebanon/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی شوباتی ٢٠٢٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * {{flag|Iraq}}<ref name="iq2">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.iraqinews.com/arab-world-news/funeral-2-hezbollah-elements-killed-jurf-al-sakhar-baiji/ |سەردێڕ=Archived copy |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180615191324/https://www.iraqinews.com/arab-world-news/funeral-2-hezbollah-elements-killed-jurf-al-sakhar-baiji/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * {{flag|Cuba}} (بانگەشەکراو) * {{flag|North Korea}} (بانگەشەکراو، لەلایەن کۆریای باکوور ڕەت کراوە)<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/northkorea/10998755/North-Korea-denies-reports-of-missile-deal-with-Hamas.html|سەردێڕ=North Korea denies reports of missile deal with Hamas|یەکەم=Damien|دوایین=McElroy|ڕێکەوت=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٤|via=www.telegraph.co.uk}}</ref> * {{flag|Venezuela}} (alleged, denied by Venezuela)<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.reuters.com/article/us-venezuela-usa-drugs-idUSTRE56K6M120090721|سەردێڕ=Venezuela denies U.S. drug report, Hezbollah charges|ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠٠٩|via=www.reuters.com|newspaper=Reuters}}</ref> '''ھاوپەیمانانی نا دەوڵەت:''' * {{flagicon image|Flag of the Amal Movement.svg}} [[بزووتنەوەی ئەمەل]] * {{flag|Houthis}} (بانگەشە لەلایەن حکوومەتی یێمەنی ھادی و ھاوپەیمان، حیزبوڵڵا ڕەتی دەکاتەوە)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2018/Jul-11/456144-yemeni-fm-slams-hezbollahs-houthi-support-report.ashx|سەردێڕ=Yemeni FM slams Hezbollah's Houthi support: report – News , Lebanon News – THE DAILY STAR|وێبگە=www.dailystar.com.lb|ڕێکەوتی سەردان=٢ی شوباتی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180728190925/http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2018/Jul-11/456144-yemeni-fm-slams-hezbollahs-houthi-support-report.ashx|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-nasrallah-idUSKBN1DK22D|سەردێڕ=Lebanon's Hezbollah denies sending weapons to Yemen|ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|via=www.reuters.com|newspaper=Reuters}}</ref> * {{flagicon image|Flag of al-Qassam Brigades.svg}} [[حەماس]] * {{Flagicon image|}} [[حەشدی شەعبی]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Hezbollah provides Iraq with its combat experience to liberate Tal Afar |ناونیشان=https://arabic.sputniknews.com/arab_world/201708201025729444-حزب-الله-العراق-تلعفر-الحشد-الشعبي/ |وێبگە=Arabic.sputniknews.com |زمان=ar}}</ref> |opponents='''دەوڵەتانی دژبەر :''' * {{flag|United States}}<ref name="state.gov">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://2001-2009.state.gov/s/ct/rls/fs/37191.htm|سەردێڕ=Foreign Terrorist Organizations (FTOs)|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تەممووزی ٢٠٠٦|ڕێکەوت=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=[[United States Department of State]]|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171117015042/https://2001-2009.state.gov/s/ct/rls/fs/37191.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} "Current List of Designated Foreign Terrorist Organizations&nbsp;... 14. Hizballah (Party of God)".</ref> * {{flag|Israel}}<ref name="Hezbollah – International terrorist organization">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://mfa.gov.il/MFA/ForeignPolicy/Terrorism/Hizbullah/Pages/Hezbollah-International-terrorist-organization.aspx|سەردێڕ=Hezbollah – International terrorist organization|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Israel Ministry of Foreign Affairs}}</ref> * {{flag|Saudi Arabia}} * {{flag|Bahrain}}<ref name="JPostBahrain">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Bahrain's parliament declares Hezbollah a terrorist group|newspaper=Jerusalem Post |ناونیشان=http://www.jpost.com/International/Bahrains-parliament-declares-Hezbollah-a-terrorist-group-307806 |ڕێکەوت=٢٦ی ئازاری ٢٠١٣}}</ref> * {{flag|Morocco}}<ref name="APMorocco">[https://apnews.com/3aebb7da756940c99434b420a45aa84b Morocco cuts ties with Iran over Sahara weapons dispute], AP 1 May 2018</ref> * {{flag|Canada}}<ref name=h>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Listed Terrorist Entities – Currently Listed Entities|ناونیشان=http://www.publicsafety.gc.ca/cnt/ntnl-scrt/cntr-trrrsm/lstd-ntts/crrnt-lstd-ntts-eng.aspx#2027|وێبگە=Government of Canada|بڵاوکەرەوە=Public Safety Canada|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠١٤|ڕێکەوت=٢٤ی ئازاری ٢٠١٤}}</ref> * {{flag|Australia}}<ref name="auto2">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Listed terrorist organisations – Hizballah's External Security Organisation (ESO)|ناونیشان=http://www.nationalsecurity.gov.au/Listedterroristorganisations/Pages/HizballahsExternalSecurityOrganisationESO.aspx|بڵاوکەرەوە=Australian National Security|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠١٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190520131403/https://www.nationalsecurity.gov.au/Listedterroristorganisations/Pages/HizballahsExternalSecurityOrganisationESO.aspx|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * {{flag|New Zealand}}<ref name="NZ-r1373-terrorlist">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.police.govt.nz/advice/personal-community/counterterrorism/designated-entities/lists-associated-with-resolution-1373 |سەردێڕ=Lists associated with Resolution 1373 |بڵاوکەرەوە=New Zealand Police |ڕێکەوت=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٤ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئابی ٢٠١٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181225062735/http://www.police.govt.nz/advice/personal-community/counterterrorism/designated-entities/lists-associated-with-resolution-1373 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * {{flag|United Kingdom}}<ref name="UKHO2015">{{cite report |date=27 March 2015|title=Proscribed terrorist organisations|url=https://www.gov.uk/government/publications/proscribed-terror-groups-or-organisations--2|publisher=[[Home Office]]|page=10|docket= |accessdate=6 July 2015|quote=Hizballah's External Security Organisation was proscribed March 2001 and in 2008 the proscription was extended to Hizballah's Military apparatus including the Jihad Council.}}</ref> * {{flag|France}}<ref name="auto1">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.algemeiner.com/2013/04/04/jewish-leaders-applaud-hezbollah-terror-designation-by-france/|سەردێڕ=Jewish Leaders Applaud Hezbollah Terror Designation by France|ئیش=Algemeiner Journal|ڕێکەوت=٤ی نیسانی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئەیلوولی ٢٠١٣}}</ref> * {{Flag|Argentina}}<ref name="JPostPAR">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Hezbollah branded as terrorist organization in Argentina, assets frozen|ناونیشان=https://www.jpost.com/Diaspora/Antisemitism/Argentina-freezes-Hezbollah-assets-brands-group-terrorist-organization-596086|وێبگە=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com}}</ref> * {{flag|Paraguay}}<ref name="JPostPAR"/> * {{flag|Netherlands}}<ref name="auto3">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر١=Norman, Lawrence |نووسەر٢=Fairclough, Gordon |ناونیشان=https://www.wsj.com/articles/SB10000872396390444273704577637324167941662|سەردێڕ=Pressure Mounts for EU to Put Hezbollah on Terror List|newspaper=Wall Street Journal|ڕێکەوت=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٧ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}</ref> * {{flag|Azerbaijan}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.haaretz.com/israel-news/azerbaijan-iranian-hezbollah-operatives-arrested-for-plotting-attack-against-foreign-targets-1.414008|سەردێڕ=Azerbaijan: Iranian, Hezbollah Operatives Arrested for Plotting Attack Against Foreign Targets|یەکەم=Barak|دوایین=Ravid|ڕێکەوت=٢١ی شوباتی ٢٠١٢|newspaper=Haaretz}}</ref> * {{flag|Japan}}<ref name=JPN>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.moj.go.jp/psia/ITH/organizations/ME_N-africa/hizballah.html |script-title=ja:ヒズボラ - 国際テロリズム要覧（Web版） - 公安調査庁 |بڵاوکەرەوە=[[Ministry of Justice (Japan)|Ministry of Justice of Japan]] |زمان=ja |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٢ی شوباتی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200202024823/http://www.moj.go.jp/psia/ITH/organizations/ME_N-africa/hizballah.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی شوباتی ٢٠٢٠ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * {{flag|Taiwan}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.foxnews.com/story/2006/08/08/taiwanese-official-admits-meeting-with-hezbollah-leader.html|سەردێڕ=Taiwanese Official Admits Meeting with Hezbollah Leader|ڕێکەوت=٨ی ئابی ٢٠٠٦}}</ref> * {{flag|Venezuela}} ([[2019 Venezuelan presidential crisis|Guaidó government]])<ref name="AsambleaVE">{{بیرخستنەوەی تویت|بەکارھێنەر=jguaido |نووسەر=Juan Guaidó |ژمارە=١١٦٩٢٤٧٤٤٨١٤٧٠٩١٤٥٧|ڕێکەوت= ٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|سەردێڕ=Desde la @AsambleaVE hemos declarado a la disidencia de las FARC, ELN, Hamas, Hezbollah e ISIS como grupos terroristas, ordenándoles a todos los cuerpos de seguridad del Estado proteger nuestra soberanía e integridad territorial frente a la amenaza que representan estos grupos.}}</ref> * {{flag|Honduras}}<ref>[https://www.theage.com.au/world/south-america/could-iran-and-hezbollah-really-strike-in-latin-america-20200111-p53qo7.html Could Iran and Hezbollah really strike in Latin America?]</ref> * {{flag|Colombia}}<ref name="ColombiaHonduras">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Harkov |یەکەم=Lahav |ناونیشان=https://www.jpost.com/Middle-East/Honduras-to-officially-designate-Hezbollah-as-a-terror-organization-614679 |سەردێڕ=Colombia and Honduras designate Hezbollah a terrorist organization |بڵاوکەرەوە=Jpost.com – The Jerusalem Post|ڕێکەوت=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> '''Suprastate organizations opponents:''' * {{flag|Arab League}} * {{flag|Gulf Cooperation Council}} * {{flag|European Union}} * {{flag|NATO}}<ref name=NATO>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.algemeiner.com/2016/07/12/israels-un-ambassador-to-security-council-hezbollah-has-120000-hidden-missiles-more-than-all-of-nato-possesses/|سەردێڕ=Israel's UN Ambassador Warns: Hezbollah Has 120,000 Hidden Missiles — More Than All European NATO Allies}}</ref> '''Non-state opponents:''' * سوپای باشووری لوبنان * {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[ئەلقاعیدە]] * {{flag|Islamic State of Iraq and the Levant}} * {{flagicon|Syrian opposition}} [[سوپای ئازادی سووریا]] * {{flagicon image|Flag of the Al-Nusra Front (Variant).svg}} [[بەرەی نوسرە]] * [[ھەییەی تەحریری لە شام]] * {{flagicon image|Flag of the People's Mujahedin of Iran.svg}} [[موجاھیدینی خەلقی ئێران]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.gisreportsonline.com/opinion-the-eu-dithers-in-the-face-of-iranian-terror,defense,2985.html |سەردێڕ=Iran perpetrates terrorist acts in Europe using proxy organization Hezbollah |بڵاوکەرەوە=Gisreportsonline.com |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191231180205/https://www.gisreportsonline.com/opinion-the-eu-dithers-in-the-face-of-iranian-terror,defense,2985.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |battles= }} '''حیزبوڵڵای لوبنان''' ({{lang-ar|حزب الله}}، {{Literal translation|حیزبی خودا}}) پارتێکی سیاسیی و گرووپی چەکداری ئیسلامیی شیعەیە لە [[لوبنان]].<ref name="HG20Ak02">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/HG20Ak02.html|سەردێڕ=Hezbollah's transformation|یەکەم=Dahr|دوایین=Jamail|ئیش=Asia Times|ڕێکەوت=٢٠ی تەممووزی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190125233708/http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/HG20Ak02.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="CFR">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.cfr.org/publication/9155/hezbollah.html?breadcrumb=%2F|سەردێڕ=Hezbollah (a.k.a. Hizbollah, Hizbu'llah)|بڵاوکەرەوە=[[Council on Foreign Relations]]|ڕێکەوت=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080913091527/http://www.cfr.org/publication/9155/hezbollah.html?breadcrumb=%2F|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٠٨}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080913091527/http://www.cfr.org/publication/9155/hezbollah.html?breadcrumb=%2F |date=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٠٨}}</ref> باڵی میلیشیایی حیزبوڵڵا دەستەی جیھادە.<ref name="LevittP15">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Levitt|یەکەم=Matthew|authorlink=Matthew Levitt|ساڵ=٢٠١٣|سەردێڕ=Hezbollah: The Global Footprint of Lebanon's Party of God|پەڕە=١٥|ناونیشان=https://books.google.com/?id=yTJeAQAAQBAJ&pg=PA14&lpg=PA14&dq=jihad+council+hezbollah|وتەگێڕانەوە="... the Jihad Council coordinates 'resistance activity'."|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤٩٠٤-٣٣٣-٥}}{{ھن}}{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2014/May-15/256484-hezbollah-cutting-costs-as-iranian-aid-dries-up.ashx|سەردێڕ=Hezbollah cutting costs as Iranian aid dries up|یەکەم=Antoine|دوایین=Ghattas Saab|ئیش=The Daily Star|وتەگێڕانەوە="... &nbsp;Hezbollah's military wing … Known as the "Jihad Council""|ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١ی حوزەیرانی ٢٠١٤}}</ref>و باڵی سیاسیی لە پەرلەمانی لوبنان وەفاداری بۆ بەرەی بەرگرییە. [[حەسەن نەسروڵڵا]] لەوەتەی کوژرانی [[عەباس موسەووی]] لە ١٦ی شوباتی ١٩٩٢ ھەتا کاتی [[تیرۆرکردنی حەسەن نەسروڵڵا|تیرۆرکردنی]] لە ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤، سکرتێری گشتیی حیزبوڵڵا بوو. گرووپەکە لەگەڵ باڵی سەربازیی لەلایەن [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکان]]، [[ئیسرائیل]]، [[کەنەدا]] و [[لووتکەی عەرەبی]]،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|agency=Reuters |ناونیشان=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-arabs-idUSKCN0WD239|ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠١٦|سەردێڕ=Arab League labels Hezbollah a terrorist organization}}</ref> ڕێکخراوێکی تیرۆریست ڕەچاو دەکرێت. ھەروەھا ئەنجومەنی ھاوکاری کەنداو،<ref name="GCC">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.arabnews.com/news/453834 |سەردێڕ=GCC: Hezbollah terror group |ئیش=Arab News |ڕێکەوت=٣ی حوزەیرانی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠١٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Hezbollah labelled a terrorist organization by Gulf Arab states|ناونیشان=http://www.cbc.ca/news/world/gulf-arab-states-hezbollah-1.3472046|بڵاوکەرەوە=CBC|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠١٦}}</ref> شانشینی یەکگرتوو،<ref name=UKban>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.jpost.com/Jerusalem-Report/Britain-bans-Hezbollah-589893|سەردێڕ=Britain bans Hezbollah – Middle East – Jerusalem Post|وێبگە=www.jpost.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/uk-47359502|سەردێڕ=UK to ban Hezbollah as terrorist organisation|ڕێکەوت=٢٥ی شوباتی ٢٠١٩|ئیش=[[BBC News]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠١٩|زمان=en-GB}}</ref> ئوسترالیا، ئەڵمانیا، ئەرژەنتین، ھۆلەند، پاراگوای، کۆلۆمبیا، ھۆندووراس<ref>[https://www.jpost.com/Middle-East/Honduras-to-officially-designate-Hezbollah-as-a-terror-organization-614679 Colombia and Honduras designate Hezbollah a terrorist organization]</ref> و یەکێتیی ئەورووپا تەنھا باڵی سەربازیی حیزبوڵڵایان قەدەغە کرد. حیزبوڵڵای لوبنان لە دوای شەڕی لوبنان لە ساڵی ١٩٨٢ لەلایەن پیاوانی ئایینی [[لوبنانی]] کە لە نەجەف خوێندنیان کردبوو، دامەزرا. ئەو مۆدێلەیان وەرگرت کە ڕووحوڵڵا خومەینی دوای شۆڕشی ئێران لە ساڵی ١٩٧٩ دای نابوو و دامەزرێنەرانی ئەو حیزبە «حیزبوڵڵا»یان وەک ناوێک وەرگرت کە خومەینی ھەڵیبژاردبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Hirst|یەکەم١=David|سەردێڕ=Beware of Small States: Lebanon, Battleground of the Middle East|ڕێکەوت=ی ی 2010|بڵاوکەرەوە=Faber & Faber|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٧١-٢٥٨٦٨-٠|پەڕە=١٨٩|ناونیشان=https://www.google.com/books/edition/Beware_of_Small_States/KPSGa3BaJq0C?hl=en|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|زمان=en|format=ebook}}</ref> ئەم ڕێکخراوە بە پشتیوانی ١٥٠٠ ڕاھێنەری سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی<ref name="nybooks">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ناونیشان=http://www.nybooks.com/articles/17060 |سەردێڕ=In Search of Hezbollah |نووسەر=Adam Shatz |journal=[[The New York Review of Books]] |ڕێکەوت=٢٩ی نیسانی ٢٠٠٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئابی ٢٠٠٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060822195222/http://www.nybooks.com/articles/17060 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئابی ٢٠٠٦}}</ref>و کۆکردنەوەی گرووپە شیعەکانی جۆراوجۆرەکانی لوبنان بۆ ڕێکخراوێکی یەکگرتوو بۆ بەرەنگاربوونەوەی داگیرکاری ئیسرائیل لە باشووری لوبنان پێک ھات.<ref>Dominique Avon, Anaïs-Trissa Khatchadourian, [https://books.google.com/books?id=jOZ3Aqf6BzoC&pg=PT22 ''Hezbollah: A History of the "Party of God",''] [[Harvard University Press]], 2012 {{ISBN|978-0-674-07031-8}} pp. 21ff.</ref><ref>E. Azani, [https://books.google.com/books?id=FSpaCwAAQBAJ&pg=PA59 ''Hezbollah: The Story of the Party of God: From Revolution to Institutionalization,''] Springer, 2011 {{isbn|978-0-230-11629-0}} pp. 59–63</ref><ref name="bbc-hi-me">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Who Are Hezbollah? |ئیش=BBC News |ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4314423.stm |ڕێکەوت=٢١ی ئایاری ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠٠٨}}</ref><ref>Mariam Farida, [https://books.google.com/books?id=5rqmDwAAQBAJ&pg=PT13 ''Religion and Hezbollah: Political Ideology and Legitimacy,''] Routledge, 2019 {{isbn|978-1-000-45857-2}} pp. 1–3.</ref> == پەیوەندییەکانی دەرەوە == [[پەڕگە:Seyyed Ali Khamenei and Seyyed Hassan Nasrallah by khamenei.ir 01(2005) 02.jpg|252px|وێنۆک|سەردانی نەسروڵڵا لە [[عەلی خامنەیی]]، ڕێبەری مەزنی ئێران لە [[تاران]]، ئابی ٢٠٠٥]] حیزبوڵڵا پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ ئێران ھەیە.<ref>Halliday, Fred. [http://www.opendemocracy.net/globalization/hizbollah_3757.jsp "A Lebanese fragment: two days with Hizbollah."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060820114015/http://www.opendemocracy.net/globalization/hizbollah_3757.jsp |date=20 August 2006}} openDemocracy. 20 July 2006. 17 February 2007.</ref> ھەروەھا پەیوەندی لەگەڵ سەرکردایەتی سووریا ھەیە، بە تایبەتی سەرۆک حافز ئەسەد (تا مردنی لە ساڵی ٢٠٠٠) پشتیوانی لێدەکرد.<ref name="e">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ناونیشان=http://www.meforum.org/1755/has-hezbollahs-rise-come-at-syrias-expense#_ftnref1 |سەردێڕ=Has Hezbollah's Rise Come at Syria's Expense? |journal=Middle East Quarterly |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥|نووسەر=Rabil, Robert G |ڕێکەوت=پاییزی ٢٠٠٧|پەڕەکان=٤٣–٥١}}</ref> ھەروەھا ھاوپەیمانێکی نزیکی ئەسەدە و سەرکردەکەی بەڵێنی پشتیوانی لە شەڕی سووریای دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Krishnadev|دوایین١=Calamur|سەردێڕ=Who Are Syria's Friends And Why Are They Supporting Assad?-دۆستەکانی سووریا کێن و بۆچی پاڵپشتی ئەسەد دەکەن؟|ناونیشان=https://www.npr.org/sections/parallels/2013/08/28/216385513/who-are-syrias-friends-and-why-are-they-supporting-assad|وێبگە=National Public Radio®, NPR®|بڵاوکەرەوە=npr.org|شوێن=Washington, DC|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Hezbollah leader Nasrallah vows victory in Syria-سەرکردەی حیزبوڵا نەسروڵا بەڵێنی سەرکەوتن لە سووریا دەدات|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-22669230|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ئیش=BBC News|agency=BBC|بڵاوکەرەوە=bbc.co.uk|ڕێکەوت=٢٥ی ئایاری ٢٠١٣|شوێن=London|زمان=en}}</ref>ھەرچەندە حیزبوڵڵا و حەماس لەڕووی ڕێکخراوەیییەوە پەیوەندییان نییە، بەڵام حیزبوڵڵا مەشقی سەربازی و ھەروەھا پاڵپشتی دارایی و ئەخلاقی بۆ ئەم گرووپ فەلەستینییە سوننە دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Lebanon: The Israel-Hamas-Hezbollah Conflict-لوبنان: ململانێی ئیسرائیل و حەماس و حیزبوڵڵا|ناونیشان=https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL33566.pdf|وێبگە=Congressional Research Service ˜ The Library of Congress|بڵاوکەرەوە=CRS Report for Congress|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی شوباتی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190221063956/https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL33566.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> جگە لەوەش حیزبوڵڵا لایەنگرێکی سەرسەختی ئینتیفازەی دووەم بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Adam|دوایین١=Shatz|سەردێڕ=In Search of Hezbollah {{!}} Adam Shatz|ناونیشان=https://www.nybooks.com/articles/2004/04/29/in-search-of-hezbollah/|وێبگە=nybooks.com|بڵاوکەرەوە=The New York Review of Books|شوێن=New York|زمان=en}}</ref> بەرپرسانی دژە تیرۆری ئەمریکا و ئیسرائیل دەڵێن حیزبوڵڵا پەیوەندی بە ئەلقاعیدەوە ھەیە (یان ھەبووە)،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Gunaratna|یەکەم١=Rohan|سەردێڕ=Inside Al Qaeda: Global Network of Terror-لەناو قاعیدە: تۆڕی جیھانی تیرۆر|ڕێکەوت=ی ی 2002|بڵاوکەرەوە=Columbia University Press|شوێن=[[نیویۆرک]]|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣١-١٢٦٩٢-٢|ناونیشان=https://www.google.com/books/edition/Inside_Al_Qaeda/WDkqQSWFvvIC?hl=en&gbpv=1&dq=Inside+Al+Qaeda:+Global+Network+of+Terror&printsec=frontcover|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|زمان=en}}</ref> ھەرچەندە سەرکردەکانی حیزبوڵڵا ئەو تۆمەتانە ڕەت دەکەنەوە. ھەروەھا ھەندێک لە سەرکردەکانی ئەلقاعیدە، وەک ئەبو موسعەب زەرقاوی<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ='Zarqawi tape' urges Sunni unrest|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/5040974.stm|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ئیش=BBC News|agency=BBC|ڕێکەوت=٢ی حوزەیرانی ٢٠٠٦|شوێن=London|زمان=en}}</ref> و پیاوانی ئایینی وەھابی، حیزبوڵڵا بە [[کافر]] (لادەر) دادەنێن؛ بەڵام بەرپرسانی ھەواڵگری ئەمریکا پێیان وایە پەیوەندییەک ھەبووە لە نێوان حیزبوڵڵا و کەسایەتییە ئاست نزمەکانی ئەلقاعیدە کە لە ئەفغانستان ھەڵھاتوون بۆ لوبنان؛ بەڵام میشێل سەماھا، وەزیری پێشووی ڕاگەیاندنی لوبنان ڕای گەیاندووە کە حیزبوڵڵا ھاوپەیمانێکی گرنگی حکوومەت بووە لە شەڕی دژ بە گرووپە تیرۆریستییەکان، ھەروەھا «ھەوڵی ئەمریکا بۆ بەستنەوەی حیزبوڵڵا بە قاعیدە» بە «سەرسووڕھێنەر» وەسف دەکات. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Hezbollah|حیزبوڵڵای لوبنان}} {{تووڵی دەروازە|ئیسلام|شەڕ|شیعە|لوبنان|ئێران|سیاسەت}} [[پۆل:ئەو ڕێکخراوانەی کە لەلایەن ئەمریکاوە بەتیرۆریست دەستنیشانکراون]] [[پۆل:ڕێکخراوە جیھادییەکان]] [[پۆل:حیزبوڵڵای لوبنان]] [[پۆل:حیزبەکان، دامەزرانی ١٩٨٢]] [[پۆل:حیزبەکانی لوبنان]] [[پۆل:تەوەری بەرگری]] awtjndck10ry4omfwbtl4y2l8i86d99 0 163592 1574699 1565311 2026-04-11T15:04:11Z 1silent scientist 51740 /* سەرۆك کۆمارەکانی عێراق */ 1574699 wikitext text/x-wiki '''[[سەرۆک کۆماری عێراق]]''' بەپێی بڕگەکانی [[دەستووری عێراق|دەستووری هەمیشەیی عێراقی ساڵی ٢٠٠٥]] نوێنەرایەتی سەروەریی وڵات دەکات، هەروەها پابەندبوون بە دەستوور و پاراستنی سەروەریی عێراق و سەربەخۆیی، سەروەری، یەکێتی و یەکپارچەیی خاک مسۆگەر دەکات.ماوەی خولی سەرۆکایەتی کۆمار چوار ساڵە، تەنها یەک جار نوێ دەکرێتەوە. سەرۆک کۆمار لەلایەن [[ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق|ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقەوە]] هەڵدەبژێردرێت .ئەم لیستە هەموو ئەو کەسانە لەخۆدەگرێت کە لە ساڵی ١٩٥٨ ەوە وەک سەرۆکی دەوڵەت لە [[عێراق|کۆماری عێراقدا]] کاری کردووە . لەوانەش سەرۆکە کاتیەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=حسني،|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=p28IPQAACAAJ&dq=%D8%B1%D8%A4%D8%B3%D8%A7%D8%A1+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82&hl=ar&sa=X&redir_esc=y|سەردێڕ=رؤساء العراق، 1920-1958 م: دراسة في اتجاهات الحكم|ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=دار الحكمة،|زمان=ar|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220812093317/https://books.google.iq/books?id=p28IPQAACAAJ&dq=%D8%B1%D8%A4%D8%B3%D8%A7%D8%A1+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82&hl=ar&sa=X&redir_esc=y|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠٢٢}}</ref> [[سەددام حوسێن]] نزیکەی ٢٤ ساڵە ئەو پۆستەی بەدەستەوە بوو ئەمەش درێژترین ماوەی سەرۆکایەتی عێراقە. لە کاتێکدا [[عەبدولڕەحمان عارف]] کورترین ماوەی سەرۆکایەتی هەیە، بەو پێیەی دوو ساڵ و ٣ مانگ حوکمڕانی کردووە. لە ڕووی تەمەنیشەوە [[عەبدولڕەحمان عارف]] بەتەمەترین سەرۆک کۆمار داددەنرێت کە بۆ ماوەی ٩١ ساڵ ژیاوە. لە کاتێکدا براکەی [[عەبدولسەلام عارف|, عەبدولسەلام عارف،]] کورتریین ماوە ژیاوە، بەو پێیەی لە تەمەنی ٤٥ ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە. هەروەها سەرۆک [[لەتیف ڕەشید]] بەتەمەنترین کەسە کە لە تەمەنی ٧٨ ساڵیدا پۆستی سەرۆکایەتی کۆماری عێراقی وەرگرتووە. [[عەبدولسەلام عارف]] جارێکی دیکە وەک گەنجترین سەرۆک کۆماری عێراق دەردەکەوێت کاتێک دەستبەکاربوو، بەو پێیەی تەمەنی ٤١ ساڵ بوو. هەروەها تاکە سەرۆک کۆماری عێراقە کە لە کاتی سەرۆکایەتیدا کۆچی دوایی کرد. سەرجەم سەرۆک کۆمارەکانی عێراق پێش ساڵی 2003 لە ڕێگەی کودەتاکانەوە گەیشتوونەتە سەرۆکایەتی کۆماری، جا کودەتای سەربازی ڕاگەیەندراو بێت یان ڕاگەیەندراو نەکراو. جگە لە [[عەبدولڕەحمان عارف]] کە بەپێی بڕگەکانی دەستوور کە لەو کاتەدا کاری پێدەکرا، بە یەکەم سەرۆکی هەڵبژێردراو دادەنرێت. هەروەها عەبدولڕەحمان دوایین سەرۆک کۆماری عێراقە کە دوای [[کودەتای ١٧ی تەممووزی ١٩٦٨|کودەتایەکی سەربازی]] پۆستەکەی بەجێهێشتووە . لە کاتێکدا سەرۆکی کاتی پێش خۆی [[عەبدولڕەحمان بەزاز]] بە یەکەم کەسی مەدەنی دادەنرێت کە گەیشتووەتە پۆستی سەرۆکی کۆمار.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=PadLywAACAAJ&dq=%D8%B1%D8%A4%D8%B3%D8%A7%D8%A1+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82&hl=ar&sa=X&redir_esc=y|سەردێڕ=ذكريات هادي الجاوشلي: مع ملوك ورؤساء ورجالات العراق في العهدين الملكي والجمهوري|ڕێکەوت=٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=الدار العربية للموسوعات،|ژپنک=٩٧٨-٩٩٥٣-٥٦٣-٧٧-٠|زمان=ar|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220812093456/https://books.google.iq/books?id=PadLywAACAAJ&dq=%D8%B1%D8%A4%D8%B3%D8%A7%D8%A1+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82&hl=ar&sa=X&redir_esc=y|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠٢٢}}</ref> == سەرۆك کۆمارەکانی عێراق == {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ ! rowspan="2" |'''ڕ.''' ! rowspan="2" |'''وێنەی سەرۆك''' ! rowspan="2" |'''ناوی سەرۆك''' '''{{small|(لەدایکبوون - مردن)}}''' ! rowspan="2" |'''ھەڵبژێردراو''' ! colspan="3" |'''ماوەی سەرۆکایەتی''' ! rowspan="2" |'''لایەنگری حیزبی''' |- !'''وەرگرتنی سەرۆکایەتی''' !'''دەرچوون لە سەرۆکایەتی''' !'''ماوە''' |- | colspan="8" bgcolor="lightgrey" align="center" |'''[[پەڕگە:Flag of Iraq (1959–1963).svg|30x30پیکسڵ]] → [[پەڕگە:Flag_of_Iraq_(1963-1991).svg|30x30پیکسڵ]] • [[کۆماری عێراق (١٩٥٨-١٩٦٨)|کۆماری عێراق]] ''([[حیزبی بەعسی عێراق|پێش حیزبی بەعس]])'' (١٩٥٨–١٩٦٨) • [[پەڕگە:Iraq_state_emblem_CoA_1959-1965_Qassem.svg|20x20پیکسڵ]] [[پەڕگە:COA_of_Iraq_(1965).svg|28x28پیکسڵ]]''' |- ! style="background:{{Military Rule/meta/color}}; color:black;" |١ | align="center" |'''[[پەڕگە:الربيعي.jpg|99x99پیکسڵ]]''' | align="center" |[[محەممەد نەجیب ئەل ڕەبیعی|'''محەمەد نەجیب ئەلڕەبیعی''']] '''{{small|(١٩٠٤–١٩٦٥)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''١٤ی تەممووزی ١٩٥٨''' | align="center" |'''٨ی شوباتی ١٩٦٣''' '''{{small|([[شۆڕشی ڕەمەزان|لابرا]])}}''' | align="center" |'''٤ ساڵ''' | align="center" |[[ھێزە چەکدارەکانی عێراق|'''سەرباز''']] |- ! style="background:{{Arab Socialist Union (Iraq)/meta/color}}; color:white;" |٢ | align="center" |'''[[پەڕگە:Abdul-salam-arif.jpg|112x112پیکسڵ]]''' | align="center" |[[عەبدولسەلام عارف|'''عەبدولسەلام عاڕف''']] '''{{small|(١٩٢١–١٩٦٦)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''٨ی شوباتی ١٩٦٣''' | align="center" |'''١٣ی نیسانی ١٩٦٦''' '''{{small|(تێکشکانی فڕۆکە)}}''' | align="center" |'''٣ ساڵ''' | align="center" |'''[[حیزبی بەعسی عێراق|حیزبی بەعس]]''' |- ! style="background:{{Arab Socialist Union (Iraq)/meta/color}}; color:white;" |— | align="center" |'''[[پەڕگە:Abdel-Rahman_Al-Bazzaz.jpg|112x112پیکسڵ]]''' | align="center" |'''[[عەبدولڕەحمان بەزاز]]''' '''{{small|(١٩١٢–١٩٧٣)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''١٣ی نیسانی ١٩٦٦''' | align="center" |'''١٦ی نیسانی ١٩٦٦''' | align="center" |'''٣ ڕۆژ''' | align="center" |[[یەکێتی سۆشیالیستی عەرەبی عێراقی|'''یەکێتی سۆشیالیستی عەرەبی''']] |- ! style="background:{{Arab Socialist Union (Iraq)/meta/color}}; color:white;" |٣ | align="center" |'''[[پەڕگە:Abdel-Rahman_Aref.jpg|112x112پیکسڵ]]''' | align="center" |[[عەبدولڕەحمان عارف|'''عەبدولڕەحمان عاڕف''']] '''{{small|(١٩١٦–٢٠٠٧)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''١٦ی نیسانی ١٩٦٦''' | align="center" |'''١٧ی تەممووزی ١٩٦٨''' | align="center" |'''٢ ساڵ''' '''(بەکوودەتا)''' | align="center" |'''[[ھێزە چەکدارەکانی عێراق|سەرباز]] /''' [[یەکێتی سۆشیالیستی عەرەبی عێراقی|'''یەکێتی سۆشیالیستی عەرەبی''']] |- | colspan="8" bgcolor="lightgrey" align="center" |'''[[پەڕگە:Flag_of_Iraq_(1963-1991).svg|30x30پیکسڵ]] → [[پەڕگە:Flag of Iraq (1991–2004).svg|30x30پیکسڵ]] • [[ڕژێمی بەعس|کۆماری عێراق]] ''([[حیزبی بەعسی عێراق|حیزبی بەعس]])'' (١٩٦٨–٢٠٠٣) • [[پەڕگە:COA_of_Iraq_(1965).svg|28x28پیکسڵ]] [[پەڕگە:Coat_of_arms_(emblem)_of_Iraq_1991-2004.svg|28x28پیکسڵ]]''' |- ! style="background:{{Arab Socialist Ba'ath Party – Iraq Region/meta/color}}; color:white;" |٤ | align="center" |'''[[پەڕگە:Ahmad_Hassan_el_Bakr.jpg|105x105پیکسڵ]]''' | align="center" |[[ئەحمەد حەسەن بەکر|'''ئەحمەد حەسەن ئەلبکر''']] '''{{small|(١٩١٤–١٩٨٢)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''١٧ی تەممووزی ١٩٦٨''' | align="center" |'''١٦ی تەممووزی ١٩٧٩''' | align="center" |'''١٠ ساڵ''' | align="center" |'''[[ھێزە چەکدارەکانی عێراق|سەرباز]] /''' '''[[حیزبی بەعسی عێراق|حیزبی بەعس]]''' {{small|([[یەکێتی سۆشیالیستی عەرەبی عێراقی|یەکێتی سۆشیالیستی عەرەبی]])}} |- ! style="background:{{Arab Socialist Ba'ath Party – Iraq Region/meta/color}}; color:white;" |٥ | align="center" |'''[[پەڕگە:Saddam_Hussein_in_1998.png|117x117پیکسڵ]]''' | align="center" |'''[[سەددام حوسێن|سەدام حووسێن ئەلمەجید]]''' '''{{small|(١٩٣٧–٢٠٠٦)}}''' | align="center" |'''١٩٩٥{{ھن}}٢٠٠٢''' | align="center" |'''١٦ی تەممووزی ١٩٧٩''' | align="center" |'''٩ی نیسانی ٢٠٠٣''' '''{{small|(بەهۆی داگیرکردنی عێراق لەلایەن ئەمریکاکانەوە ڕایکرد)}}''' | align="center" |'''٢٣ ساڵ''' | align="center" |'''[[حیزبی بەعسی عێراق|حیزبی بەعس]]''' |- | colspan="8" bgcolor="lightgrey" align="center" |'''[[پەڕگە:Flag of Iraq (1991–2004).svg|30x30پیکسڵ]] • ئەنجوومەنی حوكمڕانی ئۆتۆنۆمی عێراق (۲۰۰۳ - ۲۰۰٤) • [[پەڕگە:Coat_of_arms_(emblem)_of_Iraq_1991-2004.svg|28x28پیکسڵ]]''' |- ! style="background:; color:;" |'''—''' | colspan="1" |'''[[پەڕگە:Seal_of_the_Coalition_Provisional_Authority_Iraq.svg|80x80پیکسڵ]]''' | colspan="1" |'''دەسەڵاتی هاوپەیمانی کاتی{{efn|CPA سەرەتا بەڕێوەبردرا لەلایەن جەی گارنەر (٢١ی نیسان - ١٢ی ئایاری ٢٠٠٣)، پاشان لەلایەن [[پۆل برێمەر]]لە (١٢ی ئایار - ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٤).}}''' | colspan="1" |'''—''' | colspan="1" |'''٢١ی نیسانی ٢٠٠٣''' | colspan="1" |'''٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٤''' | colspan="1" |'''١ ساڵ''' |'''—''' |- | colspan="8" bgcolor="lightgrey" align="center" |'''[[پەڕگە:Flag of Iraq (2004–2008).svg|30x30پیکسڵ]] → [[پەڕگە:Flag_of_Iraq.svg|30x30پیکسڵ]] • [[عێراق|کۆماری عێراق]] (٢٠٠٤ - تا ئێستا) • [[پەڕگە:Coat_of_arms_(emblem)_of_Iraq_2008.svg|28x28پیکسڵ]]''' |- ! style="background:{{Independent politician/meta/color}}; color:black;" |— | align="center" |'''[[پەڕگە:Ghazi_Mashal_Ajil_al-Yawer_2004-06-01.jpg|100x100پیکسڵ]]''' | align="center" |[[غازی یاوەر|'''غازی مەشعەڵ''']] '''(١٩٥٨)''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٤''' | align="center" |'''٧ی نیسانی ٢٠٠٥''' | align="center" |'''٢٨٣ ڕۆژ''' | align="center" |'''سەربەخۆ''' |- ! style="background:{{Patriotic Union of Kurdistan/meta/color}}; color:white;" |٦ | align="center" |'''[[پەڕگە:Meetings_of_Presidents_participated_in_Nowruz_with_Ali_Khamenei_-_Tehran,_Iran_(Cropped_on_Talabani).jpg|102x102پیکسڵ]]''' | align="center" |'''[[جەلال تاڵەبانی]]''' '''{{small|(١٩٣٣ - ٢٠١٧)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''٧ی نیسانی ٢٠٠٥''' | align="center" |'''٢٤ی تەممووزی ٢٠١٤''' | align="center" |'''٩ ساڵ''' | align="center" |[[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|'''یەکێتی نیشتمانی کوردستان''']] |- ! style="background:{{Patriotic Union of Kurdistan/meta/color}}; color:white;" |٧ | align="center" |'''[[پەڕگە:Fuad_Masum_2014.jpg|99x99پیکسڵ]]''' | align="center" |'''[[فوئاد مەعسووم|فووئاد مەعسووم]]''' '''{{small|(١٩٣٨)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''٢٤ی تەممووزی ٢٠١٤''' | align="center" |'''٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨''' | align="center" |'''٤ ساڵ''' | align="center" |[[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|'''یەکێتی نیشتمانی کوردستان''']] |- ! style="background:{{Patriotic Union of Kurdistan/meta/color}}; color:white;" |٨ | align="center" |'''[[پەڕگە:Barham_Salih_(cropped).jpg|104x104پیکسڵ]]''' | align="center" |'''[[بەرھەم ساڵح]]''' '''{{small|(١٩٦٠)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨''' | align="center" |'''١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢''' | align="center" |'''٥ ساڵ''' | align="center" |[[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|'''یەکێتیی نیشتمانی کوردستان''']] |- ! style="background:{{Patriotic Union of Kurdistan/meta/color}}; color:white;" |۹ | [[File:Abdul Latif Rashid in 2023.jpg|80px]] | align="center" |'''[[لەتیف ڕەشید|عەبدولەتیف ڕەشـید]]''' '''{{small|(۱۹٤٤)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢''' | align="center" |'''١١ی نیسانی ٢٠٢٦''' | align="center" |'''{{کات لەمەوبەر| Oct 13 2022}}''' | align="center" |[[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|'''یەکێتی نیشتمانی کوردستان''']] | |} == ئەمانەش ببینە == * [[سەرۆک وەزیرانی عێراق]] * [[جێگری سەرۆکی عێراق]] * [[پێرستی سەرۆک وەزیرانی عێراق]] == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_presidents_of_Iraq|سەردێڕ=List of presidents of Iraq|زمان=ئینگلیزی|سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٠}}{{تووڵی دەروازە|عێراق|ژیاننامە|سیاسەت}} {{سەرۆک کۆمارەکانی عێراق}} [[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی عێراق]] [[پۆل:عێراق]] [[پۆل:سەرۆک کۆمارەکان]] [[پۆل:پێرستەکانی پەیوەندیدار بە عێراق]] [[پۆل:حکومەتی عێراق]] <references /> 4b8gahx2jkw9kii1jpvkjqke37fbxrz 1574700 1574699 2026-04-11T15:04:48Z 1silent scientist 51740 لە ڕێگەی [[وپ:تووڵامراز|تووڵامراز]] دەستکاری کراوە 1574700 wikitext text/x-wiki '''[[سەرۆککۆماری عێراق]]''' بەپێی بڕگەکانی [[دەستووری عێراق|دەستووری ھەمیشەیی عێراقی ساڵی ٢٠٠٥]] نوێنەرایەتی سەروەریی وڵات دەکات، ھەروەھا پابەندبوون بە دەستوور و پاراستنی سەروەریی عێراق و سەربەخۆیی، سەروەری، یەکێتی و یەکپارچەیی خاک مسۆگەر دەکات. ماوەی خولی سەرۆکایەتی کۆمار چوار ساڵە، تەنھا یەک جار نوێ دەکرێتەوە. سەرۆک کۆمار لەلایەن [[ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق|ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقەوە]] ھەڵدەبژێردرێت. ئەم لیستە ھەموو ئەو کەسانە لەخۆدەگرێت کە لە ساڵی ١٩٥٨ ەوە وەک سەرۆکی دەوڵەت لە [[عێراق|کۆماری عێراقدا]] کاری کردووە. لەوانەش سەرۆکە کاتیەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=حسني،|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=p28IPQAACAAJ&dq=رؤساء+العراق&hl=ar&sa=X&redir_esc=y|سەردێڕ=رؤساء العراق، 1920-1958 م: دراسة في اتجاهات الحكم|ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=دار الحكمة،|زمان=ar|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220812093317/https://books.google.iq/books?id=p28IPQAACAAJ&dq=%D8%B1%D8%A4%D8%B3%D8%A7%D8%A1+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82&hl=ar&sa=X&redir_esc=y|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠٢٢}}</ref> [[سەددام حوسێن]] نزیکەی ٢٤ ساڵە ئەو پۆستەی بەدەستەوە بوو ئەمەش درێژترین ماوەی سەرۆکایەتی عێراقە. لەکاتێکدا [[عەبدولڕەحمان عارف]] کورترین ماوەی سەرۆکایەتی ھەیە، بەو پێیەی دوو ساڵ و ٣ مانگ حوکمڕانی کردووە. لە ڕووی تەمەنیشەوە [[عەبدولڕەحمان عارف]] بەتەمەترین سەرۆک کۆمار داددەنرێت کە بۆ ماوەی ٩١ ساڵ ژیاوە. لەکاتێکدا براکەی [[عەبدولسەلام عارف|, عەبدولسەلام عارف،]] کورتریین ماوە ژیاوە، بەو پێیەی لە تەمەنی ٤٥ ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە. ھەروەھا سەرۆک [[لەتیف ڕەشید]] بەتەمەنترین کەسە کە لە تەمەنی ٧٨ ساڵیدا پۆستی سەرۆکایەتی کۆماری عێراقی وەرگرتووە. [[عەبدولسەلام عارف]] جارێکی دیکە وەک گەنجترین سەرۆک کۆماری عێراق دەردەکەوێت کاتێک دەستبەکاربوو، بەو پێیەی تەمەنی ٤١ ساڵ بوو. ھەروەھا تاکە سەرۆک کۆماری عێراقە کە لە کاتی سەرۆکایەتیدا کۆچی دوایی کرد. سەرجەم سەرۆک کۆمارەکانی عێراق پێش ساڵی ٢٠٠٣ لە ڕێگەی کودەتاکانەوە گەیشتوونەتە سەرۆکایەتی کۆماری، جا کودەتای سەربازی ڕاگەیەندراو بێت یان ڕاگەیەندراو نەکراو. جگە لە [[عەبدولڕەحمان عارف]] کە بەپێی بڕگەکانی دەستوور کە لەو کاتەدا کاری پێدەکرا، بە یەکەم سەرۆکی ھەڵبژێردراو دادەنرێت. ھەروەھا عەبدولڕەحمان دوایین سەرۆک کۆماری عێراقە کە دوای [[کودەتای ١٧ی تەممووزی ١٩٦٨|کودەتایەکی سەربازی]] پۆستەکەی بەجێھێشتووە. لەکاتێکدا سەرۆکی کاتی پێش خۆی [[عەبدولڕەحمان بەزاز]] بە یەکەم کەسی مەدەنی دادەنرێت کە گەیشتووەتە پۆستی سەرۆکی کۆمار.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=PadLywAACAAJ&dq=رؤساء+العراق&hl=ar&sa=X&redir_esc=y|سەردێڕ=ذكريات هادي الجاوشلي: مع ملوك ورؤساء ورجالات العراق في العهدين الملكي والجمهوري|ڕێکەوت=٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=الدار العربية للموسوعات،|ژپنک=٩٧٨-٩٩٥٣-٥٦٣-٧٧-٠|زمان=ar|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220812093456/https://books.google.iq/books?id=PadLywAACAAJ&dq=%D8%B1%D8%A4%D8%B3%D8%A7%D8%A1+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82&hl=ar&sa=X&redir_esc=y|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠٢٢}}</ref> == سەرۆک کۆمارەکانی عێراق == {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ ! rowspan="2" |'''ڕ.''' ! rowspan="2" |'''وێنەی سەرۆک''' ! rowspan="2" |'''ناوی سەرۆک''' '''{{small|(لەدایکبوون - مردن)}}''' ! rowspan="2" |'''ھەڵبژێردراو''' ! colspan="3" |'''ماوەی سەرۆکایەتی''' ! rowspan="2" |'''لایەنگری حیزبی''' |- !'''وەرگرتنی سەرۆکایەتی''' !'''دەرچوون لە سەرۆکایەتی''' !'''ماوە''' |- | colspan="8" bgcolor="lightgrey" align="center" |'''[[پەڕگە:Flag of Iraq (1959–1963).svg|30x30پیکسڵ]] → [[پەڕگە:Flag_of_Iraq_(1963-1991).svg|30x30پیکسڵ]] • [[کۆماری عێراق (١٩٥٨-١٩٦٨)|کۆماری عێراق]] ''([[حیزبی بەعسی عێراق|پێش حیزبی بەعس]])'' (١٩٥٨–١٩٦٨) • [[پەڕگە:Iraq_state_emblem_CoA_1959-1965_Qassem.svg|20x20پیکسڵ]] [[پەڕگە:COA_of_Iraq_(1965).svg|28x28پیکسڵ]]''' |- ! style="background:{{Military Rule/meta/color}}; color:black;" |١ | align="center" |'''[[پەڕگە:الربيعي.jpg|99x99پیکسڵ]]''' | align="center" |[[محەممەد نەجیب ئەل ڕەبیعی|'''محەممەد نەجیب ئەلڕەبیعی''']] '''{{small|(١٩٠٤–١٩٦٥)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''١٤ی تەممووزی ١٩٥٨''' | align="center" |'''٨ی شوباتی ١٩٦٣''' '''{{small|([[شۆڕشی ڕەمەزان|لابرا]])}}''' | align="center" |'''٤ ساڵ''' | align="center" |[[ھێزە چەکدارەکانی عێراق|'''سەرباز''']] |- ! style="background:{{Arab Socialist Union (Iraq)/meta/color}}; color:white;" |٢ | align="center" |'''[[پەڕگە:Abdul-salam-arif.jpg|112x112پیکسڵ]]''' | align="center" |[[عەبدولسەلام عارف|'''عەبدولسەلام عاڕف''']] '''{{small|(١٩٢١–١٩٦٦)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''٨ی شوباتی ١٩٦٣''' | align="center" |'''١٣ی نیسانی ١٩٦٦''' '''{{small|(تێکشکانی فڕۆکە)}}''' | align="center" |'''٣ ساڵ''' | align="center" |'''[[حیزبی بەعسی عێراق|حیزبی بەعس]]''' |- ! style="background:{{Arab Socialist Union (Iraq)/meta/color}}; color:white;" |— | align="center" |'''[[پەڕگە:Abdel-Rahman_Al-Bazzaz.jpg|112x112پیکسڵ]]''' | align="center" |'''[[عەبدولڕەحمان بەزاز]]''' '''{{small|(١٩١٢–١٩٧٣)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''١٣ی نیسانی ١٩٦٦''' | align="center" |'''١٦ی نیسانی ١٩٦٦''' | align="center" |'''٣ ڕۆژ''' | align="center" |[[یەکێتی سۆشیالیستی عەرەبی عێراقی|'''یەکێتی سۆشیالیستی عەرەبی''']] |- ! style="background:{{Arab Socialist Union (Iraq)/meta/color}}; color:white;" |٣ | align="center" |'''[[پەڕگە:Abdel-Rahman_Aref.jpg|112x112پیکسڵ]]''' | align="center" |[[عەبدولڕەحمان عارف|'''عەبدولڕەحمان عاڕف''']] '''{{small|(١٩١٦–٢٠٠٧)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''١٦ی نیسانی ١٩٦٦''' | align="center" |'''١٧ی تەممووزی ١٩٦٨''' | align="center" |'''٢ ساڵ''' '''(بەکوودەتا)''' | align="center" |'''[[ھێزە چەکدارەکانی عێراق|سەرباز]] /''' [[یەکێتی سۆشیالیستی عەرەبی عێراقی|'''یەکێتی سۆشیالیستی عەرەبی''']] |- | colspan="8" bgcolor="lightgrey" align="center" |'''[[پەڕگە:Flag_of_Iraq_(1963-1991).svg|30x30پیکسڵ]] → [[پەڕگە:Flag of Iraq (1991–2004).svg|30x30پیکسڵ]] • [[ڕژێمی بەعس|کۆماری عێراق]] ''([[حیزبی بەعسی عێراق|حیزبی بەعس]])'' (١٩٦٨–٢٠٠٣) • [[پەڕگە:COA_of_Iraq_(1965).svg|28x28پیکسڵ]] [[پەڕگە:Coat_of_arms_(emblem)_of_Iraq_1991-2004.svg|28x28پیکسڵ]]''' |- ! style="background:{{Arab Socialist Ba'ath Party – Iraq Region/meta/color}}; color:white;" |٤ | align="center" |'''[[پەڕگە:Ahmad_Hassan_el_Bakr.jpg|105x105پیکسڵ]]''' | align="center" |[[ئەحمەد حەسەن بەکر|'''ئەحمەد حەسەن ئەلبکر''']] '''{{small|(١٩١٤–١٩٨٢)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''١٧ی تەممووزی ١٩٦٨''' | align="center" |'''١٦ی تەممووزی ١٩٧٩''' | align="center" |'''١٠ ساڵ''' | align="center" |'''[[ھێزە چەکدارەکانی عێراق|سەرباز]] /''' '''[[حیزبی بەعسی عێراق|حیزبی بەعس]]''' {{small|([[یەکێتی سۆشیالیستی عەرەبی عێراقی|یەکێتی سۆشیالیستی عەرەبی]])}} |- ! style="background:{{Arab Socialist Ba'ath Party – Iraq Region/meta/color}}; color:white;" |٥ | align="center" |'''[[پەڕگە:Saddam_Hussein_in_1998.png|117x117پیکسڵ]]''' | align="center" |'''[[سەددام حوسێن|سەدام حووسێن ئەلمەجید]]''' '''{{small|(١٩٣٧–٢٠٠٦)}}''' | align="center" |'''١٩٩٥{{ھن}}٢٠٠٢''' | align="center" |'''١٦ی تەممووزی ١٩٧٩''' | align="center" |'''٩ی نیسانی ٢٠٠٣''' '''{{small|(بەھۆی داگیرکردنی عێراق لەلایەن ئەمریکاکانەوە ڕای کرد)}}''' | align="center" |'''٢٣ ساڵ''' | align="center" |'''[[حیزبی بەعسی عێراق|حیزبی بەعس]]''' |- | colspan="8" bgcolor="lightgrey" align="center" |'''[[پەڕگە:Flag of Iraq (1991–2004).svg|30x30پیکسڵ]] • ئەنجومەنی حوکمڕانی ئۆتۆنۆمی عێراق (٢٠٠٣–٢٠٠٤) • [[پەڕگە:Coat_of_arms_(emblem)_of_Iraq_1991-2004.svg|28x28پیکسڵ]]''' |- ! style="background:; color:;" |'''—''' | colspan="1" |'''[[پەڕگە:Seal_of_the_Coalition_Provisional_Authority_Iraq.svg|80x80پیکسڵ]]''' | colspan="1" |'''دەسەڵاتی ھاوپەیمانی کاتی{{efn|CPA سەرەتا بەڕێوەبردرا لەلایەن جەی گارنەر (٢١ی نیسان - ١٢ی ئایاری ٢٠٠٣)، پاشان لەلایەن [[پۆل برێمەر]]لە (١٢ی ئایار - ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٤).}}''' | colspan="1" |'''—''' | colspan="1" |'''٢١ی نیسانی ٢٠٠٣''' | colspan="1" |'''٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٤''' | colspan="1" |'''١ ساڵ''' |'''—''' |- | colspan="8" bgcolor="lightgrey" align="center" |'''[[پەڕگە:Flag of Iraq (2004–2008).svg|30x30پیکسڵ]] → [[پەڕگە:Flag_of_Iraq.svg|30x30پیکسڵ]] • [[عێراق|کۆماری عێراق]] (٢٠٠٤ - تا ئێستا) • [[پەڕگە:Coat_of_arms_(emblem)_of_Iraq_2008.svg|28x28پیکسڵ]]''' |- ! style="background:{{Independent politician/meta/color}}; color:black;" |— | align="center" |'''[[پەڕگە:Ghazi_Mashal_Ajil_al-Yawer_2004-06-01.jpg|100x100پیکسڵ]]''' | align="center" |[[غازی یاوەر|'''غازی مەشعەڵ''']] '''(١٩٥٨)''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٤''' | align="center" |'''٧ی نیسانی ٢٠٠٥''' | align="center" |'''٢٨٣ ڕۆژ''' | align="center" |'''سەربەخۆ''' |- ! style="background:{{Patriotic Union of Kurdistan/meta/color}}; color:white;" |٦ | align="center" |'''[[پەڕگە:Meetings_of_Presidents_participated_in_Nowruz_with_Ali_Khamenei_-_Tehran,_Iran_(Cropped_on_Talabani).jpg|102x102پیکسڵ]]''' | align="center" |'''[[جەلال تاڵەبانی]]''' '''{{small|(١٩٣٣–٢٠١٧)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''٧ی نیسانی ٢٠٠٥''' | align="center" |'''٢٤ی تەممووزی ٢٠١٤''' | align="center" |'''٩ ساڵ''' | align="center" |[[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|'''یەکێتی نیشتمانی کوردستان''']] |- ! style="background:{{Patriotic Union of Kurdistan/meta/color}}; color:white;" |٧ | align="center" |'''[[پەڕگە:Fuad_Masum_2014.jpg|99x99پیکسڵ]]''' | align="center" |'''[[فوئاد مەعسووم|فووئاد مەعسووم]]''' '''{{small|(١٩٣٨)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''٢٤ی تەممووزی ٢٠١٤''' | align="center" |'''٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨''' | align="center" |'''٤ ساڵ''' | align="center" |[[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|'''یەکێتی نیشتمانی کوردستان''']] |- ! style="background:{{Patriotic Union of Kurdistan/meta/color}}; color:white;" |٨ | align="center" |'''[[پەڕگە:Barham_Salih_(cropped).jpg|104x104پیکسڵ]]''' | align="center" |'''[[بەرھەم ساڵح]]''' '''{{small|(١٩٦٠)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨''' | align="center" |'''١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢''' | align="center" |'''٥ ساڵ''' | align="center" |[[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|'''یەکێتیی نیشتمانی کوردستان''']] |- ! style="background:{{Patriotic Union of Kurdistan/meta/color}}; color:white;" |٩ | [[پەڕگە:Abdul Latif Rashid in 2023.jpg|80px]] | align="center" |'''[[لەتیف ڕەشید|عەبدولەتیف ڕەشید]]''' '''{{small|(١٩٤٤)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢''' | align="center" |'''١١ی نیسانی ٢٠٢٦''' | align="center" |'''{{کات لەمەوبەر| Oct 13 2022}}''' | align="center" |[[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|'''یەکێتی نیشتمانی کوردستان''']] | |} == ئەمانەش ببینە == * [[سەرۆک وەزیرانی عێراق]] * [[جێگری سەرۆکی عێراق]] * [[پێرستی سەرۆک وەزیرانی عێراق]] == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_presidents_of_Iraq|سەردێڕ=List of presidents of Iraq|زمان=ئینگلیزی|سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٠}}{{تووڵی دەروازە|عێراق|ژیاننامە|سیاسەت}} {{سەرۆک کۆمارەکانی عێراق}} [[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی عێراق]] [[پۆل:عێراق]] [[پۆل:سەرۆک کۆمارەکان]] [[پۆل:پێرستەکانی پەیوەندیدار بە عێراق]] [[پۆل:حکومەتی عێراق]] {{سەرچاوەکان}} 1o2h3n5jn7p0eyai9ml0vnxg7n7t3k4 0 167923 1574845 1444925 2026-04-12T11:47:11Z CommonsDelinker 62 "Johannes_Kepler_1610.jpg" سڕاوە؛ [[c:User:Aude|Aude]] ئەم پەڕگەی لەسەر کامانز سڕیەوە بە ھۆی: File page with no file uploaded ([[:c:COM:CSD#F7|F7]]). 1574845 wikitext text/x-wiki [[Image:InnerSolarSystem-en.png|300px|thumb|ئەستێرەی سیستەمی خۆری ناوەکی و ھورمز: کەمەربەند لە نێوان خولگەکانی ھەسارەی [[ھورمز]] و [[مەریخ]]. {| style="width:100%;" |- | valign=top| {{legend2|#FFFF00|border=1px solid #B3B300|[[خۆر]]}}{{ھن}} {{legend2|#6ad768|border=1px solid #2B9929|تروادەیی ھورمز}}{{ھن}} {{legend2|#007DD6|border=1px solid #00508A|[[خولگە]]ی [[ھەسارە]]کان}} | valign=top| {{legend2|#e9e9e9|border=1px solid #999999|'''''کەمەربەندی ئەستێرەیی'''''}}{{ھن}} {{legend2|#d39300|border=1px solid #855D00|ئەستێرەکانی ھێڵدا|ئەستێرەکانی ھێڵدا {{small|}}}}{{ھن}} {{legend2|#c90000|border=1px solid #940000|شتەکانی نزیک زەوی {{small|}}}} |} ]] '''کەمەربەندی ئەستێرەیی''' ({{بە ئینگلیزی|Asteroid Belt}}) ناوچەیەکە لە شێوەی قۆقز لە سیستەمی خۆردا، بەنزیکەیی کەوتووەتە نێوان خولگەی ھەسارەکانی [[ھورمز]] و [[مەریخ]]، لەلایەن ھەندێک شتی پتەو داگیرکراوە، شێوەی زۆربەیان نارێکە، وە زۆر لە ھەسارەکان بچوکترن، [[ھەسارە]] بچووکەکان یان ئەستێرەکانیان پێ دەوترێ. بە کەمەربەندی [[ئەستێرە]]یی یان کەمەربەندی ئەستێرەیی سەرەکی یان کەمەربەندی سەرەکی لە سیستەمی خۆردا دەناسرێنەوە، نزیکە لە نیوەی بارستایی چوار ئەستێرەی گەورە: [[سێرێس]]، [[ڤێستا]]، [[پالاس]]، [[ھیجیا]]،<ref name = Williams>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.universetoday.com/32856/asteroid-belt/|سەردێڕ=What is the Asteroid Belt?|نووسەر=Matt Williams|ئیش=Universe Today|ڕێکەوت=٢٣ی ئابی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦}}</ref> بارستایی تەواوی کەمەربەندی ئەستێرەیی ١٨٪ لەمانگ نزیکە، یان ٢٢٪ لە [[پلووتۆ|پلۆتۆ]] نزیکە، دووجار لە مانگی پلۆتۆ بەناوی (کارۆن) نزیکە، (کە تیرەیی بازنەیی ١٢٠٠ کم). سێرێس: تاکە شت لە کەمەربەندی ئەستێرەیی گەورە ھەسارەیەکی کورتەبنەیە، تیرەی بازنەکەی نزیکەی ٩٥٠ کم، بەڵام ڤێستا و پالاس و ھیجیا تیرەی بازنەکەیان کەمتر لە ٦٠٠ کم.<ref name="Krasinskyetal2002">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| authorlink = Georgij A. Krasinsky|یەکەم=G. A.|دوایین= Krasinsky|نووسەر٢=Pitjeva, E. V.|نووسەر٣=Vasilyev, M. V.|نووسەر٤=Yagudina, E. I.| bibcode=2002Icar..158...98K|سەردێڕ=Hidden Mass in the Asteroid Belt| journal=Icarus|بەرگ=١٥٨| issue=1|پەڕەکان=٩٨–١٠٥|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٢| doi=10.1006/icar.2002.6837|بەستەری نووسەر٢=Elena V. Pitjeva}}</ref><ref name="Pitjeva2005">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Pitjeva|یەکەم=E. V.|authorlink=Elena V. Pitjeva|سەردێڕ=High-Precision Ephemerides of Planets—EPM and Determination of Some Astronomical Constants|journal=Solar System Research|ڕێکەوت=٢٠٠٥|بەرگ=٣٩|issue=3|پەڕەکان=١٧٦–١٨٦|ناونیشان=http://iau-comm4.jpl.nasa.gov/EPM2004.pdf|doi=10.1007/s11208-005-0033-2|bibcode=2005SoSyR..39..176P|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140703074335/http://iau-comm4.jpl.nasa.gov/EPM2004.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی تەممووزی ٢٠١٤}} {{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://iau-comm4.jpl.nasa.gov/EPM2004.pdf |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئابی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئەیلوولی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120907164956/http://iau-comm4.jpl.nasa.gov/EPM2004.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ماددەی ئەستێرەکە ئەوەندە بەکەمی بڵاودەبێتەوە، کە کەشتی ئاسمانی بەبێ ھیچ ڕووداوێک بەناویدا تێپەردەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.universetoday.com/110276/why-the-asteroid-belt-doesnt-threaten-spacecraft/|سەردێڕ=Why the Asteroid Belt Doesn't Threaten Spacecraft|نووسەر=Brian Koberlein|ئیش=Universe Today|ڕێکەوت=١٢ی ئازاری ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦}}</ref> لەگەڵ ئەوەشدا، بەیەک داکێشان لەنێوان ئەستێرە گەورەکان ڕوودەدات، ئەمانە دەتوانن [[ئەستێرەی خێزانی]] بەرھەمبھێنن، لەگەڵ ئەو ئەندام و ھاوشێوەیە و پێکھاتانەی ھەیەتی. کەمەربەندی ئەستێرەیی لەسەرەتایدا وەک کۆمەڵەی بیردۆزی ھەسارۆکەکان [[ھەور]]ی خۆریان پێکدەھێنا. لە ٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤، زاناکانی ESA بۆیەکەمجار دۆزینەوەیەکی نوێیان ڕاگەیاند، کە [[ئاو]] لەسەر سێرێس دەبێتە ھەڵم. == مێژووی چاودێریکردن == لە ساڵی ١٥٩٦، [[یۆھانس کێپلەر]] تێبینی کرد، لەنێوان [[مەریخ]] و [[ھورمز]]، لەو شوێنەدا شتێک ھەیە، لە Mysterium Cosmographicum.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://dawn.jpl.nasa.gov/DawnClassrooms/1_hist_dawn/history_discovery/Exploration/fb_jupiter_mars.pdf|سەردێڕ=Dawn: Between Jupiter and Mars [sic], I Place a Planet|بڵاوکەرەوە=[[Jet Propulsion Laboratory]]}}</ref> کاتێک [[تیچۆ براھی]] داتاکەی شیکردەوە، کە لەنێوان خولگەکەی مەریخ و ھورمز کەلێنێکی گەورە بوونی ھەبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=9TMcWJwAyFkC&pg=PA5|سەردێڕ=The Dawn Mission to Minor Planets 4 Vesta and 1 Ceres|editor1-first=Christopher|editor1-last=Russell|editor2-first=Carol|editor2-last= Raymond|ڕێکەوت=٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=[[Springer Science+Business Media]]|پەڕە=٥|ژپنک=٩٧٨-١-٤٦١٤-٤٩٠٢-٧}}</ref> لە ساڵی ١٧٦٦ زانا یوھان دانیال تیتیۆس لە وەرگێڕانێکی [[زمانی ئەڵمانی|ئەڵمانی]] بۆ کتێبی ڕووانین لە سرووشت،<ref name="asteroids">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=When Did the Asteroids Become Minor Planets?|نووسەر=Hilton, J.|ئیش=US Naval Observatory (USNO)|ڕێکەوت=٢٠٠١|ناونیشان=http://www.usno.navy.mil/USNO/astronomical-applications/astronomical-information-center/minor-planets|ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120406222551/http://www.usno.navy.mil/USNO/astronomical-applications/astronomical-information-center/minor-planets/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی نیسانی ٢٠١٢}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120406222551/http://www.usno.navy.mil/USNO/astronomical-applications/astronomical-information-center/minor-planets/ |date= ٦ی نیسانی ٢٠١٢ }}</ref> کە لەلایەن «چارڵز بۆنیت» نوسراوە. تێیدا تێبینییەکی نوسیوە، کە ھەسارەکان تووشی بەدوایەکھاتنی بیرکاریانەی سەیر دەبن، ھەسارەکان ژمارەکانیان لە دوای یەکە، وەک ئەم ژمارانە: (٠) پاشان ٣، ٦، ١٢، ٢٤، کە ھەسارەی عەتارد ژمارە سفرە، ھەسارەی زوھرە ژمارە سێ، زەوی ژمارە شەش، ئەوەی دەیبینین ھەر ژمارەیەک دوو ئەوەندەی ژمارەیەکی پێش خۆیەتی. ئەگەر ژمارە ٤ بۆ ژمارەی ھەسارەکان زیادبکرێت، وە پاش ئەنجامی کۆکردنەوە دابەشی ژمارە ١٠ی بکەیت، ئەوا ژمارەیەکت دەست دەکەوێت، کە یەکسانە بە دورییەکانی ھەسارەکان لە [[خۆر]] کە بەیەکەی گەردوونی پێوراوە. وە تاکە شت کەھەڵە بووە، ئەوەیە کە ھەسارە لەناوچەی ٢٤ بوونی نەبوو، کەلە نێوانیان مەریخ ١٢، ھورمز ٤٨. == بەیەکدا کێشان == ژمارەی [[ئەستێرە]] گەورەکان لە ناوچەی کەمەربەند بەھۆی چەند شتێکەوە بەیەکداکێشانی زۆر لەنێوانیاندا ڕوودەدات، کەوادەکات دەوروبەرەکەیان چالاکتر بێت، ڕێژەیی بەیەکداکێشانی نێوانیان زیاتر لە ١٠ کم، ١٠ میلیۆن ساڵێک جارێک ڕوودەدات. بەپێوەری [[گەردوون]]ی ئەمە ڕێژەیەکی گەورەیە، کە دەبێتە ھۆی بەیەکداکێشان و پارچە پارچەبوونی بەسی زۆر بچوک، ھەندێکیان دەبنە [[ھەسارۆکە]]ی بچوک، لەناوچەی ٦٤ لە سوڕانەوە بەردەوام دەبن، ھەندێکی تریان دەبنە [[کلکدار]] لە ھەسارەکان وەک ھەسارەی زەوی بەردەبنەوە، یاخود لە [[تەوشک|بەرگەھەوادا]] دەسوتێن، وە ڕێژەیەکی زۆر لە تەپوتۆز دروست دەبێت، کەلە ناوچەکەدا دەسوڕێنەوە. لەھەندێک کات خێرایی خولانەوەکە کەمە بەیەکداکێشان دەبێتە ھۆی بەیەکەوەلکانی دوو ھەسارۆکە، وە بەدرێژایی ٤ میلیارد ساڵ شێوەی ھەسارۆکەکان دەگۆڕدرێن، ئەمەش دەبێتە ھۆی گۆرانی شێوەی پشتێنەکەی. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Spoken Wikipedia|Asteroid Belt.ogg|2012-03-30}} {{پۆلی کۆمنز|Main Belt asteroids}} * {{Britannica|673979|Asteroid belt (astronomy)}} * {{بیرخستنەوەی وێب| دوایین = Arnett| یەکەم = William A. | ڕێکەوت = ٢٦ی شوباتی ٢٠٠٦| ناونیشان = http://www.nineplanets.org/asteroids.html | سەردێڕ = Asteroids| بڵاوکەرەوە = The Nine Planets | ڕێکەوتی سەردان = ٢٠ی نیسانی ٢٠٠٧| ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20070418220152/http://www.nineplanets.org/asteroids.html| ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١٨ی نیسانی ٢٠٠٧| ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} * [https://web.archive.org/web/20070524185042/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Asteroids Asteroids Page] at [http://solarsystem.nasa.gov NASA's Solar System Exploration] * {{بیرخستنەوەی ھەواڵ| نووسەر=Cain, Fraser| ناونیشان=http://www.astronomycast.com/astronomy/episode-55-the-asteroid-belt/|ئیش=Universe Today| سەردێڕ= The Asteroid Belt| ڕێکەوتی سەردان=١ی نیسانی ٢٠٠٨| ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20080307033324/http://www.astronomycast.com/astronomy/episode-55-the-asteroid-belt/| ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئازاری ٢٠٠٨| ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} * {{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = http://www.solstation.com/stars/asteroid.htm | سەردێڕ = Main Asteroid Belt| بڵاوکەرەوە = Sol Company | ڕێکەوتی سەردان = ٢٠ی نیسانی ٢٠٠٧| ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20070515163455/http://www.solstation.com/stars/asteroid.htm| ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١٥ی ئایاری ٢٠٠٧| ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} * {{بیرخستنەوەی وێب|دوایین = Munsell |یەکەم = Kirk |ڕێکەوت = ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٠٥|ناونیشان = http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Asteroids |سەردێڕ = Asteroids: Overview |بڵاوکەرەوە = NASA's Solar System Exploration |ڕێکەوتی سەردان = ٢٦ی ئایاری ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20070524185042/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Asteroids |ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٢٤ی ئایاری ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070524185042/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Asteroids |date=٢٤ی ئایاری ٢٠٠٧ }} * Plots of [https://web.archive.org/web/20111113212032/http://burro.astr.cwru.edu/stu/media/asteroid_all_axisvecc.jpg eccentricity vs. semi-major axis] and [https://web.archive.org/web/20111113204941/http://burro.astr.cwru.edu/stu/media/asteroid_all_axisvincl.jpg inclination vs. semi-major axis] at Asteroid Dynamic Site * {{بیرخستنەوەی وێب| نووسەر=Staff| ڕێکەوت=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦| ناونیشان = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planets/asteroidpage.html | سەردێڕ = Asteroids| بڵاوکەرەوە = NASA | ڕێکەوتی سەردان = ٢٠ی نیسانی ٢٠٠٧| ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20070411201013/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planets/asteroidpage.html| ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١١ی نیسانی ٢٠٠٧| ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} * {{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر = Staff |ڕێکەوت = ٢٠٠٧|ناونیشان = http://www.planetary.org/explore/topics/asteroids_and_comets/facts.html |سەردێڕ = Space Topics: Asteroids and Comets |بڵاوکەرەوە = The Planetary Society |ڕێکەوتی سەردان = ٢٠ی نیسانی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20070428143402/http://www.planetary.org/explore/topics/asteroids_and_comets/facts.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٢٨ی نیسانی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070428143402/http://www.planetary.org/explore/topics/asteroids_and_comets/facts.html |date=٢٨ی نیسانی ٢٠٠٧ }} {{کۆمەڵەی خۆر}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|گەردوون|زانست|فیزیک|کۆمەڵەی خۆر}} [[پۆل:کۆمەڵەی خۆر]] [[پۆل:گەردوون]] [[پۆل:سیستمی خۆری]] [[پۆل:گەڕەستێرۆچکە]] 651emvdmadf9ce34ll7cx01rqm21ehd 0 170172 1574706 1573835 2026-04-11T15:51:52Z CommonsDelinker 62 ئاڵوگۆڕی Chinese_passport.svg لەگەڵ [[File:People's_Republic_of_China_Passport_2012.svg]] (لەلایەن [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] بە ھۆی:[[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set).) 1574706 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Orphan|date=حوزەیران ٢٠٢١}} }} == پاسپۆرت ئاسایییەکان ھاوچەرخ == [[File:Passport design world map.png|center|upright=3.3|thumb| ڕەنگی پاسپۆرتی وڵاتانی جیھان]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Category:Passports|ناونیشان=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Passports|وێبگە=commons.wikimedia.org|بڵاوکەرەوە=Wikimedia Commons|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|زمان=en}}</ref> === [[ئەفریقا]] === <!--Non-free files of passport covers cannot be used for the individual entries per Wikipedia's non-free content use policy (WP:NFCCP). See article talk page for relevant discussion. --> [[File:Africa (orthographic projection).svg|left|frameless|upright]] <gallery class="center"> File:Passeport biométrique algérien Couverture.jpg|{{flagicon|Algeria}} [[پاسپۆرتی جەزائیر|جەزائیر]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Cover of Beninese Passport.jpg|{{flagicon|Benin}} [[Beninese passport|بێنین]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Image not available.png|{{flagicon|BFA}} [[Burkinabe passport|بورکینافاسۆ]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Cape Verdean Passport Cover.jpg|{{flagicon|Cape Verde}} [[Cape Verdean passport|کەیپڤەرد]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Image not available.png|{{flagicon|Central African Republic}} [[Central African Republic passport|کۆماری ئەفریقای ناوەندی]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Cover of Chadian Passport.jpg|{{flagicon|Chad}} [[Chadian passport|چاد]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Comorian Passport.png|{{flagicon|Comoros}} [[Comorian passport|دوورگەکانی قەمەر]] {{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Djiboutian passport.jpg|{{flagicon|Djibouti}} [[Djibouti passport|جیبووتی]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Cover of Congolese Passport.jpg|{{flagicon|Democratic Republic of the Congo}} [[Democratic Republic of the Congo passport|کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:New Egyptian Passport.jpg|{{flagicon|Egypt}} [[Egyptian passport|میسر]]{{ھن}} [[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Cover of Eritrean Passport.jpeg|{{flagicon|Eritrea}} [[Eritrean passport|ئێریتریا]]{{ھن}} [[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Cover of Swazi Passport.jpg|{{flagicon|Eswatini}} [[Swazi passport|Eswatini]]{{ھن}} [[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Current Ethiopian Passport.jpg|{{flagicon|Ethiopia}} [[Ethiopian passport|ئیتیۆپیا]]{{ھن}} [[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Cover of Gabonese passport.jpg|{{flagicon|Gabon}} [[Gabonese passport|گابۆن]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Ghana Biometric Passport.jpg|{{flagicon|Ghana}} [[Ghanaian passport|گانا]]{{ھن}} [[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Passaporte Guiné-Bissau.jpg|{{flagicon|Guinea Bissau}} [[Guinea-Bissauan passport|Guinea-Bissau]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Kenyan E-passport.jpg|{{flagicon|Kenya}} [[Kenyan passport|کینیا]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Image not available.png|{{flagicon|LBR}} [[Liberian passport|لیبێریا]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Libyan New Passport.jpg|{{flagicon|Libya}} [[Libyan passport|لیبیا]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Malagasy Passport Cover 2013.svg|{{flagicon|Madagascar}} [[Malagasy passport|ماداگاسکار]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Cover of Mauritanian Biometric Passport.png|{{flagicon|Mauritania}} [[Mauritanian passport|مۆریتانیا]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:BioPassMaroc.JPG|{{flagicon|Morocco}} [[Moroccan passport|مەغریب]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Cover of Mozambican Passport.jpg|{{flagicon|Mozambique}} [[Mozambican passport|مۆزامبیک]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Namibia Passport.jpg|{{flagicon|Namibia}} [[Namibian passport|نامیبیا]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Niger Passport.JPG|{{flagicon|Niger}} [[Nigerien passport|نیجەر]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Image not available.png|{{flagicon|Nigeria}} [[Nigerian passport|نێجیریا]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Image not available.png|{{flagicon|Rwanda}} [[Rwandan passport|ڕواندا]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Helenacover.jpg|{{flagicon|Saint Helena}} [[St. Helena passport|Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Cover of Santomean Passport.jpg|{{flagicon|São Tomé and Príncipe}} [[Santomean passport|ساوتۆمێ و پرینسیپی]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Senegalese Passport.png|{{flagicon|Senegal}} [[Senegalese passport|سێنیگال]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Passport of Seychelles cover cropped.jpg|{{flagicon|Seychelles}} [[Seychellois passport|سیشێل]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Image not available.png|{{flagicon|SLE}} [[Sierra Leonean passport|سییەرالیۆن]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Image not available.png|{{flagicon|Somalia}} [[Somali passport|سۆماڵیا]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:SA Passport Coat of Arms 2010 web.jpg|{{flagicon|South Africa}} [[South African passport|ئەفریقای باشوور]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Sudan passport cover.JPG|{{flagicon|Sudan}} [[Sudanese passport|سوودان]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Passport TZ.jpg|{{flagicon|Tanzania}} [[Tanzanian passport|تانزانیا]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Togo passport.png|{{flagicon|Togo}} [[Togolese passport|تۆگۆ]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Passeport Tunisie 2014.jpg|{{flagicon|Tunisia}} [[Tunisian passport|توونس]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Cover of Ugandan Passport.jpg|{{flagicon|Uganda}} [[Ugandan passport|ئووگاندا]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Sahrawi passport.jpg|{{flagicon|SADR}} [[Sahrawi passport|Western Sahara]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] </gallery> === [[ئەمریکای باکوور]] === <!--Non-free files of passport covers cannot be used for the individual entries per Wikipedia's non-free content use policy (WP:NFCCP). See article talk page for relevant discussion--> [[File:Location North America.svg|left|frameless|upright]] <gallery mode="traditional" caption="" class="center"> File:British passport (Anguilla) new.jpg|{{flagicon|United Kingdom}} {{flagicon|AIA}} [[پاسپۆرتی ئەنگویلا|ئەنگویلا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] |{{flagicon|CARICOM}} {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[Antigua and Barbuda passport|Antigua and Barbuda]] |{{flagicon|CARICOM}} {{flagicon|Belize}} [[Belizean passport|Belize]] File:British_passport_(Government_of_Bermuda).jpg|{{flagicon|United Kingdom}} {{flagicon|BMU}} [[Bermudian passport|Bermuda]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:NonFreeImageRemoved.svg|{{flagicon|Canada}} [[پاسپۆرتی کەنەدا|کەنەدا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:British passport (Cayman Islands).jpg|{{flagicon|United Kingdom}} {{flagicon|CYM}} [[British passport (Cayman Islands)|Cayman Islands]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Portada del Pasaporte Costarricense desde 2022.png|{{flagicon|Costa Rica}} [[پاسپۆرتی کۆستاریکا|کۆستاریکا]] File:Current_cover_Cuban_passport.JPG|{{flagicon|Cuba}} [[Cuban passport|کووبا]] File:Dominican Republic Passport.jpg|{{flagicon|Dominican Republic}} [[Dominican Republic passport|کۆماری دۆمینیکان]] File:Passeport Groenland.jpg|{{flagicon|Kingdom of Denmark}} {{flagicon|GRL}} [[Greenlandic passport|Greenland]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Caribbean_Community_Grenada_Passport.jpg|{{flagicon|CARICOM}} {{flagicon|Grenada}} [[Grenadian passport|گرینادا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Pasaporte Mexicano.jpg|{{flagicon|Mexico}} [[پاسپۆرتی مەکسیک|مەکسیک]] File:British passport (Montserrat) new.jpg|{{flagicon|United Kingdom}} {{flagicon|MSR}} [[Montserratian passport|Montserrat]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Front cover of the Panamanian biometric passport.jpg|{{flagicon|Panama}} [[پاسپۆرتی پەنەما|پەنەما]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] |{{flagicon|CARICOM}} {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[Saint Kitts and Nevis passport|Saint Kitts and Nevis]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:SVG passport cover.png|{{flagicon|CARICOM}} {{flagicon|Saint Vincent and the Grenadines}} [[Saint Vincent and the Grenadines passport|Saint Vincent and the Grenadines]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:British passport (Turks and Caicos Islands).jpg|{{flagicon|United Kingdom}} {{flagicon|Turks and Caicos Islands}} [[Turks and Caicos Islands passport|Turks and Caicos Islands]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Us-passport.jpg|{{flagicon|USA}} [[United States passport|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] </gallery> === [[ئەمریکای باشوور]] === <!--Non-free files of passport covers cannot be used for the individual entries per Wikipedia's non-free content use policy (WP:NFCCP). See article talk page for relevant discussion--> [[File:South America (orthographic projection).svg|left|frameless|upright]] <gallery caption="" widths="120px" heights="120px" class="center"> File:Passport of Brazil (2019).png| {{flagicon|Mercosur}} {{flagicon|Brazil}} [[Brazilian passport|بەڕازیل]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Portada del pasaporte biométrico actual, vigente desde 2013.jpg| {{flagicon|Chile}} [[Chilean passport|چیلی]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:PasaporteColombiaBiometrico.jpg| {{flagicon|Andean Community}} {{flagicon|Colombia}} [[Colombian passport|کۆلۆمبیا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Pasaporte de la República del Ecuador.jpg| {{flagicon|Andean Community}} {{flagicon|Ecuador}} [[Ecuadorian passport|ئێکوادۆر]] File:Biometric Passport Peru.jpg| {{flagicon|Andean Community}} {{flagicon|Peru}} [[Peruvian passport|پێروو]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Pasaporte Venezolano Mercosur.jpeg|{{flagicon|Mercosur}} {{flagicon|UNASUR}} {{flagicon|Venezuela}} [[Venezuelan passport|ڤێنیزوێلا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] </gallery> === [[ئاسیا]] === <!--Non-free files of passport covers cannot be used for the individual entries per Wikipedia's non-free content use policy (WP:NFCCP). See article talk page for relevant discussion--> [[File:Asia (orthographic projection).svg|left|upright|frameless]] <gallery widths="120" heights="120" class="center" classes="center"> File:Abkhazian passport.jpg|{{flagicon|Abkhazia}} ''[[Abkhazian passport|ئەبخازیا]]'' File:Afghan Passport.jpg|<!-- Commented out: [[File:SAARC Logo.svg|link=South Asian Association for Regional Cooperation|20px]] -->{{flagicon|Afghanistan}} [[Afghanistani passport|ئەفغانستان]] File:Armenia Passport.svg|{{flagicon|CIS}} {{flagicon|Armenia}} [[Armenian passport|ئەرمەنستان]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Karabakh passport.jpg|{{flagicon|Artsakh}} ''[[پاسپۆرتی ئارتساخ|ئارتساخ]]'' File:Azerbaijan Passport.svg|{{flagicon|CIS}} {{flagicon|Azerbaijan}} [[Azerbaijani passport|ئازەربایجان]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Bahraincover.png|{{flagicon|Bahrain}} [[Bahraini passport|بەحرەین]] File:Bangladeshi E-Passport.svg|<!-- Commented out: [[File:SAARC Logo.svg|link=South Asian Association for Regional Cooperation|20px]] -->{{flagicon|Bangladesh}} [[Bangladeshi passport|بەنگلادێش]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Brunei biometric passport.jpg|<!-- Commented out: [[File:Flag_of_ASEAN.svg|ASEAN|23px]] -->{{flagicon|Brunei}} [[Bruneian passport|بروونای]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Cambodian Passport.svg|{{flagicon|KHM}} [[Cambodian passport|کەمبۆدیا]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:People's Republic of China Passport 2012.svg|{{flagicon|People's Republic of China}} [[پاسپۆرتی چین|چین]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Cover of East Timorese Passport.jpg|{{flagicon|East Timor}} [[East Timorese passport|تیمۆری ڕۆژھەڵات]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Georgian passport.jpg|{{flagicon|Georgia}} [[Georgian passport|گورجستان]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Indian Passport cover 2015.jpg|<!-- Commented out: [[File:SAARC Logo.svg|link=South Asian Association for Regional Cooperation|20px]] -->{{flagicon|India}} [[Indian passport|ھیندستان]]{{ھن}} File:Epaspor-nusantara.png|<!-- Commented out: [[File:Flag_of_ASEAN.svg|ASEAN|23px]] -->{{flagicon|Indonesia}} [[Indonesian passport|ئیندۆنیزیا]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Iranian Biometric Passport Cover.jpg|{{flagicon|Iran}} [[Iranian passport|ئێران]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:NB-83720-635162940582157713.jpg|{{flagicon|Iraq}} [[پاسپۆرتی عێراقی|عێراق]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Israeli Passport.svg|{{flagicon|Israel}} [[Israeli passport|ئیسرائیل]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:JapanpassportNew10y.PNG|{{flagicon|Japan}} [[Japanese passport|ژاپۆن]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Kazakhstan Passport.svg|{{flagicon|CIS}} {{flagicon|Kazakhstan}} [[Kazakhstani passport|کازاخستان]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Kuwait passport.png|{{flagicon|GCC}} {{flagicon|KWT}} [[Kuwaiti passport|کووەیت]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Kirguiz.jpg|{{flagicon|KGZ}} [[Kyrgyzstani passport|قرغیزستان]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Laos Passport.svg|<!-- Commented out: [[File:Flag_of_ASEAN.svg|ASEAN|23px]] -->{{flagicon|Laos}} [[Laotian passport|لاوس]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:The New Lebanese Biometric Passport.jpg|{{flagicon|Lebanon}} [[Lebanese passport|لوبنان]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Macau Biom Passport.jpg|{{flagicon|People's Republic of China}} {{flagicon|MAC}} [[Macao Special Administrative Region passport|ماکاو (Macao Special Administrative Region)]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:PMA-ICAO2010.jpg|<!-- Commented out: [[File:Flag_of_ASEAN.svg|ASEAN|23px]] -->{{flagicon|Malaysia}} [[Malaysian passport|مالیزیا]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Maldives ePassport.jpg|<!-- Commented out: [[File:SAARC Logo.svg|link=South Asian Association for Regional Cooperation|20px]] -->{{flagicon|Maldives}} [[Maldivian passport|مالدیڤ]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:PassportMongolia.png|{{flagicon|Mongolia}} [[Mongolian passport|مەنگۆلیا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Cover of Burmese Passport.jpg|<!-- Commented out: [[File:Flag_of_ASEAN.svg|ASEAN|23px]] -->{{flagicon|Burma}} [[Burmese passport|میانمار]] File:New nepalese passport front.jpg|<!-- Commented out: [[File:SAARC Logo.svg|link=South Asian Association for Regional Cooperation|20px]] -->{{flagicon|Nepal}} [[Nepalese passport|نیپال]] File:Pakistani Passport.jpg|<!-- Commented out: [[File:SAARC Logo.svg|link=South Asian Association for Regional Cooperation|20px]] -->{{flagicon|Pakistan}} [[Pakistani passport|پاکستان]] File:Regular Philippine Passport.svg|<!-- Commented out: [[File:Flag_of_ASEAN.svg|ASEAN|23px]] -->{{flagicon|Philippines}} [[فلیپین passport|Philippines]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Qa.png|{{flagicon|GCC}} {{flagicon|QAT}} [[Qatari passport|قەتەر]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Saudi Arabia Passport.svg|{{flagicon|GCC}} {{flagicon|KSA}} [[Saudi Arabian passport|عەرەبستانی سعوودی]] File:Singaporean passport biom cover.jpg|<!-- Commented out: [[File:Flag_of_ASEAN.svg|ASEAN|23px]] -->{{flagicon|Singapore}} [[Singapore passport|سینگاپوور]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:KOR ePassport.jpg|{{flagicon|Republic of Korea}} [[Republic of Korea passport|کۆریای باشوور]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:South Ossetian passport cover.jpg|{{flagicon|South Ossetia}} ''[[South Ossetian passport|ئۆسێتیای باشوور]]'' File:Sri Lankan Passport.jpg|<!-- Commented out: [[File:SAARC Logo.svg|link=South Asian Association for Regional Cooperation|20px]] -->{{flagicon|Sri Lanka}} [[Sri Lankan passport|سریلانکا]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:REPUBLIC OF CHINA (TAIWAN) PASSPORT 2020.png|{{flagicon|Taiwan}} ''[[Taiwan passport|Republic of China (تایوان)]]''{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:P TJK NEW.jpg|{{flagicon|CIS}} {{flagicon|Tajikistan}} [[Tajik passport|تاجیکستان]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Thailand ePassport.jpg|<!-- Commented out: [[File:Flag_of_ASEAN.svg|ASEAN|23px]] -->{{flagicon|Thailand}} [[Thai passport|تایلەند]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Turkmenistan passport.jpg|{{flagicon|Turkmenistan}} [[Turkmen passport|تورکمانستان]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:United Arab Emirates Passport Cover.png|{{flagicon|GCC}} {{flagicon|UAE}} [[Emirati passport|میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Passport of citizen of Uzbekistan. Cover.JPG|{{flagicon|CIS}} {{flagicon|Uzbekistan}} [[Uzbekistani passport|ئۆزبەکستان]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Vietnamese passport.jpg|<!-- Commented out: [[File:Flag_of_ASEAN.svg|ASEAN|23px]] -->{{flagicon|Vietnam}} [[Vietnamese passport|ڤیێتنام]] File:Republic-of-yemen-passport-non-biometric-01.JPG|{{flagicon|Yemen}} [[Yemeni passport|یەمەن]] </gallery> === [[ئەورووپا]] === <!--Non-free files of passport covers cannot be used for the individual entries per Wikipedia's non-free content use policy (WP:NFCCP). See article talk page for relevant discussion--> [[File:Europe orthographic Caucasus Urals boundary.svg|left|frameless|upright]] <gallery widths="120" heights="120" class="center"> File:Albanian biometric passport (crop).jpg|{{flagicon|Albania}} [[Albanian passport|ئالبانیا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Passaport andorrà.jpg|{{flagicon|AND}} [[Andorran passport|ئەندۆرا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Reisepass at.jpg|{{flagicon|European Union}} {{flagicon|Austria}} [[Austrian passport|نەمسا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Пашпарт. Рэспубліка Беларусь. 2001.jpg|{{flagicon|CIS}} {{flagicon|Belarus}} [[Belarusian passport|بیلاڕووس]] File:Belgian Passport 2008 cover.jpg|{{flagicon|European Union}} {{flagicon|Belgium}} [[Belgian passport|بەلجیکا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Bosnian Passport Cover.jpg|{{flagicon|Bosnia and Herzegovina}} [[Bosnia and Herzegovina passport|بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا]] {{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Passportbg.jpg|{{flagicon|European Union}} {{flagicon|Bulgaria}} [[Bulgarian passport|بولگاریا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Croatian biometric passport.jpg|{{flagicon|European Union}} {{flagicon|Croatia}} [[Croatian passport|کرواتیا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Czech passport 2007 cover.jpg|{{flagicon|European Union}} {{flagicon|Czech Republic}} [[Czech passport|کۆماری چیک]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Danish Passport Cover.svg|{{flagicon|European Union}} {{flagicon|Denmark}} [[Danish passport|دانمارک]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Eesti pass.jpg|{{flagicon|European Union}} {{flagicon|Estonia}} [[Estonian passport|ئیستۆنیا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Passeport Îles Féroé.jpg|{{flagicon|Kingdom of Denmark}} {{flagicon|FRO}} [[Faroese passport|دوورگەکانی فارۆ]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Finnish passport cover PRADO.jpg|{{flagicon|European Union}} {{flagicon|Finland}} [[Finnish passport|فینلاند]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:French Passport Cover.svg|{{flagicon|European Union}} {{flagicon|France}} [[French passport|فەڕەنسا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Reisepass Bundesrepublik Deutschland – Einband Vorderseite 2017.jpg|{{flagicon|European Union}} {{flagicon|Germany}} [[German passport|ئەڵمانیا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Passport of Gibraltar.jpg|{{flagicon|United Kingdom}} {{flagicon|Gibraltar}} [[Gibraltar passport|Gibraltar]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Greek Passport.svg|{{flagicon|European Union}} {{flagicon|Greece}} [[Greek passport|یۆنان]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Guernsey passport.jpg|{{flagicon|United Kingdom}} {{flagicon|GGY}} [[Guernsey passport|Guernsey]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Hungarian passport.jpg|{{flagicon|European Union}} {{flagicon|Hungary}} [[Hungarian passport|مەجارستان]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Icelandic Passport Front Cover.jpg|{{flagicon|Iceland}} [[Icelandic passport|ئایسلەند]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Eirepas.JPG|{{flagicon|European Union}} {{flagicon|Ireland}} [[Irish passport|ئیرلەند]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Isle of man passport.jpg|{{flagicon|United Kingdom}} {{flagicon|IMN}} [[Manx passport|Isle of Man]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Italian biometric passport.jpg|{{flagicon|European Union}} {{flagicon|Italy}} [[Italian passport|ئیتالیا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Jersey passport.jpg|{{flagicon|United Kingdom}} {{flagicon|JEY}} [[Jersey passport|Jersey]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Passaporta_e_Kosoves.svg|{{flagicon|Kosovo}} ''[[Kosovan passport|کۆسۆڤۆ]]''{{ھن}}[[file:EPassport logo.svg|20px]] File:LR Pase.jpg|{{flagicon|European Union}} {{flagicon|Latvia}} [[Latvian passport|لاتڤیا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:FürstentumLiechtensteinReisepassCover.jpg|{{flagicon|Liechtenstein}} [[Liechtenstein passport|لیختنشتاین]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Pasas2008.gif|{{flagicon|European Union}} {{flagicon|Lithuania}} [[Lithuanian passport|لیتوانیا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Luxembourg Biometric Passport.jpg|{{flagicon|European Union}} {{flagicon|Luxembourg}} [[Luxembourgish passport|لوکسەمبورگ]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Front cover of a current Maltese biometric passport.JPG|{{flagicon|European Union}} {{flagicon|Malta}} [[Maltese passport|ماڵتا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:PAEM.jpg|{{flagicon|CIS}} {{flagicon|Moldova}} [[Moldovan passport|مۆلدۆڤا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:NonFreeImageRemoved.svg|{{flagicon|Monaco}} [[Monaco passport|مۆناکۆ]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Passport of Montenegro.png|{{flagicon|Montenegro}} [[Montenegrin passport|مۆنتینیگرۆ]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Nederlanden paspoort 2011.jpg|{{flagicon|European Union}} {{flagicon|Netherlands}} [[Dutch passport|ھۆلەند]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Macedonain Passport.jpg|{{flagicon|North Macedonia}} [[North Macedonia passport|قوبرسی باکوور]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Passport Northern Cyprus.jpg|{{flagicon|Northern Cyprus}} ''[[Northern Cypriot passport|Northern Cyprus]]''{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Norwegian Passport, New Design.jpg|{{flagicon|Norway}} [[Norwegian passport|نەرویژ]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Polska ePaszport 2019.jpg|{{flagicon|European Union}} {{flagicon|Poland}} [[Polish passport|پۆڵەندا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Passaporte Português .jpg|{{flagicon|European Union}} {{flagicon|Portugal}} [[Portuguese passport|پورتوگال]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Romanian New Passport 2019.jpg|{{flagicon|European Union}} {{flagicon|Romania}} [[Romanian passport|ڕۆمانیا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Russian ePassport.jpg|{{flagicon|CIS}} {{flagicon|Russia}} [[Russian passport|ڕووسیا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Serbian Passport.svg|{{flagicon|Serbia}} [[Serbian passport|سربیا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Slovak passport biometric.jpg|{{flagicon|European Union}} {{flagicon|Slovakia}} [[Slovak passport|سلۆڤاکیا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Slovenian_Passport.jpg|{{flagicon|European Union}} {{flagicon|Slovenia}} [[Slovenian passport|سلۆڤێنیا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] |{{flagicon|European Union}} {{flagicon|Sweden}} [[Swedish passport|سوێد]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Swiss Pass 2010.jpg|{{flagicon|Switzerland}} [[Swiss passport|سویس]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Transnistria.jpg|{{flagicon|Transnistria}} ''[[Transnistrian passport|ترانسنیستریا]]'' File:TurkeyPassport.jpg|{{flagicon|Turkey}} [[Turkish passport|تورکیا]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Ukrainian passport 2015.jpg|{{flagicon|Ukraine}} [[Ukrainian passport|ئوکراینا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:British Passport cover 2010 (non-EU).jpg|British Passport cover 2010 (non-EU)]]|{{flagicon|United Kingdom}} [[British passport|شانشینی یەکگرتوو]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Vatican passport.jpg|{{flagicon|Holy See}} [[Vatican passport|ڤاتیکان]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Åland passport.jpg|{{flagicon|European Union}} {{flagicon|Finland}} {{flagicon|Åland}} ''[[Åland passport|ئۆلەند]]''{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] </gallery> === [[ئۆقیانووسیا]] === <!--Non-free files of passport covers cannot be used for the individual entries per Wikipedia's non-free content use policy (WP:NFCCP). See article talk page for relevant discussion--> [[File:Oceania (orthographic projection).svg|left|frameless|upright]] <gallery caption="" widths="120px" heights="120px" class="center"> File:Australian Passport ("P" Series).jpg|{{flagicon|Australia}} [[Australian passport|ئوسترالیا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:NonFreeImageRemoved.svg|{{flagicon|Fiji}} [[Fijian passport|فیجی]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:NonFreeImageRemoved.svg|{{flagicon|Kiribati}} [[Kiribati passport|کیریباس]] File:RMI passport cover.jpg|{{flagicon|Marshall Islands}} [[Marshallese passport|دوورگەکانی مارشاڵ]] File:Micronesia passport.jpg|{{flagicon|Micronesia}} [[Micronesian passport|ویلایەتە فیدراڵییەکانی مایکرۆنیزیا]] File:NonFreeImageRemoved.svg|{{flagicon|Nauru}} [[Nauruan passport|نائووروو]] File:New Zealand Passport Biometric.jpg|{{flagicon|New Zealand}} [[New Zealand passport|نیوزیلاند]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:NonFreeImageRemoved.svg|{{flagicon|Palau}} [[Palauan passport|پالاو]] File:Cover of Papua New Guinean Passport.gif|{{flagicon|PNG}} [[Papua New Guinean passport|پاپوا گینێی نوێ]] File:NonFreeImageRemoved.svg|{{flagicon|Solomon Islands}} [[Solomon Islands passport|دوورگەکانی سلێمان]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:NonFreeImageRemoved.svg|{{flagicon|Tonga}} [[Tongan passport|تۆنگا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Cover of Tuvaluan Passport.jpg|{{flagicon|Tuvalu}} [[Tuvaluan passport|تووڤالوو]] File:Cover of Vanuatuan Passport.jpg|{{flagicon|Vanuatu}} [[Vanuatu passport|ڤانواتوو]] </gallery> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Passports}} {{تووڵی دەروازە|پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان}} [[پۆل:دیپلۆماسی]] [[پۆل:پێڕستەکان بەپێی وڵات]] [[پۆل:بەڵگەکانی حکوومەتی]] h1trzm1yt8m7ryej9b4vmpruff9hiao 0 172020 1574811 1402601 2026-04-12T04:02:37Z CommonsDelinker 62 ئاڵوگۆڕی InfoboxHez.PNG لەگەڵ [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (لەلایەن [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] بە ھۆی:[[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things..) 1574811 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = شەڕی حەسیچە (٢٠١٦) | width = | partof = [[شەڕی ناوخۆیی سووریا]] | image = [[پەڕگە:Battle of al-Hasakah 2016.png|بێچوارچێوە]] | image_size = 250 | caption = بارودۆخی سووپای شاری حەسەکە و ناوچەکانی دەوروبەری، پێش (سەرەوە) و دوای (خوارەوە) شەڕەکە.<br /> <div style="text-align: left;"> {{legend|#ecc0b3|کۆنتڕۆڵکرا لەلایەن حکوومەتی سووریاوە}} {{legend|#e3d974|کۆنترۆڵکرا لەلایەن ڕۆژاڤاوە}} {{legend|#a8e0d2|کۆنترۆڵکرا لایەن پارتی یەکێتیی سریانی}}</div> | date = ١٦–٢٣ی ئابی ٢٠١٦ | place = [[حەسیچە]]، [[پارێزگای حەسیچە]]، [[سووریا]] | coordinates = | map = | territory = هێزە کوردییەکان ٪٩٠ی شارەکەیان گرتە ژێر دەست<ref name="ARA triumph">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ=Kurds triumph in battle against Syrian regime | وێبگە=ARA News | ڕێکەوت=٢٤ی ئابی ٢٠١٦| ناونیشان=http://aranews.net/2016/08/kurds-triumph-in-battle-against-syrian-regime/ | ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئایاری ٢٠١٩| ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171010103926/http://aranews.net/2016/08/kurds-triumph-in-battle-against-syrian-regime/ | ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ | ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | result = ئاگربەست؛ سەرکەوتنی ستراتیژیی کورد<ref name="lose">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.syriahr.com/en/?p=49774|سەردێڕ=After a week of violent clashes, regime forces lose the battle of al-Hasakah|ڕێکەوت=٢٣ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=SOHR|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئابی ٢٠١٦}}</ref><ref name="Reuters win">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-kurds-idUSKCN10Y127|سەردێڕ=Syria Kurds win battle with government, Turkey mobilizes against them|نووسەر=Rodi Said|نووسەر٢=Tom Perry|ڕێکەوت=٢٣ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Reuters|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> * [[ھێزەکانی بەرگریی نەتەوەییی سووریا]] شارەکەیان جێهێشت و قەدەغەکران لە گەڕانەوە * دروستکردنی چوارگۆشەی ئەمنیی حەسەکە | status = | combatant1 = {{flagicon|Rojava}} '''[[ڕۆژاوای کوردستان|ڕۆژاڤا]]''' * [[File:Blue06.png|23px]] پۆلیسی ئاساییش * {{flagicon image|People's Protection Units Flag.svg|border=}} [[یەکەکانی پاراستنی گەل|یەپەگە]] * {{flagicon image|YPJ Flag.svg|border=}} [[یەکەکانی پاراستنی ژنان|یەپەژە]] * Civilian Defense Force (HPC)<ref name="collapse">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://anfenglish.com/kurdistan/syrian-regime-headed-for-collapse-in-heseke|سەردێڕ=Syrian regime headed for collapse in Hesekê|نووسەر=Mehmet Nuri Ekinci|بڵاوکەرەوە=ANF News|ڕێکەوت=٢٣ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> {{flagicon image|MFS infobox flag.png}} [[Syriac Military Council|MFS]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.almasdarnews.com/article/assyrian-bishop-we-denounce-kurdish-curricula-and-abuses/|سەردێڕ=Assyrian Bishop: We denounce Kurdish curricula and abuses|نووسەر=Paul Antonopoulos|بڵاوکەرەوە=al-Masdar News|ڕێکەوت=١٦ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161008190727/https://www.almasdarnews.com/article/assyrian-bishop-we-denounce-kurdish-curricula-and-abuses/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><br /> '''بە پشتیوانیی:''' <br/>{{flagicon image|Seal of Combined Joint Task Force – Operation Inherent Resolve.svg|size=20px|border=no}} [[CJTF–OIR]]<ref name=BBC/> * {{flag|ویلایەتە یەکگرتووەکان}}<ref name="NBC jets" /><ref name="ARA triumph" /> * | combatant2 = '''{{flag|Syrian Arab Republic}}''' * {{flagicon image|InfoboxNDF.png}} [[ھێزەکانی بەرگریی نەتەوەییی سووریا|هێزەکانی بەرگریی نەتەوەیی]] * {{Flagicon image|Flag of the Syrian Arab Army.svg}} سوپای سووریا * {{Flagicon image|Flag of the Syrian Arab Air Force.svg}} هێزی ئاسمانیی سووریا '''بە پشتیوانیی:''' {{flagicon image|Flag of Iran.svg}} [[ئێران]]<ref name="El Newşe">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://en.hawarnews.com/ypg-ypj-and-asayish-forces-control-most-of-el-newse-neighborhood/|سەردێڕ=YPG, YPJ and Asayish forces control most of El Newşe neighborhood|بڵاوکەرەوە=[[Hawar News Agency]]|ڕێکەوت=١٩ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160822132448/http://en.hawarnews.com/ypg-ypj-and-asayish-forces-control-most-of-el-newse-neighborhood/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئابی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|df=dmy-all}}</ref> <small>(بانگەشەی کورد)</small><br/>{{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[حیزبوڵڵای لوبنان|حیزبوڵڵا]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://ku.hawarnews.com/irani-u-hizbullahi-ji-bi-rejime-re-ser-dikin/|سەردێڕ=Îranî û hizbullahî jî bi rejîmê re şer dikin|بڵاوکەرەوە=[[Hawar News Agency]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئابی ٢٠١٦|زمان=ku|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160822063009/http://ku.hawarnews.com/irani-u-hizbullahi-ji-bi-rejime-re-ser-dikin/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئابی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|df=dmy-all}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://ku.hawarnews.com/%EA%9E%8Cem-li-heseke-sere-hizbullah-u-irane-dikin%EA%9E%8C/|سەردێڕ=Em li Hesekê şerê Hîzbûllah û Îranê dikinꞌ|زمان=ku|بڵاوکەرەوە=[[Hawar News Agency]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئابی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160822152115/http://ku.hawarnews.com/%ea%9e%8cem-li-heseke-sere-hizbullah-u-irane-dikin%ea%9e%8c/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئابی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|df=dmy-all}}</ref> <small>(بانگەشەی کورد)</small> | commander1 = {{flagicon|Rojava}} لاوەند{{KIA}}<ref name="redd.it"/><br /><small>(فەرماندەری گشتی)</small><br/>[[File:Blue06.png|23px]] مونیر محەممەد{{KIA}}<ref name="redd.it">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://redd.it/4yds70|سەردێڕ=Asayish commander Munir Mohamad & general commander "Lawend" were killed in SyAAF airstrikes on their base|ڕێکەوت=٢٠ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠١٦}}</ref><br /><small>(فەرماندەری ئاساییش)</small><br /> {{flagicon image|People's Protection Units Flag.svg|border=}} هەڤاڵ ڕەشۆ<ref name="Russian">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://aranews.net/2016/08/hasakah-truce-reached-syrian-regime-kurds-russian-mediation/|سەردێڕ=Hasakah: Truce reached between Syrian regime, Kurds after Russian mediation|نووسەر=Qehreman Miste|ڕێکەوت=٢٤ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Reuters|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161021223901/http://aranews.net/2016/08/hasakah-truce-reached-syrian-regime-kurds-russian-mediation/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><br /><small>(فەرماندەری کەرتی ٤ەمی یەپەگە)</small><br /> {{flagicon image|People's Protection Units Flag.svg|border=}} لەوەند ڕۆژاڤا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://anfenglish.com/kurdistan/ypg-commander-we-intervened-in-heseke-to-protect-the-people-s-values|سەردێڕ=YPG Commander: We intervened in Hesekê to protect the people’s values|بڵاوکەرەوە=ANF News|نووسەر=Mehmet Nuri Ekinci|ڕێکەوت=٢٠ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠١٦}}</ref><br /><small>(فەرماندەری یەپەگە)</small> | commander2 = {{flagicon image|Syrian Armed Forces Flag.svg}} لیوا حەسەن محەممەد<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-replaces-top-commander-east-syria/|سەردێڕ=Syrian Army replaces top commander in east Syria|نووسەر=Leith Fadel|ئیش=al-Masdar News|ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180921202658/https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-replaces-top-commander-east-syria/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><br /><small>(فەرماندەری ناوچەی ڕۆژهەڵاتی سووریا)</small><br />{{flagicon image|Syrian Armed Forces Flag.svg}} ئوسامە نازم ئەحمەد{{KIA}}<ref name="Regiment">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://redd.it/4yxmo9|سەردێڕ=Hasakah R.I.P. Osama Nathim Al Ahmed From Syrian Army 123rd Regiment martyred|ڕێکەوت=٢٢ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئابی ٢٠١٦}}</ref><br /><small>(فەرماندەری فەوجی ١٢٣ەم)</small><br />{{flagicon image|Flag of Syria.svg}} محەممەد زەعال عەلی<ref name="governor">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.qasioun.net/en/news/show/35027/Syrian_Regime_Offered_Military_Support_To_PKK,_Says_Regime_Governor_In_Hasakeh|سەردێڕ=Syrian Regime Offered Military Support To PKK, Says Regime Governor In Hasakeh|بڵاوکەرەوە=Qasioun News|ڕێکەوت=٢٠ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171019185117/http://www.qasioun.net/en/news/show/35027/Syrian_Regime_Offered_Military_Support_To_PKK,_Says_Regime_Governor_In_Hasakeh|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><br /><small>(پارێزگاری حەسەکە)</small> | units1 = {{flagicon image|People's Protection Units Flag.svg|border=}} یەپەگە * ٤ەم کەرتی [[گرێ سپی]]<ref name="Russian" /> * {{flagicon image|Flag of the United States.svg}} [[ھێزە چەکدارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|هێزە چەکدارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] * {{flagicon image|Flag of the United States Air Force.svg}} هێزی ئاسمانیی ویلایەتە یەکگرتووەکان<ref name="NBC jets" /><ref name="ARA triumph" /> * {{Flagicon image|Seal of the Joint Special Operations Command (JSOC).svg|border=no}} هێزەکانی ئۆپەراسیۆنە تایبەتەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان<ref name=Turkce/> * | units2 = {{Flagicon image|Flag of the Syrian Arab Army.svg|border=no}} سوپای سووریا * [[3rd Armoured Division (Syria)|3rd Armoured Division]] ◦ فەوجی ١٢٣ەم<ref name="Regiment"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-pushes-back-at-al-hasakah-city/|سەردێڕ=Syrian Army Pushes Back at Al-Hasakah City|نووسەر=Leith Fadel|بڵاوکەرەوە=al-Masdar News|ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئابی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160826082151/https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-pushes-back-at-al-hasakah-city/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | strength1 = | strength2 = | casualties1 = ١٤ کەسی ئاساییش کوژران<ref name="anfenglish.com">http://anfenglish.com/kurdistan/ypg-releases-balance-sheet-of-war-for-august</ref><ref>https://www.almasdarnews.com/article/pro-government-forces-advance-hasakah {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721134053/https://www.almasdarnews.com/article/pro-government-forces-advance-hasakah/ |date=٢١ی تەممووزی ٢٠١٨ }}</ref><br />({{small|بانگەشەی کورد و هێزەکانی بەرگریی نەتەوەیی}}) | casualties2 = ٧٧ کەس کوژران، ١٧٠ کەس گیران<ref name="anfenglish.com"/> ({{small|بانگەشەی کورد}}) | casualties3 = ٢٧–٤٠+ خەڵکی مەدەنی کوژران<ref name="Violent clashes" /><ref>[https://www.almasdarnews.com/article/syrian-government-kurds-begin-prisoner-exchange-hasakah/ Syrian government, Kurds begin prisoner exchange in Hasakah] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160827202418/https://www.almasdarnews.com/article/syrian-government-kurds-begin-prisoner-exchange-hasakah/ |date=٢٧ی ئابی ٢٠١٦ }}</ref> | notes = | campaignbox = }} '''شەڕی حەسیچە (٢٠١٦)''' شەڕێک بوو لە نێوان پۆلیسی سەربازی ئاسایش و [[یەکەکانی پاراستنی گەل|یەکەکانی پاراستنی گەل (یەپەگە)]]، دژی [[ھێزەکانی بەرگریی نەتەوەییی سووریا]] و سووپای سووریا، بە پشتیوانیی هێزی ئاسمانیی سووریا، لە شاری [[حەسیچە]]، [[سووریا]]. ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|سووریا|سیاسەت|شەڕ|ئاسیا|دەیەی ٢٠١٠}} [[پۆل:شەرەکانی ٢٠١٦]] 5qg7vfumgi0u5o1wvznr9dbg18ns9wy 0 172023 1574812 1565232 2026-04-12T04:03:02Z CommonsDelinker 62 ئاڵوگۆڕی InfoboxHez.PNG لەگەڵ [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (لەلایەن [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] بە ھۆی:[[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things..) 1574812 wikitext text/x-wiki {{infobox war faction |name=ھێزەکانی بەرگریی نەتەوەییی سووریا |native_name=''Quwāt ad-Difāʿ al-Watanī'' |native_name_lang=ar |war= [[شەڕی ناوخۆیی سووریا]] |image=[[File:National Defense Force SSI.svg|200px]]<br />[[File:National_Defence_Forces_Syria_Logo_Transparent.png|200px]] |caption= |active= ۱ی تشرینی دووەمی ۲۰۱۲ {{spaced ndash}}''تا ئێستا'' |headquarters= [[دیمەشق]] |area= {{ئاڵا|سووریا}} |size=۱۰۰‌,۰۰۰<ref name="WSJ Alawite Force" /><ref name="Eco Regime digs in">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Syria's civil war: The regime digs in |ناونیشان=https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21579494-president-bashar-assad-and-his-forces-have-won-new-lease-life-regime-digs |newspaper=The Economist |ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151006181749/http://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21579494-president-bashar-assad-and-his-forces-have-won-new-lease-life-regime-digs# |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |clans= * [[Golan Regiment]] ** Fist Battalion<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://now.mmedia.me/lb/en/NewsReports/567236-pro-assad-militia-says-hit-by-israel|سەردێڕ=Pro-Assad militia says hit by Israel|یەکەم=Albin|دوایین=Szakola|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170218103508/https://now.mmedia.me/lb/en/NewsReports/567236-pro-assad-militia-says-hit-by-israel#|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * Quneitra Hawks Brigade<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-beats-back-jihadist-forces-golan-heights-despite-israeli-aggression/|سەردێڕ=Syrian Army beats back jihadist forces in Golan Heights despite Israeli aggression|ڕێکەوت=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170625085158/https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-beats-back-jihadist-forces-golan-heights-despite-israeli-aggression/#|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * [[al-Shaitat]] tribe militias<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.almasdarnews.com/article/islamic-state-retreats-palmyra-amid-blitz-syrian-army-offensive/|سەردێڕ=Islamic State retreats from Palmyra amid stunning Syrian Army offensive|ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170302030057/https://www.almasdarnews.com/article/islamic-state-retreats-palmyra-amid-blitz-syrian-army-offensive/#|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی ئازاری ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |successor= |allies='''هاوپەیمانی دەوڵەت''' * {{flag|Iran|size=23px}} * {{flag|Russia|size=23px}} '''هاوپەیمانی نا دەوڵەت''' * {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}}[[حیزبوڵڵای لوبنان|حیزبوڵڵا]] <ref>https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/view/how-iran-is-building-its-syrian-hezbollah</ref> * {{flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}} [[ھێزەکانی سووریای دیموکرات]] (ھەندێک جار) *{{flagicon image|Kata'ib Hezbollah flag.svg}} [[Kata'ib Hezbollah]]<ref name="Iraqi">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://mobile.almasdarnews.com/article/syrian-government-iraqi-reinforcements-reach-southeast-damascus-upcoming-offensive/# |سەردێڕ=Archived copy |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180719234030/https://mobile.almasdarnews.com/article/syrian-government-iraqi-reinforcements-reach-southeast-damascus-upcoming-offensive/# |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> *[[Kata'ib al-Imam Ali]]<ref name="Iraqi"/> |opponents='''دوژمنانی دەوڵەت''' * {{flag|Turkey|size=23px}} '''دوژمنانی نا دەوڵەت''' * {{flagicon image|Flag of Syria (1930–1958, 1961–1963).svg}}[[سوپای ئازادی سووریا]] * {{flagicon image|Islamic State flag.svg}} [[دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام]] }} '''ھێزەکانی بەرگریی نەتەوەییی سووریا''' ({{بە عەرەبی|قوات الدفاع الوطني‎}}) گرووپێکی سەربازیی سووریایە. لەلایەن حکوومەتی سووریاوە ڕێکخراون و ئەرکەکەیان پشتیوانیکردنە لە ئۆپەراسیۆنەکانی دژی چەکدارە ئۆپۆزسیۆنەکان. ئەو هێزانە لە ڕۆڵی پیادەدا کار دەکەن، ڕاستەوخۆ دژی یاخیبووەکان لەسەر زەوی شەڕ دەکەن و ئۆپەراسیۆنی دژەیاخیبوون ئەنجام دەدەن بە هەماهەنگی لەگەڵ سوپا، کە پاڵپشتی لۆجستی و تۆپخانە بۆیان دابین دەکات پێشبینی دەکرێت ئەو هێزانە چەندین ئەندامیان هەبێت کە لە خەڵکی سوریا یان خۆبەخشەکان دەستنیشان دەکرێن ماڵپەڕی ئاسایشی جیهانی بڵاویکردۆتەوە کە ئامانجی پێکهێنانی بریتییە لەداماڵکردنی هێزە ئاساییەکانی حکومەت لەبەرپرسیارێتی دەستدرێژییەکانی. ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|شەڕ|دەیەی ٢٠١٠|سووریا}} [[پۆل:شەڕی ناوخۆیی سووریا]] [[پۆل:تەوەری بەرگری]] qgzgl71ufklx9dcb5mhongvebmxbpih 0 175273 1574840 1567052 2026-04-12T07:49:11Z سارمەمی 75706 هەندێک زانیاری هەڵەی تێدابو لابردنی دەقی بێسەرچاوە بەسەرداچوونەوە (بچووک) 1574840 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{بنبەست|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} سارمەمی٫ هۆزێکی گەورەیە لە باشووری کوردستان، زۆربەی ھەرە زۆری دەکەوێتە دەشتی قەراج و کەندیناوە و بادینان و چەند ناوچەیەکی جیاوازی کوردستان.لە ئێستادا زۆربەیان لە پارێزگای ھەولێر دەژین و بەشێکیان لە قەزای زاخۆ و ئاکرێ دەژین ژمارەیان زۆرە. . == گوندەکان == •گوندی خەزنە •چەند گوندێکی زاخۆ و ئاکرێ •گوندی کەپەنەک ڕەش •گوندی مشار •گوندی عەوێنە •گوندی شێخ شێروان •گوندی معێجیلە •گوندی هەوارە غەر •گوندی کێلە شین •گوندی واردی غراب •گوندی کۆزە پانکە •گوندی باشتەپە •گوندی شێراوە •گوندی عەلیاوە •گوندی قازی خانە •گوندی جمکەوبنبێرز •گوندی سێ قوچان == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} ١- ئینسکلۆپیای هەولیر{لاپەرە ٥٢ } [https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/24742.PDF?ver=131989423295933384 http://www.hewalname.com/ku/wp-content/uploads/2019/09/%D8%A6%DB%8C%D9%86%D8%B3%DA%A9%D9%84%DB%86%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D9%87%DB%95%D9%88%D9%84%DB%8E%D8%B1%D8%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%D8%A8%DB%8C%D9%84-%D8%AC%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C%D8%A7.pdf]<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=ئینسکلۆپیدیای هەولێر|ساڵ=٢٠٠٩|شوێن=http://www.hewalname.com/ku/wp-content/uploads/2019/09/%D8%A6%DB%8C%D9%86%D8%B3%DA%A9%D9%84%DB%86%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D9%87%DB%95%D9%88%D9%84%DB%8E%D8%B1%D8%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%D8%A8%DB%8C%D9%84-%D8%AC%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C%D8%A7.pdf|پەڕەکان=٥٨}}</ref> {{تووڵی دەروازە|کوردستان|کۆمەڵگا}} {{کۆلکە}} [[پۆل:ھۆزە کوردییەکان]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان|گوندی مشار]] s04wden1bs9oyzc246qrdk80xuxyejq 0 175291 1574650 1574592 2026-04-11T12:01:26Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1574650 wikitext text/x-wiki {{Infobox international football competition | tourney_name = جامی جیھانیی فیفای | year = ٢٠٢٦ | other_titles = FIFA World Cup United 2026{{ھن}}Copa Mundial de la FIFA Unidos 2026{{ھن}}Coupe du monde de la FIFA Unis 2026 | image = 2026 FIFA World Cup emblem.svg | size = 160px | caption = لۆگۆی میوانداری | country = کەنەدا | country2 = مەکسیک | country3 = ویلایەتە یەکگرتووەکان | dates = | confederations = ٦ | num_teams = ٤٨ | venues = ١٦ | cities = ١٦ | champion = | count = | second = | third = | fourth = | matches = | goals = | attendance = | top_scorer = | player = | goalkeeper = | young_player = | fair_play = | prevseason = [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|٢٠٢٢]] | nextseason = [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٣٠|٢٠٣٠]] }} '''جامی جیھانی فیفا ٢٠٢٦''' یان '''مۆندیالی ٢٠٢٦''' ([[زمانی ئینگلیزی|بە ئینگلیزى]]''':FIFA World Cup 2026''') بیست و سێیەمین پاڵەوانییەتیە لە [[جامی جیھانیی فیفا]] بە میوانداری ھاوبەشی هەرسێ وڵاتی [[کەنەدا]]، [[مەکسیک]] و [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] کە لە ١١ی حوزەیران تا ١٩ی تەمموزی ٢٠٢٦ بەڕێوەدەچێت. <ref name="Schedule">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240205034420/https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٤ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref>. شانزە شار میوانداری یارییەکانى پاڵەوانیـییەکە دەکات یازدە شار لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] ، سێ لە [[مەکسیک]] و دوو لە [[کەنەدا]] .ئەمەش یەکەمجارە سێ وڵات میوانداری پاڵەوانێتیەکە بکەن، هەروەها یەکەم پاڵەوانێتییە کە ٤٨ ھەڵبژاردەى نیشتیمانى لەخۆبگرێت. بە میوانداریکردنی ڕابردووی پاڵەوانێتییەکانی ساڵانی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠]] و [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦|١٩٨٦]] ، مەکسیک دەبێتە یەکەم وڵات کە سێ جار میوانداری یان هاوبەشی میوانداریی جامی جیهانیی بکات. پێشتر ویلایەتە یەکگرتووەکان لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|ساڵی ١٩٩٤]] میوانداری کردبوو. لەبەرامبەردا ئەمە یەکەمجار دەبێت کە [[کەنەدا]] میوانداری یان هاوبەشی میوانداری پاڵەوانێتیەکە لە سەر ئاستى پیاوان بکات. ئەم چالاکییە دەگەڕێتەوە بۆ خشتەی هاوینەی نەریتی [[نیوەگۆی باکوور]] دوای ئەوەی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢]] [[قەتەر]] لە مانگەکانی تشرینی دووەم و کانوونی دووەم بەڕێوەچوو. لەناو ئەم میواندارانەدا تەنیا کەنەدایە کە تا ئێستا ھیچ کات میوانداری جامی جیھانیی نەکردووە، بەڵام مەکسیک تا ئێستا دوو جار و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاش یەک جار میوانداری جامی جیھانی فیفایان کردووە. لەدوای [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢]] کە میوانداری ھاوبەش لە نێوان [[کۆریای باشوور]] و [[ژاپۆن]] بەڕێوەچوو، ئەمە دووەمین جامی جیھانیی فیفا دەبێت کە لە نێوان سێ وڵات بەڕێوەدەچێت و یەکەم جامی جیھانییە کە زیاتر لە دوو وڵات میوانداری دەکەن تیایدا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=World Cup 2026: Canada, US & Mexico joint bid wins right to host tournament|بڵاوکەرەوە=[[بی بی سی|BBC]] Sport|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44464913|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210114150230/https://www.bbc.com/sport/football/44464913|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١}}</ref><ref name="ESPN 2017">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|یەکەم=Jeff|دوایین=Carlise|ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=ESPN|سەردێڕ=U.S. , neighbors launch 2026 World Cup bid|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170411140749/http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی نیسانی ٢٠١٧}}</ref> وەک وڵاتانی میواندار، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کەنەدا|کەنەدا]], [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەکسیک|مەکسیک]], و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ویلایەتە یەکگرتووەکان|ویلایەتە یەکگرتووەکان]] هەموویان بە شێوەیەکی راستەوخۆ سەرکەوتنیان بەدەستهێنا. [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کەیپڤەرد|کەیپڤەرد]] و کوراساو و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئوردن|ئوردن]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئۆزبەکستان|ئۆزبەکستان]] یەکەم یاریی خۆیان لە جامى جیھانى فیفا ئەنجام دەدەن. [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرژەنتین|ئەرجەنتین]] [[یاریی کۆتایی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|پاڵەوانی بەرگرییە]] و سێیەم نازناوی مۆندیالی لە ساڵی ٢٠٢٢ بەدەستهێناوە. == شێواز و فراوانکرد == بیرۆکەی گشتی فراوانکردنی پاڵەوانێتییەکە هەر لە ساڵی ٢٠١٣ لەلایەن [[میشێل پلاتینی]] سەرۆکی ئەوکاتەی [[یەکێتیی تۆپی پێی ئەورووپا|یەکێتی ئەوروپا]] و و هەروەها لە ساڵی ٢٠١٦ لەلایەن [[جیانی ئینڤانتینۆ|جیانی ئینفانتینۆ]] سەرۆکی فیفا پێشنیارکرابوو. نەیارانی پێشنیازەکە ئاماژەیان بەوەدا کە ژمارەی یارییەکان لە ئێستاوە لە ئاستێکی قبوڵنەکراودا بووە، کە فراوانکردنەکە کوالیتی یارییەکان کەمدەکاتەوە، و بڕیارەکە بەهۆی نیگەرانییە سیاسییەکانەوە بووە نەک وەرزشی، ئینفانتینۆیان تۆمەتبارکرد بە بەکارهێنانی بەڵێنی هێنانی وڵاتی زیاتر بۆ مۆندیال بۆ بردنەوەی هەڵبژاردنەکانی . لەم چاپەوە دەستی پێکرد، جامی جیهانی فیفا فراوانتر بوو بۆ ٤٨ تیپ، کە بە بەراورد بە حەوت پاڵەوانێتی پێشوو ١٦ تیپ زیادی کردووە. تیپەکان بەسەر دوانزە کۆمەڵەدا دابەش دەکرێن کە چوار تیپی تێدایە و دوو تیپی سەرەکی هەر کۆمەڵەیەک و هەشت باشترین تیپی سێیەمیش دەچنە قۆناغێکی نوێی ٣٢، وەک لەلایەن ئەنجومەنی فیفا لە ١٤ی ئازاری ٢٠٢٣ پەسەندکرا <ref name="IMC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٤ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-approves-international-match-calendars|سەردێڕ=FIFA Council approves international match calendars |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230314155521/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-approves-international-match-calendars |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢٣}}</ref> بڕیارە ئەمە یەکەم فراوانکردن و گۆڕینی فۆرمات بێت لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|ساڵی 1998]] ەوە . کۆی گشتی یارییەکان لە ٦٤ یاریەوە بۆ ١٠٤ یاری زیاد دەکات، هەروەها ژمارەی ئەو یارییانەی کە ئەنجامیان دەدەن لەلایەن ئەو تیپانەی کە دەگەنە چوار یاری کۆتایی لە حەوت یاریەوە بۆ هەشت یاریی زیاد دەکات. پاڵەوانێتییەکە ٣٩ ڕۆژ دەخایەنێت، ئەمەش بە بەراورد بە ٣٢ ڕۆژی پاڵەوانێتییەکانی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|٢٠١٤]] و [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|٢٠١٨]] زیادی کردووە. هەر تیپێک هێشتا سێ یاری کۆمەڵە ئەنجام دەدات. ڕۆژی کۆتایی یاریی لەسەر ئاستی یانەکان بۆ ئەو یاریزانانەی ناویان لە پێکهاتەکانی کۆتاییدا هاتووە ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦یە؛ یانەکان دەبێت تا ٢٥ی ئایار یاریزانەکانیان ئازاد بکەن، جگە لەوەی تا ٣٠ی ئایار یاریزانانی بەشداربوو لە یاری کۆتایی پێشبڕکێی یانە کیشوەرییەکان دەدرێت. 56 ڕۆژی ماوەی پشوودان و ئازادکردن و پاڵەوانێتییەکە وەک یەک دەمێنێتەوە لەگەڵ پاڵەوانێتییەکانی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|2010]] و 2014 و 2018. <ref name="IMC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٤ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-approves-international-match-calendars|سەردێڕ=FIFA Council approves international match calendars |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230314155521/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-approves-international-match-calendars |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢٣}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-approves-international-match-calendars "FIFA Council approves international match calendars"]. [[فیفا|FIFA]]. March 14, 2023. [https://web.archive.org/web/20230314155521/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-approves-international-match-calendars Archived] from the original on March 14, 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">March 14,</span> 2023</span>.</cite></ref> === شێوازەکانی پێشووی فراوانکردن === فراوانکردنەکە بۆ ٤٨ تیپ پێشتر لە ١٠ی ژانویەی ٢٠١٧ پەسەندکرابوو، کاتێک بڕیاردرا کە پاڵەوانێتییەکە ١٦ گروپی ٣ تیپ لەخۆبگرێت، و بە گشتی ٨٠ یاری، لەگەڵ دوو تیپی سەرەکی هەر کۆمەڵەیەک بەرەو قۆناغێکی ٣٢. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Conn |یەکەم=David |ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.theguardian.com/football/2017/jan/10/fifa-vote-expand-world-cup-48-teams-from-2026|سەردێڕ=Fifa’s Infantino claims 48-team World Cup will boost football worldwide |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170110104617/https://www.theguardian.com/football/2017/jan/10/fifa-vote-expand-world-cup-48-teams-from-2026 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|وێبگە=The Guardian}}</ref> بەپێی ئەم شێوازەی کە دواتر جێگەیان گرتەوە، زۆرترین ژمارەی یارییەکانی هەر تیپێک بە حەوت یاری دەمایەوە، بەڵام هەر تیپێک یەک یاری گروپی کەمتر لە پێشوو ئەنجام دەدا. پاڵەوانێتییەکە هێشتا لە ماوەی ٣٢ ڕۆژدا تەواو دەبوو. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/football/38577001|سەردێڕ=World Cup: Gianni Infantino defends tournament expansion to 48 teams |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170331171815/http://www.bbc.com/sport/football/38577001 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی ئازاری ٢٠١٧}}</ref> شێوازەکە کە دواتر جێگرەوەی بۆ کرا لە سەر سێ پێشنیاری دیکە هەڵبژێردرا، کە لە نێوان ٤٠ بۆ ٤٨ تیپ و لە ٧٦ بۆ ٨٨ یاری و لە یەک بۆ چوار کەمترین یاری بۆ هەر تیپێک بوو. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشان=http://resources.fifa.com/mm/document/affederation/administration/02/86/19/51/circularno.1572-fifaworldcup%E2%84%A2formatproposals_neutral.pdf|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180915094005/https://resources.fifa.com/mm/document/affederation/administration/02/86/19/51/circularno.1572-fifaworldcup%E2%84%A2formatproposals_neutral.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧}}</ref> ڕەخنەگرانی ئەو شێوازەی کە دواتر جێگرەوەی بۆ کرا، ئاماژەیان بەوە کرد کە بەکارهێنانی گروپی سێ تیمی لەگەڵ دوو تیم کە پێشکەوتنیان بەدەستهێناوە، مەترسی هاوکاری نێوان تیمەکان بە شێوەیەکی بەرچاو زیاد دەکات. ئەمە وای لە فیفا کرد پێشنیاری ئەوە بکات کە ڕەنگە لێدانی سزا بۆ ڕێگریکردن لە یەکسانبوون لە قۆناغی کۆمەڵەکاندا بەکار بهێنرێت؛ هەرچەندە تەنانەت ئەو کاتەش هەندێک مەترسیی هاوکاری دەمێنێتەوە و ئەگەری ئەوە دروست دەبێت کە تیپەکان بە ئەنقەست لێدانەکان بدۆڕێنن بۆ ئەوەی ڕکابەرێکیان لەناو ببەن. بۆ چارەسەرکردنی ئەم نیگەرانیانە، فیفا بەردەوام بوو لە بیرکردنەوە لە فۆرماتی بەدیل – پرۆسەیەک کە بە ڕاگەیاندنی ساڵی ٢٠٢٣ کۆتایی هات کە فۆرماتەکە ١٢ گروپ دەبێت لە ٤ تیپ. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{براوەکانی جامی جیھانیی فیفا}} {{تووڵی دەروازە|تۆپی پێ|کەنەدا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|دەیەی ٢٠٢٠|وەرزش}} {{تۆپی پێ-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|2026 FIFA World Cup}} [[پۆل:پاڵەوانیەتییەکانی جامی جیھانی فیفا|٢٠٢٦]] [[پۆل:تۆپی پێ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان]] f0452ptpbhph2y51srjyv41i4gofev5 0 176190 1574666 1574280 2026-04-11T12:04:48Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1574666 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی پایەی فەرمی | post = سەرۆک کۆمار | body = تورکیا | native_name = <small>Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı</small> | insignia = Emblem of the Presidency of Turkey.svg | insigniasize = | insigniacaption = مۆری سەرۆک کۆماری تورکیا | flag = Flag of the President of Turkey.svg | flagsize = 125px | flagborder = yes | flagcaption = نیشانی سەرۆک کۆماری تورکیا | image = Recep Tayyip Erdoğan 2018 (cropped).jpg | incumbent = [[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان]] | incumbentsince = ٢٨ی ئابی ٢٠١٤ | residence = | appointer = لەلایەن پەرلەمانەوە | formation = ٢٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٣ | style = بەڕێز | status = [[سەرۆکی دەوڵەت]] | termlength = پێنج ساڵ، | termlength_qualified = ھەتا دوو کەڕەت دەتوانێت سەرۆک کۆمار بێت | inaugural = [[مستەفا کەمال ئاتاتورک]] | deputy = [[جێگری سەرۆک کۆماری تورکیا]] | website = https://www.tccb.gov.tr/ | salary = [[لیرەی تورکیا|₺]]١٫٠٥٦٫٠٠٠، ساڵانە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.haberler.com/cumhurbaskani-erdogan-in-maasina-zam-iste-13682655-haberi/ |سەردێڕ=Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın maaşına zam! İşte önümüzdeki yıl alacağı ücret|بڵاوکەرەوە=haberler.com |ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١}}</ref> }} '''سەرۆک کۆماری تورکیا''' باڵاترین کەسایەتی سیاسی وڵاتی [[تورکیا]]یە. لە ڕووانگەی [[سیستمی سەرۆکایەتی]] لە کۆماری تورکیا، کەسایەتی سەرۆک کۆماری تورکیا زیاتر یەک کەسایەتی ھێمایە بەڵام [[یاسای بنەڕەتی تورکیا]] لەو چەند ساڵانەدا مافێکی زۆر وەکو دەستکاری زیاتر لە یاساکانی [[پەرلەمان]] و دانانی کەسایەتە دەوڵەتییەکان وەکو دادوەر و سەرۆکی زانکۆکان پێدراوە. سەرۆک کۆمار [[فەرماندەی گشتی ھێزە چەکدارەکان]]ی تورکیایە. == مێژوو == پۆستی [[سەرۆک کۆمار]] لەگەڵ ڕاگەیاندنی کۆماردا لە ٢٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٣ دامەزرا. لەو دەنگدانەی کە لە ھەمان ڕۆژدا بەڕێوەچوو، [[مستەفا کەمال ئەتاتورک]] بە کۆدەنگی وەک یەکەم سەرۆک کۆمار ھەڵبژێردرا. لەم ڕێککەوتەوە تا ساڵی ٢٠١٤، ھەموو سەرۆک کۆمارەکان جگە لە [[کینان ئێڤرین]] لەلایەن کۆمەڵەی نیشتمانیی گەورەی تورکیاوە ھەڵبژێردران. لە نێوان سەرۆک کۆمارە پێشووەکاندا، مستەفا کەمال ئاتاتوورک، [[عیسمەت ئینۆنو]] و [[جەلال بایار]] وەک سەرۆک کۆماری سەر بە پارتێکی سیاسی کاریان کردووە. ئاتاتوورک و ئینۆنو بەردەوام بوون لە کارکردن وەک ھەم سەرۆکی پارت و ھەم سەرۆک کۆمار لە [[پارتی کۆماریی گەل]]، لەکاتێکدا جەلال بایار لە سەرۆکایەتیی [[پارتی دیموکرات (تورکیا، ١٩٤٦–١٩٦١)|پارتی دیموکرات]] دەستی کێشایەوە کاتێک سەرۆکایەتییەکەی دەستپێکرد، بەڵام لە کاتی سەرۆکایەتییەکەیدا وەک ئەندامی پارتەکە مایەوە. بە دەستووری ١٩٦١ کە دوای کودەتای ١٩٦٠ ئامادەکرابوو، بڕیاردرا کە سەرۆک کۆمارەکان دەبێت ھەموو پەیوەندییەکیان لەگەڵ پارتە سیاسییەکان بپچڕێنن. ئێڤرین، کە وەک سەرۆکی دەوڵەت و سەرۆکی ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانی دوای کودەتای ١٩٨٠ وڵاتی بەڕێوەدەبرد، لە ٧ی تشرینی دووەمی ١٩٨٢ بە سەرۆک کۆمار دەستنیشانکرا، کاتێک دەستوور بە دەنگی گەل پەسەندکرا، بەپێی یەکەم ماددەی کاتیی دەستووری ١٩٨٢. بە [[گشتپرسی]]ی ھەموارکردنەوەی [[دەستوور]] لە ساڵی ٢٠٠٧، بڕیاردرا کە سەرۆک کۆمار لەلایەن گەلەوە ھەڵبژێردرێت، و لە یەکەم ھەڵبژاردندا کە لە ١٠ی ئابی ٢٠١٤ دوای ئەم گۆڕانکارییە ئەنجامدرا، [[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان]] لەلایەن گەلەوە وەک سەرۆک کۆمار ھەڵبژێردرا. سەرۆک کۆمار، کە سەرۆکی دەوڵەتە، ھەروەھا سەرۆکی حکوومەتیشە دوای گشتپرسیی ھەموارکردنەوەی دەستوور لە ساڵی ٢٠١٧. == ڕۆڵەکانی سەرکردایەتی == === سەرۆکی دەوڵەت === وەک [[سەرۆکی دەوڵەت]]، سەرۆک کۆمار نوێنەرایەتیی [[حکوومەتی تورکیا]] دەکات بۆ گەلی خۆی، و نوێنەرایەتیی نەتەوەکە دەکات بۆ تەواوی جیھان. سووکایەتیکردن بە سەرۆکی دەوڵەت قەدەغەیە بەپێی [[ماددەی ٢٩٩ (یاسای سزای تورکیا)|ماددەی ٢٩٩ی یاسای سزای تورکیا]].<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Tecimer |یەکەم=Cem |ڕێکەوت=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٨|سەردێڕ=The Curious Case of Article 299 of the Turkish Penal Code: Insulting the Turkish President |ناونیشان=https://verfassungsblog.de/the-curious-case-of-article-299-of-the-turkish-penal-code-insulting-the-turkish-president/ |journal=Verfassungsblog |زمان=de-DE |doi=10.17176/20180720-091632-0}}</ref> === سەرۆکی پارت === بە گشتی چاوەڕوان دەکرێت سەرۆکی پارتە سیاسییەکان وەک کاندیدی سەرۆکایەتی بۆ پارتەکەیان خۆیان بپاڵێون. بەڵام دەتوانن بڕیاریش بدەن کە وەک کاندید خۆیان نەپاڵێون و بەشداری بکەن لە پرۆسەی کاندیدکردنی کەسانی تردا. لە ساڵی ١٩٦١ەوە تا ٢٠١٧، سەرۆک کۆمارەکانی تورکیا ناچار بوون ھەموو پەیوەندییەکانیان، ئەگەر ھەیانبووبێت، لەگەڵ پارتە سیاسییەکەیان بپچڕێنن.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2017/may/02/erdogan-rejoins-ruling-party-as-new-presidential-powers-take-effect|سەردێڕ=Erdoğan rejoins Turkey's ruling party in wake of referendum on new powers|دوایین=Shaheen|یەکەم=Kareem|ڕێکەوت=٢ی ئایاری ٢٠١٧|ئیش=The Guardian|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠١٧|زمان=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> ئەم نەریتە بۆ دڵنیابوون لە بێلایەنیی سەرۆک کۆمار بوو لە بەڕێوەبردنی سیستمی دەستووریی تورکیا. بەڵام گۆڕینی ئاڕاستەی سەرۆکایەتی لە ساڵی ٢٠١٧دا بۆ نووسینگەی سەرۆکی جێبەجێکار ئەم نەریتەی ھەڵوەشاندەوە، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی سەرۆکێک وەک براوەی کێبڕکێیەکی ھەڵبژاردنی حزبی دەستبەکار دەبێت.<ref name=":0" /> === سەرکردەی ناوچەیی === سەرۆک کۆمارەکانی تورکیا بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک [[ھێزی ناوچەیی]] دەبینرێن بەھۆی گرنگیی ستراتیژیی وڵاتەکە، کاریگەریی جیۆپۆلیتیکی، ھێزی ئابووری و سەربازی، میراتی کلتووری، و پەیوەندییە مێژووییەکان. بەشداریی چالاکانەیان لە دیپلۆماسیی ناوچەیی، ھەوڵەکانی نێوەندگیری، یارمەتییە مرۆیییەکان، و ھاوکاریی ئابووری، جەخت لەسەر ڕۆڵی تورکیا دەکاتەوە وەک یاریزانێکی سەرەکی لە داڕشتنی داینامیکی ناوچەیی و بەرەوپێشبردنی سەقامگیری و خۆشگوزەرانی لە دراوسێیەتییە بەرفراوانەکەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Ulgen |یەکەم١=Sinan |سەردێڕ=A Transformed Turkey: What is the Role for Ankara as a Regional Power? |journal=The SAIS Review of International Affairs |ڕێکەوت=٢٠١٢|بەرگ=٣٢|issue=2 |پەڕەکان=٤١–٥٠|jstor=27000896 |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/27000896 |issn=1945-4716}}</ref> == سەرۆک کۆمارەکان == {{ئەمانەش ببینە|پێڕستی سەرۆک کۆمارەکانی تورکیا}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|تورکیا|ژیاننامە}} {{پۆلی کۆمنز|Presidents of Turkey}} [[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی تورکیا| ]] [[پۆل:حکوومەتی تورکیا]] [[پۆل:سیاسەتی تورکیا]] [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٢٣ لە تورکیا]] nc2ozhi0f07sm6d3wmgs3v9x8bsop8v 0 177315 1574766 1407684 2026-04-11T19:47:29Z 1silent scientist 51740 1574766 wikitext text/x-wiki {{زانیارییەکانی ھێرش بۆ سەر خەڵکی ئاسایی | سەردێڕ = کۆمەڵکوژیی مەرعەش | وێنە = | قەبارەی وێنە = | شرۆڤەی وێنە = | نەخشە = | قەبارەی نەخشە = | شوێن = [[مەرعەش]]، [[باکووری کوردستان]] | ڕێکەوت = کانوونی یەکەمی ١٩٧٨ | کات = | کاتی ناوچەیی = | ئامانج = | جۆری ھێرش = | چەکوچۆڵ = | خەسارەتەکان = | بریندارەکان = ٣٬٠٠٠–١٬٠٠٠ | قوربانی = ١٨٥–١٠٥ | ھەنگاونەرانی تۆمەتبار = | ژمارەی بەشداربووان = | داکۆکیکەران = [[گورگە بۆرەکان]]<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Rabasa|یەکەم١=Angel|دوایین٢=Larrabee|یەکەم٢=F. Stephen|سەردێڕ=The Rise of Political Islam in Turkey|ناونیشان=https://archive.org/details/riseofpoliticali0000raba|ڕێکەوت=2008|بڵاوکەرەوە=[[RAND Corporation]]|شوێن=Santa Monica|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٣٣٠-٤٤٥٧-٠|وتەگێڕانەوە=In the 1978 Kahramanmaraş incident, rightwing "Grey Wolves" killed about 100 left-wing activists.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر=Orhan Kemal Cengiz |بەستەری نووسەر=Orhan Kemal Cengiz |سەردێڕ=Why was the commemoration for the Maraş massacre banned? |ناونیشان=http://www.todayszaman.com/columnist/orhan-kemal-cengiz/why-was-the-commemoration-for-the-maras-massacre-banned_302207.html |ئیش=[[Today's Zaman]] |ڕێکەوت=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|وتەگێڕانەوە=This was the beginning of the massacre; later on, angry mobs lead by grey wolves scattered into the city, killing and raping hundreds of Alevis. |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151007145955/http://www.todayszaman.com/columnist/orhan-kemal-cengiz/why-was-the-commemoration-for-the-maras-massacre-banned_302207.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠٢١}}</ref> }} '''کۆمەڵکوژیی مەرعەش''' ({{بە تورکی|Maraş katliamı}}، {{بە کوردیی باکووری|Komkujiya Gurgumê}}) کۆمەڵکوژیی زیاتر لە ١٠٠ [[کورد]]ی [[عەلەوی]]<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Orhan|یەکەم=Mehmet|سەردێڕ=Political Violence and Kurds in Turkey: Fragmentations, Mobilizations, Participations & Repertoires|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]]|ساڵ=٢٠١٥|ژپنک=٩٧٨-١-٣١٧-٤٢٠٤٤-٦|پەڕەکان=٨٦}}</ref> لە شاری [[مەرعەش]]، [[باکووری کوردستان]]، لە کانوونی یەکەمی ١٩٧٨ بوو، کە لەلایەن گرووپی [[نیۆفاشیزم]]ی [[گورگە بۆرەکان]] ئەنجامدرا.<ref name=david>A modern history of the Kurds, By David McDowall, p. [https://books.google.com/books?id=1tarN6gfxX8C&pg=PA415&lpg=PA415&dq=Maras+Massacre&source=bl&ots=VugE6xVwFk&sig=_gQUK4y0PGbXNK5qjQNJC9lwUvc&hl=en&ei=B-4tTPyoC4OBlAf0pMnhCg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CBUQ6AEwADgK#v=onepage&q=Maras%20Massacre&f=false 415]</ref> == پێشینە == ڕووداوەکان لە مەرعەش لە ١٩ تا ٢٦ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٨ بەردەوام بوون. بە [[بۆمب]]ێک کە فڕێدرایە ناو [[سینەما]]یەک کە زۆربەی ئامادەبووانی ڕاستڕەو بوون دەستی پێکرد. دەنگۆ بڵاوبووەوە کە چەپڕەوەکان بۆمبەکەیان فڕێداوە. ڕۆژی دواتر، بۆمبێک فڕێدرایە ناو [[قاوەخانە]]یەک کە [[چەپڕەوی|چەپڕەوەکان]] تێیدا دەھاتن و دەچوون. لە ئێوارەی ٢١ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٨ مامۆستاکان [[حاجی چۆلاک]] و [[مستەفا یووزباشیئۆغڵوو]]، کە بە چەپڕەو دەناسران، لە ڕێگەی گەڕانەوە بۆ ماڵەوە کوژران. بڕیار بوو مەراسیمی بەخاکسپاردنیان ڕۆژی دواتر بەڕێوە بچێت بەڵام پێکدادانی چەکداری لە دەرەوەی ئەو مزگەوتەی کە بڕیار بوو نوێژی لێ بکرێت ڕووی دا و ڕێگری لە مەراسیمەکە کرد. تا کۆتاییی ڕۆژەکە، سێ کەس کوژران و موڵک و ماڵ و شوێنەکانی کار وێران کران.<ref>https://web.archive.org/web/20120314014656/http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=774107</ref> == کۆمەڵکوژی == لە ماوەی پێنج ڕۆژی دواتردا، زیاتر لە سەد کەس کوژران، کە زۆربەیان ژن و منداڵ بوون کە بە خوێنێکی ساردەوە لە ماڵەوە کوژران. بەشەکانی مەرعەش وێران کران و دواتر قەدەغەی ھاتووچۆ لە شارەکەدا سەپێندرا. نە سوپا و نە پۆلیس ھەوڵی ڕاگرتنی کردەوەکانیان نەدا. لە ٢٣ی کانوونی یەکەمدا، جەماوەر ھێرشیان کردە سەر ئەو گەڕەکانەی عەلەوییەکانی لێ دەژیان، ھێرشیان کردە سەر خەڵک و خانوو و دووکانەکانیان وێران کردن. زۆرێک لە نووسینگەکان، لەوانەش نووسینگەی [[کۆنفیدراسیۆنی سەندیکا پێشکەوتنخوازەکانی تورکیا]] (دیسک)، [[کۆمەڵەی مامۆستایانی تورکیا]] (تۆب-دەر)، کۆمەڵەی ئەفسەرانی پۆلیس (پۆڵ-دەر) و [[پارتی کۆماریی گەل]] (جەھەپە)، وێران کران. تا ٢٦ی کانوونی یەکەم، شارەکە و بارودۆخەکە کۆنترۆڵ کران و حکوومەت لە سێزدە پارێزگادا باری نائاساییی ڕاگەیاند. زۆربەی قوربانییەکان لە دانیشتووانە کەمەکەی [[عەلەویی کوردی|کوردە عەلەوییەکان]] بوون لە ناوچە سوننەنشینەکانی شارەکەدا. عەلەوییەکانیش کۆچبەری [[مامەکی]] بوون. لە کاتی دادگاییکردنەکەدا شایەتحاڵەکان شایەتییان دا کە زۆربەی کات ھێرشبەرەکان داوایان لە قوربانییەکان کردووە بسەلمێنن کە [[موسڵمان]] و [[تورک]]ن.<ref>Sinclair-Webb, Emma (2003). White, Paul Joseph; Jongerden, Joost (eds.). Turkey's Alevi Enigma: A Comprehensive Overview. Brill Publishers. pp. 222–223. ISBN 9789004125384.</ref><ref>https://bianet.org/haber/remembering-the-maras-massacre-in-1978-103813</ref> == قوربانییەکان == ئامارەکانی قوربانییان کەمێک جیاوازن. تۆڕی پەیوەندیی سەربەخۆی بیانێت ئیدیعا دەکات کە ١١١ کەس کوژراون، لە کاتێکدا [[ڕۆژنامەی زەمان]] ژمارەی مردووەکان بە ١٠٥ کەس دادەنێت. == لێکەوتەکان == بۆچوونی شایەتحاڵەکان ئەم تێبینییانەی خوارەوە لەخۆ دەگرێت: شەیخۆ دەمیر: «بەڕێوەبەری پۆلیسی مەرعەش لەو کاتەدا عەبدولقادر ئەکسوو بوو. کۆمەڵکوژییەکە لەلایەن دەزگای ھەواڵگریی تورکیا ([[میت]])، [[پارتی بزووتنەوەی نەتەوەیی]] ([[مەھەپە]]) و ئیسلامییەکان پێکەوە ڕێکخرابوو... ھەر کە ھەواڵی کۆمەڵکوژییەکەم بیست، چووم بۆ مەرعەش. بەیانییەکەی چووم بۆ نەخۆشخانەی دەوڵەتیی [[مەرعەش]]. لەوێ، پەرستارێکم بینی کە دەمناسی... کاتێک منی بینی، سەری سووڕما: «شەیخۆ، لەکوێوە ھاتووی؟ لێرە ھەموو کەس دەکوژن. لایەنی کەم دە کەسیان کە سووک بریندار بوون لە خوارەوەی نەخۆشخانەکە بردووە و کوشتوویانن». ئەمە لەژێر چاودێریی سەرۆکی پزیشکانی نەخۆشخانەی دەوڵەتیی مەرعەشدا کرا. پارێزەر خەلیل گوللووئۆغڵوو بەدواداچوونی بۆ دۆسیەی کۆمەڵکوژیی مەرعەش دەکرد. ئەو دۆسییانەی کە لای بوون ھەرگیز بڵاو نەکرانەوە. ئەو بەھۆی بەدواداچوونی دۆسیەکە کوژرا». [[مریەم پۆڵات]]: «ئەوان بەیانی دەستیان پێکرد، ھەموو خانووەکانیان سووتاند، و تا پاشنیوەڕۆ بەردەوام بوون. منداڵێک لەناو [[بۆیلەر]]ێکدا سووتێنرا. ھەموو شتێکیان تاڵان کرد. ئێمە لەناو ئاوی ژێرزەمینەکەدا بووین، لە سەروومانەوە تەختەی دار ھەبوون. تەختەکان دەسووتان و بەسەرماندا دەکەوتن. خانووەکەم بوو بە خۆڵەمێش. ئێمە ھەشت کەس بووین لە ژێرزەمینەکە؛ نەیانبینیین و ڕۆیشتن». == ئەمانەش ببینە == * [[کۆمەڵکوژیی دەرسیم]] * [[کۆمەڵکوژیی سیواس]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|شەڕ|کوردستان|تورکیا|سیاسەت}} [[پۆل:تورکیا لە ١٩٧٨]] [[پۆل:کۆمەڵکوژی لە ١٩٧٨]] [[پۆل:کۆمەڵکوژییەکانی کوردەکان]] [[پۆل:کۆمەڵکوژییەکان لە تورکیا]] [[پۆل:چەوساندنەوەی کوردان]] [[پۆل:چەوساندنەوەی کوردەکان لە تورکیا]] 200m3ym06ip5d3hftsfyitz0e91a965 1574767 1574766 2026-04-11T19:49:28Z 1silent scientist 51740 /* ئەمانەش ببینە */ 1574767 wikitext text/x-wiki {{زانیارییەکانی ھێرش بۆ سەر خەڵکی ئاسایی | سەردێڕ = کۆمەڵکوژیی مەرعەش | وێنە = | قەبارەی وێنە = | شرۆڤەی وێنە = | نەخشە = | قەبارەی نەخشە = | شوێن = [[مەرعەش]]، [[باکووری کوردستان]] | ڕێکەوت = کانوونی یەکەمی ١٩٧٨ | کات = | کاتی ناوچەیی = | ئامانج = | جۆری ھێرش = | چەکوچۆڵ = | خەسارەتەکان = | بریندارەکان = ٣٬٠٠٠–١٬٠٠٠ | قوربانی = ١٨٥–١٠٥ | ھەنگاونەرانی تۆمەتبار = | ژمارەی بەشداربووان = | داکۆکیکەران = [[گورگە بۆرەکان]]<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Rabasa|یەکەم١=Angel|دوایین٢=Larrabee|یەکەم٢=F. Stephen|سەردێڕ=The Rise of Political Islam in Turkey|ناونیشان=https://archive.org/details/riseofpoliticali0000raba|ڕێکەوت=2008|بڵاوکەرەوە=[[RAND Corporation]]|شوێن=Santa Monica|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٣٣٠-٤٤٥٧-٠|وتەگێڕانەوە=In the 1978 Kahramanmaraş incident, rightwing "Grey Wolves" killed about 100 left-wing activists.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر=Orhan Kemal Cengiz |بەستەری نووسەر=Orhan Kemal Cengiz |سەردێڕ=Why was the commemoration for the Maraş massacre banned? |ناونیشان=http://www.todayszaman.com/columnist/orhan-kemal-cengiz/why-was-the-commemoration-for-the-maras-massacre-banned_302207.html |ئیش=[[Today's Zaman]] |ڕێکەوت=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|وتەگێڕانەوە=This was the beginning of the massacre; later on, angry mobs lead by grey wolves scattered into the city, killing and raping hundreds of Alevis. |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151007145955/http://www.todayszaman.com/columnist/orhan-kemal-cengiz/why-was-the-commemoration-for-the-maras-massacre-banned_302207.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠٢١}}</ref> }} '''کۆمەڵکوژیی مەرعەش''' ({{بە تورکی|Maraş katliamı}}، {{بە کوردیی باکووری|Komkujiya Gurgumê}}) کۆمەڵکوژیی زیاتر لە ١٠٠ [[کورد]]ی [[عەلەوی]]<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Orhan|یەکەم=Mehmet|سەردێڕ=Political Violence and Kurds in Turkey: Fragmentations, Mobilizations, Participations & Repertoires|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]]|ساڵ=٢٠١٥|ژپنک=٩٧٨-١-٣١٧-٤٢٠٤٤-٦|پەڕەکان=٨٦}}</ref> لە شاری [[مەرعەش]]، [[باکووری کوردستان]]، لە کانوونی یەکەمی ١٩٧٨ بوو، کە لەلایەن گرووپی [[نیۆفاشیزم]]ی [[گورگە بۆرەکان]] ئەنجامدرا.<ref name=david>A modern history of the Kurds, By David McDowall, p. [https://books.google.com/books?id=1tarN6gfxX8C&pg=PA415&lpg=PA415&dq=Maras+Massacre&source=bl&ots=VugE6xVwFk&sig=_gQUK4y0PGbXNK5qjQNJC9lwUvc&hl=en&ei=B-4tTPyoC4OBlAf0pMnhCg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CBUQ6AEwADgK#v=onepage&q=Maras%20Massacre&f=false 415]</ref> == پێشینە == ڕووداوەکان لە مەرعەش لە ١٩ تا ٢٦ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٨ بەردەوام بوون. بە [[بۆمب]]ێک کە فڕێدرایە ناو [[سینەما]]یەک کە زۆربەی ئامادەبووانی ڕاستڕەو بوون دەستی پێکرد. دەنگۆ بڵاوبووەوە کە چەپڕەوەکان بۆمبەکەیان فڕێداوە. ڕۆژی دواتر، بۆمبێک فڕێدرایە ناو [[قاوەخانە]]یەک کە [[چەپڕەوی|چەپڕەوەکان]] تێیدا دەھاتن و دەچوون. لە ئێوارەی ٢١ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٨ مامۆستاکان [[حاجی چۆلاک]] و [[مستەفا یووزباشیئۆغڵوو]]، کە بە چەپڕەو دەناسران، لە ڕێگەی گەڕانەوە بۆ ماڵەوە کوژران. بڕیار بوو مەراسیمی بەخاکسپاردنیان ڕۆژی دواتر بەڕێوە بچێت بەڵام پێکدادانی چەکداری لە دەرەوەی ئەو مزگەوتەی کە بڕیار بوو نوێژی لێ بکرێت ڕووی دا و ڕێگری لە مەراسیمەکە کرد. تا کۆتاییی ڕۆژەکە، سێ کەس کوژران و موڵک و ماڵ و شوێنەکانی کار وێران کران.<ref>https://web.archive.org/web/20120314014656/http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=774107</ref> == کۆمەڵکوژی == لە ماوەی پێنج ڕۆژی دواتردا، زیاتر لە سەد کەس کوژران، کە زۆربەیان ژن و منداڵ بوون کە بە خوێنێکی ساردەوە لە ماڵەوە کوژران. بەشەکانی مەرعەش وێران کران و دواتر قەدەغەی ھاتووچۆ لە شارەکەدا سەپێندرا. نە سوپا و نە پۆلیس ھەوڵی ڕاگرتنی کردەوەکانیان نەدا. لە ٢٣ی کانوونی یەکەمدا، جەماوەر ھێرشیان کردە سەر ئەو گەڕەکانەی عەلەوییەکانی لێ دەژیان، ھێرشیان کردە سەر خەڵک و خانوو و دووکانەکانیان وێران کردن. زۆرێک لە نووسینگەکان، لەوانەش نووسینگەی [[کۆنفیدراسیۆنی سەندیکا پێشکەوتنخوازەکانی تورکیا]] (دیسک)، [[کۆمەڵەی مامۆستایانی تورکیا]] (تۆب-دەر)، کۆمەڵەی ئەفسەرانی پۆلیس (پۆڵ-دەر) و [[پارتی کۆماریی گەل]] (جەھەپە)، وێران کران. تا ٢٦ی کانوونی یەکەم، شارەکە و بارودۆخەکە کۆنترۆڵ کران و حکوومەت لە سێزدە پارێزگادا باری نائاساییی ڕاگەیاند. زۆربەی قوربانییەکان لە دانیشتووانە کەمەکەی [[عەلەویی کوردی|کوردە عەلەوییەکان]] بوون لە ناوچە سوننەنشینەکانی شارەکەدا. عەلەوییەکانیش کۆچبەری [[مامەکی]] بوون. لە کاتی دادگاییکردنەکەدا شایەتحاڵەکان شایەتییان دا کە زۆربەی کات ھێرشبەرەکان داوایان لە قوربانییەکان کردووە بسەلمێنن کە [[موسڵمان]] و [[تورک]]ن.<ref>Sinclair-Webb, Emma (2003). White, Paul Joseph; Jongerden, Joost (eds.). Turkey's Alevi Enigma: A Comprehensive Overview. Brill Publishers. pp. 222–223. ISBN 9789004125384.</ref><ref>https://bianet.org/haber/remembering-the-maras-massacre-in-1978-103813</ref> == قوربانییەکان == ئامارەکانی قوربانییان کەمێک جیاوازن. تۆڕی پەیوەندیی سەربەخۆی بیانێت ئیدیعا دەکات کە ١١١ کەس کوژراون، لە کاتێکدا [[ڕۆژنامەی زەمان]] ژمارەی مردووەکان بە ١٠٥ کەس دادەنێت. == لێکەوتەکان == بۆچوونی شایەتحاڵەکان ئەم تێبینییانەی خوارەوە لەخۆ دەگرێت: شەیخۆ دەمیر: «بەڕێوەبەری پۆلیسی مەرعەش لەو کاتەدا عەبدولقادر ئەکسوو بوو. کۆمەڵکوژییەکە لەلایەن دەزگای ھەواڵگریی تورکیا ([[میت]])، [[پارتی بزووتنەوەی نەتەوەیی]] ([[مەھەپە]]) و ئیسلامییەکان پێکەوە ڕێکخرابوو... ھەر کە ھەواڵی کۆمەڵکوژییەکەم بیست، چووم بۆ مەرعەش. بەیانییەکەی چووم بۆ نەخۆشخانەی دەوڵەتیی [[مەرعەش]]. لەوێ، پەرستارێکم بینی کە دەمناسی... کاتێک منی بینی، سەری سووڕما: «شەیخۆ، لەکوێوە ھاتووی؟ لێرە ھەموو کەس دەکوژن. لایەنی کەم دە کەسیان کە سووک بریندار بوون لە خوارەوەی نەخۆشخانەکە بردووە و کوشتوویانن». ئەمە لەژێر چاودێریی سەرۆکی پزیشکانی نەخۆشخانەی دەوڵەتیی مەرعەشدا کرا. پارێزەر خەلیل گوللووئۆغڵوو بەدواداچوونی بۆ دۆسیەی کۆمەڵکوژیی مەرعەش دەکرد. ئەو دۆسییانەی کە لای بوون ھەرگیز بڵاو نەکرانەوە. ئەو بەھۆی بەدواداچوونی دۆسیەکە کوژرا». [[مریەم پۆڵات]]: «ئەوان بەیانی دەستیان پێکرد، ھەموو خانووەکانیان سووتاند، و تا پاشنیوەڕۆ بەردەوام بوون. منداڵێک لەناو [[بۆیلەر]]ێکدا سووتێنرا. ھەموو شتێکیان تاڵان کرد. ئێمە لەناو ئاوی ژێرزەمینەکەدا بووین، لە سەروومانەوە تەختەی دار ھەبوون. تەختەکان دەسووتان و بەسەرماندا دەکەوتن. خانووەکەم بوو بە خۆڵەمێش. ئێمە ھەشت کەس بووین لە ژێرزەمینەکە؛ نەیانبینیین و ڕۆیشتن». == ئەمانەش ببینە == * [[کۆمەڵکوژیی دەرسیم]] * [[کۆمەڵکوژیی سێواس]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|شەڕ|کوردستان|تورکیا|سیاسەت}} [[پۆل:تورکیا لە ١٩٧٨]] [[پۆل:کۆمەڵکوژی لە ١٩٧٨]] [[پۆل:کۆمەڵکوژییەکانی کوردەکان]] [[پۆل:کۆمەڵکوژییەکان لە تورکیا]] [[پۆل:چەوساندنەوەی کوردان]] [[پۆل:چەوساندنەوەی کوردەکان لە تورکیا]] g8e8ublr7f4bmhmezx3lhctc8l3u75g 0 179231 1574725 1458114 2026-04-11T16:10:16Z 1silent scientist 51740 1574725 wikitext text/x-wiki {{نامەی ڕوونکردنەوە|شێخ عەبدولسەلام بارزانی|بارزانی (ڕوونکردنەوە)}} {{کەسایەتی | ناو = شێخ عەبدولسەلام بارزانی | وێنە = Abdul Salam Barzani 1908.jpg | قەبارەی وێنە = 250px | لێدوانی وێنە = عەبدولسەلام بارزانی لەگەڵ دەستەیەک لە چەکداران لە ساڵی ۱۹۰۸ | ناوی کاتی لەدایکبوون = | شوێنی لەدایکبوون = [[بارزان]]، [[باشووری کوردستان]] | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ١ی کانوونی دووەم ١٨٨٧ | ڕێکەوتی مردن = ١٤ی کانوونی یەکەم ١٩١٤ | شوێنی مردن = [[مووسڵ]]، [[باشووری کوردستان]] | ھۆکاری مردن = | شوێنی دۆزینەوەی تەرم = | شوێنی گۆڕ = | نیشتەجێ = | نەتەوە = [[کورد]] | ئایین = [[ئیسلام]]، [[سوننە]] | ھاوسەر = | یار = | منداڵەکان = | دایک و باوک = شێخ محەممەد بارزانی | خزمەکان = [[مەلا مستەفا بارزانی]]، [[ئەحمەد بارزانی]] }} '''شێخ عەبدولسەلام بارزانی دووەم''' (١٨٨٧ لە [[بارزان]]، [[دەوڵەتی عوسمانی]]، ١٤ی کانوونی یەکەمی ١٩١٤ لە [[مووسڵ]] کۆچی دوایی کردووە) کوردێکی شۆڕشگێڕ بوو لە [[دەوڵەتی عوسمانی]]. == دەستپێکی شۆڕش == [[پەڕگە:Sheikh Abdulsalam Barzani 1914, Urmia.jpg|وێنۆک|شێخ عەبدولسەلام بارزانی، ١٩١٤، لە ورمێ]] یەکەم ڕاپەڕینی بارزانی لە ڕاستیدا لە ساڵی ١٩٠٩ دا کرا. ڕێکخراوی (گەنجانی تورک) کە بە کودەتایەک لە ساڵی ١٩٠٩ دا لە دژی [[عەبدولحەمیدی دووەم|سوڵتان عەبدولحەمید]] ھەموو دام و دەستەکانی دەسەڵات لە [[تورکیا]] بە پێچەوانەی بەڵێنەکانی پێشوویان، کەم بە زەخت و گوشار لەسەر گەلان ناتورکیزمیان چڕکردەوە و چالاکی نەتەوایەتییان قەدەغە کرد چەند مانگێک پاشان شێخ عەبدولسەلام بارزانی ڕاپەڕینێکی ھەڵگیرساند لە یەکەم شەڕدا لە نێو سوپای ئەو و تورکیا شکستێکی سەختیان پێبەخشین و مەودای ڕاپەڕینیش ھێدی ھێدی درێژ بووەوە بۆ [[بدلیس]] لە ساڵی ١٩١٠ دا ھێزەکانی عوسمانی [[بارزان]] و بارزانیان لە ناوچەکەیان بە جێھێشت. ئەوان مانەوە ھاوکات [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] یش توانییان لە سێری بدلیسدا سەرکوت بکەن حکوومەتی یەمەن لە ساڵی ١٩١٣ دا ژمارەیەکی زۆر [[کورد]]یان دەستگیر کرد بەبیانووی پیلانگێڕان لە دژی حکوومەت. ئەویش دەستگیرکرا و ناوی شێخ عەبدولسەلام ھاتووە ناو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=دارابی|یەکەم=عزت|سەردێڕ=تجربیات تاریخی و تلخ جنبش های ناسیونالیست در کردستان}}</ref> شێخ عەبدولسەلام (دووھەم) کوڕی شێخ محەممەد بارزانی، کوڕەزای شێخ عەبدولسەلامی یەکەم، برا گەورەی [[مەلا مستەفا بارزانی|مەلا مستەفای بارزانییە]]. چالاکییە سیاسییەکانی وەک بەرگریکار لەمافەکان میڵی کوردی بە بەشداری لە کۆنفرانسی «الشیوخ کرد و رؤساھم» بە ڕابەرایەتی شێخ محەممەدی قادری لە شاری [[دھۆک]] لە ساڵی ١٩٠٧ دەستی پێکرد. لە ماوەی ١٩٠٧ تا ساڵی ١٩١٤ ھەرێمی بارزان لە دژی حکوومەتی عوسمانی ڕاپەسێو لە ناکۆکییە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی سەردەمی ئەو بەژداری کرد و بەردەوام لەگەڵ پیاوان خێڵ بارزان لە دژی سوپای عوسمانی وەستاو شەڕی لەگەڵ کردن، ئەو لە چەند قۆناغێکدایە توانی شکست بە ھێزەکانی حکوومەت بھێنێ دوای ماوەیەک سوپایەکی گرانبەھاترین سوپای عوسمانی و کوردەکانی سەر بە حکوومەت ناوچەی بارزانیان گەمارۆدا، ئەم شەڕە بووە ھۆی شکست پێھێنانی بارزانییەکان و ھەڵھاتنی شێخ عەبدولسەلام و زۆرێک لە بنەماڵەی شێخ لەو کاتەدا بە دیل گیران، [[مەلا مستەفا بارزانی]]، منداڵێکی گەنج بوو کە لەگەڵ دایکیدا لە ناو دیلەکاندا بوو. دوای ساڵێک شێخ عەبدولسەلام سوپایەکی کۆکردەوە و گەڕایەوە بۆ شەڕ. عوسمانییەکان ڕۆیشتن، ئەم جارە، ھێزەکانی عوسمانی بەسەختی شکستیان ھێناو حکوومەت مەرجی ھەبوو. بۆ ئاشتی قبوڵ کرا و دیلەکان ئازاد کران و چەند ساڵێک بە ئارامی تێپەڕی و کەسێک بۆ ناوی سەفوت بەیگ لە گوندی شێخ عەبدولسەلامەوە بە تۆمەتی کوشتنێک تۆمەتبارکرا بەو ھۆیەوە بارزانی ھەڵھات و جارێکی تر [[بارزان]] بە ھێزی حکوومەت گەمارۆ درا. دوای ماوەیەک شەڕ و کوشتار شێخ عەبدولسەلام خۆی نەدا بەدەستەوە، و بەرەو [[ئێران]] ھەڵات و لەگەڵ [[سمکۆ|ئیسماعیل ئاغای سمکۆ]] پەیمانی دۆستایەتی و ھاوکاری کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=رۆحانی|یەکەم=کەمال|سەردێڕ=کورد و کوردستان لە ڕێڕەوی مێژوودا|بڵاوکەرەوە=ئاراس|ساڵ=۱۳۹۸ هەتاوی|ژپنک=٩٧٨-٦٢٢-٦٢٧٨-٣١-٠|شوێن=تاران|پەڕەکان=۳۹۹}}</ref> == لەسێدارەدانی عەبدولسەلام == ڕۆژێک عەبدولسەلام لە ماڵی سۆفیێکدا بە ناوی عەبدوڵڵا میوان بوو، عەبدوڵڵا بە چاوچنۆکی ئاگاداری لەگەڵ تورکەکانا پەیوەندی ھەبوو عەبدولسلام دەستگیرکرا. دوای ماوەیەک لە [[مووسڵ]] (١٩١٤ زایینی) لەسێدارە درا. دوای شێخ عەبدولسەلامی دووھەم، [[شێخ ئەحمەد بارزانی|شێخ ئەحمەدی]] برای، خێڵی بارزانی بەڕێوەبرد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=روحانی|یەکەم=بابا مردوخ|سەردێڕ=تاریخ مشاهیر کرد|پەڕەکان=٥٦٠}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان]] * [[سەرەتاکانی ناسیۆنالیزمی کوردی]] * [[بارزانی (نازناو)]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|عێراق|کوردستان|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}} [[پۆل:خەڵکی بارزان]] [[پۆل:بنەماڵەی بارزانی]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٧]] [[پۆل:مردووانی ١٩١٤]] [[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ناسیۆنالیستە کوردەکان]] [[پۆل:شۆڕشگێڕە کوردەکان]] [[پۆل:سەربزێوانی کورد]] c0fjmbxd1nzwwhj6b1st8cvhygn3g5r 0 179811 1574822 907764 2026-04-12T06:16:15Z 1silent scientist 51740 1574822 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە}} {{داتابۆکس|وێنە=Western Jeun Dynasty 280 CE.png}} '''ئیمپراتۆرییەتی جین''' ({{بە چینی|晉朝}} شێوازی خوێندنەوە: جین چاۆ) یان زنجیرە فەرمانڕەوایی جین، ھەنێک جار وەک '''سیما جین''' (司馬晉) ئەخوێنرێتەوە یان '''دوو جینەکان''' (兩晉) ئیمپراتۆرییەتێک بوو لە مێژووی دێرینی چین کە لە ٢٦٦ تا ٤٢٠ ی زایینی بەردەوام بووە، ئیمپراتۆرییەتەکە لەلایەن [[سیما یان]] دامەزراوە، گەورەترین کوڕی [[سیما ژاۆ]]، کە لە پێشوو پێش دامەزراندنی ئیمپراتۆرییەت پاشای جینی پێشووتر بوو، کە ئەویش وەک یەکێک لە دامەزرێنەرانی ئیمپراتۆرییەتەکە دەناسرا، بەیەکەوە لەگەڵ برا گەورەی [[سیما ژاۆ]]، [[سیما شی]] و باوکی [[سیما یی]]. لە [[سەردەمی سێ شانشینەکە]] لە (٢٢٠ تا ٢٨٠ ی زایینی) کە کۆتایی بە داگیرکارییەکانی [[ڕۆژھەڵاتی وو]] ھێنا، و ڕێکخستنەوەی لە چین کرد. (ڕێکخستنەوەی ولایەتەکان). ==مێژوو== ===پێشینە=== لە ماوەی سەردەمی [[سێ شانشینەکە]]دا، ھۆزی [[سیما (پاشناوی چینی)|سیما]]—کە سەرکەوتووترین کەسیان [[سیما یی]] بوو—لە ناو شانشینی [[کاو وێی]] کە باڵادەست بوو بەسەر باکووری چیندا، ناوبانگیان دەرکرد. سیما یی [[وەسی|وەسیی]] کاو وێی بوو، و لە ساڵی ٢٤٩دا کودەتایەکی ئەنجام دا کە بە [[ڕووداوی گۆڕەکانی گاۆپینگ]] ناسراوە، ھۆزی سیما دەستی کرد بە تێپەڕاندنی دەسەڵاتی ھۆزی کاو لە شانشینەکەدا. دوای مردنی سیما یی لە ساڵی ٢٥١، کوڕە گەورەکەی سیما یی، [[سیما شی]] وەک وەسیی کاو وێی شوێنی باوکی گرتەوە، و کۆنترۆڵی توندی ھۆزی سیمای بەسەر گۆڕەپانی سیاسیی کاو وێیدا پاراست. دوای مردنی سیما شی لە ساڵی ٢٥٥، برای بچووکی سیما شی، [[سیما ژاۆ]] بوو بە وەسیی کاو وێی. سیما ژاۆ بە سەرکوتکردنی ڕاپەڕین و ناڕەزایەتییەکان زیاتر خزمەتی بەرژەوەندییەکانی ھۆزەکەی کرد. لە ساڵی ٢٦٣دا، ئەو سەرپەرشتیی ھێزەکانی کاو وێی کرد لە داگیرکردنی [[شو ھان]] و گرتنی [[لیو شان]] (کوڕی [[لیو بێی]])، کە ئەمەش یەکەم لەناوچوونی یەکێک لە سێ شانشینەکەی نیشان دا. کارەکانی سیما ژاۆ نازناوی پاشای جینی پێ بەخشی، کە دوایین پلەی بەدەستھێنراو بوو لەژێر پلەی ئیمپراتۆردا. نازناوەکەی پێ بەخشرا چونکە ماڵی باوباپیرانی لە [[شارستانی وێن، ھێنان|شارستانی وێن]] ھەڵکەوتبوو، لەسەر خاکی [[ویلایەتی جین|ویلایەتی جینی]] سەردەمی [[خانەدانی ژۆو]]، کە ناوەندەکەی لەسەر ڕووباری جین بوو لە [[شانسی]]. خولیای سیما ژاۆ بۆ تەخت دیار بوو، بەڵام پێش ئەوەی بتوانرێت ھەوڵێکی زەوتکردن بدرێت لە ساڵی ٢٦٥دا کۆچی دوایی کرد، و دەرفەتەکەی بۆ کوڕە پڕ لە تەماحەکەی، [[سیما یان]] بەجێھێشت. ===جینی ڕۆژاوا (٢٦٦–٣١٦) === ====دامەزراندن و یەکخستنەوە==== [[File:Western Jin Porcelain Female Figure (9832737224).jpg|وێنۆک|پەیکەرێکی چینیی سەردەمی جینی ڕۆژاوا]] خانەدانی جین لەلایەن سیما یانەوە دامەزرا، کە بە ئیمپراتۆر وو («ئیمپراتۆری جەنگاوەری جین») ناسرابوو. دوای ئەوەی لە ساڵی ٢٦٥دا وەک پاشای جین و وەسیی [[کاو وێی]] شوێنی [[سیما یی|باوکی]] گرتەوە، سیما یان لە شوباتی ٢٦٦دا خۆی وەک ئیمپراتۆری خانەدانی جین ڕاگەیاند و دوا فەرمانڕەوای وێی، [[کاو خوان]]ی ناچار کرد دەست لەکار بکێشێتەوە. ئیمپراتۆر وو ڕێگەی بە کاو خوان دا باقی ژیانی بە ڕێزەوە وەک میری چێنلیو بژی، و دواتر بە مەراسیمێکی ئیمپراتۆری بە خاک سپێردرا. لە ساڵی ٢٨٠دا، ئیمپراتۆر وو [[وو-ی ڕۆژھەڵات|وو-ی ڕۆژھەڵاتی]] داگیر کرد و ناوکی چینی یەکخستەوە، بەمەش کۆتایی بە سەردەمی سێ شانشینەکە ھێنا. دوابەدوای یەکخستنەوەکە، چین چووە ناو دە ساڵ لە ئاشتی و خۆشگوزەرانیی ئابووری، بە شێوەیەک کە باسەکان وردەکاریی شێوازی ژیانی زیادەڕۆ و نامۆکانی چینایەتی ئەرستۆکراسی دەگێڕنەوە. لە ناوخۆدا، ئیمپراتۆر وو پابەند بوو بە [[مافی نۆبەرایەتی]] بە دەرکردنی فەرمانێک کە کوڕە گەورەکەی، سیما ژۆنگ، کە دوای مردنی بە [[ئیمپراتۆر ھویی جین|ئیمپراتۆر ھویی]] ناسرا، وەک جێنشینی تەخت شوێنی دەگرێتەوە، سەرەڕای [[کەمئەندامیی گەشەسەندن|کەمئەندامیی گەشەسەندنی]] دیاری. بۆ پاراستنی میراتگر و خانەدانەکەی، دەسەڵاتی بە میر و دووکەکانی دا بە دەستنیشانکردنیان بۆ پێگە گرنگە سەربازی و کارگێڕییەکان. لەم نێوەندەدا، چەند بەرپرسێکیش دەستیان کرد بە دەربڕینی نیگەرانی سەبارەت بە زیادبوونی دانیشتووان و مامەڵەکردن لەگەڵ گەلە جۆراوجۆرە نا-ھانەکان («[[پێنج بەربەرییەکە]]») کە بۆ چەندین سەدە لە باکووری [[چین]] نیشتەجێ ببوون. == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Commons category|Jin Dynasty (265-420)}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|جوگرافیا|چین}} {{Authority control}} [[پۆل:ھەڵوەشێنراوەکانی چین لە سەدەی پێنجەم]] [[پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییەکان لە چین]] [[پۆل:وڵاتەکانی پێشوو لە مێژووی چین]] [[پۆل:ئیمپراتۆریەتیی جین (٢٦٥-٤٢٠)]] [[پۆل:شانزە شانشینەکە]] 2zs6es5s6e4lzzaditc3ho2ui65a27g 1574823 1574822 2026-04-12T06:17:15Z 1silent scientist 51740 /* بەستەرە دەرەکییەکان */ 1574823 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە}} {{داتابۆکس|وێنە=Western Jeun Dynasty 280 CE.png}} '''ئیمپراتۆرییەتی جین''' ({{بە چینی|晉朝}} شێوازی خوێندنەوە: جین چاۆ) یان زنجیرە فەرمانڕەوایی جین، ھەنێک جار وەک '''سیما جین''' (司馬晉) ئەخوێنرێتەوە یان '''دوو جینەکان''' (兩晉) ئیمپراتۆرییەتێک بوو لە مێژووی دێرینی چین کە لە ٢٦٦ تا ٤٢٠ ی زایینی بەردەوام بووە، ئیمپراتۆرییەتەکە لەلایەن [[سیما یان]] دامەزراوە، گەورەترین کوڕی [[سیما ژاۆ]]، کە لە پێشوو پێش دامەزراندنی ئیمپراتۆرییەت پاشای جینی پێشووتر بوو، کە ئەویش وەک یەکێک لە دامەزرێنەرانی ئیمپراتۆرییەتەکە دەناسرا، بەیەکەوە لەگەڵ برا گەورەی [[سیما ژاۆ]]، [[سیما شی]] و باوکی [[سیما یی]]. لە [[سەردەمی سێ شانشینەکە]] لە (٢٢٠ تا ٢٨٠ ی زایینی) کە کۆتایی بە داگیرکارییەکانی [[ڕۆژھەڵاتی وو]] ھێنا، و ڕێکخستنەوەی لە چین کرد. (ڕێکخستنەوەی ولایەتەکان). ==مێژوو== ===پێشینە=== لە ماوەی سەردەمی [[سێ شانشینەکە]]دا، ھۆزی [[سیما (پاشناوی چینی)|سیما]]—کە سەرکەوتووترین کەسیان [[سیما یی]] بوو—لە ناو شانشینی [[کاو وێی]] کە باڵادەست بوو بەسەر باکووری چیندا، ناوبانگیان دەرکرد. سیما یی [[وەسی|وەسیی]] کاو وێی بوو، و لە ساڵی ٢٤٩دا کودەتایەکی ئەنجام دا کە بە [[ڕووداوی گۆڕەکانی گاۆپینگ]] ناسراوە، ھۆزی سیما دەستی کرد بە تێپەڕاندنی دەسەڵاتی ھۆزی کاو لە شانشینەکەدا. دوای مردنی سیما یی لە ساڵی ٢٥١، کوڕە گەورەکەی سیما یی، [[سیما شی]] وەک وەسیی کاو وێی شوێنی باوکی گرتەوە، و کۆنترۆڵی توندی ھۆزی سیمای بەسەر گۆڕەپانی سیاسیی کاو وێیدا پاراست. دوای مردنی سیما شی لە ساڵی ٢٥٥، برای بچووکی سیما شی، [[سیما ژاۆ]] بوو بە وەسیی کاو وێی. سیما ژاۆ بە سەرکوتکردنی ڕاپەڕین و ناڕەزایەتییەکان زیاتر خزمەتی بەرژەوەندییەکانی ھۆزەکەی کرد. لە ساڵی ٢٦٣دا، ئەو سەرپەرشتیی ھێزەکانی کاو وێی کرد لە داگیرکردنی [[شو ھان]] و گرتنی [[لیو شان]] (کوڕی [[لیو بێی]])، کە ئەمەش یەکەم لەناوچوونی یەکێک لە سێ شانشینەکەی نیشان دا. کارەکانی سیما ژاۆ نازناوی پاشای جینی پێ بەخشی، کە دوایین پلەی بەدەستھێنراو بوو لەژێر پلەی ئیمپراتۆردا. نازناوەکەی پێ بەخشرا چونکە ماڵی باوباپیرانی لە [[شارستانی وێن، ھێنان|شارستانی وێن]] ھەڵکەوتبوو، لەسەر خاکی [[ویلایەتی جین|ویلایەتی جینی]] سەردەمی [[خانەدانی ژۆو]]، کە ناوەندەکەی لەسەر ڕووباری جین بوو لە [[شانسی]]. خولیای سیما ژاۆ بۆ تەخت دیار بوو، بەڵام پێش ئەوەی بتوانرێت ھەوڵێکی زەوتکردن بدرێت لە ساڵی ٢٦٥دا کۆچی دوایی کرد، و دەرفەتەکەی بۆ کوڕە پڕ لە تەماحەکەی، [[سیما یان]] بەجێھێشت. ===جینی ڕۆژاوا (٢٦٦–٣١٦) === ====دامەزراندن و یەکخستنەوە==== [[File:Western Jin Porcelain Female Figure (9832737224).jpg|وێنۆک|پەیکەرێکی چینیی سەردەمی جینی ڕۆژاوا]] خانەدانی جین لەلایەن سیما یانەوە دامەزرا، کە بە ئیمپراتۆر وو («ئیمپراتۆری جەنگاوەری جین») ناسرابوو. دوای ئەوەی لە ساڵی ٢٦٥دا وەک پاشای جین و وەسیی [[کاو وێی]] شوێنی [[سیما یی|باوکی]] گرتەوە، سیما یان لە شوباتی ٢٦٦دا خۆی وەک ئیمپراتۆری خانەدانی جین ڕاگەیاند و دوا فەرمانڕەوای وێی، [[کاو خوان]]ی ناچار کرد دەست لەکار بکێشێتەوە. ئیمپراتۆر وو ڕێگەی بە کاو خوان دا باقی ژیانی بە ڕێزەوە وەک میری چێنلیو بژی، و دواتر بە مەراسیمێکی ئیمپراتۆری بە خاک سپێردرا. لە ساڵی ٢٨٠دا، ئیمپراتۆر وو [[وو-ی ڕۆژھەڵات|وو-ی ڕۆژھەڵاتی]] داگیر کرد و ناوکی چینی یەکخستەوە، بەمەش کۆتایی بە سەردەمی سێ شانشینەکە ھێنا. دوابەدوای یەکخستنەوەکە، چین چووە ناو دە ساڵ لە ئاشتی و خۆشگوزەرانیی ئابووری، بە شێوەیەک کە باسەکان وردەکاریی شێوازی ژیانی زیادەڕۆ و نامۆکانی چینایەتی ئەرستۆکراسی دەگێڕنەوە. لە ناوخۆدا، ئیمپراتۆر وو پابەند بوو بە [[مافی نۆبەرایەتی]] بە دەرکردنی فەرمانێک کە کوڕە گەورەکەی، سیما ژۆنگ، کە دوای مردنی بە [[ئیمپراتۆر ھویی جین|ئیمپراتۆر ھویی]] ناسرا، وەک جێنشینی تەخت شوێنی دەگرێتەوە، سەرەڕای [[کەمئەندامیی گەشەسەندن|کەمئەندامیی گەشەسەندنی]] دیاری. بۆ پاراستنی میراتگر و خانەدانەکەی، دەسەڵاتی بە میر و دووکەکانی دا بە دەستنیشانکردنیان بۆ پێگە گرنگە سەربازی و کارگێڕییەکان. لەم نێوەندەدا، چەند بەرپرسێکیش دەستیان کرد بە دەربڕینی نیگەرانی سەبارەت بە زیادبوونی دانیشتووان و مامەڵەکردن لەگەڵ گەلە جۆراوجۆرە نا-ھانەکان («[[پێنج بەربەرییەکە]]») کە بۆ چەندین سەدە لە باکووری [[چین]] نیشتەجێ ببوون. ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Commons category|Jin Dynasty (265-420)}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|جوگرافیا|چین}} {{Authority control}} [[پۆل:ھەڵوەشێنراوەکانی چین لە سەدەی پێنجەم]] [[پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییەکان لە چین]] [[پۆل:وڵاتەکانی پێشوو لە مێژووی چین]] [[پۆل:ئیمپراتۆریەتیی جین (٢٦٥-٤٢٠)]] [[پۆل:شانزە شانشینەکە]] 3i4x57l18dcsu7rnzyv50a8tzs9z2ia 0 179812 1574820 1373578 2026-04-12T06:09:16Z 1silent scientist 51740 1574820 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=Jin_Dynasty_1141_(no_borders).png }} '''ئیمپراتۆریەتی جین''' ({{بە چینی|金朝}}، {{دەقاودەق|جین چاوۆ}}) بە فەرمی وەک چینی مەزن ناسراوە کە لە ١١١٥ تا ١٢٣٤ ی زاینی بەردەوام بوو یەکێکە لە دوایین زنجیرە فەرمانڕەوایییەکان لەسەر ھەبوونی دەسەڵاتی [[مەغۆل]]ەکان بەسەر [[چین]]، ناوەکەی وەک کین، جوچین جین، جین دەنوسرێت تا جیاواز بکرێتەوە لە [[ئیمپراتۆریەتی جین (٢٦٦-٤٢٠)|جینی پێشوو]] تر. ==بنەچە== ===گەلی مۆھێ=== [[گەلی مۆھێ]]ی [[زمانە تونگووسییەکان|تونگووسی]] ئاخێو کە لەو شوێنەی ئێستا [[باکووری ڕۆژھەڵاتی چین]]ە دەژیان، باوترین باوباپیرانی ئاماژەپێکراوی خانەدانی جین و گرووپی نەتەوەیی [[گەلی جورچێن|جورچێن]]ی فەرمانڕەوایانن. ئەوان لە دەقە چینییەکاندا لە کۆتاییی سەدەی پێنجەمی زایینیدا ئاماژەیان پێ کراوە.{{sfn|Twitchett|Fairbank|Franke|1994|p=218}} مۆھێیەکان بە پلەی یەکەم گەلێکی نیشتەجێ بوون کە خەریکی ڕاوکردن، بەخێوکردنی بەراز بوون و بەرھەمەکانی وەک پاقلەی [[سۆیا]]، [[گەنم]]، مەلووج و [[برنج]]یان دەچاند. [[ئەسپ]] لە ناوچەکەدا دەگمەن بوو تا سەردەمی [[خانەدانی تانگ|تانگ]] و ئاژەڵداری بە شێوەیەکی بەرفراوان بڵاونەبوو تا سەدەی ١٠ لەژێر دەسەڵاتی [[خیتانەکان]]دا. مۆھێیەکان بەرھەمەکانی ئایەزنیان (Reindeer) ھەناردە دەکرد و ڕەنگە سواریشیان بووبێتن. ئەوان [[کۆیلایەتی]]ی بەکۆمەڵیان ئەنجام دەدا و کۆیلەکانیان بۆ یارمەتیدان لە ڕاوکردن و کارە کشتوکاڵییەکاندا بەکاردەھێنا.{{sfn|Gorelova|2002|pp=13–14}}{{sfn|Crossley|1997|p=17}} تانگ مۆھێی وەک گەلێکی دڕندە و بێ کولتوور پەسن کردووە کە تیرە ژەھراوییەکانیان بەکارھێناوە.{{sfn|Crossley|1997|p=124}} دوو بەھێزترین گرووپی مۆھێ بریتی بوون لە [[ھێیشوی مۆھێ]] (مۆھێی ئاوی ڕەش) لە باکوور، کە بە ناوی [[ئامور|ڕووباری ھێیلۆنگ]] (ڕووباری ڕەش) ناونرابوو، و [[سۆمۆ مۆھێ]] لە باشوور، کە بە ناوی [[ڕووباری سۆنگھوا]] ناونرابوو. بەپێی نەریتە باوباپیرانییەکانی جورچێنەکانی سەرەتای سەدەی ١٢، گەلەکەیان لە ھێیشوی مۆھێ لە ناوچە شاخاوییە دارستانییەکانی ڕۆژھەڵاتی [[مەنچوریا]] و [[پریمۆرسکی کرای]] ڕووسیاوە دەرکەوتوون.{{sfn|Crossley|1997|pp=18–20}} لە سەدەی ١٠دا، مۆھێ گروپێکیان پێکھێنا کە بە یەکێتیی ووگوۆ ({{lang|zh|五國}}) («پێنج نەتەوە») ناسراوە لە باکووری ڕۆژھەڵاتی [[جیلین]]ی مۆدێرن کە بەشداریشی لە بەرزبوونەوەی جورچێنەکاندا کردووە.{{sfn|Franke|1994|pp=217–220}} ڕەنگە باس لە جورچێنەکان وەک گەلی ڕووژێی بچووک کرابێت کە لە ساڵی ٧٤٨دا زیو و زێڕیان پێشکەشی دەرباری تانگ کردووە، ئەگەرنا جورچێنەکان لە تۆمارە مێژووییەکاندا تا سەدەی ١٠ وەک باجدەر بۆ دەربارەکانی [[خانەدانی لیاو|لیاو]]، [[تانگی دواتر]] و [[خانەدانی سۆنگ|سۆنگ]] دەرناکەون. باڵیۆزخانەیەکی جورچێن بۆ تانگی دواتر لە ساڵی ٩٢٥دا تۆمار کراوە و باڵیۆزخانەیەکیش بۆ سۆنگ لە ساڵی ٩٦١دا کە لە ڕێگەی دەریاوە لە نیمچە دوورگەی [[لیاوۆدۆنگ]] گەیشتوون. ئەوان خەریکی ڕاوکردن، ماسیگرتن بوون و گای ماڵییان ڕادەگرت، لەکاتێکدا ھەناردە سەرەکییەکەیان ئەسپ بوو. لە ناوەڕاستی سەدەی ١١دا ھیچ نووسین، ڕۆژژمێر یان فەرمانگەیەکیان نەبوو. جورچێنەکان لەو کاتەدا کارەکتەری سیاسیی بچووک بوون لە سیستەمی نێودەوڵەتیدا. تا سەدەی ١٠، جورچێنەکان ببوونە شوێنکەوتەی خانەدانی لیاو، بەڵام ژمارەیەک نێردەی باجدان و بازرگانییان بۆ پایتەختی سۆنگ لە [[کایفێنگ]] نارد، کە لیاو بە بێسوود ھەوڵی ڕێگری لێ کرد.{{sfn|Franke|1994|pp=217–220}} ھەندێک جورچێن باجیان بە [[گۆریۆ]] دەدا و لە کاتی [[جەنگی گۆریۆ-خیتان]]دا لەگەڵ ئەوان بوون. ئەوان لەبەر پێویستیی سیاسی و بۆ سوودی ماددی باجیان پێشکەشی ھەردوو دەربارەکە دەکرد.{{sfn|Breuker|2010|pp=220–221}}{{sfn|Twitchett|Fairbank|Franke|1994|p=218}} لە سەدەی ١١دا، ناڕەزایەتییەکی بەرفراوان دژی دەسەڵاتی [[گەلی خیتان|خیتان]] لە نێوان جورچێنەکاندا ھەبوو، چونکە لیاو بە توندوتیژی باجی ساڵانەی لە ھۆزە جورچێنەکان وەردەگرت. بە سوودوەرگرتن لە ئارەزووی جورچێنەکان بۆ سەربەخۆیی لە خیتانەکان، سەرۆک [[ووگوونای]] (١٠٢١–١٠٧٤) لە عەشیرەتی [[وانیان]] ناوبانگی دەرکرد و باڵادەست بوو بەسەر ھەموو ڕۆژھەڵاتی مەنچوریا لە [[کێوی چانگبای]]یەوە تا ھۆزەکانی ووگوۆ. بەپێی نەریت، ووگوونای نەوەی نەوەی شەشەمی [[ھانپوو]] بوو، لەکاتێکدا باوکی خاوەنی نازناوێکی سەربازی بوو لە دەرباری لیاو، ھەرچەندە نازناوەکە ھیچ دەسەڵاتێکی ڕاستەقینەی پێ نەدەبەخشی یان نەبوو. دواجار نەوەکەی [[وانیان ئاگودا|ئاگودا]] خانەدانی جینی دامەزراند.{{sfn|Franke|1994|p=220}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Jin Dynasty (1115-1234)|ئیمپڕاتۆرییەتی چین (١١١٥–١٢٣٤)}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|چین}} {{جوگرافیا-کۆلکە}} [[پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییەکان لە چین]] [[پۆل:وڵاتەکانی پێشوو لە مێژووی چین]] orzr414e1vqfowel4tsxw8fapny37dm 1574821 1574820 2026-04-12T06:09:58Z 1silent scientist 51740 /* بەستەرە دەرەکییەکان */ 1574821 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=Jin_Dynasty_1141_(no_borders).png }} '''ئیمپراتۆریەتی جین''' ({{بە چینی|金朝}}، {{دەقاودەق|جین چاوۆ}}) بە فەرمی وەک چینی مەزن ناسراوە کە لە ١١١٥ تا ١٢٣٤ ی زاینی بەردەوام بوو یەکێکە لە دوایین زنجیرە فەرمانڕەوایییەکان لەسەر ھەبوونی دەسەڵاتی [[مەغۆل]]ەکان بەسەر [[چین]]، ناوەکەی وەک کین، جوچین جین، جین دەنوسرێت تا جیاواز بکرێتەوە لە [[ئیمپراتۆریەتی جین (٢٦٦-٤٢٠)|جینی پێشوو]] تر. ==بنەچە== ===گەلی مۆھێ=== [[گەلی مۆھێ]]ی [[زمانە تونگووسییەکان|تونگووسی]] ئاخێو کە لەو شوێنەی ئێستا [[باکووری ڕۆژھەڵاتی چین]]ە دەژیان، باوترین باوباپیرانی ئاماژەپێکراوی خانەدانی جین و گرووپی نەتەوەیی [[گەلی جورچێن|جورچێن]]ی فەرمانڕەوایانن. ئەوان لە دەقە چینییەکاندا لە کۆتاییی سەدەی پێنجەمی زایینیدا ئاماژەیان پێ کراوە.{{sfn|Twitchett|Fairbank|Franke|1994|p=218}} مۆھێیەکان بە پلەی یەکەم گەلێکی نیشتەجێ بوون کە خەریکی ڕاوکردن، بەخێوکردنی بەراز بوون و بەرھەمەکانی وەک پاقلەی [[سۆیا]]، [[گەنم]]، مەلووج و [[برنج]]یان دەچاند. [[ئەسپ]] لە ناوچەکەدا دەگمەن بوو تا سەردەمی [[خانەدانی تانگ|تانگ]] و ئاژەڵداری بە شێوەیەکی بەرفراوان بڵاونەبوو تا سەدەی ١٠ لەژێر دەسەڵاتی [[خیتانەکان]]دا. مۆھێیەکان بەرھەمەکانی ئایەزنیان (Reindeer) ھەناردە دەکرد و ڕەنگە سواریشیان بووبێتن. ئەوان [[کۆیلایەتی]]ی بەکۆمەڵیان ئەنجام دەدا و کۆیلەکانیان بۆ یارمەتیدان لە ڕاوکردن و کارە کشتوکاڵییەکاندا بەکاردەھێنا.{{sfn|Gorelova|2002|pp=13–14}}{{sfn|Crossley|1997|p=17}} تانگ مۆھێی وەک گەلێکی دڕندە و بێ کولتوور پەسن کردووە کە تیرە ژەھراوییەکانیان بەکارھێناوە.{{sfn|Crossley|1997|p=124}} دوو بەھێزترین گرووپی مۆھێ بریتی بوون لە [[ھێیشوی مۆھێ]] (مۆھێی ئاوی ڕەش) لە باکوور، کە بە ناوی [[ئامور|ڕووباری ھێیلۆنگ]] (ڕووباری ڕەش) ناونرابوو، و [[سۆمۆ مۆھێ]] لە باشوور، کە بە ناوی [[ڕووباری سۆنگھوا]] ناونرابوو. بەپێی نەریتە باوباپیرانییەکانی جورچێنەکانی سەرەتای سەدەی ١٢، گەلەکەیان لە ھێیشوی مۆھێ لە ناوچە شاخاوییە دارستانییەکانی ڕۆژھەڵاتی [[مەنچوریا]] و [[پریمۆرسکی کرای]] ڕووسیاوە دەرکەوتوون.{{sfn|Crossley|1997|pp=18–20}} لە سەدەی ١٠دا، مۆھێ گروپێکیان پێکھێنا کە بە یەکێتیی ووگوۆ ({{lang|zh|五國}}) («پێنج نەتەوە») ناسراوە لە باکووری ڕۆژھەڵاتی [[جیلین]]ی مۆدێرن کە بەشداریشی لە بەرزبوونەوەی جورچێنەکاندا کردووە.{{sfn|Franke|1994|pp=217–220}} ڕەنگە باس لە جورچێنەکان وەک گەلی ڕووژێی بچووک کرابێت کە لە ساڵی ٧٤٨دا زیو و زێڕیان پێشکەشی دەرباری تانگ کردووە، ئەگەرنا جورچێنەکان لە تۆمارە مێژووییەکاندا تا سەدەی ١٠ وەک باجدەر بۆ دەربارەکانی [[خانەدانی لیاو|لیاو]]، [[تانگی دواتر]] و [[خانەدانی سۆنگ|سۆنگ]] دەرناکەون. باڵیۆزخانەیەکی جورچێن بۆ تانگی دواتر لە ساڵی ٩٢٥دا تۆمار کراوە و باڵیۆزخانەیەکیش بۆ سۆنگ لە ساڵی ٩٦١دا کە لە ڕێگەی دەریاوە لە نیمچە دوورگەی [[لیاوۆدۆنگ]] گەیشتوون. ئەوان خەریکی ڕاوکردن، ماسیگرتن بوون و گای ماڵییان ڕادەگرت، لەکاتێکدا ھەناردە سەرەکییەکەیان ئەسپ بوو. لە ناوەڕاستی سەدەی ١١دا ھیچ نووسین، ڕۆژژمێر یان فەرمانگەیەکیان نەبوو. جورچێنەکان لەو کاتەدا کارەکتەری سیاسیی بچووک بوون لە سیستەمی نێودەوڵەتیدا. تا سەدەی ١٠، جورچێنەکان ببوونە شوێنکەوتەی خانەدانی لیاو، بەڵام ژمارەیەک نێردەی باجدان و بازرگانییان بۆ پایتەختی سۆنگ لە [[کایفێنگ]] نارد، کە لیاو بە بێسوود ھەوڵی ڕێگری لێ کرد.{{sfn|Franke|1994|pp=217–220}} ھەندێک جورچێن باجیان بە [[گۆریۆ]] دەدا و لە کاتی [[جەنگی گۆریۆ-خیتان]]دا لەگەڵ ئەوان بوون. ئەوان لەبەر پێویستیی سیاسی و بۆ سوودی ماددی باجیان پێشکەشی ھەردوو دەربارەکە دەکرد.{{sfn|Breuker|2010|pp=220–221}}{{sfn|Twitchett|Fairbank|Franke|1994|p=218}} لە سەدەی ١١دا، ناڕەزایەتییەکی بەرفراوان دژی دەسەڵاتی [[گەلی خیتان|خیتان]] لە نێوان جورچێنەکاندا ھەبوو، چونکە لیاو بە توندوتیژی باجی ساڵانەی لە ھۆزە جورچێنەکان وەردەگرت. بە سوودوەرگرتن لە ئارەزووی جورچێنەکان بۆ سەربەخۆیی لە خیتانەکان، سەرۆک [[ووگوونای]] (١٠٢١–١٠٧٤) لە عەشیرەتی [[وانیان]] ناوبانگی دەرکرد و باڵادەست بوو بەسەر ھەموو ڕۆژھەڵاتی مەنچوریا لە [[کێوی چانگبای]]یەوە تا ھۆزەکانی ووگوۆ. بەپێی نەریت، ووگوونای نەوەی نەوەی شەشەمی [[ھانپوو]] بوو، لەکاتێکدا باوکی خاوەنی نازناوێکی سەربازی بوو لە دەرباری لیاو، ھەرچەندە نازناوەکە ھیچ دەسەڵاتێکی ڕاستەقینەی پێ نەدەبەخشی یان نەبوو. دواجار نەوەکەی [[وانیان ئاگودا|ئاگودا]] خانەدانی جینی دامەزراند.{{sfn|Franke|1994|p=220}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Jin Dynasty (1115-1234)|ئیمپڕاتۆرییەتی چین (١١١٥–١٢٣٤)}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|چین}} [[پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییەکان لە چین]] [[پۆل:وڵاتەکانی پێشوو لە مێژووی چین]] 7ftemdvy5s1e5yvspubd1qypoalg8iv 0 193582 1574761 1407680 2026-04-11T18:52:36Z 1silent scientist 51740 1574761 wikitext text/x-wiki {{Coord|39|12|10|N|43|22|20|E|type:city_region:US|display=title}} {{زانیارییەکانی ھێرش بۆ سەر خەڵکی ئاسایی | سەردێڕ = کۆمەڵکوژیی زیلان | وێنە = Zilanmassacre.jpg | قەبارەی وێنە = 250px | شرۆڤەی وێنە = سەردێڕی [[ڕۆژنامەی جمھوورییەت]] لە ڕێکەوتی ١٣ی تەممووزی ١٩٣٠: خاوێنکردنەوە دەستپێکرا! ئەوانەی کە لە [[دۆڵی زیلان]]دا بوون بە تەواوی لەناو بران و ھیچ یەکێکیان زیندوو نەمانەوە. ئۆپەراسیۆنەکان لە [[کێوی ئارارات]] درێژەی ھەیە. بەپێی کۆتا زانیارییەکان خاوێنکردنەوەکان لە ناوچەی [[ئیردیش]]، [[کێوی سیپان]] و دۆڵی زیلان بەتەواوی بە ئەنجام گەیشتوون. | نەخشە = | قەبارەی نەخشە = | شوێن = [[تورکیا]] ([[باکووری کوردستان]]) | ڕێکەوت = ١٢–١٣ تەممووزی ١٩٣٠ | کات = | کاتی ناوچەیی = | ئامانج = خەڵکی سڤیلی کورد | جۆری ھێرش = [[کۆمەڵکوژی]] | چەکوچۆڵ = | خەسارەتەکان = | بریندارەکان = | قوربانی = ٥٬٠٠٠–١٥٬٠٠٠ (ئامارە فەرمییەکانی تورکیا){{ھن}}٤٥٬٠٠٠ (گەواھیدەران) | ھەنگاونەرانی تۆمەتبار = [[عیسمەت ئینۆنو]]{{ھن}}[[ھێزەکانی سوپای تورکیا]]{{ھن}}[[کەمالیستەکان]] | ژمارەی بەشداربووان = | داکۆکیکەران = }} '''کۆمەڵکوژیی زیلان'''<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Houston|یەکەم١=Christopher|سەردێڕ=Islam, Kurds and the Turkish nation state|ناونیشان=https://archive.org/details/islamkurdsturkis0000hous|ڕێکەوت=2001|بڵاوکەرەوە=Berg|شوێن=Oxford|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٩٧٣-٤٧٧-٣|پەڕە=[https://archive.org/details/islamkurdsturkis٠٠٠٠hous/page/١٠٢ ١٠٢]|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|زمان=en}}</ref> ({{بە کوردیی باکووری|Komkujiya Zîlanê}}،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike!|ناونیشان=http://anfkurdi.com/rojava-sUriye/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ئیش=ANF News|agency=Ajansa Nûçeyan a Firatê|بڵاوکەرەوە=anfkurdi.com|زمان=ku}}</ref> {{بە تورکی|Zilan Katliamı<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Zilan Katliamı'nı anlatan dede yürekleri burktu!|ناونیشان=https://www.tuzlagundem.com/haber/zilan-katliamini-anlatan-dede-yurekleri-burktu-42194.html|ئیش=TuzlaGündem|agency=TuzlaGündem|بڵاوکەرەوە=tuzlagundem.com|زمان=tr|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211029175046/https://www.tuzlagundem.com/haber/zilan-katliamini-anlatan-dede-yurekleri-burktu-42194.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یان Zilan Deresi Katliamı}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Evrensel|دوایین١=Gazetesi|سەردێڕ=Zilan Deresi Katliamı AİHM'de|ناونیشان=https://www.evrensel.net/haber/27726/zilan-deresi-katliami-aihmde|وێبگە=Evrensel.net|زمان=tr-TR}}</ref>) کۆمەڵکوژیی<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Tan|یەکەم١=Altan|سەردێڕ=Kürt sorunu|بڵاوکەرەوە=Timaş|شوێن=Cağaloğlu, İstanbul|ژپنک=٩٧٨-٩٧٥-٢٦٣-٨٨٤-٦|پەڕە=٢٧٥|edition=2. baskı|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|زمان=tr}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Selek|یەکەم١=Pınar|سەردێڕ=Barışamadık|بڵاوکەرەوە=İthaki Yayınları|شوێن=İstanbul|ژپنک=٩٧٨-٩٧٥-٨٧٢٥-٩٥-٣|پەڕە=١٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|زمان=tr}}</ref> ھەزاران مەدەنی کوردە لەلایەن ھێزی تورکیا لەسەر فەرمانی [[عیسمەت ئینۆنو]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Zilan katliamı - Milli Gazete|ناونیشان=http://www.milligazete.com.tr/makale/zilan-katliami-143780.htm|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|زمان=tr|ڕێکەوت=١٩ی ئابی ٢٠١٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100819223001/http://www.milligazete.com.tr/makale/zilan-katliami-143780.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە دۆڵی زیلان لە ناوچەی ئەردیش لە پارێزگای وان لە ١٢–١٣ تەممووزی ١٩٣٠، لەکاتی ڕاپەڕینی ئاگری لە پارێزگای ئاگری. بەگوێرەی ئامارە فەرمییەکانی تورکیا ١٥ ھەزار کەس کوژراون و بە سەدان ماڵ و گوند سووتێنراون و ڕووخێنراون، بەڵام گەواھیدەران دەڵێن ٤٥ ھەزار کەس کۆمەڵکوژکراون. ئەوانەشی لە کۆمەڵکوژییەکە ڕزگاریان بوو ڕاگوێزران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=ھەوار|دوایین١=ئیسماعیل|سەردێڕ=91 ساڵ بەسەر کۆمەڵکوژیی گەلی زیلان تێدەپەڕێت|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/1207202113|وێبگە=www.rudaw.net|بڵاوکەرەوە=رووداو|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١}}</ref> == زەمینەی کۆمەڵکوژی == دوای [[شۆڕشی شێخ سەعیدی پیران|ڕاپەڕینی شێخ سەعید]]، لە ٨ی ئەیلوولی ١٩٢٥ ئەنجومەنی چاکسازی لە ڕۆژھەڵاتی [[تورکیا]] لەلایەن [[مستەفا کەمال ئاتاتورک]] دامەزرا.<ref>https://pure.uva.nl/ws/files/867135/65687_13.pdf</ref> ئەم ئەنجومەنە ڕاپۆرتەکانی بۆ چاکسازی لە ڕۆژھەڵات ئامادە دەکرد کە بڕیارە تایبەتە کارگێڕییەکانی بۆ ناوچەکانی ڕۆژھەڵات دابین دەکرد و سیستمی پشکنەری گشتیی دەناساند. ئەم پڕۆژەیە سەرۆک و ڕێبەرە ئایینییە کوردەکانی ناچار بە گواستنەوە بۆ ناوچەکانی تری [[تورکیا]] کرد. لە ١٧ی تەممووزی ١٩٢٧ بە یاسای گواستنەوە ھەندێک لە خەڵکی [[کورد]] لە ناوچە ڕۆژھەڵاتییەکان بۆ پارێزگا ڕۆژاوایییەکان دوورخرانەوە.<ref>Naci Kutlay, «Cumhuriyet ve Kürtler», ''Toplumsal Tarih'', Sayı: 160, Nisan 2007, pp. 27-28</ref> لە ٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٧ ڕێکخراوی نەتەوەییی کورد [[خۆییبوون]] لەلایەن ئەندامانی پێشووی ڕێکخراوە نەتەوەیییە کوردەکانی تری وەک کۆمەڵەی تەعالیی کوردستان، فیرقەی نەتەوەییی کورد و کۆمەڵەی سەربەخۆییی کورد لە [[لوبنان]] دامەزرا. [[خۆییبوون]] بە ڕێبەرایەتیی [[جەلادەت بەدرخان]]، [[کامران بەدرخان|کامەران عەلی بەدرخان]]، [[ئەکرەم جەمیل پاشا]] و [[مەمدووح سەلیم]] بڕیاریان دا [[ئیحسان نووری پاشا]] ئەفسەری پێشووی سوپای عوسمانی و [[تورکیا]] بۆ پلەی ژەنەڕاڵ بەرز بکەنەوە و بۆ [[ئەرزڕۆم]]یان نارد. ئەو لەگەڵ ٢٠ کەس ڕۆژنامەیەکیان بە ناوی ئاگری بڵاو کردەوە و لە ٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٧ سەربەخۆییی [[کۆماری ئارارات]]یان ڕاگەیاند. ھەروەھا لە تشرینی یەکەمی ١٩٢٧ [[خۆییبوون]]، [[بڕۆ حەسکی تێلۆ]]ی کە یەکێک لە سەردارانی [[عێڵی جەلالی]] بوو، وەک پارێزگاری [[پارێزگای ئاگری]] دەستنیشان کرد.<ref>https://web.archive.org/web/20110902020116/http://web.firat.edu.tr/sosyalbil/dergi/arsiv/cilt14/sayi2/379-388.pdf</ref> == کۆبوونەوەی کابینە == لە ٩ی ئایاری ١٩٢٨ [[حکوومەتی تورکیا]] یاسایەکی لێبوردنی پەسەند کرد. لێبووردن بۆ ھەموو کوردە نەیارەکان کە ئارەزووی خۆبەدەستەوەدانیان بۆ حکوومەتی [[کەمالیزم|کەمالیست]] ھەبوو، پێشکەش کرا و نەتەوەخوازە کوردەکان لە زیندان ئازاد کران. لەگەڵ ئەوەشدا ھەوڵەکانی حکوومەتی تورکیا بۆ دەستپێکردنی دانوستانەکان ئەنجام نەدرا. حکوومەتی تورکیا دواتر بڕیاری دا کە ڕاستەوخۆ لەگەڵ [[ئیحسان نووری پاشا]] دانوستان بکات، بەڵام ئەم ھەوڵەیش بێسوود بوو.<ref>name="Faik190">Faik Bulut, ''Devletin Gözüyle Türkye'de Kürt İsyanları'', Yön Yayınları, 1991, p. &nbsp;190</ref> لە ٢٩ی کانوونی یەکەم [[سەرۆک کۆماری تورکیا]] مستەفا کەمال ئاتاتورک کۆبوونەوەی کابینەی بە ئامادەبوونی سەرۆکی ئەرکانی گشتیی سوپا و پشکنەری گشتی ئەنجام دا. لە حوزەیرانی ١٩٣٠ بڕیارێک درا بۆ دەستپێکردنی [[ئۆپەراسیۆنی سەربازی]] دژی [[ڕاپەڕینی ئارارات]]<ref>the Kurdish national movement in Turkey'', Zed Books, 2000, {{شابک|978-1-85649-822-7}}, p. &nbsp;78</ref> == دەستپێکردنی کۆمەڵکوژی == سوپای تورکیا لە ڕێکەوتی ٨ی تەممووزی ١٩٣٠ دوو لەشکری سەربازی و ٨٠ فڕۆکەی جەنگیی بۆ ئۆپەراسیۆنی کۆمەڵکوژی بەکار ھێنا. بە شێوەیەکی گشتی ڕێکەوتی ڕوودانی ئەم کۆمەڵکوژییە بە ١٣ی تەممووزی ١٩٣٠ لە قەڵەم دراوە، بەڵام [[یووسف مەزھەر]]، کە پەیامنێری تایبەتی [[جمھوریەت (ڕۆژنامە)|ڕۆژنامەی جومھوورییەت]] (پڕخوێنەرترین ڕۆژنامەی تورکیا لە دەیەکانی ١٩٣٠–١٩٤٠) بوو، لە ڕێکەوتی ١٢ی تەممووزی ١٩٣٠ لە ڕێگەی تەلەفۆنەوە ڕاپۆرتی دا کە پاکتاوکردنی شارستانی [[ئەرچیش]]، کێوی سیپان و دۆڵی زیلان بە تەواوی ئەنجام دراوە.<ref>Robin Leonard Bidwell, Kenneth Bourne, Donald Cameron Watt, Great Britain Foreign Office, ''British documents on foreign affairs: reports and papers from the foreign office confidential print. From the first to the Second World War. Turkey, Iran, and the Middle-East, 1918-1939. The Turkish revival, 1921-1923'', University Publications of America, 1997</ref> بەپێی وتەکانی ڕۆژنامەی جومھوورییەت لە ڕێکەوتی ١٦ی تەممووزی ١٩٣٠، نزیکەی ١٥٠٠٠ کەس کوژران<ref>Vakit'', July 15, 1930</ref> و [[ڕووباری زیلان]] پڕ لە تەرم بوو.<ref>usuf Mazhar, ''Cumhuriyet'', 13 Temmuz 1930, ''"Temizlik başladı: Zeylân deresindekiler tamamen imha edildi. Bunlardan tek bir kişi kurtulmamıştır. Ağrı'دا harekât devam ediyor." Ankara 12 (Telefonla) --- Son malûmata göre Erciş, Süphan dağı ve Zeylân havalisinde temizlik tamamen bitmiş....</ref> == ئەمەش ببینە == * [[زیلان]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{کۆماری ئارارات}} {{تووڵی دەروازە|مافەکانی مرۆڤ|تورکیا|کوردستان}} {{کۆلکە}} [[پۆل:کۆمەڵکوژییەکان لە تورکیا]] [[پۆل:ڕەگەزپەرستی لە تورکیا]] [[پۆل:مێژووی پارێزگای وان]] [[پۆل:کۆمەڵکوژییەکانی کوردەکان]] [[پۆل:یاخیبوونی ئارارات]] [[پۆل:چەوساندنەوەی کوردەکان لە تورکیا]] 02fwevg77h22sj7mul03ffdeuyxlegp 1574762 1574761 2026-04-11T18:53:11Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1574762 wikitext text/x-wiki {{Coord|39|12|10|N|43|22|20|E|type:city_region:US|display=title}} {{زانیارییەکانی ھێرش بۆ سەر خەڵکی ئاسایی | سەردێڕ = کۆمەڵکوژیی زیلان | وێنە = Zilanmassacre.jpg | قەبارەی وێنە = 250px | شرۆڤەی وێنە = سەردێڕی [[ڕۆژنامەی جمھوورییەت]] لە ڕێکەوتی ١٣ی تەممووزی ١٩٣٠: خاوێنکردنەوە دەستپێکرا! ئەوانەی کە لە [[دۆڵی زیلان]]دا بوون بە تەواوی لەناو بران و ھیچ یەکێکیان زیندوو نەمانەوە. ئۆپەراسیۆنەکان لە [[کێوی ئارارات]] درێژەی ھەیە. بەپێی کۆتا زانیارییەکان خاوێنکردنەوەکان لە ناوچەی [[ئیردیش]]، [[کێوی سیپان]] و دۆڵی زیلان بەتەواوی بە ئەنجام گەیشتوون. | نەخشە = | قەبارەی نەخشە = | شوێن = [[تورکیا]] ([[باکووری کوردستان]]) | ڕێکەوت = ١٢–١٣ تەممووزی ١٩٣٠ | کات = | کاتی ناوچەیی = | ئامانج = خەڵکی سڤیلی کورد | جۆری ھێرش = [[کۆمەڵکوژی]] | چەکوچۆڵ = | خەسارەتەکان = | بریندارەکان = | قوربانی = ٥٬٠٠٠–١٥٬٠٠٠ (ئامارە فەرمییەکانی تورکیا){{ھن}}٤٥٬٠٠٠ (گەواھیدەران) | ھەنگاونەرانی تۆمەتبار = [[عیسمەت ئینۆنو]]{{ھن}}[[ھێزەکانی سوپای تورکیا]]{{ھن}}[[کەمالیستەکان]] | ژمارەی بەشداربووان = | داکۆکیکەران = }} '''کۆمەڵکوژیی زیلان'''<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Houston|یەکەم١=Christopher|سەردێڕ=Islam, Kurds and the Turkish nation state|ناونیشان=https://archive.org/details/islamkurdsturkis0000hous|ڕێکەوت=2001|بڵاوکەرەوە=Berg|شوێن=Oxford|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٩٧٣-٤٧٧-٣|پەڕە=[https://archive.org/details/islamkurdsturkis٠٠٠٠hous/page/١٠٢ ١٠٢]|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|زمان=en}}</ref> ({{بە کوردیی باکووری|Komkujiya Zîlanê}}،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike!|ناونیشان=http://anfkurdi.com/rojava-sUriye/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ئیش=ANF News|agency=Ajansa Nûçeyan a Firatê|بڵاوکەرەوە=anfkurdi.com|زمان=ku}}</ref> {{بە تورکی|Zilan Katliamı<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Zilan Katliamı'nı anlatan dede yürekleri burktu!|ناونیشان=https://www.tuzlagundem.com/haber/zilan-katliamini-anlatan-dede-yurekleri-burktu-42194.html|ئیش=TuzlaGündem|agency=TuzlaGündem|بڵاوکەرەوە=tuzlagundem.com|زمان=tr|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211029175046/https://www.tuzlagundem.com/haber/zilan-katliamini-anlatan-dede-yurekleri-burktu-42194.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یان Zilan Deresi Katliamı}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Evrensel|دوایین١=Gazetesi|سەردێڕ=Zilan Deresi Katliamı AİHM'de|ناونیشان=https://www.evrensel.net/haber/27726/zilan-deresi-katliami-aihmde|وێبگە=Evrensel.net|زمان=tr-TR}}</ref>) کۆمەڵکوژیی<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Tan|یەکەم١=Altan|سەردێڕ=Kürt sorunu|بڵاوکەرەوە=Timaş|شوێن=Cağaloğlu, İstanbul|ژپنک=٩٧٨-٩٧٥-٢٦٣-٨٨٤-٦|پەڕە=٢٧٥|edition=2. baskı|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|زمان=tr}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Selek|یەکەم١=Pınar|سەردێڕ=Barışamadık|بڵاوکەرەوە=İthaki Yayınları|شوێن=İstanbul|ژپنک=٩٧٨-٩٧٥-٨٧٢٥-٩٥-٣|پەڕە=١٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|زمان=tr}}</ref> ھەزاران مەدەنی کوردە لەلایەن ھێزی تورکیا لەسەر فەرمانی [[عیسمەت ئینۆنو]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Zilan katliamı - Milli Gazete|ناونیشان=http://www.milligazete.com.tr/makale/zilan-katliami-143780.htm|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|زمان=tr|ڕێکەوت=١٩ی ئابی ٢٠١٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100819223001/http://www.milligazete.com.tr/makale/zilan-katliami-143780.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە دۆڵی زیلان لە ناوچەی ئەردیش لە پارێزگای وان لە ١٢–١٣ تەممووزی ١٩٣٠، لەکاتی ڕاپەڕینی ئاگری لە پارێزگای ئاگری. بەگوێرەی ئامارە فەرمییەکانی تورکیا ١٥ ھەزار کەس کوژراون و بە سەدان ماڵ و گوند سووتێنراون و ڕووخێنراون، بەڵام گەواھیدەران دەڵێن ٤٥ ھەزار کەس کۆمەڵکوژکراون. ئەوانەشی لە کۆمەڵکوژییەکە ڕزگاریان بوو ڕاگوێزران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=ھەوار|دوایین١=ئیسماعیل|سەردێڕ=91 ساڵ بەسەر کۆمەڵکوژیی گەلی زیلان تێدەپەڕێت|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/1207202113|وێبگە=www.rudaw.net|بڵاوکەرەوە=رووداو|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١}}</ref> == زەمینەی کۆمەڵکوژی == دوای [[شۆڕشی شێخ سەعیدی پیران|ڕاپەڕینی شێخ سەعید]]، لە ٨ی ئەیلوولی ١٩٢٥ ئەنجومەنی چاکسازی لە ڕۆژھەڵاتی [[تورکیا]] لەلایەن [[مستەفا کەمال ئاتاتورک]] دامەزرا.<ref>https://pure.uva.nl/ws/files/867135/65687_13.pdf</ref> ئەم ئەنجومەنە ڕاپۆرتەکانی بۆ چاکسازی لە ڕۆژھەڵات ئامادە دەکرد کە بڕیارە تایبەتە کارگێڕییەکانی بۆ ناوچەکانی ڕۆژھەڵات دابین دەکرد و سیستمی پشکنەری گشتیی دەناساند. ئەم پڕۆژەیە سەرۆک و ڕێبەرە ئایینییە کوردەکانی ناچار بە گواستنەوە بۆ ناوچەکانی تری [[تورکیا]] کرد. لە ١٧ی تەممووزی ١٩٢٧ بە یاسای گواستنەوە ھەندێک لە خەڵکی [[کورد]] لە ناوچە ڕۆژھەڵاتییەکان بۆ پارێزگا ڕۆژاوایییەکان دوورخرانەوە.<ref>Naci Kutlay, «Cumhuriyet ve Kürtler», ''Toplumsal Tarih'', Sayı: 160, Nisan 2007, pp. 27-28</ref> لە ٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٧ ڕێکخراوی نەتەوەییی کورد [[خۆییبوون]] لەلایەن ئەندامانی پێشووی ڕێکخراوە نەتەوەیییە کوردەکانی تری وەک کۆمەڵەی تەعالیی کوردستان، فیرقەی نەتەوەییی کورد و کۆمەڵەی سەربەخۆییی کورد لە [[لوبنان]] دامەزرا. [[خۆییبوون]] بە ڕێبەرایەتیی [[جەلادەت بەدرخان]]، [[کامران بەدرخان|کامەران عەلی بەدرخان]]، [[ئەکرەم جەمیل پاشا]] و [[مەمدووح سەلیم]] بڕیاریان دا [[ئیحسان نووری پاشا]] ئەفسەری پێشووی سوپای عوسمانی و [[تورکیا]] بۆ پلەی ژەنەڕاڵ بەرز بکەنەوە و بۆ [[ئەرزڕۆم]]یان نارد. ئەو لەگەڵ ٢٠ کەس ڕۆژنامەیەکیان بە ناوی ئاگری بڵاو کردەوە و لە ٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٧ سەربەخۆییی [[کۆماری ئارارات]]یان ڕاگەیاند. ھەروەھا لە تشرینی یەکەمی ١٩٢٧ [[خۆییبوون]]، [[بڕۆ حەسکی تێلۆ]]ی کە یەکێک لە سەردارانی [[عێڵی جەلالی]] بوو، وەک پارێزگاری [[پارێزگای ئاگری]] دەستنیشان کرد.<ref>https://web.archive.org/web/20110902020116/http://web.firat.edu.tr/sosyalbil/dergi/arsiv/cilt14/sayi2/379-388.pdf</ref> == کۆبوونەوەی کابینە == لە ٩ی ئایاری ١٩٢٨ [[حکوومەتی تورکیا]] یاسایەکی لێبوردنی پەسەند کرد. لێبووردن بۆ ھەموو کوردە نەیارەکان کە ئارەزووی خۆبەدەستەوەدانیان بۆ حکوومەتی [[کەمالیزم|کەمالیست]] ھەبوو، پێشکەش کرا و نەتەوەخوازە کوردەکان لە زیندان ئازاد کران. لەگەڵ ئەوەشدا ھەوڵەکانی حکوومەتی تورکیا بۆ دەستپێکردنی دانوستانەکان ئەنجام نەدرا. حکوومەتی تورکیا دواتر بڕیاری دا کە ڕاستەوخۆ لەگەڵ [[ئیحسان نووری پاشا]] دانوستان بکات، بەڵام ئەم ھەوڵەیش بێسوود بوو.<ref>name="Faik190">Faik Bulut, ''Devletin Gözüyle Türkye'de Kürt İsyanları'', Yön Yayınları, 1991, p. &nbsp;190</ref> لە ٢٩ی کانوونی یەکەم [[سەرۆک کۆماری تورکیا]] مستەفا کەمال ئاتاتورک کۆبوونەوەی کابینەی بە ئامادەبوونی سەرۆکی ئەرکانی گشتیی سوپا و پشکنەری گشتی ئەنجام دا. لە حوزەیرانی ١٩٣٠ بڕیارێک درا بۆ دەستپێکردنی [[ئۆپەراسیۆنی سەربازی]] دژی [[ڕاپەڕینی ئارارات]]<ref>the Kurdish national movement in Turkey'', Zed Books, 2000, {{شابک|978-1-85649-822-7}}, p. &nbsp;78</ref> == دەستپێکردنی کۆمەڵکوژی == سوپای تورکیا لە ڕێکەوتی ٨ی تەممووزی ١٩٣٠ دوو لەشکری سەربازی و ٨٠ فڕۆکەی جەنگیی بۆ ئۆپەراسیۆنی کۆمەڵکوژی بەکار ھێنا. بە شێوەیەکی گشتی ڕێکەوتی ڕوودانی ئەم کۆمەڵکوژییە بە ١٣ی تەممووزی ١٩٣٠ لە قەڵەم دراوە، بەڵام [[یووسف مەزھەر]]، کە پەیامنێری تایبەتی [[جمھوریەت (ڕۆژنامە)|ڕۆژنامەی جومھوورییەت]] (پڕخوێنەرترین ڕۆژنامەی تورکیا لە دەیەکانی ١٩٣٠–١٩٤٠) بوو، لە ڕێکەوتی ١٢ی تەممووزی ١٩٣٠ لە ڕێگەی تەلەفۆنەوە ڕاپۆرتی دا کە پاکتاوکردنی شارستانی [[ئەرچیش]]، کێوی سیپان و دۆڵی زیلان بە تەواوی ئەنجام دراوە.<ref>Robin Leonard Bidwell, Kenneth Bourne, Donald Cameron Watt, Great Britain Foreign Office, ''British documents on foreign affairs: reports and papers from the foreign office confidential print. From the first to the Second World War. Turkey, Iran, and the Middle-East, 1918-1939. The Turkish revival, 1921-1923'', University Publications of America, 1997</ref> بەپێی وتەکانی ڕۆژنامەی جومھوورییەت لە ڕێکەوتی ١٦ی تەممووزی ١٩٣٠، نزیکەی ١٥٠٠٠ کەس کوژران<ref>Vakit'', July 15, 1930</ref> و [[ڕووباری زیلان]] پڕ لە تەرم بوو.<ref>usuf Mazhar, ''Cumhuriyet'', 13 Temmuz 1930, ''"Temizlik başladı: Zeylân deresindekiler tamamen imha edildi. Bunlardan tek bir kişi kurtulmamıştır. Ağrı'دا harekât devam ediyor." Ankara 12 (Telefonla) --- Son malûmata göre Erciş, Süphan dağı ve Zeylân havalisinde temizlik tamamen bitmiş....</ref> == ئەمەش ببینە == * [[زیلان]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{کۆماری ئارارات}} {{تووڵی دەروازە|مافەکانی مرۆڤ|تورکیا|کوردستان}} [[پۆل:کۆمەڵکوژییەکان لە تورکیا]] [[پۆل:ڕەگەزپەرستی لە تورکیا]] [[پۆل:مێژووی پارێزگای وان]] [[پۆل:کۆمەڵکوژییەکانی کوردەکان]] [[پۆل:یاخیبوونی ئارارات]] [[پۆل:چەوساندنەوەی کوردەکان لە تورکیا]] aiil4w9ocu8p5lfi973uykop3t638y2 0 203286 1574642 1574641 2026-04-11T12:00:16Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1574642 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی/ویکیدراوە}} '''محەممەدباقر قالیباف''' ({{بە فارسی|محمدباقر قالیباف}}؛ لەدایکبووی ٢٣ی ئەیلوولی ١٩٦١) سیاسەتوان و ئەفسەرێکی پێشووی ئێرانییە کە لە ساڵی ٢٠٢٠ەوە نوێنەری تاران و سەرۆکی [[پەرلەمانی ئێران]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2020/02/iran-conservatives-prevail-polls-marked-turnout-200223164925986.html|سەردێڕ = Iran conservatives prevail in polls marked by low turnout}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ifpnews.com/qalibaf-elected-as-new-speaker-of-irans-parliament|سەردێڕ = Qalibaf Elected as New Speaker of Iran's Parliament - Iran Front Page|ڕێکەوت = ٢٨ی ئایاری ٢٠٢٠}}</ref> ئەو ھەروەھا لە ساڵانی ٢٠٠٥ ھەتا ٢٠١٧، سەرۆکی [[شارەوانی]]ی [[تاران]] بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Mayor of Tehran appointed by Minister of Interior |ناونیشان=http://www.isna.ir/news/8406-10684/ |agency=Iranian Students News Agency |زمان=fa |ڕێکەوت=١٤ی ئەیلوولی ٢٠٠٥}}</ref> == ژیاننامە == قالیباف لە ٢٣ی ئابی ١٩٦١، لە [[تۆرقەبە]]، نزیکی [[مەشھەد]]، لە باوکێکی کورد و دایکێکی فارس لەدایکبووە.<ref name="site-life">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.qalibaf.ir/main/index.php?Page=staticpage&UID=2631|سەردێڕ=Life (زندگی)|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئابی ٢٠٠٧|ئیش=Official Website|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071217035835/http://www.qalibaf.ir/main/index.php?Page=staticpage&UID=2631<!-- Bot retrieved archive -->|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|زمان=fa|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name=major>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.citymayors.com/mayors/tehran-mayor.html|سەردێڕ=Mohammad Baqer Ghalibaf – Mayor of Tehran|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨|ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|ئیش=City Mayors}}</ref><ref name=scott>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Mohammed-Baqer Qalibaf: The Man to See|ناونیشان=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1832327,00.html|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20081201161438/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1832327,00.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی شوباتی ٢٠١٣|newspaper=Time|ڕێکەوت=١٣ی ئابی ٢٠٠٨|نووسەر=Scott Macleod|نووسەر٢=Nahid Siamdoust|شوێن=Tehran}}</ref> ==ژیانی سەربازی== لە تەمەنی ١٩ ساڵیدا، یەکێک بوو لە فەرماندەکانی ھێزەکانی بەرگری لە کاتی [[شەڕی ئێران و عێراق]]. ماوەیەکی کەم دوای ئەوە وەک فەرماندەی فەیلەقی «ڕەسوولوڵڵا» دەستنیشانکرا. کاتێک گەیشتە تەمەنی بیست و دوو ساڵی، فەرماندەی ھێزەکانی «نەسر» بوو. دوای شەڕ وەک جێگری فەرماندەی ھێزی خۆڕاگری و ھێزەکانی [[بەسیج]] لەژێر دەستی ژەنەڕاڵ «ئەفشار» ھەڵبژێردرا. قالیباف لە ساڵی ١٩٩٦ دوای ئەوەی بڕوانامەی [[ماستەر]]ی لە [[جیۆپۆلیتیک]] تەواو کرد، پلەی [[سەرلەشکر]]ی وەرگرت. لە ساڵی ١٩٩٨، کاتێک [[موحسین ڕەزایی]] خانەنشین بوو و [[یەحیا ڕەحیم سەفەوی]] وەک فەرماندەی نوێی گشتیی سوپای پاسداران دەستبەکاربوو، ئەو وەک فەرماندەی [[ھێزی ھەوافەزای سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] دەستنیشانکرا. قالیباف لە ساڵانی دواتردا بوو بە یەکێک لە فەرماندە باڵاکانی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سوپای پاسداران]]. لە ساڵی ١٩٨٤، وەک سەرۆکی [[قەرارگای بیناسازیی خاتەموولئەنبیا]] دەستنیشانکرا، کە لقی ئەندازیاریی سوپای پاسدارانە. لەژێر بەڕێوەبەریی ئەودا، قەرارگاکە ھێڵێکی ئاسنی ١٦٥ کیلۆمەتریی دەستپێکرد کە «مەشھەد»ی بە «سەرەخس»ەوە دەبەستەوە. ===پێکدادانی سەربازی لەگەڵ سوپا لەسەر دەستبەسەرداگرتنی زەوییەکانی شیراز=== لە چاوپێکەوتنێکدا، «ئەمیر شەھرام ڕۆستەمی» باسی لەو ڕووداوە کرد کە پێکدادانی نێوان ھێزی ئاسمانیی سوپای پاسداران و بنکەی ئاسمانیی شیرازی تێدا بوو. «ڕۆستەمی» ڕوونی کردەوە کە سەرەڕای فەرمانەکانی فەرماندەی باڵا، ھێزی ئاسمانیی سوپای پاسداران ھەوڵی داوە دەست بەسەر بەشێک لە [[فڕۆکەخانەی شیراز|بنکەی ئاسمانیی شیراز]]دا بگرێت، ئەمەش بووەتە ھۆی ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازی لە نێوان ھەر دوو ھێزەکە و کوژرانی سەربازێکی بنکەی ئاسمانیی شیراز. دوای ئەم ڕووداوە، دەزگای دادوەری و ستادی گشتیی ھێزە چەکدارەکان لێپرسینەوەیان لە «شەھرام ڕۆستەمی» کرد، بەڵام پرسیاریان لە «محەممەد باقر قالیباف» نەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=نگار |یەکەم=خاطره |ڕێکەوت=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=روایت عجیب امیر شهرام رستمی از درگیری نظامی سپاه با ارتش بر سر زمینهای کشاورزی شیراز! - خاطره نگاری |ناونیشان=https://www.khaterenegari.com/main/%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%B9%D8%AC%DB%8C%D8%A8-%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D9%85%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%B1%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%86/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=http://web.archive.org/web/20250916015053/https://www.khaterenegari.com/main/%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%B9%D8%AC%DB%8C%D8%A8-%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D9%85%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%B1%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%86/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٦|ئیش=خاطره نگاری |زمان=fa-IR}}</ref> ===نامەی ھەڕەشە بۆ محەممەد خاتەمی=== وەک فەرماندەی ھێزی ئاسمانیی سوپای پاسداران لە کاتی [[خۆپیشاندانەکانی خوێندکارانی ئێران، تەممووزی ١٩٩٩|خۆپیشاندانەکانی خوێندکارانی ١٩٩٩]]، قالیباف یەکێک بوو لە ٢٤ فەرماندەی سوپای پاسداران کە نامەیەکی ھەڕەشەیان بۆ سەرۆک کۆماری چاکسازیخواز [[محەممەد خاتەمی]] نارد و تێیدا ڕایانگەیاندبوو کە ئەگەر ڕێگە بە بەردەوامیی خۆپیشاندانەکان بدرێت، ئەوا خۆیان کارەکان دەگرنە دەست. نامەکە سەرنجێکی زۆری ڕاکێشا، بە جۆرێک زۆر کەس وەک ھەڕەشەیەکی ڕاستەوخۆ بۆ سەر سەرۆکایەتیی کۆماری ئیسلامی لێکیان دایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Behnegarsoft.com |سەردێڕ=آفتاب - متن کامل نامه‌ی فرماندهان سپاه به خاتمی |ناونیشان=http://www.aftabnews.ir/vdcftjydw6de.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090611044911/http://www.aftabnews.ir/vdcftjydw6de.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی حوزەیرانی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=www.aftabnews.ir}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=BBCPersian.com |ناونیشان=https://www.bbc.com/persian/iran/story/2005/05/050530_a_mv_qalibaf |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=www.bbc.com}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{commons category|Mohammad Bagher Ghalibaf}} * {{وێبگەی فەرمی|http://ghalibaf.ir}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|ئێران}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١]] [[پۆل:خەڵکی مەشھەد]] [[پۆل:سیاسەتوانانی ئێرانی]] [[پۆل:سیاسەتوانانی کورد]] [[پۆل:شارەوانانی تاران]] [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی تاران]] nxg1voz6m09la3w9av4xv16yaa2j086 0 212621 1574813 1399657 2026-04-12T04:03:17Z CommonsDelinker 62 ئاڵوگۆڕی InfoboxHez.PNG لەگەڵ [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (لەلایەن [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] بە ھۆی:[[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things..) 1574813 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | map = | map_size = | type = ھاوپەیمانییەکی سەربازیی نافەرمی | status = چالاک | leader_title = | leader_name = | leader_name2 = | leader_name3 = | leader_title3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | location = {{ئاڵا|سووریا}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}}{{ھن}}{{ئاڵا|ئێران}}{{ھن}}{{ئاڵا|لوبنان}}{{ھن}}{{ئاڵا|فەلەستین}}{{ھن}}{{ئاڵا|یەمەن}} | name = تەوەری بەرگری | named_after = | map_caption = | purpose = [[دژە زایۆنیزم]]{{ھن}}دژایەتیی بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل و سعوودیە لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست{{ھن}}دژایەتیی [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://english.mojahedin.org/newsen/61627/Beware-Iran%27s-%27Axis-of-Resistance%27|سەردێڕ=Beware Iran's 'Axis of Resistance' &#124; People's Mojahedin Organization of Iran (PMOI/MEK)|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211031201920/https://english.mojahedin.org/newsen/61627/Beware-Iran%27s-%27Axis-of-Resistance%27|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | language = عەرەبی و فارسی | region = [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] | membership = '''سەرەکی''' {{Collapsible list |bullets=yes |title= |{{IRN}} * {{flagicon image|Flag of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg}} [[سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سوپای پاسداران]] * {{flagicon image|Flag of the Quds Force.svg}} [[ھێزی قودس]] |{{SYR}} * {{flagicon image|Flag of the Syrian Arab Armed Forces (1980–2024).svg}} [[Syrian Armed Forces|SAF]] * [[National Defence Force (Syria)|NDF]] * [[Baqir Brigade]] * {{flagicon image|PFLP-GC Flag.svg}} [[Popular Front for the Liberation of Palestine – General Command|PFLP-GC]] |{{LBN}} * {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[حیزبوڵڵای لوبنان]] |{{IRQ}} * {{flagicon image|Popular mobilization forces flag.png}} [[حەشدی شەعبی]] |{{YEM}} * {{flag|Houthis}} |{{PSE}} * {{flagicon image|Flag of al-Qassam Brigades.svg}} [[حەماس]] * {{flagicon image|Flag of the Islamic Jihad Movement in Palestine.svg}} [[Islamic Jihad Movement in Palestine|PIJ]] * {{flagicon image|}} [[Sabireen Movement]] |{{flagicon image|Flag of the Islamic Emirate of Afghanistan (2021- present).svg}} [[ئەفغانستان]] * {{flagicon image|Flag of the Islamic Emirate of Afghanistan (2021- present).svg}} [[میرنشینی ئیسلامیی ئەفغانستان]] }} }} {{multiple image | direction = vertical | width = 125 | footer = ئاڵای ئەندامانی تەوەری بەرگری | image1 = Flag of Iran.svg | alt1 = کۆماری ئیسلامیی ئێران | caption1 = [[ئێران|کۆماری ئیسلامیی ئێران]] | image2 = Flag of Syria.svg | alt2 = Syrian Arab Republic | caption2 =[[سووریا|کۆماری عەرەبیی سووریا]] | image3 = | alt3 = Hezbollah | caption3 = [[حیزبوڵڵای لوبنان]] | image4 = Popular mobilization forces flag.png | alt4 = حەشدی شەعبی | caption4 = [[حەشدی شەعبی]] | image5= Ansarullah Flag Vector.svg | alt5=Houthis | caption5= [[حووسییەکان]] (ئەنساروڵڵا) }} '''تەوەری بەرگری''' ({{بە فارسی|محور مقاومت}}، {{بە عەرەبی|محور المقاومة}}) زاراوەیەکە کە ئاماژەیە بە ھاوپەیمانییەکی سەربازیی دژە ڕۆژاوایی، دژە [[ئیسرائیل]]ی و دژە [[عەرەبستانی سعوودی|سعوودی]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Syria: Iran vows it will not allow Assad to fall|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/syria/9459321/Syria-Iran-vows-it-will-not-allow-Assad-to-fall.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢٢|ئیش=www.telegraph.co.uk|agency=telegraph|زمان=en}}</ref> بە نافەرمی بەرەیەکە لە نێوان ئێران و حکوومەتی بەشار ئەسەد لە [[سووریا]] و گرووپی [[حیزبوڵڵای لوبنان]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=WRAPUP 4-Iran backs Assad as Syrian forces choke off Aleppo|ناونیشان=http://in.reuters.com/article/syria-crisis-idINL6E8J6E9Q20120807/|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢٢|ئیش=Reuters|agency=[[ڕۆیتەرز]]|ڕێکەوت=٧ی ئابی ٢٠١٢|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230127053526/http://in.reuters.com/article/syria-crisis-idINL6E8J6E9Q20120807/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Drums of War: Israel and the “Axis of Resistance”|ناونیشان=https://www.crisisgroup.org/middle-east-north-africa/eastern-mediterranean/israelpalestine/drums-war-israel-and-axis-resistance|وێبگە=Crisis Group|بڵاوکەرەوە=گروپی نێودەوڵەتی قەیران|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢٢|زمان=en|ڕێکەوت=٢ی ئابی ٢٠١٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Staff|یەکەم١=the CNN Wire|سەردێڕ=Iran: Syria part of 'axis of resistance'|ناونیشان=http://www.cnn.com/2012/08/07/world/meast/syria-unrest/|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢٢|ئیش=CNN|ڕێکەوت=٧ی ئابی ٢٠١٢|زمان=en}}</ref> ھەروەھا میلیشیاکانی لایەنگری حکوومەتی سووریا، میلیشیا شیعەکانی [[عێراق]] کە بەشێکن لە [[حەشدی شەعبی]]، کە لەلایەن حکوومەتی عێراقەوە گەمارۆیان لەسەرە و بزووتنەوەی [[حووسییەکان]]ی یەمەن بە بەشێک لە ھاوپەیمانییەکە دادەنرێت. سەرەڕای جیاوازی ئایدۆلۆژیای ھاوپەیمانییەکە، بۆ نموونە بەعسی عەلمانی و ئیسلامیی شیعە، پێکەوە کاردەکەن بۆ دژایەتیکردنی چالاکییەکانی [[ناتۆ]] و [[ئیسرائیل]] و [[عەرەبستانی سعوودی]] لە ناوچەکەدا. == ئەمانەش ببینە == * [[سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] * [[قاسم سولەیمانی]] * [[حیزبوڵڵای لوبنان]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|ئیسلام|شیعە|عێراق|سووریا|فەلەستین|شەڕ|بەحرەین}} {{پۆلی کۆمنز|Axis of Resistance}} [[پۆل:تەوەری بەرگری]] [[پۆل:حیزبوڵڵای لوبنان]] [[پۆل:ئیسلامی شیعە و سیاسەت]] [[پۆل:سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] [[پۆل:پەیوەندییەکانی چین و ڕووسیا]] [[پۆل:پەیوەندییەکانی دەرەوەی ڕووسیا]] [[پۆل:ھاوپەیمانییە سەربازییەکان بە بەشداریی ئێران]] [[پۆل:ھاوپەیمانییە سەربازییەکان بە بەشداریی عێراق]] [[پۆل:ھاوپەیمانییە سەربازییەکان بە بەشداریی سووریا]] [[پۆل:ھاوپەیمانییە سەربازییەکان بە بەشداریی یەمەن]] [[پۆل:ململانێی بریکاریی ئێران و ئیسرائیل]] s2270hpnmnbi3o37oy6ix3g2c2gw4j5 0 213213 1574669 1574272 2026-04-11T12:05:18Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1574669 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس-جوگرافیا|وێنە= Ormancıların Emekleri Burada - panoramio.jpg}} '''یۆزگات''' ({{بە تورکی|Yozgat}}) شارێکی [[تورکیا]] و ناوەندی [[پارێزگای یۆزگات]]ە لە [[ھەرێمی ئاناتۆلیای ناوەندی]]. بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٩، ژمارەی دانیشتووانی قەزاکە ٤٢١،٢٠٠ کەسە کە ١٠٦،٢٨٠ کەس لە شاری یۆزگات دەژین.<ref name=geoh>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Turkey|ناونیشان=http://www.geohive.com/cntry/turkey.aspx?levels=Ic%2520Anadolu|ئیش=GeoHive|بڵاوکەرەوە=Johan van der Heyden|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071019035324/http://geohive.com/cntry/turkey.aspx?levels=Ic+Anadolu|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> == مێژوو == [[پەڕگە:Yozgat Clock Tower 3997.jpg|١٨٠پێکسڵ|وێنۆک|منارەی کاتژمێری یۆزگات]] ئەم ناوچەیەی دەوروبەری یۆزگات کە پێشتر بە بۆزۆک دەناسرا، شوێنی چەندین شارستانییەت بووە وەک [[پتێریا (کاپادۆکیا)|پتێریا]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1164095|سەردێڕ=ARASI YOZGAT İLİNİN SOSYO-KÜLTÜREL TARİHİ|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠٢٣|نووسەر=Derya BÜYÜKBAŞ|زمان=tr}}</ref> و [[کۆرنیاسپا]] (ڕۆژھەڵاتی یۆزگات).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://imperium.ahlfeldt.se/places/27590|سەردێڕ=E Yozgat - Digital Atlas of the Roman Empire|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠٢٣|نووسەر=Johan Åhlfeldt|زمان=en}}</ref> یەکەم ڕووپێوییەکان لە ساڵی ١٩٩٣ دەستیان پێکرد. لەو کاتەوە شوێنەوارناسان بێشومار پارچەی شوێنەوارییان دۆزیوەتەوە کە سەر بە ٥ شارستانییەتی کۆنی جیاوازی ناوچەکەن و ھەروەھا شوێنەوارگەلێک کە سەر بە ٥ سەردەمی جیاوازن - [[سەردەمی بڕۆنز|بڕۆنزی]]، [[ماوەی ھێلینیستی|ھێلینیستی]]، [[ھیتییەکان|ھیتی]]، [[سەردەمی مس|مس]] و [[سەردەمی بیزەنتینی]] سەروو. ھەڵکۆڵینی سەر زەوی و ڕووپێوی لەسەر پلاتۆی کەرکێنێس لەلایەن دکتۆر [[جیۆفری سەمەرز (شوێنەوارناس)|جیۆفری سەمەرز]]، کە شوێنەوارناسێکی بەریتانییە، ئەنجامدراون. وا بڕوادەکرێت پلاتۆکە ماڵی شاری ونبووی پتێریا بێت. گەڕان بەدوای ئەم شارە ونبووە و ھەروەھا پێکھاتەکانی تری جیھانی کۆن لە ساڵی ٢٠١٣ دەستی پێکرد، و پلان وایە تا مانگی ئابیش بەردەوام بێت. گەشتە زانستییەکە ڕووبەرێک دەگرێتەوە کە بە دیوار دەورە دراوە و زانراوە کە مێژووەکەی بۆ نزیکەی ٢٦٠٠ ساڵ لەمەوبەر دەگەڕێتەوە. بەپێی ڕاپۆرتە مێژووییەکان، پتێریا لە کاتی [[شەڕی پتێریا]] لە نێوان [[لیدیا|لیدییەکان]] و [[مادەکان]] وێرانکرا، سووتێنرا و چۆڵکرا. ئەم شەڕە لە کاتی خۆرگیرانێکدا لە ٢٨ی ئایاری ٥٨٥ پێش زایین کۆتایی ھات، و وەک «نیشانەیەک» لێکدرایەوە کە خوداوەندەکان دەیانەوێت شەڕەکە بوەستێت. شوێنێکی تری ھەڵکۆڵین لە ناوچەکەدا کە شایەنی باس بێت لە تەپۆڵکەی کوساکلویە. تیمێک بە سەرۆکایەتی دکتۆر ستیفانیا مازۆنی لە ساڵی ٢٠٠٨ەوە لەو شوێنەدا کار دەکەن، و وا بڕوادەکرێت کە شارستانییەتی ھیتی و ھەروەھا شاری زیپالاندا سەردەمانێک لە ناوچەکەدا بوونیان ھەبووە. وەک بەشێک لەم ھەڵکۆڵینانە، حەمامێکی ڕۆمانی ٢٠٠٠ ساڵە دۆزراوەتەوە کە دەوترێت بۆ چاککردنەوەی برینی خەڵک بەکارھێنراوە. شوێنەواری سەردەمەکانی ڕۆمانی، [[خانەدانی سەلجووقی|سەلجوقی]]، [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بیزەنتینی]] و [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]]ش لە ناوچەکەدا دۆزراونەتەوە. لەگەڵ ھەبوونی ئەوەندە مێژووە کە ھێشتا لە یەک شاردا ئاشکرا نەکراوە، [[شوێنەوارناس|شوێنەوارناسان]] بە ئومێدن لە چەند مانگی داھاتوودا شاکاری زیاتری جیھانی کۆن بدۆزنەوە. پێشتر سەلمێنراوە کە ناوچەکە شوێنی نیشتەجێبوونی چەندین شارستانییەت بووە کە مێژووەکەیان بۆ سەردەمی ڕۆمانی دەگەڕێتەوە. شوێنەوارناسان بە ئومێدن کە بتوانن لەگەڵ تێپەڕبوونی کاتدا پێکھاتە و نھێنیی زیاتری جیھانی کۆن بدۆزنەوە. دوای ئەوەی ناوەندی کارگێڕیی کۆنی ناوچەکە، [[تاڤیۆم]] (بویوکنەفەس)، وێران بوو، ناوەندێکی نوێ لەلایەن چاپانۆغڵوو، دامەزرێنەری بنەماڵەیەکی بەھێزی [[دەرەبەگ]] دروستکرا و ناوی نرا [[پارێزگای یۆزگات|بۆزۆک]].<ref>{{Cite EB1911 |wstitle=Yuzgat |volume=28 |page=947}}</ref> == جوگرافیا == شارۆچکەکە لە بەرزیی ٤,٣٨٠ پێ (١,٣٣٥ مەتر) ھەڵکەوتووە، دەکەوێتە ١٠٥ میل (١٧٠ کیلۆمەتر) لە ڕۆژھەڵاتی [[ئەنکەرە]]، لە نزیک سەری دۆڵێکی تەسک کە ڕێگای ئەنکەرە–سێواس پێیدا تێپەڕ دەبێت. وەک زۆربەی [[پلاتۆی ئەنادۆڵ]]، زەوییەکانی دەوروبەری یۆزگات بەھۆی نیشتەجێبوونی مرۆڤەوە لە ماوەی ھەزاران ساڵدا دارستانیان لێ بڕدراوە. ئەمەش وای کردووە کەشوھەوا و کەشەکە لە ھاوین و زستاندا سەخت بێت. بەڵام [[توورکیا]] ھەنگاوی گەورەی ناوە بۆ [[دووبارە چاندنەوەی دارستان|دووبارە چاندنەوەی دارستانەکان]] لە لانی کەم بەشێکی ناوچەکەدا. === کەشوھەوا === یۆزگات خاوەنی [[کەشوھەوای کیشوەری]]یە ([[پۆلێنکردنی ئاووھەوای کوپێن|کوپێن]]: ''Dsb''، [[پۆلێنکردنی کەشوھەوای تریوارتا|تریوارتا]]: ''Dc'') بە زستانی سارد و بەفراوی و ھاوینی گەرم و وشک. تێکڕای گەرمترین مانگ لە کاتی ڕۆژدا {{convert|26|C|0}}ـە. پلەکانی گەرمای زستان دەتوانن لە ئەوپەڕی وەرزەکەدا بۆ {{convert|-20|C|1}} دابەزن. {{Weather box |metric first= Yes |single line= Yes |location= یۆزگات (١٩٩١–٢٠٢٠، ئەوپەڕی پلەکان ١٩٢٩–٢٠٢٣) | Jan record high C = 15.4 | Feb record high C = 18.5 | Mar record high C = 25.0 | Apr record high C = 29.5 | May record high C = 31.4 | Jun record high C = 33.1 | Jul record high C = 38.8 | Aug record high C = 37.4 | Sep record high C = 35.4 | Oct record high C = 30.1 | Nov record high C = 22.9 | Dec record high C = 18.2 | year record high C = 38.8 | Jan high C = 2.8 | Feb high C = 4.7 | Mar high C = 9.1 | Apr high C = 14.5 | May high C = 19.5 | Jun high C = 23.6 | Jul high C = 27.1 | Aug high C = 27.5 | Sep high C = 23.7 | Oct high C = 17.8 | Nov high C = 10.7 | Dec high C = 4.9 | year high C = 15.5 | Jan mean C = -1.3 | Feb mean C = -0.1 | Mar mean C = 3.7 | Apr mean C = 8.8 | May mean C = 13.4 | Jun mean C = 17.2 | Jul mean C = 20.3 | Aug mean C = 20.6 | Sep mean C = 16.6 | Oct mean C = 11.5 | Nov mean C = 5.0 | Dec mean C = 0.7 | year mean C = 9.7 | Jan low C = -4.8 | Feb low C = -4.1 | Mar low C = -0.8 | Apr low C = 3.5 | May low C = 7.8 | Jun low C = 11.3 | Jul low C = 13.8 | Aug low C = 14.2 | Sep low C = 10.4 | Oct low C = 6.3 | Nov low C = 0.5 | Dec low C = -2.6 | year low C = 4.6 | Jan record low C = -23.7 | Feb record low C = -24.4 | Mar record low C = -20.6 | Apr record low C = -12.6 | May record low C = -3.0 | Jun record low C = -0.4 | Jul record low C = 3.0 | Aug record low C = 3.7 | Sep record low C = -2.4 | Oct record low C = -6.8 | Nov record low C = -18.5 | Dec record low C = -20.2 | year record low C = -24.4 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 66.4 | Feb precipitation mm = 58.1 | Mar precipitation mm = 70.7 | Apr precipitation mm = 58.4 | May precipitation mm = 68.8 | Jun precipitation mm = 47.1 | Jul precipitation mm = 12.8 | Aug precipitation mm = 16.9 | Sep precipitation mm = 22.0 | Oct precipitation mm = 40.4 | Nov precipitation mm = 57.4 | Dec precipitation mm = 76.7 | year precipitation mm = 595.7 | Jan precipitation days = 13.93 | Feb precipitation days = 13.33 | Mar precipitation days = 13.93 | Apr precipitation days = 13.27 | May precipitation days = 13.9 | Jun precipitation days = 10.2 | Jul precipitation days = 3.2 | Aug precipitation days = 2.83 | Sep precipitation days = 4.67 | Oct precipitation days = 8.23 | Nov precipitation days = 8.63 | Dec precipitation days = 13.7 | year precipitation days = | Jan humidity = 78.6 | Feb humidity = 74.9 | Mar humidity = 69.9 | Apr humidity = 65.1 | May humidity = 65.0 | Jun humidity = 62.8 | Jul humidity = 57.2 | Aug humidity = 56.9 | Sep humidity = 58.6 | Oct humidity = 66.1 | Nov humidity = 71.6 | Dec humidity = 78.0 | year humidity = 67.0 | Jan sun = 95.2 | Feb sun = 117.4 | Mar sun = 156.2 | Apr sun = 194.4 | May sun = 242.9 | Jun sun = 282.7 | Jul sun = 328.0 | Aug sun = 317.0 | Sep sun = 249.4 | Oct sun = 194.2 | Nov sun = 143.8 | Dec sun = 86.8 | year sun = 2408.0 | Jand sun = 3.1 | Febd sun = 4.3 | Mard sun = 5.1 | Aprd sun = 6.5 | Mayd sun = 7.9 | Jund sun = 9.6 | Juld sun = 10.7 | Augd sun = 10.4 | Sepd sun = 8.5 | Octd sun = 6.4 | Novd sun = 4.9 | Decd sun = 2.9 | yeard sun = 6.7 |source 1 = [[دەزگای کەشناسیی دەوڵەتی توورکیا]]<ref name ="TSMS">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://www.mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=H&m=YOZGAT |سەردێڕ= Resmi İstatistikler: İllerimize Ait Mevism Normalleri (1991–2020) |بڵاوکەرەوە= Turkish State Meteorological Service |زمان= tr |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی ئابی ٢٠٢١}}</ref> | source 2 = [[ڕێکخراوی نیشتمانیی زەریا و بەرگەھەوا|NOAA]] (humidity, sun 1991-2020)<ref name="WMONormals">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Turkiye/CSV/Yozgat_17140.csv |سەردێڕ= World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020 — Yozgat |بڵاوکەرەوە= National Oceanic and Atmospheric Administration |ڕێکەوتی سەردان= ١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> }} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Commons category|Yozgat}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|تورکیا|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}} [[پۆل:پارێزگای یۆزگات]] [[پۆل:شارەکانی تورکیا]] 1b7rceebkzaxnktle4pqsho5hlylz36 0 213404 1574667 1574278 2026-04-11T12:04:58Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1574667 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''نەڤشەھیر''' شارێکە و قەزای پایتەختی [[پارێزگای نەڤشەھیر]]ە لە [[ھەرێمی ئاناتۆلیای ناوەندی]] [[تورکیا]]. بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٠ ژمارەی دانیشتووانی قەزاکە ١١٧ ھەزار و ٨٩٠ کەسە کە ٨٥ ھەزار و ٦٣٤ کەس لە شاری نەڤشەھیر دەژین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.geohive.com/cntry/turkey.aspx?levels=Ic%20Anadolu|سەردێڕ=Statistical information on Turkey's administrative units|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠٠٨|نووسەر=GeoHive}}</ref>ڕووبەری قەزاکە ٥٣٥ کم٢ (٢٠٧ میل چوارگۆشە) دەگرێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.statoids.com/ytr.html|سەردێڕ=Statistical information on districts of Turkey|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠٠٨|نووسەر=Statoids}}</ref> == مێژوو == [[پەڕگە:Göreme OpenAir Museum Dunkle Kirche 1 11 2004.jpg|وێنۆک|فرێسکۆکانی [[مەسیح پانتۆکراتۆر]] لەسەر سەقفی کڵێسای تاریک لە [[مۆزەخانەی کراوەی گۆرێمێ]]، لە نزیک نەڤشەھیر]] [[پەڕگە:Cappadocia Aerial View (6998755984).jpg|وێنۆک|دیمەنی [[کاپادۆکیا]] لە پارێزگای نەڤشەھیر]] === پێش مێژوو و مێژووی کۆن === [[ھیتییەکان]] بۆ یەکەمجار نیشتەجێبوونی نیسایان لەسەر بناری کێوی کاھوەجی دامەزراند، کە دەکەوێتە نیشتەجێبوونی ئێستای نار، لە دۆڵی [[کزیلیرماک (ڕووبار)|کزیلیرماک]] ([[ڕووباری قزل ئیرماق|ڕووباری ھالیس]]ی کۆن). نیشتەجێبوونەکە دواتر بە سۆواندا و سێیاندۆس ناسرا. ئەم شارۆچکەیە لەگەڵ ناوچەکەدا، لە دەوروبەری سەدەی ھەشتەمی پێش زایین کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆرییەتیی [[ئاشوور]]، و دواتر لەلایەن [[مادەکان]] و پاشان لەلایەن [[فارسەکان]]ەوە لە سەردەمی ئیمپراتۆر [[کورووشی مەزن]] لە ساڵی ٥٤٦ی پێش زایین حوکم کرا. لە ساڵی ٣٣٣ی پێش زایین، [[ئەسکەندەری مەزن]] فارسەکانی تێکشکاند و دوای مردنی ئەو، ناوچەی دەوروبەری کەوتە ژێر دەسەڵاتی بنەماڵەی [[ئاریاراسێس (ڕوونکردنەوە)|ئاریاراسێس]] بە ناوەندی [[مازاکا (قەیسەرییە)|مازاکا]] ([[قەیسەری]]ی ئێستا). شانشینی کاپادۆکیا لە سەردەمی ئیمپراتۆر [[تیبێریوس]]دا بوو بە پارێزگایەکی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم]]. === مێژووی سەدەکانی ناوەڕاست === ئەو شارە ژێر زەوییانەی کە لە دەوروبەری نەڤشەھیر دۆزراونەتەوە، ڕەنگە لە بنەڕەتدا بۆ ڕزگاربوون لە چەوساندنەوەی دەسەڵاتدارە [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم|ڕۆمانییە]] بتپەرستەکان دروست کرابێت، ھەرچەندە ھەندێکی تر پێیان وایە مێژووەکەیان بۆ سەردەمی ھیتییەکان دەگەڕێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Derinkuyu: Mysterious underground city in Turkey found in man's basement |ناونیشان=https://bigthink.com/strange-maps/derinkuyu-underground-city/ |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٢|وێبگە=Big Think |زمان=en-US}}</ref> زۆرێک لە کڵێساکان، کە لەناو بەردەکاندا تاشراون، مێژووەکەیان بۆ ئەم ساڵانە سەرەتاییانەی مەسیحییەت دەگەڕێتەوە. تەنانەت کاتێک سیۆدۆسیۆسی یەکەم مەسیحییەتی کردە ئایینی فەرمیی ئیمپراتۆرییەت، ئەشکەوتەکان پاراستنیان بۆ خەڵکی ناوچەکە دابین دەکرد لە کاتی ھێرشەکانی فارسە [[ساسانییەکان]] لە دەوروبەری ساڵی ٦٠٤ی زایینی و لەلایەن [[خەلافەتی ئیسلامی]]یەوە لە ساڵی ٦٤٧ی زایینی بەدواوە. کاتێک [[وێنەشکێنی]] بوو بە سیاسەتی دەوڵەت لە ئیمپراتۆرییەتیی [[بیزەنتی]]دا، دیسانەوە ئەشکەوتەکانی دەوروبەری نەڤشەھیر بوونە پەناگە بۆ ئەوانەی لە چەوساندنەوە ڕادەکردن. نەڤشەھیر بە درێژایی زۆربەی سەردەمەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی]] و [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم|ڕۆما]] بە «نیپۆلیس» (بە واتای «شاری نوێ» بە [[زمانی یۆنانی]] دێت) دەناسرا. قەڵای سەر گردەکە لە ناوەڕاستی نەڤشەھیر مێژووەکەی بۆ سەردەمی بیزەنتین دەگەڕێتەوە، کاتێک ناوچەکە لە ھێڵی پێشەوەی شەڕە (پیرۆزەکان) بوو دژی خەلافەتی ئیسلامی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=fibhaber.com |سەردێڕ=Nevşehir Kalesi tarihe ışık tutuyor |ناونیشان=https://www.fibhaber.com/yasam/nevsehir-kalesi-tarihe-isik-tutuyor-h106697.html |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٢|وێبگە=fibhaber.com |زمان=tr}}</ref> لە [[شەڕی مەلازگرد]] ([[مەلازگرد]]ی ئێستا) لە ساڵی ١٠٧١ی زایینی، ئیمپراتۆری بیزەنتین [[ڕۆمانۆسی چوارەم]] لەلایەن سوڵتانی سەلجووقی [[ئەلپ ئەرسلان]] تێکشکێندرا کە بووە ھۆی داگیرکردنی ئەنادۆڵ لەلایەن سەلجووقییەکانەوە تا ساڵی ١٠٧٤. لەگەڵ تەواوی ناوچەکە، نەڤشەھیر بوو بە بەشێک لە [[سوڵتانییەتی ڕۆم|سەڵتەنەتی ڕوومی سەلجووقی]]، پاشان لە ساڵی ١٣٢٨ کەوتە ژێر دەسەڵاتی بنەماڵەی [[قەرەمانییەکان]] و لە کۆتاییدا لە دەوروبەری ساڵی ١٤٨٧ی زایینی کەوتە ژێر دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] کاتێک ناوی گۆڕدرا بۆ مووشکارا. تا سەرەتای سەدەی ١٨ەم بە بێبایەخی مایەوە. === مێژووی نوێ === [[پەڕگە:Kayaşehir (cropped).jpg|وێنۆک|کایاشەھیر و دەوروبەری وەک لە [[قەڵای نەڤشەھیر]]ەوە دەبینرێت]] شاری ئێستا قەرزاری دامەزراندنیەتی لەوەی پێی دەوترێت [[سەردەمی لالە]] بۆ [[وەزیری گەورە|وەزیری مەزن]] و زاوای سوڵتان [[ئەحمەدی سێیەم]]، [[نەڤشەھیرلی داماد ئیبراھیم پاشا]] کە لە مووشکارا لەدایک بووە و دواتر گرنگییەکی زۆری بە فراوانکردنی داوە. گوندە بچووکەکە کە تەنھا ١٨ خانووی ھەبوو، پێشتر لەژێر کارگێڕیی [[قەزا]]ی [[ئورگووپ]]دا بوو، بە خێرایی گۆڕدرا بە دروستکردنی مزگەوتەکان (مزگەوتی کورشونلوو)، کانییەکان، [[خوێندنگە]]کان، چێشتخانە گشتییەکان، کاروانسەراکان و گەرماوەکان، و ناوەکەی لە مووشکاراوە گۆڕدرا بۆ «نەڤشەھیر» (بە واتای «شاری نوێ» دێت بە [[زمانی فارسی|فارسی]] و [[زمانی تورکیی عوسمانی|تورکیی عوسمانی]]). لە ساڵی ١٧٣٠ وەزیری مەزن لەلایەن یاخیبووانەوە لە ئەستەمبوڵ تیرۆر کرا بەڵام تا ئەو کاتە نەڤشەھیر بە تەواوی وەک شارۆچکەیەک جێگیر ببوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Nevşehirli Damat İbrahim Paşa |ناونیشان=http://www.biyografya.com/biyografi/12724 |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٢|وێبگە=www.biyografya.com |زمان=en}}</ref> بەگوێرەی سەرژمێریی گشتیی عوسمانیی ١٨٨١/٨٢–١٨٩٣، [[قەزا]]ی نەڤشەھیر کۆی گشتیی دانیشتووانی ٣٩٬٨٢٢ کەس بووە، کە پێکھاتبوو لە ٣٠٬٣٧٠ موسڵمان، ٨٬٩١٨ [[یۆنانییەکانی عوسمانی|یۆنانییەکان]]، ٤٧٧ [[ئەرمەنییەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|ئەرمەنییەکان]]، ٣٦ [[کڵێسای کاسۆلیک|کاسۆلیکەکان]] و ٢١ [[پڕۆتێستانت|پڕۆتێستانتەکان]].<ref>[[Kemal Karpat]] (1985), [https://kupdf.net/downloadFile/59e4a7b908bbc56144e653d7 Ottoman Population, 1830-1914, Demographic and Social Characteristics], [[The University of Wisconsin Press]], p. 142-143</ref> بەپێی مەرجەکانی [[ڕێککەوتننامەی ئاڵوگۆڕی دانیشتووانی یۆنانی و تورکی]] لە ساڵی ١٩٢٣، کۆمەڵگەی [[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی یۆنانی|ئۆرسۆدۆکسی یۆنانی]]ی نەڤشەھیر ئاڵوگۆڕ کرا بە موسڵمانانی گوندەکانی [[ئۆینۆی، کاستۆریا|ئۆسیانی]]، [[کۆمنینادێس|سیاکی]] و [[دیپۆتامیا|رێڤانی]] لە [[کاستۆریا (یەکەی ناوچەیی)|کاستۆریا]] لە مەقدوونیای ڕۆژاوا، [[یۆنان]]. [[پەڕگە:NevsehirKalesi.jpg|وێنۆک|دیمەنی ئاسمانیی بەسەر [[قەڵای نەڤشەھیر]]]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|تورکیا|جوگرافیا}} {{پۆلی کۆمنز|Nevşehir}} [[پۆل:شارەکانی تورکیا|نەڤشەھیر]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای نەڤشەھیر]] rmautv9kj1ygwqdvvu9epaaq12glrel 0 213438 1574660 1574538 2026-04-11T12:03:06Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1574660 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''مودورنو''' شارۆچکەیەکی بچووکە و قەزایەکی [[پارێزگای بۆڵو]]یە لە ناوچەی دەریای ڕەشی [[تورکیا]] و ٥٢ کم لە باشووری ڕۆژاوای شاری بۆلو دوورە. ڕووبەرەکەی ١٣٤٩ کیلۆمەتر دووجایە ژمارەی دانیشتووانەکەی (٢٠١١) ٢٠٥٢٨ کەسە کە ٤٩٣٦ کەسیان لە شارۆچکەی مودورنو دەژین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Adrese Dayali Nüfus Kayit Sİstemİ (ADNKS) Verİ Tabani: İlçelere göre il/ilçe merkezi ve belde/köy nüfusu – 2011 (Bolu il) (Address Based Population Registration System (ABPRS) Data Base: By districts by province / district centers and towns / rural population – 2011 (Bolu Province))|ساڵ=٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Turkish Statistical Institute|ناونیشان=http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&ENVID=adnksdb2Env&report=wa_turkiye_ilce_koy_sehir.RDF&p_il1=14&p_kod=1&p_yil=2011&p_dil=1&desformat=html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121027171125/http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&ENVID=adnksdb2Env&report=wa_turkiye_ilce_koy_sehir.RDF&p_il1=14&p_kod=1&p_yil=2011&p_dil=1&desformat=html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٢}}</ref> == مێژوو == شارۆچکەکە مێژوویەکی دوورودرێژی ھەیە و ناوی مودورنو لە شازادەی [[بیزەنتی]] «مۆدرینێ» (Μωδρηνή لە [[یۆنانی]] بیزەنتیدا) وەرگیراوە، و پاشماوەی قەڵا بیزەنتییەکە تا ئێستاش لە سەرووی شارۆچکەکەوە دەبینرێت. لە سەدەی ھەشتەمی زایینیدا، ھێزەکانی دەستبەسەرداگرەری بیزەنتی [[ئارتاباسدۆس]]، بە فەرماندەیی کوڕەکەی [[نیکیتاس (کوڕی ئارتاباسدۆس)|نیکیتاس]]، لەم شوێنە یان نزیک ئەم شوێنە لەلایەن سوپای ئیمپراتۆری یاسایی [[کۆنستانتینی پێنجەم]] شکستیان پێھێندرا، پێش ئەوەی جارێکی تر لە [[ئوسکودار|کریسۆپۆلیس]] شکست بھێنن، ھەمان ئەو شوێنەی کە [[کۆنستانتینی مەزن]] ڕکابەرە ڕۆژھەڵاتییەکەی خۆی [[لیسینۆس]]ی لێ بەزاند. لە کۆتایی سەدەی ١٩ و سەرەتای سەدەی ٢٠دا، مودورنو بەشێک بوو لە [[ویلایەتی قەستەمونی]]ی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]. ئەمە ناوچەیەکی سەرنجڕاکێشی دارستان و شاخە. مودورنو خۆی شارۆچکەیەکی مێژووییە و ژمارەیەک خانووی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] بە باشی پارێزراوی تێدایە. بەشێک لە ناوەندی شارۆچکەکە وەک ناوچەی پاراستنی مێژوویی («Kentsel Sit Alanı») ناسێنراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر=Koçan, Nurhan |ساڵ=٢٠١١|سەردێڕ= Mudurnu (Bolu) Kentsel Sit Alanı Üzerine Bir Araştırma (Research on the Urban Conservation Area for Mudurnu (Bolu)) |زمان=tr |journal= Orman Fakültesi Dergisi (Journal of Forestry Faculty)|بەرگ= ١١|issue= 1|پەڕەکان= ٤٤&ndash;٥١|بڵاوکەرەوە= Kastamonu University|ناونیشان= http://www.kastamonu.edu.tr/Files/File/ormanDergi/2011May%C4%B1s11_1/44-51.pdf|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢}}</ref> لە ساڵی ١٩٢٠دا، لە کاتی ھەوڵی [[بزووتنەوەی نەتەوەیی تورکیا|نەتەوەیییەکان]] بۆ کۆنترۆڵکردنی وڵات، [[ئیبراھیم چۆلاک (ئەفسەر)|ئیبراھیم چۆلاک]] لەگەڵ ھێزە میللییە دڵسۆزەکانی [[باب ئەلعالی]]یان بۆ ماوەی سێ ڕۆژ، لە ١٣ تا ١٥ی ئایار، گەمارۆدا پێش ئەوەی شارۆچکەکە بگرن. == ئابووری == تا ساڵی ٢٠٠٢ کاتێک مایەپووچ بوو، ئابووری ناوخۆیی زۆر پشتی بە کۆمپانیای «مریشکی مودورنو» (Mudurnu Tavuk) دەبەست، کە یەکێک بوو لە گەورەترین بەرھەمھێنەرانی پەلەوەر و زنجیرە چێشتخانە خێراکان لە [[تورکیا]]. پەیکەرێکی گەورەی مریشک لە قەراغی شارۆچکەکەدا ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر=Şahin, Şükran|سەردێڕ=Mudurnu’ya: Doğa, Kültür ve Tarihin Kucaklaştığı Yer (Mudurnu: Where Nature, Culture and History meet)|زمان=tr|ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠١٢|newspaper=Gezi Alemi|ناونیشان=http://www.gezialemi.com/GeziAyrinti.asp?ID=433&SAYFA=1|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121005155139/http://www.gezialemi.com/Yazdir.asp?ID=433&SAYFA=2|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دوای داخرانی کارگەی چاککردنی مریشک لە ساڵی ٢٠٠٢دا، ژمارەیەکی بەرچاو لە خەڵک شارۆچکەکەیان بەجێھێشت بۆ کارکردن لە شوێنەکانی تر<ref name="Güler">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر=Güler, Eren|سەردێڕ=Mudurnu Piliç hayata dönüyor (Chicken Mudurnu coming to life)|newspaper=Hürriyet Ekonomi|ڕێکەوت=١٠ی ئایاری ٢٠١٠|ناونیشان=http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/14668884.asp|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100513023512/http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/14668884.asp|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئایاری ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و دانیشتووانە ماوەکە دەستیان کرد بە وەبەرھێنان لە ڕێکخستن و نۆژەنکردنەوەی شارە کۆنەکە بە مەبەستی ڕاکێشانی گەشتیاران و سەردانکەرانی کۆتایی ھەفتە. زۆرێک لە خانووە کۆنەکان ئێستا چێشتخانەن کە چێشتی ناوخۆیی پێشکەش دەکەن. لە ساڵی ٢٠٠٧دا وەک بەشێک لە ھەڵوەشاندنەوەی «مریشکی مودورنو» ناوی براندەکە بە پاک چیکن (Pak Tavuk) فرۆشرا، کە لە ژێر ئەو ناوەدا مریشکیان بەرھەم دەھێنا، بەڵام نەک لە مودورنو.<ref name="Güler" /> لە سەرەتای ساڵی ٢٠١٠دا پاک چیکن کارگەیەکی بەستنی مریشکی لە مودورنو کردەوە، کە تا ناوەڕاستی ساڵی ٢٠١٠ ٣٥٠ کەسی دامەزراند.<ref name="Güler" /> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|تورکیا|جوگرافیا}} {{پۆلی کۆمنز|Mudurnu}} [[پۆل:پارێزگای بۆڵو]] 4cga2nej83hctjdiukd1h9zb3rnyjav 0 213523 1574659 1574543 2026-04-11T12:02:56Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1574659 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''گوموش ھانە''' یان '''گوموشخانە''' شار و قەزای پایتەختی [[پارێزگای گوموشخانە]] لە [[ھەرێمی دەریای ڕەش]]ی [[تورکیا]]. شارەکە بەدرێژایی ڕووباری ھەرشیت دایە لە بەرزییەکەی ٥ ھەزار پێ (١٥٠٠ م)، نزیکەی ٤٠ میل (٦٤ کیلۆمەتر) لە باشووری ڕۆژاوای [[ترابزۆن]]ەوە دوورە. بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٠ ژمارەی دانیشتووانی ناوەندی شارستانی گوموشانە ٢٨ ھەزار و ٦٢٠ کەسە. ڕووبەری قەزاکە ١٧٨٩ کیلۆمەتر دووجایە (٦٩١ میل چوارگۆشە),<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.statoids.com/ytr.html|سەردێڕ=Statistical information on districts of Turkey|ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨|نووسەر=Statoids}}</ref> و شارەکە لە بەرزی ١١٥٣ م (٣٧٨٣ پێ) دایە. == مێژوو == پێشنیار دەکرێت کە تیای کۆن ({{lang|grc|Θεία}} بە [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]]، نیشتەجێبوونێکی سەردەمەکانی [[ڕۆمانی کۆن|ڕۆمان]]، کۆتایی ڕۆمان و [[بیزەنتی]]) {{convert|4|mi|abbr=on}} لە ڕۆژاوای گوموشخانەی مۆدێرن، لە بێشکڵیسەی مۆدێرن ھەڵکەوتبێت. لە سەردەمی بێزەنتیدا، شارۆچکەیەک بە ناوی «تزانیکا» یان «تزانزاکۆن» ({{lang|grc|Τζάνιχα, Τζάντζακον}} لە [[یۆنانیی سەدەکانی ناوین|یۆنانیی بیزەنتیدا]]) ھەبووە کە بە واتای خاکی گەلی زان / لاز دێت، کە پێدەچێت {{Convert|2|mi|km|abbr=out}} لە ڕۆژاوای گوموشخانە ھەڵکەوتبێت. بەڵام ناوچەکە دوای سەدەکانی ٧ەم–٩ەم بە لازی نەمایەوە. <ref>Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map by Map directory, p.1237.</ref><ref>[[پڕۆکۆپیۆسی قەیسەری]]، ''Περί Κτισμάτων''، [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/H/Roman/Texts/Procopius/Buildings/3*.html کتێبی C، 7].</ref> لە دەوروبەری ساڵی ٨٤٠ی زایینیدا، ناوچەکە خرایە ناو ویلایەتی نوێی ڕۆمانی (بێزەنتی) [[خاڵدیا]] (Χαλδία).{{sfn|Kiminas|2009|pp=105}} دواتر لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی تەرابزۆن]]ی بێزەنتییەوە فەرمانڕەوایی دەکرا. لە ماوەی ساڵانی عوسمانیدا، [[سەنجەق]]ی گوموشخانە کەوتە ژێر کارگێڕیی یەک لە دوای یەکی [[ویلایەتی ڕووم، ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|ویلایەتی ڕووم]]، [[ویلایەتی ئەرزڕۆم]] و ویلایەتی تەرابزۆن، و دابەشکرابوو بۆ چوار [[قەزا]]: گوموشخانە، [[تۆرول]] (پایتەختەکەی ئارداسا)، [[شیران]] (شێریانا)، و [[کەلکیت]] (کەلتیک). ئەو سەنجەقەی کە گوموشخانەی تێدا ھەڵکەوتبوو لە قۆناغێکدا ٣٧ کانی [[قوڕقوشم]]ی زیودار و شەش کانی [[مس]]ی لەخۆ گرتبوو.{{citation needed|date=May 2015}} ھیچ بەڵگەیەک نییە کە ئەم کانزایانە لە سەردەمی بێزەنتییەکاندا بەکارھێنرابن. سەبارەت بە ناوی شارەکە لە سەردەمی [[عوسمانی]]دا، دانیشتووانە یۆنانی زمانەکە ناوی گوموشخانەیان (Γκιμισχανά و Κιουμουσχανά) بەکاردەھێنا بەڵام، لە دەیەکانی یەکەمی سەدەی ١٩دا، ناوی [[ناوی یۆنانی|یۆنانی]] '''ئارگیرۆپۆلی''' (Αργυρόπολις، لە argyros «زیو» و polis «شار») بەکاردەھێنرا.<ref>Terezakis Yorgos, [http://www.ehw.gr/l.aspx?id=10204 ''Diocese of Chaldia (Ottoman Period)''], Encyclopaedia of the Hellenic world, Asia Minor.</ref> دوای ئاڵوگۆڕی دانیشتووان لە ساڵی ١٩٢٣ زۆرێک لە دانیشتووانە [[یۆنانییە عوسمانییەکان|یۆنانییەکان]] چوونە [[ئارگیرۆپۆلی|شارۆچکە ھەمنەوەکە]] لە [[ئەتیکا]]، [[یۆنان]]. == جوگرافیا == [[پەڕگە:Örümcek_ormanları-1.JPG|وێنۆک|دارستانی ئۆرومچەک لە گوموشخانە]] [[پەڕگە:29800_Zigana-Torul-Gümüşhane,_Turkey_-_panoramio.jpg|وێنۆک|زیگانا تۆرول لە گوموشخانە]] گوموشخانە بە چیا بەرزەکان دەورە دراوە، چیای زیگانا-تەرابزۆن لە باکوور، چیای چیمەن لە باشوور، چیای [[گێرەسوون]] لە ڕۆژاوا و چیای پولوور و سۆغانڵێ لە ڕۆژھەڵات. شاخەوانی وەرزشێکی بەناوبانگە لەم چیایانەدا. [[چیای زیگانا]] ناوەندێکی خلیسکێنەی لەسەرە و شوێنێکی گەشتیاریی ناسراوە بۆ وەرزشە زستانییەکان. لوتکەی ئەبداڵ مووسا (٣٣٣١ م.) بەرزترین لوتکەیە لە ناویدا. دارە سەرەکییەکانی ناو دارستانەکان بریتین لە سنەوبەری سکۆتلەندی و سنەوبەری ڕاست، و زۆر ئاژەڵ و باڵندە لە ناوچەکەدا ھەن. زۆر دەریاچە ھەن وەک کارانڵێق گۆڵ، بێش گۆلەر، ئارتەبێل گۆلوو، کارا گۆلەر کە لە لوتکەی [[چیای گاڤوورداغی]] ھەن، و وەک پارکی سروشتی پارێزراون. ھەموو ئەم چیایانە ٥٦٪ی ڕووبەری پارێزگای گوموشخانە پێکدەھێنن. === کەشوھەوا === گوموشخانە خاوەنی [[کەشوھەوای کیشوەریی شێدار]]ە ([[پۆلێنکردنی ئاووھەوای کوپێن]]: Dsb، ھاوسنوور لەگەڵ Dfb، یان پۆلێنکردنی کەشوھەوای تریوارتا: Dc) لەگەڵ زستانی سارد و بەفراوی و ھاوینی گەرم. لە گەرمەی ھاویندا؛ [[تەممووز]] و [[ئاب]]، پلەکانی گەرما لە نیوەڕۆدا بەزۆری لە ٢٨ پلەی سەدی تێدەپەڕن، شەوانی ھاوین مەیلی زۆر ساردبوونیان ھەیە بەھۆی سیفەتی کیشوەریی گوموشخانە، و لە زستاندا پلەکانی گەرما بەزۆری بۆ -١٠ پلەی سەدی دادەبەزن و تەنانەت ناوبەناو بۆ -٢٠ پلەی سەدیش دادەبەزن. بەرزترین پلەی گەرمای تۆمارکراو: {{Convert|41.1|C|F|abbr=on}} لە ٢ی ئابی ٢٠١٧<br>نزمترین پلەی گەرمای تۆمارکراو: {{Convert|-25.7|C|F|abbr=on}} لە ٢٢ی شوباتی ١٩٨٥<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=A&m=GUMUSHANE |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢٤|سەردێڕ=İllerimize Ait Genel İstatistik Verileri |وێبگە=mgm.gov.tr |بڵاوکەرەوە=Meteoroloji Genel Müdürlüğü |no-pp=y |زمان=Turkish}}</ref> {{Weather box |metric first= Yes |single line= Yes |collapsed = y |location= گوموشخانە (١٩٩١–٢٠٢٠، بەرز و نزمییەکان ١٩٦١–٢٠٢٣) | Jan record high C = 15.5 | Feb record high C = 18.0 | Mar record high C = 24.0 | Apr record high C = 29.0 | May record high C = 34.4 | Jun record high C = 36.2 | Jul record high C = 41.0 | Aug record high C = 41.1 | Sep record high C = 37.7 | Oct record high C = 32.0 | Nov record high C = 22.3 | Dec record high C = 19.2 | year record high C = 41.1 | Jan high C = 3.4 | Feb high C = 5.7 | Mar high C = 10.3 | Apr high C = 16.2 | May high C = 21.2 | Jun high C = 25.4 | Jul high C = 28.7 | Aug high C = 29.5 | Sep high C = 25.6 | Oct high C = 19.5 | Nov high C = 10.7 | Dec high C = 5.2 | year high C = 16.8 | Jan mean C = -1.4 | Feb mean C = -0.2 | Mar mean C = 4.0 | Apr mean C = 9.2 | May mean C = 13.6 | Jun mean C = 17.3 | Jul mean C = 20.3 | Aug mean C = 20.6 | Sep mean C = 16.8 | Oct mean C = 11.8 | Nov mean C = 4.9 | Dec mean C = 0.6 | year mean C = 9.8 | Jan low C = -5.2 | Feb low C = -4.8 | Mar low C = -0.9 | Apr low C = 3.4 | May low C = 7.4 | Jun low C = 10.9 | Jul low C = 13.8 | Aug low C = 14.2 | Sep low C = 10.3 | Oct low C = 6.3 | Nov low C = 0.5 | Dec low C = -3.0 | year low C = 4.4 | Jan record low C = -23.6 | Feb record low C = -25.7 | Mar record low C = -22.6 | Apr record low C = -11.0 | May record low C = -2.8 | Jun record low C = 1.8 | Jul record low C = 4.5 | Aug record low C = 4.9 | Sep record low C = -1.0 | Oct record low C = -4.8 | Nov record low C = -15.0 | Dec record low C = -21.0 | year record low C = -25.7 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 35.0 | Feb precipitation mm = 33.4 | Mar precipitation mm = 46.7 | Apr precipitation mm = 59.0 | May precipitation mm = 68.3 | Jun precipitation mm = 46.2 | Jul precipitation mm = 14.0 | Aug precipitation mm = 14.2 | Sep precipitation mm = 25.2 | Oct precipitation mm = 46.1 | Nov precipitation mm = 41.9 | Dec precipitation mm = 35.9 | year precipitation mm = 465.9 | Jan precipitation days = 11.27 | Feb precipitation days = 11.03 | Mar precipitation days = 13.67 | Apr precipitation days = 13.83 | May precipitation days = 15.9 | Jun precipitation days = 10.4 | Jul precipitation days = 4.13 | Aug precipitation days = 4.2 | Sep precipitation days = 6.07 | Oct precipitation days = 9.63 | Nov precipitation days = 9.23 | Dec precipitation days = 11.17 | year precipitation days = 120.5 | Jan humidity =69.5 | Feb humidity =66.5 | Mar humidity =63.6 | Apr humidity =61.8 | May humidity =63.7 | Jun humidity =63.3 | Jul humidity =61.2 | Aug humidity =61.3 | Sep humidity =61.2 | Oct humidity =64.9 | Nov humidity =67.8 | Dec humidity =70.5 | year humidity = | Jan sun = 27.4 | Feb sun = 101.6 | Mar sun = 141.7 | Apr sun = 176.8 | May sun = 223.4 | Jun sun = 260.5 | Jul sun = 302.0 | Aug sun = 286.7 | Sep sun = 224.6 | Oct sun = 161.4 | Nov sun = 61.0 | Dec sun = 18.3 | year sun = 1985.4 | Jand sun = 1.0 | Febd sun = 3.6 | Mard sun = 4.6 | Aprd sun = 5.9 | Mayd sun = 7.2 | Jund sun = 8.7 | Juld sun = 9.7 | Augd sun = 9.2 | Sepd sun = 7.5 | Octd sun = 5.2 | Novd sun = 2.1 | Decd sun = 1.0 | yeard sun = 5.5 | source 1 = [[بەڕێوەبەرایەتی گشتی کەشناسی دەوڵەتی تورکیا]]<ref> {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://www.mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=H&m=GUMUSHANE |سەردێڕ= Resmi İstatistikler: İllerimize Ait Mevism Normalleri (1991–2020) |بڵاوکەرەوە= Turkish State Meteorological Service |زمان= tr |ڕێکەوتی سەردان= ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢١}}</ref> | source 2 = [[NCEI]] (شێ، خۆر ١٩٩١-٢٠٢٠)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.ncei.noaa.gov/data/oceans/archive/arc0216/0253808/4.4/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Turkiye/CSV/Gumushane_17088.csv |سەردێڕ=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020: Gumushane-17088 |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=ncei.noaa.gov |بڵاوکەرەوە=[[NOAA|National Oceanic and Atmosoheric Administration]] |no-pp=y |format=CSV}}</ref> |date= ئازاری ٢٠١١ }} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|تورکیا|جوگرافیا}} {{پۆلی کۆمنز|Gümüşhane}} [[پۆل:پارێزگای گوموشخانە]] [[پۆل:شارەکانی تورکیا]] njjzp316gxz900ecyihcie03fon6l3o 0 213852 1574668 1574275 2026-04-11T12:05:08Z AramBot 39807 بۆت: چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1574668 wikitext text/x-wiki {{Infobox former subdivision | native_name = ویلایەتی ئادانا | common_name = | subdivision = ویلایەت لە | nation = ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانی | year_start = ١٨٦٩ | year_end = ١٩٢٢ | date_start = | date_end = | event_start = | event_end = | p1 = ئەیالەتی ئادانا | flag_p1 = Ottoman flag alternative 2.svg | s1 = تورکیا | flag_s1 = Flag of Turkey.svg | image_flag = | flag_type = | image_coat = | image_map = Adana Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg | image_map_caption = ویلایەتی ئادانا لە ١٩٠٠ | capital = [[ئادانا]]<ref name="eb1911"/> | today = {{flag|Turkey}} <!--- Area and population of a given year ---> | stat_year1 = | stat_area1 = | stat_pop1 = | stat_year2 = | stat_area2 = | stat_pop2 = | footnotes = }} '''ویلایەتی ئادانا''' (بە [[زمانی تورکیی عوسمانی|تورکیی عوسمانی]]: ''ولايت اطنه'' بە ڕۆمانی: ''Vilâyet-i Adana'')<ref>[http://catalog.hathitrust.org/Record/003517067 ''Salname-yi Vilâyet-i Adana''] ("Yearbook of the Vilayet of Adana"), Adana vilâyet matbaası, Adana, 1321 [1903]. in the website of Hathi Trust Digital Library.</ref> لە دابەشکردنی کارگێڕیدا، (ویلایەت) ئاستی یەکەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] بوو، لە باشووری ڕۆژھەڵاتی [[ئەنادۆڵ|ئاسیای بچووک]] کە ناوچەی کیلیقیای گرتەوە.<ref name="eb1911">{{Cite EB1911|wstitle=Adana}}</ref>ویلایەتی ئادانا لە مانگی ئایاری ساڵی ١٨٦٩ دامەزراوە.<ref name="SunyGocek2011">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Ronald Grigor Suny|نووسەر٢=Fatma Muge Gocek|نووسەر٣=Norman M. Naimark|سەردێڕ=A Question of Genocide:Armenians and Turks at the End of the Ottoman Empire|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ZPEduby8jNIC&pg=PA67|ڕێکەوت=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٧٩٢٧٦-٤|پەڕە=٦٧}}</ref> بەپێی زانیارییەکان لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا ڕووبەرەکەی ١٤٤٩٤ میل چوارگۆشە بووە (٣٧٥٤٠ کیلۆمەتر دووجا)، لەکاتێکدا ئەنجامە سەرەتایییەکانی یەکەم سەرژمێری عوسمانی لە ساڵی ١٨٨٥ (کە لە ساڵی ١٩٠٨ بڵاوکراوەتەوە) ژمارەی دانیشتووانەکەی ٤٠٢ ھەزار و ٤٣٩ کەس بووە.<ref name="asia">[https://archive.org/stream/asiakeane00kean#page/459/mode/1up Asia] by [[A. H. Keane]], page 459</ref> == دیمۆگرافیا == لە سەرەتای سەدەی ٢٠ەمدا، بەپێی ڕاپۆرتەکان ڕووبەرەکەی {{convert|14494|sqmi|km2}} بووە، لەکاتێکدا ئەنجامە سەرەتایییەکانی یەکەم سەرژمێریی عوسمانیی ساڵی ١٨٨٥ (کە لە ساڵی ١٩٠٨ بڵاوکرایەوە) ژمارەی دانیشتووانی بە ٤٠٢،٤٣٩ کەس دیاری کردبوو.<ref name="asia">[https://archive.org/stream/asiakeane00kean#page/459/mode/1up Asia] by [[A. H. Keane]], page 459</ref> دروستیی ژمارەی دانیشتووان لە نێوان «نزیکەیی» بۆ «تەنھا خەمڵاندن» دایە بەپێی ئەو ناوچەیەی کە لێیەوە کۆکراونەتەوە.<ref name="asia"/> == مێژووی ئابووری == لەلایەن [[ئینسایکڵۆپیدیای بریتانیکا ١٩١١]]ەوە وەک ناوچەیەکی دەوڵەمەند بە سەروەتی کانزاییی دەستکارینەکراو لە ناوچە شاخاوییەکاندا، و بەپیت لە دەشتە کەنارییەکاندا وەسف کراوە، کە [[لۆکە]]، [[برنج]]، [[دانەوێڵە]]، [[شەکر]] و [[میوە]]یان بەرھەم دەھێنا. لە ساڵی ١٩٢٠دا، ناوچەکە بەھۆی ناوچە ڕۆژاوایییە دارستانییەکەیەوە ناسرابوو، کە بەرھەمی کشتوکاڵیی کەمی ھەبوو. ناوچەی [[کیلیکیە]] بە بەرھەمە کشتوکاڵییەکانی ناسرابوو، لەوانە گەنم، [[جۆ]]، یۆلاف، برنج، تۆوەکان، [[ئەفیوون]]، [[قامیشی شەکر]] و لۆکە. بەرھەمھێنانی لۆکە پێش [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] باوتر بوو. لە ساڵی ١٩١٢دا، ناوچەکە ١١٠،٠٠٠ باڵە لۆکە و ٣٥،٠٠٠ تۆن [[تۆوی لۆکە]]ی بەرھەم ھێناوە.<ref name=Prothero92>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Prothero|یەکەم=G.W.|سەردێڕ=Anatolia|ساڵ=١٩٢٠|بڵاوکەرەوە=H.M. Stationery Office|شوێن=London|ناونیشان=http://www.wdl.org/en/item/11766/view/1/92/}}</ref> [[پایریت]] لە سەرەتای سەدەی ٢٠ەمدا لە ناوچەکەدا دەرھێنراوە.<ref name=Prothero106>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Prothero|یەکەم=G.W.|سەردێڕ=Anatolia|ساڵ=١٩٢٠|بڵاوکەرەوە=H.M. Stationery Office|شوێن=London|پەڕە=١٠٦|ناونیشان=http://www.wdl.org/en/item/11766/view/1/106/}}</ref> == دابەشکردنی کارگێڕی == سنجاقەکانی ویلایەتی ئادانا:<ref name="a-ids">[http://tarihvemedeniyet.org/2009/10/adana-vilayeti/ Adana Vilayeti | Tarih ve Medeniyet]</ref> # سنجاقی ئادانا (ئادانا، حەمیدییە، قەرەیسەلی) # سنجاقی مێرسین ([[مێرسین]]، [[تارسوس]]) # سنجاقی جەبەل-ی بەرێکێت (یارپوز، عوسمانی، ئیسلاحییە، بولانیک، حەسا) # سنجاقی کۆزان (سیس، ھاچین، فێکێ، کارس-ی زولکەدرییە) # سنجاقی ئیچێل (سیلیفکە، ئەنامور، ئەرمەنێک، گوڵنار، موت) == نەخشە == {{ویلایەتەکانی دەوڵەتی عوسمانی}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|تورکیا|جوگرافیا|سووریا|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}} {{دابەشبوونە کارگێڕییەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}} {{پۆلی کۆمنز|Adana Vilayet}} [[پۆل:ویلایەتەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی|ئادانا]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٢٢]] [[پۆل:پارێزگای ئادانا]] [[پۆل:پارێزگای مێرسین]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٧]] [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٨٦٩ لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] jgwrcwja2q4qh6x1hxrjp6sdttpetqn 0 218399 1574698 1410970 2026-04-11T15:01:47Z 1silent scientist 51740 1574698 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = لەتیف ڕەشید | image = Abdul Latif Rashid in Davos - 2025 - 02 (cropped).jpg | image_size = 150px | office = سەرۆک کۆماری عێراق | order = [[پێڕستی سەرۆک کۆمارەکانی عێراق|نۆیەمین]] | predecessor = [[بەرھەم ساڵح]] | primeminister = [[مستەفا کازمی]]{{ھن}}[[محەممەد شیاع سوودانی]] | termstart = ١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢–١١ی نیسانی ٢٠٢٦ | birth_date = {{Birth date and age|١٩٤٤|٠٨|١٠|df=yes}} | birth_place = [[سلێمانی]]، [[شانشینی عێراق]] | spouse = [[شاناز ئیبراھیم ئەحمەد]] }} '''عەبدوللەتیف جەمال ڕەشید''' ناسراو بە '''لەتیف ڕەشید''' (١٠ی ئابی ١٩٤٤ لە [[سلێمانی]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=لەتیف ڕەشید خۆی بۆ پۆستی سەرۆککۆماری عێراق بەربژێرکرد.|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/1301202214|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=www.rudaw.net}}</ref> سەرۆککۆماری پێشووی [[عێراق|عێراقە]]، ئەو لەوەتەی ١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ لەو پۆستەدایە. پێشتر لە ساڵانی ٢٠٠٣ بۆ ٢٠١٠، وەزیری سەرچاوەکانی عێراق بووە.<ref name=":0">[https://www.kurdistan24.net/ckb/story/226507-لەتیف-رەشید-بە-سەرۆك-کۆماری-عێراق-ھەڵبژێردرا لەتیف ڕەشید بە سەرۆك کۆماری عێراق ھەڵبژێردرا، ماڵپەڕی کوردستان ٢٤]، ڕۆژی ١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ بڵاوکراوەتەوە.</ref> دواتر وەک ڕاوێژکارێکی سەرۆککۆماری عێراق دەستبەکار بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iraqi parliament elects Abdul Latif Rashid as new president|ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2022/10/13/iraqi-parliament-elects-new-president-abdul-latif-rashid|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=www.aljazeera.com|زمان=en}}</ref> ئەو ھاوسەری [[شاناز ئیبراھیم ئەحمەد]]، بەیەکەوە چوار منداڵیان ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=د. لەتیف ڕەشید بووە سەرۆک کۆماری عێراق|ناونیشان=https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=209973|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=www.sharpress.net|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221013171809/https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=209973|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرەتای ژیان و خوێندن == لەتیف ڕەشید لە ساڵی ١٩٤٤ لە خێزانێکی خانەدان لە شاری سلێمانی لەدایکبوو. ئەو بڕواننامەی ئامادەیی لە وێڵز بە پلەی ئەی بەدەستھێنا.<ref>University of Liverpool, 'Precinct' magazine, January 2008, p. 6. www.liv.ac.uk/precinct/2008/January_Precinct.pdf</ref> ئەو ھەڵگری بڕواننامەی بەکالۆریۆسە لە بەشی ئەندازیاری شارستانیی زانکۆی لیڤەرپوول، ئەو لە ساڵی ١٩٦٨ خوێندنی بەکالۆریۆسی تەواوکرد. دواتر لە ساڵی ١٩٧٢، بڕواننامەی ماستەری وەرگرتووە. ھەروەھا لە ساڵی ١٩٧٨ بووە ھەڵگری بڕواننامەی دکتۆرا لە ئەندازیاریی شارستانی لە زانکۆی مانچستەر.<ref name=":0"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=سه‌رۆك كۆماری نوێی عێراق كێیه؟|ناونیشان=https://www.xendan.org/detailnews.aspx?jimare=156663&babet=2&relat=1024|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=www.xendan.org}}</ref> == سەرۆکایەتیی کۆمار == لەتیف لە ھەڵبژاردنی سەرۆککۆماری عێراق بۆ ساڵی ٢٠١٨ خۆی پاڵاوت، بەڵام دەنگی پێویستی نەھێنا و لە ڕکابەریکردنی بەرھەم ساڵح شکستی ھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=لەتیف ڕەشید بۆ ڕووداو: لە خۆپاڵاوتن بۆ سەرۆککۆماری عێراق ناکشێمەوە|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/220920189|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=www.rudaw.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=بەرهەم ساڵح بوو بەسەرۆک کۆماری عێراق|ناونیشان=http://www.sbeiy.com/Details.aspx?jimare=9406|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=www.sbeiy.com}}</ref> دواتر بۆ ھەڵبژاردنی دواتری سەرۆککۆماری عێراق، لەتیف خۆی پاڵاوتەوە و ئەمجارەیان لە ڕکابەریکردن لەگەڵ بەرھەم ساڵح سەرکەوتوو بوو، بەمەش بووە سەرۆککۆماری نوێی عێراق.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=پەرلەمانتارێکی یەکێتی: دووشەممە لەتیف ڕەشید و بەرهەم ساڵح دەستاودەستی دەسەڵات دەکەن|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/middleeast/iraq/151020223|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=www.rudaw.net}}</ref>لە ١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ لە ڕێوڕەسمێکدا بەشێوەیەکی فەرمی چووە کۆشکی سەلام شوێنی نیشتەجێبوونی سەرۆک کۆمار و دەستبەکار بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=سەرۆککۆمارى نوێى عێراق دەستبەکار دەبێت|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/middleeast/iraq/171020221|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=www.rudaw.net}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Abdul Latif Rashid}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|کوردستان|عێراق|زانستی سیاسەت}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٤]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:خەڵکی سلێمانی]] [[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی عێراق]] [[پۆل:سیاسییەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] [[پۆل:سیاسەتوانانی کورد]] [[پۆل:وەزیرانی حکوومەتی عێراق]] [[پۆل:سیاسەتمەدارە عێراقییەکان]] [[پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق]] [[پۆل:موسڵمانانی کورد]] [[پۆل:خەڵکی پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:ئەندازیارانی شارستانی]] cdy3s80spuxxg13f8ob4bw7vc8l3ztq 0 225646 1574670 1574269 2026-04-11T12:05:28Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1574670 wikitext text/x-wiki {{Infobox presidential government | government_name = حکوومەتی تورکیا | image = [[پەڕگە:Emblem of Turkey.svg|140px]] | caption = [[نیشانی تورکیا]] کە لەلایەن حکوومەتی ئەو وڵاتەوە بەکاردەھێنرێت | date = {{start date and age|١٩٢٣|١٠|٢٩|df=y}} | jurisdiction = [[تورکیا]] | url = {{URL|https://www.turkiye.gov.tr/}} | legislature = [[ئەنجومەنی نیشتمانیی گەورەی تورکیا|پەرلەمان]] | meeting_place = [[ئەنجومەنی نیشتمانیی گەورەی تورکیا|ئەنجومەنی نیشتمانیی گەورە]] | leader_title = [[سەرۆک کۆماری تورکیا|سەرۆک کۆمار]] | headquarters = [[کۆمەڵەخانووی سەرۆکایەتی (تورکیا)|کۆمەڵەخانووی سەرۆکایەتی]] | main_organ = [[کابینەی تورکیا|کابینە]] | departments = [[وەزارەتەکانی تورکیا|١٧]] | court = [[دادگای پێداچوونەوە (تورکیا)|دادگای پێداچوونەوە]] | seat = [[ئەنقەرە]] |document = [[یاسای بنەڕەتیی تورکیا|یاسای بنەڕەتیی کۆماری تورکیا]] }} '''حکوومەتی تورکیا''' ({{بە تورکی|Türkiye Hükûmeti}})<ref>[http://parstoday.com/tr/news/turkey-i45010-t%C3%BCrkiye_h%C3%BCk%C3%BCmeti_darbecilerin_idam_edilmesi_%C3%A7abas%C4%B1nda Türkiye hükümeti darbecilerin idam edilmesi çabasında] parstoday.com</ref> [[حکوومەتی ناوەندی|حکوومەتی نیشتمانی]]ی [[تورکیا]]یە.<ref>[http://globaledge.msu.edu/countries/turkey/government Turkey: Government] globaledge.msu.edu</ref> ئەو وڵاتە وەکوو [[کۆمار]]ێکی دەستووری و [[حکوومەتی یەکگرتوو|حکوومەتێکی یەکگرتوو]]ی فرەحیزبییە کە لەژێر [[دیموکراسییەتی نوێنەرایەتی]]ی [[سیستمی سەرۆکایەتی|سەرۆکایەتی]] بەڕێوەدەبرێت. وشەی حکوومەت دەتوانێت مەبەستی کۆمەڵێک لە دامەزراوەکان (لقەکانی [[دەزگای جێبەجێکردن|جێبەجێکردن]]، [[دەزگای یاسادانان|یاسادانان]] و [[دەزگای دادگەری|دادگەری]]) یان بەدیاریکراوی [[کابینەی تورکیا|کابینە]] بێت. == دەستوور == {{سەرەکی|دەستووری تورکیا}} بەگوێرەی دەستوور، سیستمی حکوومەتی تورکیا لەسەر [[جیابوونەوەی دەسەڵاتەکان]] دامەزراوە. دەستوور دەڵێت کە دەسەڵاتی یاسادانان بە [[کۆمەڵەی نیشتمانیی گەورەی تورکیا]] (ماددەی ٧) سپێردراوە، کە دەسەڵاتی جێبەجێکردن لەلایەن [[سەرۆک کۆماری تورکیا]] (ماددەی ٨) ئەنجام دەدرێت و دەسەڵاتی دادوەری لەلایەن دادگا سەربەخۆ و بێلایەنەکانەوە (ماددەی ٩) پەیڕەو دەکرێت. ھەروەھا دەڵێت کە ھەڵبژاردنە پەرلەمانییەکان و ھەڵبژاردنە سەرۆکایەتییەکان پێنج ساڵ جارێک ئەنجام دەدرێن (ماددەی ٧٧). پەرلەمان ئەو پێشنیازە یاسایییانە وەردەگرێت کە لەلایەن پەرلەمانتارانەوە ئامادە دەکرێن (ماددەی ٨٨). سەرۆک ئەو یاسایانە ڕادەگەیەنێت کە لەلایەن پەرلەمانەوە پەسەند کراون (ماددەی ٨٩). سەرۆک دەتوانێت ڤیتۆی ھەندێک لە بڕگەکانی یاساکە بکات و بیگەڕێنێتەوە بۆ پەرلەمان بۆ پێداچوونەوە، بەڵام ڕەزامەندیی سەرۆک پێویست نییە ئەگەر زۆرینەی پەرلەمان پێداچوونەوەی یاساکە یان بڕگەکانی یاساکە ڕەت بکەنەوە (ماددەی ٨٩). سەرۆک دەتوانێت تانە بدات لە [[دادگای دەستووریی تورکیا|دادگای دەستووری]] بۆ ھەڵوەشاندنەوەی ھەموو یان بڕگەی دیاریکراوی یاساکان بەھۆی ئەوەی لە ڕووی شێوە یان ناوەڕۆکەوە نادەستوورین (ماددەی ١٠٤/٧). لە حاڵەتێکی وەھادا، بڕیاری دادگای دەستووری کۆتایییە (ماددەی ١٥٣).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Turkish Constitution |ناونیشان=https://www.anayasa.gov.tr/en/legislation/turkish-constiution/ |وێبگە=anayasa.gov.tr |بڵاوکەرەوە=Anayasa Mahkemesi |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٠}}</ref> == کارگێڕیی خۆجێیی == {{سەرەکی|حکوومەتی خۆجێیی لە تورکیا}} دەستوور حکوومەتە خۆجێیییەکان بە شارەوانییەکان، کارگێڕییە پارێزگایییە تایبەتەکان و [[گوند]]ەکان پۆلین دەکات. کارگێڕیی [[پارێزگا]]کان لەسەر بنەمای پڕەنسیپی شۆڕکردنەوەی دەسەڵاتەکان دامەزراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=CoR - Turkey |ناونیشان=https://portal.cor.europa.eu/divisionpowers/Pages/Turkey.aspx |وێبگە=portal.cor.europa.eu |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٠}}</ref> سەربەخۆیی ڕێکخستن و بودجەی حکوومەتە خۆجێیییەکان لە دەستووردا پارێزراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Yakar |یەکەم١=Mürsel |سەردێڕ=In the Constitution |ناونیشان=https://www.tbb.gov.tr/en/local-authorities/in-the-constitution/ |وێبگە=www.tbb.gov.tr |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٠|زمان=tr |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئازاری ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200329161459/https://www.tbb.gov.tr/en/local-authorities/in-the-constitution/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> پارێزگار نوێنەرایەتیی [[حکوومەت]] دەکات لە پارێزگاکەدا و ھەروەھا سەرۆک و دەزگای جێبەجێکردنی کارگێڕیی پارێزگای تایبەتە. پارێزگارەکان وەک سەرۆکی لیژنەی جێبەجێکاری پارێزگا کار دەکەن.<ref name="Types">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Yakar |یەکەم١=Mürsel |سەردێڕ=Types of Local Governments |ناونیشان=https://www.tbb.gov.tr/en/local-authorities/types-of-local-governments/ |وێبگە=www.tbb.gov.tr |زمان=tr |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئازاری ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200329161422/https://www.tbb.gov.tr/en/local-authorities/types-of-local-governments/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> {{Turkey Labelled Map|float=left275px|پارێزگاکانی تورکیا}} {{clear}} == دارایی == === باج === {{سەرەکی|باج لە تورکیا}} زۆربەی [[باج]]ەکان لەلایەن حکوومەتی ناوەندییەوە وەردەگیرێن. بەڵام ھەندێک باجی دیاریکراو لەلایەن شارەوانییەکانەوە وەردەگیرێن. سیستمی باج لە [[تورکیا]] بە یاسای ڕێکاری باج ڕێکدەخرێت. ئەم یاسایە مافەکان، ئەرکەکان، ئەنجامدانی ئەرکەکان لەگەڵ بنەماکانی کۆکردنەوە ڕێکدەخات. ئەم یاسایە لە بڕگە گشتی و فەرمییەکانی ھەموو یاساکانی باج پێکدێت. یاساکە پێنج بەشی سەرەکیی ھەیە: باج، ئەرکەکانی باجدەر، ھەڵسەنگاندن، بڕگەکانی سزا، دۆسییەکانی باج.<ref name=ministry>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠١٦|سەردێڕ=Turkish Taxation System |ناونیشان=http://www.gib.gov.tr/sites/default/files/fileadmin/taxation_system2016.pdf |بڵاوکەرەوە=The Republic of Turkey Ministry of Finance Revenue Administration |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تەممووزی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200710201236/https://www.gib.gov.tr/sites/default/files/fileadmin/taxation_system2016.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === بودجە === بەڵگەنامەی بودجە زۆرجار بە پێشنیازی [[سەرۆک کۆماری تورکیا|سەرۆک]] بۆ [[پەرلەمانی تورکیا|پەرلەمان]] دەست پێدەکات کە ئاستی دابینکردنی دارایی بۆ [[ساڵی دارایی]] داھاتوو پێشنیاز دەکات، کە لە ١ی کانوونی دووەم دەست پێدەکات و لە ٣١ی کانوونی یەکەمی ساڵی دواتر کۆتایی دێت. خەرجییەکانی دەوڵەت و کۆمپانیا گشتییەکان جگە لە [[کۆمپانیای دەوڵەتی|کۆمپانیاکانی خاوەندارێتی دەوڵەت]] لەلایەن بودجەی ساڵانەی حکوومەتی ناوەندییەوە دیاری دەکرێن. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{commons category|Government of Turkey}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|تورکیا}} [[پۆل:حکوومەتی تورکیا]] rduewytm36pqnfntgf3v1hh6xqid4oz 0 226553 1574704 1398106 2026-04-11T15:46:25Z 1silent scientist 51740 1silent scientist پەڕەی [[ئێرانی قاجاڕی]]ی گواستەوە بۆ [[ئێرانی قاجاڕ]]: ناوی شیاوتر 1398106 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Map Iran 1900-en.png|وێنۆک|نەخشەی ئێران لە سەردەمی شانشینی قاجار لە سەدەی نۆزدەھەمدا.]] '''ئێرانی قاجاڕی''' نازناوێکە کە ئاماژەیە بۆ قۆناغێکی ١٣٠ ساڵەی [[مێژووی ئێران]] لە نێوان ساڵانی ١١٧٥ بۆ ١٩٢٥ ی زایینی (١٢١٠ بۆ ١٩٦٥ی زایینی) لەژێر دەسەڵاتی [[قاجاڕەکان|شانشینی قاجاڕدا]]. ناوە فەرمییەکانی [[ئێران]] لەم قۆناغەدا ''دەوڵەتی ئێران'' و ''دەوڵەتە داخراوەکانی ئێران بوون''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=پژوھشی در باب اصطلاح ممالک محروسە ایران|ناونیشان=http://ensani.ir/fa/article/274544/پژوھشی-در-باب-اصطلاح-ممالک-محروسھ-ایران}}{{بەستەری مردوو|url=http://ensani.ir/fa/article/274544/%D9%BE%DA%98%D9%88%DA%BE%D8%B4%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B5%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%AD-%D9%85%D9%85%D8%A7%D9%84%DA%A9-%D9%85%D8%AD%D8%B1%D9%88%D8%B3%DA%BE-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 |date=ئایاری ٢٠٢٣ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=سفر از ممالک محروسە بە فدرالیسم قومی-محمد امینی، پژوھشگر تاریخ|ناونیشان=http://asre-nou.net/php/view.php?objnr=2990}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=jNuRDwAAQBAJ|سەردێڕ=Persian Historiography: A History of Persian Literature|ڕێکەوت=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٧٧٢-٣٥٩-٨|editor-last=Charles Melville|پەڕەکان=٣٥٨, ٣٦١}}</ref> و لە [[جیھانی ڕۆژاوایی|جیھانی ڕۆژاواشدا]] ئێران وەک قۆناغەکانی پێشوو بە پارس ناودەبرا.<ref>[https://www.britannica.com/place/Persia Persia]. Encyclopaedia Britannica.</ref> دامەزرێنەری قاجار ئێران [[ئاغا محەممەدخانی قاجاڕ]]. پاش داگیرکردنی [[قەوقاز]] و سەرکوتکردنی ھەموو فەرمانڕەوا و فەرمانڕەواکانی ناوخۆ، لە [[تاران]] نیشتەجێ دەبێت و ناوی لێنا پایتەخت. ئاشنابوون بە شارستانییەتی ڕۆژاوا و پەیماننامە گرنگەکان بووە ھۆی دەستپێکردنی شۆڕشی دەستووری. دوای ئەو شۆڕشە دەستوورییەی کە لە سەردەمی [[موزەفەرەدین شا]] [[محەممەد عەلی شا]] ڕوویدا، پاشای دواتر، محەممەد عەلی شا، دژی وەستایەوە و پەرلەمانی داخست. ململانێ ناوخۆیی و دەرەکییەکان بووە ھۆی نائارامی لە وڵاتدا و دوا پاشای قاجاریش [[ئەحمەدشا|ئەحمەد شا قاجار]] بوو کە لە ساڵی ١٩٢٥ لە دەسەڵات لادرا و [[ڕەزا شا|ڕەزا پەھلەوی]] بوو بە شای ئێران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Fis - قاجار<!-- عنوان تصحیح شدە توسط ڕبات -->|ناونیشان=http://fis-iran.org/index.php/ti1/320|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120611091613/http://fis-iran.org/index.php/ti1/320|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=۶ مارس ۲۰۰۸}}</ref> == ھەوڵدان بۆ شانشین == دوای ڕاپەڕینی ئەفغانستان و ڕووخانی حکوومەتی سەفەوی، شا تەحمەسابی دووەم - پاشای دەربەدەری سەفەوی، پاش ماوەیەک ھەڵھات بۆ [[پارێزگای مازەندەران]] و فەتح عەلی خان قاجار خزمەتەکەی پەسەند کرد. فەتح عەلی خان قاجار بوو بە فەرماندەی دووەمی سوپای تەحمەساب و لە ڕاستیدا تەحماسب یارییەکی دەستی فەتح عەلی خان بوو؛ بەڵام کاتێک [[نادر شا]] پەیوەندی بە فەیلەقی تەحمەسابەوە کرد، فەتح عەلی خان پێگەی پێشووی لەدەستدا و بە ھاندانی نادر لە [[مەشھەد]] کوژرا. [[حوسێن گوڵی خان]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|ئێران}} {{پۆلی کۆمنز|Qajar Iran}} [[پۆل:قاجاڕەکان]] [[پۆل:مێژووی قەوقاز]] [[پۆل:مێژووی داغستان]] [[پۆل:مێژووی ئەرمەنستان]] [[پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە ئێران]] [[پۆل:ئێران لە سەدەی ١٨یەم]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٢٥]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٧٩٦]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٧٨٥]] [[پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان]] [[پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە]] [[پۆل:وڵاتە پێشووەکان]] o7eydjiy3ntfoze3hvkq6owicfclhq8 0 226606 1574702 1438428 2026-04-11T15:44:01Z 1silent scientist 51740 /* پشتەوە */ 1574702 wikitext text/x-wiki {{Infobox country|name=ئێرانی پەھلەوی|image_flag=State flag of Iran (1964–1980).svg|image_coat=|native_name=شانشینی ئێران|image_symbol=National Emblem of Iran (1979–1980).svg}} '''ئێرانی پەھلەوی''' یان '''دەوڵەتی ئیمپراتۆری ئێران''' (لە ساڵی ١٩٢٥ تا ١٩٧٨) حکوومەتێک بوو لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]] کە لە ڕۆژاوا [[ڕۆژاوای ئێران|ھاوسنوور]] بوو لەگەڵ [[تورکیا]] و [[عێراق]] و لە باکوورەوە لەگەڵ [[یەکێتیی سۆڤیەت|یەکێتی سۆڤیەت]] و لە ڕۆژھەڵاتی [[شانشینی ئەفغانستان|ئەفغانستان]] و [[پاکستان]] و [[عومان]] لە… [[باشووری ئێران|باشوور]]. سنووری دەریایی ھەبوو. [[تاران]] پایتەختی ئەم [[وڵات|وڵاتە]] [[١٩٧٩|بووە]] و ھەموو [[وڵات|وڵاتەکە]] لە [[ساڵ|ساڵی ١٩٧٩]] ژمارەی دانیشتووانی ٣٧ ملیۆن کەس بووە. == پێشینە == [[پەڕگە:Reza-shah.jpg|وێنۆک|248x248پیکسڵ| [[ڕەزا شا]]، دامەزرێنەری [[شانشینی پەھلەوی]]]]دوای کودەتاکەی ٣ی ئازاری ١٢٩٩ (١٩٢١)، لە نێوان ساڵانی ١٩٢١ بۆ ١٩٢٥ [[ڕەزا شا|ڕەزاشا]] - سەرەتا وەک وەزیری جەنگ و پاشان وەک [[سەرۆک وەزیران]] لە سەردەمی [[ئەحمەدشا|ئەحمەد شادا-]] سوپایەکی دروست کرد کە تەنھا بۆ ئەو دڵسۆز بوو. ھەروەھا توانی نەزمی سیاسی بۆ وڵاتێک بھێنێت کە ساڵانێکە جگە لە ئاژاوە ھیچی تری نەبینیبوو. چەسپاندنی دەسەڵاتەکەی و پێشکەوتنی چاکسازییەکانی بەردەوام بوو تا لە ٩ی تشرینی دووەمی ١٩٢٥دا پەرلەمان کۆتایھاتنی [[ئێرانی قاجار|شانشینی قاجاری]] ڕاگەیاند و لە ٢١ی کانوونی دووەمی ھەمان ساڵدا شانشینی ئێران بە فەرمی ڕادەستی کرا. ھەروەھا [[تاج لەسەر نان|تاجە گوڵینەی]] [[ڕەزا شا]] لە [[٤ی گوڵان|٤ی ئایاری ساڵی]] ١٩٢٦ ئەنجامدرا.<ref name=":49">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iran - The Qājār dynasty (1796–1925)|ناونیشان=https://www.britannica.com/place/Iran/The-Qajar-dynasty-1796-1925|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|بڵاوکەرەوە=Britannica|زمان=en}}</ref><ref name=":50">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=IRAN ii. IRANIAN HISTORY (2) Islamic period (p – Iranica|ناونیشان=https://iranicaonline.org/articles/iran-ii2-islamic-period-page-5|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|زمان=en}}</ref><ref name=":51">{cite web|title=Iran - Rise of Reza Khan|url=https://www.britannica.com/place/Iran/Rise-of-Reza-Khan|language=en}}</ref> لە سەردەمی ڕەزاشا، ئاوەدانکردنەوەی پەروەردەیی و دادوەریی ئێران ئەنجامدرا، کە بنەمای دەوڵەتێکی مۆدێرنی ئێرانی دامەزراند و دوور بوو لە کاریگەریی چین و توێژە ئایینییەکان. کۆمەڵێک بابەتی یاسایی بەرفراوان کە پێشتر لەژێر کۆنترۆڵی [[شیعە|ئایینی شیعەدا]] بوون ئێستا یان لەلایەن دادگا عەلمانییەکانەوە بەڕێوەدەبرا یان لەلایەن بیرۆکراسییەکانی دەوڵەتەوە سەرپەرشتی دەکران، ئەمەش پێگەی ژنانی لە وڵاتەکەدا باشتر کرد. [[کەشفی حیجاب|نەریتی حیجابی]] ژنان قەدەغە کرا، کەمترین تەمەن بۆ ھاوسەرگیری بەرزکرایەوە، یاسا توندەکانی جیابوونەوەی ئایینی دادپەروەرتر کرا. ھەروەھا شای نوێ ژمارە و دەستڕاگەیشتن بە قوتابخانەی عەلمانی بۆ کچان و کچان زیاد کرد و زانکۆ گەورەکانی وەک [[زانکۆی تاران]] بۆ نەھێشتنی قۆرخکارییەکی دیکەی پیاوانی ئایینی ئێران دروست کران، ئەمجارەیان لە بواری پەروەردەدا. لەم نێوەندەدا لە سەردەمی ئەودا ڕۆژنامەگەری خنکان بوو. پێویستی فراوانکردنی بازرگانی و ئەگەری ھەڕەشەکانی ئینگلتەرا و یەکێتی سۆڤیەت بووە ھۆی ئەوەی ڕەزاشا پەیوەندی بازرگانی لەگەڵ [[ئەڵمانیای نازی]] لە ساڵانی ١٩٣٠دا فراوانتر بکات. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|ئێران|شەڕ|سیاسەت|ئیسلام}} {{پۆلی کۆمنز|Pahlavi Iran}} [[پۆل:مێژووی سیاسیی ئێران]] [[پۆل:پاشایەتیە پێشووەکانی ئاسیا]] [[پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە ئێران]] [[پۆل:ئێران لە دەیەی ١٩٧٠]] [[پۆل:ئێران لە دەیەی ١٩٦٠]] [[پۆل:ئێران لە دەیەی ١٩٤٠]] [[پۆل:شۆڕشی ئیسلامیی ئێران]] [[پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان]] jwzx0xki23d4rapu5sk9cpyzsz8xkav 1574703 1574702 2026-04-11T15:45:13Z 1silent scientist 51740 1574703 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''ئێرانی پەھلەوی''' یان '''دەوڵەتی ئیمپراتۆری ئێران''' (١٩٢٥–١٩٧٨) حکوومەتێک بوو لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]] کە لە ڕۆژاوا [[ڕۆژاوای ئێران|ھاوسنوور]] بوو لەگەڵ [[تورکیا]] و [[عێراق]] و لە باکوورەوە لەگەڵ [[یەکێتیی سۆڤیەت]] و لە ڕۆژھەڵاتی [[شانشینی ئەفغانستان|ئەفغانستان]] و [[پاکستان]] و [[عومان]] لە [[باشووری ئێران|باشوور]]. سنووری دەریایی ھەبوو. [[تاران]] پایتەختی ئەم [[وڵات|وڵاتە]] [[١٩٧٩|بووە]] و ھەموو [[وڵات|وڵاتەکە]] لە [[ساڵ|ساڵی ١٩٧٩]] ژمارەی دانیشتووانی ٣٧ ملیۆن کەس بووە. == پێشینە == [[پەڕگە:Reza-shah.jpg|وێنۆک|248x248پیکسڵ| [[ڕەزا شا]]، دامەزرێنەری [[شانشینی پەھلەوی]]]]دوای کودەتاکەی ٣ی ئازاری ١٢٩٩ (١٩٢١)، لە نێوان ساڵانی ١٩٢١ بۆ ١٩٢٥ [[ڕەزا شا|ڕەزاشا]] - سەرەتا وەک وەزیری جەنگ و پاشان وەک [[سەرۆک وەزیران]] لە سەردەمی [[ئەحمەدشا|ئەحمەد شادا-]] سوپایەکی دروست کرد کە تەنھا بۆ ئەو دڵسۆز بوو. ھەروەھا توانی نەزمی سیاسی بۆ وڵاتێک بھێنێت کە ساڵانێکە جگە لە ئاژاوە ھیچی تری نەبینیبوو. چەسپاندنی دەسەڵاتەکەی و پێشکەوتنی چاکسازییەکانی بەردەوام بوو تا لە ٩ی تشرینی دووەمی ١٩٢٥دا پەرلەمان کۆتایھاتنی [[ئێرانی قاجار|شانشینی قاجاری]] ڕاگەیاند و لە ٢١ی کانوونی دووەمی ھەمان ساڵدا شانشینی ئێران بە فەرمی ڕادەستی کرا. ھەروەھا [[تاج لەسەر نان|تاجە گوڵینەی]] [[ڕەزا شا]] لە [[٤ی گوڵان|٤ی ئایاری ساڵی]] ١٩٢٦ ئەنجامدرا.<ref name=":49">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iran - The Qājār dynasty (1796–1925)|ناونیشان=https://www.britannica.com/place/Iran/The-Qajar-dynasty-1796-1925|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|بڵاوکەرەوە=Britannica|زمان=en}}</ref><ref name=":50">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=IRAN ii. IRANIAN HISTORY (2) Islamic period (p – Iranica|ناونیشان=https://iranicaonline.org/articles/iran-ii2-islamic-period-page-5|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|زمان=en}}</ref><ref name=":51">{cite web|title=Iran - Rise of Reza Khan|url=https://www.britannica.com/place/Iran/Rise-of-Reza-Khan|language=en}}</ref> لە سەردەمی ڕەزاشا، ئاوەدانکردنەوەی پەروەردەیی و دادوەریی ئێران ئەنجامدرا، کە بنەمای دەوڵەتێکی مۆدێرنی ئێرانی دامەزراند و دوور بوو لە کاریگەریی چین و توێژە ئایینییەکان. کۆمەڵێک بابەتی یاسایی بەرفراوان کە پێشتر لەژێر کۆنترۆڵی [[شیعە|ئایینی شیعەدا]] بوون ئێستا یان لەلایەن دادگا عەلمانییەکانەوە بەڕێوەدەبرا یان لەلایەن بیرۆکراسییەکانی دەوڵەتەوە سەرپەرشتی دەکران، ئەمەش پێگەی ژنانی لە وڵاتەکەدا باشتر کرد. [[کەشفی حیجاب|نەریتی حیجابی]] ژنان قەدەغە کرا، کەمترین تەمەن بۆ ھاوسەرگیری بەرزکرایەوە، یاسا توندەکانی جیابوونەوەی ئایینی دادپەروەرتر کرا. ھەروەھا شای نوێ ژمارە و دەستڕاگەیشتن بە قوتابخانەی عەلمانی بۆ کچان و کچان زیاد کرد و زانکۆ گەورەکانی وەک [[زانکۆی تاران]] بۆ نەھێشتنی قۆرخکارییەکی دیکەی پیاوانی ئایینی ئێران دروست کران، ئەمجارەیان لە بواری پەروەردەدا. لەم نێوەندەدا لە سەردەمی ئەودا ڕۆژنامەگەری خنکان بوو. پێویستی فراوانکردنی بازرگانی و ئەگەری ھەڕەشەکانی ئینگلتەرا و یەکێتی سۆڤیەت بووە ھۆی ئەوەی ڕەزاشا پەیوەندی بازرگانی لەگەڵ [[ئەڵمانیای نازی]] لە ساڵانی ١٩٣٠دا فراوانتر بکات. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|ئێران|شەڕ|سیاسەت|ئیسلام}} {{پۆلی کۆمنز|Pahlavi Iran}} [[پۆل:مێژووی سیاسیی ئێران]] [[پۆل:پاشایەتیە پێشووەکانی ئاسیا]] [[پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە ئێران]] [[پۆل:ئێران لە دەیەی ١٩٧٠]] [[پۆل:ئێران لە دەیەی ١٩٦٠]] [[پۆل:ئێران لە دەیەی ١٩٤٠]] [[پۆل:شۆڕشی ئیسلامیی ئێران]] [[پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان]] kductifroxrlhbvg4b0o2rf587js5cm 0 236510 1574744 1079097 2026-04-11T17:29:16Z Xqbot 261 بۆت: چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[ئێرانی قاجاڕ]] 1574744 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[ئێرانی قاجاڕ]] d7rijzloa19ng31jgj9v8rc6m3hd3my 4 241625 1574793 1574544 2026-04-11T21:00:33Z AramBot 39807 بۆت: نوێکردنەوە 1574793 wikitext text/x-wiki {{ئەمانەش ببینە|ویکیپیدیا:ڕاپۆرتی بنکەدراوە/پێڕستی بۆتە ناچالاکەکان}} {{چینی ناوەند}} پێرستی [[وپ:بۆت|بۆت]]ە چالاکەکانی ویکیپیدیا{{ھن}} بۆتی چالاک بە بۆتێک دەڵێن کە لە ٣٠ ڕۆژی ڕابردوو لانی کەم [[تایبەت:بەشدارییەکان|بەشدارییەکی]] ھەبووە.{{ھن}} لە ئێستادا ئەم ئامارە ڕۆژانە نوێ دەکرێتەوە.{{ھن}} '''دوایین نوێکردنەوە لەلایەن [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]]'''؛ لە ''٢١:٠٠، ١١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)'' {{کۆتایی}} {| class="wikitable sortable" style="margin: auto;" |+ بۆتە چالاکەکان |- ! # !! بەکارھێنەر !! دوایین دەستکاری !! ژمارەی دەستکارییەکان !! مافەکان !! ڕێکەوتی خۆتۆمارکردن |- | ١ || [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/AramBot|١١ی نیسانی ٢٠٢٦]] || ٣٥٣٠٢٦ || bot,botadmin || ٤ی نیسانی ٢٠٢٠ |- | ٢ || [[بەکارھێنەر:Xqbot|Xqbot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Xqbot|١١ی نیسانی ٢٠٢٦]] || ٢١١٧٨ || bot || ٣١ی ئابی ٢٠٠٩ |- | ٣ || [[بەکارھێنەر:Dexbot|Dexbot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Dexbot|١٠ی نیسانی ٢٠٢٦]] || ٨٣٨٥ || bot || ٢ی ئایاری ٢٠١٢ |- | ٤ || [[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/MediaWiki message delivery|٦ی نیسانی ٢٠٢٦]] || ٣٤٣٥ || bot || ١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ |- | ٥ || [[بەکارھێنەر:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/InternetArchiveBot|٣ی نیسانی ٢٠٢٦]] || ٨٤٤٤٨ || bot || ٢٨ی تەممووزی ٢٠١٧ |} [[پۆل:ڕاپۆرتی بنکەدراوەی ویکیپیدیا]] 2uun7ted0gm7ncnfq1upcwsy8g78ssf 0 246027 1574693 1542107 2026-04-11T14:53:03Z 1silent scientist 51740 1574693 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی دەسەڵاتدار |office = |predecessor = سەرباخ ساڵح |president = [[لەتیف ڕەشید]] |termstart = ١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ |birth_date = ١٩٥٤ |birth_place = سابوونکاران، [[پارێزگای سلێمانی]]، [[شانشینی عێراق]] (لە ئێستادا [[ھەرێمی کوردستان]]) |nationality = [[کورد]] |spouse = [[لەتیف ڕەشید]] |children = ٣ |relations = [[ھێرۆ ئیبراھیم ئەحمەد|ھێرۆ]] (خوشک){{ھن}}[[جەلال تاڵەبانی]] (مێردەخوشک) |party = [[پەڕگە:Flag of PUK.png|22px]] [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] |image=}} '''شاناز ئیبراھیم ئەحمەد''' (لەدایکبووی ١٩٥٤) [[سیاسەتوان]] و [[نووسەر]]ێکی [[کورد]]ە. شاناز ھاوسەری [[لەتیف ڕەشید]]، سەرۆک کۆماری ئێستای عێراقە. ئەو کچی نووسەر، [[ڕۆماننووس]] و سیاسەتوان، [[ئیبراھیم ئەحمەد]] و خوشکی خانمی یەکەمی پێشووی عێراق، [[ھێرۆ ئیبراھیم ئەحمەد]]ە. ھەروەھا توانای ئاخاوتن بە زمانەکانی [[کوردی]]، [[عەرەبی]]، [[فارسی]] و [[ئینگلیزی]] ھەیە. == سەرەتای ژیان == شاناز ئیبراھیم ئەحمەد لە ساڵی ١٩٥٤ لە ناوچەی سابوونکاران لە [[پارێزگای سلێمانی]] لەدایک بوو. ئەو کچی [[ئیبراھیم ئەحمەد|ئیبراھیم ئەحمەد]]، نووسەر و سیاسەتوانی باڵای [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] و گەلاوێژ ساڵح فەتاحە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=صاحبة النقد الجريء.. شاناز ابراهيم احمد سيدة العراق الأولى|ناونیشان=https://shafaq.com/ar/%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%A9/%D8%B5%D8%A7%D8%AD%D8%A8%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%82%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%B1%D9%8A-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%8A%D9%85-%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B3%D9%8A%D8%AF%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82-%D8%A7%D9%84-%D9%88%D9%84%D9%89|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|agency=Shafaq News|ڕێکەوت=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> == ژیانی کەسی == ئەو ھاوسەرگیری لەگەڵ [[لەتیف ڕەشید]]، سەرۆک کۆماری ئێستای عێراق کردووە و خاوەنی دوو کوڕ و کچێکن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٧|سەردێڕ=Cirriculum Vitae|ناونیشان=http://latifrashid.iq/wp-content/uploads/2017/08/C.V.-En.pdf}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=The first lady of Iraq .. Who is "Shanaz Ibrahim Ahmed" &#124; Arab and world|ناونیشان=https://news.trenddetail.com/middleeast/186329.html}}</ref> == سەرچاوەکان == {{Reflist}} {{تووڵی دەروازە|ژن|سیاسەت|کوردستان|عێراق|ژیاننامە}} [[پۆل:سیاسییەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤]] [[پۆل:سیاسەتمەدارانی سەدەی ٢١ەمی عێراق]] [[پۆل:ژنانی سیاسیی کورد]] iqoxvtpoh15rsm0jdgz5gyfdyg6go0m 1574695 1574693 2026-04-11T14:59:29Z 1silent scientist 51740 /* ژیانی کەسی */ 1574695 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی دەسەڵاتدار |office = |predecessor = سەرباخ ساڵح |president = [[لەتیف ڕەشید]] |termstart = ١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ |birth_date = ١٩٥٤ |birth_place = سابوونکاران، [[پارێزگای سلێمانی]]، [[شانشینی عێراق]] (لە ئێستادا [[ھەرێمی کوردستان]]) |nationality = [[کورد]] |spouse = [[لەتیف ڕەشید]] |children = ٣ |relations = [[ھێرۆ ئیبراھیم ئەحمەد|ھێرۆ]] (خوشک){{ھن}}[[جەلال تاڵەبانی]] (مێردەخوشک) |party = [[پەڕگە:Flag of PUK.png|22px]] [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] |image=}} '''شاناز ئیبراھیم ئەحمەد''' (لەدایکبووی ١٩٥٤) [[سیاسەتوان]] و [[نووسەر]]ێکی [[کورد]]ە. شاناز ھاوسەری [[لەتیف ڕەشید]]، سەرۆک کۆماری ئێستای عێراقە. ئەو کچی نووسەر، [[ڕۆماننووس]] و سیاسەتوان، [[ئیبراھیم ئەحمەد]] و خوشکی خانمی یەکەمی پێشووی عێراق، [[ھێرۆ ئیبراھیم ئەحمەد]]ە. ھەروەھا توانای ئاخاوتن بە زمانەکانی [[کوردی]]، [[عەرەبی]]، [[فارسی]] و [[ئینگلیزی]] ھەیە. == سەرەتای ژیان == شاناز ئیبراھیم ئەحمەد لە ساڵی ١٩٥٤ لە ناوچەی سابوونکاران لە [[پارێزگای سلێمانی]] لەدایک بوو. ئەو کچی [[ئیبراھیم ئەحمەد|ئیبراھیم ئەحمەد]]، نووسەر و سیاسەتوانی باڵای [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] و گەلاوێژ ساڵح فەتاحە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=صاحبة النقد الجريء.. شاناز ابراهيم احمد سيدة العراق الأولى|ناونیشان=https://shafaq.com/ar/%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%A9/%D8%B5%D8%A7%D8%AD%D8%A8%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%82%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%B1%D9%8A-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%8A%D9%85-%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B3%D9%8A%D8%AF%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82-%D8%A7%D9%84-%D9%88%D9%84%D9%89|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|agency=Shafaq News|ڕێکەوت=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> ئەو ھاوسەرگیری لەگەڵ [[لەتیف ڕەشید]]، سەرۆک کۆماری پێشووی [[عێراق]] کردووە و خاوەنی دوو کوڕ و کچێکن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٧|سەردێڕ=Cirriculum Vitae|ناونیشان=http://latifrashid.iq/wp-content/uploads/2017/08/C.V.-En.pdf}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=The first lady of Iraq .. Who is "Shanaz Ibrahim Ahmed" &#124; Arab and world|ناونیشان=https://news.trenddetail.com/middleeast/186329.html}}</ref> == ژیانی پیشەیی == لە کاتێکدا شاناز ھەرگیز وەک «[[ھێرۆ ئیبراھیم ئەحمەد|ھێرۆ]]»ی خوشکی و [[جەلال تاڵەبانی]]ی ئاوەڵزاوای بەشداری لە بەرگریی چەکداریدا نەکرد دژی [[سەددام حوسێن]]، ئەو لە ڕێگەی کۆکردنەوەی پارە، لۆبیکردن، بەرزکردنەوەی ھۆشیاریی [[نێونەتەوەیی (ڕوونکردنەوە)|نێونەتەوەیی]]، و ڕێکخستنی کۆبوونەوە سیاسییەکانەوە بەشێکی سەرەکی بوو لە ھەوڵەکان لە دەرەوەی وڵات. ئەو ھەروەھا پێشەنگایەتیی ھەوڵە مرۆیییەکانی دەکرد، لە کاتێکدا ھاوسەرەکەی یەکێک بوو لە کەسایەتییە دیارەکانی [[ئۆپۆزسیۆن]]ی سیاسیی [[عێراق]] لە تاراوگە. دوای [[ڕاپەڕین]]ی ١٩٩١ی کورد، یەکەم [[جەنگی کەنداو]]، و سەپاندنی سزاکان بەسەر عێراقدا، شاناز لەگەڵ خوشکەکەی [[ھێرۆ ئیبراھیم ئەحمەد]] [[ڕێکخراوی منداڵپارێزی کوردستان]]ی دامەزراند، کە ڕێکخراوێکی مرۆیی ناحکوومییە.<ref>{{Cite web |last=Goudsouzian |first=Tanya |title=Hero Ibrahim Ahmad: The original female Peshmerga |url=https://www.aljazeera.com/program/women-make-change/2015/10/29/hero-ibrahim-ahmad-the-original-female-peshmerga |access-date=2024-10-11 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-05-04 |title=Shanaz Ibrahim Ahmed: A Journey of Resilience from Refugee to First Lady - |url=https://islamicvoice.com/muslim-world/shanaz-ibrahim-ahmed-a-journey-of-resilience-from-refugee-to-first-lady/ |access-date=2024-10-11 |language=en-US}}</ref> ئەمڕۆ، منداڵپارێزی کوردستان سپۆنسەری سەرەکیی ناوەندێکی چالاکیی منداڵانە لە [[کەمپی عەربەت]] لە دەوروبەری [[سلێمانی]]، کە نزیکەی ١٠،٠٠٠ پەنابەر لەخۆدەگرێت، نیوەیان [[منداڵ]]ن، کە لە ساڵی ٢٠١٣وە لە تووندوتیژییەکانی وڵاتی دراوسێ [[سووریا]] ھەڵاتوون.<ref name="auto">{{cite web | url=https://www.newarab.com/video/iraqs-first-lady-marks-anfal-genocide-memorial-speaking-gaza | title=Iraq's First Lady Marks Anfal Genocide Memorial Speaking in Gaza | date=2024 }}</ref> شاناز لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٠دا دەزگای پەخشی [[کوردسات]]ی دامەزراند. ئەو ھەروەھا دەزگای ئیبراھیم ئەحمەدی دامەزراند.<ref>{{Cite web |title=Demirtaş: I am honored to receive the Ibrahim Ahmed Award‌ |url=https://pukmedia.com/EN/Details/73512 |access-date=2024-10-11 |website=pukmedia.com |language=en}}</ref> ئەو لەگەڵ ھاوسەرەکەیدا، کۆکەرەوەی بەرھەمە ھونەرییە عێراقی، کوردی و نەریتییەکانە. بەشێک لە کۆمەڵە زەبەلاحەکەیان لە گەلەریی زاموا و گەلەریی [[لەتیف ڕەشید]] لە [[سلێمانی]] نمایشکراوە. ئەو ھەروەھا کار لەسەر پاراستنی شوێنەوار و نۆژەنکردنەوەی چەندین شوێنی سەردەمی [[عوسمانی]] دەکات، بەتایبەتی لە ناوچە کوردییەکاندا.<ref>{{Cite web |last=Saya |first=Bapak |date=2024-07-12 |title=Iraq’s First Lady issues desperate appeal over Turkish invasion |url=https://medyanews.net/iraqs-first-lady-issues-desperate-appeal-over-turkish-invasion/ |access-date=2024-10-11 |website=Medya News |language=en-GB}}</ref> == سەرچاوەکان == {{Reflist}} {{تووڵی دەروازە|ژن|سیاسەت|کوردستان|عێراق|ژیاننامە}} [[پۆل:سیاسییەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤]] [[پۆل:سیاسەتمەدارانی سەدەی ٢١ەمی عێراق]] [[پۆل:ژنانی سیاسیی کورد]] 64g274xtthj0nfj5d9uhww55xwhm81y 10 247911 1574814 1187249 2026-04-12T04:04:15Z CommonsDelinker 62 ئاڵوگۆڕی InfoboxHez.PNG لەگەڵ [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (لەلایەن [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] بە ھۆی:[[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things..) 1574814 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} |alias = حیزبوڵڵای لوبنان <!--"Flag of Hezbollah.svg" is copyrighted and thus unable to be displayed. Please do not add it to this template.--> |flag alias = Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png |size = {{{size|}}} |name = {{{name|}}} <noinclude> |related1 = Lebanon </noinclude> }} pr7stpnyaotm6x1nu0ovqeoy1yjs0vr 0 250008 1574756 1509961 2026-04-11T18:41:20Z 1silent scientist 51740 1574756 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس |وێنە = Abbas Mirza in battle.jpg }} '''شەڕەکانی ئێران و ڕووسیا''' یان '''شەڕی ئێران و ڕووسیا''' ئەو ناوەیە کە لە ماوەی ٢٥ ساڵدا لە سەردەمی [[فەتحعەلی شا|فەتح عەلی شا قاجاردا]] بە دوو شەڕی گەورەی نێوان ئێران و ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیا دراوە. ئەم شەڕانە بە شکستی ئێران لە ڕووسیا کۆتایی ھات و بەشێک لە ئێران پەیوەست بوون بە خاکی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیا]]. ھەشت نامەی دەستی یەکەمی کاربەدەستانی ئێران بۆ فەرەنسی و عوسمانییەکان ھەیە، کە گوزارشت و پشتڕاستکردنەوەی شەڕەکانی نێوان ئێران و ڕووسیایە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Bonhams: Eight important documents relating to the Russo-Persian wars of 1804-13, and Franco-Persian relations, including two firmans of Fath 'Ali Shah Qajar Qajar Persia and Ottoman Turkey, 1808-09(8)|ناونیشان=https://www.bonhams.com/auctions/25434/lot/70/|بڵاوکەرەوە=www.bonhams.com}}</ref> == ھۆکارەکانی جەنگەکان == پەیوەندیی نێوان [[ئێران]] و [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]]، لە سەرەتای سەردەمی [[قاجاڕ]] دوژمنکارانە و لە دۆخی تێکھەڵچوونی ھەمیشەییدا بوو. گرژیی نێوان ئێران و ڕووسیا لە سەردەمی [[ئاغا محەمەدخان]] و لە ئەنجامی [[نەبەردی کڕتسانیسی|ھێرشی سوپای ئێران بۆ سەر گورجستان]] کە لەگەڵ زیانی زۆری مەدەنی بوو، دەستی پێکرد و دوای ئەوەش لە کاتی فەرمانڕەواییی [[فەتح عەلی شا]] بەردەوام بوو. ئامانجی سەرەکیی ڕووسیا دەستگەیشتن بە ئاوە ئازادەکان بوو. بیانووی دەستدرێژیی ڕووسەکان بۆ سەر خاکی [[قەوقاز]] ئەوە بوو کە ھەندێک لە خەڵکی ناوچەکە داوای خۆبەڕێوەبەرییان دەکرد. لە لایەکی ترەوە خەڵکی ناوچەکانی [[قەوقازی ڕۆژھەڵات]] واتا [[گەنجە]]، [[شیروان]]، [[تاڵش]]، [[باکوو]] موسڵمان و لایەنگری ئێران بوون. [[گورجستان]]یش یەکێک بوو لە ھۆکارە بنەڕەتییەکانی ناکۆکیی نێوان ئێران و ڕووسیا. گورجستان ناوچەیەکی بەپیتە کە لە دامێنی کێوەکانی قەفقاز و لە کەناری ڕۆژھەڵاتی [[دەریای ڕەش]] ھەڵکەوتووە. لە یەکەم ڕۆژەکانی [[مێژووی ئێران]] ناوی [[گورجییەکان|گەلی گورجی]] لە بەڵگەنامە مێژووییە ئێرانییەکاندا ھاتووە. <ref> https://www.irna.ir/amp/85109588/ </ref> == نەبەرد لەسەر داگیرکردنی گورجستان == {{سەرەکی|گەمارۆدانی قەڵای قەرەباغ|نەبەردی کڕتسانیسی}} لە کاتی چەسپاندنی حکوومەتی قاجاڕ، والیی گورجستان بە پشتووانەی ھاوئایینی لەگەڵ [[ڕووسەکان]] سەربەخۆییی ڕاگەیاند. [[ئاغا محەمەدخان]] دوای فەتحی تەواوی باشووری ئێران، لە ساڵی ١٧٩٤ بۆ [[ئێرا کلیی دووەم|ئێراکلی خان]] نامەیەکی نارد و ھەڵەکانی گورجییەکانی لە ھەشتا ساڵی ڕابردوودا بەبیر ھێنایەوە و ڕایگەیاند ئەگەر والیی گورجستان پەیوەندییەکانی لەگەڵ ڕووسەکان بپچڕێنێت و بە تەواوی گوێڕایەڵی [[ئێران]] نەبێت، لەشکرکێشی دەکاتە سەر ئەوێ. ئێراکلی خان وەڵامی نامەکەی نەدایەوە و خۆی بۆ ھێرش ئامادە کرد. ئاغا محەمەدخان لەشکرکێشیی کردە سەر گورجستان (١٧٩٥ی زایینی) و سەرەڕای بەرگریی گورجییەکان لەم نەبەردەدا سەرکەوت و ئێراکلی خان بۆ [[تبلیس]] ڕای کرد. ئاغا محەمەدخان بۆ دۆزینەوەی ئەو ھێرشی کردە سەر تبلیس. ئێراکلی خان لەگەڵ خێزان و خزمەکانی لە تبلیسەوە بۆ گورجستانی ڕۆژاوا ڕایان کرد. ئاغا محەمەدخان تبلیسی گرت و کارەساتی [[کرمان]]ی لە [[تبلیس]] دووبارە کردەوە و فەرمانی کوشتنی خەڵک و تاڵانکردنی شاری دەرکرد. ژمارەیەکی زۆر لە پیاوانی ئایینیی گورجییان لە [[ڕووباری کورا]] خنکاند و پێنج ھەزار کەس لە گورجییەکانیان دیل کرد و شارەکەیان وێران کرد. چوار ساڵ دوای مردنی ئاغا محەمەدخان (ساڵی ١٨٠٠ [[زایینی]]) [[گیۆرگیی دوازدەھەم|گیۆرگی]] حاکمی گورجستان دووبارە بە فەرمی پارێزگاریی ڕووسەکانی قبووڵ کرد. ئەلێکساندەری برای گیۆرگی چونکە دژی لکاندنی [[گورجستان]] بە ڕووسیا بوو، پەنای بۆ دەرباری ئێران برد. قەیسەری ڕووسیا ئەمەی کردە بیانوو و فەرماندەی خۆی [[پاڤڵ سیسیانۆڤ]]ی ڕاسپارد بۆ گرتنی قەفقاز. سیسیانۆڤ ھێرشی کردە سەر [[تبلیس]] و ئەو شارەی گرت. لەو کاتەدا گیۆرگی خان مرد و تەھموورەس یەکێک لە کوڕەکانی پەنای بۆ دەرباری ئێران برد و شای ئێرانی بۆ شەڕ لەگەڵ ڕووسەکان ھان دا. فەتح عەلی شا کە لە لکاندنی گورجستان بە ڕووسیا نیگەران بوو، پەنابەرێتیی شازادە گورجییەکانی بۆ دەرباری ئێران کردە بیانوو و فەرمانی ھێرشکردنە سەر گورجستانی دەرکرد. [[گەنجە]] لە ساڵی ١٨٠٣ز لە لایەن سەرداری ڕووس پاڤڵ سیسیانۆڤ داگیر کرا. سەرەڕای بەرگریی پیاوانەی حاکمی ئێرانیی گەنجە ([[جەوادخانی قاجاڕ]])، خیانەتی [[ئەرمەنییەکان]] و نائومێدبوونی حاکمانی [[قەرەباغ]] و [[ئیرەوان]] لە فەتح عەلی شا بووە ھۆی ئەوەی [[خاناتەکانی ئیرەوان]] بکەونە دەست ھێزەکانی ڕووسیا. بە گرتنی ئەم شارانە، ھێزەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]] تا سنوورەکانی [[ئەرەس]] پێشڕەوییان کرد. ھەر کە ئاگاداری داگیرکردنی گەنجە و خۆبەدەستەوەدانی ئیرەوان و قەرەباغ بوو، فەتح عەلی شا سوپایەکی بە فەرماندەیی کوڕەکەی [[عەباس میرزا]]ی جێنشین بەرەو ئەو ناوچەیە بەڕێ کرد. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{تووڵی دەروازە|ڕووسیا|سیاسەت|مێژوو|ئێران|شەڕ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} fmgxvwdm636bwslf1e8sfpl9e22zyep 1574757 1574756 2026-04-11T18:41:50Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1574757 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس |وێنە = Abbas Mirza in battle.jpg }} '''شەڕەکانی ئێران و ڕووسیا''' یان '''شەڕی ئێران و ڕووسیا''' ئەو ناوەیە کە لە ماوەی ٢٥ ساڵدا لە سەردەمی [[فەتحعەلی شا|فەتح عەلی شا قاجاردا]] بە دوو شەڕی گەورەی نێوان ئێران و ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیا دراوە. ئەم شەڕانە بە شکستی ئێران لە ڕووسیا کۆتایی ھات و بەشێک لە ئێران پەیوەست بوون بە خاکی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیا]]. ھەشت نامەی دەستی یەکەمی کاربەدەستانی ئێران بۆ فەرەنسی و عوسمانییەکان ھەیە، کە گوزارشت و پشتڕاستکردنەوەی شەڕەکانی نێوان ئێران و ڕووسیایە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Bonhams: Eight important documents relating to the Russo-Persian wars of 1804-13, and Franco-Persian relations, including two firmans of Fath 'Ali Shah Qajar Qajar Persia and Ottoman Turkey, 1808-09(8)|ناونیشان=https://www.bonhams.com/auctions/25434/lot/70/|بڵاوکەرەوە=www.bonhams.com}}</ref> == ھۆکارەکانی جەنگەکان == پەیوەندیی نێوان [[ئێران]] و [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]]، لە سەرەتای سەردەمی [[قاجاڕ]] دوژمنکارانە و لە دۆخی تێکھەڵچوونی ھەمیشەییدا بوو. گرژیی نێوان ئێران و ڕووسیا لە سەردەمی [[ئاغا محەمەدخان]] و لە ئەنجامی [[نەبەردی کڕتسانیسی|ھێرشی سوپای ئێران بۆ سەر گورجستان]] کە لەگەڵ زیانی زۆری مەدەنی بوو، دەستی پێکرد و دوای ئەوەش لە کاتی فەرمانڕەواییی [[فەتح عەلی شا]] بەردەوام بوو. ئامانجی سەرەکیی ڕووسیا دەستگەیشتن بە ئاوە ئازادەکان بوو. بیانووی دەستدرێژیی ڕووسەکان بۆ سەر خاکی [[قەوقاز]] ئەوە بوو کە ھەندێک لە خەڵکی ناوچەکە داوای خۆبەڕێوەبەرییان دەکرد. لە لایەکی ترەوە خەڵکی ناوچەکانی [[قەوقازی ڕۆژھەڵات]] واتا [[گەنجە]]، [[شیروان]]، [[تاڵش]]، [[باکوو]] موسڵمان و لایەنگری ئێران بوون. [[گورجستان]]یش یەکێک بوو لە ھۆکارە بنەڕەتییەکانی ناکۆکیی نێوان ئێران و ڕووسیا. گورجستان ناوچەیەکی بەپیتە کە لە دامێنی کێوەکانی قەفقاز و لە کەناری ڕۆژھەڵاتی [[دەریای ڕەش]] ھەڵکەوتووە. لە یەکەم ڕۆژەکانی [[مێژووی ئێران]] ناوی [[گورجییەکان|گەلی گورجی]] لە بەڵگەنامە مێژووییە ئێرانییەکاندا ھاتووە. <ref> https://www.irna.ir/amp/85109588/ </ref> == نەبەرد لەسەر داگیرکردنی گورجستان == {{سەرەکی|گەمارۆدانی قەڵای قەرەباغ|نەبەردی کڕتسانیسی}} لە کاتی چەسپاندنی حکوومەتی قاجاڕ، والیی گورجستان بە پشتووانەی ھاوئایینی لەگەڵ [[ڕووسەکان]] سەربەخۆییی ڕاگەیاند. [[ئاغا محەمەدخان]] دوای فەتحی تەواوی باشووری ئێران، لە ساڵی ١٧٩٤ بۆ [[ئێرا کلیی دووەم|ئێراکلی خان]] نامەیەکی نارد و ھەڵەکانی گورجییەکانی لە ھەشتا ساڵی ڕابردوودا بەبیر ھێنایەوە و ڕایگەیاند ئەگەر والیی گورجستان پەیوەندییەکانی لەگەڵ ڕووسەکان بپچڕێنێت و بە تەواوی گوێڕایەڵی [[ئێران]] نەبێت، لەشکرکێشی دەکاتە سەر ئەوێ. ئێراکلی خان وەڵامی نامەکەی نەدایەوە و خۆی بۆ ھێرش ئامادە کرد. ئاغا محەمەدخان لەشکرکێشیی کردە سەر گورجستان (١٧٩٥ی زایینی) و سەرەڕای بەرگریی گورجییەکان لەم نەبەردەدا سەرکەوت و ئێراکلی خان بۆ [[تبلیس]] ڕای کرد. ئاغا محەمەدخان بۆ دۆزینەوەی ئەو ھێرشی کردە سەر تبلیس. ئێراکلی خان لەگەڵ خێزان و خزمەکانی لە تبلیسەوە بۆ گورجستانی ڕۆژاوا ڕایان کرد. ئاغا محەمەدخان تبلیسی گرت و کارەساتی [[کرمان]]ی لە [[تبلیس]] دووبارە کردەوە و فەرمانی کوشتنی خەڵک و تاڵانکردنی شاری دەرکرد. ژمارەیەکی زۆر لە پیاوانی ئایینیی گورجییان لە [[ڕووباری کورا]] خنکاند و پێنج ھەزار کەس لە گورجییەکانیان دیل کرد و شارەکەیان وێران کرد. چوار ساڵ دوای مردنی ئاغا محەمەدخان (ساڵی ١٨٠٠ [[زایینی]]) [[گیۆرگیی دوازدەھەم|گیۆرگی]] حاکمی گورجستان دووبارە بە فەرمی پارێزگاریی ڕووسەکانی قبووڵ کرد. ئەلێکساندەری برای گیۆرگی چونکە دژی لکاندنی [[گورجستان]] بە ڕووسیا بوو، پەنای بۆ دەرباری ئێران برد. قەیسەری ڕووسیا ئەمەی کردە بیانوو و فەرماندەی خۆی [[پاڤڵ سیسیانۆڤ]]ی ڕاسپارد بۆ گرتنی قەفقاز. سیسیانۆڤ ھێرشی کردە سەر [[تبلیس]] و ئەو شارەی گرت. لەو کاتەدا گیۆرگی خان مرد و تەھموورەس یەکێک لە کوڕەکانی پەنای بۆ دەرباری ئێران برد و شای ئێرانی بۆ شەڕ لەگەڵ ڕووسەکان ھان دا. فەتح عەلی شا کە لە لکاندنی گورجستان بە ڕووسیا نیگەران بوو، پەنابەرێتیی شازادە گورجییەکانی بۆ دەرباری ئێران کردە بیانوو و فەرمانی ھێرشکردنە سەر گورجستانی دەرکرد. [[گەنجە]] لە ساڵی ١٨٠٣ز لە لایەن سەرداری ڕووس پاڤڵ سیسیانۆڤ داگیر کرا. سەرەڕای بەرگریی پیاوانەی حاکمی ئێرانیی گەنجە ([[جەوادخانی قاجاڕ]])، خیانەتی [[ئەرمەنییەکان]] و نائومێدبوونی حاکمانی [[قەرەباغ]] و [[ئیرەوان]] لە فەتح عەلی شا بووە ھۆی ئەوەی [[خاناتەکانی ئیرەوان]] بکەونە دەست ھێزەکانی ڕووسیا. بە گرتنی ئەم شارانە، ھێزەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]] تا سنوورەکانی [[ئەرەس]] پێشڕەوییان کرد. ھەر کە ئاگاداری داگیرکردنی گەنجە و خۆبەدەستەوەدانی ئیرەوان و قەرەباغ بوو، فەتح عەلی شا سوپایەکی بە فەرماندەیی کوڕەکەی [[عەباس میرزا]]ی جێنشین بەرەو ئەو ناوچەیە بەڕێ کرد. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ڕووسیا|سیاسەت|مێژوو|ئێران|شەڕ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} glosal1upc0xevs0dm65vi3c94co3d8 3 279829 1574797 1571351 2026-04-11T22:31:36Z Harki Muhammad 67394 /* بابەتەکانت بوونیان هەیە! */ وەڵامدانەوە 1574797 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- <b><span style="font-family:Oswald;color:black"></span> [[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])</b> ٢٢:١٦، ٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) == هەرکی محمدسلیم عبدالعزیز == هەرکی محمدسلیم بە ینگلیزی (harki Muhammadsalim) لە ٩ نەورۆزی ٢٠١١ لە قەزای خەبات لە دایک بووە،لە قوتابخانەی ڕەوێتی بنەرەتی کوڕان لە قەزای خەباتە دەخوێنێت پۆلی نۆیەمە [[بەکارھێنەر:Harki Muhammad|Harki Muhammad]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Harki Muhammad|لێدوان]]) ٢٢:٢٣، ٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) == هەرکی محمدسلیم عبدالعزیز == لە ٩ نەورۆزی ٢٧١٠ کوردی لە قەزای خەبات لە دایک بووە.لە قوتابخانەی ڕەوێنی بنەڕەتی کوڕان خوێندویەتی پۆلی نۆیەمە.لە سەر دینی اسلامە [[بەکارھێنەر:Harki Muhammad|Harki Muhammad]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Harki Muhammad|لێدوان]]) ١٦:٥٣، ٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) ==[[:پەڕگە:Harki Muhammadsalim abdullaziz.jpg]] بۆ [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا|سڕینەوەی خێرا]] ھەڵبژێردرا == [[Image:Information icon4.svg|48px|ڕاست|alt=|link=]] تاگێک لەسەر [[:پەڕگە:Harki Muhammadsalim abdullaziz.jpg]] دانراوە، کە داوا دەکات بە خێرایی لە ویکیپیدیا بسڕدرێتەوە، ئەمە لەژێر [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا#پ٢|پێوەری ژمارە ٢ی پەڕگەکان بۆ سڕینەوەی خێرا]] ئەنجام دراوە لەبەر ئەوەی مۆلەتنامەی نییە یان ماف پارێزراوە یان وێنەیەکی بێ پێناسەیە و بەتاڵە. ئەگەر پێت وایە ئەم پەڕەیە نابێت بسڕدرێتەوە لەبەر ئەم ھۆکارە، لەوانەیە '''پێویست بکات ناڕەزایی دەرببڕیت''' [[:پەڕگە:Harki Muhammadsalim abdullaziz.jpg|بە سەردانکردنی پەڕەکە]] و کرتەکردن لەسەر ئەو دوگمەیەی کە دەڵێت «دەربڕینی ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سڕینەوە» کە ھەلێکت پێ دەدات بۆ ڕوونکردنەوە کە بۆچی نابێت پەڕەکە بسڕدرێتەوە. بەھەرحاڵ، ئاگاداربە کە ھەرکاتێک پەڕەیەک تاگی سڕینەوەی خێرای لێ درا، لەوانەیە بەبێ دواخستن بسڕدرێتەوە. تکایە خۆت تاگی سڕینەوە لە پەڕەکە لامەبە. سەیری [[ویکیپیدیا:سیاسەتەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکان و ڕێساکان]] بکە تاکوو لە داھاتوودا ئەمە ڕوونەداتەوە. <!-- Template:Db-noimage-notice --> [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٠:٣٠، ١٠ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) ==[[:پەڕگە:Harki25-01-24 11-10-54-089.jpg]] بۆ [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا|سڕینەوەی خێرا]] ھەڵبژێردرا == [[Image:Information icon4.svg|48px|ڕاست|alt=|link=]] تاگێک لەسەر [[:پەڕگە:Harki25-01-24 11-10-54-089.jpg]] دانراوە، کە داوا دەکات بە خێرایی لە ویکیپیدیا بسڕدرێتەوە، ئەمە لەژێر [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا#پ٢|پێوەری ژمارە ٢ی پەڕگەکان بۆ سڕینەوەی خێرا]] ئەنجام دراوە لەبەر ئەوەی مۆلەتنامەی نییە یان ماف پارێزراوە یان وێنەیەکی بێ پێناسەیە و بەتاڵە. ئەگەر پێت وایە ئەم پەڕەیە نابێت بسڕدرێتەوە لەبەر ئەم ھۆکارە، لەوانەیە '''پێویست بکات ناڕەزایی دەرببڕیت''' [[:پەڕگە:Harki25-01-24 11-10-54-089.jpg|بە سەردانکردنی پەڕەکە]] و کرتەکردن لەسەر ئەو دوگمەیەی کە دەڵێت «دەربڕینی ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سڕینەوە» کە ھەلێکت پێ دەدات بۆ ڕوونکردنەوە کە بۆچی نابێت پەڕەکە بسڕدرێتەوە. بەھەرحاڵ، ئاگاداربە کە ھەرکاتێک پەڕەیەک تاگی سڕینەوەی خێرای لێ درا، لەوانەیە بەبێ دواخستن بسڕدرێتەوە. تکایە خۆت تاگی سڕینەوە لە پەڕەکە لامەبە. سەیری [[ویکیپیدیا:سیاسەتەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکان و ڕێساکان]] بکە تاکوو لە داھاتوودا ئەمە ڕوونەداتەوە. <!-- Template:Db-noimage-notice --> [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٠:٣٠، ١٠ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) == red-chested cuckoo == '''''red-chested cuckoo''''' [[بەکارھێنەر:Harki Muhammad|Harki Muhammad]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Harki Muhammad|لێدوان]]) ٠٨:١١، ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) == بابەتەکانت بوونیان هەیە! == سڵاو کاک محەممەد، وتاری ئارمیسی ٢ لە ویکیپیدیای کوردی بوونی هەیە و پێویستی ناکرد دروستی بکەیت. تکایە گەرر وتارێک بوونی هەبوو دروستی مەکە. بڕوانە [[ئارتێمیس ٢]] '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٥٩، ٢ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Harki Muhammad|Harki Muhammad]]: سڵاو، سوپاس بۆ وتارەکانت، بەڵام تکایە بۆکسی زانیاریدانەکانت بۆ ئینگلیزیین؟ '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٢٣:٢٩، ٢ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) ::دەستخۆش بۆ تێبینییەکەت. لە ڕاستیدا سەرەتا بە کوردی دامنابوو، بەڵام سێرڤەرەکە کێشەی هەبوو و وەک پێویست زانیارییەکانی نەدەخوێندەوە، بۆیە ناچار بووم Infobox بکەمە ئینگلیزی تاوەکو بێ کێشە و وەک خۆی بنوسرێتەوە. ئێستا بابەتەکە ڕێکخراوەتەوە. سوپاس بۆ هاوکاریت. [[بەکارھێنەر:Harki Muhammad|Harki Muhammad]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Harki Muhammad|لێدوان]]) ٢٢:٣١، ١١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) thjsylnb7vdxs6o5tumcr45w8k5ih9j 0 284747 1574760 1528458 2026-04-11T18:44:10Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1574760 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} {{Databox}}'''پەیمانی گەردان یان کەردان''' ({{بە تورکی|Kerden Antlaşması}}، ({{بە فارسی|عهدنامه گردان}}) لە نێوان [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] و [[ئەفشارییەکان|ئێرانی ئەفشاری]] لە ٤ی ئەیلوولی ١٧٤٦ واژوو کرا.<ref>https://web.archive.org/web/20110724011312/http://www.history.co.uk/encyclopedia/ndir-shh.html</ref> == پێشینە == لە ساڵانی کۆتایی دەسەڵاتی [[شانشینی سەفەوی]] لە [[ئێران]]دا، عوسمانییەکان توانیان زۆربەی ناوچەکانی [[قەوقاز]] و ڕۆژاوای ئێران بخەنە ژێر دەسەڵاتەوە، ئەمەش بەھۆی ململانێی دەسەڵات و نائارامی مەدەنی و ئاژاوەگێڕی گشتی لە ئێراندا. لە ھەمان کاتدا ئەفغانییەکان توانایان ھەبوو بەشێک لە [[خۆراسان]] بخەنە ژێر دەسەڵاتەوە. بۆیە شا کەسێکی بەناوی نادر دەستنیشان کرد کە سەرکردەیەکی جەنگی تورکمانی ئەفشاری ئێرانی بوو وەک فەرماندەی گشتی سوپاکان. لەژێر سەرکردایەتی درەوشاوەی نادر، ئێران توانی زۆربەی زیانەکانی وەربگرێتەوە. دوای سەرکەوتنەکانی، دەستبەسەرداگرتنی تەختی پاشایەتی بۆ [[نادر شا]] ئاسان بوو. لە ساڵی ١٧٣٦دا نادر شا بنەماڵەی [[ئەفشارییەکان|ئەفشاری]] دامەزراند (کە تا ساڵی ١٧٩٦ بەردەوام بوو). نادر شا پلانی دانا کە جارێکی دیکە ئیمپراتۆریەتیی گەورەی فارس دابمەزرێنێت، کە لە ڕووباری ئیندوسەوە تا بۆسفۆر درێژ دەبێتەوە، وەک چۆن لە سەردەمی کۆندا وابوو. دوای دەستبەسەرداگرتنی خاکەکانی پێشووی ئێران، ھەوڵی لکاندنی زیاتری خاکەکانی ڕۆژھەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] ([[باکووری کوردستان]] و [[عێراق]])ی دا. ھەروەھا پێشنیازی تەباییکردنی دوو مەزھەبی کرد لە ئیسلامدا، بەو پێیەی عوسمانییەکان موسڵمانی [[سوننە]] بوون و زۆربەی ئێرانییەکان [[شیعە]] بوون. ئەو پلانی دانابوو عوسمانییەکان ناچار بکات و پاڵ بە سوننە بێنێت بۆ ئەوەی شیعەگەری و مەزھەبی [[جەعفەری]] بەتایبەتی وەک پێنجەمین مەزھەب لە [[ئیسلام]]دا قبووڵ بکەن. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|ئێران|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|تورکیا}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} 0wpbw73pz3m49m6zf1svs7o8iysqfoe 1574769 1574760 2026-04-11T20:00:38Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1574769 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Databox}}'''پەیمانی گەردان یان کەردان''' ({{بە تورکی|Kerden Antlaşması}}، ({{بە فارسی|عهدنامه گردان}}) لە نێوان [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] و [[ئەفشارییەکان|ئێرانی ئەفشاری]] لە ٤ی ئەیلوولی ١٧٤٦ واژوو کرا.<ref>https://web.archive.org/web/20110724011312/http://www.history.co.uk/encyclopedia/ndir-shh.html</ref> == پێشینە == لە ساڵانی کۆتایی دەسەڵاتی [[شانشینی سەفەوی]] لە [[ئێران]]دا، عوسمانییەکان توانیان زۆربەی ناوچەکانی [[قەوقاز]] و ڕۆژاوای ئێران بخەنە ژێر دەسەڵاتەوە، ئەمەش بەھۆی ململانێی دەسەڵات و نائارامی مەدەنی و ئاژاوەگێڕی گشتی لە ئێراندا. لە ھەمان کاتدا ئەفغانییەکان توانایان ھەبوو بەشێک لە [[خۆراسان]] بخەنە ژێر دەسەڵاتەوە. بۆیە شا کەسێکی بەناوی نادر دەستنیشان کرد کە سەرکردەیەکی جەنگی تورکمانی ئەفشاری ئێرانی بوو وەک فەرماندەی گشتی سوپاکان. لەژێر سەرکردایەتی درەوشاوەی نادر، ئێران توانی زۆربەی زیانەکانی وەربگرێتەوە. دوای سەرکەوتنەکانی، دەستبەسەرداگرتنی تەختی پاشایەتی بۆ [[نادر شا]] ئاسان بوو. لە ساڵی ١٧٣٦دا نادر شا بنەماڵەی [[ئەفشارییەکان|ئەفشاری]] دامەزراند (کە تا ساڵی ١٧٩٦ بەردەوام بوو). نادر شا پلانی دانا کە جارێکی دیکە ئیمپراتۆریەتیی گەورەی فارس دابمەزرێنێت، کە لە ڕووباری ئیندوسەوە تا بۆسفۆر درێژ دەبێتەوە، وەک چۆن لە سەردەمی کۆندا وابوو. دوای دەستبەسەرداگرتنی خاکەکانی پێشووی ئێران، ھەوڵی لکاندنی زیاتری خاکەکانی ڕۆژھەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] ([[باکووری کوردستان]] و [[عێراق]])ی دا. ھەروەھا پێشنیازی تەباییکردنی دوو مەزھەبی کرد لە ئیسلامدا، بەو پێیەی عوسمانییەکان موسڵمانی [[سوننە]] بوون و زۆربەی ئێرانییەکان [[شیعە]] بوون. ئەو پلانی دانابوو عوسمانییەکان ناچار بکات و پاڵ بە سوننە بێنێت بۆ ئەوەی شیعەگەری و مەزھەبی [[جەعفەری]] بەتایبەتی وەک پێنجەمین مەزھەب لە [[ئیسلام]]دا قبووڵ بکەن. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|ئێران|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|تورکیا}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} 79i3ng3yy2ogk3r4gdzuurs5y5l1d6a 0 288366 1574672 1574259 2026-04-11T12:05:48Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ چاکسازیی ژمارەکان؛ زیادکردنی سەردێڕی ون؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1574672 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} [[پەڕگە:2022 pattern Tudor Crown (Sodacan style) 2D.svg|وێنۆک|نوێنەرایەتییەکی ھێماییی تاج، کە لەسەر ھێمای زۆرێک لە دامەزراوەکانی وڵکەکانی کۆمۆنوێلتدا ھەیە]] '''تاج''' ({{بە ئینگلیزی|The Crown}}) چەمکێکی سیاسییە کە لە [[وڵکەی کۆمۆنوێلت|وڵکەکانی کۆمۆنوێلتدا]] بەکاردەھێنرێت، و ھاوشێوەی چەمکی [[دەوڵەت|دەوڵەتە]] لەو سیستەمە یاساییانەی کە لەژێر کاریگەریی یاسای مەدەنیی ڕۆمانیدان.<ref name="Jackson 2013">{{بیرخستنەوە|دوایین=Jackson |یەکەم=Michael D. |سەردێڕ=The Crown and Canadian Federalism |ساڵ=٢٠١٣|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ZcIf46DzpfUC&pg=Pnto |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240905140241/https://books.google.com/books?id=ZcIf46DzpfUC&pg=Pnto#v=onepage&q&f=false |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |بڵاوکەرەوە=Dundurn |ژپنک=٩٧٨-١-٤٥٩٧-٠٩٨٩-٨}}</ref> [[ڕێسای گشتی|یاسای گشتیی]] ئینگلیزی ھەرگیز چەمکی دەوڵەتی پەرە پێنەدا و دەسەڵاتی جێبەجێکاری باڵای لای پاشا ھێشتەوە.<ref name="Jackson 2013">{{بیرخستنەوە|دوایین=Jackson |یەکەم=Michael D. |سەردێڕ=The Crown and Canadian Federalism |ساڵ=٢٠١٣|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ZcIf46DzpfUC&pg=Pnto |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240905140241/https://books.google.com/books?id=ZcIf46DzpfUC&pg=Pnto#v=onepage&q&f=false |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |بڵاوکەرەوە=Dundurn |ژپنک=٩٧٨-١-٤٥٩٧-٠٩٨٩-٨}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="" id="CITEREFJackson2013">Jackson, Michael D. (2013), [https://books.google.com/books?id=ZcIf46DzpfUC&pg=Pnto ''The Crown and Canadian Federalism''], Dundurn, [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]] [[Special:BookSources/978-1-4597-0989-8|<bdi>978-1-4597-0989-8</bdi>]], [https://web.archive.org/web/20240905140241/https://books.google.com/books?id=ZcIf46DzpfUC&pg=Pnto#v=onepage&q&f=false archived] from the original on 5 September 2024<span class="reference-accessdate">, retrieved <span class="nowrap">20 May</span> 2018</span></cite></ref> چەمکی تاج وەک کۆمپانیایەکی تاکەکەسی لە [[شانشینی ئینگلتەرا]] پەرەی سەند وەک جیاکردنەوەی تاجی فیزیکی و موڵکی شانشین لە کەس و موڵکی تایبەتیی پاشا. لە ڕێگەی داگیرکاریی ئینگلیزی و دواتر [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا|بەریتانییەوە]] بڵاوبووەوە، و لە فەرھەنگی یاساییی دۆمینیۆنە بەریتانییەکاندا چەسپا. کاتێک دۆمینیۆنەکان لە ساڵانی ١٩٣٠دا کۆنترۆڵی ئیمتیازی شاھانەیان بەدەستھێنا، چەمکەکە پەرەی سەند بەجۆرێک کە 'تاج [[wiktionary:in right of|لە مافی]]' ھەر ناوچە و خاکێک بە شێوەیەکی سەربەخۆ لە ناوچە و خاکەکانی تر کاردەکات. بەپێی ئەو چوارچێوەیەی تێیدا بەکاردێت، لەوانەیە ئاماژە بێت بە تەواوی دەوڵەت، [[دەسەڵاتی جێبەجێکار|حکومەتی جێبەجێکار]] بەتایبەتی (جا ھی ناوچەیەک بێت یان یەکێک لە پارێزگا، ویلایەت یان خاکەکانی)یان تەنھا بۆ [[وڵکەی کۆمۆنوێلت|پاشا]] و نوێنەرە ڕاستەوخۆکانیان.<ref name="Jackson 2013">{{بیرخستنەوە|دوایین=Jackson |یەکەم=Michael D. |سەردێڕ=The Crown and Canadian Federalism |ساڵ=٢٠١٣|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ZcIf46DzpfUC&pg=Pnto |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240905140241/https://books.google.com/books?id=ZcIf46DzpfUC&pg=Pnto#v=onepage&q&f=false |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |بڵاوکەرەوە=Dundurn |ژپنک=٩٧٨-١-٤٥٩٧-٠٩٨٩-٨}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="" id="CITEREFJackson2013">Jackson, Michael D. (2013), [https://books.google.com/books?id=ZcIf46DzpfUC&pg=Pnto ''The Crown and Canadian Federalism''], Dundurn, [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]] [[Special:BookSources/978-1-4597-0989-8|<bdi>978-1-4597-0989-8</bdi>]], [https://web.archive.org/web/20240905140241/https://books.google.com/books?id=ZcIf46DzpfUC&pg=Pnto#v=onepage&q&f=false archived] from the original on 5 September 2024<span class="reference-accessdate">, retrieved <span class="nowrap">20 May</span> 2018</span></cite></ref> وەک چەمکێکی سیاسی، نابێت تاج لەگەڵ ھیچ [[تاج|تاجێکی]] فیزیکیدا تێکەڵ بکرێت، وەک ئەوانەی خشڵە شاھانەییەکانی بەریتانیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=CharlotteDunn |ڕێکەوت=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشان=https://www.royal.uk/crown-dependencies|سەردێڕ=Crown Dependencies |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210711004012/https://www.royal.uk/crown-dependencies |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تەممووزی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=The Royal Family |زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|سیاسەت|شانشینی یەکگرتوو|پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان|کەنەدا|نیوزیلاند}} [[پۆل:پاشایەتی]] [[پۆل:یاسای ھاوبەش]] [[پۆل:وڵکەی کۆمۆنوێلت]] [[پۆل:گەلانی کۆمۆنوێلت]] [[پۆل:ھەرێمەکانی دەرەوەی وڵاتی بەریتانیا]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی فەڕەنسی]] t2e9gqc6uusfnm2fzfzq6ac9v0tiyku 0 288735 1574658 1574546 2026-04-11T12:02:46Z AramBot 39807 بۆت: پارامەترە واڵاکان لابران (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1574658 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox military conflict|conflict=|width=|partof=[[شۆڕشی میر محەممەد|شۆڕشی ڕەواندز]]، [[ھەڵمەتی میر محەممەد دژی ئاشوورییەکان]]|image=The gorge of the Zab in Tyari.jpg|caption=زێ لە تیاری، ١٩٢٠|date=١٨٣٤|place=کۆپروولوو، [[حەکاری (ناوچەی مێژوویی)|حەکاری]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]|coordinates=|map_type=|map_relief=|latitude=|longitude=|map_size=|map_marksize=|map_caption=|map_label=|territory=|result=|status=|combatants_header=|combatant1={{tree list}} *{{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} [[میرنشینی سۆران]] **{{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} ھۆزەکانی [[ئامێدی]] **{{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} ھۆزی [[بەرواری]]|combatant2={{flagicon image|Flag of the Assyrians.svg}} [[تیاری|ئاشوورییەکانی تیاری]]|combatant3=|commander1={{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]]|commander2={{flagicon image|Flag of the Assyrians.svg}} [[مارشەمعوون ئیبراھیم]]|commander3=|units1=|units2=|units3=|strength1=~گەورەتر لە ئاشوورییەکان|strength2=١،٥٠٠|strength3=|casualties1=قوڕس|casualties2=قوڕس|casualties3=|notes=|campaignbox=}} <nowiki> </nowiki>'''شەڕی لێزان''' لە ساڵی ١٨٣٤ ڕوویدا، کاتێک [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|محەممەد پاشای ڕەواندز]] ھێرشی کردە سەر [[تیاری|ئاشوورییەکانی تیاری]] لە نزیک گوندی [[پێڕستی ھۆزە ئاشوورییەکان|لێزان]]. ھەرچەندە لە ژمارەدا کەمتر بوون، بەڵام<ref name=":Ross">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ross|یەکەم=Henry James|ناونیشان=https://archive.org/details/32882019065039-lettersfromthee/page/n95/mode/1up?view=theater|سەردێڕ=Letters from the East,|ڕێکەوت=١٩٠٢|بڵاوکەرەوە=London, J.M. Dent & Co.|پەڕەکان=٦٣|زمان=en}}</ref> [[ئاشوورییەکان]] بە سەرکەوتوویی دەرچوون.<ref name=":Aboona">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Aboona|یەکەم=Hirmis|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Zd9ynQAACAAJ|سەردێڕ=Assyrians, Kurds, and Ottomans: Intercommunal Relations on the Periphery of the Ottoman Empire|ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Cambria Press|ژپنک=٩٧٨-١-٦١٣٣٦-٤٧١-٠|پەڕەکان=١٧٣|زمان=en}}</ref><ref name=":Ross" /><ref name=":Laurie">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Laurie|یەکەم=Thomas|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=qWedPP1eakYC|سەردێڕ=Dr. Grant and the Mountain Nestorians|ڕێکەوت=١٨٥٣|بڵاوکەرەوە=Gould and Lincoln|پەڕەکان=٢٦٢|زمان=en}}</ref> [[میرنشینی سۆران]] تووشی شکست بوو.<ref name=":Aboona" /> == پێشینە == لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەھەمدا گرژییەکانی نێوان [[ئاشوورییەکان|ئاشوورییەکانی]] [[تیاری]] و پێکھاتە [[دانیشتووانی کورد|کوردییەکانی]] دراوسێ بەشێوەیەکی بەرچاو پەرەی سەند. تیارییەکان بە پشتبەستن بە شوێنە شاخاوییە قەڵادارەکانیان، زۆرجار ھەڵیاندەکوتایە سەر قەزاکانی [[بەرواری]] و [[ئامێدی]] و بەبێ جیاوازی گوندە کوردییەکانیان [[تاڵانکردن|تاڵان دەکرد]]. لە کاتێکدا کە [[مەسیحی|ھاومەسیحییەکانی]] خۆیان بەقوربانی دا، بەڵام بە کوشتنی زۆرێک لە پیاوانی کوردیان کوشت، ھەرچەندە بە گشتی ژنانیان نەدەکوشت. ھێرشە دووبارەکانیان بووە ھۆی چۆڵکردنی گوندەکانی وەک ئۆری و دروستکردنی تاوەری چاودێری لە سەرووی بێدۆنەوە بۆ پاراستن.<ref name=":Ross">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ross|یەکەم=Henry James|ناونیشان=https://archive.org/details/32882019065039-lettersfromthee/page/n95/mode/1up?view=theater|سەردێڕ=Letters from the East,|ڕێکەوت=١٩٠٢|بڵاوکەرەوە=London, J.M. Dent & Co.|پەڕەکان=٦٣|زمان=en}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRoss1902">Ross, Henry James (1902). [https://archive.org/details/32882019065039-lettersfromthee/page/n95/mode/1up?view=theater ''Letters from the East,'']. London, J.M. Dent & Co. p.&nbsp;63.</cite></ref> پەرەسەندنیان لە کاتی ھەڵمەتەکانی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|بەگی ڕەواندزدا]] گەیشتە لووتکە کە لە سنووری [[ئێران|فارسەوە]] تا [[مووسڵ]] ناوچەکەیان گرتبووەوە. لە بەرامبەردا ئاشوورییەکانی تیاری ھێرشێکیان لە نزیک ئامێدی ئەنجامدا و سەری پانزدە کەسیان بڕی. بەردەوام بوون بە ڕێپێوان بە درێژاییی ٧٠ میل و گوندێکی کوردییان گەمارۆ دا و سووتاندیان.<ref name=":Ross">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ross|یەکەم=Henry James|ناونیشان=https://archive.org/details/32882019065039-lettersfromthee/page/n95/mode/1up?view=theater|سەردێڕ=Letters from the East,|ڕێکەوت=١٩٠٢|بڵاوکەرەوە=London, J.M. Dent & Co.|پەڕەکان=٦٣|زمان=en}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRoss1902">Ross, Henry James (1902). [https://archive.org/details/32882019065039-lettersfromthee/page/n95/mode/1up?view=theater ''Letters from the East,'']. London, J.M. Dent & Co. p.&nbsp;63.</cite></ref> دوای شەش ڕۆژ لە ھەڵمەتی سەرەتایی، ئاشوورییەکان جارێکی دیکە ھێرشیان کردەوە، ئەمەش وایکرد بەگی ڕەواندز ھێز لەگەڵ کوردانی ئامێدی و بەروار کۆبکاتەوە. ئەم زنجیرە ڕووداوە بووە ھۆی ڕووبەڕووبوونەوە لە گوندی لێزان لە نزیک [[زێی گەورە|ڕووباری زێی گەورە]].<ref name=":Ross">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ross|یەکەم=Henry James|ناونیشان=https://archive.org/details/32882019065039-lettersfromthee/page/n95/mode/1up?view=theater|سەردێڕ=Letters from the East,|ڕێکەوت=١٩٠٢|بڵاوکەرەوە=London, J.M. Dent & Co.|پەڕەکان=٦٣|زمان=en}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRoss1902">Ross, Henry James (1902). [https://archive.org/details/32882019065039-lettersfromthee/page/n95/mode/1up?view=theater ''Letters from the East,'']. London, J.M. Dent & Co. p.&nbsp;63.</cite></ref> == سەرچاوەکان == [[پۆل:شەڕەکان]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] [[پۆل:مێژووی کورد]] [[پۆل:مێژووی ئاشوورییەکان]] [[پۆل:ئاشوورییەکان]] [[پۆل:میرنشینی سۆران]] [[پۆل:سۆران]] [[پۆل:١٨٣٤]] <references /> {{شریتی دەروازە|مێژوو|شەڕ|کوردستان}} [[پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی میرنشینی سۆران]] 8m41qoa9ewmr5whl95k4tljtmjivgs7 1574783 1574658 2026-04-11T20:02:58Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1574783 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=|width=|partof=[[شۆڕشی میر محەممەد|شۆڕشی ڕەواندز]]، [[ھەڵمەتی میر محەممەد دژی ئاشوورییەکان]]|image=The gorge of the Zab in Tyari.jpg|caption=زێ لە تیاری، ١٩٢٠|date=١٨٣٤|place=کۆپروولوو، [[حەکاری (ناوچەی مێژوویی)|حەکاری]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]|coordinates=|map_type=|map_relief=|latitude=|longitude=|map_size=|map_marksize=|map_caption=|map_label=|territory=|result=|status=|combatants_header=|combatant1={{tree list}} *{{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} [[میرنشینی سۆران]] **{{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} ھۆزەکانی [[ئامێدی]] **{{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} ھۆزی [[بەرواری]]|combatant2={{flagicon image|Flag of the Assyrians.svg}} [[تیاری|ئاشوورییەکانی تیاری]]|combatant3=|commander1={{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]]|commander2={{flagicon image|Flag of the Assyrians.svg}} [[مارشەمعوون ئیبراھیم]]|commander3=|units1=|units2=|units3=|strength1=~گەورەتر لە ئاشوورییەکان|strength2=١،٥٠٠|strength3=|casualties1=قوڕس|casualties2=قوڕس|casualties3=|notes=|campaignbox=}} <nowiki> </nowiki>'''شەڕی لێزان''' لە ساڵی ١٨٣٤ ڕوویدا، کاتێک [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|محەممەد پاشای ڕەواندز]] ھێرشی کردە سەر [[تیاری|ئاشوورییەکانی تیاری]] لە نزیک گوندی [[پێڕستی ھۆزە ئاشوورییەکان|لێزان]]. ھەرچەندە لە ژمارەدا کەمتر بوون، بەڵام<ref name=":Ross">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ross|یەکەم=Henry James|ناونیشان=https://archive.org/details/32882019065039-lettersfromthee/page/n95/mode/1up?view=theater|سەردێڕ=Letters from the East,|ڕێکەوت=١٩٠٢|بڵاوکەرەوە=London, J.M. Dent & Co.|پەڕەکان=٦٣|زمان=en}}</ref> [[ئاشوورییەکان]] بە سەرکەوتوویی دەرچوون.<ref name=":Aboona">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Aboona|یەکەم=Hirmis|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Zd9ynQAACAAJ|سەردێڕ=Assyrians, Kurds, and Ottomans: Intercommunal Relations on the Periphery of the Ottoman Empire|ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Cambria Press|ژپنک=٩٧٨-١-٦١٣٣٦-٤٧١-٠|پەڕەکان=١٧٣|زمان=en}}</ref><ref name=":Ross" /><ref name=":Laurie">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Laurie|یەکەم=Thomas|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=qWedPP1eakYC|سەردێڕ=Dr. Grant and the Mountain Nestorians|ڕێکەوت=١٨٥٣|بڵاوکەرەوە=Gould and Lincoln|پەڕەکان=٢٦٢|زمان=en}}</ref> [[میرنشینی سۆران]] تووشی شکست بوو.<ref name=":Aboona" /> == پێشینە == لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەھەمدا گرژییەکانی نێوان [[ئاشوورییەکان|ئاشوورییەکانی]] [[تیاری]] و پێکھاتە [[دانیشتووانی کورد|کوردییەکانی]] دراوسێ بەشێوەیەکی بەرچاو پەرەی سەند. تیارییەکان بە پشتبەستن بە شوێنە شاخاوییە قەڵادارەکانیان، زۆرجار ھەڵیاندەکوتایە سەر قەزاکانی [[بەرواری]] و [[ئامێدی]] و بەبێ جیاوازی گوندە کوردییەکانیان [[تاڵانکردن|تاڵان دەکرد]]. لە کاتێکدا کە [[مەسیحی|ھاومەسیحییەکانی]] خۆیان بەقوربانی دا، بەڵام بە کوشتنی زۆرێک لە پیاوانی کوردیان کوشت، ھەرچەندە بە گشتی ژنانیان نەدەکوشت. ھێرشە دووبارەکانیان بووە ھۆی چۆڵکردنی گوندەکانی وەک ئۆری و دروستکردنی تاوەری چاودێری لە سەرووی بێدۆنەوە بۆ پاراستن.<ref name=":Ross">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ross|یەکەم=Henry James|ناونیشان=https://archive.org/details/32882019065039-lettersfromthee/page/n95/mode/1up?view=theater|سەردێڕ=Letters from the East,|ڕێکەوت=١٩٠٢|بڵاوکەرەوە=London, J.M. Dent & Co.|پەڕەکان=٦٣|زمان=en}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRoss1902">Ross, Henry James (1902). [https://archive.org/details/32882019065039-lettersfromthee/page/n95/mode/1up?view=theater ''Letters from the East,'']. London, J.M. Dent & Co. p.&nbsp;63.</cite></ref> پەرەسەندنیان لە کاتی ھەڵمەتەکانی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|بەگی ڕەواندزدا]] گەیشتە لووتکە کە لە سنووری [[ئێران|فارسەوە]] تا [[مووسڵ]] ناوچەکەیان گرتبووەوە. لە بەرامبەردا ئاشوورییەکانی تیاری ھێرشێکیان لە نزیک ئامێدی ئەنجامدا و سەری پانزدە کەسیان بڕی. بەردەوام بوون بە ڕێپێوان بە درێژاییی ٧٠ میل و گوندێکی کوردییان گەمارۆ دا و سووتاندیان.<ref name=":Ross">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ross|یەکەم=Henry James|ناونیشان=https://archive.org/details/32882019065039-lettersfromthee/page/n95/mode/1up?view=theater|سەردێڕ=Letters from the East,|ڕێکەوت=١٩٠٢|بڵاوکەرەوە=London, J.M. Dent & Co.|پەڕەکان=٦٣|زمان=en}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRoss1902">Ross, Henry James (1902). [https://archive.org/details/32882019065039-lettersfromthee/page/n95/mode/1up?view=theater ''Letters from the East,'']. London, J.M. Dent & Co. p.&nbsp;63.</cite></ref> دوای شەش ڕۆژ لە ھەڵمەتی سەرەتایی، ئاشوورییەکان جارێکی دیکە ھێرشیان کردەوە، ئەمەش وایکرد بەگی ڕەواندز ھێز لەگەڵ کوردانی ئامێدی و بەروار کۆبکاتەوە. ئەم زنجیرە ڕووداوە بووە ھۆی ڕووبەڕووبوونەوە لە گوندی لێزان لە نزیک [[زێی گەورە|ڕووباری زێی گەورە]].<ref name=":Ross">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ross|یەکەم=Henry James|ناونیشان=https://archive.org/details/32882019065039-lettersfromthee/page/n95/mode/1up?view=theater|سەردێڕ=Letters from the East,|ڕێکەوت=١٩٠٢|بڵاوکەرەوە=London, J.M. Dent & Co.|پەڕەکان=٦٣|زمان=en}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRoss1902">Ross, Henry James (1902). [https://archive.org/details/32882019065039-lettersfromthee/page/n95/mode/1up?view=theater ''Letters from the East,'']. London, J.M. Dent & Co. p.&nbsp;63.</cite></ref> == سەرچاوەکان == [[پۆل:شەڕەکان]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] [[پۆل:مێژووی کورد]] [[پۆل:مێژووی ئاشوورییەکان]] [[پۆل:ئاشوورییەکان]] [[پۆل:میرنشینی سۆران]] [[پۆل:سۆران]] [[پۆل:١٨٣٤]] <references /> {{شریتی دەروازە|مێژوو|شەڕ|کوردستان}} [[پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی میرنشینی سۆران]] hka46ihieepnfcalxzseou84nqk286h 0 288736 1574789 1574547 2026-04-11T20:03:58Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1574789 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=|width=|partof=[[شۆڕشی میر محەممەد|شۆڕشی ڕەواندز]]، [[ھەڵمەتی میر محەممەد دژی ئاشوورییەکان]]|image=Sack of Jebbel Makloub.jpg|caption=جەبەل مەقلووب (چیای مەقلووب) پێش ئەوەی لەلایەن میر محەممەدەوە تاڵان بکرێ و بگیرێ|date=١٨٢٠|place=نزیک [[مووسڵ]]، [[باشووری کوردستان]]، عێراقی ئێستا|coordinates=|map_type=|map_relief=|latitude=|longitude=|map_size=|map_marksize=|map_caption=|map_label=|territory=|result={{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} سۆران سەرکەوتنی بەدەستھێنا * موڵک و ماڵی ناوچەکە و کڵێساکە بەتاڵانبردرا|status=|combatants_header=|combatant1={{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} [[میرنشینی سۆران]]|combatant2={{flagicon image|Flag of the Assyrians.svg}} [[ئاشوورییەکان]]|combatant3=|commander1={{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]]|commander2={{flagicon image|Flag of the Assyrians.svg}} [[مارشەمعوون ئیبراھیم]]|commander3=|units1=|units2=|units3=|strength1=نەزانراو|strength2=نەزانراو|strength3=|casualties1=نەزانراو|casualties2=زۆر قوڕس|casualties3=|notes=|campaignbox= }} '''بەتاڵانبردنی چیای مەقلووب''' لە ساڵی ١٨٢٠ تاڵانکردنێک بوو لەلایەن [[کورد]]، بە سەرۆکایەتیی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] کە [[کورد|میرێکی کورد]] بوو. ھێرشەکە لە چوارچێوەی ھەڵمەتێکی بەرفراوانتر بوو بۆ چەسپاندنی دەسەڵات و نفوزی کورد لە باکووری [[مێزۆپۆتامیا|میزۆپۆتامیا]] دژی پێکھاتە [[ئاشوورییەکان|ئاشوورییەکانی]] ناوچەکە. ئەو بەتاڵانبردنە بووە ھۆی وێرانکارییەکی بەرفراوان و لەدەستدانی ژیان و ئاوارەبوونی زۆرێک لە [[ئاشوورییەکان]] لە گوندەکانیان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Laurie|یەکەم=Thomas|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=p1QBAAAAQAAJ|سەردێڕ=Dr. [A.] Grant and the mountain Nestorians|ڕێکەوت=١٨٥٥|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Badger|یەکەم=George Percy|ناونیشان=https://archive.org/details/nestorianstheirr01badg/page/96/mode/1up?view=theater|سەردێڕ=The Nestorians and their rituals : with the narrative of a mission to Mesopotamia and Coordistan in 1842-1844, and of a late visit to those countries in 1850 ; also, researches into the present condition of the Syrian Jacobites, papal Syrians, and Chaldeans, and an inquiry into the religious tenets of the Yezeedees|دوایین٢=Neale|یەکەم٢=J. M. (John Mason)|ڕێکەوت=١٨٥٢|بڵاوکەرەوە=London : Joseph Masters|ئەوانی تر=Princeton Theological Seminary Library}}</ref><ref name="Layard1092">Layard, Austen Henry.</ref> == سەرچاوەکان == [[پۆل:مێژووی کورد]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] [[پۆل:مێژووی ئاشوورییەکان]] [[پۆل:میرنشینی سۆران]] [[پۆل:سۆران]] [[پۆل:١٨٢٠]] <references /> {{شریتی دەروازە|مێژوو|شەڕ|کوردستان}} [[پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی میرنشینی سۆران]] 70gziqds3yup9ca6pealch8vyop5rgd 0 290054 1574758 1557324 2026-04-11T18:43:04Z 1silent scientist 51740 1silent scientist پەڕەی [[ئیمپراتۆریەتیی هۆتەکی]]ی گواستەوە بۆ [[ئیمپراتۆریەتیی ھۆتەکی]] 1557324 wikitext text/x-wiki {{infobox former country|native_name=امپراتوری ھۆتەک|year_start=١٧٠٩|year_end=١٧٣٨|year_leader1=١٧٠٩–١٧١٥|year_leader2=١٧١٥–١٧١٧|year_leader3=١٧١٧–١٧٢٥|year_leader4=١٧٢٥–١٧٣٠|year_leader5=١٧٢٥–١٧٣٨|year_leader6=|leader2=[[عەبدولعەزیزی ھۆتەک]]|leader1=[[میروەیس ھۆتەک]]|leader3=[[مەحموود ھۆتەک]]|leader4=[[ئەشرەف ھۆتەک]]|leader5=[[حوسێن ھۆتەک]]|government_type=[[ئیمپراتۆریەت]]|religion=[[سوننە|مەزھەبی سوننە]]|image_map=Mapofthehotaks1728.png|capital=[[قەندەھار]](١٧٠٩–١٧٢٢)(١٧٢٥–١٧٣٨) [[ئەسفەھان]](١٧٢٢–١٧٢٩)|image_flag=Black flag.svg}} '''ئیمپراتۆریەتیی ھۆتەک''' ({{Langx|ps|{{nq|د ھوتکیانو ټولواکمنی}}}}، {{Langx|fa|{{nq|امپراتوری ھوتکیان}}}}) [[پاشایەتی|دەسەڵاتێکی پاشایەتی]] بوو لە ئەفغانستان کە لەلایەن [[پەشتوونەکان|پشتوونەکانەوە]] دامەزرا و بۆ ماوەیەکی کورت لە ساڵی ١٧٢٠دا فەرمانڕەوایی بەشێک لە ڕۆژھەڵاتی [[ئێران]] و [[ئەفغانستان]]ی کرد.<ref name="Malleson">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Malleson|یەکەم=George Bruce|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=pqNGBEmHUd4C&pg=PA227|سەردێڕ=History of Afghanistan, from the Earliest Period to the Outbreak of the War of 188|بڵاوکەرەوە=Elibron.com|ساڵ=١٨٧٨|ژپنک=١٤٠٢١٧٢٧٨٨|شوێن=London|پەڕە=٢٢٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230310204401/https://books.google.com/books?id=pqNGBEmHUd4C&pg=PA227|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="Ewans">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ewans|یەکەم=Martin|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=pqNGBEmHUd4C&pg=PA227|سەردێڕ=Afghanistan: a short history of its people and politics|بڵاوکەرەوە=Perennial|ساڵ=٢٠٠٢|ژپنک=٠٠٦٠٥٠٥٠٨٧|شوێن=New York|پەڕە=٣٠|بەستەری نووسەر=Martin Ewans|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230310204401/https://books.google.com/books?id=pqNGBEmHUd4C&pg=PA227|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Misdaq|یەکەم=Nabi|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=hHmTAgAAQBAJ&pg=PA41&dq=hotak+dynasty+1720&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiOn_-N7_-PAxVh2AIHHdhxNxQQ6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=hotak%20dynasty%201720&f=false|سەردێڕ=Afghanistan: Political Frailty and External Interference|ڕێکەوت=١٨ی نیسانی ٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٥-٩٩٠١٧-٦|پەڕەکان=٤١|زمان=en}}</ref> ئەم ئیمپراتۆرییەتە لە مانگی نیسانی ساڵی ١٧٠٩ لەلایەن [[میروەیس ھۆتەک|میروەیسی ھۆتەکەوە]] دامەزراوە، کە سەرکردایەتی ڕاپەڕینێکی سەرکەوتووی کرد لە دژی ئیمپراتۆرییەتی [[سەفەوییەکان|سەفەوی]] لە ناوچەی لۆی [[پارێزگای قەندەھار|قەندەھار]] (واتا [[پارێزگای قەندەھار|قەندەھاری]] گەورە) کە دەکەوێتە باشووری ئەفغانستان.<ref name="Malleson"/> لە ساڵی ١٧١٥ [[میروەیس ھۆتەک|میروەیس]] بەھۆی نەخۆشی کۆچی دوایی کرد و [[عەبدولعەزیز ھۆتەک|عەبدولعەزیزی]] برای جێنشینی گرتەوە. ئەو بۆ ماوەیەکی کورت حوکمڕانی کرد تا لەلایەن [[مەحموود ھۆتەک|مەحموودی]] برازایەوە کوژرا، [[مەحموود ھۆتەک|مەحموود]] لە ساڵی ١٧٢٠ ھێرشی کردە سەر [[سەفەوییەکان]] و لە ساڵی ١٧٢٢ ئەوانی ڕووخاند.<ref name=":0"/><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dabashi|یەکەم=Hamid|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=wqWIhuwtppUC&pg=PT155&dq=collapse+of+the+safavid+empire&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwic_Ifq9P-PAxXg87sIHbWeAesQ6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=collapse%20of%20the%20safavid%20empire&f=false|سەردێڕ=The World of Persian Literary Humanism|ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Harvard University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٤-٠٧٠٦١-٥|زمان=en}}</ref> لە بەرامبەردا [[مەحموود ھۆتەک|مەحموود]] لە دوای کودەتایەکی کۆشک لە ساڵی ١٧٢٥دا ئامۆزاکەی [[ئەشرەف ھۆتەک|ئەشرەف]] بوو بە جێنشینی. ئەشرەف بۆ ماوەیەکی کورت فەرمانڕەوایی کرد، چونکە فەتحکەری ئێرانی [[نادر شا|نادر قولی بەگ]] (دواتر [[نادر شا]]) کە سەرکردایەتی [[سەفەوییەکان]] دەکرد، لە [[شەڕی دامغان (١٧٢٩)|شەڕی دامغان]] لە ساڵی ١٧٢٩دا شکستی پێھێنا و ئیمپراتۆریەتیی ھۆتەکی لە ئێران دەرکرد. [[ئەشرەف ھۆتەک]] دوورخرایەوە بۆ باشووری [[ئەفغانستان|ئەفغانستانە]] و دەسەڵاتی ھۆتەکی بچووکرایەوە. لە ساڵی ١٧٣٨دا، ئیمپراتۆریەتیی ھۆتەکی کۆتایی پێ ھات، نادر شا دوای گەمارۆدانی درێژخایەنی [[قەندەھار (پارێزگا)|قەندەھار]]، حوسێن ھۆتەکی جێنشینی ئەشرەفی کوشت و ئەفغانستانی داگیرکرد. دواتر [[نادر شا]] دەستی کرد بە دامەزراندنەوەی سەروەری ئێران بەسەر ئەو ناوچانەی کە دەیان ساڵ پێشتر بە ڕکابەرە سەرەکییەکانی ئێران لەدەستیان دابوو کە حکومڕانیان لەلایەن ئیمپراتۆریەتی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] و [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ڕووسیا]] دەکرا.<ref name="Browne33">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=90001014&ct=33|سەردێڕ=http://persian.packhum.org/persian/pf?file{{=}}90001014&ct{{=}}33 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304052417/http://persian.packhum.org/persian/pf?file=90001014&ct=33 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٠|وێبگە=[[Edward Granville Browne]] |پەڕە=٣٣}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|مێژووی ئیسلام|ئەفغانستان|ئێران||}} {{پۆلی کۆمنز|Hotak dynasty}} [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٧٠٩]] [[پۆل:ئەفغانستان]] [[پۆل:ئێران]] [[پۆل:ئێران لە سەدەی ١٨یەم]] hu3yxbrc26skdtidk6pw7ahk2i2pqvf 0 291728 1574799 1557318 2026-04-11T23:35:25Z Xqbot 261 بۆت: چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[ئیمپراتۆریەتیی ھۆتەکی]] 1574799 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[ئیمپراتۆریەتیی ھۆتەکی]] 9k1ji4to2qbopcdkt8c9z4w2al0dnpj 0 291997 1574751 1573694 2026-04-11T17:43:53Z Ari Qasm 57423 1574751 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=شەڕی سۆران و ئێران|width=|partof=|image=1836 review of troops by Ghahreman Mirza, son of Abbas Mirza, in the plain of Leydjan near Ravandouz. Watercolour by Colombari.jpg|caption=[[ئێرانی قاجاڕی|سەربازە قاجاڕییەکان]] لە نزیک [[ڕەواندز]] (١٨٣٦)|date=١٨٢٩ – ١٨٣٤|place=سنوورەکانی نێوان عوسمانی و قاجاڕی، [[موکریان]]|coordinates=|map_type=|map_relief=|latitude=|longitude=|map_size=|map_marksize=|map_caption=|map_label=|territory=[[ئێرانی قاجاڕی|ئێران]] دەستبەرداری [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] و [[موکریان]] و [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] دەبێت<ref name="Bajalan">{{cite thesis |last=Ghalib |first=Sabah Abdullah |title=The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire 1800–1850 |publisher=University of Exeter |location=Exeter |year=2011 |url=https://ore.exeter.ac.uk/articles/thesis/The_Emergence_of_Kurdism_with_Special_Reference_to_the_Three_Kurdish_Emirates_within_the_Ottoman_Empire_1800-1850/29691950 |type=PhD thesis}}</ref>|result=[[File:Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|Soran Emirate flag|15px]] سەرکەوتنی [[میرنشینی سۆران|سۆران]]<ref name="Bajalan"/>|status=|combatants_header=|combatant1={{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} [[میرنشینی سۆران]]|combatant2={{Tree list}} *{{flagicon image|Flag of Agha Mohammad Khan.svg}} [[ئێرانی قاجاڕی]] ** {{flagicon image|Flag of Agha Mohammad Khan.svg}} [[میرنشینی ئەردەڵان|ئەردەڵان]]|combatant3=|commander1={{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]]|commander2={{flagicon image|Flag of Agha Mohammad Khan.svg}} [[عەباس میرزا|عەبباس میرزا]]{{ھن}}{{Tree list}}{{flagicon image|Flag of Agha Mohammad Khan.svg}} [[محەممەد شا]] ** {{flagicon image|Flag of Agha Mohammad Khan.svg}} ئەمیر نیزام *{{flagicon image|Flag of Agha Mohammad Khan.svg}} سەرتیپ محەممەد خان|commander3=|units1=|units2=|units3=|strength1=نەزانراو|strength2=نەزانراو|strength3=|casualties1=قووڕس|casualties2=قووڕس|casualties3=|notes=|campaignbox=}} '''شەڕی سۆران و ئێران''' یاخود '''شەڕی قاجاڕی و سۆران''' زنجیرەیەک شەڕی سنووریی نێوان [[ئێرانی قاجاڕی|ئێرانی قاجاڕ]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو لە ساڵی ١٨٢٩ تا ١٨٣٤. لە خاکە کوردییەکانی نێوان [[ھەرێمی کوردستان|ھەرێمی کوردستانی]] ئەمڕۆ و [[ڕۆژاوای ئێران|ڕۆژئاوای ئێران]] ڕوویدا. شەڕەکە لەو کاتەوە دەستی پێکرد کە [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]، فەرمانڕەوای [[میرنشینی سۆران]]، زۆر گوندی کوردنشینی داگیرکرد کە لەژێر دەسەڵاتی قاجاڕیدا بوون. ھێزەکانی ئێران چەند جارێک ھەوڵیاندا ڕێگریی لێبکەن، بەڵام نەیانتوانی ناوچە و قەزا سنوورییەکان بگرنەوە. بە ھۆی ئەمەوە زۆرێک لە نووسەرانی کورد و ئێرانی لەو ململانێیە میرنشینی سۆران وەک سەرکەوتوو لە شەڕەکەدا وەسف دەکەن.<ref name="Bajalan"><cite class="citation thesis cs1" id="CITEREFGhalib2011"><span class="cx-segment" data-segmentid="208">Ghalib, Sabah Abdullah (2011). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="209">[https://ore.exeter.ac.uk/articles/thesis/The_Emergence_of_Kurdism_with_Special_Reference_to_the_Three_Kurdish_Emirates_within_the_Ottoman_Empire_1800-1850/29691950 ''The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire 1800–1850''] (PhD thesis). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="210">Exeter: University of Exeter.</span></cite></ref><ref name="KurdishFrontier">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ateş|یەکەم=Sabri|سەردێڕ=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨١١٠٧٠٣٣٦٥٨|شوێن=Cambridge|پەڕەکان=٣١–٨٥|chapter=The Kurdish Frontier and Ottoman–Qajar Relations}}</ref> == پێشینە == لە سەرەتای ساڵانی ١٨٠٠دا، سنووری نێوان [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] و [[ئێرانی قاجاڕی|ئێرانی قاجاڕ]] لە [[کوردستان]] بە ڕوونی جێگیر نەکرابوو. میرنشینە ناوخۆیییە کوردییەکانی وەک [[میرنشینی بابان|بابان]] و [[میرنشینی ئەردەڵان|ئەردەڵان]] و [[میرنشینی سۆران|سۆران]] زلھێزی گرنگ بوون لەم ناوچە سنوورییانەدا. عوسمانییەکان و قاجاڕەکان زۆرجار ھەوڵیان دەدا حکومڕان و فەرمانڕەوا کوردەکان بۆ لای خۆیان ڕابکێشن، یاخود لاوازیان بکەن، بۆ ئەوەی میحوەری پێشەوە کۆنترۆڵ بکەن.<ref name="KurdishFrontier2">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ateş|یەکەم=Sabri|سەردێڕ=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨١١٠٧٠٣٣٦٥٨|شوێن=Cambridge|پەڕەکان=٣١–٨٥|chapter=The Kurdish Frontier and Ottoman–Qajar Relations}}</ref> لە نێوان ساڵانی ١٨٢١ بۆ ١٨٢٣ [[شەڕی عوسمانی و ئێران (١٨٢١–١٨٢٣)|شەڕی عوسمانی و ئێران]] لە ساڵانی ١٨٢١ – ١٨٢٣ ھاوسەنگیی ھێزی ناوچەکەی گۆڕی. [[عەباس میرزا|عەبباس میرزا]] شازادەی جێنشینی [[قاجاڕەکان|قاجاڕ]] ھێرشی کردە سەر [[ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات|ڕۆژھەڵاتی ئاناتۆڵ]] و بەشێک لە [[کوردستانی عوسمانی]]. دوای شەڕ، یەکەمین [[پەیمانەکانی ئەرزڕۆم|پەیمانی ئەرزەڕۆم]] سنوورە کۆنەکانی بە گشتی پشتڕاست کردەوە، بەڵام زۆرێک لە پرسیارەکانی میحوەڕی ناوخۆیی بە کراوەیی مانەوە.<ref name="Farmanfarmaian">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present|بڵاوکەرەوە=Routledge|ساڵ=٢٠٠٨|ژپنک=٩٧٨١١٣٤١٠٣٠٨٩|editor-last=Farmanfarmaian|editor-first=Roxane|شوێن=London}}</ref> لە ساڵانی ١٨٢٠دا میر محەممەد پاشای ڕەواندزی میرنشینی سۆرانی کرد بە یەکێک لە بەھێزترین دەوڵەتە کوردییەکان. لە ڕەواندزی پایتەختەکەیەوە دەسەڵاتی بەسەر ھەولێر و سلێمانی و بادینان و کەرکووک و مووسڵ و چەندین ناوچەی دیکەدا فراوانتر کرد کە دەکاتە ھەرێمی کوردستانی ئەمڕۆ و وە لە دواییشدا پەلی ھاوێشت بۆ [[باکووری کوردستان]] و [[ڕۆژاوای کوردستان|ڕۆژئاوای کوردستانیش]]. سەرچاوە کورد و فارسەکان ھەردووکیان میرنشینەکەیان بە میرنشینێکی دەوڵەمەند و ئارام و فەرمانڕەوایییێکی باش وەسف دەکەن، بەڵام ھەروەھا زۆر بەرزخواز و ھەندێک جار تووندڕەویش بوو بەرامبەر دراوسێکان و کەمایەتییە ئاینییەکان.<ref name="Hazni2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Emami |یەکەم=Khalid |دوایین٢=Jan Ahmadi |یەکەم٢=Fatemeh |دوایین٣=Aghajari |یەکەم٣=Seyyed Hashem |ساڵ=٢٠١٩|سەردێڕ=مبانی مشروعیت «امرا» در امارت‌ھای کرد (از قرن ۱۰ ھجری تا ۱۳ ھجری / ۱۶ تا ۱۹م) |trans-title=The bases of legitimacy of the emirs in Kurdish emirates (10th–13th centuries AH / 16th–19th centuries AD) |ناونیشان=https://civilica.com/doc/1126289 |journal=Jostārhā-ye Tārīkhī |زمان=fa |بەرگ=١٠|issue=1}}</ref> فراوانبوونەکەی زوو گەیشتە سنووری [[ئێرانی قاجاڕی]] و [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]. == ڕێگاکێشان بەرەو شەڕ == [[پەڕگە:Soran Emirate.jpg|وێنۆک|میرنشینی سۆران لە لووتکەی دەسەڵاتەکەیدا لە سەردەمی میر محەممەدی پاشای ڕەواندز. کە بە نزیکەیی خاکەکانی ھەر چوار پارچەی کوردستانی دەگرتەوە]] تا ساڵی ١٨٢٩ [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] دەستی کرد بە جووڵە بۆ ئەو ناوچانەی کە [[ئێرانی قاجاڕی]] وەک سنووری کوردیی خۆی دەیبینی. نامەیەکی ئەمیر نیزامی بەرپرسی قاجاڕ بۆ وەزیری گەورەی عوسمانی ھەیە کە گلەییی ئەوە دەکات کە «پاشا و فەرماندەکانی سۆران» زۆر گوندی کوردیی ئێرانیان گرتووە، لەوانەش شوێنەکانی ناوچەی [[موکریان|موکڕیان]] وەک [[ناوچەی لاجان|لاجان]]، [[مەھاباد|سابڵاغ]] (مەھابادی ئەمڕۆ) و [[سەردەشت]]. ھەروەھا لە نامەکەدا ھاتووە کە میر محەممەد ھەڵیکوتاوەتە سەر [[سەڵماس]] و [[ورمێ]].<ref name="Bajalan2"><cite class="citation thesis cs1" id="CITEREFGhalib2011"><span class="cx-segment" data-segmentid="208">Ghalib, Sabah Abdullah (2011). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="209">[https://ore.exeter.ac.uk/articles/thesis/The_Emergence_of_Kurdism_with_Special_Reference_to_the_Three_Kurdish_Emirates_within_the_Ottoman_Empire_1800-1850/29691950 ''The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire 1800–1850''] (PhD thesis). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="210">Exeter: University of Exeter.</span></cite></ref> ئەم کردەوانە بەشێک بوو لە ململانێیەکی بەرفراوانتر بۆ نفووز لە [[کوردستان]] لە نێوان [[ئەستەمبوڵ|ئەستەنبوڵ]] و [[تاران]]. [[قاجاڕەکان|حکوومەتی قاجاڕی]] ترسی ئەوەی ھەبوو کە [[میرنشینی سۆران|میرنشینی زلھێزی سۆران]] سنوورەکانی زیاتر بەرەو [[ڕۆژاوای ئێران|ڕۆژئاوا]] پاڵ بنێت و زیان بە دەسەڵاتی ئێران بگەیەنێت بەسەر ناوچە کوردییەکانیدا. لە ھەمان کاتدا [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] لە خەمی میر محەممەدیشدا بوون، چوونکە لە ناو خاکەکانی عوسمانیدا زۆر بەھێز ببوو و زۆر بەھێزتریش دەبوو. ئەمەش بەو مانایە بوو کە ھەردوو ئیمپراتۆریەتەکە میرنشینی سۆرانیان وەک کێشەیەک دەبینی، بەڵام لە ساڵانی ١٨٢٩–١٨٣٤دا بە شێوەیەکی سەرەکی ئێرانی قاجاڕی بوو کە ڕووبەڕووی ھێرشی ڕاستەوخۆی سۆران و لەدەستدانی خاک بووەوە لە دیوی میحوەڕەکەی.<ref name="KurdishFrontier6">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ateş|یەکەم=Sabri|سەردێڕ=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨١١٠٧٠٣٣٦٥٨|شوێن=Cambridge|پەڕەکان=٣١–٨٥|chapter=The Kurdish Frontier and Ottoman–Qajar Relations}}</ref><ref name="KurdMem4">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds/ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Kurdistan Memory Programme |سەردێڕ=History of the Kurds}}</ref> == ڕەوتی شەڕەکە == === ھێرشەکانی سۆران بۆ ناو خاکی ئێرانی قاجاڕی === [[پەڕگە:Osmanli Ortadogu (Mukrian).jpg|وێنۆک|نەخشەی موکریان]] قۆناغی یەکەمی شەڕەکە (لە دەوروبەری ١٨٢٩–١٨٣١) بە ھۆی فراوانبوونی سۆرانەوە بوو. ھێزەکانی میر محەممەد ھێرشیان کردە سەر قەزا کوردنشینەکانی دیوی ئێرانی سنوورەکە و داگیریان دەکرد. سەرچاوە کوردی و فارسییەکان بەشێک لە [[موکریان]] لەوانە [[ناوچەی لاجان|لاجان]]، [[مەھاباد|سابڵاغ]] (مەھاباد) و [[سەردەشت]]، ھەروەھا گوندەکانی نزیک [[سەڵماس]] و [[ورمێ]]، وەک ناوچە زیانلێکەوتووەکانی ھەڵکوتانە سەر سۆران یان داگیرکاریی کاتی باس دەکەن.<ref name="Bajalan5"><cite class="citation thesis cs1" id="CITEREFGhalib2011"><span class="cx-segment" data-segmentid="208">Ghalib, Sabah Abdullah (2011). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="209">[https://ore.exeter.ac.uk/articles/thesis/The_Emergence_of_Kurdism_with_Special_Reference_to_the_Three_Kurdish_Emirates_within_the_Ottoman_Empire_1800-1850/29691950 ''The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire 1800–1850''] (PhD thesis). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="210">Exeter: University of Exeter.</span></cite></ref><ref name="ZagrosClassic2">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= خط کلاسیک و ویژگی های آن در کوردستان|trans-title=The classic line and its features in Kurdistan |ناونیشان=https://zagrosplatform.net/ku/?p=1709 |وێبگە=Zagros Platform |زمان=ckb |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240415191107/http://zagrosplatform.net/ku/?p=1709 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> خێڵە خۆجێیییەکانی کورد ھەندێک جار لە نێوان عوسمانییەکان و قاجاڕییەکان و سۆراندا لایەنیان دەگۆڕی و ئەمەش دۆخەکەی ئاڵۆزتر دەکرد. ھەروەھا باسدەکرێت کە میر محەممەد دەسەڵاتی بەسەر ناوچەی کۆتول ([[ماکۆ]])دا چەسپاندووە. دەوترێت کە شکستی بە ھەڵمەتێک ھێناوە کە لە دژییەوە نێردراوە و شارەکانی [[مەراغە]] و [[تەورێز|تەورێزیشی]] ئازاد کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Sharafkandi|یەکەم=Sadegh|ناونیشان=https://www.iran-archive.com/sites/default/files/tarikhcheye-jonbeshhaye-mellie-kord-taipi.pdf|سەردێڕ=تاریخچەی جنبشھای ملی کرد|بڵاوکەرەوە=Sadegh Sharafkandi|ساڵ=١٩٨٤|شوێن=Iran|پەڕەکان=٢٢|زمان=Persian|trans-title=History of Kurdish national movements}}</ref> لەم ماوەیەدا دەسەڵاتی قاجاڕی لە باکووری ڕۆژئاوا ھێشتا لە شکستەکانی بەرامبەر ڕووسیا و لە کێشە ناوخۆیییەکان بەسەر خۆی دەھاتەوە. ئەمەش توانای عەبباس میرزا و حکوومەتی ناوەندیی سنووردار کرد و توانای نەبوو بۆ ناردنی ھەڵمەتی گەورە یاخود ھەڵمەتی باش و ڕێکخراو لە دژی سۆران. بەڵکوو پشتیان بە ھەڵمەتی سزادانی بچووکتر بەستبوو کە لەلایەن پارێزگارە ناوخۆیییەکان و ھاوپەیمانە خێڵەکییەکانەوە بوو.<ref name="KurdishFrontier5">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ateş|یەکەم=Sabri|سەردێڕ=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨١١٠٧٠٣٣٦٥٨|شوێن=Cambridge|پەڕەکان=٣١–٨٥|chapter=The Kurdish Frontier and Ottoman–Qajar Relations}}</ref><ref name="Farmanfarmaian2">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present|بڵاوکەرەوە=Routledge|ساڵ=٢٠٠٨|ژپنک=٩٧٨١١٣٤١٠٣٠٨٩|editor-last=Farmanfarmaian|editor-first=Roxane|شوێن=London}}</ref> === ھێرشی دژە-ھێرشی قاجاڕییەکان و چەقبەستوویی === لە قۆناغی دووەمی جەنگدا (لە دەوروبەری ١٨٣١–١٨٣٣)، فەرماندەکانی قاجاڕی ھەوڵیان دەدا ھێزەکانی سۆران لە ناوچە داگیرکراوەکان دەربکەن. چەندین پێکدادان لە نێوان چەکدارانی سۆران و ھێزەکانی ئێران لە چیا سەختە سنوورییەکان ڕوویدا. سوپای سۆران ئاشنا و شارەزا بوون بە ناوچەکە و بە خاکی کوردستان و سوودیان لە شوێنی لووتکەی گردەکان و ڕێڕەوی تەسک وەردەگرت. سەرچاوە ھاوچەرخەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ھێزەکانی قاجاڕی ھەندێک جار توانیویانە دووبارە بچنە ناو ناوچە جێناکۆکەکانەوە، بەڵام بۆ ماوەیەکی زۆر نەیانتوانیوە دەستیان بەسەردا بگرن و ھەرگیز نەگەیشتوونەتە ڕەواندز. لە ھەمان کاتدا میر محەممەد لە لایەنی عوسمانییەکانەوە بەردەوام بوو لە فراوانبوون. لە ساڵی ١٨٣٣ [[جزیر]] (بۆتان، یان جەزیرەی ئیبن عومەر)ی گرت، بە سوودوەرگرتن لە [[شەڕی میسر و عوسمانی (١٨٣١–١٨٣٣)|شەڕی میسر و عوسمانی]] کە کۆنترۆڵی [[ئەستەمبوڵ|ئەستەنبوڵی]] بەسەر [[ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات|ڕۆژھەڵاتی ئەناتۆڵیادا]] لاواز کرد. لەم قۆناغەدا دەسەڵاتی سۆران گەیشتە لووتکە. ھەرچەندە ئەم سەرکەوتنانە لە دژی عوسمانییەکان بوون، بەڵام پێگەی میر محەممەدی لە ڕووبەڕووبوونەوەی لەگەڵ ئێرانی قاجاڕیشدا بەھێزتر کرد. === ئاگربەستی خۆبەخۆیی و کۆتاییھاتنی شەڕ (١٨٣٣–١٨٣٤) === تا ناوەڕاستی ساڵانی ١٨٣٠ ھەردوولا ھۆکاریان ھەبوو بۆ کەمکردنەوەی ململانێ سنوورییەکان. قاجاڕەکان ڕووبەڕووی کێشەی نوێی ناوخۆیی و دەرەکی دەبوونەوە و عەبباس میرزا پێویستی بە ئاشتی بوو لە میحوەری ڕۆژئاوا. لای خۆیەوە میر محەممەد دەبوو کایەی گەشەسەندنی خۆی و دووژمنە نوێیەکانی لە لایەنی عوسمانی بەڕێوەببات. لە ئەنجامدا شەڕەکە بە پەیمانێکی گەورە کۆتاییی نەھات بەڵکوو بە ڕێککەوتنە ناوخۆیییەکان و ھێڵی کۆنترۆڵکردنی دیفاکتۆ کۆتاییی ھات. نووسەرانی کورد و ئێرانی کە لەسەر ئەم قۆناغە دەنووسن، ئاماژە بەوە دەکەن کە میرنشینی سۆران دەستکەوتەکانی خۆی لە زۆرێک لەو قەزا کوردنشینانەدا پاراستووە کە دەستی بەسەر ئێرانی قاجاڕدا گرتبوو. ھیچ بەڵگەیەک نییە کە ھێزەکانی قاجاڕ دەسەڵاتی میر محەممەدیان لەناوبردبێت یان ناچاریان کردبێت ھەموو گوندە داگیرکراوەکان چۆڵ بکات پێش ئەوەی ھەڵمەتەکانی دواتری عوسمانییەکان دژی سۆران لە ساڵی ١٨٣٦ و ١٨٣٧ بە دەستێوەردانی زلھێزانی ڕۆژاوا دەستپێبکەن. ھەر لەبەر ئەم ھۆکارەش ​​شەڕی ١٨٢٩–١٨٣٤ بە سەرکەوتنێکی ستراتیژی بۆ سۆران وەسف دەکەن، تەنانەت ئەگەر بۆ دانیشتووانی ناوچەکەش تێچووی زۆری ھەبووبێت.<ref name="Bajalan3"><cite class="citation thesis cs1" id="CITEREFGhalib2011"><span class="cx-segment" data-segmentid="208">Ghalib, Sabah Abdullah (2011). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="209">[https://ore.exeter.ac.uk/articles/thesis/The_Emergence_of_Kurdism_with_Special_Reference_to_the_Three_Kurdish_Emirates_within_the_Ottoman_Empire_1800-1850/29691950 ''The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire 1800–1850''] (PhD thesis). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="210">Exeter: University of Exeter.</span></cite></ref><ref name="Hazni">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Emami |یەکەم=Khalid |دوایین٢=Jan Ahmadi |یەکەم٢=Fatemeh |دوایین٣=Aghajari |یەکەم٣=Seyyed Hashem |ساڵ=٢٠١٩|سەردێڕ=مبانی مشروعیت «امرا» در امارت‌ھای کرد (از قرن ۱۰ ھجری تا ۱۳ ھجری / ۱۶ تا ۱۹م) |trans-title=The bases of legitimacy of the emirs in Kurdish emirates (10th–13th centuries AH / 16th–19th centuries AD) |ناونیشان=https://civilica.com/doc/1126289 |journal=Jostārhā-ye Tārīkhī |زمان=fa |بەرگ=١٠|issue=1}}</ref><ref name="Zagros">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= خط کلاسیک و ویژگی های آن در کوردستان|trans-title=Lesson 30: The Kurds and Kurdistan from the First World War to the Second World War |ناونیشان=https://zagrosplatform.net/ku/?p=1709 |وێبگە=Zagros Platform |زمان=ckb |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240415191107/http://zagrosplatform.net/ku/?p=1709 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="KurdMem">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds/ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Kurdistan Memory Programme |سەردێڕ=History of the Kurds}}</ref> == دەرئەنجام == زۆربەی توێژینەوە مۆدێرنەکان کە تیشک دەخەنە سەر میرنشینە کوردییەکان، شەڕی سۆران و قاجاڕی وەک '''سەرکەوتنێک بۆ سۆران''' دەخەنە ڕوو، لەبەر چەند ھۆکارێک: * میر محەممەد کۆنتڕۆڵی زۆرێک لە ناحیە کوردنشینەکانی دیوی ئێرانی سنوورە کۆنەکەی بە تایبەت لە موکریان و ناوچەکانی نزیکدا ھێشتەوە. * ھەڵمەتەکانی سزادانی قاجاڕی نە میرنشینی سۆرانیان ڕووخاند نە تێکیانشکاند و نەگەیشتنە ڕەواندزیش. * کەوتن و ڕووخانی سەرەکیی میرنشینی سۆران دواتر بوو، لە ڕێگەی ھەڵمەتە گەورەکانی ناوەندگەراییی عوسمانی لە دوای دەستێوەردانەکانی زلھێزەکانی ڕۆژئاوا وەک بەڕیتانیا و نەمسا لە ساڵانی ١٨٣٧–١٨٣٨، نەک لەسەر دەستی ھێزەکانی قاجاڕییەوە.<ref name="KurdishFrontier4">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ateş|یەکەم=Sabri|سەردێڕ=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨١١٠٧٠٣٣٦٥٨|شوێن=Cambridge|پەڕەکان=٣١–٨٥|chapter=The Kurdish Frontier and Ottoman–Qajar Relations}}</ref><ref name="KurdMem3">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds/ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Kurdistan Memory Programme |سەردێڕ=History of the Kurds}}</ref> بەڵام شەڕەکە تێچووی مرۆییی قووڕسیشی بەدوای خۆیدا ھێنا. ھەڵکوتانە سەر و گەمارۆدان و جموجۆڵی زۆرەملێ ئازاری پێکھاتە جووتیارەکانی لە ھەردوو دیوی میحوەڕەکەدا دەدا. دواتر یادەوەریی کورد ئەم قۆناغە ھەم وەک خاڵێکی بەرز و لووتکەی دەسەڵاتی کورد لە سەردەمی میر محەممەد و بوونی کورد بە زلھێزێکی ناوچەیی وەبیردەھێنێتەوە ھەم وەک سەردەمی کۆمەڵکوژی و سەرکوتکردنی پێکھاتە غەیرە کوردەکان، لەوانەش دژ بە ئێزیدی و پێکھاتە مەسیحییەکان لە ناوچە فراوانەکەدا.<ref name="McDowall2">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=McDowall|یەکەم=David|سەردێڕ=A Modern History of the Kurds|بڵاوکەرەوە=I.B. Tauris|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨١٨٥٠٤٣٤١٦٠|شوێن=London}}</ref><ref name="KurdMem2">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds/ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Kurdistan Memory Programme |سەردێڕ=History of the Kurds}}</ref> == مێژوونووسی == شەڕی قاجاڕی و سۆران ھەمیشە لە کتێبەکانی مێژووی زمانی ئینگلیزیدا وەک شەڕێکی جیاواز مامەڵەی لەگەڵدا ناکرێت یاخود باس ناکرێت. زۆرێک لە بەرھەمە ڕۆژئاوایییەکان تەنیا وەک بەشێک لە خەباتە بەرفراوانەکانی میر محەممەدی ڕەواندز وەک بەشێک لە [[شەڕی سۆران و عوسمانی (١٨٣٣-١٨٣٥)|شەڕی عوسمانی و سۆران (١٨٣٣–١٨٣٥)]] و سیاسەتی میحوەڕ و سنووری عوسمانییەکان و قاجاڕەکان باس لەو شەڕە دەکەن. گێڕانەوەی وردتری زیاتر لە سەرچاوە فارسی و کوردییەکاندا بەدەردەکەون؛ * زۆرجار نووسەرانی کورد (سۆرانی) میر محەممەد وەک سمبولێکی سەرەتاییی ناسیۆنالیزمی کورد و نەتەوەپەروەری دەبینن و شەڕەکانی لەگەڵ ھەردوو عوسمانییەکان و قاجاڕییەکان بە قۆناغی گرێدراوی یەک خەباتی درێژخایەن بۆ ئۆتۆنۆمیی کورد وەسف دەکەن.<ref name="Zagros2">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= خط کلاسیک و ویژگی های آن در کوردستان|trans-title=Lesson 30: The Kurds and Kurdistan from the First World War to the Second World War |ناونیشان=https://zagrosplatform.net/ku/?p=1709 |وێبگە=Zagros Platform |زمان=ckb |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240415191107/http://zagrosplatform.net/ku/?p=1709 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="ZagrosClassic">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= خط کلاسیک و ویژگی های آن در کوردستان|trans-title=The classic line and its features in Kurdistan |ناونیشان=https://zagrosplatform.net/ku/?p=1709 |وێبگە=Zagros Platform |زمان=ckb |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240415191107/http://zagrosplatform.net/ku/?p=1709 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * مێژوونووسان و وتارنووسانی فارس بەزۆری سەرنجیان لەسەر ئەو زیانانەیە کە ھەڵکوتانەکانی سۆران بۆ سەر قەزاکانی ئێران و شێوازی کاریگەریی ئەم ڕووداوانەیە لە سیاسەتی قاجاڕییەکان بەرامبەر بە پرسی کورد و سنووری عوسمانی. بەرھەمە ئەکادیمییەکان بە زمانی ئینگلیزی لەسەر میرنشینە کوردییەکان و لەسەر پەیوەندییەکانی عوسمانی و قاجاڕی، وەک لێکۆڵینەوەکانی سەبباح عەبدوڵڵا غالیب (باجەڵان)، سەبڕی ئاتێش و دەیڤد ماکدۆڤڵ، زیاتر گرنگی بەم شەڕە دەدەن و وە لە پاڵ ئەوەشدا ھەم کەرەستەی فارسی و کوردی بۆ بنیاتنانەوەی بەکاردەھێنن.<ref name="Bajalan4"><cite class="citation thesis cs1" id="CITEREFGhalib2011"><span class="cx-segment" data-segmentid="208">Ghalib, Sabah Abdullah (2011). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="209">[https://ore.exeter.ac.uk/articles/thesis/The_Emergence_of_Kurdism_with_Special_Reference_to_the_Three_Kurdish_Emirates_within_the_Ottoman_Empire_1800-1850/29691950 ''The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire 1800–1850''] (PhD thesis). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="210">Exeter: University of Exeter.</span></cite></ref><ref name="KurdishFrontier3">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ateş|یەکەم=Sabri|سەردێڕ=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨١١٠٧٠٣٣٦٥٨|شوێن=Cambridge|پەڕەکان=٣١–٨٥|chapter=The Kurdish Frontier and Ottoman–Qajar Relations}}</ref><ref name="McDowall">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=McDowall|یەکەم=David|سەردێڕ=A Modern History of the Kurds|بڵاوکەرەوە=I.B. Tauris|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨١٨٥٠٤٣٤١٦٠|شوێن=London}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[شەڕی بابان و سۆران (١٨٢٢–١٨٢٨)]] * [[شەڕی سۆران و عوسمانی (١٨٣٣-١٨٣٥)]] * [[فەتحکردنی موکریان لەلایەن میر محەممەدەوە|فەتحکردنی موکریان لەلایەن میر محەممەد]] * [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] * [[مێژووی کورد]] * [[ئاژاوەکانی ئاناتۆلیا (١٨٣٢–١٨٣٥)]] == سەرچاوەکان == <references /> == پەراوێزەکان == * (in English) David McDowall, ''A Modern History of the Kurds'', I.B. Tauris, London, 2004. * (in English) Sabah Abdullah Ghalib (Bajalan), ''The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire 1800–1850'', PhD thesis, University of Exeter, 2011. * (in English) Sabri Ateş, ''Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914'', Cambridge University Press, 2013. * (in English) Roxane Farmanfarmaian (ed.), ''War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present'', Routledge, 2008. * (in English) ''History of the Kurds'', Kurdistan Memory Programme (online project). * (in Persian) «امارت سوران», ''ویکی‌پدیای فارسی'' (Farsi Wikipedia article on the Soran Emirate). * (in Persian) «جزیرە ابن عمر», ''ویکی‌پدیای فارسی'' (Farsi Wikipedia article on Jazirat Ibn Umar / Cizre). * (in Persian) مقالە «مبانی مشروعیت امرا در امارت امراى کرد (قرون ۱۳–۱۶ ھجرى)», فصلنامە تاریخی (study on legitimacy of Kurdish emirs, including Mir Muhammad of Soran). * (in Kurdish / Sorani) «خط کلاسیک و ویژگی‌ھای آن در کوردستان», پلاتفۆرمی زاگروس (Zagros Platform article on classic Kurdish politics, with a section on Mir Muhammad Rawanduz). * (in Kurdish / Sorani) «درس سی‌ام: کورد و کوردستان از جنگ جھانی اول تا جنگ جھانی دوم», پلاتفۆرمی زاگروس (Zagros Platform, with historical background on Kurdish movements and references to Mir Muhammad). * (in English) ''The Kurdish Frontier and Ottoman–Qajar Relations'', chapter in a Cambridge volume on Qajar foreign relations. * (in English) ''The Kurds, the Armenian Question, and the History of Ottoman–Qajar Relations'', academic article using Ottoman and Qajar documents on Kurdish emirates including Soran. {{شریتی دەروازە|مێژوو|شەڕ|کوردستان|ئێران|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}} [[پۆل:دەیەی ١٨٢٠]] [[پۆل:دەیەی ١٨٣٠]] [[پۆل:١٨٢٩]] [[پۆل:١٨٣٠]] [[پۆل:١٨٣١]] [[پۆل:١٨٣٢]] [[پۆل:١٨٣٣]] [[پۆل:١٨٣٤]] [[پۆل:شەڕ]] [[پۆل:شەڕەکان]] [[پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی میرنشینی سۆران]] [[پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی ئێرانی قاجاڕی]] [[پۆل:مێژووی کورد]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] [[پۆل:مێژووی ئێران]] [[پۆل:ململانێکانی سەدەی ١٩یەم]] ej2fh8fxjq4928cp8k501ylk5ns1goq 0 292428 1574841 1561766 2026-04-12T07:56:53Z سارمەمی 75706 پیتی عەرەبیم کردە کوردی بەسەرداچوونەوە 1574841 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = خەزنە | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| خزنة}}<br>{{lang-en| Khazna}}''' | ناوی_خۆماڵی =خەزنەی کێخوا عەولای | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = قەزای مەخموور.png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی [[قەزای مەخموور]] و ناحیەکانی و ناحیەکانی دەورووبەری | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe|zoom=12 |coord={{Coord| 35.90061| 43.70318}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی خەزنە''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.90061| 43.70318 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/kagb/|سەردێڕ= دەستەی گشتی ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ھەرێم|بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای مەخموور|مەخموور]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی مەلا قەرە]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٣٠١ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١٠٢ کەس<ref> https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000</ref> | دانیشتووان_لە = [[١٩٧٧]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان =٣٠٠ | مەزندەی_دانیشتووان_لە =١٩٧٧ | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]]([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٬٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''خەزنە''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی مەلا قەرە]] لە [[قەزای مەخموور]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref> https://www.hawlergov.org/app/node/393</ref><ref> ‎{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122702075619922&lng=1 | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = کوردی}} </ref><ref>زانیارینامەی سەرھێڵی [http://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=20151016205816127552 کورد پیدیا]</ref>. ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی قەزای مەخموور}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|جوگرافیا|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] 9tkhez0d2dr7khrg6lt50xwoxvm200s 0 292481 1574734 1562218 2026-04-11T16:53:02Z Harki Muhammad 67394 1574734 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = چارچەل | native_name = Çarçel | settlement_type = [[گوند]] | image_skyline = | image_caption = دیمەنی ٣ ڕەهەندی گوندی چارچەل | image_map = {{Infobox mapframe|zoom=13|frame-width=250|coord={{Coord|36.751048|43.744825}}}} | map_caption = نەخشەی گۆڕاو (زۆم) بۆ چارچەل لایەن © [[OpenStreetMap]] contributors | pushpin_map = Kurdistan Region#Iraq | pushpin_label_position = top | pushpin_map_caption = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|36.751048|43.744825|region:IQ|display=inline,title}} | subdivision_type = وڵات | subdivision_name = {{flag|Iraq}} | subdivision_type1 = هەرێم | subdivision_name1 = [[هەرێمی کوردستان]] | subdivision_type2 = [[پارێزگا]] | subdivision_name2 = [[دهۆک (پارێزگا)|دهۆك]] | subdivision_type3 = [[قەزا]] | subdivision_name3 = [[ئاکرێ (قەزا)|ئاکرێ]] | established_title = ساڵی دامەزراندن | established_date = ٢٠١٨ | founder = ئەرشەد عبدالعزیز هەرکی | leader_title = موختار | leader_name = زێرەڤان ئەرشەد عبدالعزیز | population_total = ٢٠-٥٠ | population_note = هەرکیانی | demographics_type1 = [[زمان]] و [[ئایین]] | demographics1_title1 = [[زمان]] | demographics1_info1 = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[بادینی]]) | demographics1_title2 = [[ئایین]] | demographics1_info2 = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | timezone1 = [[ناوچەی کاتی]] | utc_offset1 = +٣ | area_code_type = [[تەلەفۆن]] | area_code = ٠٠٩٦٤ | footnotes = © [[OpenStreetMap]] contributors }} '''چارچەل''' گوندێکە دەکەوێتە سنووری قەزای '''[[ئاکرێ (قەزا)|ئاکرێ]]''' لە پارێزگای '''[[دهۆک (پارێزگا)|دهۆک]]''' لە هەرێمی کوردستان. == ناوی گوند == ناوی گوندی چارچەل لە ناوی چیای "چارچەل"ـەوە وەرگیراوە کە دەکەوێتە سەر سنووری نێوان عێراق و تورکیا. ئەم چیایە لای '''عەشیرەتی هەرکی''' ڕەمزێکی تایبەتی هەیە، چونکە لە کۆندا شوێنی سەرەکی هاوینەهەوار و لەوەڕگەی مەڕ و ماڵاتیان بووە. == مێژوو == ئەم گوندە لە ساڵی '''٢٠١٨''' لەسەر دەستی '''ئەرشەد عبدالعزیز هەرکی''' ئاوەدان کراوەتەوە و وەک نیشتەجێبوونێکی نوێ دامەزراوە. لە ئێستادا '''زێرەڤان ئەرشەد عبدالعزیز''' وەک موختاری گوندەکە کاروباری کارگێڕی بەڕێوە دەبات. == جوگرافیا و بژێوی == گوندەکە لە ناوچەیەکی دەشتایی و لە نزیك زنجیرە چیاکانی ئاکرێ هەڵکەوتووە. ژمارەی دانیشتووانی لە نێوان ٢٠ بۆ ٥٠ کەس دەبێت. سەرچاوەی بژێوی دانیشتووانی ئەم گوندە بە شێوەیەکی سەرەکی پشت بە کشتوکاڵ و ئاژەڵداری (مەڕ و ماڵات) دەبەستێت. == پەراوێزەکان == {{سەرچاوەکان}} --- <div style="font-size: 90%; color: #555; border-top: 1px solid #ddd; padding-top: 5px;"> '''ئامادەکردن و داڕشتنی ئەم لاپەڕەیە:''' [[بەکارھێنەر:Harki Muhamadsalim Abdullaziz|هەرکی محمدسلیم عبدالعزیز]] </div> [[پۆل:گوندەکانی پارێزگای دهۆک]] [[پۆل:قەزای ئاکرێ]] rebxez73h59o0qly47ak7elm6yqsxpa 1574775 1574734 2026-04-11T20:01:38Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1574775 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} }} {{Infobox settlement | name = چارچەل | native_name = Çarçel | settlement_type = [[گوند]] | image_skyline = | image_caption = دیمەنی ٣ ڕەهەندی گوندی چارچەل | image_map = {{Infobox mapframe|zoom=13|frame-width=250|coord={{Coord|36.751048|43.744825}}}} | map_caption = نەخشەی گۆڕاو (زۆم) بۆ چارچەل لایەن © [[OpenStreetMap]] contributors | pushpin_map = Kurdistan Region#Iraq | pushpin_label_position = top | pushpin_map_caption = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|36.751048|43.744825|region:IQ|display=inline,title}} | subdivision_type = وڵات | subdivision_name = {{flag|Iraq}} | subdivision_type1 = هەرێم | subdivision_name1 = [[هەرێمی کوردستان]] | subdivision_type2 = [[پارێزگا]] | subdivision_name2 = [[دهۆک (پارێزگا)|دهۆك]] | subdivision_type3 = [[قەزا]] | subdivision_name3 = [[ئاکرێ (قەزا)|ئاکرێ]] | established_title = ساڵی دامەزراندن | established_date = ٢٠١٨ | founder = ئەرشەد عبدالعزیز هەرکی | leader_title = موختار | leader_name = زێرەڤان ئەرشەد عبدالعزیز | population_total = ٢٠-٥٠ | population_note = هەرکیانی | demographics_type1 = [[زمان]] و [[ئایین]] | demographics1_title1 = [[زمان]] | demographics1_info1 = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[بادینی]]) | demographics1_title2 = [[ئایین]] | demographics1_info2 = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | timezone1 = [[ناوچەی کاتی]] | utc_offset1 = +٣ | area_code_type = [[تەلەفۆن]] | area_code = ٠٠٩٦٤ | footnotes = © [[OpenStreetMap]] contributors }} '''چارچەل''' گوندێکە دەکەوێتە سنووری قەزای '''[[ئاکرێ (قەزا)|ئاکرێ]]''' لە پارێزگای '''[[دهۆک (پارێزگا)|دهۆک]]''' لە هەرێمی کوردستان. == ناوی گوند == ناوی گوندی چارچەل لە ناوی چیای "چارچەل"ـەوە وەرگیراوە کە دەکەوێتە سەر سنووری نێوان عێراق و تورکیا. ئەم چیایە لای '''عەشیرەتی هەرکی''' ڕەمزێکی تایبەتی هەیە، چونکە لە کۆندا شوێنی سەرەکی هاوینەهەوار و لەوەڕگەی مەڕ و ماڵاتیان بووە. == مێژوو == ئەم گوندە لە ساڵی '''٢٠١٨''' لەسەر دەستی '''ئەرشەد عبدالعزیز هەرکی''' ئاوەدان کراوەتەوە و وەک نیشتەجێبوونێکی نوێ دامەزراوە. لە ئێستادا '''زێرەڤان ئەرشەد عبدالعزیز''' وەک موختاری گوندەکە کاروباری کارگێڕی بەڕێوە دەبات. == جوگرافیا و بژێوی == گوندەکە لە ناوچەیەکی دەشتایی و لە نزیك زنجیرە چیاکانی ئاکرێ هەڵکەوتووە. ژمارەی دانیشتووانی لە نێوان ٢٠ بۆ ٥٠ کەس دەبێت. سەرچاوەی بژێوی دانیشتووانی ئەم گوندە بە شێوەیەکی سەرەکی پشت بە کشتوکاڵ و ئاژەڵداری (مەڕ و ماڵات) دەبەستێت. == پەراوێزەکان == {{سەرچاوەکان}} --- <div style="font-size: 90%; color: #555; border-top: 1px solid #ddd; padding-top: 5px;"> '''ئامادەکردن و داڕشتنی ئەم لاپەڕەیە:''' [[بەکارھێنەر:Harki Muhamadsalim Abdullaziz|هەرکی محمدسلیم عبدالعزیز]] </div> [[پۆل:گوندەکانی پارێزگای دهۆک]] [[پۆل:قەزای ئاکرێ]] h9pzlr9cab482k6w5bw0lmacohpiffz 1574795 1574775 2026-04-11T21:04:40Z Harki Muhammad 67394 1574795 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = چارچەل | native_name = Charchall | settlement_type = [[گوند]] | image_skyline = Charchall line Satellite.png | image_caption = سنوری گوندی چارچەل بە سەتەلایت {{Infobox mapframe|zoom=13|frame-width=250|coord= {{Coord|36.751048|43.744825}}}} | map_caption = نەخشەی گۆڕاو (زۆم) بۆ چارچەل لایەن © [[هەرکی محمدسلیم]] | pushpin_map = Kurdistan Region#Iraq | pushpin_label_position = top | pushpin_map_caption = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|36.751048|43.744825|region:IQ|display=inline,title}} | subdivision_type = وڵات | subdivision_name = {{flag|Iraq}} | subdivision_type1 = هەرێم | subdivision_name1 = [[هەرێمی کوردستان]] | subdivision_type2 = [[پارێزگا]] | subdivision_name2 = [[دهۆک (پارێزگا)|دهۆك]] | subdivision_type3 = [[قەزا]] | subdivision_name3 = [[ئاکرێ (قەزا)|ئاکرێ]] | established_title = ساڵی دامەزراندن | established_date = ٢٠١٨ | founder = ئەرشەد عبدالعزیز هەرکی | leader_title = موختار | leader_name = زێرەڤان ئەرشەد عبدالعزیز | population_total = ٢٠-٥٠ | population_note = هەرکیانی | demographics_type1 = [[زمان]] و [[ئایین]] | demographics1_title1 = [[زمان]] | demographics1_info1 = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[بادینی]]) | demographics1_title2 = [[ئایین]] | demographics1_info2 = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | timezone1 = [[ناوچەی کاتی]] | utc_offset1 = +٣ | area_code_type = [[تەلەفۆن]] | area_code = ٠٠٩٦٤ | footnotes = © [[OpenStreetMap]] contributors }} '''چارچەل''' گوندێکە دەکەوێتە سنووری قەزای '''[[ئاکرێ (قەزا)|ئاکرێ]]''' لە پارێزگای '''[[دهۆک (پارێزگا)|دهۆک]]''' لە هەرێمی کوردستان. == ناوی گوند == ناوی گوندی چارچەل لە ناوی چیای "چارچەل"ـەوە وەرگیراوە کە دەکەوێتە سەر سنووری نێوان عێراق و تورکیا. ئەم چیایە لای '''عەشیرەتی هەرکی''' ڕەمزێکی تایبەتی هەیە، چونکە لە کۆندا شوێنی سەرەکی هاوینەهەوار و لەوەڕگەی مەڕ و ماڵاتیان بووە. == مێژوو == ئەم گوندە لە ساڵی '''٢٠١٨''' لەسەر دەستی '''ئەرشەد عبدالعزیز هەرکی''' ئاوەدان کراوەتەوە و وەک نیشتەجێبوونێکی نوێ دامەزراوە. لە ئێستادا '''زێرەڤان ئەرشەد عبدالعزیز''' وەک موختاری گوندەکە کاروباری کارگێڕی بەڕێوە دەبات. == جوگرافیا و بژێوی == گوندەکە لە ناوچەیەکی دەشتایی و لە نزیك زنجیرە چیاکانی ئاکرێ هەڵکەوتووە. ژمارەی دانیشتووانی لە نێوان ٢٠ بۆ ٥٠ کەس دەبێت. سەرچاوەی بژێوی دانیشتووانی ئەم گوندە بە شێوەیەکی سەرەکی پشت بە کشتوکاڵ و ئاژەڵداری (مەڕ و ماڵات) دەبەستێت. == پەراوێزەکان == {{سەرچاوەکان}} پیاو ماقولان دانیشتوانی ناوچەکە --- <div style="font-size: 90%; color: #555; border-top: 1px solid #ddd; padding-top: 5px;"> '''ئامادەکردن و داڕشتنی ئەم لاپەڕەیە:''' [[بەکارھێنەر:Harki Muhamadsalim Abdullaziz|هەرکی محمدسلیم عبدالعزیز]] </div> [[پۆل:گوندەکانی پارێزگای دهۆک]] [[پۆل:قەزای ئاکرێ]] sdiltc6j6fsckkhxp483zu3k7cx5rdw 0 293132 1574742 1571101 2026-04-11T17:05:11Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|2026 Academy Awards}} 1574742 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس |وێنە = 98th_Academy_Awards_poster.png}} ڕێوڕەسمی '''٩٨ەمین خەڵاتەکانی ئۆسکار'''، کە لەلایەن [[ئەکادیمیای زانستەکان و ھونەرەکانی وێنەی جووڵاو]] (ئەی ئێم پی ئەی ئێس) پێشکەش کرا، لە ١٥ی ئازاری ٢٠٢٦، لە [[شانۆی دۆڵبی]] لە [[ھۆڵیوود (کالیفۆڕنیا)|ھۆڵیوود، لۆس ئانجلەس]]، ویلایەتە یەکگرتووەکان بەڕێوەچوو. لە کاتی ئاھەنگەکەدا، ئەکادیمیا [[خەڵاتەکانی ئۆسکار]]ی (کە بە شێوەیەکی باو وەک ئۆسکار ئاماژەیان پێ دەکرێت) لە ٢٤ کاتگۆریدا پێشکەش کرد، بۆ ڕێزلێنان لەو فیلمانەی لە ساڵی ٢٠٢٥دا بڵاوکراونەتەوە. ڕێوڕەسمەکە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان لەلایەن [[کۆمپانیای پەخشی ئەمریکی|ئەی بی سی]] تەلەڤیزیۆنی کرا و لەسەر [[ھولو]] پەخشکرا.<ref name="Ceremony">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Davis |یەکەم=Clayton |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٥|ناونیشان=https://variety.com/2025/film/awards/conan-obrien-oscars-host-2026-date-march-1236338970/|سەردێڕ=Conan O’Brien to Return as Oscars Host for 98th Ceremony Set for March |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> ئەکتەری کۆمیدی [[کۆنان ئۆوبراین]] بۆ دووەمجار لەسەریەک گەڕایەوە بۆ پێشکەشکردنی بەرنامەکە، دوای ئەوەی ستایشی زۆری لێکرا بۆ پێشکەشکردنی [[٩٧ەمین خەڵاتەکانی ئۆسکار|ساڵی ڕابردوو]]، لەگەڵ ڕاج کاپوور و کەیتی مولان کە بۆ سێیەم ساڵ لەسەریەک وەک بەرھەمھێنەری جێبەجێکار گەڕانەوە، و ھامیش ھامیلتۆن وەک دەرھێنەر گەڕایەوە. لە ڕووداوە پەیوەندیدارەکاندا، ئەکادیمیا ١٦ەمین ڕێوڕەسمی خەڵاتەکانی پارێزگارانی لە ھۆڵی ڕەی دۆڵبی لە کۆمەڵگەی ئۆڤەیشن ھۆڵیوود لە ھۆڵیوود لە ١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥دا ئەنجامدا.<ref name="Governors Awards">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Thompson |یەکەم=Anne |بەستەری نووسەر=Anne Thompson (film journalist) |ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.indiewire.com/awards/industry/governors-awards-recap-tom-cruise-honorary-oscar-1235161116/|سەردێڕ=At the Governors Awards, Celebrating Tom Cruise While Reckoning with an Uncertain Future |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=[[IndieWire]]}}</ref> خەڵاتە زانستی و تەکنیکییەکانی ئەکادیمیا لە ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٦، لە ڕێوڕەسمێکدا لە مۆزەخانەی ئەکادیمیای وێنەی جووڵاو لە لۆس ئانجلەس پێشکەش دەکرێن. [[جەنگێک دوای جەنگێکی تر]] پێشەنگی شەش خەڵات بوو، لەوانە [[خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین فیلم|باشترین فیلم]] و باشترین کاستینگ، و بووە یەکەم وەرگری ئەم خەڵاتە لەم کاتگۆرییە نوێیەدا.<ref name="Winners">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Pedersen |یەکەم=Erik |ڕێکەوت=١٥ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://deadline.com/lists/2026-oscars-winners-list-academy-awards/|سەردێڕ=2026 Oscars Winners List: Full Results From the Academy Awards |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Deadline Hollywood]]}}</ref><ref name="Kulukundis">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Gardner |یەکەم=Chris |ڕێکەوت=١٥ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/cassandra-kulukundis-casting-casting-one-battle-after-another-1236531087/|سەردێڕ=Cassandra Kulukundis Makes Academy Awards History by Winning First-Ever Casting Oscar |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[The Hollywood Reporter]]}}</ref> براوەکانی تر بریتی بوون لە ''گوناھباران'' (Sinners) بە چوار خەڵات؛ ''فرانکشتاین'' بە سێ خەڵات؛ ''ڕاوچییەکانی دێوی کەی پۆپ'' بە دوو خەڵات؛ و ''ھەموو ژوورە چۆڵەکان''، ''[[ئەڤەتار: ئاگر و خۆڵەمێش]]''، ''ئێف وەن''، ''ئەو کچەی کە بۆ مرواری گریا''، ''ھامنێت''، ''بەڕێز ھیچ کەسێک دژی پوتین''، ''بایەخی سۆزداری''، ''گۆرانیبێژەکان''، ''دوو کەس کە تف ئاڵوگۆڕ دەکەن''، و ''چەکەکان'' بە یەک خەڵات بۆ ھەر یەکێکیان.<ref name="Winners"/> == براوەکان و کاندیدەکان == کاندیدەکانی ٩٨ەمین خەڵاتەکانی ئۆسکار لە ٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦، لە شانۆی ساموێڵ گۆڵدوین لە بێڤەرلی ھیڵز، لەلایەن ئەکتەر دانیێڵ بروکس و ئەکتەر [[لویس پولمان|لویس پوڵمان]] ڕاگەیەندران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Evans |یەکەم=Greg |ڕێکەوت=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://deadline.com/2026/01/oscar-nominations-announcement-danielle-brooks-lewis-pullman-1236684036/|سەردێڕ=Danielle Brooks And Lewis Pullman To Announce 2026 Oscar Nominations Next Week |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=[[Deadline Hollywood]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Lang |یەکەم=Brent |دوایین٢=Moreau |یەکەم٢=Jordan |ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://variety.com/2026/film/news/oscar-nominations-2026-sinners-one-battle-after-another-1236632380/|سەردێڕ=Oscar Nominations 2026: ‘Sinners’ Dominates With 16 Nods, ‘One Battle After Another’ Follows With 13 |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Wiseman |یەکەم=Andreas |دوایین٢=Hipes |یەکەم٢=Patrick |ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://deadline.com/lists/2026-oscar-nominations-list/|سەردێڕ=Oscar Nominations 2026: ‘Sinners’ Leads With Record 16, ‘One Battle’ Next – The Complete List |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> شازدە کاندیدکردنەکەی فیلمی «گوناھباران» زۆرترینە لە مێژووی ئۆسکاردا، کە ژمارەی پێشووی ١٤ کاندیدکردنی تێپەڕاند کە بە ھاوبەشی لای فیلمەکانی «ھەموو شتێک دەربارەی ئیڤ» (١٩٥٠)، [[تایتانیک (فیلمی ١٩٩٧)|تایتانیک]] (١٩٩٧)، و [[لا لا لاند]] (٢٠١٦) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار |دوایین=Canfield |یەکەم=David |ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|سەردێڕ='Sinners' Gets Most Oscar Nominations Ever |ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/sinners-most-nominated-movie-oscars-history-2026-1236480942/ |journal=[[The Hollywood Reporter]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار |دوایین=Davis |یەکەم=Clayton |ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|سەردێڕ='Sinners' Breaks All-Time Oscar Nomination Record with 16 Nods |ناونیشان=https://variety.com/2026/film/awards/sinners-oscars-nominations-record-16-nods-1236632543/ |journal=[[Variety (magazine)|Variety]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦}}</ref> ھەروەھا ژمارەی پێوانەیی زۆرترین کەسی ڕەشی کاندیدکراو بۆ یەک فیلمی شکاند کە دە کەس بوون. چەندین ڕەخنەگری فیلم و ڕۆژنامەنووس ستایشی ئەم دەستکەوتەی کاندیدکردنەکانیان کرد، و دەستخۆشییان لە ئەکادیمیا کرد بۆ لەخۆگرتنی سینەمای ڕەشپێستەکان و [[وێژەی ترسناک|چەشنی ترسناک]]. ستۆدیۆی فیلمەکە، [[وارنەر برۆس پیکچەرز]]، سی کاندیدکردنی بەدەستھێنا، کە یەکسان بوو لەگەڵ ژمارەی پێوانەیی خۆی کە لە [[٧٧ەمین خەڵاتەکانی ئۆسکار|٢٠٠٥]]دا تۆماری کردبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار |دوایین=Rubin |یەکەم=Rebecca |ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|سەردێڕ=Warner Bros. Ties Own Oscar Studio Record with 30 Nominations for 'Sinners' and 'One Battle After Another' |ناونیشان=https://variety.com/2026/film/news/warner-bros-oscar-studio-record-sinners-one-battle-after-another-1236637745/ |journal=[[Variety (magazine)|Variety]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦}}</ref> لە کۆتاییدا، یازدە ئۆسکاری بردەوە (یەک دانە بۆ «چەکەکان»، چوار بۆ «گوناھباران»، و شەش بۆ «یەک شەڕ لە دوای ئەوی تر»)، کە یەکسان بوو لەگەڵ ژمارەی پێوانەیی زۆرترین بردنەوە لەلایەن ستۆدیۆیەکەوە لە یەک ساڵدا.<ref name="WB">{{بیرخستنەوەی گۆڤار |دوایین=Gardner |یەکەم=Chris |ڕێکەوت=١٥ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ='One Battle After Another', 'Sinners' Help Warner Bros. Tie Record for Most Oscar Wins by Studio |ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/warner-bros-wins-most-oscars-studio-2026-oscars-1236531123/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=[[The Hollywood Reporter]] |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260316132641/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/warner-bros-wins-most-oscars-studio-2026-oscars-1236531123/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئازاری ٢٠٢٦}}</ref> لە تەمەنی ٣٠ ساڵیدا، [[تیمۆتی شەلەمەی]] بووە گەنجترین ئەکتەر کە سێ کاندیدکردنی نواندن بەدەستبھێنێت لە دوای [[مارلۆن براندۆ]]، ھەروەھا بووە گەنجترین کەس کە لە ھەمان ساڵدا ھەم بۆ نواندن و ھەم بۆ بەرھەمھێنان کاندید بکرێت، کە لە [[وارن بیتی]] تێپەڕی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Andreeva |یەکەم=Nellie |ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://deadline.com/2026/01/timothee-chalamet-youngest-best-actor-3-oscar-nominations-1236692822/|سەردێڕ=Timothée Chalamet Becomes Youngest Male Actor To Score 3 Oscar Nominations Since Marlon Brando |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> واگنەر مۆرا بووە یەکەم بەڕازیلی کە بۆ [[خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین ئەکتەر|باشترین ئەکتەر لە ڕۆڵی سەرەکیدا]] کاندید بکرێت،<ref name="Diversity">{{بیرخستنەوەی گۆڤار |دوایین=Davis |یەکەم=Clayton |ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|سەردێڕ=Oscars Diversity Report: 'Sinners' Ties Record for Most Black Nominees from a Single Film, Plus Milestones for Chloé Zhao, Guillermo del Toro, and More |ناونیشان=https://variety.com/2026/film/awards/oscars-diversity-report-2026-sinners-latinos-women-1236632578/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=[[Variety (magazine)|Variety]] |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260122150827/https://variety.com/2026/film/awards/oscars-diversity-report-2026-sinners-latinos-women-1236632578/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦}}<cite class="citation magazine cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDavis2026">Davis, Clayton (January 22, 2026). </cite></ref> و [[ستێلان سکارسگارد]] بووە یەکەم ئەکتەر کە بۆ باشترین ئەکتەری پاڵپشت کاندید بکرێت بۆ فیلمێکی نێودەوڵەتیی غەیرە ئینگلیزی.<ref name="Diversity"/> ماوەی ٤٠ ساڵ لە نێوان یەکەم کاندیدکردنی ئەیمی مادیگان، بۆ ڕۆڵی پاڵپشت لە فیلمی «دووجار لە تەمەنێکدا» (١٩٨٥)، و کاندیدکردنی ئەم دواییەی بۆ فیلمی «چەکەکان»، ژمارەی پێوانەیی درێژترین ماوەی نێوان کاندیدکردنەکانی ئۆسکاری بۆ ئەکتەرێکی ژن تۆمار کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Hood |یەکەم=Cooper |ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://screenrant.com/amy-madigan-oscars-nomination-gap-record/|سەردێڕ=Amy Madigan Makes Oscars History With Weapons Nomination, Breaking 55-Year-Old Record |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=[[Screen Rant]]}}</ref> ڕوت ئەی کارتەر بووە خاوەنی زۆرترین کاندیدکردن لەنێو ژنە ڕەشپێستەکاندا لە ھەر کاتگۆرییەکدا، بە پێنجەم کاندیدکردنی بۆ باشترین دیزاینی جلوبەرگ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Davis |یەکەم=Clayton |ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://variety.com/2026/film/awards/ruth-e-carter-most-nominated-black-woman-oscars-history-1236632808/|سەردێڕ=‘Sinners’ Costume Designer Ruth E. Carter Becomes Most-Nominated Black Woman in Oscar History |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> ئۆتم دوراڵد ئارکاپاو بووە چوارەم ژن و یەکەم ژنە ڕەنگپێست کە بۆ [[خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین وێنەگری سینەمایی|باشترین وێنەگری سینەمایی]] کاندید بکرێت،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Tangcay |یەکەم=Jazz |ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://variety.com/2026/artisans/news/autumn-arkapaw-oscar-nomination-first-woman-of-color-cinematography-1236632784/|سەردێڕ=‘Sinners’ DP Autumn Durald Arkapaw Makes Oscar History as First Woman of Color Nominated for Best Cinematography |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> و یەکەم ژن و یەکەم کەسی ڕەشپێست کە خەڵاتەکە بباتەوە. کلۆی ژاو بووە دووەم ژن، لە دوای جەین کامپیۆن، و یەکەم ژنە ڕەنگپێست کە دوو جار بۆ [[خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین دەرھێنەر|باشترین دەرھێنەر]] کاندید بکرێت، ھەروەھا یەکەم ژن کە پێشتر خەڵاتەکەی بردبێتەوە.<ref name="Diversity">{{بیرخستنەوەی گۆڤار |دوایین=Davis |یەکەم=Clayton |ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|سەردێڕ=Oscars Diversity Report: 'Sinners' Ties Record for Most Black Nominees from a Single Film, Plus Milestones for Chloé Zhao, Guillermo del Toro, and More |ناونیشان=https://variety.com/2026/film/awards/oscars-diversity-report-2026-sinners-latinos-women-1236632578/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=[[Variety (magazine)|Variety]] |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260122150827/https://variety.com/2026/film/awards/oscars-diversity-report-2026-sinners-latinos-women-1236632578/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦}}<cite class="citation magazine cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDavis2026">Davis, Clayton (January 22, 2026). </cite></ref> بە نۆ کاندیدکردن بۆ باشترین فیلم، دیدی گاردنەر بووە خاوەنی زۆرترین کاندیدکردن لەنێو بەرھەمھێنەرە ژنەکاندا، و یەکسانبوونی خۆی لەگەڵ کاتلین کێنەدی شکاند.<ref name="Diversity"/> فیلمی «بایەخی سۆزداری» بووە یەکەم بەرھەمی نەرویژی کە خەڵاتی باشترین فیلمی نێودەوڵەتی بباتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Vivarelli |یەکەم=官 |ڕێکەوت=١٦ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://variety.com/2026/awards/global/norway-oscar-international-joachim-trier-sentimental-value-1236689844/|سەردێڕ=Norway Cheers Its First Oscar for Best International Feature Film With Joachim Trier’s ‘Sentimental Value’ as ‘Historic Moment’ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260316134508/https://variety.com/2026/awards/global/norway-oscar-international-joachim-trier-sentimental-value-1236689844/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> بردنەوەی ھاوبەشی فیلمەکانی «گۆرانیبێژەکان» و «دوو کەس کە تف ئاڵوگۆڕ دەکەن» لە کاتگۆریی باشترین کورتەفیلمی ڵایڤ ئاکشن، حەوتەمین جار بوو کە یەکسانبوون لە مێژووی ئۆسکاردا ڕووبدات و یەکەم جار بوو لە دوای [[٨٥ەمین خەڵاتەکانی ئۆسکار|٢٠١٣]]وە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Rubin |یەکەم=Rebecca |ڕێکەوت=١٥ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://variety.com/2026/film/awards/oscars-tie-seventh-time-history-live-action-short-1236689370/|سەردێڕ=Oscars Surprise: Live-Action Short Results in Seventh Tie in Academy Awards’ History |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260316124451/https://variety.com/2026/film/awards/oscars-tie-seventh-time-history-live-action-short-1236689370/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{شریتی دەروازە|ھۆڵیوود|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|فیلم|دەیەی ٢٠٢٠|کالیفۆڕنیا}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٦}} {{پۆلی کۆمنز|2026 Academy Awards}} [[پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] 1jldr0nr5h0hntz5mplrfehqqatsrut 0 293856 1574680 1570391 2026-04-11T12:07:37Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1574680 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''ئەڵمانییەکانی باڵتیک'''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٦ی تەممووزی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.britannica.com/place/Baltic-states|سەردێڕ=Baltic states {{!}} History, Map, People, Independence, & Facts {{!}} Britannica |ناونیشانی ئەرشیڤ=http://web.archive.org/web/20250710084954/https://www.britannica.com/place/Baltic-states |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تەممووزی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تەممووزی ٢٠٢٥|وێبگە=www.britannica.com |زمان=en}}</ref> خەڵکانێکی بە نەتەوە [[ئەڵمانییەکان|ئەڵمانی]] بوون کە لە کەنارەکانی ڕۆژھەڵاتی [[دەریای باڵتیک|دەریای باڵتیکدا]] نیشتەجێ بوون، لەو ناوچانەی ئێستا بە کۆماری [[ئیستۆنیا]] و [[لاتڤیا]] ناسراون. لە دوای نیشتەجێبوونیان لە ساڵی ١٩٤٥ دوای کۆتایی ھاتنی [[جەنگی جیھانیی دووەم]]، ژمارەی ئەڵمانییەکانی [[باڵتیک]] وەک گرووپێکی نەتەوەیی پێناسەکراوی جوگرافی لە ناوچەکەدا بە شێوەیەکی بەرچاو کەمی کرد، زۆربەیان وەک بەشێک لە ڕەوەندی ئەڵمانی کۆچیان کردووە بۆ [[ئەڵمانیا]] و وڵاتانی دیکە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Miljan|یەکەم=Toivo|ناونیشان=https://archive.org/details/historicaldictio0000milj|سەردێڕ=Historical Dictionary of Estonia|بڵاوکەرەوە=Scarecrow Press|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٠٨-٦٥٧١-٦|پەڕە=[https://archive.org/details/historicaldictio٠٠٠٠milj/page/n١٤٦ ١٢١]}}</ref> لە کۆتایی [[سەدەکانی ناوەڕاست]]ەوە، ئەڵمانی زمانەکان زۆرینەیان بازرگانان و پیاوە ئایینییەکانیان پێکدەھێنا، ھەروەھا زۆرینەی ڕەھای خانەدانە خاوەن زەوییە ناوخۆیییەکان کە بە شێوەیەکی کاریگەر حوکمڕانییان بەسەر خەڵکی ڕەسەنی ئیستۆنی و لاتڤیا ناخانەدانەکان دەکرد. لە [[سەدەی نۆزدەھەم]]دا، کاتێک ناسنامەیەکی نەتەوەیی جیاواز بۆ ئەڵمانییەکانی باڵتیک دەستی بە شێوەگرتن کرد، زۆربەی ئەوانەی خۆیان بەو شێوەیە دەناساند، [[خانەدان]] نەبوون و زۆربەیان سەر بە چینی ناوەندیی شار و پیشەیی بوون. لە سەدەی ١٢ و ١٣دا [[بازرگان]] و [[خاچھەڵگران]]ی [[کاسۆلیک]]ی ئەڵمانی دەستیان کرد بە نیشتەجێبوون لە ناوچەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوچەی باڵتیک.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Christiansen|یەکەم=Eric|ناونیشان=https://archive.org/details/northerncrusades0000chri|سەردێڕ=The Northern Crusades: The Baltic and the Catholic Frontier 1100–1525|ڕێکەوت=١٩٨٠|بڵاوکەرەوە=University of Minnesota Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٦٦-٠٩٩٤-٩|شوێن=Minneapolis|oclc=٦٠٩٢٥٥٠}}</ref> لەگەڵ کەمبوونەوەی بەکارھێنانی زمانی [[لاتینی]]، زمانی [[ئەڵمانی]] خواروو بووە زمانی باڵادەست لە بەڵگەنامە فەرمییەکان، بازرگانی، پەروەردە و کارگێڕیدا، دواتر ئەڵمانی باڵا یان سەروو بووە زمانی باو. لە نیوەی یەکەمی [[سەدەی بیستەم]]دا، ئەڵمانییەکانی باڵتیک -لەگەڵ ساکسۆنەکانی [[ترانسیلڤانیا]] (لە [[ڕۆمانیا]]) و ئەڵمانییەکانی [[زیبسێر]] (لە [[سلۆڤاکیا]])- لە کۆنترین و بەردەوامترین گرووپەکانی ئەڵمانی زمان بوون لەناو ڕەوەندی ئەڵمانی لە [[ئەورووپا]]. زۆربەی دانیشتووانیان لە [[سەدەی ناوەڕاست]] [[کاسۆلیک]] بوون و نەوە ئەڵمانییەکانیان لە سەدەکانی ناوەڕاستدا لە [[لیڤۆنیا]] ژیاون؛ بەڵام نوخبەیەکی بچووک و دەوڵەمەند خانەدانانی باڵتیکیان پێکھێنا، کە خاوەنی زەوییەکی فراوانی گوندنشینی بوون. دوای ئەوەی [[سوێد]] دوای [[جەنگی گەورەی باکوور]] (١٧٠٠–١٧٢١) خاکەکانی لیڤۆنیای خۆی بە [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]] بەخشی، زۆرێک لەم خانەدانە ئەڵمانی زمانانە لە ژیانی سەربازی و سیاسی و کارگێڕی ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیادا پلەیەکی بەرچاویان بەدەستھێنا، بەتایبەتی لە پایتەختەکەی، [[سانت پترسبۆرگ]]. زۆربەی ئەڵمانییەکانی باڵتیک [[ڕەگەزنامە]]ی ڕووسییان بەدەستەوە بوو تا ئیستۆنیا و لاتڤیا لە ساڵی ١٩١٨ سەربەخۆییان بەدەست ھێنا، دوای ئەوە زۆربەیان ڕەگەزنامەی ئیستۆنی یان لاتڤیایان بەدەستھێنا تاکو بە زۆرەملێ لە [[ئەڵمانیای نازی]] لە ساڵی ١٩٣٩ نیشتەجێکران، پێش لەشکرکێشی سۆڤیەت و داگیرکردنی ئەم [[ئیستۆنیا]] و [[لاتڤیا]] لە ساڵی ١٩٤٠. ڕێژەی ئەڵمانییەکانی باڵتیک لە ھیچ قۆناغێکی مێژوودا ھەرگیز لە ١٠٪ی کۆی دانیشتووانی تێپەڕاندووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.britannica.com/place/Baltic-states|سەردێڕ=Baltic states {{!}} History, Map, People, Independence, & Facts {{!}} Britannica |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080611102707/http://www.britannica.com/eb/article-37264/Baltic-states |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی حوزەیرانی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=Britannica.com}}</ref><ref name="auto">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Rauch|یەکەم=Georg von|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=DwLVOSCXhXcC&q=baltic+german+community&pg=PA144|سەردێڕ=Die Geschichte der baltischen Staaten|ڕێکەوت=٧ی ئەیلوولی ١٩٧٤|بڵاوکەرەوە=University of California Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢٠-٠٢٦٠٠-١|ناونیشانی ئەرشیڤ=http://web.archive.org/web/20241203084457/https://books.google.com/books?id=DwLVOSCXhXcC&q=baltic+german+community&pg=PA144|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤|via=Google Books}}</ref> ١٨٨١ ژمارەیان نزیکەی ١٨٠ ھەزار کەس بوو لە پارێزگاکانی باڵتیک لە ڕووسیا، بەڵام ئەم ڕێژەیە تا ساڵی ١٩١٤ بۆ ١٦٢ ھەزار کەس کەمی کردبوو. بەپێی سەرژمێری [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]] لە ساڵی ١٨٩٧، ژمارەی ئەڵمانییەکان لە [[لاتڤیا]] ١٢٠٬١٩١ کەس بووە، واتە ٦٫٢٪ی دانیشتووانی لاتڤیا بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://countrystudies.us/latvia/9.htm|سەردێڕ=Latvia - Population |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110623125039/http://countrystudies.us/latvia/9.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨|وێبگە=countrystudies.us}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Baltic Germans}} {{شریتی دەروازە|ئەڵمانیا|ڕووسیا}} [[پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئەڵمانیا]] rjsoifnx47wvyb99dok9zxiyvoxdrnb 0 294011 1574648 1574601 2026-04-11T12:01:06Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ زیادکردنی سەردێڕی ون؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1574648 wikitext text/x-wiki {{ژکزی بێسەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}}{{Databox}} '''کریستینا کۆچ''' (بە ئینگلیزی: Christina Koch؛ لەدایکبووی ٢٩ی کانوونی دووەمی ١٩٧٩) [[ئەندازیاری|ئەندازیارێکی]] ئەمریکی و ئاسمانییەکی [[ناسا|ناسایە]] لە گرووپی ساڵی ٢٠١٣. ئەو بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە ئەندازیاریی کارەبا و فیزیا، و ماستەری لە ئەندازیاریی کارەبا لە زانکۆی ویلایەتی کارۆلینای باکوور بەدەستهێناوە. پێش ئەوەی پەیوەندی بە ناسا بکات، کۆچ لە [[ناوەندی فڕینی بۆشایی گۆدارد]] کاری کردووە و وەک سەرۆکی وێستگە بۆ [[ساموای ئەمریکا]] لە [[بەڕێوبەرایەتی نیشتیمانی زەریایی و بەرگی ھەوا]] کاری کردووە. لە ١٤ی ئازاری ٢٠١٩، کۆچ وەک ئەندازیاری فڕین لە گەشتەکانی ٥٩، ٦٠ و ٦١ بەرەو وێستگەی ئاسمانیی نێودەوڵەتی بەڕێ کەوت. لە ١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩، ئەو و (جێسیکا مێر) بوونە یەکەم دوو ژن کە بەشداری لە پیاسەیەکی ئاسمانیی تەواو مێژووییدا بکەن کە تەنها لە ڕەگەزی مێ پێک هاتبوون، بە مەبەستی گۆڕینی یەکەیەکی کۆنترۆڵی کارەبا لە دەرەوەی وێستگەکە. لە ٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩، کۆک ریکۆردی درێژترین ماوەی مانەوەی بەردەوامی لە بۆشایی ئاسمان بۆ ڕەگەزی مێ شکاند. ئەو لە ٦ی شوباتی ٢٠٢٠ گەڕایەوە سەر زەوی. لە ١ی نیسانی ٢٠٢٦، کۆچ وەک ئەندامێکی تاقمی ئەرکی [[ئارتمیسی دووەم]] گەشتەکەی دەستپێکرد، کە بڕیارە بە دەوری مانگدا بسوڕێتەوە. ئەو بوو بە یەکەمین ژن کە گەشت بۆ دەرەوەی خولگەی نزیکی زەوی بکات، و ئەگەر ئەرکەکە بە سەرکەوتوویی کۆتایی بێت، دەبێتە یەکەم ژن کە بگاتە نزیک مانگ. کۆچ لە لیستی ١٠٠ کاریگەرترین کەسایەتیی ساڵی ٢٠٢٠ی گۆڤاری (Time)دا هەڵبژێردرا. == ژیانی پێشینە و خوێندن == لە ٢٩ی کانوونی دووەمى ١٩٧٩ لە شاری [[گراند ڕەیپیدز]] لە ویلایەتی میشیگان لەدایکبووە، <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.nasa.gov/humans-in-space/astronauts/christina-koch/|سەردێڕ=NASA Astronaut: Christina H. Koch - NASA |وێبگە=[[NASA]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Raven |یەکەم=Benjamin |ڕێکەوت=٨ی ئازاری ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.mlive.com/news/2019/03/nasas-first-all-women-spacewalk-features-michigan-native.html |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئازاری ٢٠١٩|وێبگە=mlive.com |زمان=en-US}}</ref>. دایک و باوکی ناویان (باربارا جۆنسن) و (ڕۆناڵد هامۆک)ـە. خەونی منداڵیی کۆچ ئەوە بووە کە ببێتە کەشتیوانى ئاسمانى.کۆچ لە ساڵی ١٩٩٧ قوتابخانەی زانست و ماتماتیکی کارۆلینای باکووری تەواو کرد، دواتر لە زانکۆی ویلایەتی کارۆلینای باکوور درێژەی بە خوێندن دا و دوو بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە ئەندازیاریی کارەبا و فیزیا (٢٠٠١) و ماستەری لە ئەندازیاریی کارەبا (٢٠٠٢) بەدەستهێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Christina Koch - NASA |ناونیشان=https://www.nasa.gov/people/christina-koch/ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|زمان=en-US}}</ref> لە ساڵی ٢٠٠١دا، بوو بە دەرچووی بەرنامەی ئەکادیمیای ناسا لە ناوەندی گۆدارد. == توێژینەوە و مەشقکردن == کۆچ لە بوارەکانی پەرەپێدانی ئامێرە زانستییەکانی بۆشایی ئاسمان و ئەندازیاریی مەیدانی کاریکردووە. لە کاتی کارکردنی وەک ئەندازیاری کارەبا لە تاقیگەی فیزیای ئەستێرەیی وزە بەرزەکانی ناسا، بەشداریی کردووە لە دروستکردنی ئامێرە زانستییەکان بۆ چەندین ئەرکی ناسا کە لە بوارەکانی فیزیای ئەستێرەیی و گەردوونناسی توێژینەوەیان دەکرد. لەو ماوەیەدا وەک مامۆستای یاریدەدەر لە کۆلێژی مۆنتگۆمەری لە میریلاند وانەی تاقیگەی فیزیای گوتووەتەوە. لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٤ بۆ ٢٠٠٧، کۆچ وەک یاریدەدەری توێژینەوە لە بەرنامەی جەمسەری باشووری ئەمریکا کاری کردووە و سێ ساڵ و نیوی لە ناوچەکانی جەمسەری باکوور و باشوور بەسەر بردووە. ئەو وەرزێکی زستانی لە وێستگەی ئاموندسن-سکۆت لە جەمسەری باشوور بەڕێکرد، کە تێیدا پلەی گەرمی گەیشتە ١١١ پلەی فەهرەنایت لەژێر سفرەوە (-٧٩.٤ پلەی سەدی). لە کاتی مانەوەی لەوێ، ئەندامی تیمەکانی ئاگرکوژێنەوە و تیمەکانی گەڕان و ڕزگارکردن بووە لە ئۆقیانووس و سەهۆڵبەندانەکاندا. کۆچ کاتی خۆی لە جەمسەری باشوور وەک تەحەدایەکی دەروونی و جەستەیی ناوبردووە و دەڵێت: "ئەمە بەواتای مانەوە بۆ چەندین مانگ بەبێ بینینی خۆر، لەگەڵ هەمان تاقم، و بەبێ گەیشتنی نامە یان خواردنی تازە. دابڕان و دوورکەوتنەوە لە خێزان و هاوڕێیان، ئەو بارودۆخانەن کە دەبێت ستراتیژییەک بدۆزیتەوە بۆ ئەوەی تێیاندا بەردەوام بیت. ---- {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|ژن|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|فڕینی بۆشایی}} {{پۆلی کۆمنز|Christina Koch}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٩]] [[پۆل:ئەستێرەگەڕە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:زیندووان]] myxch6zysnm1ravzxrmgt4a71q91eum 1574697 1574648 2026-04-11T15:00:37Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی بەجێماوی {{[[داڕێژە:سەرچاوەکان|سەرچاوەکان]]}} 1574697 wikitext text/x-wiki {{ژکزی بێسەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}}{{Databox}} '''کریستینا کۆچ''' (بە ئینگلیزی: Christina Koch؛ لەدایکبووی ٢٩ی کانوونی دووەمی ١٩٧٩) [[ئەندازیاری|ئەندازیارێکی]] ئەمریکی و ئاسمانییەکی [[ناسا|ناسایە]] لە گرووپی ساڵی ٢٠١٣. ئەو بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە ئەندازیاریی کارەبا و فیزیا، و ماستەری لە ئەندازیاریی کارەبا لە زانکۆی ویلایەتی کارۆلینای باکوور بەدەستهێناوە. پێش ئەوەی پەیوەندی بە ناسا بکات، کۆچ لە [[ناوەندی فڕینی بۆشایی گۆدارد]] کاری کردووە و وەک سەرۆکی وێستگە بۆ [[ساموای ئەمریکا]] لە [[بەڕێوبەرایەتی نیشتیمانی زەریایی و بەرگی ھەوا]] کاری کردووە. لە ١٤ی ئازاری ٢٠١٩، کۆچ وەک ئەندازیاری فڕین لە گەشتەکانی ٥٩، ٦٠ و ٦١ بەرەو وێستگەی ئاسمانیی نێودەوڵەتی بەڕێ کەوت. لە ١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩، ئەو و (جێسیکا مێر) بوونە یەکەم دوو ژن کە بەشداری لە پیاسەیەکی ئاسمانیی تەواو مێژووییدا بکەن کە تەنها لە ڕەگەزی مێ پێک هاتبوون، بە مەبەستی گۆڕینی یەکەیەکی کۆنترۆڵی کارەبا لە دەرەوەی وێستگەکە. لە ٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩، کۆک ریکۆردی درێژترین ماوەی مانەوەی بەردەوامی لە بۆشایی ئاسمان بۆ ڕەگەزی مێ شکاند. ئەو لە ٦ی شوباتی ٢٠٢٠ گەڕایەوە سەر زەوی. لە ١ی نیسانی ٢٠٢٦، کۆچ وەک ئەندامێکی تاقمی ئەرکی [[ئارتمیسی دووەم]] گەشتەکەی دەستپێکرد، کە بڕیارە بە دەوری مانگدا بسوڕێتەوە. ئەو بوو بە یەکەمین ژن کە گەشت بۆ دەرەوەی خولگەی نزیکی زەوی بکات، و ئەگەر ئەرکەکە بە سەرکەوتوویی کۆتایی بێت، دەبێتە یەکەم ژن کە بگاتە نزیک مانگ. کۆچ لە لیستی ١٠٠ کاریگەرترین کەسایەتیی ساڵی ٢٠٢٠ی گۆڤاری (Time)دا هەڵبژێردرا. == ژیانی پێشینە و خوێندن == لە ٢٩ی کانوونی دووەمى ١٩٧٩ لە شاری [[گراند ڕەیپیدز]] لە ویلایەتی میشیگان لەدایکبووە، <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.nasa.gov/humans-in-space/astronauts/christina-koch/|سەردێڕ=NASA Astronaut: Christina H. Koch - NASA |وێبگە=[[NASA]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Raven |یەکەم=Benjamin |ڕێکەوت=٨ی ئازاری ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.mlive.com/news/2019/03/nasas-first-all-women-spacewalk-features-michigan-native.html |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئازاری ٢٠١٩|وێبگە=mlive.com |زمان=en-US}}</ref>. دایک و باوکی ناویان (باربارا جۆنسن) و (ڕۆناڵد هامۆک)ـە. خەونی منداڵیی کۆچ ئەوە بووە کە ببێتە کەشتیوانى ئاسمانى.کۆچ لە ساڵی ١٩٩٧ قوتابخانەی زانست و ماتماتیکی کارۆلینای باکووری تەواو کرد، دواتر لە زانکۆی ویلایەتی کارۆلینای باکوور درێژەی بە خوێندن دا و دوو بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە ئەندازیاریی کارەبا و فیزیا (٢٠٠١) و ماستەری لە ئەندازیاریی کارەبا (٢٠٠٢) بەدەستهێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Christina Koch - NASA |ناونیشان=https://www.nasa.gov/people/christina-koch/ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|زمان=en-US}}</ref> لە ساڵی ٢٠٠١دا، بوو بە دەرچووی بەرنامەی ئەکادیمیای ناسا لە ناوەندی گۆدارد. == توێژینەوە و مەشقکردن == کۆچ لە بوارەکانی پەرەپێدانی ئامێرە زانستییەکانی بۆشایی ئاسمان و ئەندازیاریی مەیدانی کاریکردووە. لە کاتی کارکردنی وەک ئەندازیاری کارەبا لە تاقیگەی فیزیای ئەستێرەیی وزە بەرزەکانی ناسا، بەشداریی کردووە لە دروستکردنی ئامێرە زانستییەکان بۆ چەندین ئەرکی ناسا کە لە بوارەکانی فیزیای ئەستێرەیی و گەردوونناسی توێژینەوەیان دەکرد. لەو ماوەیەدا وەک مامۆستای یاریدەدەر لە کۆلێژی مۆنتگۆمەری لە میریلاند وانەی تاقیگەی فیزیای گوتووەتەوە. لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٤ بۆ ٢٠٠٧، کۆچ وەک یاریدەدەری توێژینەوە لە بەرنامەی جەمسەری باشووری ئەمریکا کاری کردووە و سێ ساڵ و نیوی لە ناوچەکانی جەمسەری باکوور و باشوور بەسەر بردووە. ئەو وەرزێکی زستانی لە وێستگەی ئاموندسن-سکۆت لە جەمسەری باشوور بەڕێکرد، کە تێیدا پلەی گەرمی گەیشتە ١١١ پلەی فەهرەنایت لەژێر سفرەوە (-٧٩.٤ پلەی سەدی). لە کاتی مانەوەی لەوێ، ئەندامی تیمەکانی ئاگرکوژێنەوە و تیمەکانی گەڕان و ڕزگارکردن بووە لە ئۆقیانووس و سەهۆڵبەندانەکاندا. کۆچ کاتی خۆی لە جەمسەری باشوور وەک تەحەدایەکی دەروونی و جەستەیی ناوبردووە و دەڵێت: "ئەمە بەواتای مانەوە بۆ چەندین مانگ بەبێ بینینی خۆر، لەگەڵ هەمان تاقم، و بەبێ گەیشتنی نامە یان خواردنی تازە. دابڕان و دوورکەوتنەوە لە خێزان و هاوڕێیان، ئەو بارودۆخانەن کە دەبێت ستراتیژییەک بدۆزیتەوە بۆ ئەوەی تێیاندا بەردەوام بیت. ---- == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|ژن|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|فڕینی بۆشایی}} {{پۆلی کۆمنز|Christina Koch}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٩]] [[پۆل:ئەستێرەگەڕە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:زیندووان]] 9a1fw0b7u61zlklmsr7oszz08201stg 1574782 1574697 2026-04-11T20:02:48Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:ژکزی بێسەرچاوە|ژکزی بێسەرچاوە]]}} 1574782 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''کریستینا کۆچ''' (بە ئینگلیزی: Christina Koch؛ لەدایکبووی ٢٩ی کانوونی دووەمی ١٩٧٩) [[ئەندازیاری|ئەندازیارێکی]] ئەمریکی و ئاسمانییەکی [[ناسا|ناسایە]] لە گرووپی ساڵی ٢٠١٣. ئەو بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە ئەندازیاریی کارەبا و فیزیا، و ماستەری لە ئەندازیاریی کارەبا لە زانکۆی ویلایەتی کارۆلینای باکوور بەدەستهێناوە. پێش ئەوەی پەیوەندی بە ناسا بکات، کۆچ لە [[ناوەندی فڕینی بۆشایی گۆدارد]] کاری کردووە و وەک سەرۆکی وێستگە بۆ [[ساموای ئەمریکا]] لە [[بەڕێوبەرایەتی نیشتیمانی زەریایی و بەرگی ھەوا]] کاری کردووە. لە ١٤ی ئازاری ٢٠١٩، کۆچ وەک ئەندازیاری فڕین لە گەشتەکانی ٥٩، ٦٠ و ٦١ بەرەو وێستگەی ئاسمانیی نێودەوڵەتی بەڕێ کەوت. لە ١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩، ئەو و (جێسیکا مێر) بوونە یەکەم دوو ژن کە بەشداری لە پیاسەیەکی ئاسمانیی تەواو مێژووییدا بکەن کە تەنها لە ڕەگەزی مێ پێک هاتبوون، بە مەبەستی گۆڕینی یەکەیەکی کۆنترۆڵی کارەبا لە دەرەوەی وێستگەکە. لە ٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩، کۆک ریکۆردی درێژترین ماوەی مانەوەی بەردەوامی لە بۆشایی ئاسمان بۆ ڕەگەزی مێ شکاند. ئەو لە ٦ی شوباتی ٢٠٢٠ گەڕایەوە سەر زەوی. لە ١ی نیسانی ٢٠٢٦، کۆچ وەک ئەندامێکی تاقمی ئەرکی [[ئارتمیسی دووەم]] گەشتەکەی دەستپێکرد، کە بڕیارە بە دەوری مانگدا بسوڕێتەوە. ئەو بوو بە یەکەمین ژن کە گەشت بۆ دەرەوەی خولگەی نزیکی زەوی بکات، و ئەگەر ئەرکەکە بە سەرکەوتوویی کۆتایی بێت، دەبێتە یەکەم ژن کە بگاتە نزیک مانگ. کۆچ لە لیستی ١٠٠ کاریگەرترین کەسایەتیی ساڵی ٢٠٢٠ی گۆڤاری (Time)دا هەڵبژێردرا. == ژیانی پێشینە و خوێندن == لە ٢٩ی کانوونی دووەمى ١٩٧٩ لە شاری [[گراند ڕەیپیدز]] لە ویلایەتی میشیگان لەدایکبووە، <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.nasa.gov/humans-in-space/astronauts/christina-koch/|سەردێڕ=NASA Astronaut: Christina H. Koch - NASA |وێبگە=[[NASA]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Raven |یەکەم=Benjamin |ڕێکەوت=٨ی ئازاری ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.mlive.com/news/2019/03/nasas-first-all-women-spacewalk-features-michigan-native.html |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئازاری ٢٠١٩|وێبگە=mlive.com |زمان=en-US}}</ref>. دایک و باوکی ناویان (باربارا جۆنسن) و (ڕۆناڵد هامۆک)ـە. خەونی منداڵیی کۆچ ئەوە بووە کە ببێتە کەشتیوانى ئاسمانى.کۆچ لە ساڵی ١٩٩٧ قوتابخانەی زانست و ماتماتیکی کارۆلینای باکووری تەواو کرد، دواتر لە زانکۆی ویلایەتی کارۆلینای باکوور درێژەی بە خوێندن دا و دوو بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە ئەندازیاریی کارەبا و فیزیا (٢٠٠١) و ماستەری لە ئەندازیاریی کارەبا (٢٠٠٢) بەدەستهێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Christina Koch - NASA |ناونیشان=https://www.nasa.gov/people/christina-koch/ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|زمان=en-US}}</ref> لە ساڵی ٢٠٠١دا، بوو بە دەرچووی بەرنامەی ئەکادیمیای ناسا لە ناوەندی گۆدارد. == توێژینەوە و مەشقکردن == کۆچ لە بوارەکانی پەرەپێدانی ئامێرە زانستییەکانی بۆشایی ئاسمان و ئەندازیاریی مەیدانی کاریکردووە. لە کاتی کارکردنی وەک ئەندازیاری کارەبا لە تاقیگەی فیزیای ئەستێرەیی وزە بەرزەکانی ناسا، بەشداریی کردووە لە دروستکردنی ئامێرە زانستییەکان بۆ چەندین ئەرکی ناسا کە لە بوارەکانی فیزیای ئەستێرەیی و گەردوونناسی توێژینەوەیان دەکرد. لەو ماوەیەدا وەک مامۆستای یاریدەدەر لە کۆلێژی مۆنتگۆمەری لە میریلاند وانەی تاقیگەی فیزیای گوتووەتەوە. لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٤ بۆ ٢٠٠٧، کۆچ وەک یاریدەدەری توێژینەوە لە بەرنامەی جەمسەری باشووری ئەمریکا کاری کردووە و سێ ساڵ و نیوی لە ناوچەکانی جەمسەری باکوور و باشوور بەسەر بردووە. ئەو وەرزێکی زستانی لە وێستگەی ئاموندسن-سکۆت لە جەمسەری باشوور بەڕێکرد، کە تێیدا پلەی گەرمی گەیشتە ١١١ پلەی فەهرەنایت لەژێر سفرەوە (-٧٩.٤ پلەی سەدی). لە کاتی مانەوەی لەوێ، ئەندامی تیمەکانی ئاگرکوژێنەوە و تیمەکانی گەڕان و ڕزگارکردن بووە لە ئۆقیانووس و سەهۆڵبەندانەکاندا. کۆچ کاتی خۆی لە جەمسەری باشوور وەک تەحەدایەکی دەروونی و جەستەیی ناوبردووە و دەڵێت: "ئەمە بەواتای مانەوە بۆ چەندین مانگ بەبێ بینینی خۆر، لەگەڵ هەمان تاقم، و بەبێ گەیشتنی نامە یان خواردنی تازە. دابڕان و دوورکەوتنەوە لە خێزان و هاوڕێیان، ئەو بارودۆخانەن کە دەبێت ستراتیژییەک بدۆزیتەوە بۆ ئەوەی تێیاندا بەردەوام بیت. ---- == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|ژن|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|فڕینی بۆشایی}} {{پۆلی کۆمنز|Christina Koch}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٩]] [[پۆل:ئەستێرەگەڕە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:زیندووان]] ckq0z2gddpx9dem3ksbyo1ce9k9wgni 0 294260 1574679 1573659 2026-04-11T12:06:58Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1574679 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} '''ڕێکخراوی کەنداو بۆ توێژینەوە و گەشەپێدان''' (گۆرد) قەوارەیەکی توێژینەوە و گەشەپێدان (ئاڕ ئەند دی)یە کە [[ئامانجەکانی گەشەپێدانی بەردەوام]]ی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] (ئێس دی جیز) لە چەندین لایەنەوە دەکاتە ئامانج بە جەختکردنەوە لەسەر [[بەردەوامی]]ی ژینگەیی. گۆرد وەک ھاوبەشی بەردەوامی بۆ [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢ی قەتەر]] کاری کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/news/gord-to-support-delivery-of-qatar-s-carbon-neutral-fifa-world-cuptm |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=FIFA}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://digitalhub.fifa.com/m/4710ffeccb27c535/original/qlsdbl7ipsax0ndjqyup-pdf.pdf |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=FIFA}}</ref> ئەوان سەرکردایەتی لقی فەرمیی قەتەری کۆمەڵەی ئەندازیارانی وزە (ئەی ئی ئی) دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.aeecenter.org/listing/qatar-chapter/|سەردێڕ=Qatar Chapter - AEE Center |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=Association of Energy Engineers}}</ref> گۆرد لە ساڵی ٢٠٠٩ لەلایەن دکتۆر یوسف ئەلحوڕەوە دامەزراوە، ھەروەھا سەرۆکایەتی لیژنەی تەکنیکیی جی ئەس ئۆ بۆ بینا بەردەوامەکان (تی سی ١٧) لە ڕێکخراوی ستانداردسازیی وڵاتانی کەنداو (جی ئەس ئۆ) دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.gso.org.sa/en/media/2017/11/gso-to-organize-the-renewal-energy-program-and-energy-storage-technologies/|سەردێڕ=GSO organizes the Renewal Energy Program and Energy Storage Technologies |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئابی ٢٠٢٣|وێبگە=GCC Standardization Organization}}</ref> لیژنەکە ڕاسپێردراوە بۆ پەرەپێدانی کۆدێکی ناوچەیی کە ستاندارد و پلانەکانی پەیوەست بە [[بینای سەوز|بینا سەوزەکان]] یەکبخات. بۆ دەسپێشخەرییەکانی کە ئامانجیان خێراکردنی چارەسەرە ئاووھەوایییەکانە، گۆرد لەگەڵ ئاژانسەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان ھاوبەشیی کردووە لەوانە، [[یوونێسکۆ]]، [[بەرنامەی ژینگەی نەتەوە یەکگرتووەکان|یوونێپ]] و یوو ئێن ئێف سی سی سی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.unesco.org/en/articles/unesco-doha-office-and-gord-join-forces-towards-climate-action|سەردێڕ=UNESCO Doha Office and GORD join forces towards Climate Action |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=UNESCO}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.unep.org/news-and-stories/press-release/unep-unfccc-and-gord-unveil-online-green-events-tool|سەردێڕ=UNEP, UNFCCC and GORD unveil online Green Events Tool |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=UNEP}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://unfccc.int/news/new-tool-helps-to-green-events |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=UNFCCC}}</ref> گۆرد ھەروەھا ھاوبەشی بەردەوامیی پێشانگای نێودەوڵەتیی باخداریی ٢٠٢٣ی دەوحەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.dohaexpo2023.gov.qa/en/repositories/news/expo-2023-welcomes-gord-as-sustainability-partner/|سەردێڕ=Expo Doha & GORD Sustainability Partnership {{!}} Expo 2023 Doha |ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=International Horticultural Expo 2023 Doha}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://aiph.org/expo-2023-doha-qatar-sustainability/|سەردێڕ=Expo 2023 Doha Qatar {{!}} Sustainability • AIPH |ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=International Association of Horticultural Producers}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} [[پۆل:نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] dwp2t8aso3iev493lzdbgehk0k2qqb6 0 294329 1574838 1573940 2026-04-12T07:37:48Z 1silent scientist 51740 1574838 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = ئەردەشێری دووەم<br>{{lang|pal|𐭠𐭥𐭲𐭧𐭱𐭲𐭥}} | title = [[شای شایانی ئێرانییەکان و نائێرانییەکان]] | image = Taq-e Bostan - Ardashir II.jpg | caption = نەخشەبەردینەی ئەردەشێری دووەم لە [[تاقوەسان]] | succession = پاشای [[حەدیاب]] | reign = ٣٤٤–٣٧٦ | predecessor = نەزانراو | successor = نازناوەکە ھەڵوەشایەوە؛ حەدیاب کرا بە پارێزگا | succession1 = [[پێڕستی شاھەنشاھەکانی ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|شاھەنشاھ]]ی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]] | reign1 = ٣٧٩–٣٨٣ | predecessor1 = [[شاپووری دووەم]] | successor1 = [[شاپووری سێیەم]] | royal house = [[خێزانی ساسان]] | father = [[ھورمزدی دووەم]] | issue = | birth_date = ٣٠٩/١٠ | birth_place = | death_date = ٣٨٣ | death_place = | religion = [[زەردەشتی]] }} '''ئەردەشێری دووەم''' ({{langx|pal|𐭠𐭥𐭲𐭧𐭱𐭲𐭥}})، [[شاھەنشا]]یەکی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانی]] [[ئێران]] بوو لە ساڵانی ٣٧٩ بۆ ٣٨٣. ئەو برای پێشینەی خۆی، [[شاپووری دووەم]] (٣٠٩–٣٧٩) بوو، کە لە سەردەمی ئەودا وەک پاشایەکی ژێردەستەی [[حەدیاب]] خزمەتی کردبوو، لەوێ لەگەڵ براکەیدا دژی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم|ڕۆمەکان]] جەنگابوو. ئەردەشێری دووەم وەک جێنشینی براکەی دەستنیشانکرا بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی کاتی فەرمانڕەوایی بکات تا ئەو کاتەی [[شاپووری سێیەم]]ی کوڕی براکەی دەگاتە تەمەنی پێگەییشتن. ماوەی کورتی فەرمانڕەوایی ئەردەشێری دووەم تا ڕادەیەکی زۆر بێ ڕووداو بوو، ساسانییەکان بەبێ سەرکەوتن ھەوڵیان دەدا پارێزگاری لە دەسەڵاتیان بەسەر [[شانشینی ئەرمەنستان (کۆن)|ئەرمەنستان]]دا بکەن. وا دیارە ئەردەشێری دووەم کەسایەتییەکی خاوەن ویستێکی بەھێز بووە، و لە ھەندێک سەرچاوەدا بە نازناوی «نیھووکەر» (چاکەکار) ناسراوە. == ناو == «ئەردەشێر» شێوەی [[فارسیی ناوەڕاست]]ی وشەی [[فارسیی کۆن]]ی «ڕتاخشیرا»یە (ھەروەھا بە «ئەرتاخساچا» دەنووسرێت، بە واتای «ئەوەی فەرمانڕەوایییەکەی لە ڕێگەی [[ئاشا|ڕاستی]]یەوەیە»).{{sfn|Schmitt|1986|pp=654–655}}{{sfn|Wiesehöfer|1986|pp=371–376}} شێوەی [[لاتینی]] ناوەکە بریتییە لە «ئەرتاکسێرکسیس».{{sfn|Schmitt|1986|pp=654–655}} سێ پاشای [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] ناسرابوون کە ھەمان ناویان ھەبووە.{{sfn|Schmitt|1986|pp=654–655}} == سەرچاوەکان == {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|ئێران|مێژوو|یۆنان}} {{پۆلی کۆمنز|Ardashir II}} [[پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٤ەم]] [[پۆل:مردووانی ٣٨٣]] koofqnq8n7h1sgdxfsgtqlesyk537gr 0 294331 1574836 1573764 2026-04-12T07:31:34Z 1silent scientist 51740 1574836 wikitext text/x-wiki [[File:Darius In Parse.JPG|وێنۆک|نازناوی «شای شایان» بە شێوەیەکی بەرچاو لەلایەن پاشاکانی وەک [[داریووشی یەکەم|داریووشی مەزن]] (لە وێنەکەدا) بەکارھاتووە. نازناوەکانی داریووش بە تەواوی بریتی بوون لە «[[پاشای مەزن]]، شای شایان، پاشای [[ئێران|فارس]]، [[پاشای وڵاتەکان]]، کوڕی [[ویشتاسپ (باوکی داریووشی یەکەم)|ویشتاسپ]]، نەوەی [[ئەرشام]]، ھەخامەنشییەک.»]] '''شاھەنشا''' یان '''شای شایان''' یان '''پاشای پاشاکان''' {{refn|[[Akkadian language|Akkadian]]: ''šar šarrāni'';{{sfn|Handy|1994|p=112}} {{langx|he|מֶלֶךְ מְלָכִים|melek mĕlakîm}}; [[Old Persian]]: {{transliteration|peo|Xšāyaθiya Xšāyaθiyānām}};{{sfn|King of kings in Media and Urartu|p=}} [[Middle Persian]]: ''šāhān šāh'';{{sfn|Yücel|2017|pp=331–344}} Modern {{langx|fa|شاهنشاه|Šâhanšâh}}; {{langx|grc|Βασιλεὺς Βασιλέων|Basileùs Basiléōn}};{{sfn|Olbrycht|2009|p=165}} {{langx|hy|արքայից արքա|ark'ayits ark'a}};<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dédéyan |یەکەم=Gérard |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Y5MlAQAAMAAJ&q=%22ark'ayits+ark'a%22 |سەردێڕ=Les Arméniens entre Grecs, Musulmans et Croisés: étude sur les pouvoirs arméniens dans le Proche-Orient méditerranéen (1068-1150) |ساڵ=٢٠٠٣|پەڕە=٥٣١|بڵاوکەرەوە=Fundação Calouste Gulbenkian |زمان=fr}}</ref> {{langx|sa|महाराजाधिরাজ|Mahārājadhirāja}}; {{lang-ka|მეფეთ მეფე}}, ''Mepet mepe'';{{sfn|Pinkerton|1811|p=124}} {{langx|gez|ንጉሠ ነገሥት|Nəgusä Nägäst}}{{sfn|Dejene|2007|p=539}}|group="n"}} نازناوێکی ئیمپراتۆری بوو کە بە پلەی یەکەم لەلایەن فەرمانڕەواکانی [[ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]] و [[نیمچەکیشوەری ھیندستان]]ەوە بەکاردەھێنرا. بە شێوەیەکی گشتی پەیوەست دەکرێت بە [[مێژووی ئێران|ئێران]]ەوە (کە مێژووییانە لە ڕۆژاوادا بە [[فارس (سەرزەوی)|فارس]] ناسراوە{{sfn|Yarshater|1989}})، بەتایبەتی ئیمپراتۆریەتییەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ھەخامەنشی]] و [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانی]]، نازناوەکە لە بنەڕەتدا لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی ناوەڕاست]] لەلایەن پاشا [[توکولتی-نێنورتای یەکەم]] (فەرمانڕەوایی ١٢٣٣–١١٩٧ پ.ز) ناسێندرا و دواتر لە ژمارەیەک شانشین و ئیمپراتۆریەتیی جیاوازدا بەکارھێنرا، لەوانە فارس کە پێشتر باسکرا، شانشینە [[مێژووی یۆنان|یۆنانییە جۆراوجۆرەکان]]، [[مێژووی ھیندستان|ھیندستان]]، [[مێژووی ئەرمەنستان|ئەرمەنستان]]، [[مێژووی گورجستان|گورجستان]]، و [[مێژووی ئەسیوپیا|ئەسیوپیا]]. نازناوەکە بە گشتی وەک ھاوتای ئیمپراتۆر دەبینرێت، کە ھەردوو نازناوەکە لە ڕووی شکۆوە لە نازناوی پاشا بەرزترن، ئەمەش لە ئیمپراتۆرەکانی [[ڕۆمانی]] و [[ئیمپراتۆرەکانی بیزەنتین|ڕۆمانی ڕۆژھەڵاتی]] [[کۆتاییی سەردەمی کۆن]]ەوە سەرچاوە دەگرێت کە [[شاھەنشا]]کانی ئیمپراتۆریەتیی ساسانییان وەک ھاوتاکانی خۆیان دەبینی. دوا فەرمانڕەواکانی کە نازناوی شاھەنشایان بەکارھێناوە، ئەوانەی [[خێزانی پەھلەوی]] لە [[ئێرانی پەھلەوی]] (١٩٢٥–١٩٧٩)، ھەروەھا نازناوەکەیان بە «ئیمپراتۆر» دەزانی. فەرمانڕەواکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ئەسیوپیا]] نازناوی نێگوسە نێگەست (بە واتای وشە «شای شایان»)یان بەکاردەھێنا، کە بە ڕەسمی بە «ئیمپراتۆر» وەرگێڕدراوە. «[[سوڵتانی سوڵتانەکان]]» ھاوتای سوڵتانیی شای شایانە و بە ھەمان شێوە، [[خاقان]] دەتوانێت بە واتای «[[خان (نازناو)|خانی]] خانەکان» بێت. دواتر، جۆرە نزمترەکانی وەک «[[ئەمیر ئەلئومەرا]]» («ئەمیری ئەمیرەکان») و «[[بەیلەربەی]]» («بەگی بەگەکان») دەرکەوتن. لە ئایینی جووداییزمدا، مێلێخ مالخێی ھامێلاخیم («شای شایانی شایان») وەک ناوێکی خودا بەکارھات. «شای شایان» (بە [[یۆنانیی کۆن]]: βασιλεὺς τῶν βασιλευόντων) ھەروەھا چەندین جار لە کتێبی پیرۆزدا بۆ ئاماژەدان بە [[عیسای مەسیح]] بەکارھاتووە، بەتایبەتی لە [[یەکەم نامەی تیمۆتی]] و دووجار لە [[بینینی یوحەننا|پەرتووکی بینین]]. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ئێران|مێژوو|سیاسەت}} [[پۆل:ئیمپراتۆرەکان]] [[پۆل:سەرۆکی دەوڵەتەکان]] [[پۆل:دەرەبەگایەتی]] [[پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووە ھەمیشەیییەکان]] [[پۆل:ھەموو وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: سەردێڕی ون]] [[پۆل:CS1 French-language sources (fr)]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی گورجی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی سانسکریت]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئەرمەنی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی فارسی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عیبری]] hviqyo111x89mu8oo8y7izntb6wrcq7 0 294346 1574661 1574308 2026-04-11T12:03:37Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1574661 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''کڵایمێت پڵێج ئارێنا''' ھۆڵێکی داخراوی فرە-مەبەستە لە [[سیاتڵ]]، واشینگتن، ویلایەتە یەکگرتووەکان. ئەم ھۆڵە لە باکووری [[ناوەندی شاری سیاتڵ]] لە کۆمەڵگەیەکی کات بەسەربردنی {{Convert|74|acre}} بە ناوی سیاتڵ سەنتەر کەوتووە، کە شوێنی پێشانگای جیھانیی ١٩٦٢ بوو،<ref name="Storm">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.wnba.com/storm/tickets/keyarena.html|سەردێڕ=Ticket Central |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121021120244/http://www.wnba.com/storm/tickets/keyarena.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢}}</ref> کە لە سەرەتادا بۆ ئەو مەبەستە پەرەی پێدرابوو. دوای کردنەوەی لە ساڵی ١٩٦٢، دواتر لەلایەن شاری سیاتڵەوە کڕدرا و گۆڕدرا بۆ مەبەستی کات بەسەربردن. لە ساڵی ٢٠١٨ تا ٢٠٢١، ھۆڵەکە ڕووبەڕووی پەرەپێدانەوەیەکی ١٫١٥ ملیار دۆلاری بووەوە؛<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Daniels |یەکەم=Chris |دوایین٢=Thomasseau |یەکەم٢=Allison |دوایین٣=Bernhard |یەکەم٣=Jimmy |ڕێکەوت=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشان=https://www.king5.com/article/news/local/arena/new-seattle-center-arena-to-cost-an-estimated-850-million/281-621138581|سەردێڕ=New Seattle Center arena to cost an estimated $850 million |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩}}</ref> نۆژەنکردنەوەکە دیمەنی دەرەوە و سەقفە ئەسڵییەکەی پاراست، کە لە ساڵی ٢٠١٧دا وەک شوێنەوارێکی سیاتڵ ڕاگەیەندرا و لە تۆماری میراتی واشینگتن، ھەروەھا لە تۆماری نیشتمانیی شوێنە مێژووییەکان لە ساڵی ٢٠١٨دا تۆمارکرا.<ref name="Seattle list">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.seattle.gov/neighborhoods/programs-and-services/historic-preservation/landmarks/landmark-list|سەردێڕ=Landmarks List - Neighborhoods {{!}} seattle.gov}}</ref> شوێنە نۆژەنکراوەکە توانای ١٧٬١٥١ کەسی بۆ ھۆکی سەر سەھۆڵ و ١٨٬٣٠٠ کەسی بۆ باسکتبۆڵ ھەیە.<ref name="Arena Overview">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://climatepledgearena.com/arena/overview|سەردێڕ=ARENA OVERVIEW — CLIMATE PLEDGE ARENA |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=Climate Pledge Arena}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|نژیاروانی}} {{پۆلی کۆمنز|Climate Pledge Arena}} [[پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} 0x98dwz3hp9efbt4h8k1k690nmvhvgo 0 294372 1574733 1574080 2026-04-11T16:22:55Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|The Great Flood}} 1574733 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{Databox|وێنە=Noahs_Ark.jpg }} '''ڕووداوی لافاوەکە''' یان '''لافاوی [[نووح]]''' یان '''لافاوە مەزنەکە''' چیرۆکێکە باس لە [[لافاو]]ێکی مەزن دەکات کە بە فەرمانی [[خودا]] ڕووی داوە، و بووەتە ھۆی لەناوبردنی [[شارستانییەت]]ی مرۆیی وەک [[سزای خودایی]] بۆ مرۆڤەکان لەبەر [[گەندەڵی]] و خوێنڕشتنیان، بۆیە بڕیار دراوە ژیان لەسەر زەوی کۆتایی پێ بھێنرێت، و پاک بکرێتەوە بە لافاوێکی گشتگیر، کە دوای ئەو مێژوویەکی نوێ دەست پێ دەکات. چیرۆکەکە لە کەلەپووری کولتووریی زۆرێک لە شارستانییەتە لە یەکتر دوورەکاندا دووبارە دەبێتەوە، کە لەوەدا ھاوبەشن کە ئاوی لافاوەکە بۆ پاککردنەوەی مرۆڤایەتی و ئامادەکردنی بۆ ئەوەی لە نوێوە گەشە بکاتەوە ھاتووە. ھەروەھا چیرۆکەکانی لافاو لە شارستانییەتە جیاوازەکاندا لە بوونی [[پاڵەوانی کولتووری]]دا ھاوبەشن کە بەردەوامیی ژیانی ڕەگەزی مرۆڤی پێ دەسپێردرێت.<ref>Leeming (2004), p. 138. </ref><ref>Leeming (2010), p. 469. </ref><ref>Bandstra (2008), p. 61. </ref> بیری ڕووداوی لافاو لە زۆرێک لە کولتوورەکاندا دووبارە بووەوە، وەک چیرۆکەکانی [[مانفانتارا]]-ساندیا لە [[ھیندوویزم]]دا، و [[دیۆکالیۆن]] و [[پیرھا]] لە [[ئەفسانە یۆنانییەکان]]دا، و چیرۆکەکانی لافاوی [[مێزۆپۆتامیا]]، و چیرۆکی لافاوی [[شایان (ھۆز)|شایان]]. ھەروەھا چیرۆکەکە لە [[پەرتووکی پیرۆز]]دا لە بەشەکانی ٦-٩ی [[سەرەتای بەدیھێنان|پەرتووکی سەرەتای بەدیھێنان]]دا ھاتووە، کە —لە دیدگای جوولەکە عیبرانییەکانەوە— دەگێڕێتەوە چۆن خودا بڕیاری دا گەردوون بگەڕێنێتەوە بۆ ئەو [[بێسەروبەری (خولقاندنی گەردوون)|بێسەروبەرییە ئاوییەی]] کە پێش [[چیرۆکی خولقاندن لە پەرتووکی سەرەتای بەدیھێنان|خولقاندنی گەردوون]] ھەبوو، تا گەڕاندنەوەی ژیان بۆ گەردوون لە ڕێگەی ئەو جیھانە بچووکراوەیەی کە لەسەر [[کەشتیی نووح]] ڕزگاری بوو. ھەروەھا [[قورئان|قورئانی پیرۆز]] چیرۆکەکەی لە [[سوورەتی نووح]]دا ھێناوە، و چۆن پێغەمبەر [[نووح]] نزای لەناوچوونی لە گەلەکەی کرد دوای ئەوەی بێھیوا بوو لەوەی وەڵامی بانگەوازەکەیان نەدایەوە بۆ پەرستنی خودا.<ref>Montgomery (2012)</ref><ref>Cohn (1999)</ref><ref>https://web.archive.org/web/20231108192223/https://www.scientificamerican.com/article/recommended-the-rocks-dont-lie-a-ge/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20230401014342/https://www.publishersweekly.com/978-0-393-08239-5</ref> زانایانی سەردەم پێیان وایە چیرۆکی ئەو لافاوەی کە تەواوی زەوی گرتەوە، دژبەیەکە لەگەڵ ئەنجامە فیزیایییەکانی زانستەکانی [[زەویناسی]]، [[شوێنەوارناسی]]، [[بەردبووناسی]] (پالێۆنتۆلۆژی) و دابەشبوونی جیھانیی جۆرەکان. و [[زەویناسی لافاو]] کە یەکێکە لە لقەکانی [[خولقاندنخوازی]]، وەک ھەوڵێکی [[زانستی ساختە]] دادەنرێت بۆ وتنی ئەوەی کە ئەم لافاوە جیھانییە بەڕاستی ڕووی داوە. کە بووەتە ھۆی ئەوەی ھەندێک لە مەسیحییەکان مەیل بەرەو ئەوە ببەن چیرۆکەکە وەک وەسفکردنی لافاوێکی ناوخۆیی لێک بدەنەوە، لە جیاتی چیرۆکی لافاوێکی جیھانی.<ref>https://web.archive.org/web/20231216110500/https://www.spectator.co.uk/2013/08/the-rocks-dont-lie-by-david-r-montgomery-review/</ref><ref>Isaak (2007), p. 237-238. </ref><ref>Walton & Longman III 2018، لاپەڕە 145–146.</ref><ref>https://web.archive.org/web/20230923182903/https://www.hindawi.org/books/81859390/</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ئایین|ئیسلام|قورئان}} {{پۆلی کۆمنز|The Great Flood}} [[پۆل:میتۆلۆژیای ئیبراھیمی]] b6awhxuhnybx9whi93xn85ysk3lfkz0 0 294387 1574662 1574290 2026-04-11T12:04:08Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1574662 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنە گشتییەکانی ٢٠٢٤ی تایوان''' لە ڕۆژی شەممە، ١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ لە '''تایوان''' بەڕێوەچوو بۆ ھەڵبژاردنی ١٦ەمین سەرۆک و جێگری سەرۆکی [[تایوان|کۆماری چین]]، و ھەموو ١١٣ ئەندامەکەی ١١ەمین یوانی یاسادانان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.ocac.gov.tw/OCAC/Eng/Pages/Detail.aspx?nodeid=329&pid=51375834|سەردێڕ=中華民國僑務委員會 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=The Overseas Community Affairs Council, R.O.C. (Taiwan)}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} d9esmtt5h4435e2m9s4befe48sx688q 1574714 1574662 2026-04-11T16:04:05Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Republic of China general election, 2024}} 1574714 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنە گشتییەکانی ٢٠٢٤ی تایوان''' لە ڕۆژی شەممە، ١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ لە '''تایوان''' بەڕێوەچوو بۆ ھەڵبژاردنی ١٦ەمین سەرۆک و جێگری سەرۆکی [[تایوان|کۆماری چین]]، و ھەموو ١١٣ ئەندامەکەی ١١ەمین یوانی یاسادانان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.ocac.gov.tw/OCAC/Eng/Pages/Detail.aspx?nodeid=329&pid=51375834|سەردێڕ=中華民國僑務委員會 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=The Overseas Community Affairs Council, R.O.C. (Taiwan)}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{پۆلی کۆمنز|Republic of China general election, 2024}} dphywl79akur7t326phvrn3r0od3aog 0 294388 1574727 1574288 2026-04-11T16:17:11Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Republic of China general election, 2020}} 1574727 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنە گشتییەکانی ٢٠٢٠ی تایوان''' لە ١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠ بەڕێوەچوو بۆ ھەڵبژاردنی ١٥ەمین سەرۆک و جێگری سەرۆکی تایوان، و ھەموو ١١٣ ئەندامەکەی ١٠ەمین یوانی یاسادانان.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٠ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{پۆلی کۆمنز|Republic of China general election, 2020}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 6samicapuxhkh69rosb2dqh9sjmargh 0 294389 1574663 1574287 2026-04-11T12:04:18Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1574663 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنە گشتییەکان''' لە '''[[تایوان]]'''، کە بە فەرمی کۆماری چینە، لە ڕۆژی شەممە، ١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦ بەڕێوەچوون بۆ ھەڵبژاردنی ١٤ەمین سەرۆک و جێگری سەرۆکی کۆماری چین، و ھەموو ١١٣ ئەندامەکەی نۆیەمین یوانی یاسادانان:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://focustaiwan.tw/news/aipl/201503170010.aspx|سەردێڕ=Presidential, legislative elections set for Jan. 16, 2016 - Focus Taiwan |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠١٥|وێبگە=focustaiwan.tw}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} r118kocv3hdgejugzdfmc9ge43ctz6l 1574713 1574663 2026-04-11T16:03:55Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Republic of China general election, 2016}} 1574713 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنە گشتییەکان''' لە '''[[تایوان]]'''، کە بە فەرمی کۆماری چینە، لە ڕۆژی شەممە، ١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦ بەڕێوەچوون بۆ ھەڵبژاردنی ١٤ەمین سەرۆک و جێگری سەرۆکی کۆماری چین، و ھەموو ١١٣ ئەندامەکەی نۆیەمین یوانی یاسادانان:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://focustaiwan.tw/news/aipl/201503170010.aspx|سەردێڕ=Presidential, legislative elections set for Jan. 16, 2016 - Focus Taiwan |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠١٥|وێبگە=focustaiwan.tw}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{پۆلی کۆمنز|Republic of China general election, 2016}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] nq9ln2mhx9pf5medu904lk0y39kovke 0 294390 1574665 1574283 2026-04-11T12:04:38Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1574665 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنە سەرۆکایەتییەکان لە [[تایوان]] لە ١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ وەک بەشێک لە [[ھەڵبژاردنی گشتیی تایوان، ٢٠٢٤|ھەڵبژاردنە گشتییەکانی ٢٠٢٤]] بەڕێوەچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٠ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4831353|سەردێڕ=Taiwan sets Jan 13, 2024 for presidential, legislative elections {{!}} Taiwan News {{!}} Mar. 10, 2023 15:45 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231208045132/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4831353 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئابی ٢٠٢٣|وێبگە=Taiwan News}}</ref> [[تسای ئینگ ون]] لە پارتی پێشکەوتووی دیموکرات (دی پی پی)، سەرۆکی کۆماری چین، بەھۆی سنووردارکردنی خولەکانەوە مافی دووبارە ھەڵبژاردنەوەی نەبوو. بەھۆی ئەوەوە، دی پی پی جێگری سەرۆک لای چینگ-تێی کاندید کرد، کە لە ئازاری ٢٠٢٣دا بە چەپڵەڕێزان سەرۆکایەتیی پارتەکەی بەدەستھێنابوو. ئەو شیاو بی-کیم، نوێنەری تایوان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی وەک ھاوەڵی ھەڵبژاردنی ھەڵبژارد. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|سیاسەت|دەیەی ٢٠٢٠|زانستی سیاسەت}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} q2ne9rj024utt09uu5e8zg2455pnsnp 1574712 1574665 2026-04-11T16:03:45Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Republic of China presidential election, 2024}} 1574712 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنە سەرۆکایەتییەکان لە [[تایوان]] لە ١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ وەک بەشێک لە [[ھەڵبژاردنی گشتیی تایوان، ٢٠٢٤|ھەڵبژاردنە گشتییەکانی ٢٠٢٤]] بەڕێوەچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٠ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4831353|سەردێڕ=Taiwan sets Jan 13, 2024 for presidential, legislative elections {{!}} Taiwan News {{!}} Mar. 10, 2023 15:45 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231208045132/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4831353 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئابی ٢٠٢٣|وێبگە=Taiwan News}}</ref> [[تسای ئینگ ون]] لە پارتی پێشکەوتووی دیموکرات (دی پی پی)، سەرۆکی کۆماری چین، بەھۆی سنووردارکردنی خولەکانەوە مافی دووبارە ھەڵبژاردنەوەی نەبوو. بەھۆی ئەوەوە، دی پی پی جێگری سەرۆک لای چینگ-تێی کاندید کرد، کە لە ئازاری ٢٠٢٣دا بە چەپڵەڕێزان سەرۆکایەتیی پارتەکەی بەدەستھێنابوو. ئەو شیاو بی-کیم، نوێنەری تایوان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی وەک ھاوەڵی ھەڵبژاردنی ھەڵبژارد. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|سیاسەت|دەیەی ٢٠٢٠|زانستی سیاسەت}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{پۆلی کۆمنز|Republic of China presidential election, 2024}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] tazm61c1iqnoguwbwuxykggz7dvgaha 0 294391 1574729 1574284 2026-04-11T16:17:31Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Republic of China presidential election, 2020}} 1574729 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی لە [[تایوان]] لە ١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠ لەگەڵ ھەڵبژاردنی یوانی یاسادانان بەڕێوەچوو. سەرۆکی ئێستا [[تسای ئینگ ون]] و سەرۆک وەزیرانی پێشوو لای چینگ-تێ لە پارتی پێشکەوتووی دیموکرات (دی پی پی) ھەڵبژاردنەکەیان بردەوە، و لە ھان کوۆ-یو، سەرۆک شارەوانیی کاوشیۆنگ لە کومینتانگ (کەی ئێم تی) و ھاوەڵی ھەڵبژاردنەکەی چانگ سان-چێنگ، ھەروەھا کاندیدی لایەنی سێیەم جەیمس سونگیان بردەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٠ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|سیاسەت|دەیەی ٢٠٢٠}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{پۆلی کۆمنز|Republic of China presidential election, 2020}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] moj8fohuulxqhgywqyslyp5cqdyuqg3 0 294392 1574728 1574286 2026-04-11T16:17:21Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Republic of China presidential election, 2016}} 1574728 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنە سەرۆکایەتییەکان لە [[تایوان]] لە ١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦ بەڕێوەچوون. کاندیدی پارتی پێشکەوتووی دیموکرات (دی پی پی) [[تسای ئینگ ون]] لەگەڵ ھاوەڵی ھەڵبژاردنی سەربەخۆی چێن چیێن-جێن لە ئێریک چو لە کومینتانگ (کەی ئێم تی) و جەیمس سونگ لە پارتی یەکەم گەل (پی ئێف پی)یان بردەوە. تسای بوو بە یەکەم سەرۆکی مێینە لە تایوان، ھەروەھا لە جیھانی چینی-زماندا.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٠ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{پۆلی کۆمنز|Republic of China presidential election, 2016}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 4neeu9mr1x2okr8dxjjk6w3ozf4l23n 0 294395 1574653 1574572 2026-04-11T12:01:56Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1574653 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=ھەڵمەتی سۆران دژ بە ئاشوورییەکان|width=|partof=|image=Sack of Jebbel Makloub.jpg|caption=جەبەل مەقلووب (چیای مەقلووب) پێش گرتن و بەتاڵانبردنی لەلایەن ھێزەکانی سۆران|date=سەرەتای سەدەی نۆزدەھەم؛ دەیەکانی ١٨٢٠ و ١٨٣٠ و ١٨٤٠|place=[[مێزۆپۆتامیای سەروو|باکووری مێزۆپۆتامیا]] (ئەلقۆش، حەکاری و چەند ناوچەیەکی تر)|coordinates=|map_type=|map_relief=|latitude=|longitude=|map_size=|map_marksize=|map_caption=|map_label=|territory=|result=فراوانبوونی کاریگەری و دەسەڵاتی سۆران و کورد لە باکووری میزۆپۆتامیا * وێرانکاری لە چەندین شوێنی نیشتەجێبووندا ڕاپۆرت دراوە لەوانە ئەلقۆش و دێری ڕەبان ھورمزد|status=|combatants_header=|combatant1={{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} [[میرنشینی سۆران]]|combatant2={{flagicon image|Flag of the Assyrians (no Assur).svg}} [[ئاشوورییەکان]]|combatant3=|commander1={{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} [[میر محەممەد]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} [[ڕەسووڵ بەگ]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} مووسا بەگ|commander2={{flagicon image|Flag of the Assyrians (no Assur).svg}} [[مارشەمعوون ئیبراھیم]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag of the Assyrians (no Assur).svg}} گابرێل دامبۆ{{Executed}}{{ھن}}{{flagicon image|Flag of the Assyrians (no Assur).svg}} قەشە ئابۆت{{Executed}}{{ھن}}{{flagicon image|Flag of the Assyrians (no Assur).svg}} دیکۆن عابد ئیشۆ{{Executed}}{{ھن}}{{flagicon image|Flag of the Assyrians (no Assur).svg}} دیکۆن موڕاد{{Executed}}{{ھن}}{{flagicon image|Flag of the Assyrians (no Assur).svg}} دیکۆن بەھنام{{Executed}}{{ھن}}{{flagicon image|Flag of the Assyrians (no Assur).svg}} دیکۆن عەربۆ{{Executed}}{{ھن}}{{flagicon image|Flag of the Assyrians (no Assur).svg}} ئێلیا عابدۆکا{{Executed}}{{ھن}}{{flagicon image|Flag of the Assyrians (no Assur).svg}} قەشە ئۆگستین{{Executed}}{{ھن}}{{flagicon image|Flag of the Assyrians (no Assur).svg}} قەشە ئیشۆ{{Executed}}{{ھن}}{{flagicon image|Flag of the Assyrians (no Assur).svg}} قەشە جەینی بێرسێبە{{Executed}}|commander3=|units1=|units2=|units3=|strength1=|strength2=|strength3=|casualties1=نەزانراو|casualties2=وێرانکاری و کوشتار لە چەندین شوێنی نیشتەجێبووندا ڕاپۆرت دراوە لەوانە ئەلقۆش و بیت زابدا و دێری ڕەبان ھورمزد|casualties3=|notes=|campaignbox=}} '''ھێرش بۆ سەر پێکھاتە ئاشوورییەکان لەلایەن میر محەممەد پاشای ڕەواندز''' یان '''ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ئاشوورییەکان''' ئاماژەیە بۆ زنجیرەیەک چاڵاکیی سەربازی و ھەڵکوتانە سەر کە لەلایەن ھێزەکانی [[میرنشینی سۆران]] لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] لە سەرەتای سەدەی نۆزدەھەمدا لە [[مێزۆپۆتامیای سەروو|باکووری میزۆپۆتامیا]] ئەنجامدراون. ئەم ڕووداوانە کە لە سەرچاوە جۆراوجۆرە ھاوچەرخەکان و دواتر مێژوویییەکان تۆمارکراون، بریتی بوون لە ھێرشکردنە سەر [[دێ|گوندە]] مەسیحییە [[ئاشوورییەکان]] و [[دێر]] و دامەزراوە ئاینییەکان لە ناوچەکانی وەک [[ئەلقۆش]] و دێری ڕەبەن ھورمزد و بەشێک لە [[حەکاری (ناوچەی مێژوویی)|حەکاری]]. == پێشینە == ھەڵمەتی میر محەممەد دژی ئاشوورییەکان زنجیرەیەک ھێرش بوو کە ھێزە کوردییەکان لە باکووری میزۆپۆتامیا لە سەرەتای سەدەی نۆزدەھەمدا ئەنجامیان دا. ئەو ھەڵمەتە لە چوارچێوەی ھەوڵەکانی [[میرنشینی سۆران]] و [[ڕەواندز]] بوو بۆ یەکخستنەوەی [[میرنشینە کوردییەکان]] و خاکی [[کوردستان]]. لە ساڵی ١٨٠٨دا گابرێل دامبۆ (١٧٧٥-١٨٣٢) دێرە جێھێڵدراوە وێرانەکەی ئاوەدان و زیندوو کردەوە و ژمارەیەک قوتابیی کۆکردەوە کە سوێندیان بە ھەژاری و شوونەکردن خواردبوو و مەدرەسەیەکی لەوێ دانا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hann|یەکەم=Geoff|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=-9RNCgAAQBAJ|سەردێڕ=Iraq: The Ancient Sites and Iraqi Kurdistan|دوایین٢=Dabrowska|یەکەم٢=Karen|دوایین٣=Townsend-Greaves|یەکەم٣=Tina|بڵاوکەرەوە=Bradt Travel Guides|ساڵ=٢٠١٥|ژپنک=٩٧٨-١٨٤١٦٢٤٨٨٤|پەڕە=٢٢٨|ڕێکەوتی سەردان=٨ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> سەرەتا ئەم دەستپێشخەرییە لەلایەن [[یۆحەنانی ھەشتەمی ھورمزد]] کە قەشە سەرەکییەکەی ئەوکاتی مووسڵ بوو، دژایەتیی کرا، گەرچی لەلایەن بەڕێوەبەری پاتڕیارکی، ئۆگستین هندیشەوە پشتیوانی لێکرا. پاتریارک یووسف ئەودۆ، پێش ئەوەی بکرێتە قەشەی [[مووسڵ]]، خۆی دەروێشێکی دێر ڕەبەن هورمزد بوو. لە ساڵی ١٨٣٢ [[کورد|کوردەکانی]] [[میرنشینی سۆران|سۆران]] ھێرشیان کردە سەر [[دێری ڕەبان ھورمزد|دێری ڕەبەن ھورمزد]] و [[ئەلقۆش]]، وادیارە وایانزانیوە گوندنشینەکان ئێزیدی بوون و بەرپرسیار بوون لە کوشتنی کورد و سەرۆک عەشیرەتێکی کورد، و زیاتر لە ٣٠٠ کاتۆلیکی کلدانییان کوشت، لەوانە گابرێل دامبۆ، دامەزرێنەری دێرەکە، و دەروێشەکانی دیکەش.{{sfn|Wilmshurst|2000|p=32, 253}} وە لە ساڵی ١٨٤٣ کوردەکان دەستیان کرد بە کۆکردنەوەی پارە لە گوندە مەسیحییەکان، ئەوانەی کە ڕەتیانکردەوە کوژران؛ زیاتر لە دە ھەزار مەسیحی کوژران و ئایکۆنەکانی دێری ڕەبەن ھورمزد تێکچوون.<ref name="Frazee">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Frazee|یەکەم=Charles A.|سەردێڕ=Catholics and Sultans: The Church and the Ottoman Empire 1453-1923|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠٠٦|ژپنک=٠-٥٢١-٠٢٧٠٠-٤|پەڕە=٢٩٨}}</ref> لە ساڵی ١٨٢٧دا، کە شەست لە ھەشتا قەشە کاسۆلیک و کلدانییە سوورییەکەی ناوچەکە گیانیان لەدەستدا و ھەزاران مەسیحی دیکەش لەناوچوون. مێژوونووسان مەزەندە دەکەن مەسیحییەکان لە ناوچە فراوانەکەدا کوژراون، و لە ساڵی ١٨٥١دا دێری ڕەبەن ھورمزد لەلایەن کوردەکانەوە ھەڵیکوترایە سەری لە کاتێکدا دەروێشەکان ھەڵھاتن و خۆیان ڕزگارکرد، ڕەنگە ١٠٠٠ لە دەستنووسەکانی دێری ڕەبەن ھورمزد لەناوچووبن.<ref name="Wilmhurst">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Wilmhurst|یەکەم=David|سەردێڕ=The Ecclesiastical Organization of the Church of the East, 1318–1913|ساڵ=٢٠٠٠|پەڕەکان=٢٠٥}}</ref> == ھەڵمەت دژی ئاشوورییەکان == [[بەتاڵانبردنی چیای مەقلووب]] ھەڵکوتانە سەرێکی کوردەکان بوو بە سەرۆکایەتیی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] لە ساڵی ١٨٢٠. کۆمەڵگە ئاشوورییەکانی دژ بە کورد و میرنشینی سۆرانی کردە ئامانج و لە ئەنجامدا وێرانکارییەکی بەرفراوان و مردن و ئاوارەبوونی زۆرێک لە ئاشوورییەکانی لە گوندەکانی باوباپیرانیان ڕوویدا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Laurie|یەکەم=Thomas|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=p1QBAAAAQAAJ|سەردێڕ=Dr. [A.] Grant and the Mountain Nestorians|ڕێکەوت=١٨٥٥|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Badger|یەکەم١=George Percy|ناونیشان=https://archive.org/details/nestorianstheirr01badg/page/96/mode/1up?view=theater|سەردێڕ=The Nestorians and their rituals: with the narrative of a mission to Mesopotamia and Coordistan|دوایین٢=Neale|یەکەم٢=J. M.|ڕێکەوت=١٨٥٢|بڵاوکەرەوە=London: Joseph Masters}}</ref><ref name="Layard109">Layard, Austen Henry. ''Notes from Nineveh, and Travels in Mesopotamia, Assyria, and Syria'', Volume 1, p. 109.</ref> موڵکی کڵێساکەش تاڵان کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Badger|یەکەم١=George Percy|ناونیشان=https://archive.org/details/nestorianstheirr01badg/page/96/mode/1up?view=theater|سەردێڕ=The Nestorians and their rituals : with the narrative of a mission to Mesopotamia and Coordistan in 1842-1844, and of a late visit to those countries in 1850 ; also, researches into the present condition of the Syrian Jacobites, papal Syrians, and Chaldeans, and an inquiry into the religious tenets of the Yezeedees|دوایین٢=Neale|یەکەم٢=J. M. (John Mason)|ڕێکەوت=١٨٥٢|بڵاوکەرەوە=London : Joseph Masters|ئەوانی تر=Princeton Theological Seminary Library}}</ref> لە ماوەی سەدەی نۆزدەھەمدا ئەلقۆش بووە ئامانجی چەندین ھەڵمەتی سەربازی. بە تایبەتی لە ساڵانی ١٨٢٨ و ١٨٣٢ شارۆچکەکە لەلایەن میر محەممەد پاشای ڕەواندزەوە تاڵان کرا پەڕەچاپێکی سریانی لەو سەردەمەدا تۆماری کردووە کە گوایە ھێرشەکەی ساڵی ١٨٣٢ بووە ھۆی کوژرانی ١٧٢ پیاوی ناوخۆیی کە ژمارەیەک لە ژنان و منداڵان و دانیشتووانی دەربەدەر کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Badger|یەکەم=George Percy|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=bwLdCQAAQBAJ&pg=PT179|سەردێڕ=The Nestorians and Their Rituals|بڵاوکەرەوە=Joseph Masters|ساڵ=١٨٥٢|پەڕە=١٧٩|via=Google Books}}</ref> لە تشرینی یەکەمی ساڵی ١٨٢٩دا ھێزەکانی میر محەممەد پاشای ڕەواندز دوای بەزاندنی ڕووباری دیجلە ھێرشیان کردە سەر چەند پێکھاتەیەکی ئاشووری. بەگوێرەی سەرچاوە سریانییەکان، ژمارەیەک کەنیسە و گوند کراونەتە ئامانج، لەوانە بیت زابدا و ئەسفاس و ٢٠٠ پیاو لە بیت زابدا کوژراون. ئەندامانی ڕۆحانیی وەک ڕێبەر شەمعوون، دیکۆن عەبد ئیشۆ، دیکۆن موڕاد، دیکۆن بەھنام و دیکۆن ڕەئیس عەربۆ لەو کەسانە بوون کە لە کاتی ھێرشەکاندا کوژراون. ھەمان سەرچاوە باس لەوە دەکەن کە گوایە خەڵکی سڤیلیش زیانیان بەرکەوتووە، لەنێویاندا گوندنشینەکان کە لە کاتی توندوتیژییەکان ناوچەکەیان بەجێھێشتووە. دواتر ھەڵمەتەکە بەرەو ناوچەی نسێبین درێژبووەوە، لەوێ ھێرشی زیاتر بۆ سەر شوێنە نیشتەجێبوونەکان کرا.<ref>Gorgis, Deacon Asman Alkass, Jirah Fi Tarikh Al-syrian, Trans. Subhi Younan. 1980. pp. 14.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.aina.org/martyr.html#1832 |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Assyrian International News Agency (AINA) |سەردێڕ=Assyrian Martyrs |بڵاوکەرەوە=Assyrian International News Agency}}</ref> لەسەر گۆڕی «ساندا ئیلیا»؛ کە پیاوێکی دەوڵەتمەدار بووە کە دوای ئەوەی دەستبەرداری دینەکەی بوو، جارێکی دیکە ھاتەوە سەر دینەکەی خۆی و لە ئەیلوولی ١٨٣١ لەلایەن سۆرانەوە لە سێدارە درا. ناوی «ئیلیا عابدۆکا» بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=iw8mGRnQN5MC|سەردێڕ=Echoes of Eternity: Studies Presented to Gaballa Ali Gaballa|بڵاوکەرەوە=Otto Harrassowitz Verlag|ساڵ=٢٠١٠|editor1=Ola El-Aguizy|پەڕە=٤٠١|editor2=Mohamed Sherif Ali}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Fiey|یەکەم=Jean Maurice|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=98xiAAAAMAAJ|سەردێڕ=Assyrie chrétienne: Contribution à l'étude de l'histoire et de la géographie ecclésiastiques et monastiques du nord de l'Iraq|بڵاوکەرەوە=Imprimerie catholique|ساڵ=١٩٦٥|بەرگ=٢|شوێن=Beirut|پەڕە=١٧٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠٢٦}}</ref> گێڕانەوەیەکی سریانی کە لە گۆڤاری Revue de l’Orient Chrétien بڵاوکراوەتەوە تۆماری دەکات کە لە ساڵی ١٨٣٢ ھێزەکانی سۆران بەرەو ئەلقۆش پێشڕەوییان کردووە، ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی دانیشتووانەکەی ھەڵبێن بۆ شاخەکانی دەوروبەری و چەند پیاوێکی ئایینی، بە ناوەکانی گابرێل باوکە ئۆگستین، ئیشۆ و جینیی بێرسێبە لە کاتی ھێرشەکەدا کوژران.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ساڵ=١٩١١|editor-last=Graffin |editor-first=René |editor2-last=Nau |editor2-first=François |سەردێڕ=Notice sur le couvent de Rabban Hormizd |ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=fwpnXzVisBEC&pg=PA353 |journal=Revue de l'Orient chrétien |بەرگ=١٦|پەڕەکان=٣٥٣–٣٥٤|via=Google Books}}</ref> لە ساڵی ١٨٣٤ میرنشینی سۆران ھەوڵیدا مەسیحییە ئاشوورییەکانی [[تیاری|تیاریی خواروو]] ملکەچ بکات بەڵام وا دیارە لە نزیک گوندی لێزان ھێزەکان سۆران ڕووبەڕووی شکستێک ببوونەوە و گوایە ئەم شکستە کاریگەریی لەسەر تێڕوانینەکانی عوسمانییەکان ھەبووە بۆ میرنشینەکە و وای لێکردوونە ھەڵسەنگاندن بکەنەوە و پلانی نوێ دابڕێژن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Aboona|یەکەم=Hirmis|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Zd9ynQAACAAJ|سەردێڕ=Assyrians, Kurds, and Ottomans|ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Cambria Press|ژپنک=٩٧٨-١-٦١٣٣٦-٤٧١-٠|پەڕەکان=١٧٣|زمان=en}}</ref><ref>Ross, Mosul, 19 November 1847. From Ross to Layard, 61,63,79</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ross|یەکەم=Henry James|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=zY8LAQAAIAAJ|سەردێڕ=Letters from the East|ڕێکەوت=١٩٠٢|بڵاوکەرەوە=J. M. Dent & Company|پەڕەکان=٦٢–٦٣|زمان=en}}</ref><ref name="Nestorians1853Ref">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Laurie|یەکەم=Thomas|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=qWedPP1eakYC|سەردێڕ=Dr. Grant and the Mountain Nestorians|بڵاوکەرەوە=Gould and Lincoln|ساڵ=١٩٩٠|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٩٠٥-٥١٠٣-٦|پەڕەکان=٢٦٢|زمان=en|orig-date=1853}}</ref> گابرێل دامبۆ لە ساڵی ١٨٣٢ لەلایەن سەربازانی سۆرانەوە کوژرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.aina.org/martyr.html#1832 |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Assyrian International News Agency (AINA) |سەردێڕ=Assyrian Martyrs}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=George Percy Badger|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=r3POAAAAMAAJ&pg=PA479|سەردێڕ=The Nestorians and Their Rituals|ساڵ=١٨٥٢|پەڕە=٤٧٩}}</ref> لە ساڵی ١٨٣٨ [[میرنشینی سۆران]] ھێرشی کردە سەر [[دێری ڕەبان ھورمزد|دێری ڕەبەن ھورمزد]] و [[ئەلقۆش]] و سەدان کلدانیی ئاشووری کوژران.<ref name="Wilm">David Wilmshurst, ''The Ecclesiastical Organisation of the Church of the East, 1318-1913'', Peeters Publishers, 2000, p.32</ref> لە ساڵی ١٨٤٣ ھێزە کوردییەکان داوای باج و پارەیان لە گوندە مەسیحییەکان کردووە؛ گوایە ئەوانەی باجەکەیان ڕەتکردووەتەوە کوژراون و ئایکۆنەکانی دێرەکەش شێوێندراون.<ref name="Frazee2">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Frazee|یەکەم=Charles A.|سەردێڕ=Catholics and Sultans: The Church and the Ottoman Empire 1453-1923|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠٠٦|ژپنک=٠-٥٢١-٠٢٧٠٠-٤|پەڕە=٢٩٨}}</ref><ref>Jwaideh, Wadie (2006). The Kurdish National Movement: Its Origins and Development. Syracuse University Press. pp. 56–62. ISBN 978-0-8156-3093-7.</ref> شارۆچکەی ئەلقۆش تاڵانکرا، ژمارەیەکی زۆر لە دانیشتووانەکەی دەربەدەر و کۆمەڵکوژکراون و دێری ڕەبەن ھورمزد تاڵانکرا و دەروێشەکانی گابرێل دامبۆ، لە سێدارەدراون. بڕێکی زۆر لە دەستنووسە کۆنەکان لەناوچوون یان لەدەستچوون. [[دێری مارمەتی|دێری مارمەتیش]] تووشی ھەمان چارەنووس بووەوە.{{sfn|Jwaideh|2006|pp=56–62}} دوای ئەوەی کوردەکانی ڕەواندز [[مووسڵ|مووسڵیان]] گرت، [[مەسیحی]] و [[جوو|جوولەکەکانی]] ناوچەکە کۆمەڵکوژکران.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Schneider|یەکەم=Caroline|ناونیشان=https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=FJ3UDwAAQBAJ&oi=fnd&pg=PA400&dq=info:Ctj5WLLqNEQJ:scholar.google.com/&ots=L9r10ee6-H&sig=XYqeXc43jByVXvowq3ttUcoktWE&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|سەردێڕ=Collective and State Violence in Turkey: The Construction of a National Identity from Empire to Nation-State|ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=[[Berghahn Books]]|ژپنک=٩٧٨-١-٧٨٩٢٠-٤٥١-٣|editor1-last=Astourian|editor1-first=Stephan|پەڕەکان=٤٠٦|زمان=en|chapter=The Yazidis: Resilience in Times of Violence|editor2-last=Kévorkian|editor2-first=Raymond}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Tyler|یەکەم=W. S.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=jki7Ig1WFHQC&pg=PA271|سەردێڕ=Memoir of Rev. Henry Lobdell, M.D., Late Missionary of the American Board at Mosul: Including the Early History of the Assyrian Mission|بڵاوکەرەوە=American Tract Society|ساڵ=١٨٥٩|شوێن=Boston|پەڕە=٢٧١|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠٢٦}}</ref> لە ١٨٤٣ دێری کلدانەکانی ڕەبان ھورمزد لە نزیک مووسڵ دووجار لەلایەن ھێزە کوردییەکانەوە تاڵانکرا. لە دوای ئەم ھێرشانەدا کەنیسەکان وێران بوونە، و کەلوپەلە بەنرخەکان تاڵانکراون و چەندین دەروێش کوژراون و زۆرێک لە دەستنووسە سریانییەکانی کە مابوونەوە لەناوچوون یان سووتێنران.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://archive.org/details/BadgerGPTheNestoriansTheirRitualsVol11852/page/n148/mode/1up?view=theater|سەردێڕ=Badger G P The Nestorians & Their Rituals Vol 1 1852|زمان=English}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Badger|یەکەم=George Percy|ناونیشان=https://archive.org/details/nestorianstheirr0001badg?q=Rawandooz|سەردێڕ=The Nestorians and their rituals : with the narrative of a mission to Mesopotamia and Coordistan in 1842-1844, and of a late visit to those countries in 1850; also, researches into the present condition of the Syrian Jacobites, papal Syrians, and Chaldeans, and an inquiry into the religious tenets of the Yezeedees|ڕێکەوت=١٨٥٢|بڵاوکەرەوە=London : J. Masters|ئەوانی تر=Internet Archive}}</ref> * ١٨٢٨ – مووسا پاشا، والیی [[ئامێدی]]، ھێرشی کردە سەر ئەلقۆش و ئاگری لە [[دێری ڕەبان ھورمزد]] بەردا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Badger|یەکەم=George Percy|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=r3POAAAAMAAJ&pg=PA479|سەردێڕ=The Nestorians and Their Rituals|بڵاوکەرەوە=Joseph Masters|ساڵ=١٨٥٢|بەرگ=١|شوێن=London|پەڕە=٤٧٩}}</ref><ref name="hannetc">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Geoff Hann|سەردێڕ=Iraq: The ancient sites and Iraqi Kurdistan|نووسەر٢=Karen Dabrowska|نووسەر٣=Tina Townsend-Greaves|ساڵ=٢٠١٥|ژپنک=٩٧٨-١٨٤١٦٢٤٨٨٤}}</ref> * ١٨٣١ – ھێزەکانی میرنشینی سۆران ھێرشیان کردە سەر ئەلقۆش و نزیکەی ٣٠٠ گوندنشین کوژران.<ref name="Wilmhurst2">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Wilmhurst|یەکەم=David|سەردێڕ=The Ecclesiastical Organization of the Church of the East, 1318–1913|ساڵ=٢٠٠٠|پەڕەکان=٢٠٥}}</ref> * ١٨٣٢ – ھێزەکانی سۆران ھێرشیان کردە سەر ئەلقۆش و زیاتر لە ٦٠٠ دانیشتووان کوژران.<ref name="hannetc2">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Geoff Hann|سەردێڕ=Iraq: The ancient sites and Iraqi Kurdistan|نووسەر٢=Karen Dabrowska|نووسەر٣=Tina Townsend-Greaves|ساڵ=٢٠١٥|ژپنک=٩٧٨-١٨٤١٦٢٤٨٨٤}}</ref> * ١٨٤٠– [[ڕەسووڵ بەگ]]، ھێرشەکانی دووبارە کردەوە.<ref name="hannetc3">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Geoff Hann|سەردێڕ=Iraq: The ancient sites and Iraqi Kurdistan|نووسەر٢=Karen Dabrowska|نووسەر٣=Tina Townsend-Greaves|ساڵ=٢٠١٥|ژپنک=٩٧٨-١٨٤١٦٢٤٨٨٤}}</ref> * ١٨٤٣ – ھێزە کوردییەکان باجیان لە گوندە مەسیحییەکان وەرگرتبوو؛ گوایە ئەوانەیشی ڕەتیان کردبووەوە کوژراون، دێری ڕەبان ھۆرمیزدیش زیانی پێگەیشت.<ref name="Frazee3">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Frazee|یەکەم=Charles A.|سەردێڕ=Catholics and Sultans: The Church and the Ottoman Empire 1453-1923|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠٠٦|ژپنک=٠-٥٢١-٠٢٧٠٠-٤|پەڕە=٢٩٨}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[بەتاڵانبردنی چیای مەقلووب]] * [[شەڕی لێزان (١٨٣٤)]] * [[کۆمەڵکوژیی ئەلقۆش]] == سەرچاوەکان == [[پۆل:Harv and Sfn no-target errors]] [[پۆل:مێژووی کورد]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] [[پۆل:کۆمەڵکوژییەکان]] [[پۆل:کۆمەڵکوژییەکان لە باشووری کوردستان]] [[پۆل:١٨٢٨]] [[پۆل:١٨٣١]] [[پۆل:١٨٣٢]] [[پۆل:١٨٤٠]] [[پۆل:دەیەی ١٨٢٠]] [[پۆل:دەیەی ١٨٣٠]] [[پۆل:دەیەی ١٨٤٠]] [[پۆل:کۆمەڵکوژیی گرووپە ڕەگەزییەکان]] [[پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی میرنشینی سۆران]] <references /> {{شریتی دەروازە|مێژوو|شەڕ|کوردستان|مەسیحییەت}} [[پۆل:مێژووی ئاشوورییەکان]] 09s4yuqgzjzpkq5aieqrsey29cdfg08 0 294396 1574657 1574549 2026-04-11T12:02:36Z AramBot 39807 بۆت: چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1574657 wikitext text/x-wiki {{Infobox Christian leader|type=|honorific-prefix=''[[مار (نازناو)|مار]]''|name=''شەمعوون ئیبراھیمی حەڤدەھەم''|honorific-suffix=|title=|image=Shimun XVII Abraham.jpg|imagesize=|alt=|caption=|church=[[کڵێسای ڕۆژھەڵات]]|province=|metropolis=|enthroned=١٨٢٠|ended=١٨٦١|predecessor=|opposed=|successor=|ordination=|consecration=|rank=پاتریارکی کاتۆلیکەکان|other_post=|birth_name=|birth_date=١٨٠٠ یان ١٨٠١<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=George Percy|دوایین=Badger|سەردێڕ=The Nestorians and their Rituals|شوێن=London|بڵاوکەرەوە=Joseph Masters|بەرگ=١|پەڕە=٢٤٢|وتەگێڕانەوە=[1843] I cannot better describe the person of Mar Shimoon than by quoting the language of Dr. Grant: "The patriarch is thirty-eighty ears {{sic}} of age, [he was four years older when I first saw him,] ...}}</ref>|birth_place=[[حەکاری (ناوچەی مێژوویی)|حەکاری]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]|death_date=١٨٦١|death_place=[[حەکاری (ناوچەی مێژوویی)|حەکاری]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]|buried=|nationality=|religion=[[مەسیحییەت|مەسیحی]]، [[کڵێسای ڕۆژھەڵات]]|residence=[[حەکاری (ناوچەی مێژوویی)|حەکاری]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]|parents=|spouse=|children=|occupation=|alma_mater=|signature=|other=}} '''مارشەمعوون ئەبڕاھامی حەڤدەھەم''' ('''ئەبڕاھام''' '''شەمعوونی حەڤدەھەم''' یان '''ئابڕاھام''' (ئیبراھیم) ١٨٠٠/٠١ – ١٨٦١) مارشەمعوون ئیبراھیمی حەڤدەھەم وەک پاتڕیارکی کاتۆلیکیی کەنیسەی ڕۆژھەڵات و سەرکردەی ئاشوورییەکان لە ١٨٢٠ تا ١٨٦١ کاری کردووە.{{Sfn|Baum|Winkler|2003}} ئەو لە قودشانیس (کۆناکی ئێستا، لە حەکاری) لە باشووری ڕۆژھەڵاتی [[تورکیا|تورکیای]] ئێستا سەرکردایەتیی کڵێسای دەکرد، و ھەوڵیدا پەیوەندییەکی باش لەگەڵ دەسەڵاتدارانی ناوخۆییی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] بپارێزێت. لە دەیەکانی ١٨٣٠ و ١٨٤٠ ڕووبەڕووی دووژمنایەتیی نوێ بووەوە لەلایەن سەرۆک جەنگاوەرەکانی [[کورد|کوردەوە]]، کە ھێرشیان کردە سەر زۆرێک لە گوندەکانی مەسیحی و گوایە ١٠ ھەزار پیاویان کوشتووە و ژن و منداڵیان بە دیل بردووە و پاتڕیارکیان ناچار کرد کە ھەڵبێت و پەنا بباتە [[مووسڵ]].{{Sfn|Wilmshurst|2000}} لە کەنیسەی مار شالیتا لە تورکیا بە خاک سپێردراوە. ھەروەھا بەرەنگاری و دووژمنایەتیی سەرکردەکانی [[کورد|کوردی]] کردووە، دیارترین بەرەنگاری لە ساڵی ١٨٤١ دژی نووروڵڵا بەگی کورد بوو، کە نووروڵڵا ھەوڵی ملکەچکردنی ئەو [[ئاشوورییەکان|ئاشوورییانەی]] دا کە مارشەمعوون ئیبراھیم سەرکردایەتییانی دەکرد، بەڵام بە شکست کۆتاییی ھات. لەگەڵ بەرەنگارییەکانی بەرامبەر [[میرنشینی سۆران]]. == سەرچاوەکان == <references /> == پەراوێزەکان == * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Baum|یەکەم=Wilhelm|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=CnSCAgAAQBAJ|سەردێڕ=The Church of the East: A Concise History|دوایین٢=Winkler|یەکەم٢=Dietmar W.|بڵاوکەرەوە=Routledge-Curzon|ساڵ=٢٠٠٣|ژپنک=٩٧٨١١٣٤٤٣٠١٩٢|شوێن=London-New York|بەستەری نووسەر=Wilhelm Baum (historian)|بەستەری نووسەر٢=Dietmar W. Winkler}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Baumer|یەکەم=Christoph|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=SQ7ZAAAAMAAJ|سەردێڕ=The Church of the East: An Illustrated History of Assyrian Christianity|بڵاوکەرەوە=Tauris|ساڵ=٢٠٠٦|ژپنک=٩٧٨١٨٤٥١١١١٥١|شوێن=London-New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Coakley|یەکەم=James F.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=UHcKAQAAMAAJ|سەردێڕ=The Church of the East and the Church of England: A History of the Archbishop of Canterbury's Assyrian Mission|بڵاوکەرەوە=Clarendon Press|ساڵ=١٩٩٢|ژپنک=٩٧٨٠١٩٨٢٦٧٤٤٧|شوێن=Oxford}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Grant, Asahel|سەردێڕ=The Nestorians, or, The Lost Tribe|بڵاوکەرەوە=Gorgias Press|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=١-٥٩٣٣٣-١٥٤-١|editor-last=Murre-Van Den Berg, H.L.|editor-link=Heleen Murre-van den Berg|پەڕە=i}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Guest, John S.|سەردێڕ=The Yezidis: a study in survival|بڵاوکەرەوە=Routledge|ساڵ=١٩٨٧|ژپنک=٠-٧١٠٣-٠١١٥-٤|پەڕە=٧٤}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Murre-Van Den Berg, H.L. |ساڵ=١٩٩٧|سەردێڕ=Geldelijk of Geestelijk Gewin? Assyrische Bisschoppen Op De Loonlijst Van Een Amerikaanse Zendingspost |journal=Nederlands Archief voor Kerkgeschiedenis |بەرگ=٧٧|پەڕەکان=٢٤١–٢٥٧|doi=10.1163/002820397X00270}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Wilmshurst|یەکەم=David|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=jB8ir0ek8bgC|سەردێڕ=The Ecclesiastical Organisation of the Church of the East, 1318–1913|بڵاوکەرەوە=Peeters Publishers|ساڵ=٢٠٠٠|ژپنک=٩٧٨٩٠٤٢٩٠٨٧٦٥|شوێن=Louvain}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Wilmshurst|یەکەم=David|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=zfxNtwAACAAJ|سەردێڕ=The martyred Church: A History of the Church of the East|بڵاوکەرەوە=East & West Publishing Limited|ساڵ=٢٠١١|ژپنک=٩٧٨١٩٠٧٣١٨٠٤٧|شوێن=London}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * [http://news.assyrianchurch.org/holy-synod/ پێگەی فەرمیی کڵێسای ئاشووریی ڕۆژھەڵات] {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}}{{شریتی دەروازە|ژیاننامە|مەسیحییەت|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}} [[پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نادڵنیا]] [[پۆل:ئاشوورییەکانی عوسمانی]] [[پۆل:مردووانی ١٨٦١]] [[پۆل:ئاشوورییەکان]] 1zz4b0hwinl3bx4wvlpsyq1749lb8i6 1574715 1574657 2026-04-11T16:04:15Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Shimun XVII Abraham}} 1574715 wikitext text/x-wiki {{Infobox Christian leader|type=|honorific-prefix=''[[مار (نازناو)|مار]]''|name=''شەمعوون ئیبراھیمی حەڤدەھەم''|honorific-suffix=|title=|image=Shimun XVII Abraham.jpg|imagesize=|alt=|caption=|church=[[کڵێسای ڕۆژھەڵات]]|province=|metropolis=|enthroned=١٨٢٠|ended=١٨٦١|predecessor=|opposed=|successor=|ordination=|consecration=|rank=پاتریارکی کاتۆلیکەکان|other_post=|birth_name=|birth_date=١٨٠٠ یان ١٨٠١<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=George Percy|دوایین=Badger|سەردێڕ=The Nestorians and their Rituals|شوێن=London|بڵاوکەرەوە=Joseph Masters|بەرگ=١|پەڕە=٢٤٢|وتەگێڕانەوە=[1843] I cannot better describe the person of Mar Shimoon than by quoting the language of Dr. Grant: "The patriarch is thirty-eighty ears {{sic}} of age, [he was four years older when I first saw him,] ...}}</ref>|birth_place=[[حەکاری (ناوچەی مێژوویی)|حەکاری]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]|death_date=١٨٦١|death_place=[[حەکاری (ناوچەی مێژوویی)|حەکاری]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]|buried=|nationality=|religion=[[مەسیحییەت|مەسیحی]]، [[کڵێسای ڕۆژھەڵات]]|residence=[[حەکاری (ناوچەی مێژوویی)|حەکاری]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]|parents=|spouse=|children=|occupation=|alma_mater=|signature=|other=}} '''مارشەمعوون ئەبڕاھامی حەڤدەھەم''' ('''ئەبڕاھام''' '''شەمعوونی حەڤدەھەم''' یان '''ئابڕاھام''' (ئیبراھیم) ١٨٠٠/٠١ – ١٨٦١) مارشەمعوون ئیبراھیمی حەڤدەھەم وەک پاتڕیارکی کاتۆلیکیی کەنیسەی ڕۆژھەڵات و سەرکردەی ئاشوورییەکان لە ١٨٢٠ تا ١٨٦١ کاری کردووە.{{Sfn|Baum|Winkler|2003}} ئەو لە قودشانیس (کۆناکی ئێستا، لە حەکاری) لە باشووری ڕۆژھەڵاتی [[تورکیا|تورکیای]] ئێستا سەرکردایەتیی کڵێسای دەکرد، و ھەوڵیدا پەیوەندییەکی باش لەگەڵ دەسەڵاتدارانی ناوخۆییی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] بپارێزێت. لە دەیەکانی ١٨٣٠ و ١٨٤٠ ڕووبەڕووی دووژمنایەتیی نوێ بووەوە لەلایەن سەرۆک جەنگاوەرەکانی [[کورد|کوردەوە]]، کە ھێرشیان کردە سەر زۆرێک لە گوندەکانی مەسیحی و گوایە ١٠ ھەزار پیاویان کوشتووە و ژن و منداڵیان بە دیل بردووە و پاتڕیارکیان ناچار کرد کە ھەڵبێت و پەنا بباتە [[مووسڵ]].{{Sfn|Wilmshurst|2000}} لە کەنیسەی مار شالیتا لە تورکیا بە خاک سپێردراوە. ھەروەھا بەرەنگاری و دووژمنایەتیی سەرکردەکانی [[کورد|کوردی]] کردووە، دیارترین بەرەنگاری لە ساڵی ١٨٤١ دژی نووروڵڵا بەگی کورد بوو، کە نووروڵڵا ھەوڵی ملکەچکردنی ئەو [[ئاشوورییەکان|ئاشوورییانەی]] دا کە مارشەمعوون ئیبراھیم سەرکردایەتییانی دەکرد، بەڵام بە شکست کۆتاییی ھات. لەگەڵ بەرەنگارییەکانی بەرامبەر [[میرنشینی سۆران]]. == سەرچاوەکان == <references /> == پەراوێزەکان == * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Baum|یەکەم=Wilhelm|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=CnSCAgAAQBAJ|سەردێڕ=The Church of the East: A Concise History|دوایین٢=Winkler|یەکەم٢=Dietmar W.|بڵاوکەرەوە=Routledge-Curzon|ساڵ=٢٠٠٣|ژپنک=٩٧٨١١٣٤٤٣٠١٩٢|شوێن=London-New York|بەستەری نووسەر=Wilhelm Baum (historian)|بەستەری نووسەر٢=Dietmar W. Winkler}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Baumer|یەکەم=Christoph|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=SQ7ZAAAAMAAJ|سەردێڕ=The Church of the East: An Illustrated History of Assyrian Christianity|بڵاوکەرەوە=Tauris|ساڵ=٢٠٠٦|ژپنک=٩٧٨١٨٤٥١١١١٥١|شوێن=London-New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Coakley|یەکەم=James F.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=UHcKAQAAMAAJ|سەردێڕ=The Church of the East and the Church of England: A History of the Archbishop of Canterbury's Assyrian Mission|بڵاوکەرەوە=Clarendon Press|ساڵ=١٩٩٢|ژپنک=٩٧٨٠١٩٨٢٦٧٤٤٧|شوێن=Oxford}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Grant, Asahel|سەردێڕ=The Nestorians, or, The Lost Tribe|بڵاوکەرەوە=Gorgias Press|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=١-٥٩٣٣٣-١٥٤-١|editor-last=Murre-Van Den Berg, H.L.|editor-link=Heleen Murre-van den Berg|پەڕە=i}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Guest, John S.|سەردێڕ=The Yezidis: a study in survival|بڵاوکەرەوە=Routledge|ساڵ=١٩٨٧|ژپنک=٠-٧١٠٣-٠١١٥-٤|پەڕە=٧٤}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Murre-Van Den Berg, H.L. |ساڵ=١٩٩٧|سەردێڕ=Geldelijk of Geestelijk Gewin? Assyrische Bisschoppen Op De Loonlijst Van Een Amerikaanse Zendingspost |journal=Nederlands Archief voor Kerkgeschiedenis |بەرگ=٧٧|پەڕەکان=٢٤١–٢٥٧|doi=10.1163/002820397X00270}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Wilmshurst|یەکەم=David|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=jB8ir0ek8bgC|سەردێڕ=The Ecclesiastical Organisation of the Church of the East, 1318–1913|بڵاوکەرەوە=Peeters Publishers|ساڵ=٢٠٠٠|ژپنک=٩٧٨٩٠٤٢٩٠٨٧٦٥|شوێن=Louvain}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Wilmshurst|یەکەم=David|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=zfxNtwAACAAJ|سەردێڕ=The martyred Church: A History of the Church of the East|بڵاوکەرەوە=East & West Publishing Limited|ساڵ=٢٠١١|ژپنک=٩٧٨١٩٠٧٣١٨٠٤٧|شوێن=London}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * [http://news.assyrianchurch.org/holy-synod/ پێگەی فەرمیی کڵێسای ئاشووریی ڕۆژھەڵات] {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}}{{شریتی دەروازە|ژیاننامە|مەسیحییەت|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}} {{پۆلی کۆمنز|Shimun XVII Abraham}} [[پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نادڵنیا]] [[پۆل:ئاشوورییەکانی عوسمانی]] [[پۆل:مردووانی ١٨٦١]] [[پۆل:ئاشوورییەکان]] 0w1nzms4l89u31sze1pf2udphv8l748 0 294397 1574656 1574553 2026-04-11T12:02:26Z AramBot 39807 بۆت: چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1574656 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ھێرش بۆ سەر خەڵکی ئاسایی|partof=[[ھەڵمەتی میر محەممەد دژی ئاشوورییەکان]]|شوێن=[[ئەلقۆش]]|ڕێکەوت=١٨٣١ و ١٨٣٢|ئامانج={{flagicon image|Flag of the Assyrians (no Assur).svg}} [[ئاشوورییەکان]]|مردنەکان=* نزیکەی ٣٠٠ کەس لە ساڵی ١٨٣١دا کوژران * زیاتر لە ٦٠٠ کەس لە ساڵی ١٨٣٢دا کوژران|تاوانبار=|perpetrator={{tree list}} *{{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} [[میرنشینی سۆران]] **[[File:Soran Emirate Flag2.png|Flag of the Soran Emirate|25px]] ھێزەکانی سۆران}} لە ساڵی ١٨٣١ [[میرنشینی سۆران]] کە لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] بوو ھێرشی کردە سەر شارۆچکەی [[ئەلقۆش]] و نزیکەی ٣٠٠ کەس لە دانیشتووانی مەسیحیی ئاشووری کوژران.<ref name="wilmhurst">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Wilmshurst|یەکەم=David|سەردێڕ=The Ecclesiastical Organisation of the Church of the East, 1318–1913|ساڵ=٢٠٠٠|پەڕە=٢٠٥}}</ref> ساڵی دواتر و لە ساڵی ١٨٣٢ ھێزەکانی سۆران ھێرشێکیان کردە سەر ئەلقۆش کە لە ئەنجامدا زیاتر لە ٦٠٠ کەس گیانیان لەدەستدا.<ref name="hannetc">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hann|یەکەم=Geoff|سەردێڕ=Iraq: The ancient sites and Iraqi Kurdistan|دوایین٢=Dabrowska|یەکەم٢=Karen|دوایین٣=Townsend-Greaves|یەکەم٣=Tina|ساڵ=٢٠١٥|ژپنک=٩٧٨-١٨٤١٦٢٤٨٨٤}}</ref> == سەرچاوەکان == [[پۆل:کۆمەڵکوژییەکان]] [[پۆل:کۆمەڵکوژییەکان لە باشووری کوردستان]] [[پۆل:١٨٣١]] [[پۆل:١٨٣٢]] [[پۆل:دەیەی ١٨٣٠]] [[پۆل:مێژووی کورد]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] <references /> {{شریتی دەروازە|مێژوو|کوردستان|مەسیحییەت}} [[پۆل:مێژووی ئاشوورییەکان]] s3rg59ggz0hx77lhn4ou1zh8cozo5l0 0 294398 1574655 1574556 2026-04-11T12:02:16Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1574655 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" ! colspan="2" class="infobox-above summary" style="font-size:130%;" |کۆمەڵکوژیی ھەفتەوان |- | colspan="2" class="infobox-subheader" |بەشێک لە ''[[کۆمەڵکوژیی سەیفۆ]]'' |- | colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Refugees_near_Lake_Urmia.png|link=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Refugees_near_Lake_Urmia.png|بێچوارچێوە]] |- ! scope="row" class="infobox-label" |شوێن | class="infobox-data location" |[[ھەفتەوان (سەڵماس)|ھەفتەوان]]، سەڵماس [[ئێرانی قاجاڕی|ئێران]] |- ! scope="row" class="infobox-label" |ڕێککەوت | class="infobox-data" |[[١٩١٥]] |- ! scope="row" class="infobox-label" |ئامانج | class="infobox-data" |{{flagicon image|Flag of the Assyrians (no Assur).svg}} [[ئاشوورییەکان]] |- ! scope="row" class="infobox-label" |<div style="display: inline-block; line-height: 1.2em; padding: .1em 0;">جۆری ھێرش</div> | class="infobox-data" |[[کۆمەڵکوژی]] |- ! scope="row" class="infobox-label" |مردنەکان | class="infobox-data" |٧٥٠ بۆ ٨٠٠<ref>http://www.aina.org/books/hannibal-travis-2018.pdf p.145-146</ref> |- !ھێرشبەران |{{Flagicon image|Flag of Simko.svg}} ھێزە کوردییەکانی ھۆزی [[شکاک]]{{ھن}}{{Flagicon image|Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).png}} [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|ھێزە عوسمانییەکان]] |} '''کۆمەڵکوژیی ھەفتەوان''' (یان '''ھەفتەڤان'''، {{بە سوریانی|ܛܘܐ ܕܗܦܬܒ}}) کۆمەڵکوژییەکە کە لە ساڵی ١٩١٥ لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم|شەڕی جیھانیی یەکەمدا]] دژی گەلی ئاشووری و ئەرمەن ئەنجامدرا، وەک بەشێک لە جینۆسایدی [[کۆمەڵکوژیی سەیفۆ|سەیفۆ]] و [[جینۆسایدی ئەرمەنییەکان|ئەرمەنەکان]]. ئەو کۆمەڵکوژییە لە لایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|ھێزەکانی عوسمانی]] بە ھاوکاریی [[کورد|کوردەکان]] ئەنجام دراوە کە ھێرشیان کردە سەر گوندی ھەفتەوان لە [[ئێرانی قاجاڕی]]. == کۆمەڵکوژییەکە == لە ساڵی ١٩١٥دا عەشیرەتی شکاکی کورد بە ھاوبەشی لەگەڵ سوپای عوسمانی، لە مانگی شوباتی ساڵی ١٩١٥دا کۆمەڵکوژیی ھەفتەوانیان ڕێکخستبوو، کە بووە ھۆی کوژرانی نزیکەی ٧٠٠-٨٠٠ [[ئەرمەنییەکان|ئەرمەنی]] و [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Gaunt|یەکەم١=David|سەردێڕ=Massacres, Resistance, Protectors: Muslim-Christian Relations in Eastern Anatolia During World War I|ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Gorgias Press|ژپنک=٩٧٨-١-٥٩٣٣٣-٣٠١-٠|پەڕەکان=٨١, ٨٣–٨٤|زمان=en|authorlink=David Gaunt}}</ref><ref name="Gaunt">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Gaunt |یەکەم١=David |ڕێکەوت=٢٠٢٠|سەردێڕ=When Perpetual Persecution Becomes Ottoman Genocide |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/10.5325/bustan.11.1.0001 |journal=Bustan: The Middle East Book Review |بەرگ=١١|issue=1 |پەڕەکان=١–١٩|doi=10.5325/bustan.11.1.0001 |issn=1878-5301 |jstor=10.5325/bustan.11.1.0001 |authorlink=David Gaunt}}</ref> ئەو کۆمەڵکوژییە بە فەرمانی جەودەت بەگ و عەشیرەتەکانی کورد بە فەرماندەییی [[سمکۆی شکاک|سمکۆ ئاغای شکاک]] ئەنجام دراوە کە ئەوانیش ھاوکار بوون لە کۆمەڵکوژیەکەدا. فەرماندەی سوپای [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ڕووسیا]]، ماتیکیان ڕایگەیاندووە، «بە چاوی خۆم سەدان تەرمم لە چاڵەکاندا بینی، کە بۆگەنیان کردبوو، لە کە لەو شوێنەدا کەوتبوون بەسەر یەکدا. تەرمی بێ سەرم بینی، بڕدراو بە تەور، دەست، قاچ، کۆمەڵێک سەر، وە تەرمە کەوتووەکان لە ژێر بەرد و دیوارەکاندا». بەگوێرەی مێژوونووس دەیڤید گاونت، «ئەمە ئەو شوێنە بوو کە سەربازە عوسمانییەکان فێری لەسێدارەدانی ھەم مەسیحییە بێ چەک و ھەم شەڕکەرەکان دەبوون»، ئەمەش بووە ھۆی جینۆسایدی ئەرمەنەکان و جینۆسایدی ئاشوورییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Gaunt |یەکەم=David |ڕێکەوت=٢٠٢٠|editor-last=Morris |editor-first=Benny |editor2-last=Ze'evi |editor2-first=Dror |سەردێڕ=When Perpetual Persecution Becomes Ottoman Genocide |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/10.5325/bustan.11.1.0001 |journal=Bustan: The Middle East Book Review |بەرگ=١١|issue=1 |پەڕەکان=١–١٩|doi=10.5325/bustan.11.1.0001 |issn=1878-5301}}</ref> == سەرچاوەکان == [[پۆل:کۆمەڵکوژییەکان]] [[پۆل:کۆمەڵکوژی لە ١٩١٥]] [[پۆل:کۆمەڵکوژی ئەرمەنییەکان]] [[پۆل:مێژووی کورد]] [[پۆل:جەنگی جیھانیی یەکەم]] [[پۆل:مێژووی ئەرمەنستان]] [[پۆل:مێژووی ئاشوورییەکان]] [[پۆل:جینۆسایدەکان]] <references /> {{شریتی دەروازە|مێژوو|شەڕ|جەنگی جیھانیی یەکەم|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}} 7sgnhpcoeg7ddjamztn8xncxnjpev2d 0 294399 1574654 1574560 2026-04-11T12:02:06Z AramBot 39807 بۆت: پارامەترە دووبارەکان کە ھەمان نرخیان ھەیە لابران (بێجگە لە کۆتا دانە)؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ چاکسازیی ژمارەکان؛ پارامەترە واڵاکان لابران؛ زیادکردنی سەردێڕی ون؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1574654 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ھەفتەوان | native_name = {{langx|fa|ھفتوان}} | native_name_lang = fa | settlement_type = گوند | image_skyline = St. George Church, Haftvan 03.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = کڵێسەی قەشە جۆرجی پیرۆز، کڵێسەیەکی سەدەی ١٣ی ئەرمەنی | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Iran | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_label_position = | coordinates = {{Coord|38|10|03|N|44|45|19|E|dim:1km|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = <ref>{{Cite map |author=((OpenStreetMap contributors)) |url=https://www.openstreetmap.org/?mlat=38.1675&mlon=44.755278&zoom=15#map=15/38.16750/44.75528|website=[[OpenStreetMap]] |title=ھفتوان [Haftevan], Haftvan, دھستان زولاچای, بخش مرکزی [Zulachay Rural District, Central District], Salmas County, West Azerbaijan Province, Iran|date=27 September 2024|access-date=27 September 2024|lang=fa}}</ref> | subdivision_type = شارستان | subdivision_name = [[ئێران]] | subdivision_type1 = [[پارێزگاکانی ئێران|پارێزگا]] | subdivision_name1 = [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] | subdivision_type2 = [[شارستانەکانی ئێران|شارستان]] | subdivision_name2 = [[شارستانی سەڵماس|سەڵماس]] | subdivision_type3 = [[ناوچە (ئێران)|ناوچە]] | subdivision_name3 = ناوچەی ناوەند (سەڵماس) | subdivision_type4 = [[گوندەوار]] | subdivision_name4 = زولەچای | established_title = | established_date = | founder = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="2016 West Azerbaijan Province"/> | population_as_of = ٢٠١٦ | population_total = ٨٢٠٣ | population_density_km2 = auto | population_note = | population_demonym = | timezone1 = [[کاتی ستانداردی ئێران|IRST]] | utc_offset = +٣:٣٠ | postal_code = | area_code = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} '''ھەفتەوان''' یان '''ھەفتەڤان'''<ref name="Gaunt">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Gaunt |یەکەم=David |بەستەری نووسەر=David Gaunt |ڕێکەوت=٢٠٢٠|سەردێڕ=When Perpetual Persecution Becomes Ottoman Genocide |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/10.5325/bustan.11.1.0001 |journal=Bustan: The Middle East Book Review |بەرگ=١١|issue=1 |پەڕەکان=١–١٩|doi=10.5325/bustan.11.1.0001 |issn=1878-5301 |jstor=10.5325/bustan.11.1.0001 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> ({{Langx|fa|ھفتوان}}) گوندێکە لە ناوچەی گوندنشینی زوولاچای<ref name="Salmas County Rural Districts"> {{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Mousavi |یەکەم=Mir-Hossein |بەستەری نووسەر=Mir-Hossein Mousavi |ڕێکەوت=٢٢ی نیسانی ١٩٨٧|orig-date={{lang|fa|rtl=yes|تاریخ تصویب}} (Approval date) 1366/02/02 (Iranian Jalali calendar) |سەردێڕ= - هیات وزیران|script-title=fa:ایجاد و تشکیل تعداد 7 دھستان شامل روستاھا، مزارع و مکانھا واقع در شھرستان سلماس تابع استان آذربایجان غربی |trans-title=‌Creation and formation of seven rural districts including villages, farms and places in Salmas County under West Azerbaijan province |ناونیشان=https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/110092 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251021234952/https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/110092 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە={{lang|لام تا کام}} [Lam ta Kam] |زمان=fa |id={{lang|شناسە}} [ID] 9B86F5C0-8C16-4F6C-8154-9247C8CA80E8. {{lang|شمارە دورە}} [Course number] 66, {{lang|شمارە جلد}} [Volume number] 2. |agency={{lang|ھیات وزیران}} [Council of Ministers]}}</ref> لە ناوچەی ناوەندی لە [[شارستانی سەڵماس]]، پارێزگای [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|ئازەربایجانی ڕۆژئاوا]]، [[ئێران]]. == کۆمەڵکوژیی هەفتەوان == {{سەرەکی|کۆمەڵکوژیی ھەفتەوان}} لە ساڵی ١٩١٥دا عەشیرەتی شکاکی کورد بە ھاوبەشی لەگەڵ سوپای عوسمانی، لە مانگی شوباتی ساڵی ١٩١٥دا کۆمەڵکوژیی ھەفتەوانیان ڕێکخستبوو، کە بووە ھۆی کوژرانی نزیکەی ٧٠٠-٨٠٠ [[ئەرمەنییەکان|ئەرمەنی]] و [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Gaunt|یەکەم١=David|سەردێڕ=Massacres, Resistance, Protectors: Muslim-Christian Relations in Eastern Anatolia During World War I|ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Gorgias Press|ژپنک=٩٧٨-١-٥٩٣٣٣-٣٠١-٠|پەڕەکان=٨١, ٨٣–٨٤|زمان=en|authorlink=David Gaunt}}</ref><ref name="Gaunt2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Gaunt |یەکەم١=David |ڕێکەوت=٢٠٢٠|سەردێڕ=When Perpetual Persecution Becomes Ottoman Genocide |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/10.5325/bustan.11.1.0001 |journal=Bustan: The Middle East Book Review |بەرگ=١١|issue=1 |پەڕەکان=١–١٩|doi=10.5325/bustan.11.1.0001 |issn=1878-5301 |jstor=10.5325/bustan.11.1.0001 |authorlink=David Gaunt}}</ref> ئەو کۆمەڵکوژییە بە فەرمانی جەودەت بەگ و عەشیرەتەکانی کورد بە فەرماندەییی [[سمکۆی شکاک|سمکۆ ئاغای شکاک]] ئەنجام دراوە کە ئەوانیش ھاوکار بوون لە کۆمەڵکوژیەکەدا. فەرماندەی سوپای [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ڕووسیا]]، ماتیکیان ڕایگەیاندووە، «بە چاوی خۆم سەدان تەرمم لە چاڵەکاندا بینی، کە بۆگەنیان کردبوو، لە کە لەو شوێنەدا کەوتبوون بەسەر یەکدا. تەرمی بێ سەرم بینی، بڕدراو بە تەور، دەست، قاچ، کۆمەڵێک سەر، وە تەرمە کەوتووەکان لە ژێر بەرد و دیوارەکاندا». بەگوێرەی مێژوونووس دەیڤید گاونت، «ئەمە ئەو شوێنە بوو کە سەربازە عوسمانییەکان فێری لەسێدارەدانی ھەم مەسیحییە بێ چەک و ھەم شەڕکەرەکان دەبوون»، ئەمەش بووە ھۆی جینۆسایدی ئەرمەنەکان و جینۆسایدی ئاشوورییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Gaunt |یەکەم=David |ڕێکەوت=٢٠٢٠|editor-last=Morris |editor-first=Benny |editor2-last=Ze'evi |editor2-first=Dror |سەردێڕ=When Perpetual Persecution Becomes Ottoman Genocide |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/10.5325/bustan.11.1.0001 |journal=Bustan: The Middle East Book Review |بەرگ=١١|issue=1 |پەڕەکان=١–١٩|doi=10.5325/bustan.11.1.0001 |issn=1878-5301}}</ref> == جەماوەرناسی (دیمۆگرافیا) == === نەتەوەکان === تۆمارکراوە کە لە ساڵی ١٩٣٠ لە گوندەکە [[ئەرمەنییەکان]] و [[ئازەربایجانییەکان|ئازەربایجانیەکان]] و [[کورد|کوردەکان]] نیشتەجێ ببوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=J. S. |یەکەم=Chalenko |دوایین٢=Berberian |یەکەم٢=M. |ڕێکەوت=١٩٧٤|سەردێڕ=The Salmas (Iran) earthquake of May 6th, 1930 |journal=Annals of Geophysics |بەرگ=٢٧|issue=1–2 |پەڕەکان=١٦٢–١٦٣|doi=10.4401/AG-4919 |s2cid=127985780 |doi-access=free}}</ref> === دانیشتووان === لە کاتی سەرژمێریی نیشتمانیی ساڵی ٢٠٠٦ ژمارەی دانیشتووانی گوندەکە ٦٣١٣ کەس بووە لە ١٢١٦ ماڵدا.<ref name="2006 West Azerbaijan Province"> {{بیرخستنەوەی وێب |script-title=fa:سرشماری عمومی نفوس و مسکن 1385 : استان آذربایجان غربی |trans-title=General Population and Housing Census 2006: West Azerbaijan Province |ناونیشان=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/04.xls |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110920094953/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/04.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|وێبگە={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |زمان=fa |format=Excel}}</ref> سەرژمێرییەکەی دواتر لە ساڵی ٢٠١١دا ٧٩٩٥ کەسی لە ١٧٩٦ ماڵدا ژماردووە.<ref name="2011 West Azerbaijan Province"> {{بیرخستنەوەی وێب |script-title=fa:سرشماری عمومی نفوس و مسکن 1390 : استان آذربایجان غربی |trans-title=General Population and Housing Census 2011: West Azerbaijan Province |ناونیشان=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/West-Azerbaijan.xls |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230120205939/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/West-Azerbaijan.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=Iran Data Portal—Syracuse University |زمان=fa |format=Excel |agency={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran]}}</ref> سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی گوندەکەی بە ٨٢٠٣ کەس لە ١٩٣٥ ماڵدا خەمڵاندووە. پڕدانیشتووترین گوند بوو لە قەزاکە.<ref name="2016 West Azerbaijan Province"> {{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ= Wayback Machine|script-title=fa:سرشماری عمومی نفوس و مسکن 1395 : استان آذربایجان غربی |trans-title=General Population and Housing Census 2016: West Azerbaijan Province |ناونیشان=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_04.xlsx |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220830042935/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_04.xlsx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |زمان=fa |format=Excel}}</ref> == سەرچاوەکان == <references /> {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}}{{پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا}}{{شریتی دەروازە|کوردستان|ئێران}} [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئەرمەنی]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی فارسی]] [[پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی ئێران]] [[پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:شارستانی سەڵماس]] mviur14mjcfdwxaxe2ltwtq73syjj09 1574716 1574654 2026-04-11T16:04:25Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Haftvan, West Azerbaijan}} 1574716 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ھەفتەوان | native_name = {{langx|fa|ھفتوان}} | native_name_lang = fa | settlement_type = گوند | image_skyline = St. George Church, Haftvan 03.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = کڵێسەی قەشە جۆرجی پیرۆز، کڵێسەیەکی سەدەی ١٣ی ئەرمەنی | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Iran | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_label_position = | coordinates = {{Coord|38|10|03|N|44|45|19|E|dim:1km|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = <ref>{{Cite map |author=((OpenStreetMap contributors)) |url=https://www.openstreetmap.org/?mlat=38.1675&mlon=44.755278&zoom=15#map=15/38.16750/44.75528|website=[[OpenStreetMap]] |title=ھفتوان [Haftevan], Haftvan, دھستان زولاچای, بخش مرکزی [Zulachay Rural District, Central District], Salmas County, West Azerbaijan Province, Iran|date=27 September 2024|access-date=27 September 2024|lang=fa}}</ref> | subdivision_type = شارستان | subdivision_name = [[ئێران]] | subdivision_type1 = [[پارێزگاکانی ئێران|پارێزگا]] | subdivision_name1 = [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] | subdivision_type2 = [[شارستانەکانی ئێران|شارستان]] | subdivision_name2 = [[شارستانی سەڵماس|سەڵماس]] | subdivision_type3 = [[ناوچە (ئێران)|ناوچە]] | subdivision_name3 = ناوچەی ناوەند (سەڵماس) | subdivision_type4 = [[گوندەوار]] | subdivision_name4 = زولەچای | established_title = | established_date = | founder = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="2016 West Azerbaijan Province"/> | population_as_of = ٢٠١٦ | population_total = ٨٢٠٣ | population_density_km2 = auto | population_note = | population_demonym = | timezone1 = [[کاتی ستانداردی ئێران|IRST]] | utc_offset = +٣:٣٠ | postal_code = | area_code = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} '''ھەفتەوان''' یان '''ھەفتەڤان'''<ref name="Gaunt">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Gaunt |یەکەم=David |بەستەری نووسەر=David Gaunt |ڕێکەوت=٢٠٢٠|سەردێڕ=When Perpetual Persecution Becomes Ottoman Genocide |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/10.5325/bustan.11.1.0001 |journal=Bustan: The Middle East Book Review |بەرگ=١١|issue=1 |پەڕەکان=١–١٩|doi=10.5325/bustan.11.1.0001 |issn=1878-5301 |jstor=10.5325/bustan.11.1.0001 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> ({{Langx|fa|ھفتوان}}) گوندێکە لە ناوچەی گوندنشینی زوولاچای<ref name="Salmas County Rural Districts"> {{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Mousavi |یەکەم=Mir-Hossein |بەستەری نووسەر=Mir-Hossein Mousavi |ڕێکەوت=٢٢ی نیسانی ١٩٨٧|orig-date={{lang|fa|rtl=yes|تاریخ تصویب}} (Approval date) 1366/02/02 (Iranian Jalali calendar) |سەردێڕ= - هیات وزیران|script-title=fa:ایجاد و تشکیل تعداد 7 دھستان شامل روستاھا، مزارع و مکانھا واقع در شھرستان سلماس تابع استان آذربایجان غربی |trans-title=‌Creation and formation of seven rural districts including villages, farms and places in Salmas County under West Azerbaijan province |ناونیشان=https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/110092 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251021234952/https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/110092 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە={{lang|لام تا کام}} [Lam ta Kam] |زمان=fa |id={{lang|شناسە}} [ID] 9B86F5C0-8C16-4F6C-8154-9247C8CA80E8. {{lang|شمارە دورە}} [Course number] 66, {{lang|شمارە جلد}} [Volume number] 2. |agency={{lang|ھیات وزیران}} [Council of Ministers]}}</ref> لە ناوچەی ناوەندی لە [[شارستانی سەڵماس]]، پارێزگای [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|ئازەربایجانی ڕۆژئاوا]]، [[ئێران]]. == کۆمەڵکوژیی هەفتەوان == {{سەرەکی|کۆمەڵکوژیی ھەفتەوان}} لە ساڵی ١٩١٥دا عەشیرەتی شکاکی کورد بە ھاوبەشی لەگەڵ سوپای عوسمانی، لە مانگی شوباتی ساڵی ١٩١٥دا کۆمەڵکوژیی ھەفتەوانیان ڕێکخستبوو، کە بووە ھۆی کوژرانی نزیکەی ٧٠٠-٨٠٠ [[ئەرمەنییەکان|ئەرمەنی]] و [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Gaunt|یەکەم١=David|سەردێڕ=Massacres, Resistance, Protectors: Muslim-Christian Relations in Eastern Anatolia During World War I|ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Gorgias Press|ژپنک=٩٧٨-١-٥٩٣٣٣-٣٠١-٠|پەڕەکان=٨١, ٨٣–٨٤|زمان=en|authorlink=David Gaunt}}</ref><ref name="Gaunt2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Gaunt |یەکەم١=David |ڕێکەوت=٢٠٢٠|سەردێڕ=When Perpetual Persecution Becomes Ottoman Genocide |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/10.5325/bustan.11.1.0001 |journal=Bustan: The Middle East Book Review |بەرگ=١١|issue=1 |پەڕەکان=١–١٩|doi=10.5325/bustan.11.1.0001 |issn=1878-5301 |jstor=10.5325/bustan.11.1.0001 |authorlink=David Gaunt}}</ref> ئەو کۆمەڵکوژییە بە فەرمانی جەودەت بەگ و عەشیرەتەکانی کورد بە فەرماندەییی [[سمکۆی شکاک|سمکۆ ئاغای شکاک]] ئەنجام دراوە کە ئەوانیش ھاوکار بوون لە کۆمەڵکوژیەکەدا. فەرماندەی سوپای [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ڕووسیا]]، ماتیکیان ڕایگەیاندووە، «بە چاوی خۆم سەدان تەرمم لە چاڵەکاندا بینی، کە بۆگەنیان کردبوو، لە کە لەو شوێنەدا کەوتبوون بەسەر یەکدا. تەرمی بێ سەرم بینی، بڕدراو بە تەور، دەست، قاچ، کۆمەڵێک سەر، وە تەرمە کەوتووەکان لە ژێر بەرد و دیوارەکاندا». بەگوێرەی مێژوونووس دەیڤید گاونت، «ئەمە ئەو شوێنە بوو کە سەربازە عوسمانییەکان فێری لەسێدارەدانی ھەم مەسیحییە بێ چەک و ھەم شەڕکەرەکان دەبوون»، ئەمەش بووە ھۆی جینۆسایدی ئەرمەنەکان و جینۆسایدی ئاشوورییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Gaunt |یەکەم=David |ڕێکەوت=٢٠٢٠|editor-last=Morris |editor-first=Benny |editor2-last=Ze'evi |editor2-first=Dror |سەردێڕ=When Perpetual Persecution Becomes Ottoman Genocide |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/10.5325/bustan.11.1.0001 |journal=Bustan: The Middle East Book Review |بەرگ=١١|issue=1 |پەڕەکان=١–١٩|doi=10.5325/bustan.11.1.0001 |issn=1878-5301}}</ref> == جەماوەرناسی (دیمۆگرافیا) == === نەتەوەکان === تۆمارکراوە کە لە ساڵی ١٩٣٠ لە گوندەکە [[ئەرمەنییەکان]] و [[ئازەربایجانییەکان|ئازەربایجانیەکان]] و [[کورد|کوردەکان]] نیشتەجێ ببوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=J. S. |یەکەم=Chalenko |دوایین٢=Berberian |یەکەم٢=M. |ڕێکەوت=١٩٧٤|سەردێڕ=The Salmas (Iran) earthquake of May 6th, 1930 |journal=Annals of Geophysics |بەرگ=٢٧|issue=1–2 |پەڕەکان=١٦٢–١٦٣|doi=10.4401/AG-4919 |s2cid=127985780 |doi-access=free}}</ref> === دانیشتووان === لە کاتی سەرژمێریی نیشتمانیی ساڵی ٢٠٠٦ ژمارەی دانیشتووانی گوندەکە ٦٣١٣ کەس بووە لە ١٢١٦ ماڵدا.<ref name="2006 West Azerbaijan Province"> {{بیرخستنەوەی وێب |script-title=fa:سرشماری عمومی نفوس و مسکن 1385 : استان آذربایجان غربی |trans-title=General Population and Housing Census 2006: West Azerbaijan Province |ناونیشان=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/04.xls |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110920094953/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/04.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|وێبگە={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |زمان=fa |format=Excel}}</ref> سەرژمێرییەکەی دواتر لە ساڵی ٢٠١١دا ٧٩٩٥ کەسی لە ١٧٩٦ ماڵدا ژماردووە.<ref name="2011 West Azerbaijan Province"> {{بیرخستنەوەی وێب |script-title=fa:سرشماری عمومی نفوس و مسکن 1390 : استان آذربایجان غربی |trans-title=General Population and Housing Census 2011: West Azerbaijan Province |ناونیشان=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/West-Azerbaijan.xls |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230120205939/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/West-Azerbaijan.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=Iran Data Portal—Syracuse University |زمان=fa |format=Excel |agency={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran]}}</ref> سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی گوندەکەی بە ٨٢٠٣ کەس لە ١٩٣٥ ماڵدا خەمڵاندووە. پڕدانیشتووترین گوند بوو لە قەزاکە.<ref name="2016 West Azerbaijan Province"> {{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ= Wayback Machine|script-title=fa:سرشماری عمومی نفوس و مسکن 1395 : استان آذربایجان غربی |trans-title=General Population and Housing Census 2016: West Azerbaijan Province |ناونیشان=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_04.xlsx |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220830042935/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_04.xlsx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |زمان=fa |format=Excel}}</ref> == سەرچاوەکان == <references /> {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}}{{پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا}}{{شریتی دەروازە|کوردستان|ئێران}} {{پۆلی کۆمنز|Haftvan, West Azerbaijan}} [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئەرمەنی]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی فارسی]] [[پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی ئێران]] [[پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:شارستانی سەڵماس]] pn0ke6jwc7tery5jp3m3roosznjewiw 1574737 1574716 2026-04-11T17:01:27Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:جوگرافیا|جوگرافیا]] 1574737 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ھەفتەوان | native_name = {{langx|fa|ھفتوان}} | native_name_lang = fa | settlement_type = گوند | image_skyline = St. George Church, Haftvan 03.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = کڵێسەی قەشە جۆرجی پیرۆز، کڵێسەیەکی سەدەی ١٣ی ئەرمەنی | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Iran | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_label_position = | coordinates = {{Coord|38|10|03|N|44|45|19|E|dim:1km|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = <ref>{{Cite map |author=((OpenStreetMap contributors)) |url=https://www.openstreetmap.org/?mlat=38.1675&mlon=44.755278&zoom=15#map=15/38.16750/44.75528|website=[[OpenStreetMap]] |title=ھفتوان [Haftevan], Haftvan, دھستان زولاچای, بخش مرکزی [Zulachay Rural District, Central District], Salmas County, West Azerbaijan Province, Iran|date=27 September 2024|access-date=27 September 2024|lang=fa}}</ref> | subdivision_type = شارستان | subdivision_name = [[ئێران]] | subdivision_type1 = [[پارێزگاکانی ئێران|پارێزگا]] | subdivision_name1 = [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] | subdivision_type2 = [[شارستانەکانی ئێران|شارستان]] | subdivision_name2 = [[شارستانی سەڵماس|سەڵماس]] | subdivision_type3 = [[ناوچە (ئێران)|ناوچە]] | subdivision_name3 = ناوچەی ناوەند (سەڵماس) | subdivision_type4 = [[گوندەوار]] | subdivision_name4 = زولەچای | established_title = | established_date = | founder = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="2016 West Azerbaijan Province"/> | population_as_of = ٢٠١٦ | population_total = ٨٢٠٣ | population_density_km2 = auto | population_note = | population_demonym = | timezone1 = [[کاتی ستانداردی ئێران|IRST]] | utc_offset = +٣:٣٠ | postal_code = | area_code = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} '''ھەفتەوان''' یان '''ھەفتەڤان'''<ref name="Gaunt">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Gaunt |یەکەم=David |بەستەری نووسەر=David Gaunt |ڕێکەوت=٢٠٢٠|سەردێڕ=When Perpetual Persecution Becomes Ottoman Genocide |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/10.5325/bustan.11.1.0001 |journal=Bustan: The Middle East Book Review |بەرگ=١١|issue=1 |پەڕەکان=١–١٩|doi=10.5325/bustan.11.1.0001 |issn=1878-5301 |jstor=10.5325/bustan.11.1.0001 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> ({{Langx|fa|ھفتوان}}) گوندێکە لە ناوچەی گوندنشینی زوولاچای<ref name="Salmas County Rural Districts"> {{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Mousavi |یەکەم=Mir-Hossein |بەستەری نووسەر=Mir-Hossein Mousavi |ڕێکەوت=٢٢ی نیسانی ١٩٨٧|orig-date={{lang|fa|rtl=yes|تاریخ تصویب}} (Approval date) 1366/02/02 (Iranian Jalali calendar) |سەردێڕ= - هیات وزیران|script-title=fa:ایجاد و تشکیل تعداد 7 دھستان شامل روستاھا، مزارع و مکانھا واقع در شھرستان سلماس تابع استان آذربایجان غربی |trans-title=‌Creation and formation of seven rural districts including villages, farms and places in Salmas County under West Azerbaijan province |ناونیشان=https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/110092 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251021234952/https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/110092 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە={{lang|لام تا کام}} [Lam ta Kam] |زمان=fa |id={{lang|شناسە}} [ID] 9B86F5C0-8C16-4F6C-8154-9247C8CA80E8. {{lang|شمارە دورە}} [Course number] 66, {{lang|شمارە جلد}} [Volume number] 2. |agency={{lang|ھیات وزیران}} [Council of Ministers]}}</ref> لە ناوچەی ناوەندی لە [[شارستانی سەڵماس]]، پارێزگای [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|ئازەربایجانی ڕۆژئاوا]]، [[ئێران]]. == کۆمەڵکوژیی هەفتەوان == {{سەرەکی|کۆمەڵکوژیی ھەفتەوان}} لە ساڵی ١٩١٥دا عەشیرەتی شکاکی کورد بە ھاوبەشی لەگەڵ سوپای عوسمانی، لە مانگی شوباتی ساڵی ١٩١٥دا کۆمەڵکوژیی ھەفتەوانیان ڕێکخستبوو، کە بووە ھۆی کوژرانی نزیکەی ٧٠٠-٨٠٠ [[ئەرمەنییەکان|ئەرمەنی]] و [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Gaunt|یەکەم١=David|سەردێڕ=Massacres, Resistance, Protectors: Muslim-Christian Relations in Eastern Anatolia During World War I|ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Gorgias Press|ژپنک=٩٧٨-١-٥٩٣٣٣-٣٠١-٠|پەڕەکان=٨١, ٨٣–٨٤|زمان=en|authorlink=David Gaunt}}</ref><ref name="Gaunt2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Gaunt |یەکەم١=David |ڕێکەوت=٢٠٢٠|سەردێڕ=When Perpetual Persecution Becomes Ottoman Genocide |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/10.5325/bustan.11.1.0001 |journal=Bustan: The Middle East Book Review |بەرگ=١١|issue=1 |پەڕەکان=١–١٩|doi=10.5325/bustan.11.1.0001 |issn=1878-5301 |jstor=10.5325/bustan.11.1.0001 |authorlink=David Gaunt}}</ref> ئەو کۆمەڵکوژییە بە فەرمانی جەودەت بەگ و عەشیرەتەکانی کورد بە فەرماندەییی [[سمکۆی شکاک|سمکۆ ئاغای شکاک]] ئەنجام دراوە کە ئەوانیش ھاوکار بوون لە کۆمەڵکوژیەکەدا. فەرماندەی سوپای [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ڕووسیا]]، ماتیکیان ڕایگەیاندووە، «بە چاوی خۆم سەدان تەرمم لە چاڵەکاندا بینی، کە بۆگەنیان کردبوو، لە کە لەو شوێنەدا کەوتبوون بەسەر یەکدا. تەرمی بێ سەرم بینی، بڕدراو بە تەور، دەست، قاچ، کۆمەڵێک سەر، وە تەرمە کەوتووەکان لە ژێر بەرد و دیوارەکاندا». بەگوێرەی مێژوونووس دەیڤید گاونت، «ئەمە ئەو شوێنە بوو کە سەربازە عوسمانییەکان فێری لەسێدارەدانی ھەم مەسیحییە بێ چەک و ھەم شەڕکەرەکان دەبوون»، ئەمەش بووە ھۆی جینۆسایدی ئەرمەنەکان و جینۆسایدی ئاشوورییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Gaunt |یەکەم=David |ڕێکەوت=٢٠٢٠|editor-last=Morris |editor-first=Benny |editor2-last=Ze'evi |editor2-first=Dror |سەردێڕ=When Perpetual Persecution Becomes Ottoman Genocide |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/10.5325/bustan.11.1.0001 |journal=Bustan: The Middle East Book Review |بەرگ=١١|issue=1 |پەڕەکان=١–١٩|doi=10.5325/bustan.11.1.0001 |issn=1878-5301}}</ref> == جەماوەرناسی (دیمۆگرافیا) == === نەتەوەکان === تۆمارکراوە کە لە ساڵی ١٩٣٠ لە گوندەکە [[ئەرمەنییەکان]] و [[ئازەربایجانییەکان|ئازەربایجانیەکان]] و [[کورد|کوردەکان]] نیشتەجێ ببوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=J. S. |یەکەم=Chalenko |دوایین٢=Berberian |یەکەم٢=M. |ڕێکەوت=١٩٧٤|سەردێڕ=The Salmas (Iran) earthquake of May 6th, 1930 |journal=Annals of Geophysics |بەرگ=٢٧|issue=1–2 |پەڕەکان=١٦٢–١٦٣|doi=10.4401/AG-4919 |s2cid=127985780 |doi-access=free}}</ref> === دانیشتووان === لە کاتی سەرژمێریی نیشتمانیی ساڵی ٢٠٠٦ ژمارەی دانیشتووانی گوندەکە ٦٣١٣ کەس بووە لە ١٢١٦ ماڵدا.<ref name="2006 West Azerbaijan Province"> {{بیرخستنەوەی وێب |script-title=fa:سرشماری عمومی نفوس و مسکن 1385 : استان آذربایجان غربی |trans-title=General Population and Housing Census 2006: West Azerbaijan Province |ناونیشان=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/04.xls |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110920094953/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/04.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|وێبگە={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |زمان=fa |format=Excel}}</ref> سەرژمێرییەکەی دواتر لە ساڵی ٢٠١١دا ٧٩٩٥ کەسی لە ١٧٩٦ ماڵدا ژماردووە.<ref name="2011 West Azerbaijan Province"> {{بیرخستنەوەی وێب |script-title=fa:سرشماری عمومی نفوس و مسکن 1390 : استان آذربایجان غربی |trans-title=General Population and Housing Census 2011: West Azerbaijan Province |ناونیشان=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/West-Azerbaijan.xls |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230120205939/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/West-Azerbaijan.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=Iran Data Portal—Syracuse University |زمان=fa |format=Excel |agency={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran]}}</ref> سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی گوندەکەی بە ٨٢٠٣ کەس لە ١٩٣٥ ماڵدا خەمڵاندووە. پڕدانیشتووترین گوند بوو لە قەزاکە.<ref name="2016 West Azerbaijan Province"> {{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ= Wayback Machine|script-title=fa:سرشماری عمومی نفوس و مسکن 1395 : استان آذربایجان غربی |trans-title=General Population and Housing Census 2016: West Azerbaijan Province |ناونیشان=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_04.xlsx |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220830042935/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_04.xlsx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |زمان=fa |format=Excel}}</ref> == سەرچاوەکان == <references /> {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}}{{پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا}}{{شریتی دەروازە|کوردستان|ئێران|جوگرافیا}} {{پۆلی کۆمنز|Haftvan, West Azerbaijan}} [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئەرمەنی]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی فارسی]] [[پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی ئێران]] [[پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:شارستانی سەڵماس]] 6rh10ymdfgxjd77xzzw2laayh6xw8b7 0 294404 1574788 1574600 2026-04-11T20:03:48Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}}، {{[[داڕێژە:بنبەست|بنبەست]]}}، {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1574788 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{بنبەست|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} }} ڕووداو٢٤ لە شۆڕشی ژن، ژیان، ئازادی لە ساڵی ٢٠٢٢ لەلایەن چەند کەسێکی دڵسۆزی کوردە دروستکراوە. بۆتە تۆڕێکی میدیایی گەورەی جیهانی. لینکی ڕووداو٢٤ Rudaw24 https://rudaw24.net https://rudaw24.com {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} p2tmp6d8sgweruy53l13j0a7olcjv0w 0 294405 1574643 1574617 2026-04-11T12:00:26Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1574643 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنە سەرۆکایەتییەکان لە [[تایوان]] لە ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ بەڕێوەچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://web.cec.gov.tw/english/cms/pe|سەردێڕ=Central Election Commission:::Presidential Elections::: |ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Central Election Commission |زمان=en}}</ref> ھەڵبژاردنەکە ھاوکات لەگەڵ ھەڵبژاردنە یاسادانانەکان ئەنجامدرا. ئەمە پێنجەمین ھەڵبژاردنی ڕاستەوخۆ بوو بۆ سەرۆکی کۆماری چین. پێش ساڵی ١٩٩٦، سەرۆک لەلایەن کۆمەڵەی نیشتمانیی کۆماری چینەوە ھەڵدەبژێردرا نەک ڕاستەوخۆ لەلایەن گەلەوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 0k8r74495ztgq020pepsn75e1gdkyb1 1574720 1574643 2026-04-11T16:05:05Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Republic of China presidential election, 2012}} 1574720 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنە سەرۆکایەتییەکان لە [[تایوان]] لە ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ بەڕێوەچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://web.cec.gov.tw/english/cms/pe|سەردێڕ=Central Election Commission:::Presidential Elections::: |ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Central Election Commission |زمان=en}}</ref> ھەڵبژاردنەکە ھاوکات لەگەڵ ھەڵبژاردنە یاسادانانەکان ئەنجامدرا. ئەمە پێنجەمین ھەڵبژاردنی ڕاستەوخۆ بوو بۆ سەرۆکی کۆماری چین. پێش ساڵی ١٩٩٦، سەرۆک لەلایەن کۆمەڵەی نیشتمانیی کۆماری چینەوە ھەڵدەبژێردرا نەک ڕاستەوخۆ لەلایەن گەلەوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Republic of China presidential election, 2012}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] hb9e6qr4r6w58t08wveenygx3ewcdmm 1574778 1574720 2026-04-11T20:02:08Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1574778 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنە سەرۆکایەتییەکان لە [[تایوان]] لە ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ بەڕێوەچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://web.cec.gov.tw/english/cms/pe|سەردێڕ=Central Election Commission:::Presidential Elections::: |ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Central Election Commission |زمان=en}}</ref> ھەڵبژاردنەکە ھاوکات لەگەڵ ھەڵبژاردنە یاسادانانەکان ئەنجامدرا. ئەمە پێنجەمین ھەڵبژاردنی ڕاستەوخۆ بوو بۆ سەرۆکی کۆماری چین. پێش ساڵی ١٩٩٦، سەرۆک لەلایەن کۆمەڵەی نیشتمانیی کۆماری چینەوە ھەڵدەبژێردرا نەک ڕاستەوخۆ لەلایەن گەلەوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Republic of China presidential election, 2012}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} i53kpaurjaoe5wtlmopz0429s0ujxyu 0 294406 1574644 1574616 2026-04-11T12:00:36Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1574644 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنە سەرۆکایەتییەکان لە [[تایوان]] لە ٢٢ی ئازاری ٢٠٠٨ بەڕێوەچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://web.cec.gov.tw/english/cms/pe|سەردێڕ=Central Election Commission:::Presidential Elections::: |ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Central Election Commission |زمان=en}}</ref> کاندیدی کومینتانگ (کەی ئێم تی) ما ئینگ-جیو بە ٥٨٪ی دەنگەکان سەرکەوتنی بەدەستھێنا، و کۆتایی بە ھەشت ساڵ لە حوکمڕانیی پارتی پێشکەوتووی دیموکرات (دی پی پی) ھێنا. لەگەڵ ھەڵبژاردنی یاسادانانی ٢٠٠٨، سەرکەوتنە گەورەکەی ما کومینتانگی گەڕاندەوە بۆ دەسەڵات لە کۆماری چین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://china.usc.edu/ShowArticle.aspx?articleID=986 |ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئابی ٢٠١١}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] h3ckyjva3d9076m5zogqvoe1c1t0bpw 1574719 1574644 2026-04-11T16:04:55Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Republic of China presidential election, 2008}} 1574719 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنە سەرۆکایەتییەکان لە [[تایوان]] لە ٢٢ی ئازاری ٢٠٠٨ بەڕێوەچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://web.cec.gov.tw/english/cms/pe|سەردێڕ=Central Election Commission:::Presidential Elections::: |ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Central Election Commission |زمان=en}}</ref> کاندیدی کومینتانگ (کەی ئێم تی) ما ئینگ-جیو بە ٥٨٪ی دەنگەکان سەرکەوتنی بەدەستھێنا، و کۆتایی بە ھەشت ساڵ لە حوکمڕانیی پارتی پێشکەوتووی دیموکرات (دی پی پی) ھێنا. لەگەڵ ھەڵبژاردنی یاسادانانی ٢٠٠٨، سەرکەوتنە گەورەکەی ما کومینتانگی گەڕاندەوە بۆ دەسەڵات لە کۆماری چین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://china.usc.edu/ShowArticle.aspx?articleID=986 |ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئابی ٢٠١١}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Republic of China presidential election, 2008}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] qwovpbka2m1y61aptz5pek4ifma1dgb 1574779 1574719 2026-04-11T20:02:18Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1574779 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنە سەرۆکایەتییەکان لە [[تایوان]] لە ٢٢ی ئازاری ٢٠٠٨ بەڕێوەچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://web.cec.gov.tw/english/cms/pe|سەردێڕ=Central Election Commission:::Presidential Elections::: |ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Central Election Commission |زمان=en}}</ref> کاندیدی کومینتانگ (کەی ئێم تی) ما ئینگ-جیو بە ٥٨٪ی دەنگەکان سەرکەوتنی بەدەستھێنا، و کۆتایی بە ھەشت ساڵ لە حوکمڕانیی پارتی پێشکەوتووی دیموکرات (دی پی پی) ھێنا. لەگەڵ ھەڵبژاردنی یاسادانانی ٢٠٠٨، سەرکەوتنە گەورەکەی ما کومینتانگی گەڕاندەوە بۆ دەسەڵات لە کۆماری چین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://china.usc.edu/ShowArticle.aspx?articleID=986 |ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئابی ٢٠١١}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Republic of China presidential election, 2008}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} agzcak8j43xznnnfvh3of1mlwf494c0 0 294407 1574645 1574615 2026-04-11T12:00:46Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1574645 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنە سەرۆکایەتییەکان لە [[تایوان]] لە ٢٠ی ئازاری ٢٠٠٤ بەڕێوەچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://web.cec.gov.tw/english/cms/pe|سەردێڕ=Central Election Commission:::Presidential Elections::: |ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Central Election Commission |زمان=en}}</ref> ڕیفراندۆمێکی ڕاوێژکاری لە ھەمان ڕۆژدا سەبارەت بە پەیوەندییەکان لەگەڵ [[چین|کۆماری گەلی چین]] ئەنجامدرا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} en975lba3osv6bgb3x8fhjloqhucnwp 1574718 1574645 2026-04-11T16:04:45Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Republic of China presidential election, 2004}} 1574718 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنە سەرۆکایەتییەکان لە [[تایوان]] لە ٢٠ی ئازاری ٢٠٠٤ بەڕێوەچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://web.cec.gov.tw/english/cms/pe|سەردێڕ=Central Election Commission:::Presidential Elections::: |ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Central Election Commission |زمان=en}}</ref> ڕیفراندۆمێکی ڕاوێژکاری لە ھەمان ڕۆژدا سەبارەت بە پەیوەندییەکان لەگەڵ [[چین|کۆماری گەلی چین]] ئەنجامدرا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Republic of China presidential election, 2004}} pmziqe9ecsvb4q7pfj95hbaqwzxw7mk 1574780 1574718 2026-04-11T20:02:28Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1574780 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنە سەرۆکایەتییەکان لە [[تایوان]] لە ٢٠ی ئازاری ٢٠٠٤ بەڕێوەچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://web.cec.gov.tw/english/cms/pe|سەردێڕ=Central Election Commission:::Presidential Elections::: |ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Central Election Commission |زمان=en}}</ref> ڕیفراندۆمێکی ڕاوێژکاری لە ھەمان ڕۆژدا سەبارەت بە پەیوەندییەکان لەگەڵ [[چین|کۆماری گەلی چین]] ئەنجامدرا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Republic of China presidential election, 2004}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} 1hjx3leg3di79go6b2wlwsc9u4gg5qn 0 294408 1574724 1574614 2026-04-11T16:05:45Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Republic of China presidential election, 2000}} 1574724 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی لە تایوان لە ١٨ی ئازاری ٢٠٠٠ بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆک و جێگری سەرۆک بەڕێوەچوو. بە ڕێژەی بەشداریی ٨٣٪ی دەنگدەران، چێن شوو-بیان و ئانێت لوو لە پارتی پێشکەوتووی دیموکرات (دی پی پی) بە جیاوازییەکی کەم وەک سەرۆک و جێگری سەرۆک ھەڵبژێردران.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Republic of China presidential election, 2000}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] ehc6a9gkrayx792oofzncts9i0hsjyc 1574776 1574724 2026-04-11T20:01:48Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1574776 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی لە تایوان لە ١٨ی ئازاری ٢٠٠٠ بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆک و جێگری سەرۆک بەڕێوەچوو. بە ڕێژەی بەشداریی ٨٣٪ی دەنگدەران، چێن شوو-بیان و ئانێت لوو لە پارتی پێشکەوتووی دیموکرات (دی پی پی) بە جیاوازییەکی کەم وەک سەرۆک و جێگری سەرۆک ھەڵبژێردران.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Republic of China presidential election, 2000}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} o842kmouoawz7nr22ir9gettf4flmub 0 294409 1574646 1574613 2026-04-11T12:00:56Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1574646 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی لە ٢٣ی ئازاری ١٩٩٦ لە [[تایوان]] بەڕێوەچوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://web.cec.gov.tw/english/cms/pe|سەردێڕ=Central Election Commission:::Presidential Elections::: |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191007193707/https://web.cec.gov.tw/english/cms/pe |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Central Election Commission |زمان=en}}</ref> ئەمە یەکەمین ھەڵبژاردنی ڕاستەوخۆی سەرۆکایەتیی [[تایوان]] بوو، کە بە فەرمی کۆماری چینە. لە ھەشت ھەڵبژاردنی پێشوودا، سەرۆک و جێگری سەرۆک لە دەنگدانی نوێنەرانی کۆمەڵەی نیشتمانیدا، بەپێی دەستووری ١٩٤٧ ھەڵدەبژێردران. ئەمانە یەکەمین ھەڵبژاردنی ئازاد و ڕاستەوخۆ بوون لە مێژووی تایواندا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} ltafxbdw1lw831nay8r0tc7nnjyg3zs 1574717 1574646 2026-04-11T16:04:35Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Republic of China presidential election, 1996}} 1574717 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی لە ٢٣ی ئازاری ١٩٩٦ لە [[تایوان]] بەڕێوەچوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://web.cec.gov.tw/english/cms/pe|سەردێڕ=Central Election Commission:::Presidential Elections::: |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191007193707/https://web.cec.gov.tw/english/cms/pe |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Central Election Commission |زمان=en}}</ref> ئەمە یەکەمین ھەڵبژاردنی ڕاستەوخۆی سەرۆکایەتیی [[تایوان]] بوو، کە بە فەرمی کۆماری چینە. لە ھەشت ھەڵبژاردنی پێشوودا، سەرۆک و جێگری سەرۆک لە دەنگدانی نوێنەرانی کۆمەڵەی نیشتمانیدا، بەپێی دەستووری ١٩٤٧ ھەڵدەبژێردران. ئەمانە یەکەمین ھەڵبژاردنی ئازاد و ڕاستەوخۆ بوون لە مێژووی تایواندا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Republic of China presidential election, 1996}} 32m7p8g3dp5aacmi84uun1s6cd51tm5 1574781 1574717 2026-04-11T20:02:38Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1574781 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی لە ٢٣ی ئازاری ١٩٩٦ لە [[تایوان]] بەڕێوەچوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://web.cec.gov.tw/english/cms/pe|سەردێڕ=Central Election Commission:::Presidential Elections::: |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191007193707/https://web.cec.gov.tw/english/cms/pe |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Central Election Commission |زمان=en}}</ref> ئەمە یەکەمین ھەڵبژاردنی ڕاستەوخۆی سەرۆکایەتیی [[تایوان]] بوو، کە بە فەرمی کۆماری چینە. لە ھەشت ھەڵبژاردنی پێشوودا، سەرۆک و جێگری سەرۆک لە دەنگدانی نوێنەرانی کۆمەڵەی نیشتمانیدا، بەپێی دەستووری ١٩٤٧ ھەڵدەبژێردران. ئەمانە یەکەمین ھەڵبژاردنی ئازاد و ڕاستەوخۆ بوون لە مێژووی تایواندا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Republic of China presidential election, 1996}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} mf2x4ohad7ak47lcf7rys7j93vtsu2a 0 294410 1574785 1574612 2026-04-11T20:03:18Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1574785 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنە ناڕاستەوخۆکان بۆ سەرۆکایەتی و جێگری سەرۆکایەتیی حکوومەتی کۆماری چین لە [[تایوان]] لە ٢١ی ئازاری ١٩٩٠ بەڕێوەچوون. دەنگدانەکە لە باڵەخانەی چونگ-شان لە یانگمینگشان، [[تایپێ]] ڕوویدا. سەرۆکی ئێستا لی تێنگ-ھوی ھەڵبژێردرا، لەگەڵ سکرتێری گشتیی سەرۆک لی یوان-تسو وەک جێگری سەرۆک. ئەمە دوایین ھەڵبژاردنی ناڕاستەوخۆی سەرۆکایەتی بوو لە [[تایوان]].<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} 2yxscjmov76jfwwwqmhj3vz5k87qel3 0 294411 1574786 1574611 2026-04-11T20:03:28Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1574786 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنە ناڕاستەوخۆکان بۆ سەرۆکایەتی و جێگری سەرۆکایەتیی حکوومەتی کۆماری چین لە [[تایوان]] لە ٢١ی ئازاری ١٩٨٤ بەڕێوەچوون. دەنگدانەکە لە باڵەخانەی چونگ-شان لە یانگمینگشان، [[تایپێ]] ڕوویدا. سەرۆکی ئێستا چیانگ چینگ-کوا بۆ خولی دووەم دووبارە ھەڵبژێردرایەوە لەگەڵ پارێزگاری پارێزگای تایوان لی تێنگ-ھوی وەک جێگری سەرۆک.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} odatsb6p0nhqlmbg2nlqo68g6q7pxn3 0 294412 1574787 1574610 2026-04-11T20:03:38Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1574787 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنە ناڕاستەوخۆکان بۆ سەرۆکایەتی و جێگری سەرۆکایەتیی حکوومەتی کۆماری چین لە [[تایوان]] لە ٢١ی ئازاری ١٩٧٨ بەڕێوەچوون. دەنگدانەکە لە باڵەخانەی چونگ-شان لە یانگمینگشان، [[تایپێ]] ڕوویدا. سەرۆک وەزیران چیانگ چینگ-کوا، کوڕی سەرۆکی پێشوو چیانگ کای-شێک، وەک سەرۆک ھەڵبژێردرا لەگەڵ پارێزگاری پارێزگای تایوان ھسیێ تونگ-مین کە بوو بە یەکەم جێگری سەرۆک کە لە تایوان لەدایکبووبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} 3jj828g0sdv22iut81jq2kczgndpstu 0 294413 1574721 1574632 2026-04-11T16:05:15Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|South Korea presidential election, 2025}} 1574721 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنە پێشوەختەکانی سەرۆکایەتی لە [[کۆریای باشوور]] لە ٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ بەڕێوەچوون. کاندیدی پارتی دیموکرات و ڕێبەری پێشووی ئۆپۆزیسیۆن [[لی جای میوونگ]] لە کاندیدی پارتی دەسەڵاتداری دەسەڵاتی گەل کیم موون-سوو و کاندیدی پارتی چاکسازیی نوێ لی جون-سێکی بردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|South Korea presidential election, 2025}} 7t8uuvqjy1k60nwe0n9wq6hqua06roc 1574777 1574721 2026-04-11T20:01:58Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1574777 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنە پێشوەختەکانی سەرۆکایەتی لە [[کۆریای باشوور]] لە ٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ بەڕێوەچوون. کاندیدی پارتی دیموکرات و ڕێبەری پێشووی ئۆپۆزیسیۆن [[لی جای میوونگ]] لە کاندیدی پارتی دەسەڵاتداری دەسەڵاتی گەل کیم موون-سوو و کاندیدی پارتی چاکسازیی نوێ لی جون-سێکی بردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|South Korea presidential election, 2025}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} 2icg41hy6nkit50d6u58du99ecip80g 0 294414 1574740 1574631 2026-04-11T17:02:27Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:سیاسەت|سیاسەت]]، [[دەروازە:دەیەی ٢٠٢٠|دەیەی ٢٠٢٠]] و [[دەروازە:کۆریای باشوور|کۆریای باشوور]] 1574740 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی لە کۆریای باشوور لە ٩ی ئازاری ٢٠٢٢ بەڕێوەچوو. بەپێی دەستووری کۆریای باشوور، [[سەرۆک کۆماری کۆریای باشوور|سەرۆک کۆمارەکان]] بۆ یەک خولی پێنج ساڵە سنووردار کراون، بەو مانایەی کە سەرۆکی ئێستا [[موون جای-ئین]] مافی خۆکاندیدکردنی بۆ خولی دووەم نەبوو. کاندیدی ئۆپۆزیسیۆن [[یوون سووک یوول]] لە پارتی دەسەڵاتی گەل ھەڵبژاردنەکەی بردەوە، و لە کاندیدی پارتی دیموکراتی دەسەڵاتدار [[لی جای میوونگ]]ی بردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|سیاسەت|دەیەی ٢٠٢٠|کۆریای باشوور}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] kozu3j7s567x2llctyuj1rhimt6y1vn 1574771 1574740 2026-04-11T20:00:58Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1574771 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی لە کۆریای باشوور لە ٩ی ئازاری ٢٠٢٢ بەڕێوەچوو. بەپێی دەستووری کۆریای باشوور، [[سەرۆک کۆماری کۆریای باشوور|سەرۆک کۆمارەکان]] بۆ یەک خولی پێنج ساڵە سنووردار کراون، بەو مانایەی کە سەرۆکی ئێستا [[موون جای-ئین]] مافی خۆکاندیدکردنی بۆ خولی دووەم نەبوو. کاندیدی ئۆپۆزیسیۆن [[یوون سووک یوول]] لە پارتی دەسەڵاتی گەل ھەڵبژاردنەکەی بردەوە، و لە کاندیدی پارتی دیموکراتی دەسەڵاتدار [[لی جای میوونگ]]ی بردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|سیاسەت|دەیەی ٢٠٢٠|کۆریای باشوور}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} rx4faqkhl7vey4idi1x8347sqle3cuc 0 294415 1574722 1574629 2026-04-11T16:05:25Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|South Korea presidential election, 2017}} 1574722 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنێکی پێشوەختەی سەرۆکایەتی لە کۆریای باشوور لە ٩ی ئایاری ٢٠١٧ بەڕێوەچوو. ھەڵبژاردنەکان لە یەک خولدا، لەسەر بنەمای زۆرترین دەنگ (first-past-the-post) ئەنجام دران. ھەڵبژاردنەکە کە لە سەرەتادا بۆ ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ بڕیاری لەسەر درابوو، دوای لادان و دوورخستنەوەی [[پارک گیون ھی]] لە ١٠ی ئازاردا، بۆ پێشەوە خرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|South Korea presidential election, 2017}} [[پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] ex5yk11ntabsv049bte41eyt1jxfnp8 1574736 1574722 2026-04-11T17:01:07Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:سیاسەت|سیاسەت]]، [[دەروازە:دەیەی ٢٠١٠|دەیەی ٢٠١٠]] و [[دەروازە:کۆریای باشوور|کۆریای باشوور]] 1574736 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنێکی پێشوەختەی سەرۆکایەتی لە کۆریای باشوور لە ٩ی ئایاری ٢٠١٧ بەڕێوەچوو. ھەڵبژاردنەکان لە یەک خولدا، لەسەر بنەمای زۆرترین دەنگ (first-past-the-post) ئەنجام دران. ھەڵبژاردنەکە کە لە سەرەتادا بۆ ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ بڕیاری لەسەر درابوو، دوای لادان و دوورخستنەوەی [[پارک گیون ھی]] لە ١٠ی ئازاردا، بۆ پێشەوە خرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|South Korea presidential election, 2017}} {{شریتی دەروازە|سیاسەت|دەیەی ٢٠١٠|کۆریای باشوور}} [[پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] cjhzsjk2cfhjhugh40yswwa26lxvhig 1574773 1574736 2026-04-11T20:01:18Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1574773 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنێکی پێشوەختەی سەرۆکایەتی لە کۆریای باشوور لە ٩ی ئایاری ٢٠١٧ بەڕێوەچوو. ھەڵبژاردنەکان لە یەک خولدا، لەسەر بنەمای زۆرترین دەنگ (first-past-the-post) ئەنجام دران. ھەڵبژاردنەکە کە لە سەرەتادا بۆ ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ بڕیاری لەسەر درابوو، دوای لادان و دوورخستنەوەی [[پارک گیون ھی]] لە ١٠ی ئازاردا، بۆ پێشەوە خرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|South Korea presidential election, 2017}} {{شریتی دەروازە|سیاسەت|دەیەی ٢٠١٠|کۆریای باشوور}} [[پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} 1bw4jn3dw772n7p8k2t49zaojxsp8v8 0 294416 1574723 1574628 2026-04-11T16:05:35Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|South Korea presidential election, 2012}} 1574723 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنە سەرۆکایەتییەکان لە [[کۆریای باشوور]] لە ١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢ بەڕێوەچوون. ئەمانە شەشەمین ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی بوون لە دوای دیموکراسیبوون و دامەزراندنی [[مێژووی کۆریای باشوور|کۆماری شەشەم]]، و لەژێر سیستەمی «یەکەم کەس کە بگات» (first-past-the-post) بەڕێوەچوون، کە تێیدا یەک خولی دەنگدان ھەبوو و ئەو کاندیدەی زۆرترین ژمارەی دەنگی بەدەستھێنابوو ھەڵبژێردرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|South Korea presidential election, 2012}} 2m5o1rv1v1ilv99rwju2wml9ccyuedu 1574735 1574723 2026-04-11T17:00:47Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:سیاسەت|سیاسەت]]، [[دەروازە:دەیەی ٢٠١٠|دەیەی ٢٠١٠]] و [[دەروازە:کۆریای باشوور|کۆریای باشوور]] 1574735 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنە سەرۆکایەتییەکان لە [[کۆریای باشوور]] لە ١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢ بەڕێوەچوون. ئەمانە شەشەمین ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی بوون لە دوای دیموکراسیبوون و دامەزراندنی [[مێژووی کۆریای باشوور|کۆماری شەشەم]]، و لەژێر سیستەمی «یەکەم کەس کە بگات» (first-past-the-post) بەڕێوەچوون، کە تێیدا یەک خولی دەنگدان ھەبوو و ئەو کاندیدەی زۆرترین ژمارەی دەنگی بەدەستھێنابوو ھەڵبژێردرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|South Korea presidential election, 2012}} {{شریتی دەروازە|سیاسەت|دەیەی ٢٠١٠|کۆریای باشوور}} k2o9lhg4k5pnxsmx62f75a9e6qfgcv0 1574774 1574735 2026-04-11T20:01:28Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1574774 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنە سەرۆکایەتییەکان لە [[کۆریای باشوور]] لە ١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢ بەڕێوەچوون. ئەمانە شەشەمین ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی بوون لە دوای دیموکراسیبوون و دامەزراندنی [[مێژووی کۆریای باشوور|کۆماری شەشەم]]، و لەژێر سیستەمی «یەکەم کەس کە بگات» (first-past-the-post) بەڕێوەچوون، کە تێیدا یەک خولی دەنگدان ھەبوو و ئەو کاندیدەی زۆرترین ژمارەی دەنگی بەدەستھێنابوو ھەڵبژێردرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|South Korea presidential election, 2012}} {{شریتی دەروازە|سیاسەت|دەیەی ٢٠١٠|کۆریای باشوور}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} lfcqnj9cakard2bkiczj08bvk3bezhi 0 294417 1574647 1574627 2026-04-11T12:01:05Z AramBot 39807 بۆت: خاوێنکردنەوەی بەستەرە کۆنەکانی نێوانویکی 1574647 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنە سەرۆکایەتییەکان لە [[کۆریای باشوور]] لە ١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ بەڕێوەچوون. ھەڵبژاردنەکان لەلایەن لی میۆنگ-باک لە پارتی نیشتمانیی مەزنەوە بردرانەوە، کە بۆ یەکەمجار لە ماوەی دە ساڵدا کۆنەپارێزەکانی گەڕاندەوە بۆ [[کۆشکی شین]]. لی بە جیاوازیی نزیکەی ٢ بۆ ١ بەسەر کاندیدی پارتی نوێی دیموکراتی یەکگرتووی مەزن چۆنگ دۆنگ-یۆنگ و [[سیاسەتوانی سەربەخۆ|سەربەخۆ]] لی ھۆی-چانگدا سەرکەوت، کە گەورەترین جیاوازی بوو لەوەتەی ھەڵبژاردنی ڕاستەوخۆ لە ساڵی ١٩٨٧دا دووبارە ناسێنراوەتەوە. ھەروەھا ئەمە یەکەمجار بوو کە سەرۆکێکی ھەڵبژێردراو لە کۆریا لەژێر لێکۆڵینەوەی داواکاری گشتیدا بێت. ڕێژەی بەشداریی دەنگدەران ٦٣٪ بوو، کە بەپێی کۆمیسیۆنی نیشتمانیی ھەڵبژاردنەکان نزمترین ڕێژەیە لە ھەموو کاتێکدا.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] qgrmubh106w4y9iblp15qsvah6bx8xq 1574784 1574647 2026-04-11T20:03:08Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1574784 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنە سەرۆکایەتییەکان لە [[کۆریای باشوور]] لە ١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ بەڕێوەچوون. ھەڵبژاردنەکان لەلایەن لی میۆنگ-باک لە پارتی نیشتمانیی مەزنەوە بردرانەوە، کە بۆ یەکەمجار لە ماوەی دە ساڵدا کۆنەپارێزەکانی گەڕاندەوە بۆ [[کۆشکی شین]]. لی بە جیاوازیی نزیکەی ٢ بۆ ١ بەسەر کاندیدی پارتی نوێی دیموکراتی یەکگرتووی مەزن چۆنگ دۆنگ-یۆنگ و [[سیاسەتوانی سەربەخۆ|سەربەخۆ]] لی ھۆی-چانگدا سەرکەوت، کە گەورەترین جیاوازی بوو لەوەتەی ھەڵبژاردنی ڕاستەوخۆ لە ساڵی ١٩٨٧دا دووبارە ناسێنراوەتەوە. ھەروەھا ئەمە یەکەمجار بوو کە سەرۆکێکی ھەڵبژێردراو لە کۆریا لەژێر لێکۆڵینەوەی داواکاری گشتیدا بێت. ڕێژەی بەشداریی دەنگدەران ٦٣٪ بوو، کە بەپێی کۆمیسیۆنی نیشتمانیی ھەڵبژاردنەکان نزمترین ڕێژەیە لە ھەموو کاتێکدا.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} dbti0u3yotw1vehlzgfuj6bouqchrk1 0 294418 1574741 1574625 2026-04-11T17:02:47Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:سیاسەت|سیاسەت]]، [[دەروازە:دەیەی ٢٠٠٠|دەیەی ٢٠٠٠]] و [[دەروازە:کۆریای باشوور|کۆریای باشوور]] 1574741 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} کۆنگرەی نیشتمانی بۆ سیاسەتی نوێ (ئێن سی ئێن پی)ی سەرۆک کیم دای-جونگ لە ساڵی ٢٠٠٠دا ناوی خۆی گۆڕی بۆ پارتی دیموکراتی ھەزارە (ئێم دی پی)، بەڵام کێشەی ھەبوو چونکە لە ھەردوو ھەڵبژاردنی یاسادانانی ٢٠٠٠ و ھەڵبژاردنە ناوخۆیییەکانی ٢٠٠٢دا لەلایەن پارتی نیشتمانیی مەزن (جی ئێن پی) شکست پێھێنرابوو. لی ھۆی-چانگ، ڕێبەری ئەو کاتەی جی ئێن پی و کاندیدی ئەگەریی سەرۆکایەتی، لە ڕاپرسییەکاندا لە ھەر کاندیدێکی ئێم دی پی دەنگێکی زیاتری بەدەست دەھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|سیاسەت|دەیەی ٢٠٠٠|کۆریای باشوور}} 9ttmo3lzen8w6257bpjqqihgx812a9m 1574770 1574741 2026-04-11T20:00:48Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1574770 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} کۆنگرەی نیشتمانی بۆ سیاسەتی نوێ (ئێن سی ئێن پی)ی سەرۆک کیم دای-جونگ لە ساڵی ٢٠٠٠دا ناوی خۆی گۆڕی بۆ پارتی دیموکراتی ھەزارە (ئێم دی پی)، بەڵام کێشەی ھەبوو چونکە لە ھەردوو ھەڵبژاردنی یاسادانانی ٢٠٠٠ و ھەڵبژاردنە ناوخۆیییەکانی ٢٠٠٢دا لەلایەن پارتی نیشتمانیی مەزن (جی ئێن پی) شکست پێھێنرابوو. لی ھۆی-چانگ، ڕێبەری ئەو کاتەی جی ئێن پی و کاندیدی ئەگەریی سەرۆکایەتی، لە ڕاپرسییەکاندا لە ھەر کاندیدێکی ئێم دی پی دەنگێکی زیاتری بەدەست دەھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|سیاسەت|دەیەی ٢٠٠٠|کۆریای باشوور}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} 5r6bzua16j11w5uy8u05w82roiqx3vr 0 294420 1574681 2026-04-11T13:24:46Z 1silent scientist 51740 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1348206445|Kamal Kharazi]]» 1574681 wikitext text/x-wiki .... [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی تاران]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٤]] tmhdptu8matzwfrrbrbgrzvnk6o0itk 1574682 1574681 2026-04-11T13:32:42Z 1silent scientist 51740 1574682 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[سەید]] | name = کەمال خەرازی | honorific_suffix = | native_name = {{فارسی|کمال خرازی}} | native_name_lang = fa | image = Kamal Kharazi 2025.jpg | caption = خەرازی لە ٢٠٢٥ | birth_name = عەلی نەقی خەرازی | birth_date = {{birth date|١٩٤٤|١٢|٠١|df=y}} | birth_place = [[تاران]]، [[ئێران]] | death_date = {{death date and age|2026|04|09|1944|12|01|df=y}} | death_place = تاران، ئێران | death_cause = تیرۆرکردن بە ھێرشی ئاسمانی | office = ئەندامی [[ئەنجومەنی دیاریکردنی بەرژەوەندییەکانی ڕژێم]] | term_start = ٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ | term_end = ٩ی نیسانی ٢٠٢٦ | appointer = [[عەلی خامنەیی]] | 1blankname = سەرۆک | 1namedata = [[سادق لاریجانی]] | office1 = [[وەزارەتی کاروباری دەرەوە (ئێران)|وەزیری کاروباری دەرەوەی ئێران]] | term_start1 = ٢٠ی ئابی ١٩٩٧ | term_end1 = ٢٤ی ئابی ٢٠٠٥ | president1 = [[محەممەد خاتەمی]] | predecessor1 = [[عەلی ئەکبەر ویلایەتی]] | successor1 = [[مەنووچەھر موتەکی]] | office2 = [[باڵیۆزی ئێران لە نەتەوە یەکگرتووەکان]] | president2 = [[ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی]] | term_start2 = ١٢ی نیسانی ١٩٨٩ | term_end2 = ٣٠ی ئابی ١٩٩٧ | predecessor2 = [[محەممەد جەعفەر مەحەلاتی]] | successor2 = [[محەممەد ھادی نەژاد حوسێنیان]] | party = | children = | alma_mater = [[زانکۆی تاران]]<br/>[[زانکۆی ھیووستن]] }} [[سەید]] '''کەمال خەرازی''' ({{langx|fa|کمال خرازی}}، ١ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٤ – ٩ی نیسانی ٢٠٢٦) [[سیاسەتوان]] و [[دیپلۆماتکار]]ێکی [[بزووتنەوەی چاکسازیی ئێران|ڕیفۆرمخوازی]] ئێرانی بوو کە وەک [[وەزارەتی کاروباری دەرەوە (ئێران)|وەزیری کاروباری دەرەوەی]] ئێران لە ٢٠ی ئابی ١٩٩٧ تا ٢٤ی ئابی ٢٠٠٥ کاری کردووە.<ref>{{cite news|title=Iranian Envoy in Iraq for Talks, as Rebels Battle U.S. Gunships |url=https://www.nytimes.com/2005/05/17/international/middleeast/17cnd-iraq.html|access-date=17 January 2011|newspaper=[[The New York Times]]|date=17 May 2005|author=John F. Burns|author2=Terence Neilan}}</ref> دوابەدوای [[ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ئێران (٢٠٠٥)|ھەڵبژاردنەکەی]] [[مەحموود ئەحمەدینەژاد]]، [[مەنووچەھر موتەکی]] وەک وەزیری دەرەوە شوێنی خەرازی گرتەوە. دواتر وەک ڕاوێژکاری ڕێبەری باڵا [[ئایەتوڵڵا]] [[عەلی خامنەیی]] کاری کردووە، ئەندامی [[ئەنجومەنی دیاریکردنی بەرژەوەندییەکانی ڕژێم]] بووە، سەرۆکایەتی ئەنجومەنی ستراتیژیی پەیوەندییەکانی دەرەوەی کردووە، و لە ساڵی ٢٠١٦دا [[پەیمانگای تووێژینەوەی زانستە ناسینەوەیییەکان]]ی ھاوکار بووە لە دامەزراندنی.<ref>{{Cite news |title=Iran to change nuclear doctrine if existence threatened, adviser to supreme leader says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-change-nuclear-doctrine-if-existence-threatened-adviser-supreme-leader-says-2024-05-09/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20241010124334/https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-change-nuclear-doctrine-if-existence-threatened-adviser-supreme-leader-says-2024-05-09/ |archive-date=10 October 2024 |access-date=2025-03-05 |work=Reuters |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Deep Dive: Will Iran's new president pursue dialogue with the west? |url=https://amwaj.media/article/deep-dive-will-iran-s-new-president-pursue-dialogue-with-the-west |access-date=2025-03-05 |website=Amwaj.media}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-08-12 |title=Araghchi: Iran's new FM pick who calls Nasrallah a 'role model' |url=https://www.iranintl.com/en/202408114103 |access-date=2025-03-05 |website=www.iranintl.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Welcome Note – ICSS |url=https://icss.ac.ir/en/about-us/ |access-date=2025-06-12}}</ref> لە ٩ی نیسانی ٢٠٢٦ بەھۆی ئەو برینانەی لە ھێرشێکی ئاسمانی لە کاتی [[شەڕی ئێران ٢٠٢٦|جەنگی ٢٠٢٦ی ئێران]]دا بەریکەوت، کۆچی دوایی کرد. == ژیانی پێشوەختە و پەروەردە == خەرازی لە ساڵی ١٩٤٤ لە [[تاران]] لەدایکبووە.<ref name=buchta>{{cite book|last=Buchta|first=Wilfried|title=Who rules Iran?|year=2000|publisher=The Washington Institute and The Konrad Adenauer Stiftung|pages=19|url=http://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/WhoRulesIran.pdf|archive-date=24 March 2019|access-date=11 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20190324173725/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/WhoRulesIran.pdf|url-status=dead}}</ref> بڕوانامەی [[بەکالۆریۆسی ھونەر|بەکالۆریۆس]] لە [[خوێندنی عەرەبی]] و دواتریش [[ماستەر لە پەروەردە]] لە [[زانکۆی تاران]] بەدەستھێنا. لە نێوان ساڵانی ١٩٧٥–٧٦، [[مامۆستای یاریدەدەر]] بووە لە [[زانکۆی ھیووستن]]، کە بڕوانامەی [[دکتۆرا]] لە [[دەروونناسیی پیشەسازی]] پێبەخشی.<ref>[https://rtis.ut.ac.ir/cv/kharrazi Kamal Kharrazi (CV)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150404175051/https://rtis.ut.ac.ir/cv/kharrazi |date=4 April 2015 }} in his homepage at the University of Tehran (In Farsi)</ref> == کارەکان == خەرازی لە ساڵی ١٩٨٣ەوە مامۆستای بەڕێوەبردن و دەروونناسیی پەروەردەیی بوو لە زانکۆی تاران. خەرازی ئەندامێکی دامەزرێنەری [[پەیمانگای تووێژینەوەی ئیسلامی]] بوو لە [[لەندەن]]. چەندین پۆستی حوکمی، دیپلۆماسی و ئەکادیمی ھەبوو و سەرۆکایەتی شاندە ئێرانییەکانی کرد لە چەندین کۆنفرانسی نێونەتەوەییدا، لە ھەموویان گرنگتر لە [[لووتکەی زەوی]] کە لە ساڵی ١٩٩٢ لە [[ڕیۆ دی ژانێرۆ]] بەڕێوەچوو. بۆ چەند ساڵێک خەرازی ھەڵوێستی فەرمی ئێرانی لە تەلەڤیزیۆن و لە کەمپەکانی زانکۆ لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]] و [[ئەورووپا]] پێشکەش دەکرد و بە فراوانی لەسەر پرسەکانی سیاسەتی دەرەوە دەینووسی. ئەزموونێکی زۆری ھەبوو لە ڕێنماییکردنی میدیاکان لە ڕۆژانی سەرەتای [[شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران|شۆڕشی ئێران]]دا. لە تەممووزی ١٩٨٠ تا ئەیلوولی ١٩٨٩، سەرۆکی [[ئاژانسی ھەواڵی کۆماری ئیسلامی]] بوو. لە ١٨ی ئەیلوولی ١٩٨٠، [[جەنگی ئێران و عێراق]] ھەڵگیرسا، و خەرازی وەک ئەندامی [[ئەنجومەنی باڵای بەرگریی ئێران]] کاری کرد و سەرۆکایەتی بارەگای زانیارییەکانی جەنگی دەکرد. وەک وتەبێژێکی سەربازی بۆ زۆربەی ماوەی جەنگەکە (لە ئەیلوولی ١٩٨٠ تا ئەیلوولی ١٩٨٨) کاری کرد.<ref name=buchta/> لە چەند مانگی یەکەمی دوای شۆڕشی ئێراندا، خەرازی وەک جێگری سەرۆکی [[دەستەی پەخشی کۆماری ئیسلامیی ئێران|تەلەڤیزیۆنی نیشتمانیی ئێران]] (لە ئازار تا ئابی ١٩٧٩) بۆ دەوڵەتە ئیسلامییە نوێیەکە کاری کرد. پاشان وەک جێگری وەزیری کاروباری سیاسی لە وەزارەتی کاروباری دەرەوە (لە ئابی ١٩٧٩ تا ئازاری ١٩٨٠) و وەک بەڕێوەبەری گشتیی ناوەندی گەشەپێدانی فیکریی منداڵان و مێردمنداڵان (لە ئابی ١٩٧٩ تا تەممووزی ١٩٨١) کاری کرد. پێشتر، لە ساڵی ١٩٨٩ تا ١٩٩٧ نوێنەرایەتی ئێرانی لە [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] کرد.<ref name=buchta/> لە ساڵی ٢٠٠٦دا، [[ڕێبەری باڵای ئێران|ڕێبەری باڵا]]ی ئێران، عەلی خامنەیی، ئەنجومەنی ڕێنوێنی پەیوەندییەکانی دەرەوەی دامەزراند و خەرازی وەک سەرۆک دەستنیشان کرد.<ref>{{Cite web |title=Deep Dive: Will Iran's new president pursue dialogue with the west? |url=https://amwaj.media/article/deep-dive-will-iran-s-new-president-pursue-dialogue-with-the-west |access-date=2025-03-11 |website=Amwaj.media |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Power Struggle in Iran – Part III: Iran Establishes New Foreign Relations Steering Council |url=https://www.memri.org/reports/power-struggle-iran-%E2%80%93-part-iii-iran-establishes-new-foreign-relations-steering-council |access-date=2025-03-11 |website=MEMRI |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-08-12 |title=Araghchi: Iran's new FM pick who calls Nasrallah a 'role model' |url=https://www.iranintl.com/en/202408114103 |access-date=2025-03-11 |website=www.iranintl.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-05-27 |title=An Alleged Letter To Bush In 2003 Reignites Controversy In Iran |url=https://en.radiofarda.com/a/an-alleged-letter-to-bush-in-2003-reignites-controversy-in-iran/30636870.html |access-date=2025-03-11 |website=Radio Free Europe / Radio Liberty |language=en}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا، خەرازی بەھۆی تانەدان لە ناسنامەی [[عەرەب|عەرەبیی]] [[بەحرەین]] ئیدانە کرا، ئەو لێدوانانەی کە لەلایەن ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەرانی بەحرەین و لیژنەی کاروباری دەرەوە بە بێڕێزی دادەنران، و ڕایان گەیاند کە قسەکانی پێشێلکردنی یاسا نێونەتەوەیییەکانەوە.<ref>{{Cite web |date=2024-10-21 |title=Bahrain MPs condemn Iran's questioning of Manama's Arab identity |url=https://www.middleeastmonitor.com/20241021-bahrain-mps-condemn-irans-questioning-of-manamas-arab-identity/ |access-date=2025-03-11 |website=Middle East Monitor}}</ref> لە ئایاری ٢٠٢٣، خەرازی وتارخوێنی دەسپێکی کۆنفرانسێکی [[گفتووگۆ|گفتووگۆی]] ئێرانی-عەرەبی بوو لە [[دەوحە]]، [[قەتەر]].<ref>{{Cite web |date=2023-05-27 |title=Advisor To Khamenei In Qatar To Attend Iran-Arab Dialog Conference |url=https://www.iranintl.com/en/202305273329 |access-date=2025-03-11 |website=www.iranintl.com |language=en}}</ref> == ژیانی کەسی == خەرازی خێزاندار بوو و دوو منداڵی ھەبوو. لە نیسانی ٢٠٢٦دا، ھاوسەرەکەی لە ھەمان ئەو ھێرشە ئاسمانییەدا کوژرا کە بووە ھۆی برینداربوونی کوشندەی خۆی. برازاکەی، سادق خەرازی، [[ئێران|باڵیۆزی ئێران]]ە لە پاریس و ڕۆڵێکی سەرەکی ھەبوو لە پەرەپێدانی ئەوەی پێی دەوترێت نەخشەڕێگا یان «[[یاداشتی سویسرا|یاداشتی سویسری]]».<ref>{{Cite web |date=2007-11-18 |title=Knut Mellenthin: Übersetzung des Memorandums des Schweizer Botschafters in Teheran (20.2.2007) |url=http://www.knutmellenthin.de/artikel/archiv/us-politik-neokonservative/uebersetzung-des-memorandums-des-schweizer-botschafters-in-teheran-2022007.html |access-date=2024-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071118141119/http://www.knutmellenthin.de/artikel/archiv/us-politik-neokonservative/uebersetzung-des-memorandums-des-schweizer-botschafters-in-teheran-2022007.html |archive-date=18 November 2007 }}</ref> == تیرۆرکردن == لە ١ی نیسانی ٢٠٢٦دا، دەزگای [[نوورنیووز]]ی ئێرانی ڕای گەیاند کە خەرازی بە سەختی بریندار بووە و ھاوسەرەکەی لە ھێرشێکی ئاسمانیی ئامانجداردا لەلایەن ئەمریکا و [[ئیسرائیل]]ەوە کە ماڵەکەی لە [[تاران]] لە کاتی [[جەنگی ٢٠٢٦ی ئێران]]دا پێکابوو، کوژراوە.<ref>{{Cite web |date=2026-04-01 |title=Former Iran FM ‘seriously injured,’ wife killed in Tehran strike |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/04/01/former-iran-fm-seriously-injured-wife-killed-in-tehran-strike |access-date=2026-04-01 |website=[[Al Arabiya English]] |language=en}}</ref> لە ٩ی نیساندا، میدیاکانی ئێران ڕایان گەیاند کە لە تەمەنی ٨١ ساڵیدا بەھۆی برینەکانییەوە کۆچی دوایی کردووە.<ref>{{Cite news |agency=Reuters |date=2026-04-09 |title=Reports in Iran: Former Foreign Minister Kharrazi dies from wounds, week and a half after his home was attacked |url=https://www.ynetnews.com/article/62ohmrssa |access-date=2026-04-09 |work=Ynetglobal |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Eavis |first=Peter |last2=Goldbaum |first2=Christina |last3=Bearak |first3=Max |last4=Boxerman |first4=Aaron |date=2026-04-09 |title=Iran War Live Updates: Israel Agrees to Talks With Lebanon, Where Its Strikes Imperil Cease-Fire |url=https://www.nytimes.com/live/2026/04/09/world/iran-ceasefire-trump-lebanon |access-date=2026-04-10 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> ==سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی تاران]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٤]] 57ph5l4qckpav24dv1neqluh74zb5ne 1574711 1574682 2026-04-11T16:03:20Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Kamal Kharazi}} 1574711 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[سەید]] | name = کەمال خەرازی | honorific_suffix = | native_name = {{فارسی|کمال خرازی}} | native_name_lang = fa | image = Kamal Kharazi 2025.jpg | caption = خەرازی لە ٢٠٢٥ | birth_name = عەلی نەقی خەرازی | birth_date = {{birth date|١٩٤٤|١٢|٠١|df=y}} | birth_place = [[تاران]]، [[ئێران]] | death_date = {{death date and age|2026|04|09|1944|12|01|df=y}} | death_place = تاران، ئێران | death_cause = تیرۆرکردن بە ھێرشی ئاسمانی | office = ئەندامی [[ئەنجومەنی دیاریکردنی بەرژەوەندییەکانی ڕژێم]] | term_start = ٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ | term_end = ٩ی نیسانی ٢٠٢٦ | appointer = [[عەلی خامنەیی]] | 1blankname = سەرۆک | 1namedata = [[سادق لاریجانی]] | office1 = [[وەزارەتی کاروباری دەرەوە (ئێران)|وەزیری کاروباری دەرەوەی ئێران]] | term_start1 = ٢٠ی ئابی ١٩٩٧ | term_end1 = ٢٤ی ئابی ٢٠٠٥ | president1 = [[محەممەد خاتەمی]] | predecessor1 = [[عەلی ئەکبەر ویلایەتی]] | successor1 = [[مەنووچەھر موتەکی]] | office2 = [[باڵیۆزی ئێران لە نەتەوە یەکگرتووەکان]] | president2 = [[ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی]] | term_start2 = ١٢ی نیسانی ١٩٨٩ | term_end2 = ٣٠ی ئابی ١٩٩٧ | predecessor2 = [[محەممەد جەعفەر مەحەلاتی]] | successor2 = [[محەممەد ھادی نەژاد حوسێنیان]] | party = | children = | alma_mater = [[زانکۆی تاران]]<br/>[[زانکۆی ھیووستن]] }} [[سەید]] '''کەمال خەرازی''' ({{langx|fa|کمال خرازی}}، ١ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٤ – ٩ی نیسانی ٢٠٢٦) [[سیاسەتوان]] و [[دیپلۆماتکار]]ێکی [[بزووتنەوەی چاکسازیی ئێران|ڕیفۆرمخوازی]] ئێرانی بوو کە وەک [[وەزارەتی کاروباری دەرەوە (ئێران)|وەزیری کاروباری دەرەوەی]] ئێران لە ٢٠ی ئابی ١٩٩٧ تا ٢٤ی ئابی ٢٠٠٥ کاری کردووە.<ref>{{cite news|title=Iranian Envoy in Iraq for Talks, as Rebels Battle U.S. Gunships |url=https://www.nytimes.com/2005/05/17/international/middleeast/17cnd-iraq.html|access-date=17 January 2011|newspaper=[[The New York Times]]|date=17 May 2005|author=John F. Burns|author2=Terence Neilan}}</ref> دوابەدوای [[ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ئێران (٢٠٠٥)|ھەڵبژاردنەکەی]] [[مەحموود ئەحمەدینەژاد]]، [[مەنووچەھر موتەکی]] وەک وەزیری دەرەوە شوێنی خەرازی گرتەوە. دواتر وەک ڕاوێژکاری ڕێبەری باڵا [[ئایەتوڵڵا]] [[عەلی خامنەیی]] کاری کردووە، ئەندامی [[ئەنجومەنی دیاریکردنی بەرژەوەندییەکانی ڕژێم]] بووە، سەرۆکایەتی ئەنجومەنی ستراتیژیی پەیوەندییەکانی دەرەوەی کردووە، و لە ساڵی ٢٠١٦دا [[پەیمانگای تووێژینەوەی زانستە ناسینەوەیییەکان]]ی ھاوکار بووە لە دامەزراندنی.<ref>{{Cite news |title=Iran to change nuclear doctrine if existence threatened, adviser to supreme leader says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-change-nuclear-doctrine-if-existence-threatened-adviser-supreme-leader-says-2024-05-09/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20241010124334/https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-change-nuclear-doctrine-if-existence-threatened-adviser-supreme-leader-says-2024-05-09/ |archive-date=10 October 2024 |access-date=2025-03-05 |work=Reuters |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Deep Dive: Will Iran's new president pursue dialogue with the west? |url=https://amwaj.media/article/deep-dive-will-iran-s-new-president-pursue-dialogue-with-the-west |access-date=2025-03-05 |website=Amwaj.media}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-08-12 |title=Araghchi: Iran's new FM pick who calls Nasrallah a 'role model' |url=https://www.iranintl.com/en/202408114103 |access-date=2025-03-05 |website=www.iranintl.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Welcome Note – ICSS |url=https://icss.ac.ir/en/about-us/ |access-date=2025-06-12}}</ref> لە ٩ی نیسانی ٢٠٢٦ بەھۆی ئەو برینانەی لە ھێرشێکی ئاسمانی لە کاتی [[شەڕی ئێران ٢٠٢٦|جەنگی ٢٠٢٦ی ئێران]]دا بەریکەوت، کۆچی دوایی کرد. == ژیانی پێشوەختە و پەروەردە == خەرازی لە ساڵی ١٩٤٤ لە [[تاران]] لەدایکبووە.<ref name=buchta>{{cite book|last=Buchta|first=Wilfried|title=Who rules Iran?|year=2000|publisher=The Washington Institute and The Konrad Adenauer Stiftung|pages=19|url=http://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/WhoRulesIran.pdf|archive-date=24 March 2019|access-date=11 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20190324173725/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/WhoRulesIran.pdf|url-status=dead}}</ref> بڕوانامەی [[بەکالۆریۆسی ھونەر|بەکالۆریۆس]] لە [[خوێندنی عەرەبی]] و دواتریش [[ماستەر لە پەروەردە]] لە [[زانکۆی تاران]] بەدەستھێنا. لە نێوان ساڵانی ١٩٧٥–٧٦، [[مامۆستای یاریدەدەر]] بووە لە [[زانکۆی ھیووستن]]، کە بڕوانامەی [[دکتۆرا]] لە [[دەروونناسیی پیشەسازی]] پێبەخشی.<ref>[https://rtis.ut.ac.ir/cv/kharrazi Kamal Kharrazi (CV)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150404175051/https://rtis.ut.ac.ir/cv/kharrazi |date=4 April 2015 }} in his homepage at the University of Tehran (In Farsi)</ref> == کارەکان == خەرازی لە ساڵی ١٩٨٣ەوە مامۆستای بەڕێوەبردن و دەروونناسیی پەروەردەیی بوو لە زانکۆی تاران. خەرازی ئەندامێکی دامەزرێنەری [[پەیمانگای تووێژینەوەی ئیسلامی]] بوو لە [[لەندەن]]. چەندین پۆستی حوکمی، دیپلۆماسی و ئەکادیمی ھەبوو و سەرۆکایەتی شاندە ئێرانییەکانی کرد لە چەندین کۆنفرانسی نێونەتەوەییدا، لە ھەموویان گرنگتر لە [[لووتکەی زەوی]] کە لە ساڵی ١٩٩٢ لە [[ڕیۆ دی ژانێرۆ]] بەڕێوەچوو. بۆ چەند ساڵێک خەرازی ھەڵوێستی فەرمی ئێرانی لە تەلەڤیزیۆن و لە کەمپەکانی زانکۆ لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]] و [[ئەورووپا]] پێشکەش دەکرد و بە فراوانی لەسەر پرسەکانی سیاسەتی دەرەوە دەینووسی. ئەزموونێکی زۆری ھەبوو لە ڕێنماییکردنی میدیاکان لە ڕۆژانی سەرەتای [[شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران|شۆڕشی ئێران]]دا. لە تەممووزی ١٩٨٠ تا ئەیلوولی ١٩٨٩، سەرۆکی [[ئاژانسی ھەواڵی کۆماری ئیسلامی]] بوو. لە ١٨ی ئەیلوولی ١٩٨٠، [[جەنگی ئێران و عێراق]] ھەڵگیرسا، و خەرازی وەک ئەندامی [[ئەنجومەنی باڵای بەرگریی ئێران]] کاری کرد و سەرۆکایەتی بارەگای زانیارییەکانی جەنگی دەکرد. وەک وتەبێژێکی سەربازی بۆ زۆربەی ماوەی جەنگەکە (لە ئەیلوولی ١٩٨٠ تا ئەیلوولی ١٩٨٨) کاری کرد.<ref name=buchta/> لە چەند مانگی یەکەمی دوای شۆڕشی ئێراندا، خەرازی وەک جێگری سەرۆکی [[دەستەی پەخشی کۆماری ئیسلامیی ئێران|تەلەڤیزیۆنی نیشتمانیی ئێران]] (لە ئازار تا ئابی ١٩٧٩) بۆ دەوڵەتە ئیسلامییە نوێیەکە کاری کرد. پاشان وەک جێگری وەزیری کاروباری سیاسی لە وەزارەتی کاروباری دەرەوە (لە ئابی ١٩٧٩ تا ئازاری ١٩٨٠) و وەک بەڕێوەبەری گشتیی ناوەندی گەشەپێدانی فیکریی منداڵان و مێردمنداڵان (لە ئابی ١٩٧٩ تا تەممووزی ١٩٨١) کاری کرد. پێشتر، لە ساڵی ١٩٨٩ تا ١٩٩٧ نوێنەرایەتی ئێرانی لە [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] کرد.<ref name=buchta/> لە ساڵی ٢٠٠٦دا، [[ڕێبەری باڵای ئێران|ڕێبەری باڵا]]ی ئێران، عەلی خامنەیی، ئەنجومەنی ڕێنوێنی پەیوەندییەکانی دەرەوەی دامەزراند و خەرازی وەک سەرۆک دەستنیشان کرد.<ref>{{Cite web |title=Deep Dive: Will Iran's new president pursue dialogue with the west? |url=https://amwaj.media/article/deep-dive-will-iran-s-new-president-pursue-dialogue-with-the-west |access-date=2025-03-11 |website=Amwaj.media |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Power Struggle in Iran – Part III: Iran Establishes New Foreign Relations Steering Council |url=https://www.memri.org/reports/power-struggle-iran-%E2%80%93-part-iii-iran-establishes-new-foreign-relations-steering-council |access-date=2025-03-11 |website=MEMRI |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-08-12 |title=Araghchi: Iran's new FM pick who calls Nasrallah a 'role model' |url=https://www.iranintl.com/en/202408114103 |access-date=2025-03-11 |website=www.iranintl.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-05-27 |title=An Alleged Letter To Bush In 2003 Reignites Controversy In Iran |url=https://en.radiofarda.com/a/an-alleged-letter-to-bush-in-2003-reignites-controversy-in-iran/30636870.html |access-date=2025-03-11 |website=Radio Free Europe / Radio Liberty |language=en}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا، خەرازی بەھۆی تانەدان لە ناسنامەی [[عەرەب|عەرەبیی]] [[بەحرەین]] ئیدانە کرا، ئەو لێدوانانەی کە لەلایەن ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەرانی بەحرەین و لیژنەی کاروباری دەرەوە بە بێڕێزی دادەنران، و ڕایان گەیاند کە قسەکانی پێشێلکردنی یاسا نێونەتەوەیییەکانەوە.<ref>{{Cite web |date=2024-10-21 |title=Bahrain MPs condemn Iran's questioning of Manama's Arab identity |url=https://www.middleeastmonitor.com/20241021-bahrain-mps-condemn-irans-questioning-of-manamas-arab-identity/ |access-date=2025-03-11 |website=Middle East Monitor}}</ref> لە ئایاری ٢٠٢٣، خەرازی وتارخوێنی دەسپێکی کۆنفرانسێکی [[گفتووگۆ|گفتووگۆی]] ئێرانی-عەرەبی بوو لە [[دەوحە]]، [[قەتەر]].<ref>{{Cite web |date=2023-05-27 |title=Advisor To Khamenei In Qatar To Attend Iran-Arab Dialog Conference |url=https://www.iranintl.com/en/202305273329 |access-date=2025-03-11 |website=www.iranintl.com |language=en}}</ref> == ژیانی کەسی == خەرازی خێزاندار بوو و دوو منداڵی ھەبوو. لە نیسانی ٢٠٢٦دا، ھاوسەرەکەی لە ھەمان ئەو ھێرشە ئاسمانییەدا کوژرا کە بووە ھۆی برینداربوونی کوشندەی خۆی. برازاکەی، سادق خەرازی، [[ئێران|باڵیۆزی ئێران]]ە لە پاریس و ڕۆڵێکی سەرەکی ھەبوو لە پەرەپێدانی ئەوەی پێی دەوترێت نەخشەڕێگا یان «[[یاداشتی سویسرا|یاداشتی سویسری]]».<ref>{{Cite web |date=2007-11-18 |title=Knut Mellenthin: Übersetzung des Memorandums des Schweizer Botschafters in Teheran (20.2.2007) |url=http://www.knutmellenthin.de/artikel/archiv/us-politik-neokonservative/uebersetzung-des-memorandums-des-schweizer-botschafters-in-teheran-2022007.html |access-date=2024-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071118141119/http://www.knutmellenthin.de/artikel/archiv/us-politik-neokonservative/uebersetzung-des-memorandums-des-schweizer-botschafters-in-teheran-2022007.html |archive-date=18 November 2007 }}</ref> == تیرۆرکردن == لە ١ی نیسانی ٢٠٢٦دا، دەزگای [[نوورنیووز]]ی ئێرانی ڕای گەیاند کە خەرازی بە سەختی بریندار بووە و ھاوسەرەکەی لە ھێرشێکی ئاسمانیی ئامانجداردا لەلایەن ئەمریکا و [[ئیسرائیل]]ەوە کە ماڵەکەی لە [[تاران]] لە کاتی [[جەنگی ٢٠٢٦ی ئێران]]دا پێکابوو، کوژراوە.<ref>{{Cite web |date=2026-04-01 |title=Former Iran FM ‘seriously injured,’ wife killed in Tehran strike |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/04/01/former-iran-fm-seriously-injured-wife-killed-in-tehran-strike |access-date=2026-04-01 |website=[[Al Arabiya English]] |language=en}}</ref> لە ٩ی نیساندا، میدیاکانی ئێران ڕایان گەیاند کە لە تەمەنی ٨١ ساڵیدا بەھۆی برینەکانییەوە کۆچی دوایی کردووە.<ref>{{Cite news |agency=Reuters |date=2026-04-09 |title=Reports in Iran: Former Foreign Minister Kharrazi dies from wounds, week and a half after his home was attacked |url=https://www.ynetnews.com/article/62ohmrssa |access-date=2026-04-09 |work=Ynetglobal |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Eavis |first=Peter |last2=Goldbaum |first2=Christina |last3=Bearak |first3=Max |last4=Boxerman |first4=Aaron |date=2026-04-09 |title=Iran War Live Updates: Israel Agrees to Talks With Lebanon, Where Its Strikes Imperil Cease-Fire |url=https://www.nytimes.com/live/2026/04/09/world/iran-ceasefire-trump-lebanon |access-date=2026-04-10 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> ==سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Kamal Kharazi}} [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی تاران]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٤]] mqzcpzcr5axacb8pi91br3hn042n73o 1574738 1574711 2026-04-11T17:01:47Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ژیاننامە|ژیاننامە]]، [[دەروازە:ئێران|ئێران]] و [[دەروازە:سیاسەت|سیاسەت]] 1574738 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[سەید]] | name = کەمال خەرازی | honorific_suffix = | native_name = {{فارسی|کمال خرازی}} | native_name_lang = fa | image = Kamal Kharazi 2025.jpg | caption = خەرازی لە ٢٠٢٥ | birth_name = عەلی نەقی خەرازی | birth_date = {{birth date|١٩٤٤|١٢|٠١|df=y}} | birth_place = [[تاران]]، [[ئێران]] | death_date = {{death date and age|2026|04|09|1944|12|01|df=y}} | death_place = تاران، ئێران | death_cause = تیرۆرکردن بە ھێرشی ئاسمانی | office = ئەندامی [[ئەنجومەنی دیاریکردنی بەرژەوەندییەکانی ڕژێم]] | term_start = ٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ | term_end = ٩ی نیسانی ٢٠٢٦ | appointer = [[عەلی خامنەیی]] | 1blankname = سەرۆک | 1namedata = [[سادق لاریجانی]] | office1 = [[وەزارەتی کاروباری دەرەوە (ئێران)|وەزیری کاروباری دەرەوەی ئێران]] | term_start1 = ٢٠ی ئابی ١٩٩٧ | term_end1 = ٢٤ی ئابی ٢٠٠٥ | president1 = [[محەممەد خاتەمی]] | predecessor1 = [[عەلی ئەکبەر ویلایەتی]] | successor1 = [[مەنووچەھر موتەکی]] | office2 = [[باڵیۆزی ئێران لە نەتەوە یەکگرتووەکان]] | president2 = [[ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی]] | term_start2 = ١٢ی نیسانی ١٩٨٩ | term_end2 = ٣٠ی ئابی ١٩٩٧ | predecessor2 = [[محەممەد جەعفەر مەحەلاتی]] | successor2 = [[محەممەد ھادی نەژاد حوسێنیان]] | party = | children = | alma_mater = [[زانکۆی تاران]]<br/>[[زانکۆی ھیووستن]] }} [[سەید]] '''کەمال خەرازی''' ({{langx|fa|کمال خرازی}}، ١ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٤ – ٩ی نیسانی ٢٠٢٦) [[سیاسەتوان]] و [[دیپلۆماتکار]]ێکی [[بزووتنەوەی چاکسازیی ئێران|ڕیفۆرمخوازی]] ئێرانی بوو کە وەک [[وەزارەتی کاروباری دەرەوە (ئێران)|وەزیری کاروباری دەرەوەی]] ئێران لە ٢٠ی ئابی ١٩٩٧ تا ٢٤ی ئابی ٢٠٠٥ کاری کردووە.<ref>{{cite news|title=Iranian Envoy in Iraq for Talks, as Rebels Battle U.S. Gunships |url=https://www.nytimes.com/2005/05/17/international/middleeast/17cnd-iraq.html|access-date=17 January 2011|newspaper=[[The New York Times]]|date=17 May 2005|author=John F. Burns|author2=Terence Neilan}}</ref> دوابەدوای [[ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ئێران (٢٠٠٥)|ھەڵبژاردنەکەی]] [[مەحموود ئەحمەدینەژاد]]، [[مەنووچەھر موتەکی]] وەک وەزیری دەرەوە شوێنی خەرازی گرتەوە. دواتر وەک ڕاوێژکاری ڕێبەری باڵا [[ئایەتوڵڵا]] [[عەلی خامنەیی]] کاری کردووە، ئەندامی [[ئەنجومەنی دیاریکردنی بەرژەوەندییەکانی ڕژێم]] بووە، سەرۆکایەتی ئەنجومەنی ستراتیژیی پەیوەندییەکانی دەرەوەی کردووە، و لە ساڵی ٢٠١٦دا [[پەیمانگای تووێژینەوەی زانستە ناسینەوەیییەکان]]ی ھاوکار بووە لە دامەزراندنی.<ref>{{Cite news |title=Iran to change nuclear doctrine if existence threatened, adviser to supreme leader says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-change-nuclear-doctrine-if-existence-threatened-adviser-supreme-leader-says-2024-05-09/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20241010124334/https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-change-nuclear-doctrine-if-existence-threatened-adviser-supreme-leader-says-2024-05-09/ |archive-date=10 October 2024 |access-date=2025-03-05 |work=Reuters |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Deep Dive: Will Iran's new president pursue dialogue with the west? |url=https://amwaj.media/article/deep-dive-will-iran-s-new-president-pursue-dialogue-with-the-west |access-date=2025-03-05 |website=Amwaj.media}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-08-12 |title=Araghchi: Iran's new FM pick who calls Nasrallah a 'role model' |url=https://www.iranintl.com/en/202408114103 |access-date=2025-03-05 |website=www.iranintl.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Welcome Note – ICSS |url=https://icss.ac.ir/en/about-us/ |access-date=2025-06-12}}</ref> لە ٩ی نیسانی ٢٠٢٦ بەھۆی ئەو برینانەی لە ھێرشێکی ئاسمانی لە کاتی [[شەڕی ئێران ٢٠٢٦|جەنگی ٢٠٢٦ی ئێران]]دا بەریکەوت، کۆچی دوایی کرد. == ژیانی پێشوەختە و پەروەردە == خەرازی لە ساڵی ١٩٤٤ لە [[تاران]] لەدایکبووە.<ref name=buchta>{{cite book|last=Buchta|first=Wilfried|title=Who rules Iran?|year=2000|publisher=The Washington Institute and The Konrad Adenauer Stiftung|pages=19|url=http://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/WhoRulesIran.pdf|archive-date=24 March 2019|access-date=11 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20190324173725/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/WhoRulesIran.pdf|url-status=dead}}</ref> بڕوانامەی [[بەکالۆریۆسی ھونەر|بەکالۆریۆس]] لە [[خوێندنی عەرەبی]] و دواتریش [[ماستەر لە پەروەردە]] لە [[زانکۆی تاران]] بەدەستھێنا. لە نێوان ساڵانی ١٩٧٥–٧٦، [[مامۆستای یاریدەدەر]] بووە لە [[زانکۆی ھیووستن]]، کە بڕوانامەی [[دکتۆرا]] لە [[دەروونناسیی پیشەسازی]] پێبەخشی.<ref>[https://rtis.ut.ac.ir/cv/kharrazi Kamal Kharrazi (CV)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150404175051/https://rtis.ut.ac.ir/cv/kharrazi |date=4 April 2015 }} in his homepage at the University of Tehran (In Farsi)</ref> == کارەکان == خەرازی لە ساڵی ١٩٨٣ەوە مامۆستای بەڕێوەبردن و دەروونناسیی پەروەردەیی بوو لە زانکۆی تاران. خەرازی ئەندامێکی دامەزرێنەری [[پەیمانگای تووێژینەوەی ئیسلامی]] بوو لە [[لەندەن]]. چەندین پۆستی حوکمی، دیپلۆماسی و ئەکادیمی ھەبوو و سەرۆکایەتی شاندە ئێرانییەکانی کرد لە چەندین کۆنفرانسی نێونەتەوەییدا، لە ھەموویان گرنگتر لە [[لووتکەی زەوی]] کە لە ساڵی ١٩٩٢ لە [[ڕیۆ دی ژانێرۆ]] بەڕێوەچوو. بۆ چەند ساڵێک خەرازی ھەڵوێستی فەرمی ئێرانی لە تەلەڤیزیۆن و لە کەمپەکانی زانکۆ لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]] و [[ئەورووپا]] پێشکەش دەکرد و بە فراوانی لەسەر پرسەکانی سیاسەتی دەرەوە دەینووسی. ئەزموونێکی زۆری ھەبوو لە ڕێنماییکردنی میدیاکان لە ڕۆژانی سەرەتای [[شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران|شۆڕشی ئێران]]دا. لە تەممووزی ١٩٨٠ تا ئەیلوولی ١٩٨٩، سەرۆکی [[ئاژانسی ھەواڵی کۆماری ئیسلامی]] بوو. لە ١٨ی ئەیلوولی ١٩٨٠، [[جەنگی ئێران و عێراق]] ھەڵگیرسا، و خەرازی وەک ئەندامی [[ئەنجومەنی باڵای بەرگریی ئێران]] کاری کرد و سەرۆکایەتی بارەگای زانیارییەکانی جەنگی دەکرد. وەک وتەبێژێکی سەربازی بۆ زۆربەی ماوەی جەنگەکە (لە ئەیلوولی ١٩٨٠ تا ئەیلوولی ١٩٨٨) کاری کرد.<ref name=buchta/> لە چەند مانگی یەکەمی دوای شۆڕشی ئێراندا، خەرازی وەک جێگری سەرۆکی [[دەستەی پەخشی کۆماری ئیسلامیی ئێران|تەلەڤیزیۆنی نیشتمانیی ئێران]] (لە ئازار تا ئابی ١٩٧٩) بۆ دەوڵەتە ئیسلامییە نوێیەکە کاری کرد. پاشان وەک جێگری وەزیری کاروباری سیاسی لە وەزارەتی کاروباری دەرەوە (لە ئابی ١٩٧٩ تا ئازاری ١٩٨٠) و وەک بەڕێوەبەری گشتیی ناوەندی گەشەپێدانی فیکریی منداڵان و مێردمنداڵان (لە ئابی ١٩٧٩ تا تەممووزی ١٩٨١) کاری کرد. پێشتر، لە ساڵی ١٩٨٩ تا ١٩٩٧ نوێنەرایەتی ئێرانی لە [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] کرد.<ref name=buchta/> لە ساڵی ٢٠٠٦دا، [[ڕێبەری باڵای ئێران|ڕێبەری باڵا]]ی ئێران، عەلی خامنەیی، ئەنجومەنی ڕێنوێنی پەیوەندییەکانی دەرەوەی دامەزراند و خەرازی وەک سەرۆک دەستنیشان کرد.<ref>{{Cite web |title=Deep Dive: Will Iran's new president pursue dialogue with the west? |url=https://amwaj.media/article/deep-dive-will-iran-s-new-president-pursue-dialogue-with-the-west |access-date=2025-03-11 |website=Amwaj.media |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Power Struggle in Iran – Part III: Iran Establishes New Foreign Relations Steering Council |url=https://www.memri.org/reports/power-struggle-iran-%E2%80%93-part-iii-iran-establishes-new-foreign-relations-steering-council |access-date=2025-03-11 |website=MEMRI |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-08-12 |title=Araghchi: Iran's new FM pick who calls Nasrallah a 'role model' |url=https://www.iranintl.com/en/202408114103 |access-date=2025-03-11 |website=www.iranintl.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-05-27 |title=An Alleged Letter To Bush In 2003 Reignites Controversy In Iran |url=https://en.radiofarda.com/a/an-alleged-letter-to-bush-in-2003-reignites-controversy-in-iran/30636870.html |access-date=2025-03-11 |website=Radio Free Europe / Radio Liberty |language=en}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا، خەرازی بەھۆی تانەدان لە ناسنامەی [[عەرەب|عەرەبیی]] [[بەحرەین]] ئیدانە کرا، ئەو لێدوانانەی کە لەلایەن ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەرانی بەحرەین و لیژنەی کاروباری دەرەوە بە بێڕێزی دادەنران، و ڕایان گەیاند کە قسەکانی پێشێلکردنی یاسا نێونەتەوەیییەکانەوە.<ref>{{Cite web |date=2024-10-21 |title=Bahrain MPs condemn Iran's questioning of Manama's Arab identity |url=https://www.middleeastmonitor.com/20241021-bahrain-mps-condemn-irans-questioning-of-manamas-arab-identity/ |access-date=2025-03-11 |website=Middle East Monitor}}</ref> لە ئایاری ٢٠٢٣، خەرازی وتارخوێنی دەسپێکی کۆنفرانسێکی [[گفتووگۆ|گفتووگۆی]] ئێرانی-عەرەبی بوو لە [[دەوحە]]، [[قەتەر]].<ref>{{Cite web |date=2023-05-27 |title=Advisor To Khamenei In Qatar To Attend Iran-Arab Dialog Conference |url=https://www.iranintl.com/en/202305273329 |access-date=2025-03-11 |website=www.iranintl.com |language=en}}</ref> == ژیانی کەسی == خەرازی خێزاندار بوو و دوو منداڵی ھەبوو. لە نیسانی ٢٠٢٦دا، ھاوسەرەکەی لە ھەمان ئەو ھێرشە ئاسمانییەدا کوژرا کە بووە ھۆی برینداربوونی کوشندەی خۆی. برازاکەی، سادق خەرازی، [[ئێران|باڵیۆزی ئێران]]ە لە پاریس و ڕۆڵێکی سەرەکی ھەبوو لە پەرەپێدانی ئەوەی پێی دەوترێت نەخشەڕێگا یان «[[یاداشتی سویسرا|یاداشتی سویسری]]».<ref>{{Cite web |date=2007-11-18 |title=Knut Mellenthin: Übersetzung des Memorandums des Schweizer Botschafters in Teheran (20.2.2007) |url=http://www.knutmellenthin.de/artikel/archiv/us-politik-neokonservative/uebersetzung-des-memorandums-des-schweizer-botschafters-in-teheran-2022007.html |access-date=2024-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071118141119/http://www.knutmellenthin.de/artikel/archiv/us-politik-neokonservative/uebersetzung-des-memorandums-des-schweizer-botschafters-in-teheran-2022007.html |archive-date=18 November 2007 }}</ref> == تیرۆرکردن == لە ١ی نیسانی ٢٠٢٦دا، دەزگای [[نوورنیووز]]ی ئێرانی ڕای گەیاند کە خەرازی بە سەختی بریندار بووە و ھاوسەرەکەی لە ھێرشێکی ئاسمانیی ئامانجداردا لەلایەن ئەمریکا و [[ئیسرائیل]]ەوە کە ماڵەکەی لە [[تاران]] لە کاتی [[جەنگی ٢٠٢٦ی ئێران]]دا پێکابوو، کوژراوە.<ref>{{Cite web |date=2026-04-01 |title=Former Iran FM ‘seriously injured,’ wife killed in Tehran strike |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/04/01/former-iran-fm-seriously-injured-wife-killed-in-tehran-strike |access-date=2026-04-01 |website=[[Al Arabiya English]] |language=en}}</ref> لە ٩ی نیساندا، میدیاکانی ئێران ڕایان گەیاند کە لە تەمەنی ٨١ ساڵیدا بەھۆی برینەکانییەوە کۆچی دوایی کردووە.<ref>{{Cite news |agency=Reuters |date=2026-04-09 |title=Reports in Iran: Former Foreign Minister Kharrazi dies from wounds, week and a half after his home was attacked |url=https://www.ynetnews.com/article/62ohmrssa |access-date=2026-04-09 |work=Ynetglobal |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Eavis |first=Peter |last2=Goldbaum |first2=Christina |last3=Bearak |first3=Max |last4=Boxerman |first4=Aaron |date=2026-04-09 |title=Iran War Live Updates: Israel Agrees to Talks With Lebanon, Where Its Strikes Imperil Cease-Fire |url=https://www.nytimes.com/live/2026/04/09/world/iran-ceasefire-trump-lebanon |access-date=2026-04-10 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> ==سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Kamal Kharazi}} {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|ئێران|سیاسەت}} [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی تاران]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٤]] sq83zq1u8c86nz1hgb5o8vcjrssbgy1 1574772 1574738 2026-04-11T20:01:08Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1574772 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[سەید]] | name = کەمال خەرازی | honorific_suffix = | native_name = {{فارسی|کمال خرازی}} | native_name_lang = fa | image = Kamal Kharazi 2025.jpg | caption = خەرازی لە ٢٠٢٥ | birth_name = عەلی نەقی خەرازی | birth_date = {{birth date|١٩٤٤|١٢|٠١|df=y}} | birth_place = [[تاران]]، [[ئێران]] | death_date = {{death date and age|2026|04|09|1944|12|01|df=y}} | death_place = تاران، ئێران | death_cause = تیرۆرکردن بە ھێرشی ئاسمانی | office = ئەندامی [[ئەنجومەنی دیاریکردنی بەرژەوەندییەکانی ڕژێم]] | term_start = ٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ | term_end = ٩ی نیسانی ٢٠٢٦ | appointer = [[عەلی خامنەیی]] | 1blankname = سەرۆک | 1namedata = [[سادق لاریجانی]] | office1 = [[وەزارەتی کاروباری دەرەوە (ئێران)|وەزیری کاروباری دەرەوەی ئێران]] | term_start1 = ٢٠ی ئابی ١٩٩٧ | term_end1 = ٢٤ی ئابی ٢٠٠٥ | president1 = [[محەممەد خاتەمی]] | predecessor1 = [[عەلی ئەکبەر ویلایەتی]] | successor1 = [[مەنووچەھر موتەکی]] | office2 = [[باڵیۆزی ئێران لە نەتەوە یەکگرتووەکان]] | president2 = [[ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی]] | term_start2 = ١٢ی نیسانی ١٩٨٩ | term_end2 = ٣٠ی ئابی ١٩٩٧ | predecessor2 = [[محەممەد جەعفەر مەحەلاتی]] | successor2 = [[محەممەد ھادی نەژاد حوسێنیان]] | party = | children = | alma_mater = [[زانکۆی تاران]]<br/>[[زانکۆی ھیووستن]] }} [[سەید]] '''کەمال خەرازی''' ({{langx|fa|کمال خرازی}}، ١ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٤ – ٩ی نیسانی ٢٠٢٦) [[سیاسەتوان]] و [[دیپلۆماتکار]]ێکی [[بزووتنەوەی چاکسازیی ئێران|ڕیفۆرمخوازی]] ئێرانی بوو کە وەک [[وەزارەتی کاروباری دەرەوە (ئێران)|وەزیری کاروباری دەرەوەی]] ئێران لە ٢٠ی ئابی ١٩٩٧ تا ٢٤ی ئابی ٢٠٠٥ کاری کردووە.<ref>{{cite news|title=Iranian Envoy in Iraq for Talks, as Rebels Battle U.S. Gunships |url=https://www.nytimes.com/2005/05/17/international/middleeast/17cnd-iraq.html|access-date=17 January 2011|newspaper=[[The New York Times]]|date=17 May 2005|author=John F. Burns|author2=Terence Neilan}}</ref> دوابەدوای [[ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ئێران (٢٠٠٥)|ھەڵبژاردنەکەی]] [[مەحموود ئەحمەدینەژاد]]، [[مەنووچەھر موتەکی]] وەک وەزیری دەرەوە شوێنی خەرازی گرتەوە. دواتر وەک ڕاوێژکاری ڕێبەری باڵا [[ئایەتوڵڵا]] [[عەلی خامنەیی]] کاری کردووە، ئەندامی [[ئەنجومەنی دیاریکردنی بەرژەوەندییەکانی ڕژێم]] بووە، سەرۆکایەتی ئەنجومەنی ستراتیژیی پەیوەندییەکانی دەرەوەی کردووە، و لە ساڵی ٢٠١٦دا [[پەیمانگای تووێژینەوەی زانستە ناسینەوەیییەکان]]ی ھاوکار بووە لە دامەزراندنی.<ref>{{Cite news |title=Iran to change nuclear doctrine if existence threatened, adviser to supreme leader says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-change-nuclear-doctrine-if-existence-threatened-adviser-supreme-leader-says-2024-05-09/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20241010124334/https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-change-nuclear-doctrine-if-existence-threatened-adviser-supreme-leader-says-2024-05-09/ |archive-date=10 October 2024 |access-date=2025-03-05 |work=Reuters |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Deep Dive: Will Iran's new president pursue dialogue with the west? |url=https://amwaj.media/article/deep-dive-will-iran-s-new-president-pursue-dialogue-with-the-west |access-date=2025-03-05 |website=Amwaj.media}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-08-12 |title=Araghchi: Iran's new FM pick who calls Nasrallah a 'role model' |url=https://www.iranintl.com/en/202408114103 |access-date=2025-03-05 |website=www.iranintl.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Welcome Note – ICSS |url=https://icss.ac.ir/en/about-us/ |access-date=2025-06-12}}</ref> لە ٩ی نیسانی ٢٠٢٦ بەھۆی ئەو برینانەی لە ھێرشێکی ئاسمانی لە کاتی [[شەڕی ئێران ٢٠٢٦|جەنگی ٢٠٢٦ی ئێران]]دا بەریکەوت، کۆچی دوایی کرد. == ژیانی پێشوەختە و پەروەردە == خەرازی لە ساڵی ١٩٤٤ لە [[تاران]] لەدایکبووە.<ref name=buchta>{{cite book|last=Buchta|first=Wilfried|title=Who rules Iran?|year=2000|publisher=The Washington Institute and The Konrad Adenauer Stiftung|pages=19|url=http://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/WhoRulesIran.pdf|archive-date=24 March 2019|access-date=11 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20190324173725/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/WhoRulesIran.pdf|url-status=dead}}</ref> بڕوانامەی [[بەکالۆریۆسی ھونەر|بەکالۆریۆس]] لە [[خوێندنی عەرەبی]] و دواتریش [[ماستەر لە پەروەردە]] لە [[زانکۆی تاران]] بەدەستھێنا. لە نێوان ساڵانی ١٩٧٥–٧٦، [[مامۆستای یاریدەدەر]] بووە لە [[زانکۆی ھیووستن]]، کە بڕوانامەی [[دکتۆرا]] لە [[دەروونناسیی پیشەسازی]] پێبەخشی.<ref>[https://rtis.ut.ac.ir/cv/kharrazi Kamal Kharrazi (CV)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150404175051/https://rtis.ut.ac.ir/cv/kharrazi |date=4 April 2015 }} in his homepage at the University of Tehran (In Farsi)</ref> == کارەکان == خەرازی لە ساڵی ١٩٨٣ەوە مامۆستای بەڕێوەبردن و دەروونناسیی پەروەردەیی بوو لە زانکۆی تاران. خەرازی ئەندامێکی دامەزرێنەری [[پەیمانگای تووێژینەوەی ئیسلامی]] بوو لە [[لەندەن]]. چەندین پۆستی حوکمی، دیپلۆماسی و ئەکادیمی ھەبوو و سەرۆکایەتی شاندە ئێرانییەکانی کرد لە چەندین کۆنفرانسی نێونەتەوەییدا، لە ھەموویان گرنگتر لە [[لووتکەی زەوی]] کە لە ساڵی ١٩٩٢ لە [[ڕیۆ دی ژانێرۆ]] بەڕێوەچوو. بۆ چەند ساڵێک خەرازی ھەڵوێستی فەرمی ئێرانی لە تەلەڤیزیۆن و لە کەمپەکانی زانکۆ لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]] و [[ئەورووپا]] پێشکەش دەکرد و بە فراوانی لەسەر پرسەکانی سیاسەتی دەرەوە دەینووسی. ئەزموونێکی زۆری ھەبوو لە ڕێنماییکردنی میدیاکان لە ڕۆژانی سەرەتای [[شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران|شۆڕشی ئێران]]دا. لە تەممووزی ١٩٨٠ تا ئەیلوولی ١٩٨٩، سەرۆکی [[ئاژانسی ھەواڵی کۆماری ئیسلامی]] بوو. لە ١٨ی ئەیلوولی ١٩٨٠، [[جەنگی ئێران و عێراق]] ھەڵگیرسا، و خەرازی وەک ئەندامی [[ئەنجومەنی باڵای بەرگریی ئێران]] کاری کرد و سەرۆکایەتی بارەگای زانیارییەکانی جەنگی دەکرد. وەک وتەبێژێکی سەربازی بۆ زۆربەی ماوەی جەنگەکە (لە ئەیلوولی ١٩٨٠ تا ئەیلوولی ١٩٨٨) کاری کرد.<ref name=buchta/> لە چەند مانگی یەکەمی دوای شۆڕشی ئێراندا، خەرازی وەک جێگری سەرۆکی [[دەستەی پەخشی کۆماری ئیسلامیی ئێران|تەلەڤیزیۆنی نیشتمانیی ئێران]] (لە ئازار تا ئابی ١٩٧٩) بۆ دەوڵەتە ئیسلامییە نوێیەکە کاری کرد. پاشان وەک جێگری وەزیری کاروباری سیاسی لە وەزارەتی کاروباری دەرەوە (لە ئابی ١٩٧٩ تا ئازاری ١٩٨٠) و وەک بەڕێوەبەری گشتیی ناوەندی گەشەپێدانی فیکریی منداڵان و مێردمنداڵان (لە ئابی ١٩٧٩ تا تەممووزی ١٩٨١) کاری کرد. پێشتر، لە ساڵی ١٩٨٩ تا ١٩٩٧ نوێنەرایەتی ئێرانی لە [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] کرد.<ref name=buchta/> لە ساڵی ٢٠٠٦دا، [[ڕێبەری باڵای ئێران|ڕێبەری باڵا]]ی ئێران، عەلی خامنەیی، ئەنجومەنی ڕێنوێنی پەیوەندییەکانی دەرەوەی دامەزراند و خەرازی وەک سەرۆک دەستنیشان کرد.<ref>{{Cite web |title=Deep Dive: Will Iran's new president pursue dialogue with the west? |url=https://amwaj.media/article/deep-dive-will-iran-s-new-president-pursue-dialogue-with-the-west |access-date=2025-03-11 |website=Amwaj.media |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Power Struggle in Iran – Part III: Iran Establishes New Foreign Relations Steering Council |url=https://www.memri.org/reports/power-struggle-iran-%E2%80%93-part-iii-iran-establishes-new-foreign-relations-steering-council |access-date=2025-03-11 |website=MEMRI |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-08-12 |title=Araghchi: Iran's new FM pick who calls Nasrallah a 'role model' |url=https://www.iranintl.com/en/202408114103 |access-date=2025-03-11 |website=www.iranintl.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-05-27 |title=An Alleged Letter To Bush In 2003 Reignites Controversy In Iran |url=https://en.radiofarda.com/a/an-alleged-letter-to-bush-in-2003-reignites-controversy-in-iran/30636870.html |access-date=2025-03-11 |website=Radio Free Europe / Radio Liberty |language=en}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا، خەرازی بەھۆی تانەدان لە ناسنامەی [[عەرەب|عەرەبیی]] [[بەحرەین]] ئیدانە کرا، ئەو لێدوانانەی کە لەلایەن ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەرانی بەحرەین و لیژنەی کاروباری دەرەوە بە بێڕێزی دادەنران، و ڕایان گەیاند کە قسەکانی پێشێلکردنی یاسا نێونەتەوەیییەکانەوە.<ref>{{Cite web |date=2024-10-21 |title=Bahrain MPs condemn Iran's questioning of Manama's Arab identity |url=https://www.middleeastmonitor.com/20241021-bahrain-mps-condemn-irans-questioning-of-manamas-arab-identity/ |access-date=2025-03-11 |website=Middle East Monitor}}</ref> لە ئایاری ٢٠٢٣، خەرازی وتارخوێنی دەسپێکی کۆنفرانسێکی [[گفتووگۆ|گفتووگۆی]] ئێرانی-عەرەبی بوو لە [[دەوحە]]، [[قەتەر]].<ref>{{Cite web |date=2023-05-27 |title=Advisor To Khamenei In Qatar To Attend Iran-Arab Dialog Conference |url=https://www.iranintl.com/en/202305273329 |access-date=2025-03-11 |website=www.iranintl.com |language=en}}</ref> == ژیانی کەسی == خەرازی خێزاندار بوو و دوو منداڵی ھەبوو. لە نیسانی ٢٠٢٦دا، ھاوسەرەکەی لە ھەمان ئەو ھێرشە ئاسمانییەدا کوژرا کە بووە ھۆی برینداربوونی کوشندەی خۆی. برازاکەی، سادق خەرازی، [[ئێران|باڵیۆزی ئێران]]ە لە پاریس و ڕۆڵێکی سەرەکی ھەبوو لە پەرەپێدانی ئەوەی پێی دەوترێت نەخشەڕێگا یان «[[یاداشتی سویسرا|یاداشتی سویسری]]».<ref>{{Cite web |date=2007-11-18 |title=Knut Mellenthin: Übersetzung des Memorandums des Schweizer Botschafters in Teheran (20.2.2007) |url=http://www.knutmellenthin.de/artikel/archiv/us-politik-neokonservative/uebersetzung-des-memorandums-des-schweizer-botschafters-in-teheran-2022007.html |access-date=2024-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071118141119/http://www.knutmellenthin.de/artikel/archiv/us-politik-neokonservative/uebersetzung-des-memorandums-des-schweizer-botschafters-in-teheran-2022007.html |archive-date=18 November 2007 }}</ref> == تیرۆرکردن == لە ١ی نیسانی ٢٠٢٦دا، دەزگای [[نوورنیووز]]ی ئێرانی ڕای گەیاند کە خەرازی بە سەختی بریندار بووە و ھاوسەرەکەی لە ھێرشێکی ئاسمانیی ئامانجداردا لەلایەن ئەمریکا و [[ئیسرائیل]]ەوە کە ماڵەکەی لە [[تاران]] لە کاتی [[جەنگی ٢٠٢٦ی ئێران]]دا پێکابوو، کوژراوە.<ref>{{Cite web |date=2026-04-01 |title=Former Iran FM ‘seriously injured,’ wife killed in Tehran strike |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/04/01/former-iran-fm-seriously-injured-wife-killed-in-tehran-strike |access-date=2026-04-01 |website=[[Al Arabiya English]] |language=en}}</ref> لە ٩ی نیساندا، میدیاکانی ئێران ڕایان گەیاند کە لە تەمەنی ٨١ ساڵیدا بەھۆی برینەکانییەوە کۆچی دوایی کردووە.<ref>{{Cite news |agency=Reuters |date=2026-04-09 |title=Reports in Iran: Former Foreign Minister Kharrazi dies from wounds, week and a half after his home was attacked |url=https://www.ynetnews.com/article/62ohmrssa |access-date=2026-04-09 |work=Ynetglobal |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Eavis |first=Peter |last2=Goldbaum |first2=Christina |last3=Bearak |first3=Max |last4=Boxerman |first4=Aaron |date=2026-04-09 |title=Iran War Live Updates: Israel Agrees to Talks With Lebanon, Where Its Strikes Imperil Cease-Fire |url=https://www.nytimes.com/live/2026/04/09/world/iran-ceasefire-trump-lebanon |access-date=2026-04-10 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> ==سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Kamal Kharazi}} {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|ئێران|سیاسەت}} [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی تاران]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٤]] rpzgn3jg6txmrjnly5su4ihx4gti68f 0 294421 1574683 2026-04-11T13:36:37Z 1silent scientist 51740 دروستکردنی ڕەوانەکەر بۆ [[شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران]] (ئامرازی دروستکەری ڕەوانەکەر) 1574683 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران]] qv5ykyl1iig4o6zn5i26ssl8qctmdc5 0 294422 1574685 2026-04-11T13:37:36Z 1silent scientist 51740 1silent scientist پەڕەی [[ماوەی ھێلینیستی]]ی گواستەوە بۆ [[سەردەمی ھێلینیستی]]: ناوی شیاوتر 1574685 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[سەردەمی ھێلینیستی]] 2ip35g6v61olyiugvjjvi3zbfn1ktdf 0 294423 1574686 2026-04-11T13:39:10Z 1silent scientist 51740 دروستکردنی ڕەوانەکەر بۆ [[سەردەمی دێرین]] (ئامرازی دروستکەری ڕەوانەکەر) 1574686 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[سەردەمی دێرین]] mo228d8395p8h8pac5dnvy3pt77kfl3 0 294424 1574689 2026-04-11T14:26:59Z 1silent scientist 51740 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1348110457|Mohammad Bagher Zolghadr]]» 1574689 wikitext text/x-wiki .... [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی تاران]] [[پۆل:ساڵی لەدایکبوونی ون (بۆ زیندووان)]] [[پۆل:زیندووان]] ci3fqb1p1mn7kspavcaegrnb6jx2bdv 1574690 1574689 2026-04-11T14:30:15Z 1silent scientist 51740 1574690 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[سەردار (سوپای پاسداران)|سەردار]] | name = محەممەدباقر زولقەدر | native_name = {{فارسی|محمدباقر ذوالقدر}} | native_name_lang = fa | image = Mohammad Bagher Zolghadr 2017.jpg | caption = زولقەدر لە ساڵی ٢٠١٧ | birth_date = {{circa}} {{birth based on age as of date|٥٠|٢٠٠٥|١٢|٠١}}<ref>{{citation|url=http://www.arabnews.com/node/276740|title=Revolutionary Guardsman Wins Top Iran Security Post|work=Agence France Presse|via=Arab News|date=1 December 2005|accessdate=1 March 2017}}</ref> | birth_place = [[فەسا]]، [[ئێران]] | allegiance = [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] | rank = [[سەرتیپ]] | commands = [[دەستەی ھاوبەشی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|دەستەی ھاوبەش]] | service_years = ١٩٧٩–٢٠١٠ | battles = [[جەنگی ئێران و عێراق]]<br />[[جەنگی ٢٠٢٦ی ئێران]] | relations = [[کازم غەریب‌ئابادی]] (زاوا) | office = [[سکرتێری ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی]] | term_start = ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٦ | predecessor = [[عەلی لاریجانی]] | appointer = [[مەسعوود پزیشکیان]] | office1 = ئەندامی [[ئەنجومەنی دیاریکردنی بەرژەوەندییەکانی ڕژێم]] | term_start1 = ٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ | appointer1 = [[عەلی خامنەیی]] | 1blankname1 = سەرۆک | 1namedata1 = [[سادق لاریجانی]] | office2 = سکرتێری [[ئەنجومەنی دیاریکردنی بەرژەوەندییەکانی ڕژێم]] | term_start2 = ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢١ | predecessor2 = [[موحسین ڕەزایی]] | appointer2 = سادق لاریجانی | 1blankname2 = سەرۆک | 1namedata2 = سادق لاریجانی | alma_mater = [[زانکۆی تاران]] ([[بەکالۆریۆس لە ئابووری|BEc]]) }} '''محەممەدباقر زولقەدر''' ({{langx|fa|محمدباقر ذوالقدر}}) ئەفسەرێکی سەربازی پێشووی [[ئێران]]ییە کە لە ئازاری ٢٠٢٦ەوە وەک [[سکرتێری ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی]] کار دەکات. ئەو ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٢١ەوە وەک سکرتێری [[ئەنجومەنی دیاریکردنی بەرژەوەندییەکانی ڕژێم]] کار دەکات. ئەو پێشتر جێگری کاروباری ستراتیژی، کۆمەڵایەتی-ئاسایشی و ڕێگری لە تاوان بووە لە [[کۆئەندامی دادوەریی ئێران]].<ref name="AA"/> ئەو ھەروەھا [[وەزارەتی ناوخۆ (ئێران)|جێگری وەزیری ناوخۆ بۆ کاروباری ئاسایش]] بووە لە سەردەمی [[مەحموود ئەحمەدینەژاد]]،<ref name="pasd" /> و یارمەتی ئەحمەدینەژادی دا بۆ گەیشتن بە دەسەڵات بە «پلانێکی فرەچین».<ref name=":1">{{Cite news |last=Torbati |first=Yeganeh |date=2026-03-24 |title=Iran’s New Security Chief Is a Hard-Line Former Guards Commander |url=https://www.nytimes.com/2026/03/24/world/middleeast/iran-security-chief-larijani-zolghadr.html |access-date=2026-03-25 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> لە ئازاری ٢٠٢٦، وەک سکرتێری [[ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی]] دەستنیشانکرا، وەک جێنشینی [[عەلی لاریجانی]].<ref>{{cite news |title=Iran names hardline ex-Revolutionary Guards commander to replace slain security chief |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/mohammad-baqer-zolqadr-appointed-secretary-irans-top-security-body-presidential-2026-03-24/ |work=Reuters |date=24 March 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Zolghadr appointed Iran's security chief |url=https://en.mehrnews.com/news/242894/Zolghadr-appointed-Iran-s-security-chief |work=Mehr News Agency |date=24 March 2026}}</ref> پێش شۆڕشی ١٩٧٩، زولقەدر چالاک بووە لە ئەنجامدانی ھێرش دژی ڕژێمی پاشایەتی. ئەو بە ڕوانگە توندڕەوەکانی ناسراوە، و لە ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٦ ڕای گەیاند کە پێویستە سوپای پاسداران کۆنترۆڵی زیاتری بەسەر وڵاتدا ھەبێت.<ref name=":1" /> ''[[زە ئیکۆنۆمیست]]'' ئەو وەک «[[ئاپاراتچیک]]ێکی سوپای پاسداران» وەسف کردووە.<ref>{{Cite news |title=The Revolutionary Guards are taking over Iran |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2026/03/25/the-revolutionary-guards-are-taking-over-iran |access-date=2026-03-26 |work=The Economist |issn=0013-0613}}</ref> == ژیانی پێشینە و خوێندن == محەممەدباقر زولقەدر لە ساڵی ١٩٥٤ لە [[فەسا]]، نزیک [[شیراز]]، [[ئێران]] لەدایکبووە. ئەو خوێندنی باڵای لە [[زانکۆی تاران]] تەواو کردووە، کە تێیدا بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە [[ئابووری]] لە کۆلێژی ئابووری پێش [[شۆڕشی ئێران|شۆڕشی ئیسلامیی ١٩٧٩]] بەدەستھێناوە. پێش شۆڕش، پەیوەندی بە گرووپی گەریلای «مەنسوورون»ەوە ھەبووە، ڕێکخراوێکی چەکداری [[ئیسلامەتی|ئیسلامی]] کە لەو کاتەدا چالاک بوو. ھەندێک سەرچاوە ئیدیعای ئەوە دەکەن کە لە ساڵی ١٩٧٨ ئەو لەگەڵ [[موحسین ڕەزایی]] تێوەگلاوە لە کوشتنی ئەندازیارێکی ئەمریکی و بەڕێوەبەرێکی کۆمپانیای نەوت.<ref name=":0">{{Cite web |last=Khansari |first=Mohammad Sadat |date=2021-09-23 |title=Who Is Mohammad Bagher Zolghadr, Iran’s New Secretary of the Expediency Council? |url=https://www.ncr-iran.org/en/news/terrorism-a-fundamentalism/who-is-mohammad-bagher-zolghadr-irans-new-secretary-of-the-expediency-council/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260324111227/https://www.ncr-iran.org/en/news/terrorism-a-fundamentalism/who-is-mohammad-bagher-zolghadr-irans-new-secretary-of-the-expediency-council/ |archive-date=2026-03-24 |access-date= |website=NCRI |language=en-US}}</ref> == ژیانی سەربازی == لە سەرەتای ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا، زولقەدر ھاوسەرۆکی بەشی پەروەردەی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] بووە.<ref>{{citation|author=Saeed Aganji|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/02/iran-irgc-sepah-high-school.html|title=IRGC to reopen its own high schools|date=24 February 2015|accessdate=1 March 2017|work=Al-Monitor}}</ref> دواتر وەک فەرماندەی بارەگای شەڕی ناڕێکی سوپای پاسداران، ھەروەھا بارەگای ڕەمەزان کاری کردووە.<ref name="AA">{{cite web|url=http://www.aei.org/publication/generational-change-in-the-iranian-revolutionary-guards-corps-quds-force-brigadier-general-iraj-masjedi/|author=Ali Alfoneh|title=Generational change in the Iranian Revolutionary Guards Corps Quds Force: Brigadier General Iraj Masjedi|publisher=Middle Eastern Outlook|via=American Enterprise Institute|accessdate=11 June 2017|date=29 March 2012}}</ref> زولقەدر وەک جێگری فەرماندەی سوپای پاسداران کاری کردووە.<ref name=pasd>{{cite book|author1=Frederic Wehrey|author2=Jerrold D Green|author3=Brian Nichiporuk|author4=Alireza Nader |author5=Lydia Hansell|title=The Rise of the Pasdaran: Assessing the Domestic Roles of Iran's Islamic Revolutionary Guards Corps|url=http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA492568&Location=U|archive-url=https://web.archive.org/web/20130806114903/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA492568&Location=U|url-status=dead|archive-date=August 6, 2013|accessdate=5 August 2013|date=31 December 2008|publisher=Rand Corporation|isbn=978-0-8330-4680-2|page=104}}</ref> لە ساڵی ٢٠٠٧، زولقەدر وەک جێگری سەرۆکی [[دەستەی گشتیی ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|دەستەی گشتیی ھێزە چەکدارەکانی ئێران]] بۆ کاروباری پەیوەندیدار بە [[بەسیج]] دەستنیشانکرا.<ref>{{cite web|url=https://english.khamenei.ir/news/8/Leader-Appoints-Deputy-Chief-of-General-Staff-of-Iranian-Armed|title=Leader Appoints Deputy Chief of General Staff of Iranian Armed Forces for Basij-Related Affairs|publisher=Khamenei.ir|accessdate=11 June 2017|date=11 December 2007}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی تاران]] [[پۆل:ساڵی لەدایکبوونی ون (بۆ زیندووان)]] [[پۆل:زیندووان]] 2l8k293p63zqn6pjvy34uy1n2groeii 1574709 1574690 2026-04-11T16:02:28Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Mohammad Bagher Zolghadr}} 1574709 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[سەردار (سوپای پاسداران)|سەردار]] | name = محەممەدباقر زولقەدر | native_name = {{فارسی|محمدباقر ذوالقدر}} | native_name_lang = fa | image = Mohammad Bagher Zolghadr 2017.jpg | caption = زولقەدر لە ساڵی ٢٠١٧ | birth_date = {{circa}} {{birth based on age as of date|٥٠|٢٠٠٥|١٢|٠١}}<ref>{{citation|url=http://www.arabnews.com/node/276740|title=Revolutionary Guardsman Wins Top Iran Security Post|work=Agence France Presse|via=Arab News|date=1 December 2005|accessdate=1 March 2017}}</ref> | birth_place = [[فەسا]]، [[ئێران]] | allegiance = [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] | rank = [[سەرتیپ]] | commands = [[دەستەی ھاوبەشی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|دەستەی ھاوبەش]] | service_years = ١٩٧٩–٢٠١٠ | battles = [[جەنگی ئێران و عێراق]]<br />[[جەنگی ٢٠٢٦ی ئێران]] | relations = [[کازم غەریب‌ئابادی]] (زاوا) | office = [[سکرتێری ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی]] | term_start = ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٦ | predecessor = [[عەلی لاریجانی]] | appointer = [[مەسعوود پزیشکیان]] | office1 = ئەندامی [[ئەنجومەنی دیاریکردنی بەرژەوەندییەکانی ڕژێم]] | term_start1 = ٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ | appointer1 = [[عەلی خامنەیی]] | 1blankname1 = سەرۆک | 1namedata1 = [[سادق لاریجانی]] | office2 = سکرتێری [[ئەنجومەنی دیاریکردنی بەرژەوەندییەکانی ڕژێم]] | term_start2 = ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢١ | predecessor2 = [[موحسین ڕەزایی]] | appointer2 = سادق لاریجانی | 1blankname2 = سەرۆک | 1namedata2 = سادق لاریجانی | alma_mater = [[زانکۆی تاران]] ([[بەکالۆریۆس لە ئابووری|BEc]]) }} '''محەممەدباقر زولقەدر''' ({{langx|fa|محمدباقر ذوالقدر}}) ئەفسەرێکی سەربازی پێشووی [[ئێران]]ییە کە لە ئازاری ٢٠٢٦ەوە وەک [[سکرتێری ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی]] کار دەکات. ئەو ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٢١ەوە وەک سکرتێری [[ئەنجومەنی دیاریکردنی بەرژەوەندییەکانی ڕژێم]] کار دەکات. ئەو پێشتر جێگری کاروباری ستراتیژی، کۆمەڵایەتی-ئاسایشی و ڕێگری لە تاوان بووە لە [[کۆئەندامی دادوەریی ئێران]].<ref name="AA"/> ئەو ھەروەھا [[وەزارەتی ناوخۆ (ئێران)|جێگری وەزیری ناوخۆ بۆ کاروباری ئاسایش]] بووە لە سەردەمی [[مەحموود ئەحمەدینەژاد]]،<ref name="pasd" /> و یارمەتی ئەحمەدینەژادی دا بۆ گەیشتن بە دەسەڵات بە «پلانێکی فرەچین».<ref name=":1">{{Cite news |last=Torbati |first=Yeganeh |date=2026-03-24 |title=Iran’s New Security Chief Is a Hard-Line Former Guards Commander |url=https://www.nytimes.com/2026/03/24/world/middleeast/iran-security-chief-larijani-zolghadr.html |access-date=2026-03-25 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> لە ئازاری ٢٠٢٦، وەک سکرتێری [[ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی]] دەستنیشانکرا، وەک جێنشینی [[عەلی لاریجانی]].<ref>{{cite news |title=Iran names hardline ex-Revolutionary Guards commander to replace slain security chief |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/mohammad-baqer-zolqadr-appointed-secretary-irans-top-security-body-presidential-2026-03-24/ |work=Reuters |date=24 March 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Zolghadr appointed Iran's security chief |url=https://en.mehrnews.com/news/242894/Zolghadr-appointed-Iran-s-security-chief |work=Mehr News Agency |date=24 March 2026}}</ref> پێش شۆڕشی ١٩٧٩، زولقەدر چالاک بووە لە ئەنجامدانی ھێرش دژی ڕژێمی پاشایەتی. ئەو بە ڕوانگە توندڕەوەکانی ناسراوە، و لە ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٦ ڕای گەیاند کە پێویستە سوپای پاسداران کۆنترۆڵی زیاتری بەسەر وڵاتدا ھەبێت.<ref name=":1" /> ''[[زە ئیکۆنۆمیست]]'' ئەو وەک «[[ئاپاراتچیک]]ێکی سوپای پاسداران» وەسف کردووە.<ref>{{Cite news |title=The Revolutionary Guards are taking over Iran |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2026/03/25/the-revolutionary-guards-are-taking-over-iran |access-date=2026-03-26 |work=The Economist |issn=0013-0613}}</ref> == ژیانی پێشینە و خوێندن == محەممەدباقر زولقەدر لە ساڵی ١٩٥٤ لە [[فەسا]]، نزیک [[شیراز]]، [[ئێران]] لەدایکبووە. ئەو خوێندنی باڵای لە [[زانکۆی تاران]] تەواو کردووە، کە تێیدا بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە [[ئابووری]] لە کۆلێژی ئابووری پێش [[شۆڕشی ئێران|شۆڕشی ئیسلامیی ١٩٧٩]] بەدەستھێناوە. پێش شۆڕش، پەیوەندی بە گرووپی گەریلای «مەنسوورون»ەوە ھەبووە، ڕێکخراوێکی چەکداری [[ئیسلامەتی|ئیسلامی]] کە لەو کاتەدا چالاک بوو. ھەندێک سەرچاوە ئیدیعای ئەوە دەکەن کە لە ساڵی ١٩٧٨ ئەو لەگەڵ [[موحسین ڕەزایی]] تێوەگلاوە لە کوشتنی ئەندازیارێکی ئەمریکی و بەڕێوەبەرێکی کۆمپانیای نەوت.<ref name=":0">{{Cite web |last=Khansari |first=Mohammad Sadat |date=2021-09-23 |title=Who Is Mohammad Bagher Zolghadr, Iran’s New Secretary of the Expediency Council? |url=https://www.ncr-iran.org/en/news/terrorism-a-fundamentalism/who-is-mohammad-bagher-zolghadr-irans-new-secretary-of-the-expediency-council/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260324111227/https://www.ncr-iran.org/en/news/terrorism-a-fundamentalism/who-is-mohammad-bagher-zolghadr-irans-new-secretary-of-the-expediency-council/ |archive-date=2026-03-24 |access-date= |website=NCRI |language=en-US}}</ref> == ژیانی سەربازی == لە سەرەتای ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا، زولقەدر ھاوسەرۆکی بەشی پەروەردەی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] بووە.<ref>{{citation|author=Saeed Aganji|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/02/iran-irgc-sepah-high-school.html|title=IRGC to reopen its own high schools|date=24 February 2015|accessdate=1 March 2017|work=Al-Monitor}}</ref> دواتر وەک فەرماندەی بارەگای شەڕی ناڕێکی سوپای پاسداران، ھەروەھا بارەگای ڕەمەزان کاری کردووە.<ref name="AA">{{cite web|url=http://www.aei.org/publication/generational-change-in-the-iranian-revolutionary-guards-corps-quds-force-brigadier-general-iraj-masjedi/|author=Ali Alfoneh|title=Generational change in the Iranian Revolutionary Guards Corps Quds Force: Brigadier General Iraj Masjedi|publisher=Middle Eastern Outlook|via=American Enterprise Institute|accessdate=11 June 2017|date=29 March 2012}}</ref> زولقەدر وەک جێگری فەرماندەی سوپای پاسداران کاری کردووە.<ref name=pasd>{{cite book|author1=Frederic Wehrey|author2=Jerrold D Green|author3=Brian Nichiporuk|author4=Alireza Nader |author5=Lydia Hansell|title=The Rise of the Pasdaran: Assessing the Domestic Roles of Iran's Islamic Revolutionary Guards Corps|url=http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA492568&Location=U|archive-url=https://web.archive.org/web/20130806114903/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA492568&Location=U|url-status=dead|archive-date=August 6, 2013|accessdate=5 August 2013|date=31 December 2008|publisher=Rand Corporation|isbn=978-0-8330-4680-2|page=104}}</ref> لە ساڵی ٢٠٠٧، زولقەدر وەک جێگری سەرۆکی [[دەستەی گشتیی ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|دەستەی گشتیی ھێزە چەکدارەکانی ئێران]] بۆ کاروباری پەیوەندیدار بە [[بەسیج]] دەستنیشانکرا.<ref>{{cite web|url=https://english.khamenei.ir/news/8/Leader-Appoints-Deputy-Chief-of-General-Staff-of-Iranian-Armed|title=Leader Appoints Deputy Chief of General Staff of Iranian Armed Forces for Basij-Related Affairs|publisher=Khamenei.ir|accessdate=11 June 2017|date=11 December 2007}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Mohammad Bagher Zolghadr}} [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی تاران]] [[پۆل:ساڵی لەدایکبوونی ون (بۆ زیندووان)]] [[پۆل:زیندووان]] nrgx5j2bdzbfj6p6lea71yzhwo8vc37 1574739 1574709 2026-04-11T17:02:07Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ئێران|ئێران]]، [[دەروازە:سیاسەت|سیاسەت]] و [[دەروازە:زانستی سیاسەت|زانستی سیاسەت]] 1574739 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[سەردار (سوپای پاسداران)|سەردار]] | name = محەممەدباقر زولقەدر | native_name = {{فارسی|محمدباقر ذوالقدر}} | native_name_lang = fa | image = Mohammad Bagher Zolghadr 2017.jpg | caption = زولقەدر لە ساڵی ٢٠١٧ | birth_date = {{circa}} {{birth based on age as of date|٥٠|٢٠٠٥|١٢|٠١}}<ref>{{citation|url=http://www.arabnews.com/node/276740|title=Revolutionary Guardsman Wins Top Iran Security Post|work=Agence France Presse|via=Arab News|date=1 December 2005|accessdate=1 March 2017}}</ref> | birth_place = [[فەسا]]، [[ئێران]] | allegiance = [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] | rank = [[سەرتیپ]] | commands = [[دەستەی ھاوبەشی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|دەستەی ھاوبەش]] | service_years = ١٩٧٩–٢٠١٠ | battles = [[جەنگی ئێران و عێراق]]<br />[[جەنگی ٢٠٢٦ی ئێران]] | relations = [[کازم غەریب‌ئابادی]] (زاوا) | office = [[سکرتێری ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی]] | term_start = ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٦ | predecessor = [[عەلی لاریجانی]] | appointer = [[مەسعوود پزیشکیان]] | office1 = ئەندامی [[ئەنجومەنی دیاریکردنی بەرژەوەندییەکانی ڕژێم]] | term_start1 = ٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ | appointer1 = [[عەلی خامنەیی]] | 1blankname1 = سەرۆک | 1namedata1 = [[سادق لاریجانی]] | office2 = سکرتێری [[ئەنجومەنی دیاریکردنی بەرژەوەندییەکانی ڕژێم]] | term_start2 = ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢١ | predecessor2 = [[موحسین ڕەزایی]] | appointer2 = سادق لاریجانی | 1blankname2 = سەرۆک | 1namedata2 = سادق لاریجانی | alma_mater = [[زانکۆی تاران]] ([[بەکالۆریۆس لە ئابووری|BEc]]) }} '''محەممەدباقر زولقەدر''' ({{langx|fa|محمدباقر ذوالقدر}}) ئەفسەرێکی سەربازی پێشووی [[ئێران]]ییە کە لە ئازاری ٢٠٢٦ەوە وەک [[سکرتێری ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی]] کار دەکات. ئەو ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٢١ەوە وەک سکرتێری [[ئەنجومەنی دیاریکردنی بەرژەوەندییەکانی ڕژێم]] کار دەکات. ئەو پێشتر جێگری کاروباری ستراتیژی، کۆمەڵایەتی-ئاسایشی و ڕێگری لە تاوان بووە لە [[کۆئەندامی دادوەریی ئێران]].<ref name="AA"/> ئەو ھەروەھا [[وەزارەتی ناوخۆ (ئێران)|جێگری وەزیری ناوخۆ بۆ کاروباری ئاسایش]] بووە لە سەردەمی [[مەحموود ئەحمەدینەژاد]]،<ref name="pasd" /> و یارمەتی ئەحمەدینەژادی دا بۆ گەیشتن بە دەسەڵات بە «پلانێکی فرەچین».<ref name=":1">{{Cite news |last=Torbati |first=Yeganeh |date=2026-03-24 |title=Iran’s New Security Chief Is a Hard-Line Former Guards Commander |url=https://www.nytimes.com/2026/03/24/world/middleeast/iran-security-chief-larijani-zolghadr.html |access-date=2026-03-25 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> لە ئازاری ٢٠٢٦، وەک سکرتێری [[ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی]] دەستنیشانکرا، وەک جێنشینی [[عەلی لاریجانی]].<ref>{{cite news |title=Iran names hardline ex-Revolutionary Guards commander to replace slain security chief |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/mohammad-baqer-zolqadr-appointed-secretary-irans-top-security-body-presidential-2026-03-24/ |work=Reuters |date=24 March 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Zolghadr appointed Iran's security chief |url=https://en.mehrnews.com/news/242894/Zolghadr-appointed-Iran-s-security-chief |work=Mehr News Agency |date=24 March 2026}}</ref> پێش شۆڕشی ١٩٧٩، زولقەدر چالاک بووە لە ئەنجامدانی ھێرش دژی ڕژێمی پاشایەتی. ئەو بە ڕوانگە توندڕەوەکانی ناسراوە، و لە ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٦ ڕای گەیاند کە پێویستە سوپای پاسداران کۆنترۆڵی زیاتری بەسەر وڵاتدا ھەبێت.<ref name=":1" /> ''[[زە ئیکۆنۆمیست]]'' ئەو وەک «[[ئاپاراتچیک]]ێکی سوپای پاسداران» وەسف کردووە.<ref>{{Cite news |title=The Revolutionary Guards are taking over Iran |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2026/03/25/the-revolutionary-guards-are-taking-over-iran |access-date=2026-03-26 |work=The Economist |issn=0013-0613}}</ref> == ژیانی پێشینە و خوێندن == محەممەدباقر زولقەدر لە ساڵی ١٩٥٤ لە [[فەسا]]، نزیک [[شیراز]]، [[ئێران]] لەدایکبووە. ئەو خوێندنی باڵای لە [[زانکۆی تاران]] تەواو کردووە، کە تێیدا بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە [[ئابووری]] لە کۆلێژی ئابووری پێش [[شۆڕشی ئێران|شۆڕشی ئیسلامیی ١٩٧٩]] بەدەستھێناوە. پێش شۆڕش، پەیوەندی بە گرووپی گەریلای «مەنسوورون»ەوە ھەبووە، ڕێکخراوێکی چەکداری [[ئیسلامەتی|ئیسلامی]] کە لەو کاتەدا چالاک بوو. ھەندێک سەرچاوە ئیدیعای ئەوە دەکەن کە لە ساڵی ١٩٧٨ ئەو لەگەڵ [[موحسین ڕەزایی]] تێوەگلاوە لە کوشتنی ئەندازیارێکی ئەمریکی و بەڕێوەبەرێکی کۆمپانیای نەوت.<ref name=":0">{{Cite web |last=Khansari |first=Mohammad Sadat |date=2021-09-23 |title=Who Is Mohammad Bagher Zolghadr, Iran’s New Secretary of the Expediency Council? |url=https://www.ncr-iran.org/en/news/terrorism-a-fundamentalism/who-is-mohammad-bagher-zolghadr-irans-new-secretary-of-the-expediency-council/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260324111227/https://www.ncr-iran.org/en/news/terrorism-a-fundamentalism/who-is-mohammad-bagher-zolghadr-irans-new-secretary-of-the-expediency-council/ |archive-date=2026-03-24 |access-date= |website=NCRI |language=en-US}}</ref> == ژیانی سەربازی == لە سەرەتای ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا، زولقەدر ھاوسەرۆکی بەشی پەروەردەی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] بووە.<ref>{{citation|author=Saeed Aganji|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/02/iran-irgc-sepah-high-school.html|title=IRGC to reopen its own high schools|date=24 February 2015|accessdate=1 March 2017|work=Al-Monitor}}</ref> دواتر وەک فەرماندەی بارەگای شەڕی ناڕێکی سوپای پاسداران، ھەروەھا بارەگای ڕەمەزان کاری کردووە.<ref name="AA">{{cite web|url=http://www.aei.org/publication/generational-change-in-the-iranian-revolutionary-guards-corps-quds-force-brigadier-general-iraj-masjedi/|author=Ali Alfoneh|title=Generational change in the Iranian Revolutionary Guards Corps Quds Force: Brigadier General Iraj Masjedi|publisher=Middle Eastern Outlook|via=American Enterprise Institute|accessdate=11 June 2017|date=29 March 2012}}</ref> زولقەدر وەک جێگری فەرماندەی سوپای پاسداران کاری کردووە.<ref name=pasd>{{cite book|author1=Frederic Wehrey|author2=Jerrold D Green|author3=Brian Nichiporuk|author4=Alireza Nader |author5=Lydia Hansell|title=The Rise of the Pasdaran: Assessing the Domestic Roles of Iran's Islamic Revolutionary Guards Corps|url=http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA492568&Location=U|archive-url=https://web.archive.org/web/20130806114903/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA492568&Location=U|url-status=dead|archive-date=August 6, 2013|accessdate=5 August 2013|date=31 December 2008|publisher=Rand Corporation|isbn=978-0-8330-4680-2|page=104}}</ref> لە ساڵی ٢٠٠٧، زولقەدر وەک جێگری سەرۆکی [[دەستەی گشتیی ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|دەستەی گشتیی ھێزە چەکدارەکانی ئێران]] بۆ کاروباری پەیوەندیدار بە [[بەسیج]] دەستنیشانکرا.<ref>{{cite web|url=https://english.khamenei.ir/news/8/Leader-Appoints-Deputy-Chief-of-General-Staff-of-Iranian-Armed|title=Leader Appoints Deputy Chief of General Staff of Iranian Armed Forces for Basij-Related Affairs|publisher=Khamenei.ir|accessdate=11 June 2017|date=11 December 2007}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Mohammad Bagher Zolghadr}} {{شریتی دەروازە|ئێران|سیاسەت|زانستی سیاسەت}} [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی تاران]] [[پۆل:ساڵی لەدایکبوونی ون (بۆ زیندووان)]] [[پۆل:زیندووان]] qqp793h1di6k5teed7zes59ob2ygv4k 1574743 1574739 2026-04-11T17:19:41Z 1silent scientist 51740 1574743 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[سەردار (سوپای پاسداران)|سەردار]] | name = محەممەدباقر زولقەدر | native_name = {{فارسی|محمدباقر ذوالقدر}} | native_name_lang = fa | image = Mohammad Bagher Zolghadr 2017.jpg | caption = زولقەدر لە ساڵی ٢٠١٧ | birth_date = {{circa}} {{birth based on age as of date|٥٠|٢٠٠٥|١٢|٠١}}<ref>{{citation|url=http://www.arabnews.com/node/276740|title=Revolutionary Guardsman Wins Top Iran Security Post|work=Agence France Presse|via=Arab News|date=1 December 2005|accessdate=1 March 2017}}</ref> | birth_place = [[فەسا]]، [[ئێران]] | allegiance = [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] | rank = [[سەرتیپ]] | commands = [[دەستەی ھاوبەشی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|دەستەی ھاوبەش]] | service_years = ١٩٧٩–٢٠١٠ | battles = [[جەنگی ئێران و عێراق]]<br />[[جەنگی ٢٠٢٦ی ئێران]] | relations = [[کازم غەریب‌ئابادی]] (زاوا) | office = [[سکرتێری ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی]] | term_start = ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٦ | predecessor = [[عەلی لاریجانی]] | appointer = [[مەسعوود پزیشکیان]] | office1 = ئەندامی [[ئەنجومەنی دیاریکردنی بەرژەوەندییەکانی ڕژێم]] | term_start1 = ٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ | appointer1 = [[عەلی خامنەیی]] | 1blankname1 = سەرۆک | 1namedata1 = [[سادق لاریجانی]] | office2 = سکرتێری [[ئەنجومەنی دیاریکردنی بەرژەوەندییەکانی ڕژێم]] | term_start2 = ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢١ | predecessor2 = [[موحسین ڕەزایی]] | appointer2 = سادق لاریجانی | 1blankname2 = سەرۆک | 1namedata2 = سادق لاریجانی | alma_mater = [[زانکۆی تاران]] ([[بەکالۆریۆس لە ئابووری|BEc]]) }} '''محەممەدباقر زولقەدر''' ({{langx|fa|محمدباقر ذوالقدر}}) ئەفسەرێکی سەربازی پێشووی [[ئێران]]ییە کە لە ئازاری ٢٠٢٦ەوە وەک [[سکرتێری ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی]] کار دەکات. ئەو ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٢١ەوە وەک سکرتێری [[ئەنجومەنی دیاریکردنی بەرژەوەندییەکانی ڕژێم]] کار دەکات. ئەو پێشتر جێگری کاروباری ستراتیژی، کۆمەڵایەتی-ئاسایشی و ڕێگری لە تاوان بووە لە [[کۆئەندامی دادوەریی ئێران]].<ref name="AA"/> ئەو ھەروەھا [[وەزارەتی ناوخۆ (ئێران)|جێگری وەزیری ناوخۆ بۆ کاروباری ئاسایش]] بووە لە سەردەمی [[مەحموود ئەحمەدینەژاد]]،<ref name="pasd" /> و یارمەتی ئەحمەدینەژادی دا بۆ گەیشتن بە دەسەڵات بە «پلانێکی فرەچین».<ref name=":1">{{Cite news |last=Torbati |first=Yeganeh |date=2026-03-24 |title=Iran’s New Security Chief Is a Hard-Line Former Guards Commander |url=https://www.nytimes.com/2026/03/24/world/middleeast/iran-security-chief-larijani-zolghadr.html |access-date=2026-03-25 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> لە ئازاری ٢٠٢٦، وەک سکرتێری [[ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی]] دەستنیشانکرا، وەک جێنشینی [[عەلی لاریجانی]].<ref>{{cite news |title=Iran names hardline ex-Revolutionary Guards commander to replace slain security chief |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/mohammad-baqer-zolqadr-appointed-secretary-irans-top-security-body-presidential-2026-03-24/ |work=Reuters |date=24 March 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Zolghadr appointed Iran's security chief |url=https://en.mehrnews.com/news/242894/Zolghadr-appointed-Iran-s-security-chief |work=Mehr News Agency |date=24 March 2026}}</ref> پێش شۆڕشی ١٩٧٩، زولقەدر چالاک بووە لە ئەنجامدانی ھێرش دژی ڕژێمی پاشایەتی. ئەو بە ڕوانگە توندڕەوەکانی ناسراوە، و لە ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٦ ڕای گەیاند کە پێویستە سوپای پاسداران کۆنترۆڵی زیاتری بەسەر وڵاتدا ھەبێت.<ref name=":1" /> ''[[ئێکۆنۆمیست]]'' ئەوی وەک «[[ئاپاراتچیک]]ێکی سوپای پاسداران» وەسف کردووە.<ref>{{Cite news |title=The Revolutionary Guards are taking over Iran |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2026/03/25/the-revolutionary-guards-are-taking-over-iran |access-date=2026-03-26 |work=The Economist |issn=0013-0613}}</ref> == ژیانی پێشینە و خوێندن == محەممەدباقر زولقەدر لە ساڵی ١٩٥٤ لە [[فەسا]]، نزیک [[شیراز]]، [[ئێران]] لەدایکبووە. ئەو خوێندنی باڵای لە [[زانکۆی تاران]] تەواو کردووە، کە تێیدا بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە [[ئابووری]] لە کۆلێژی ئابووری پێش [[شۆڕشی ئێران|شۆڕشی ئیسلامیی ١٩٧٩]] بەدەستھێناوە. پێش شۆڕش، پەیوەندی بە گرووپی گەریلای «مەنسوورون»ەوە ھەبووە، ڕێکخراوێکی چەکداری [[ئیسلامەتی|ئیسلامی]] کە لەو کاتەدا چالاک بوو. ھەندێک سەرچاوە ئیدیعای ئەوە دەکەن کە لە ساڵی ١٩٧٨ ئەو لەگەڵ [[موحسین ڕەزایی]] تێوەگلاوە لە کوشتنی ئەندازیارێکی ئەمریکی و بەڕێوەبەرێکی کۆمپانیای نەوت.<ref name=":0">{{Cite web |last=Khansari |first=Mohammad Sadat |date=2021-09-23 |title=Who Is Mohammad Bagher Zolghadr, Iran’s New Secretary of the Expediency Council? |url=https://www.ncr-iran.org/en/news/terrorism-a-fundamentalism/who-is-mohammad-bagher-zolghadr-irans-new-secretary-of-the-expediency-council/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260324111227/https://www.ncr-iran.org/en/news/terrorism-a-fundamentalism/who-is-mohammad-bagher-zolghadr-irans-new-secretary-of-the-expediency-council/ |archive-date=2026-03-24 |access-date= |website=NCRI |language=en-US}}</ref> == ژیانی سەربازی == لە سەرەتای ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا، زولقەدر ھاوسەرۆکی بەشی پەروەردەی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] بووە.<ref>{{citation|author=Saeed Aganji|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/02/iran-irgc-sepah-high-school.html|title=IRGC to reopen its own high schools|date=24 February 2015|accessdate=1 March 2017|work=Al-Monitor}}</ref> دواتر وەک فەرماندەی بارەگای شەڕی ناڕێکی سوپای پاسداران، ھەروەھا بارەگای ڕەمەزان کاری کردووە.<ref name="AA">{{cite web|url=http://www.aei.org/publication/generational-change-in-the-iranian-revolutionary-guards-corps-quds-force-brigadier-general-iraj-masjedi/|author=Ali Alfoneh|title=Generational change in the Iranian Revolutionary Guards Corps Quds Force: Brigadier General Iraj Masjedi|publisher=Middle Eastern Outlook|via=American Enterprise Institute|accessdate=11 June 2017|date=29 March 2012}}</ref> زولقەدر وەک جێگری فەرماندەی سوپای پاسداران کاری کردووە.<ref name=pasd>{{cite book|author1=Frederic Wehrey|author2=Jerrold D Green|author3=Brian Nichiporuk|author4=Alireza Nader |author5=Lydia Hansell|title=The Rise of the Pasdaran: Assessing the Domestic Roles of Iran's Islamic Revolutionary Guards Corps|url=http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA492568&Location=U|archive-url=https://web.archive.org/web/20130806114903/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA492568&Location=U|url-status=dead|archive-date=August 6, 2013|accessdate=5 August 2013|date=31 December 2008|publisher=Rand Corporation|isbn=978-0-8330-4680-2|page=104}}</ref> لە ساڵی ٢٠٠٧، زولقەدر وەک جێگری سەرۆکی [[دەستەی گشتیی ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|دەستەی گشتیی ھێزە چەکدارەکانی ئێران]] بۆ کاروباری پەیوەندیدار بە [[بەسیج]] دەستنیشانکرا.<ref>{{cite web|url=https://english.khamenei.ir/news/8/Leader-Appoints-Deputy-Chief-of-General-Staff-of-Iranian-Armed|title=Leader Appoints Deputy Chief of General Staff of Iranian Armed Forces for Basij-Related Affairs|publisher=Khamenei.ir|accessdate=11 June 2017|date=11 December 2007}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Mohammad Bagher Zolghadr}} {{شریتی دەروازە|ئێران|سیاسەت|زانستی سیاسەت}} [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی تاران]] [[پۆل:ساڵی لەدایکبوونی ون (بۆ زیندووان)]] [[پۆل:زیندووان]] t2z6nt090d5uaw79na04esmfdbe0rnd 0 294425 1574705 2026-04-11T15:46:26Z 1silent scientist 51740 1silent scientist پەڕەی [[ئێرانی قاجاڕی]]ی گواستەوە بۆ [[ئێرانی قاجاڕ]]: ناوی شیاوتر 1574705 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[ئێرانی قاجاڕ]] d7rijzloa19ng31jgj9v8rc6m3hd3my 0 294426 1574707 2026-04-11T15:55:27Z Kurd2021 40095 -- دروستکردنی وتار بە بەکارھێنانی [[وپ:جادووگەری وتارەکان]] -- 1574707 wikitext text/x-wiki نزار محەمەد سەعید محەمەد ناسراو بە نزار ئامێدی (لەدایکبووی ٦ی شوباتی ١٩٦٨)ئەندازیار ، سیاستوانی کوردی عێراقە. لە ١١ی نیسانی ٢٠٢٦ وەک سەرۆککۆماری عێراق هەڵبژێردرا. {{سەرچاوەکان}} 6n6cok73ea99i9vdlo89hbx16w662la 1574708 1574707 2026-04-11T15:59:42Z Kurd2021 40095 چاکسازی (بچووک)زیاردەکرێت، شائەمراز 1574708 wikitext text/x-wiki {{ھەنووکەیی}} نزار محەممەد سەعید محەممەد ناسراو بە نزار ئامێدی (لەدایکبووی ٦ی شوباتی ١٩٦٨)ئەندازیار، سیاستوانی کوردی عێراقە. لە ١١ی نیسانی ٢٠٢٦ وەک سەرۆککۆماری عێراق ھەڵبژێردرا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} j3xfpze367yzk5gm45kii3w6ao2f1ag 1574710 1574708 2026-04-11T16:03:11Z Kurd2021 40095 زیادکردن 1574710 wikitext text/x-wiki {{ھەنووکەیی}} '''نزار محەممەد سەعید محەممەد''' ناسراو بە '''نزار ئامێدی''' (لەدایکبووی ٦ی شوباتی ١٩٦٨)[[ئەندازیار]]، [[سیاسەتوان|سیاستوانی]] کوردی عێراقە. لە ١١ی نیسانی ٢٠٢٦ وەک [[سەرۆککۆماری عێراق]] ھەڵبژێردرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2026-04-11 |سەردێڕ=نزار ئامێدی بە سەرکۆماری نوێی عێراق ھەڵبژێردرا |ناونیشان=https://www.aa.com.tr/ks/عێراق/نزار-ئامێدی-بە-سەرکۆماری-نوێی-عێراق-ھەڵبژێردرا/3902179 |ڕێکەوتی سەردان=2026-04-11 |وێبگە=Anadolu |زمان=tr}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=نزار ئامێدی كێیە؟ |ناونیشان=https://www.rachlaken.com/all-detail.aspx?Jimare=62823 |ڕێکەوتی سەردان=2026-04-11 |وێبگە=www.rachlaken.com}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} gda2acubr5apwi0g2l526zo5qg65h0p 1574763 1574710 2026-04-11T19:30:16Z Kurd2021 40095 پەرەپێدان و درێژکردنەوەی وتار 1574763 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | birth_date = ٦ی شوباتی ١٩٦٨ | native_name = نزار محمد سعيد آميدي | name = Nizar Amidi |image = Nzar Amedi picture.jpg | office1 = [[سەرۆک کۆماری عێراق]] | term_start1 = ١١ی نیسانی ٢٠٢٦ | prime_minister1 = [[محەممەد شیاع سوودانی]] | predecessor1 = [[لەتیف ڕەشید]] | office2 = Minister of Environment | term_start2 = ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ | term_end2 = ٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ | prime_minister2 = محەممەد شیاع سوودانی | predecessor2 = جاسم عەبدولعەزیز | successor2 = هەڵۆ عەسکەر | party = [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] | alma_mater = [[زانکۆی مووسڵ]] }} '''نزار محەممەد سەعید محەممەد''' ناسراو بە '''نزار ئامێدی''' ({{langx|ar|نزار محمد سعيد آميدي}} لەدایکبووی ٦ی شوباتی ١٩٦٨)[[ئەندازیار]]، [[سیاسەتوان|سیاستوانی]] کوردی عێراقە. لە ١١ی نیسانی ٢٠٢٦ وەک [[سەرۆککۆماری عێراق]] ھەڵبژێردرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2026-04-11 |سەردێڕ=نزار ئامێدی بە سەرکۆماری نوێی عێراق ھەڵبژێردرا |ناونیشان=https://www.aa.com.tr/ks/عێراق/نزار-ئامێدی-بە-سەرکۆماری-نوێی-عێراق-ھەڵبژێردرا/3902179 |ڕێکەوتی سەردان=2026-04-11 |وێبگە=Anadolu |زمان=tr}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=نزار ئامێدی كێیە؟ |ناونیشان=https://www.rachlaken.com/all-detail.aspx?Jimare=62823 |ڕێکەوتی سەردان=2026-04-11 |وێبگە=www.rachlaken.com}}</ref>ئەندامی [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانە]]، پێشتر لە ساڵی ٢٠٢٢ تا ٢٠٢٤ وەک وەزیری ژینگە کاری کردووە. == ژیانی سەرەتایی و پەروەردە == نزار لە ٦ی شوباتی ١٩٦٨، لە قەزای [[ئامێدی]] لە [[پارێزگای دھۆک|پارێزگای دهۆک]] لەدایکبووە. بۆ خوێندنی باڵا ڕووی لە [[مووسڵ|موسڵ]] کردووە و لە ساڵی ١٩٩٣ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە ئەندازیاری لە [[زانکۆی مووسڵ|زانکۆی موسڵ]] وەرگرتووە <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.alsumaria.tv/news/politics/561309/من-هو-نزار-ئاميدي-رئيس-جمهورية-العراق-الجديد؟ |وێبگە=Al Sumaria |زمان=ar}}</ref> دواتر لە هەردوو شاری سلێمانی و بەغدا ژیاوە و کاری کردووە.ئامیدی خێزاندارە و خاوەنی چوار منداڵە. <ref name="964media">{{بیرخستنەوەی وێب |last=<!-- not stated --> |ناونیشان=https://en.964media.com/43954 |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=+964}}</ref> == پیشەی سیاسی == ناوبراو چەندین پۆستی حکومی و سیاسی لە دەوڵەتی نوێی فیدراڵی عێراقدا هەبووە، وەکو پەیوەندیی نێوان حکومەتی فیدراڵی عێراق و حکومەتی هەرێمی کوردستان. === وەزیری ژینگە === نزار لە ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ەوە وەک وەزیری ژینگەی عێراق لە حکوومەتی [[لەتیف ڕەشید|محەمەد]] [[محەممەد شیاع سوودانی|شیعع ئەلسودانی]] کاری کردووە <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.alaraby.co.uk/politics/اكتمال-حكومة-السوداني-بعد-منح-البرلمان-الثقة-لوزيري-البيئة-والإعمار |وێبگە=العربي الجديد |زمان=ar-AR}}</ref> تا کۆتایی مانگی تشرینی [[بەرھەم ساڵح|یەکەمی]] [[فوئاد مەعسووم|٢٠٢٤]] دەستلەکارکێشانەوەی بووە. پێش ئەوەش لە سەردەمی سەرۆکایەتی [[فوئاد مەعسووم|فوئاد مەعسوم]] و [[بەرھەم ساڵح|بەرهەم ساڵح،]] و بۆ ماوەیەکی کورت لە ماوەی سەرۆکایەتی [[لەتیف ڕەشید]]، بەڕێوەبەری دیوانی سەرۆک کۆمار بووە. == سەرۆکایەتی کۆمار == بەپێی [[سیاسەتی عێراق]] کە لەلایەن نوخبەی دەسەڵاتدار لە عێراقەوە لە ساڵی ٢٠٠٣ەوە پەسەندکراوە، سەرۆکوەزیران دەبێت [[شیعە|موسڵمانی شیعە]] بێت و سەرۆکی پەرلەمان [[سوننە|موسڵمانی سوننە بێت]] و سەرۆک کۆمار کە تاڕادەیەکی زۆر فەرمانگەیەکی ڕێوڕەسمییە، دەبێت کورد بێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=11 April 2026 |ناونیشان=https://www.thenationalnews.com/news/2026/04/11/iraq-elects-nizar-ameidi-as-president-following-months-of-deadlock/ |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=[[The National (United Arab Emirates)|The National]]}}</ref> بە پێچەوانەی ڕێککەوتنەکانی پێشووی نێوان هەردوو حزبی دەسەڵاتداری کوردی ( [[پارتی دیموکراتی کوردستان|پارتی]] و [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|یەکێتی]] ) کە تیایدا بە جۆرێک دەبێت کە سەرۆکایەتی فیدراڵی لەلایەن یەکێتىى و سەرۆکایەتی [[ھەرێمی کوردستان|هەرێمی کوردستان]] لەلایەن پارتییەوە بەڕێوەبچێت، سەرەڕای ئەوەش پارتى [[فوئاد حوسێن|فوئاد حوسێنی]] بۆ هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی کۆماری عێراق ٢٠٢٦ کاندید کرد، تەحەدای ئامێدی کرد بۆ ئەو پۆستە. بەهۆی ئەو ناکۆکییەوە دانیشتنەکانی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ و شوباتی ٢٠٢٦ی پەرلەمان دەنگدانی سەرۆک کۆماری دواخست. ئەمەش بووە هۆی ئەوەی بۆ ماوەی پێنج مانگ دوای [[ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ٢٠٢٥]] سەرۆک وەزیرانی نوێ دەستنیشان نەکرێت, چونکە سەرۆک وەزیران لەلایەن سەرۆک کۆمارەوە کاندید دەکرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=10 April 2026 |ناونیشان=https://www.thenationalnews.com/news/mena/2026/04/10/iraqi-parliament-to-convene-on-saturday-for-another-attempt-to-elect-president/ |ڕێکەوتی سەردان=10 April 2026 |وێبگە=The National}}</ref> <ref name="AP-11042026">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Abdul-Zahra |first=Qassim |ڕێکەوت=11 April 2026 |ناونیشان=https://apnews.com/article/iraq-president-nizar-amidi-d4279d9afb91ad10bcb761c1ea71a993 |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=[[Associated Press]]}}</ref> <ref name="AA-11042026">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=11 April 2026 |ناونیشان=https://www.aa.com.tr/en/politics/nizar-amidi-elected-iraqs-president/3902198 |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=Anadolu Agency}}</ref> لە ١١ى نیسانی ٢٠٢٦، نزار لە خولی دووەمی دەنگدان لەلایەن [[ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق]] بە [[سەرۆک کۆماری عێراق]] هەڵبژێردرا، بە 227 دەنگ بەرامبەر بە 15 دەنگ بۆ نەیارەکەی،کە [[موسەننا ئەمین]] بوو لە [[یەکگرتووی ئیسلامیی کوردستان|یەکگرتووی ئیسلامی کوردستان]] . ئامیدی بە ٢٠٨ دەنگ پێشەنگی گەڕی یەکەمی گرت، بەڵام لە ٢٢٠دەنگ کەم بوو، کە زۆرینەی دوو لەسەر سێی دەستوور داوا دەکات. <ref name="AP-110420262">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Abdul-Zahra |first=Qassim |ڕێکەوت=11 April 2026 |ناونیشان=https://apnews.com/article/iraq-president-nizar-amidi-d4279d9afb91ad10bcb761c1ea71a993 |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=[[Associated Press]]}}</ref> <ref name="AA-110420262">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=11 April 2026 |ناونیشان=https://www.aa.com.tr/en/politics/nizar-amidi-elected-iraqs-president/3902198 |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=Anadolu Agency}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=11 April 2026 |ناونیشان=https://www.reuters.com/world/middle-east/iraqi-parliament-elects-nizar-amedi-countrys-new-president-2026-04-11/ |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=Reuters}}</ref> بەم شێوەیە بە کۆدەنگى وەکو نۆیەمین سەرۆک کۆمارى عێراق هەڵبژێردرا . <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=11 April 2026 |ناونیشان=https://www.aa.com.tr/en/politics/nizar-amidi-elected-iraqs-president/3902198 |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=Shafaq News}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} 9jf6nyywoe8sc7tmblw6w9gx60m5pfm 1574764 1574763 2026-04-11T19:39:43Z Kurd2021 40095 چاکسازی 1574764 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | birth_date = ٦ی شوباتی ١٩٦٨ | native_name = نزار محمد سعيد آميدي | name = Nizar Amidi |image = Nzar Amedi picture.jpg | office1 = [[سەرۆک کۆماری عێراق]] | term_start1 = ١١ی نیسانی ٢٠٢٦ | prime_minister1 = [[محەممەد شیاع سوودانی]] | predecessor1 = [[لەتیف ڕەشید]] | office2 = Minister of Environment | term_start2 = ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ | term_end2 = ٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ | prime_minister2 = محەممەد شیاع سوودانی | predecessor2 = جاسم عەبدولعەزیز | successor2 = هەڵۆ عەسکەر | party = [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] | alma_mater = [[زانکۆی مووسڵ]] }} '''نزار محەممەد سەعید محەممەد''' ناسراو بە '''نزار ئامێدی''' ({{langx|ar|نزار محمد سعيد آميدي}} لەدایکبووی ٦ی شوباتی ١٩٦٨)[[ئەندازیار]]، [[سیاسەتوان|سیاستوانی]] کوردی عێراقە. لە ١١ی نیسانی ٢٠٢٦ وەک [[سەرۆککۆماری عێراق]] ھەڵبژێردرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2026-04-11 |سەردێڕ=نزار ئامێدی بە سەرکۆماری نوێی عێراق ھەڵبژێردرا |ناونیشان=https://www.aa.com.tr/ks/عێراق/نزار-ئامێدی-بە-سەرکۆماری-نوێی-عێراق-ھەڵبژێردرا/3902179 |ڕێکەوتی سەردان=2026-04-11 |وێبگە=Anadolu |زمان=tr}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=نزار ئامێدی كێیە؟ |ناونیشان=https://www.rachlaken.com/all-detail.aspx?Jimare=62823 |ڕێکەوتی سەردان=2026-04-11 |وێبگە=www.rachlaken.com}}</ref>ئەندامی [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانە]]، پێشتر لە ساڵی ٢٠٢٢ تا ٢٠٢٤ وەک وەزیری ژینگە کاری کردووە. == ژیانی سەرەتایی و پەروەردە == نزار لە ٦ی شوباتی ١٩٦٨، لە قەزای [[ئامێدی]] لە [[پارێزگای دھۆک|پارێزگای دهۆک]] لەدایکبووە. بۆ خوێندنی باڵا ڕووی لە [[مووسڵ|موسڵ]] کردووە و لە ساڵی ١٩٩٣ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە ئەندازیاری لە [[زانکۆی مووسڵ|زانکۆی موسڵ]] وەرگرتووە <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.alsumaria.tv/news/politics/561309/من-هو-نزار-ئاميدي-رئيس-جمهورية-العراق-الجديد؟ |وێبگە=Al Sumaria |زمان=ar}}</ref> دواتر لە هەردوو شاری سلێمانی و بەغدا ژیاوە و کاری کردووە.ئامیدی خێزاندارە و خاوەنی چوار منداڵە. <ref name="964media">{{بیرخستنەوەی وێب |last=<!-- not stated --> |ناونیشان=https://en.964media.com/43954 |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=+964}}</ref> == پیشەی سیاسی == ناوبراو چەندین پۆستی حکومی و سیاسی لە دەوڵەتی نوێی فیدراڵی عێراقدا هەبووە، وەکو پەیوەندیی نێوان حکومەتی فیدراڵی عێراق و حکومەتی هەرێمی کوردستان. === وەزیری ژینگە === نزار لە ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ەوە وەک وەزیری ژینگەی عێراق لە حکوومەتی [[لەتیف ڕەشید|محەمەد]] [[محەممەد شیاع سوودانی|شیعع ئەلسودانی]] کاری کردووە <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.alaraby.co.uk/politics/اكتمال-حكومة-السوداني-بعد-منح-البرلمان-الثقة-لوزيري-البيئة-والإعمار |وێبگە=العربي الجديد |زمان=ar-AR}}</ref> تا کۆتایی مانگی تشرینی [[بەرھەم ساڵح|یەکەمی]] [[فوئاد مەعسووم|٢٠٢٤]] دەستلەکارکێشانەوەی بووە. پێش ئەوەش لە سەردەمی سەرۆکایەتی [[فوئاد مەعسووم|فوئاد مەعسوم]] و [[بەرھەم ساڵح|بەرهەم ساڵح،]] و بۆ ماوەیەکی کورت لە ماوەی سەرۆکایەتی [[لەتیف ڕەشید]]، بەڕێوەبەری دیوانی سەرۆک کۆمار بووە. == سەرۆکایەتی کۆمار == بەپێی [[سیاسەتی عێراق]] کە لەلایەن نوخبەی دەسەڵاتدار لە عێراقەوە لە ساڵی ٢٠٠٣ەوە پەسەندکراوە، سەرۆکوەزیران دەبێت [[شیعە|موسڵمانی شیعە]] بێت و سەرۆکی پەرلەمان [[سوننە|موسڵمانی سوننە بێت]] و سەرۆک کۆمار کە تاڕادەیەکی زۆر فەرمانگەیەکی ڕێوڕەسمییە، دەبێت کورد بێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=11 April 2026 |ناونیشان=https://www.thenationalnews.com/news/2026/04/11/iraq-elects-nizar-ameidi-as-president-following-months-of-deadlock/ |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=[[The National (United Arab Emirates)|The National]]}}</ref> بە پێچەوانەی ڕێککەوتنەکانی پێشووی نێوان هەردوو حزبی دەسەڵاتداری کوردی ( [[پارتی دیموکراتی کوردستان|پارتی]] و [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|یەکێتی]] ) کە تیایدا بە جۆرێک دەبێت کە سەرۆکایەتی فیدراڵی لەلایەن یەکێتىى و سەرۆکایەتی [[ھەرێمی کوردستان|هەرێمی کوردستان]] لەلایەن پارتییەوە بەڕێوەبچێت، سەرەڕای ئەوەش پارتى [[فوئاد حوسێن|فوئاد حوسێنی]] بۆ هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی کۆماری عێراق ٢٠٢٦ کاندید کرد، تەحەدای ئامێدی کرد بۆ ئەو پۆستە. بەهۆی ئەو ناکۆکییەوە دانیشتنەکانی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ و شوباتی ٢٠٢٦ی پەرلەمان دەنگدانی سەرۆک کۆماری دواخست. ئەمەش بووە هۆی ئەوەی بۆ ماوەی پێنج مانگ دوای [[ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ٢٠٢٥]] سەرۆک وەزیرانی نوێ دەستنیشان نەکرێت, چونکە سەرۆک وەزیران لەلایەن سەرۆک کۆمارەوە کاندید دەکرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=10 April 2026 |ناونیشان=https://www.thenationalnews.com/news/mena/2026/04/10/iraqi-parliament-to-convene-on-saturday-for-another-attempt-to-elect-president/ |ڕێکەوتی سەردان=10 April 2026 |وێبگە=The National}}</ref> <ref name="AP-11042026">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Abdul-Zahra |first=Qassim |ڕێکەوت=11 April 2026 |ناونیشان=https://apnews.com/article/iraq-president-nizar-amidi-d4279d9afb91ad10bcb761c1ea71a993 |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=[[Associated Press]]}}</ref> <ref name="AA-11042026">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=11 April 2026 |ناونیشان=https://www.aa.com.tr/en/politics/nizar-amidi-elected-iraqs-president/3902198 |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=Anadolu Agency}}</ref> لە ١١ى نیسانی ٢٠٢٦، نزار لە خولی دووەمی دەنگدان لەلایەن [[ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق]] بە [[سەرۆک کۆماری عێراق]] هەڵبژێردرا، بە 227 دەنگ بەرامبەر بە 15 دەنگ بۆ نەیارەکەی،کە [[موسەننا ئەمین]] بوو لە [[یەکگرتووی ئیسلامیی کوردستان|یەکگرتووی ئیسلامی کوردستان]] . ئامیدی بە ٢٠٨ دەنگ پێشەنگی گەڕی یەکەمی گرت، بەڵام لە ٢٢٠دەنگ کەم بوو، کە زۆرینەی دوو لەسەر سێی دەستوور داوا دەکات. <ref name="AP-110420262">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Abdul-Zahra |first=Qassim |ڕێکەوت=11 April 2026 |ناونیشان=https://apnews.com/article/iraq-president-nizar-amidi-d4279d9afb91ad10bcb761c1ea71a993 |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=[[Associated Press]]}}</ref> <ref name="AA-110420262">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=11 April 2026 |ناونیشان=https://www.aa.com.tr/en/politics/nizar-amidi-elected-iraqs-president/3902198 |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=Anadolu Agency}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=11 April 2026 |ناونیشان=https://www.reuters.com/world/middle-east/iraqi-parliament-elects-nizar-amedi-countrys-new-president-2026-04-11/ |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=Reuters}}</ref> بەم شێوەیە بە کۆدەنگى وەکو نۆیەمین سەرۆک کۆمارى عێراق هەڵبژێردرا . <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=11 April 2026 |ناونیشان=https://www.aa.com.tr/en/politics/nizar-amidi-elected-iraqs-president/3902198 |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=Shafaq News}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}}{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|عێراق|کوردستان|زانستی سیاسەت}} 3dxkzlawmrkuhv4m5ssmc5ah3h09zjf 1574768 1574764 2026-04-11T20:00:28Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1574768 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{Infobox officeholder | birth_date = ٦ی شوباتی ١٩٦٨ | native_name = نزار محمد سعيد آميدي | name = Nizar Amidi |image = Nzar Amedi picture.jpg | office1 = [[سەرۆک کۆماری عێراق]] | term_start1 = ١١ی نیسانی ٢٠٢٦ | prime_minister1 = [[محەممەد شیاع سوودانی]] | predecessor1 = [[لەتیف ڕەشید]] | office2 = Minister of Environment | term_start2 = ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ | term_end2 = ٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ | prime_minister2 = محەممەد شیاع سوودانی | predecessor2 = جاسم عەبدولعەزیز | successor2 = هەڵۆ عەسکەر | party = [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] | alma_mater = [[زانکۆی مووسڵ]] }} '''نزار محەممەد سەعید محەممەد''' ناسراو بە '''نزار ئامێدی''' ({{langx|ar|نزار محمد سعيد آميدي}} لەدایکبووی ٦ی شوباتی ١٩٦٨)[[ئەندازیار]]، [[سیاسەتوان|سیاستوانی]] کوردی عێراقە. لە ١١ی نیسانی ٢٠٢٦ وەک [[سەرۆککۆماری عێراق]] ھەڵبژێردرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2026-04-11 |سەردێڕ=نزار ئامێدی بە سەرکۆماری نوێی عێراق ھەڵبژێردرا |ناونیشان=https://www.aa.com.tr/ks/عێراق/نزار-ئامێدی-بە-سەرکۆماری-نوێی-عێراق-ھەڵبژێردرا/3902179 |ڕێکەوتی سەردان=2026-04-11 |وێبگە=Anadolu |زمان=tr}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=نزار ئامێدی كێیە؟ |ناونیشان=https://www.rachlaken.com/all-detail.aspx?Jimare=62823 |ڕێکەوتی سەردان=2026-04-11 |وێبگە=www.rachlaken.com}}</ref>ئەندامی [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانە]]، پێشتر لە ساڵی ٢٠٢٢ تا ٢٠٢٤ وەک وەزیری ژینگە کاری کردووە. == ژیانی سەرەتایی و پەروەردە == نزار لە ٦ی شوباتی ١٩٦٨، لە قەزای [[ئامێدی]] لە [[پارێزگای دھۆک|پارێزگای دهۆک]] لەدایکبووە. بۆ خوێندنی باڵا ڕووی لە [[مووسڵ|موسڵ]] کردووە و لە ساڵی ١٩٩٣ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە ئەندازیاری لە [[زانکۆی مووسڵ|زانکۆی موسڵ]] وەرگرتووە <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.alsumaria.tv/news/politics/561309/من-هو-نزار-ئاميدي-رئيس-جمهورية-العراق-الجديد؟ |وێبگە=Al Sumaria |زمان=ar}}</ref> دواتر لە هەردوو شاری سلێمانی و بەغدا ژیاوە و کاری کردووە.ئامیدی خێزاندارە و خاوەنی چوار منداڵە. <ref name="964media">{{بیرخستنەوەی وێب |last=<!-- not stated --> |ناونیشان=https://en.964media.com/43954 |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=+964}}</ref> == پیشەی سیاسی == ناوبراو چەندین پۆستی حکومی و سیاسی لە دەوڵەتی نوێی فیدراڵی عێراقدا هەبووە، وەکو پەیوەندیی نێوان حکومەتی فیدراڵی عێراق و حکومەتی هەرێمی کوردستان. === وەزیری ژینگە === نزار لە ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ەوە وەک وەزیری ژینگەی عێراق لە حکوومەتی [[لەتیف ڕەشید|محەمەد]] [[محەممەد شیاع سوودانی|شیعع ئەلسودانی]] کاری کردووە <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.alaraby.co.uk/politics/اكتمال-حكومة-السوداني-بعد-منح-البرلمان-الثقة-لوزيري-البيئة-والإعمار |وێبگە=العربي الجديد |زمان=ar-AR}}</ref> تا کۆتایی مانگی تشرینی [[بەرھەم ساڵح|یەکەمی]] [[فوئاد مەعسووم|٢٠٢٤]] دەستلەکارکێشانەوەی بووە. پێش ئەوەش لە سەردەمی سەرۆکایەتی [[فوئاد مەعسووم|فوئاد مەعسوم]] و [[بەرھەم ساڵح|بەرهەم ساڵح،]] و بۆ ماوەیەکی کورت لە ماوەی سەرۆکایەتی [[لەتیف ڕەشید]]، بەڕێوەبەری دیوانی سەرۆک کۆمار بووە. == سەرۆکایەتی کۆمار == بەپێی [[سیاسەتی عێراق]] کە لەلایەن نوخبەی دەسەڵاتدار لە عێراقەوە لە ساڵی ٢٠٠٣ەوە پەسەندکراوە، سەرۆکوەزیران دەبێت [[شیعە|موسڵمانی شیعە]] بێت و سەرۆکی پەرلەمان [[سوننە|موسڵمانی سوننە بێت]] و سەرۆک کۆمار کە تاڕادەیەکی زۆر فەرمانگەیەکی ڕێوڕەسمییە، دەبێت کورد بێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=11 April 2026 |ناونیشان=https://www.thenationalnews.com/news/2026/04/11/iraq-elects-nizar-ameidi-as-president-following-months-of-deadlock/ |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=[[The National (United Arab Emirates)|The National]]}}</ref> بە پێچەوانەی ڕێککەوتنەکانی پێشووی نێوان هەردوو حزبی دەسەڵاتداری کوردی ( [[پارتی دیموکراتی کوردستان|پارتی]] و [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|یەکێتی]] ) کە تیایدا بە جۆرێک دەبێت کە سەرۆکایەتی فیدراڵی لەلایەن یەکێتىى و سەرۆکایەتی [[ھەرێمی کوردستان|هەرێمی کوردستان]] لەلایەن پارتییەوە بەڕێوەبچێت، سەرەڕای ئەوەش پارتى [[فوئاد حوسێن|فوئاد حوسێنی]] بۆ هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی کۆماری عێراق ٢٠٢٦ کاندید کرد، تەحەدای ئامێدی کرد بۆ ئەو پۆستە. بەهۆی ئەو ناکۆکییەوە دانیشتنەکانی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ و شوباتی ٢٠٢٦ی پەرلەمان دەنگدانی سەرۆک کۆماری دواخست. ئەمەش بووە هۆی ئەوەی بۆ ماوەی پێنج مانگ دوای [[ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ٢٠٢٥]] سەرۆک وەزیرانی نوێ دەستنیشان نەکرێت, چونکە سەرۆک وەزیران لەلایەن سەرۆک کۆمارەوە کاندید دەکرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=10 April 2026 |ناونیشان=https://www.thenationalnews.com/news/mena/2026/04/10/iraqi-parliament-to-convene-on-saturday-for-another-attempt-to-elect-president/ |ڕێکەوتی سەردان=10 April 2026 |وێبگە=The National}}</ref> <ref name="AP-11042026">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Abdul-Zahra |first=Qassim |ڕێکەوت=11 April 2026 |ناونیشان=https://apnews.com/article/iraq-president-nizar-amidi-d4279d9afb91ad10bcb761c1ea71a993 |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=[[Associated Press]]}}</ref> <ref name="AA-11042026">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=11 April 2026 |ناونیشان=https://www.aa.com.tr/en/politics/nizar-amidi-elected-iraqs-president/3902198 |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=Anadolu Agency}}</ref> لە ١١ى نیسانی ٢٠٢٦، نزار لە خولی دووەمی دەنگدان لەلایەن [[ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق]] بە [[سەرۆک کۆماری عێراق]] هەڵبژێردرا، بە 227 دەنگ بەرامبەر بە 15 دەنگ بۆ نەیارەکەی،کە [[موسەننا ئەمین]] بوو لە [[یەکگرتووی ئیسلامیی کوردستان|یەکگرتووی ئیسلامی کوردستان]] . ئامیدی بە ٢٠٨ دەنگ پێشەنگی گەڕی یەکەمی گرت، بەڵام لە ٢٢٠دەنگ کەم بوو، کە زۆرینەی دوو لەسەر سێی دەستوور داوا دەکات. <ref name="AP-110420262">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Abdul-Zahra |first=Qassim |ڕێکەوت=11 April 2026 |ناونیشان=https://apnews.com/article/iraq-president-nizar-amidi-d4279d9afb91ad10bcb761c1ea71a993 |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=[[Associated Press]]}}</ref> <ref name="AA-110420262">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=11 April 2026 |ناونیشان=https://www.aa.com.tr/en/politics/nizar-amidi-elected-iraqs-president/3902198 |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=Anadolu Agency}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=11 April 2026 |ناونیشان=https://www.reuters.com/world/middle-east/iraqi-parliament-elects-nizar-amedi-countrys-new-president-2026-04-11/ |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=Reuters}}</ref> بەم شێوەیە بە کۆدەنگى وەکو نۆیەمین سەرۆک کۆمارى عێراق هەڵبژێردرا . <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=11 April 2026 |ناونیشان=https://www.aa.com.tr/en/politics/nizar-amidi-elected-iraqs-president/3902198 |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=Shafaq News}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}}{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|عێراق|کوردستان|زانستی سیاسەت}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} 10o4o4zcuyrh49v7w4p75s6dz5mwdk3 1574794 1574768 2026-04-11T21:02:30Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1574794 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{Infobox officeholder | birth_date = ٦ی شوباتی ١٩٦٨ | native_name = نزار محمد سعيد آميدي | name = Nizar Amidi |image = Nzar Amedi picture.jpg | office1 = [[سەرۆک کۆماری عێراق]] | term_start1 = ١١ی نیسانی ٢٠٢٦ | prime_minister1 = [[محەممەد شیاع سوودانی]] | predecessor1 = [[لەتیف ڕەشید]] | office2 = Minister of Environment | term_start2 = ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ | term_end2 = ٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ | prime_minister2 = محەممەد شیاع سوودانی | predecessor2 = جاسم عەبدولعەزیز | successor2 = هەڵۆ عەسکەر | party = [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] | alma_mater = [[زانکۆی مووسڵ]] }} '''نزار محەممەد سەعید محەممەد''' ناسراو بە '''نزار ئامێدی''' ({{langx|ar|نزار محمد سعيد آميدي}} لەدایکبووی ٦ی شوباتی ١٩٦٨)[[ئەندازیار]]، [[سیاسەتوان|سیاستوانی]] کوردی عێراقە. لە ١١ی نیسانی ٢٠٢٦ وەک [[سەرۆککۆماری عێراق]] ھەڵبژێردرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2026-04-11 |سەردێڕ=نزار ئامێدی بە سەرکۆماری نوێی عێراق ھەڵبژێردرا |ناونیشان=https://www.aa.com.tr/ks/عێراق/نزار-ئامێدی-بە-سەرکۆماری-نوێی-عێراق-ھەڵبژێردرا/3902179 |ڕێکەوتی سەردان=2026-04-11 |وێبگە=Anadolu |زمان=tr}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=نزار ئامێدی كێیە؟ |ناونیشان=https://www.rachlaken.com/all-detail.aspx?Jimare=62823 |ڕێکەوتی سەردان=2026-04-11 |وێبگە=www.rachlaken.com}}</ref>ئەندامی [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانە]]، پێشتر لە ساڵی ٢٠٢٢ تا ٢٠٢٤ وەک وەزیری ژینگە کاری کردووە. == ژیانی سەرەتایی و پەروەردە == نزار لە ٦ی شوباتی ١٩٦٨، لە قەزای [[ئامێدی]] لە [[پارێزگای دھۆک|پارێزگای دهۆک]] لەدایکبووە. بۆ خوێندنی باڵا ڕووی لە [[مووسڵ|موسڵ]] کردووە و لە ساڵی ١٩٩٣ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە ئەندازیاری لە [[زانکۆی مووسڵ|زانکۆی موسڵ]] وەرگرتووە <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.alsumaria.tv/news/politics/561309/من-هو-نزار-ئاميدي-رئيس-جمهورية-العراق-الجديد؟ |وێبگە=Al Sumaria |زمان=ar}}</ref> دواتر لە هەردوو شاری سلێمانی و بەغدا ژیاوە و کاری کردووە.ئامیدی خێزاندارە و خاوەنی چوار منداڵە. <ref name="964media">{{بیرخستنەوەی وێب |last=<!-- not stated --> |ناونیشان=https://en.964media.com/43954 |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=+964}}</ref> == پیشەی سیاسی == ناوبراو چەندین پۆستی حکومی و سیاسی لە دەوڵەتی نوێی فیدراڵی عێراقدا هەبووە، وەکو پەیوەندیی نێوان حکومەتی فیدراڵی عێراق و حکومەتی هەرێمی کوردستان. === وەزیری ژینگە === نزار لە ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ەوە وەک وەزیری ژینگەی عێراق لە حکوومەتی [[لەتیف ڕەشید|محەمەد]] [[محەممەد شیاع سوودانی|شیعع ئەلسودانی]] کاری کردووە <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.alaraby.co.uk/politics/اكتمال-حكومة-السوداني-بعد-منح-البرلمان-الثقة-لوزيري-البيئة-والإعمار |وێبگە=العربي الجديد |زمان=ar-AR}}</ref> تا کۆتایی مانگی تشرینی [[بەرھەم ساڵح|یەکەمی]] [[فوئاد مەعسووم|٢٠٢٤]] دەستلەکارکێشانەوەی بووە. پێش ئەوەش لە سەردەمی سەرۆکایەتی [[فوئاد مەعسووم|فوئاد مەعسوم]] و [[بەرھەم ساڵح|بەرهەم ساڵح،]] و بۆ ماوەیەکی کورت لە ماوەی سەرۆکایەتی [[لەتیف ڕەشید]]، بەڕێوەبەری دیوانی سەرۆک کۆمار بووە. == سەرۆکایەتی کۆمار == بەپێی [[سیاسەتی عێراق]] کە لەلایەن نوخبەی دەسەڵاتدار لە عێراقەوە لە ساڵی ٢٠٠٣ەوە پەسەندکراوە، سەرۆکوەزیران دەبێت [[شیعە|موسڵمانی شیعە]] بێت و سەرۆکی پەرلەمان [[سوننە|موسڵمانی سوننە بێت]] و سەرۆک کۆمار کە تاڕادەیەکی زۆر فەرمانگەیەکی ڕێوڕەسمییە، دەبێت کورد بێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=11 April 2026 |ناونیشان=https://www.thenationalnews.com/news/2026/04/11/iraq-elects-nizar-ameidi-as-president-following-months-of-deadlock/ |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=[[The National (United Arab Emirates)|The National]]}}</ref> بە پێچەوانەی ڕێککەوتنەکانی پێشووی نێوان هەردوو حزبی دەسەڵاتداری کوردی ( [[پارتی دیموکراتی کوردستان|پارتی]] و [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|یەکێتی]] ) کە تیایدا بە جۆرێک دەبێت کە سەرۆکایەتی فیدراڵی لەلایەن یەکێتىى و سەرۆکایەتی [[ھەرێمی کوردستان|هەرێمی کوردستان]] لەلایەن پارتییەوە بەڕێوەبچێت، سەرەڕای ئەوەش پارتى [[فوئاد حوسێن|فوئاد حوسێنی]] بۆ هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی کۆماری عێراق ٢٠٢٦ کاندید کرد، تەحەدای ئامێدی کرد بۆ ئەو پۆستە. بەهۆی ئەو ناکۆکییەوە دانیشتنەکانی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ و شوباتی ٢٠٢٦ی پەرلەمان دەنگدانی سەرۆک کۆماری دواخست. ئەمەش بووە هۆی ئەوەی بۆ ماوەی پێنج مانگ دوای [[ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ٢٠٢٥]] سەرۆک وەزیرانی نوێ دەستنیشان نەکرێت, چونکە سەرۆک وەزیران لەلایەن سەرۆک کۆمارەوە کاندید دەکرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=10 April 2026 |ناونیشان=https://www.thenationalnews.com/news/mena/2026/04/10/iraqi-parliament-to-convene-on-saturday-for-another-attempt-to-elect-president/ |ڕێکەوتی سەردان=10 April 2026 |وێبگە=The National}}</ref> <ref name="AP-11042026">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Abdul-Zahra |first=Qassim |ڕێکەوت=11 April 2026 |ناونیشان=https://apnews.com/article/iraq-president-nizar-amidi-d4279d9afb91ad10bcb761c1ea71a993 |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=[[Associated Press]]}}</ref> <ref name="AA-11042026">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=11 April 2026 |ناونیشان=https://www.aa.com.tr/en/politics/nizar-amidi-elected-iraqs-president/3902198 |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=Anadolu Agency}}</ref> لە ١١ى نیسانی ٢٠٢٦، نزار لە خولی دووەمی دەنگدان لەلایەن [[ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق]] بە [[سەرۆک کۆماری عێراق]] هەڵبژێردرا، بە 227 دەنگ بەرامبەر بە 15 دەنگ بۆ نەیارەکەی،کە [[موسەننا ئەمین]] بوو لە [[یەکگرتووی ئیسلامیی کوردستان|یەکگرتووی ئیسلامی کوردستان]] . ئامیدی بە ٢٠٨ دەنگ پێشەنگی گەڕی یەکەمی گرت، بەڵام لە ٢٢٠دەنگ کەم بوو، کە زۆرینەی دوو لەسەر سێی دەستوور داوا دەکات. <ref name="AP-110420262">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Abdul-Zahra |first=Qassim |ڕێکەوت=11 April 2026 |ناونیشان=https://apnews.com/article/iraq-president-nizar-amidi-d4279d9afb91ad10bcb761c1ea71a993 |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=[[Associated Press]]}}</ref> <ref name="AA-110420262">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=11 April 2026 |ناونیشان=https://www.aa.com.tr/en/politics/nizar-amidi-elected-iraqs-president/3902198 |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=Anadolu Agency}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=11 April 2026 |ناونیشان=https://www.reuters.com/world/middle-east/iraqi-parliament-elects-nizar-amedi-countrys-new-president-2026-04-11/ |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=Reuters}}</ref> بەم شێوەیە بە کۆدەنگى وەکو نۆیەمین سەرۆک کۆمارى عێراق هەڵبژێردرا . <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=11 April 2026 |ناونیشان=https://www.aa.com.tr/en/politics/nizar-amidi-elected-iraqs-president/3902198 |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=Shafaq News}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}}{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|عێراق|کوردستان|زانستی سیاسەت}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨]] [[پۆل:سیاسەتمەدارانی سەدەی ٢١ەمی عێراق]] [[پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:سیاسییەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] [[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی عێراق]] 4fj9kqosicn8zh2peey1mhfdllst9zs 1574816 1574794 2026-04-12T05:49:41Z 1silent scientist 51740 لە ڕێگەی [[وپ:تووڵامراز|تووڵامراز]] دەستکاری کراوە 1574816 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{Infobox officeholder | birth_date = ٦ی شوباتی ١٩٦٨ | native_name = نزار محمد سعید آمیدی | name = Nizar Amidi |image = Nzar Amedi picture.jpg | office1 = [[سەرۆککۆماری عێراق]] | term_start1 = ١١ی نیسانی ٢٠٢٦ | prime_minister1 = [[محەممەد شیاع سوودانی]] | predecessor1 = [[لەتیف ڕەشید]] | office2 = Minister of Environment | term_start2 = ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ | term_end2 = ٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ | prime_minister2 = محەممەد شیاع سوودانی | predecessor2 = جاسم عەبدولعەزیز | successor2 = ھەڵۆ عەسکەر | party = [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] | alma_mater = [[زانکۆی مووسڵ]] }} '''نزار محەممەد سەعید محەممەد''' ناسراو بە '''نزار ئامێدی''' ({{langx|ar|نزار محمد سعید آمیدی}} لەدایکبووی ٦ی شوباتی ١٩٦٨)[[ئەندازیار]]، [[سیاسەتوان|سیاستوانی]] کوردی عێراقە. لە ١١ی نیسانی ٢٠٢٦ وەک [[سەرۆککۆماری عێراق]] ھەڵبژێردرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2026-04-11 |سەردێڕ=نزار ئامێدی بە سەرکۆماری نوێی عێراق ھەڵبژێردرا |ناونیشان=https://www.aa.com.tr/ks/عێراق/نزار-ئامێدی-بە-سەرکۆماری-نوێی-عێراق-ھەڵبژێردرا/3902179 |ڕێکەوتی سەردان=2026-04-11 |وێبگە=Anadolu |زمان=tr}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=نزار ئامێدی كێیە؟ |ناونیشان=https://www.rachlaken.com/all-detail.aspx?Jimare=62823 |ڕێکەوتی سەردان=2026-04-11 |وێبگە=www.rachlaken.com}}</ref>ئەندامی [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانە]]، پێشتر لە ساڵی ٢٠٢٢ تا ٢٠٢٤ وەک وەزیری ژینگە کاری کردووە. == ژیانی سەرەتایی و پەروەردە == نزار لە ٦ی شوباتی ١٩٦٨، لە قەزای [[ئامێدی]] لە [[پارێزگای دھۆک]] لەدایکبووە. بۆ خوێندنی باڵا ڕووی لە [[مووسڵ|موسڵ]] کردووە و لە ساڵی ١٩٩٣ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە ئەندازیاری لە [[زانکۆی مووسڵ]] وەرگرتووە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.alsumaria.tv/news/politics/561309/من-هو-نزار-ئاميدي-رئيس-جمهورية-العراق-الجديد؟ |وێبگە=Al Sumaria |زمان=ar}}</ref> دواتر لە ھەردوو شاری سلێمانی و بەغدا ژیاوە و کاری کردووە. ئامیدی خێزاندارە و خاوەنی چوار منداڵە.<ref name="964media">{{بیرخستنەوەی وێب |last=<!-- not stated --> |ناونیشان=https://en.964media.com/43954 |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=+964}}</ref> == پیشەی سیاسی == ناوبراو چەندین پۆستی حکومی و سیاسی لە دەوڵەتی نوێی فیدراڵی عێراقدا ھەبووە، وەکو پەیوەندیی نێوان حکوومەتی فیدراڵی عێراق و حکوومەتی ھەرێمی کوردستان. === وەزیری ژینگە === نزار لە ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ەوە وەک وەزیری ژینگەی عێراق لە حکوومەتی [[لەتیف ڕەشید|محەممەد]] [[محەممەد شیاع سوودانی|شیعع ئەلسودانی]] کاری کردووە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.alaraby.co.uk/politics/اكتمال-حكومة-السوداني-بعد-منح-البرلمان-الثقة-لوزيري-البيئة-والإعمار |وێبگە=العربي الجديد |زمان=ar-AR}}</ref> تا کۆتایی مانگی تشرینی [[بەرھەم ساڵح|یەکەمی]] [[فوئاد مەعسووم|٢٠٢٤]] دەستلەکارکێشانەوەی بووە. پێش ئەوەش لە سەردەمی سەرۆکایەتی [[فوئاد مەعسووم|فوئاد مەعسوم]] و [[بەرھەم ساڵح|بەرھەم ساڵح،]] و بۆ ماوەیەکی کورت لە ماوەی سەرۆکایەتی [[لەتیف ڕەشید]]، بەڕێوەبەری دیوانی سەرۆککۆمار بووە. == سەرۆکایەتی کۆمار == بەپێی [[سیاسەتی عێراق]] کە لەلایەن نوخبەی دەسەڵاتدار لە عێراقەوە لە ساڵی ٢٠٠٣ەوە پەسەندکراوە، سەرۆکوەزیران دەبێت [[شیعە|موسڵمانی شیعە]] بێت و سەرۆکی پەرلەمان [[سوننە|موسڵمانی سوننە بێت]] و سەرۆککۆمار کە تاڕادەیەکی زۆر فەرمانگەیەکی ڕێوڕەسمییە، دەبێت کورد بێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=11 April 2026 |ناونیشان=https://www.thenationalnews.com/news/2026/04/11/iraq-elects-nizar-ameidi-as-president-following-months-of-deadlock/ |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=[[The National (United Arab Emirates)|The National]]}}</ref> بە پێچەوانەی ڕێککەوتنەکانی پێشووی نێوان ھەردوو حزبی دەسەڵاتداری کوردی ([[پارتی دیموکراتی کوردستان|پارتی]] و [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|یەکێتی]]) کە تێیدا بە جۆرێک دەبێت کە سەرۆکایەتی فیدراڵی لەلایەن یەکێتیی و سەرۆکایەتی [[ھەرێمی کوردستان]] لەلایەن پارتییەوە بەڕێوەبچێت، سەرەڕای ئەوەش پارتی [[فوئاد حوسێن]]ی بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی کۆماری عێراق ٢٠٢٦ کاندید کرد، تەحەدای ئامێدی کرد بۆ ئەو پۆستە. بەھۆی ئەو ناکۆکییەوە دانیشتنەکانی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ و شوباتی ٢٠٢٦ی پەرلەمان دەنگدانی سەرۆککۆماری دواخست. ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی بۆ ماوەی پێنج مانگ دوای [[ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ٢٠٢٥]] سەرۆک وەزیرانی نوێ دەستنیشان نەکرێت، چونکە سەرۆک وەزیران لەلایەن سەرۆککۆمارەوە کاندید دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=10 April 2026 |ناونیشان=https://www.thenationalnews.com/news/mena/2026/04/10/iraqi-parliament-to-convene-on-saturday-for-another-attempt-to-elect-president/ |ڕێکەوتی سەردان=10 April 2026 |وێبگە=The National}}</ref><ref name="AP-11042026">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Abdul-Zahra |first=Qassim |ڕێکەوت=11 April 2026 |ناونیشان=https://apnews.com/article/iraq-president-nizar-amidi-d4279d9afb91ad10bcb761c1ea71a993 |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=[[Associated Press]]}}</ref><ref name="AA-11042026">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=11 April 2026 |ناونیشان=https://www.aa.com.tr/en/politics/nizar-amidi-elected-iraqs-president/3902198 |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=Anadolu Agency}}</ref> لە ١١ی نیسانی ٢٠٢٦، نزار لە خولی دووەمی دەنگدان لەلایەن [[ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق]] بە [[سەرۆککۆماری عێراق]] ھەڵبژێردرا، بە ٢٢٧ دەنگ بەرامبەر بە ١٥ دەنگ بۆ نەیارەکەی، کە [[موسەننا ئەمین]] بوو لە [[یەکگرتووی ئیسلامیی کوردستان|یەکگرتووی ئیسلامی کوردستان]]. ئامیدی بە ٢٠٨ دەنگ پێشەنگی گەڕی یەکەمی گرت، بەڵام لە ٢٢٠دەنگ کەم بوو، کە زۆرینەی دوو لەسەر سێی دەستوور داوا دەکات.<ref name="AP-110420262">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Abdul-Zahra |first=Qassim |ڕێکەوت=11 April 2026 |ناونیشان=https://apnews.com/article/iraq-president-nizar-amidi-d4279d9afb91ad10bcb761c1ea71a993 |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=[[Associated Press]]}}</ref><ref name="AA-110420262">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=11 April 2026 |ناونیشان=https://www.aa.com.tr/en/politics/nizar-amidi-elected-iraqs-president/3902198 |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=Anadolu Agency}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=11 April 2026 |ناونیشان=https://www.reuters.com/world/middle-east/iraqi-parliament-elects-nizar-amedi-countrys-new-president-2026-04-11/ |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=Reuters}}</ref> بەم شێوەیە بە کۆدەنگی وەکو نۆیەمین سەرۆککۆماری عێراق ھەڵبژێردرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=11 April 2026 |ناونیشان=https://www.aa.com.tr/en/politics/nizar-amidi-elected-iraqs-president/3902198 |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=Shafaq News}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}}{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|عێراق|کوردستان|زانستی سیاسەت}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨]] [[پۆل:سیاسەتمەدارانی سەدەی ٢١ەمی عێراق]] [[پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:سیاسییەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] [[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی عێراق]] feyksn82110frmo3l1dhooidqzbx6pi 1574817 1574816 2026-04-12T05:51:20Z 1silent scientist 51740 1574817 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{Infobox officeholder | birth_date = ٦ی شوباتی ١٩٦٨ | native_name = نزار محمد سعيد آميدي | name = Nizar Amidi |image = Nzar Amedi picture.jpg | office1 = [[سەرۆککۆماری عێراق]] | term_start1 = ١١ی نیسانی ٢٠٢٦ | prime_minister1 = [[محەممەد شیاع سوودانی]] | predecessor1 = [[لەتیف ڕەشید]] | office2 = Minister of Environment | term_start2 = ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ | term_end2 = ٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ | prime_minister2 = محەممەد شیاع سوودانی | predecessor2 = جاسم عەبدولعەزیز | successor2 = ھەڵۆ عەسکەر | party = [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] | alma_mater = [[زانکۆی مووسڵ]] }} '''نزار محەممەد سەعید محەممەد''' ناسراو بە '''نزار ئامێدی''' ({{langx|ar|نزار محمد سعيد آميدي}} لەدایکبووی ٦ی شوباتی ١٩٦٨)[[ئەندازیار]]، [[سیاسەتوان|سیاسەتوانی]] کوردی عێراقە. لە ١١ی نیسانی ٢٠٢٦ وەک [[سەرۆککۆماری عێراق]] ھەڵبژێردرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2026-04-11 |سەردێڕ=نزار ئامێدی بە سەرکۆماری نوێی عێراق ھەڵبژێردرا |ناونیشان=https://www.aa.com.tr/ks/عێراق/نزار-ئامێدی-بە-سەرکۆماری-نوێی-عێراق-ھەڵبژێردرا/3902179 |ڕێکەوتی سەردان=2026-04-11 |وێبگە=Anadolu |زمان=tr}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=نزار ئامێدی كێیە؟ |ناونیشان=https://www.rachlaken.com/all-detail.aspx?Jimare=62823 |ڕێکەوتی سەردان=2026-04-11 |وێبگە=www.rachlaken.com}}</ref>ئەندامی [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانە]]، پێشتر لە ساڵی ٢٠٢٢ تا ٢٠٢٤ وەک [[وەزیری ژینگە]] کاری کردووە. == ژیانی سەرەتایی و پەروەردە == نزار لە ٦ی شوباتی ١٩٦٨، لە قەزای [[ئامێدی]] لە [[پارێزگای دھۆک]] لەدایکبووە. بۆ خوێندنی باڵا ڕووی لە [[مووسڵ|موسڵ]] کردووە و لە ساڵی ١٩٩٣ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە ئەندازیاری لە [[زانکۆی مووسڵ]] وەرگرتووە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.alsumaria.tv/news/politics/561309/من-هو-نزار-ئاميدي-رئيس-جمهورية-العراق-الجديد؟ |وێبگە=Al Sumaria |زمان=ar}}</ref> دواتر لە ھەردوو شاری سلێمانی و بەغدا ژیاوە و کاری کردووە. ئامیدی خێزاندارە و خاوەنی چوار منداڵە.<ref name="964media">{{بیرخستنەوەی وێب |last=<!-- not stated --> |ناونیشان=https://en.964media.com/43954 |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=+964}}</ref> == پیشەی سیاسی == ناوبراو چەندین پۆستی حکومی و سیاسی لە دەوڵەتی نوێی فیدراڵی عێراقدا ھەبووە، وەکو پەیوەندیی نێوان حکوومەتی فیدراڵی عێراق و حکوومەتی ھەرێمی کوردستان. === وەزیری ژینگە === نزار لە ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ەوە وەک وەزیری ژینگەی عێراق لە حکوومەتی [[لەتیف ڕەشید|محەممەد]] [[محەممەد شیاع سوودانی|شیعع ئەلسودانی]] کاری کردووە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.alaraby.co.uk/politics/اكتمال-حكومة-السوداني-بعد-منح-البرلمان-الثقة-لوزيري-البيئة-والإعمار |وێبگە=العربي الجديد |زمان=ar-AR}}</ref> تا کۆتایی مانگی تشرینی [[بەرھەم ساڵح|یەکەمی]] [[فوئاد مەعسووم|٢٠٢٤]] دەستلەکارکێشانەوەی بووە. پێش ئەوەش لە سەردەمی سەرۆکایەتی [[فوئاد مەعسووم|فوئاد مەعسوم]] و [[بەرھەم ساڵح|بەرھەم ساڵح،]] و بۆ ماوەیەکی کورت لە ماوەی سەرۆکایەتی [[لەتیف ڕەشید]]، بەڕێوەبەری دیوانی سەرۆککۆمار بووە. == سەرۆکایەتی کۆمار == بەپێی [[سیاسەتی عێراق]] کە لەلایەن نوخبەی دەسەڵاتدار لە عێراقەوە لە ساڵی ٢٠٠٣ەوە پەسەندکراوە، سەرۆکوەزیران دەبێت [[شیعە|موسڵمانی شیعە]] بێت و سەرۆکی پەرلەمان [[سوننە|موسڵمانی سوننە بێت]] و سەرۆککۆمار کە تاڕادەیەکی زۆر فەرمانگەیەکی ڕێوڕەسمییە، دەبێت کورد بێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=11 April 2026 |ناونیشان=https://www.thenationalnews.com/news/2026/04/11/iraq-elects-nizar-ameidi-as-president-following-months-of-deadlock/ |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=[[The National (United Arab Emirates)|The National]]}}</ref> بە پێچەوانەی ڕێککەوتنەکانی پێشووی نێوان ھەردوو حزبی دەسەڵاتداری کوردی ([[پارتی دیموکراتی کوردستان|پارتی]] و [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|یەکێتی]]) کە تێیدا بە جۆرێک دەبێت کە سەرۆکایەتی فیدراڵی لەلایەن یەکێتیی و سەرۆکایەتی [[ھەرێمی کوردستان]] لەلایەن پارتییەوە بەڕێوەبچێت، سەرەڕای ئەوەش پارتی [[فوئاد حوسێن]]ی بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی کۆماری عێراق ٢٠٢٦ کاندید کرد، تەحەدای ئامێدی کرد بۆ ئەو پۆستە. بەھۆی ئەو ناکۆکییەوە دانیشتنەکانی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ و شوباتی ٢٠٢٦ی پەرلەمان دەنگدانی سەرۆککۆماری دواخست. ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی بۆ ماوەی پێنج مانگ دوای [[ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ٢٠٢٥]] سەرۆک وەزیرانی نوێ دەستنیشان نەکرێت، چونکە سەرۆک وەزیران لەلایەن سەرۆککۆمارەوە کاندید دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=10 April 2026 |ناونیشان=https://www.thenationalnews.com/news/mena/2026/04/10/iraqi-parliament-to-convene-on-saturday-for-another-attempt-to-elect-president/ |ڕێکەوتی سەردان=10 April 2026 |وێبگە=The National}}</ref><ref name="AP-11042026">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Abdul-Zahra |first=Qassim |ڕێکەوت=11 April 2026 |ناونیشان=https://apnews.com/article/iraq-president-nizar-amidi-d4279d9afb91ad10bcb761c1ea71a993 |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=[[Associated Press]]}}</ref><ref name="AA-11042026">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=11 April 2026 |ناونیشان=https://www.aa.com.tr/en/politics/nizar-amidi-elected-iraqs-president/3902198 |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=Anadolu Agency}}</ref> لە ١١ی نیسانی ٢٠٢٦، نزار لە خولی دووەمی دەنگدان لەلایەن [[ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق]] بە [[سەرۆککۆماری عێراق]] ھەڵبژێردرا، بە ٢٢٧ دەنگ بەرامبەر بە ١٥ دەنگ بۆ نەیارەکەی، کە [[موسەننا ئەمین]] بوو لە [[یەکگرتووی ئیسلامیی کوردستان|یەکگرتووی ئیسلامی کوردستان]]. ئامیدی بە ٢٠٨ دەنگ پێشەنگی گەڕی یەکەمی گرت، بەڵام لە ٢٢٠دەنگ کەم بوو، کە زۆرینەی دوو لەسەر سێی دەستوور داوا دەکات.<ref name="AP-110420262">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Abdul-Zahra |first=Qassim |ڕێکەوت=11 April 2026 |ناونیشان=https://apnews.com/article/iraq-president-nizar-amidi-d4279d9afb91ad10bcb761c1ea71a993 |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=[[Associated Press]]}}</ref><ref name="AA-110420262">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=11 April 2026 |ناونیشان=https://www.aa.com.tr/en/politics/nizar-amidi-elected-iraqs-president/3902198 |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=Anadolu Agency}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=11 April 2026 |ناونیشان=https://www.reuters.com/world/middle-east/iraqi-parliament-elects-nizar-amedi-countrys-new-president-2026-04-11/ |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=Reuters}}</ref> بەم شێوەیە بە کۆدەنگی وەکو نۆیەمین سەرۆککۆماری عێراق ھەڵبژێردرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=11 April 2026 |ناونیشان=https://www.aa.com.tr/en/politics/nizar-amidi-elected-iraqs-president/3902198 |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=Shafaq News}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}}{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|عێراق|کوردستان|زانستی سیاسەت}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨]] [[پۆل:سیاسەتمەدارانی سەدەی ٢١ەمی عێراق]] [[پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:سیاسییەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] [[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی عێراق]] k9k04tm51bpnzcyui11w3ef0s01njae 1574818 1574817 2026-04-12T05:53:23Z 1silent scientist 51740 /* پیشەی سیاسی */ 1574818 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{Infobox officeholder | birth_date = ٦ی شوباتی ١٩٦٨ | native_name = نزار محمد سعيد آميدي | name = Nizar Amidi |image = Nzar Amedi picture.jpg | office1 = [[سەرۆککۆماری عێراق]] | term_start1 = ١١ی نیسانی ٢٠٢٦ | prime_minister1 = [[محەممەد شیاع سوودانی]] | predecessor1 = [[لەتیف ڕەشید]] | office2 = Minister of Environment | term_start2 = ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ | term_end2 = ٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ | prime_minister2 = محەممەد شیاع سوودانی | predecessor2 = جاسم عەبدولعەزیز | successor2 = ھەڵۆ عەسکەر | party = [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] | alma_mater = [[زانکۆی مووسڵ]] }} '''نزار محەممەد سەعید محەممەد''' ناسراو بە '''نزار ئامێدی''' ({{langx|ar|نزار محمد سعيد آميدي}} لەدایکبووی ٦ی شوباتی ١٩٦٨)[[ئەندازیار]]، [[سیاسەتوان|سیاسەتوانی]] کوردی عێراقە. لە ١١ی نیسانی ٢٠٢٦ وەک [[سەرۆککۆماری عێراق]] ھەڵبژێردرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2026-04-11 |سەردێڕ=نزار ئامێدی بە سەرکۆماری نوێی عێراق ھەڵبژێردرا |ناونیشان=https://www.aa.com.tr/ks/عێراق/نزار-ئامێدی-بە-سەرکۆماری-نوێی-عێراق-ھەڵبژێردرا/3902179 |ڕێکەوتی سەردان=2026-04-11 |وێبگە=Anadolu |زمان=tr}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=نزار ئامێدی كێیە؟ |ناونیشان=https://www.rachlaken.com/all-detail.aspx?Jimare=62823 |ڕێکەوتی سەردان=2026-04-11 |وێبگە=www.rachlaken.com}}</ref>ئەندامی [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانە]]، پێشتر لە ساڵی ٢٠٢٢ تا ٢٠٢٤ وەک [[وەزیری ژینگە]] کاری کردووە. == ژیانی سەرەتایی و پەروەردە == نزار لە ٦ی شوباتی ١٩٦٨، لە قەزای [[ئامێدی]] لە [[پارێزگای دھۆک]] لەدایکبووە. بۆ خوێندنی باڵا ڕووی لە [[مووسڵ|موسڵ]] کردووە و لە ساڵی ١٩٩٣ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە ئەندازیاری لە [[زانکۆی مووسڵ]] وەرگرتووە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.alsumaria.tv/news/politics/561309/من-هو-نزار-ئاميدي-رئيس-جمهورية-العراق-الجديد؟ |وێبگە=Al Sumaria |زمان=ar}}</ref> دواتر لە ھەردوو شاری سلێمانی و بەغدا ژیاوە و کاری کردووە. ئامیدی خێزاندارە و خاوەنی چوار منداڵە.<ref name="964media">{{بیرخستنەوەی وێب |last=<!-- not stated --> |ناونیشان=https://en.964media.com/43954 |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=+964}}</ref> == پیشەی سیاسی == ناوبراو چەندین پۆستی حکوومی و سیاسی لە دەوڵەتی نوێی فیدراڵی عێراقدا ھەبووە، وەکو پەیوەندیی نێوان [[حکوومەتی عێراق|حکوومەتی فیدراڵی عێراق]] و [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]]. === وەزیری ژینگە === نزار لە ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ەوە وەک وەزیری ژینگەی عێراق لە حکوومەتی [[محەممەد شیاع سوودانی]] کاری کردووە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.alaraby.co.uk/politics/اكتمال-حكومة-السوداني-بعد-منح-البرلمان-الثقة-لوزيري-البيئة-والإعمار |وێبگە=العربي الجديد |زمان=ar-AR}}</ref> تا کۆتایی مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ دەستلەکارکێشانەوەی بووە. پێش ئەوەش لە سەردەمی سەرۆکایەتی [[فوئاد مەعسووم]] و [[بەرھەم ساڵح]]، و بۆ ماوەیەکی کورت لە ماوەی سەرۆکایەتی [[لەتیف ڕەشید]]، بەڕێوەبەری دیوانی سەرۆککۆمار بووە. == سەرۆکایەتی کۆمار == بەپێی [[سیاسەتی عێراق]] کە لەلایەن نوخبەی دەسەڵاتدار لە عێراقەوە لە ساڵی ٢٠٠٣ەوە پەسەندکراوە، سەرۆکوەزیران دەبێت [[شیعە|موسڵمانی شیعە]] بێت و سەرۆکی پەرلەمان [[سوننە|موسڵمانی سوننە بێت]] و سەرۆککۆمار کە تاڕادەیەکی زۆر فەرمانگەیەکی ڕێوڕەسمییە، دەبێت کورد بێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=11 April 2026 |ناونیشان=https://www.thenationalnews.com/news/2026/04/11/iraq-elects-nizar-ameidi-as-president-following-months-of-deadlock/ |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=[[The National (United Arab Emirates)|The National]]}}</ref> بە پێچەوانەی ڕێککەوتنەکانی پێشووی نێوان ھەردوو حزبی دەسەڵاتداری کوردی ([[پارتی دیموکراتی کوردستان|پارتی]] و [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|یەکێتی]]) کە تێیدا بە جۆرێک دەبێت کە سەرۆکایەتی فیدراڵی لەلایەن یەکێتیی و سەرۆکایەتی [[ھەرێمی کوردستان]] لەلایەن پارتییەوە بەڕێوەبچێت، سەرەڕای ئەوەش پارتی [[فوئاد حوسێن]]ی بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی کۆماری عێراق ٢٠٢٦ کاندید کرد، تەحەدای ئامێدی کرد بۆ ئەو پۆستە. بەھۆی ئەو ناکۆکییەوە دانیشتنەکانی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ و شوباتی ٢٠٢٦ی پەرلەمان دەنگدانی سەرۆککۆماری دواخست. ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی بۆ ماوەی پێنج مانگ دوای [[ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ٢٠٢٥]] سەرۆک وەزیرانی نوێ دەستنیشان نەکرێت، چونکە سەرۆک وەزیران لەلایەن سەرۆککۆمارەوە کاندید دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=10 April 2026 |ناونیشان=https://www.thenationalnews.com/news/mena/2026/04/10/iraqi-parliament-to-convene-on-saturday-for-another-attempt-to-elect-president/ |ڕێکەوتی سەردان=10 April 2026 |وێبگە=The National}}</ref><ref name="AP-11042026">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Abdul-Zahra |first=Qassim |ڕێکەوت=11 April 2026 |ناونیشان=https://apnews.com/article/iraq-president-nizar-amidi-d4279d9afb91ad10bcb761c1ea71a993 |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=[[Associated Press]]}}</ref><ref name="AA-11042026">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=11 April 2026 |ناونیشان=https://www.aa.com.tr/en/politics/nizar-amidi-elected-iraqs-president/3902198 |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=Anadolu Agency}}</ref> لە ١١ی نیسانی ٢٠٢٦، نزار لە خولی دووەمی دەنگدان لەلایەن [[ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق]] بە [[سەرۆککۆماری عێراق]] ھەڵبژێردرا، بە ٢٢٧ دەنگ بەرامبەر بە ١٥ دەنگ بۆ نەیارەکەی، کە [[موسەننا ئەمین]] بوو لە [[یەکگرتووی ئیسلامیی کوردستان|یەکگرتووی ئیسلامی کوردستان]]. ئامیدی بە ٢٠٨ دەنگ پێشەنگی گەڕی یەکەمی گرت، بەڵام لە ٢٢٠دەنگ کەم بوو، کە زۆرینەی دوو لەسەر سێی دەستوور داوا دەکات.<ref name="AP-110420262">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Abdul-Zahra |first=Qassim |ڕێکەوت=11 April 2026 |ناونیشان=https://apnews.com/article/iraq-president-nizar-amidi-d4279d9afb91ad10bcb761c1ea71a993 |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=[[Associated Press]]}}</ref><ref name="AA-110420262">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=11 April 2026 |ناونیشان=https://www.aa.com.tr/en/politics/nizar-amidi-elected-iraqs-president/3902198 |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=Anadolu Agency}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=11 April 2026 |ناونیشان=https://www.reuters.com/world/middle-east/iraqi-parliament-elects-nizar-amedi-countrys-new-president-2026-04-11/ |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=Reuters}}</ref> بەم شێوەیە بە کۆدەنگی وەکو نۆیەمین سەرۆککۆماری عێراق ھەڵبژێردرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=11 April 2026 |ناونیشان=https://www.aa.com.tr/en/politics/nizar-amidi-elected-iraqs-president/3902198 |ڕێکەوتی سەردان=11 April 2026 |وێبگە=Shafaq News}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}}{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|عێراق|کوردستان|زانستی سیاسەت}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨]] [[پۆل:سیاسەتمەدارانی سەدەی ٢١ەمی عێراق]] [[پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:سیاسییەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] [[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی عێراق]] sjzfn8mtzx6tc6nlz5chxt7wzyezx28 0 294427 1574759 2026-04-11T18:43:05Z 1silent scientist 51740 1silent scientist پەڕەی [[ئیمپراتۆریەتیی هۆتەکی]]ی گواستەوە بۆ [[ئیمپراتۆریەتیی ھۆتەکی]] 1574759 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[ئیمپراتۆریەتیی ھۆتەکی]] 9k1ji4to2qbopcdkt8c9z4w2al0dnpj 0 294428 1574790 2026-04-11T20:27:53Z 1silent scientist 51740 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1327424321|Sivas massacre]]» 1574790 wikitext text/x-wiki .... [[پۆل:کۆمەڵکوژییەکان لە تورکیا]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] bhaarzrzcvpzuor0hiiyiwdm48i6tgy 1574791 1574790 2026-04-11T20:46:47Z 1silent scientist 51740 1574791 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''کۆمەڵکوژیی سێواس''' یان '''کۆمەڵکوژیی مادماک''' ئاماژەیە بۆ کارێکی [[ئاگرتێبەردان|ئاگرتێبەردانی]] جەماوەری کە لە ٢ی تەممووزی ١٩٩٣ لە ئۆتێل مادماک (''Otel Madımak'') لە [[سێواس]]، [[باکووری کوردستان]]، [[تورکیا]] ڕوویدا، کە بووە ھۆی کوژرانی ٣٧ کەس، لەوانە نزیکەی نیوەیان ژن و منداڵی [[عەلەوی]] بوون بەڵام ھەندێک ڕۆشنبیریشیان تێدابوو.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://core.ac.uk/download/pdf/81710171.pdf|title=Architectural Memorialization at Turkey's Witness Sites: The Case of the Madimak Hotel|last=Çaylı|first=Eral|page=14|access-date=31 January 2020|archive-date=31 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200131104952/https://core.ac.uk/download/pdf/81710171.pdf|url-status=live}}</ref> دوو ئەنجامدەرەکەش لە کاتی ڕووداوەکەدا گیانیان لەدەستدا. قوربانییەکان، کە بۆ [[فیستیڤاڵ]]ی [[پیر سوڵتان ئەبداڵ]] لە ئۆتێلەکە کۆبووبوونەوە، کاتێک کوژران کە جەماوەرێک ئاگریان لە ئۆتێلەکە بەردا.<ref>{{Cite web|url=https://www.hdp.org.tr/en/statements/we-will-not-forget-the-sivas-massacre/8992|title=We Will Not Forget the Sivas Massacre|last=HDP|website=www.hdp.org.tr|language=en|access-date=2020-01-31|archive-date=2020-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20200131115338/https://www.hdp.org.tr/en/statements/we-will-not-forget-the-sivas-massacre/8992|url-status=live}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://core.ac.uk/download/pdf/81710171.pdf|title=Architectural Memorialization at Turkey's Witness Sites: The Case of the Madimak Hotel|last=Çaylı|first=Eral|page=20|access-date=31 January 2020|archive-date=31 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200131104952/https://core.ac.uk/download/pdf/81710171.pdf|url-status=live}}</ref> == ڕووداوەکە == ھێرشەکە ماوەیەکی کەم دوای [[نوێژی ھەینی|نوێژی ھەینیی]] ڕوویدا، کاتێک جەماوەرەکە بەربەستە پۆلیسییەکانیان بەزاند بۆ گەمارۆدانی ئۆتێل مادماک، کە تێیدا ھونەرمەندان، نووسەران و مۆسیقاژەنان کۆببوونەوە بۆ یادکردنەوەی ژیانی شاعیری عەلەوی سەدەی ١٦ەم [[پیر سوڵتان ئەبداڵ]]. ئۆتێلەکە ئاگری تێبەردرا، و ئاگرەکە گیانی ٣٧ کەسی کێشا، لەنێویاندا ئەو مۆسیقاژەن و شاعیرانەی کە بەشداری فیستیڤاڵەکە بوون.<ref name=":2" /> بەشداربووی کۆنفرانسەکە ڕۆشنبیری چەپی تورک [[عەزیز نەسین]] بوو، کە لەلایەن زۆرێک لە موسڵمانانی تورکیاوە ڕقی لێ دەبووەوە بەھۆی ھەوڵی بڵاوکردنەوەی ڕۆمانی جێی مشتومڕی [[سەلمان ڕووشدی]]، ''[[ئایەتە شەیتانییەکان]]''، کە لەلایەن زۆرێک لە موسڵمانانەوە بە کفر دادەنرا.<ref name="Pace">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1995/07/07/obituaries/aziz-nesin-of-turkey-dies-at-80-writer-escaped-militants-arson.html|title=Aziz Nesin of Turkey Dies at 80; Writer Escaped Militants' Arson|last=Pace|first=Eric|date=1995-07-07|work=The New York Times|access-date=2020-01-31|language=en-US|issn=0362-4331|archive-date=2008-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20081206194701/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=990CE6DB103FF934A35754C0A963958260|url-status=live}}</ref> ھەزاران دانیشتووانی [[ئیسلامی سوننە|سوننەی]] سێواس، دوای بەشداریکردن لە نوێژی ھەینی لە مزگەوتێکی نزیک، بەرەو ئەو ئۆتێلە ڕێپێوانیان کرد کە کۆنفرانسەکەی تێدا بەڕێوەدەچوو و باڵەخانەکەیان ئاگر تێبەردا. لە کاتێکدا حکوومەتی تورکیا ھێرشەکەی وەک ئامانجگرتنی عەزیز نەسین نیشان دا، لێدواندەرانی عەلەوی دەڵێن ئامانجەکە عەلەوییەکان بوون، چونکە جەماوەرەکە پەیکەرێکی [[پیر سوڵتان ئەبداڵ]]ـیشیان تێکدا کە ڕۆژێک پێشتر دانرابوو.<ref name=":0" /> زۆرێک لە ڕۆشنبیران، شاعیران و مۆسیقاژەنە ناسراوەکانی عەلەوی لە ئاگرەکەدا کوژران، لەنێویاندا [[حەسرەت گوڵتەکین]]، [[مەتین ئاڵتیۆک]]، [[عاسم بەزیرجی]]، [[بەھجەت ئایسان]]، [[نەسیمی چیمەن]] و [[موخلیس ئاکارسوو]].<ref>{{Cite web|url=http://bianet.org/english/human-rights/210014-the-ones-massacred-in-madimak-26-years-ago-commemorated-in-sivas|title=The Ones Massacred in Madımak 26 Years Ago Commemorated in Sivas|last=Karaca|first=Ekin|website=Bianet|access-date=31 January 2020|archive-date=24 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210224051352/https://bianet.org/english/human-rights/210014-the-ones-massacred-in-madimak-26-years-ago-commemorated-in-sivas|url-status=live}}</ref> عەزیز نەسین توانی لە ڕێگەی پەیژەیەکەوە لە ئاگرەکە ڕزگاری بێت. دوای ئەوەی ئاگرکوژێنەوەکان ناسییانەوە کێیە، دەستیان کرد بە ھێرشکردنە سەری، بەڵام ئەو ڕای کرد.<ref name="Pace" /> == پاشھاتەکان == کاردانەوەی ھێزە ئەمنییەکان لەو کاتەدا و دواتریش لاواز بوو. ھێرشەکە بۆ ماوەی ھەشت سەعات بەبێ ھیچ دەستێوەردانێکی پۆلیس، سوپا یان بەشی ئاگرکوژێنەوە ڕوویدا. عەلەوییەکان و زۆربەی ڕۆشنبیرانی تورکیا باس لەوە دەکەن کە ڕووداوەکە لەلایەن حکوومەتی ناوخۆیییەوە ھاندراوە چونکە بۆ ماوەی چەند ڕۆژێک پێش ڕووداوەکە نامیلکە و بڵاوکراوە بڵاوکراونەتەوە و دابەشکراون. حکوومەتی تورکیا ڕووداوەکەی ئۆتێل مادماکی سێواس وەک ھێرشێک بۆ سەر ڕۆشنبیران ناو دەبات بەڵام ڕەتیدەکاتەوە وەک ڕووداوێکی ئاراستەکراو بۆ سەر عەلەوییەکان ببینێت. ڕووداوەکانی دەوروبەری کۆمەڵکوژییەکە لەلایەن کامێراکانی تەلەڤیزیۆنەوە تۆمارکران و لە تەواوی جیھاندا پەخشکران.<ref>{{Citation|title=Madımak Olayının Üzerinden 24 Yıl Geçti|url= |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/E-40lnt3Vx4 |archive-date=2021-12-21 |url-status=live|language=en|access-date=2021-08-26}}{{cbignore}}</ref> ھەموو ساڵێک، لە کاتی ساڵیادی کۆمەڵکوژییەکەدا، ڕێکخراوە جیاوازەکانی عەلەوی داوای دەستگیرکردنی بەرپرسانی ئەو کارە دەکەن. دوو لە گومانلێکراوەکان، لەنێویاندا [[جەعفەر ئەرچاکماک]]، لە کاتی دادگاییکردندا مردن. لە ئازاری ٢٠١٢، دۆسیەی کۆمەڵکوژیی سێواس دژی پێنج تۆمەتبارەکەی تری کە مابوونەوە داخرا، بەھۆی تێپەڕبوونی کاتی یاسایی. بەڵام ئەم دۆسیەیە تا ئێستاش تانەی لێ دەدرێتەوە.<ref>{{cite web |url=http://www.todayszaman.com/news-274125-sivas-massacre-case-drops-due-to-statute-of-limitations.html |title=Sivas massacre case dropped on statute of limitations |publisher=Todayszaman.com |date=2012-03-13 |access-date=2012-11-22 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130218064532/http://www.todayszaman.com/news-274125-sivas-massacre-case-drops-due-to-statute-of-limitations.html |archive-date=2013-02-18 }}</ref> === تۆمەتبارکردنەکان، دادگاییکردن و سزاکان === ڕووداوەکە وەک ھێرشێکی گەورە بۆ سەر ئازادیی ڕادەربڕین و [[مافەکانی مرۆڤ لە تورکیا]] بینرا، و بە شێوەیەکی بەرچاو درزی نێوان پێکھاتە ئایینییەکان و [[عەلمانییەت لە تورکیا|عەلمانییەکانی کۆمەڵگەی]] قووڵتر کردەوە. ڕۆژێک دوای ڕووداوەکە، ٣٥ کەس دەستگیرکران. دواتر ژمارەی دەستبەسەرکراوان بۆ ١٩٠ کەس زیادی کرد. کۆی گشتی ١٢٤ لەناو ١٩٠ تۆمەتبارەکە بە «ھەوڵدان بۆ دامەزراندنی دەوڵەتێکی ئایینی لە ڕێگەی گۆڕینی سیستەمی دەستوورییەوە» تۆمەتبار کران و ڕووبەڕووی تۆمەتەکان کرانەوە. یەکەم دانیشتنی دۆسیەکە، کە لە ئاستی گشتیدا بە دادگاییکردنی کۆمەڵکوژیی سێواس ناسراوە، لە دادگای ئاسایشی دەوڵەتی ئەنقەرە ژمارە ١، لە ٢١ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٣ بەڕێوەچوو. لە ٢٦ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٤ بڕیار لە دۆسیەی ١٢٤ تۆمەتبارەکە درا: ١٥ ساڵ زیندانیکردن بۆ ٢٢ گومانلێکراو، ١٠ ساڵ زیندانیکردن بۆ ٣ تۆمەتبار، ٣ ساڵ و ٩ مانگ بۆ ٥٤ گومانلێکراو، ٢ ساڵ و ٤ مانگ بۆ ٦ گومانلێکراو، و بێتاوان ناساندنی ٣٧ کەس لە تۆمەتبارەکان. ١٤ گومانلێکراوی تر سزای ١٥ ساڵ زیندانیکردنیان بەسەردا سەپێنرا. ٣٣ تۆمەتبارەکەی تر بە ٣٥ تۆمەتی [[کوشتن]] تۆمەتبار کران. دوای ڕێکارە درێژخایەنەکانی دادگا، [[دادگای ئاسایشی دەوڵەت]] سزای لەسێدارەدانی بۆ ٣٣ تۆمەتبارەکە لە ٢٨ی تشرینی دووەمی ١٩٩٧ دەرکرد بەھۆی ڕۆڵیان لە [[کۆمەڵکوژی|کۆمەڵکوژییەکەدا]]؛ ٣١ لەو سزایانە لە تانەدانێکی ساڵی ٢٠٠١دا پەسەند کران.<ref>Frantz, D. "[https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9507E2D7123CF933A05756C0A9679C8B63 Turkey's Choice: European Union or the Death Penalty] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210622073051/https://www.nytimes.com/2001/05/30/world/turkey-s-choice-european-union-or-the-death-penalty.html|date=2021-06-22}}" ''[[New York Times]]'', 30 May 2001. Accessed 21 January 2008.</ref> کاتێک تورکیا سزای لەسێدارەدانی تەنھا دوای ساڵێک لە ساڵی ٢٠٠٢ ھەڵوەشاندەوە، سزاکان گۆڕدران. ھەر تۆمەتبارێک ٣٥ [[سزای زیندانی ھەتاھەتایی|سزای زیندانیی ھەتاھەتایی]] وەرگرت، دانەیەک بۆ ھەر قوربانییەکی کوشتن و کاتێکی زیادە بۆ تاوانەکانی تر. ئەم ٣١ مەحکوومە تەنھا کەسانێک بوون کە ھێشتا ماوەی سزاکەیان بۆ تاوانەکان تەواو دەکرد؛ تۆمەتبارەکانی تر زووتر بە مەرج ئازاد کران یان دوای تەواوکردنی سزاکانیان ئازاد کران. لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٠، ئەحمەد تووران کڵچ، کە لە سەرەتادا بەھۆی بەشداربوونی لە کۆمەڵکوژیی سێواس سزای لەسێدارەدانی بەسەردا سەپێنرابوو، لەلایەن سەرۆک [[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان]] بەھۆی تێکچوونی باری تەندروستی سزاکەی بۆ سووک کرا.<ref>{{Cite web |last=Adal |first=Hikmet |title=From Zeynep Altıok to Erdoğan: There are Hundreds of Ill Prisoners |url=https://bianet.org/english/law/219433-from-zeynep-altiok-to-erdogan-there-are-hundreds-of-ill-prisoners |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308043027/https://bianet.org/english/law/219433-from-zeynep-altiok-to-erdogan-there-are-hundreds-of-ill-prisoners |archive-date=8 March 2021 |access-date=31 January 2020 |website=Bianet}}</ref> لە ئەنجامدا سزاکەی کەمکرایەوە. کڵچ لە ساڵی ٢٠٢١ کۆچی دوایی کرد. لە ئەیلوولی ٢٠٢٣، ئەردۆغان سزای حەیرەتین گوڵی بە ھەمان ھۆکار کەمکردەوە.<ref>{{Cite web |title=Presidential pardon to Madımak massacre case convict |url=https://bianet.org/english/law/283620-presidential-pardon-to-madimak-massacre-case-convict |access-date=7 September 2023 |website=Bianet}}</ref> لەو دۆسیەیەی کە تۆمەتبارە ھەڵاتووەکان مورات سۆنکوور، ئەرەن جەیلان، و مورات کاراتاش دادگایی دەکران، دۆسیەکە لە ئەیلوولی ٢٠٢٣ بەو بیانووەی کە ٣٠ ساڵ [[تێپەڕبوونی کاتی یاسایی|کاتی یاسایی]] بەسەر چووە، داخرا.<ref>{{Cite web |date=2023-09-14 |title=Sivas Katliamı davasında mahkeme zamanaşımı kararı verdi |url=https://www.bbc.com/turkce/articles/c1r522p9e4eo |access-date=2025-02-27 |website=BBC News Türkçe |language=tr}}</ref> === یادکردنەوە === ھەموو ساڵێک لە ساڵیادی کۆمەڵکوژییەکەدا، خۆپیشاندەران ناڕەزایەتی و ئێشکگری ئەنجام دەدەن بۆ یادکردنەوەی قوربانیانی ئاگرەکە.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://core.ac.uk/download/pdf/81710171.pdf|title=Architectural Memorialization at Turkey's Witness Sites: The Case of the Madimak Hotel|last=Çaylı|first=Eral|pages=18–19|access-date=31 January 2020|archive-date=31 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200131104952/https://core.ac.uk/download/pdf/81710171.pdf|url-status=live}}</ref> [[داریۆ فۆ]] لە وتارەکەیدا بۆ وەرگرتنی [[خەڵاتی نۆبێل]] لە ساڵی ١٩٩٧دا یادی کۆمەڵکوژییەکەی کردەوە.<ref>{{Cite web|title=The Nobel Prize in Literature 1997|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1997/fo/lecture/|access-date=2022-02-14|website=NobelPrize.org|language=en-US}}</ref> زۆر کەس ئارەزوو دەکەن ئۆتێلەکە، کە لەو کاتەوە دووبارە کراوەتەوە، وەک مۆنۆمێنتێک بناسرێت و بکرێتە مۆزەخانە.<ref name=":1" /> لە ساڵی ٢٠٠٨دا وەزیرێکی حکوومەت ئاماژەی بەوە کرد کە دەکرێتە ناوەندێکی کولتووریی عەلەوی،<ref>{{cite news|url=http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=162446 |access-date=2008-12-27 |title=State to convert Madımak Hotel into cultural center |date=2008-12-27 |work=[[Today's Zaman]] |first=Ahmet |last=Dinc }}{{dead link|date=January 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> بەڵام ئەمە تا ئێستا ڕووی نەداوە. لە حوزەیرانی ٢٠١٠دا، وەزیری کار و دەستەبەری کۆمەڵایەتی ڕای گەیاند کە پارەی کڕینی ئۆتێلەکە گواستراوەتەوە، و وەزارەتەکە سەرچاوەی زیاتر بۆ نۆژەنکردنەوە دابین دەکات.<ref>{{cite news |title=Turkish gov't buys hotel site of Alevi massacre |url=http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=turkish-govt-seizes-hotel-where-many-alevis-intellectuals-were-killed-2010-06-17 |newspaper=[[Hürriyet Daily News]] |date=June 17, 2010 |access-date=June 17, 2010 |archive-date=June 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210622073042/https://www.hurriyetdailynews.com/ |url-status=live }}</ref> دوای بڕیاری دادگا لە ٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠، ئۆتێل مادماک بووە دامەزراوەیەکی گشتی بەرامبەر بە قەرەبووی ٥،٦٠١،٠٠٠ [[لیرەی تورکی]] بۆ خاوەن ئۆتێلەکان.<ref>{{cite web |url=http://www.sabah.com.tr/Gundem/2010/11/23/madimak_oteli_devletin_oldu# |title=Madımak Oteli devletin oldu - Sabah - 22 Kasım 2012 - 23 Kasım 2010 |publisher=Sabah |date=2010-11-23 |access-date=2012-11-22 |archive-date=2016-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160527073304/http://www.sabah.com.tr/gundem/2010/11/23/madimak_oteli_devletin_oldu |url-status=live }}</ref> === نکۆڵیکردن === ڕۆژنامەی ئیسلامی-پارێزگاری ''[[یەنی ئاکیت]]'' لە ٢٣ی تەممووزی ٢٠١٢دا بابەتێکی لاپەڕەی یەکەمی بڵاوکردەوە و کۆمەڵکوژیی سێواسی وەک درۆیەکی ١٩ ساڵە ڕاگەیاند، و ئیدیعای کرد کە قوربانییەکان لە جیاتی ئاگر بە تەقەی دەمانچە کوژراون لەسەر بنەمای وێنەی پزیشکی دادوەری کە ئیدیعای دەکرد پێشتر بڵاونەکراونەتەوە. ئیدیعاکان پووچەڵکرانەوە و بە شێوەیەکی بەرفراوان شەرمەزار کران.<ref>[[Today's Zaman]], 23 July 2012, [http://todayszaman.com/news-287418-sivas-massacre-victims-died-of-gunshots-not-fire-daily-claims.html Sivas massacre victims died of gunshots, not fire, daily claims] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131227085429/http://todayszaman.com/news-287418-sivas-massacre-victims-died-of-gunshots-not-fire-daily-claims.html |date=2013-12-27 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://armstrongwilliam.wordpress.com/2012/07/27/the-sivas-massacre-is-a-19-year-lie-yeni-akit/ |title=The Sivas Massacre is a '19 year lie': Yeni Akit, 27 July 2012 |date=26 July 2012 |access-date=22 December 2020 |archive-date=29 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131229114025/http://armstrongwilliam.wordpress.com/2012/07/27/the-sivas-massacre-is-a-19-year-lie-yeni-akit/ |url-status=live }}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تد|تورکیا|کوردستان}} [[پۆل:کۆمەڵکوژییەکان لە تورکیا]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] o0wnko1vk6s080ds43bqtcyepfq9777 1574815 1574791 2026-04-12T05:47:51Z 1silent scientist 51740 /* پاشھاتەکان */ 1574815 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''کۆمەڵکوژیی سێواس''' یان '''کۆمەڵکوژیی مادماک''' ئاماژەیە بۆ کارێکی [[ئاگرتێبەردان|ئاگرتێبەردانی]] جەماوەری کە لە ٢ی تەممووزی ١٩٩٣ لە ئۆتێل مادماک (''Otel Madımak'') لە [[سێواس]]، [[باکووری کوردستان]]، [[تورکیا]] ڕوویدا، کە بووە ھۆی کوژرانی ٣٧ کەس، لەوانە نزیکەی نیوەیان ژن و منداڵی [[عەلەوی]] بوون بەڵام ھەندێک ڕۆشنبیریشیان تێدابوو.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://core.ac.uk/download/pdf/81710171.pdf|title=Architectural Memorialization at Turkey's Witness Sites: The Case of the Madimak Hotel|last=Çaylı|first=Eral|page=14|access-date=31 January 2020|archive-date=31 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200131104952/https://core.ac.uk/download/pdf/81710171.pdf|url-status=live}}</ref> دوو ئەنجامدەرەکەش لە کاتی ڕووداوەکەدا گیانیان لەدەستدا. قوربانییەکان، کە بۆ [[فیستیڤاڵ]]ی [[پیر سوڵتان ئەبداڵ]] لە ئۆتێلەکە کۆبووبوونەوە، کاتێک کوژران کە جەماوەرێک ئاگریان لە ئۆتێلەکە بەردا.<ref>{{Cite web|url=https://www.hdp.org.tr/en/statements/we-will-not-forget-the-sivas-massacre/8992|title=We Will Not Forget the Sivas Massacre|last=HDP|website=www.hdp.org.tr|language=en|access-date=2020-01-31|archive-date=2020-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20200131115338/https://www.hdp.org.tr/en/statements/we-will-not-forget-the-sivas-massacre/8992|url-status=live}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://core.ac.uk/download/pdf/81710171.pdf|title=Architectural Memorialization at Turkey's Witness Sites: The Case of the Madimak Hotel|last=Çaylı|first=Eral|page=20|access-date=31 January 2020|archive-date=31 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200131104952/https://core.ac.uk/download/pdf/81710171.pdf|url-status=live}}</ref> == ڕووداوەکە == ھێرشەکە ماوەیەکی کەم دوای [[نوێژی ھەینی|نوێژی ھەینیی]] ڕوویدا، کاتێک جەماوەرەکە بەربەستە پۆلیسییەکانیان بەزاند بۆ گەمارۆدانی ئۆتێل مادماک، کە تێیدا ھونەرمەندان، نووسەران و مۆسیقاژەنان کۆببوونەوە بۆ یادکردنەوەی ژیانی شاعیری عەلەوی سەدەی ١٦ەم [[پیر سوڵتان ئەبداڵ]]. ئۆتێلەکە ئاگری تێبەردرا، و ئاگرەکە گیانی ٣٧ کەسی کێشا، لەنێویاندا ئەو مۆسیقاژەن و شاعیرانەی کە بەشداری فیستیڤاڵەکە بوون.<ref name=":2" /> بەشداربووی کۆنفرانسەکە ڕۆشنبیری چەپی تورک [[عەزیز نەسین]] بوو، کە لەلایەن زۆرێک لە موسڵمانانی تورکیاوە ڕقی لێ دەبووەوە بەھۆی ھەوڵی بڵاوکردنەوەی ڕۆمانی جێی مشتومڕی [[سەلمان ڕووشدی]]، ''[[ئایەتە شەیتانییەکان]]''، کە لەلایەن زۆرێک لە موسڵمانانەوە بە کفر دادەنرا.<ref name="Pace">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1995/07/07/obituaries/aziz-nesin-of-turkey-dies-at-80-writer-escaped-militants-arson.html|title=Aziz Nesin of Turkey Dies at 80; Writer Escaped Militants' Arson|last=Pace|first=Eric|date=1995-07-07|work=The New York Times|access-date=2020-01-31|language=en-US|issn=0362-4331|archive-date=2008-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20081206194701/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=990CE6DB103FF934A35754C0A963958260|url-status=live}}</ref> ھەزاران دانیشتووانی [[ئیسلامی سوننە|سوننەی]] سێواس، دوای بەشداریکردن لە نوێژی ھەینی لە مزگەوتێکی نزیک، بەرەو ئەو ئۆتێلە ڕێپێوانیان کرد کە کۆنفرانسەکەی تێدا بەڕێوەدەچوو و باڵەخانەکەیان ئاگر تێبەردا. لە کاتێکدا حکوومەتی تورکیا ھێرشەکەی وەک ئامانجگرتنی عەزیز نەسین نیشان دا، لێدواندەرانی عەلەوی دەڵێن ئامانجەکە عەلەوییەکان بوون، چونکە جەماوەرەکە پەیکەرێکی [[پیر سوڵتان ئەبداڵ]]ـیشیان تێکدا کە ڕۆژێک پێشتر دانرابوو.<ref name=":0" /> زۆرێک لە ڕۆشنبیران، شاعیران و مۆسیقاژەنە ناسراوەکانی عەلەوی لە ئاگرەکەدا کوژران، لەنێویاندا [[حەسرەت گوڵتەکین]]، [[مەتین ئاڵتیۆک]]، [[عاسم بەزیرجی]]، [[بەھجەت ئایسان]]، [[نەسیمی چیمەن]] و [[موخلیس ئاکارسوو]].<ref>{{Cite web|url=http://bianet.org/english/human-rights/210014-the-ones-massacred-in-madimak-26-years-ago-commemorated-in-sivas|title=The Ones Massacred in Madımak 26 Years Ago Commemorated in Sivas|last=Karaca|first=Ekin|website=Bianet|access-date=31 January 2020|archive-date=24 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210224051352/https://bianet.org/english/human-rights/210014-the-ones-massacred-in-madimak-26-years-ago-commemorated-in-sivas|url-status=live}}</ref> عەزیز نەسین توانی لە ڕێگەی پەیژەیەکەوە لە ئاگرەکە ڕزگاری بێت. دوای ئەوەی ئاگرکوژێنەوەکان ناسییانەوە کێیە، دەستیان کرد بە ھێرشکردنە سەری، بەڵام ئەو ڕای کرد.<ref name="Pace" /> == پاشھاتەکان == کاردانەوەی ھێزە ئەمنییەکان لەو کاتەدا و دواتریش لاواز بوو. ھێرشەکە بۆ ماوەی ھەشت سەعات بەبێ ھیچ دەستێوەردانێکی پۆلیس، سوپا یان بەشی ئاگرکوژێنەوە ڕوویدا. عەلەوییەکان و زۆربەی ڕۆشنبیرانی تورکیا باس لەوە دەکەن کە ڕووداوەکە لەلایەن حکوومەتی ناوخۆیییەوە ھاندراوە چونکە بۆ ماوەی چەند ڕۆژێک پێش ڕووداوەکە نامیلکە و بڵاوکراوە بڵاوکراونەتەوە و دابەشکراون. حکوومەتی تورکیا ڕووداوەکەی ئۆتێل مادماکی سێواس وەک ھێرشێک بۆ سەر ڕۆشنبیران ناو دەبات بەڵام ڕەتیدەکاتەوە وەک ڕووداوێکی ئاراستەکراو بۆ سەر عەلەوییەکان ببینێت. ڕووداوەکانی دەوروبەری کۆمەڵکوژییەکە لەلایەن کامێراکانی تەلەڤیزیۆنەوە تۆمارکران و لە تەواوی جیھاندا پەخشکران.<ref>{{Citation|title=Madımak Olayının Üzerinden 24 Yıl Geçti|url= |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/E-40lnt3Vx4 |archive-date=2021-12-21 |url-status=live|language=en|access-date=2021-08-26}}{{cbignore}}</ref> ھەموو ساڵێک، لە کاتی ساڵیادی کۆمەڵکوژییەکەدا، ڕێکخراوە جیاوازەکانی عەلەوی داوای دەستگیرکردنی بەرپرسانی ئەو کارە دەکەن. دوو لە گومانلێکراوەکان، لەنێویاندا [[جەعفەر ئەرچاکماک]]، لە کاتی دادگاییکردندا مردن. لە ئازاری ٢٠١٢، دۆسییەی کۆمەڵکوژیی سێواس دژی پێنج تۆمەتبارەکەی تری کە مابوونەوە داخرا، بەھۆی تێپەڕبوونی کاتی یاسایی. بەڵام ئەم دۆسییەیە تا ئێستاش تانەی لێ دەدرێتەوە.<ref>{{cite web |url=http://www.todayszaman.com/news-274125-sivas-massacre-case-drops-due-to-statute-of-limitations.html |title=Sivas massacre case dropped on statute of limitations |publisher=Todayszaman.com |date=2012-03-13 |access-date=2012-11-22 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130218064532/http://www.todayszaman.com/news-274125-sivas-massacre-case-drops-due-to-statute-of-limitations.html |archive-date=2013-02-18 }}</ref> === تۆمەتبارکردنەکان، دادگاییکردن و سزاکان === ڕووداوەکە وەک ھێرشێکی گەورە بۆ سەر ئازادیی ڕادەربڕین و [[مافەکانی مرۆڤ لە تورکیا]] بینرا، و بە شێوەیەکی بەرچاو درزی نێوان پێکھاتە ئایینییەکان و [[عەلمانییەت لە تورکیا|عەلمانییەکانی کۆمەڵگەی]] قووڵتر کردەوە. ڕۆژێک دوای ڕووداوەکە، ٣٥ کەس دەستگیرکران. دواتر ژمارەی دەستبەسەرکراوان بۆ ١٩٠ کەس زیادی کرد. کۆی گشتی ١٢٤ لەناو ١٩٠ تۆمەتبارەکە بە «ھەوڵدان بۆ دامەزراندنی دەوڵەتێکی ئایینی لە ڕێگەی گۆڕینی سیستمی دەستوورییەوە» تۆمەتبار کران و ڕووبەڕووی تۆمەتەکان کرانەوە. یەکەم دانیشتنی دۆسییەکە، کە لە ئاستی گشتیدا بە دادگاییکردنی کۆمەڵکوژیی سێواس ناسراوە، لە دادگای ئاسایشی دەوڵەتی ئەنقەرە ژمارە ١، لە ٢١ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٣ بەڕێوەچوو. لە ٢٦ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٤ بڕیار لە دۆسییەی ١٢٤ تۆمەتبارەکە درا: ١٥ ساڵ زیندانیکردن بۆ ٢٢ گومانلێکراو، ١٠ ساڵ زیندانیکردن بۆ ٣ تۆمەتبار، ٣ ساڵ و ٩ مانگ بۆ ٥٤ گومانلێکراو، ٢ ساڵ و ٤ مانگ بۆ ٦ گومانلێکراو، و بێتاوان ناساندنی ٣٧ کەس لە تۆمەتبارەکان. ١٤ گومانلێکراوی تر سزای ١٥ ساڵ زیندانیکردنیان بەسەردا سەپێنرا. ٣٣ تۆمەتبارەکەی تر بە ٣٥ تۆمەتی [[کوشتن]] تۆمەتبار کران. دوای ڕێکارە درێژخایەنەکانی دادگا، [[دادگای ئاسایشی دەوڵەت]] سزای لەسێدارەدانی بۆ ٣٣ تۆمەتبارەکە لە ٢٨ی تشرینی دووەمی ١٩٩٧ دەرکرد بەھۆی ڕۆڵیان لە [[کۆمەڵکوژی|کۆمەڵکوژییەکەدا]]؛ ٣١ لەو سزایانە لە تانەدانێکی ساڵی ٢٠٠١دا پەسەند کران.<ref>Frantz, D. "[https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9507E2D7123CF933A05756C0A9679C8B63 Turkey's Choice: European Union or the Death Penalty] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210622073051/https://www.nytimes.com/2001/05/30/world/turkey-s-choice-european-union-or-the-death-penalty.html|date=2021-06-22}}" ''[[New York Times]]'', 30 May 2001. Accessed 21 January 2008.</ref> کاتێک تورکیا سزای لەسێدارەدانی تەنھا دوای ساڵێک لە ساڵی ٢٠٠٢ ھەڵوەشاندەوە، سزاکان گۆڕدران. ھەر تۆمەتبارێک ٣٥ [[سزای زیندانی ھەتاھەتایی|سزای زیندانیی ھەتاھەتایی]] وەرگرت، دانەیەک بۆ ھەر قوربانییەکی کوشتن و کاتێکی زیادە بۆ تاوانەکانی تر. ئەم ٣١ مەحکوومە تەنھا کەسانێک بوون کە ھێشتا ماوەی سزاکەیان بۆ تاوانەکان تەواو دەکرد؛ تۆمەتبارەکانی تر زووتر بە مەرج ئازاد کران یان دوای تەواوکردنی سزاکانیان ئازاد کران. لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٠، ئەحمەد تووران کڵچ، کە لە سەرەتادا بەھۆی بەشداربوونی لە کۆمەڵکوژیی سێواس سزای لەسێدارەدانی بەسەردا سەپێنرابوو، لەلایەن سەرۆک [[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان]] بەھۆی تێکچوونی باری تەندروستی سزاکەی بۆ سووک کرا.<ref>{{Cite web |last=Adal |first=Hikmet |title=From Zeynep Altıok to Erdoğan: There are Hundreds of Ill Prisoners |url=https://bianet.org/english/law/219433-from-zeynep-altiok-to-erdogan-there-are-hundreds-of-ill-prisoners |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308043027/https://bianet.org/english/law/219433-from-zeynep-altiok-to-erdogan-there-are-hundreds-of-ill-prisoners |archive-date=8 March 2021 |access-date=31 January 2020 |website=Bianet}}</ref> لە ئەنجامدا سزاکەی کەمکرایەوە. کڵچ لە ساڵی ٢٠٢١ کۆچی دوایی کرد. لە ئەیلوولی ٢٠٢٣، ئەردۆغان سزای حەیرەتین گوڵی بە ھەمان ھۆکار کەمکردەوە.<ref>{{Cite web |title=Presidential pardon to Madımak massacre case convict |url=https://bianet.org/english/law/283620-presidential-pardon-to-madimak-massacre-case-convict |access-date=7 September 2023 |website=Bianet}}</ref> لەو دۆسییەیەی کە تۆمەتبارە ھەڵاتووەکان مورات سۆنکوور، ئەرەن جەیلان، و مورات کاراتاش دادگایی دەکران، دۆسییەکە لە ئەیلوولی ٢٠٢٣ بەو بیانووەی کە ٣٠ ساڵ [[تێپەڕبوونی کاتی یاسایی|کاتی یاسایی]] بەسەر چووە، داخرا.<ref>{{Cite web |date=2023-09-14 |title=Sivas Katliamı davasında mahkeme zamanaşımı kararı verdi |url=https://www.bbc.com/turkce/articles/c1r522p9e4eo |access-date=2025-02-27 |website=BBC News Türkçe |language=tr}}</ref> === یادکردنەوە === ھەموو ساڵێک لە ساڵیادی کۆمەڵکوژییەکەدا، خۆپیشاندەران ناڕەزایەتی و ئێشکگری ئەنجام دەدەن بۆ یادکردنەوەی قوربانیانی ئاگرەکە.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://core.ac.uk/download/pdf/81710171.pdf|title=Architectural Memorialization at Turkey's Witness Sites: The Case of the Madimak Hotel|last=Çaylı|first=Eral|pages=18–19|access-date=31 January 2020|archive-date=31 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200131104952/https://core.ac.uk/download/pdf/81710171.pdf|url-status=live}}</ref> [[داریۆ فۆ]] لە وتارەکەیدا بۆ وەرگرتنی [[خەڵاتی نۆبێل]] لە ساڵی ١٩٩٧دا یادی کۆمەڵکوژییەکەی کردەوە.<ref>{{Cite web|title=The Nobel Prize in Literature 1997|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1997/fo/lecture/|access-date=2022-02-14|website=NobelPrize.org|language=en-US}}</ref> زۆر کەس ئارەزوو دەکەن ئۆتێلەکە، کە لەو کاتەوە دووبارە کراوەتەوە، وەک مۆنۆمێنتێک بناسرێت و بکرێتە مۆزەخانە.<ref name=":1" /> لە ساڵی ٢٠٠٨دا وەزیرێکی حکوومەت ئاماژەی بەوە کرد کە دەکرێتە ناوەندێکی کولتووریی عەلەوی،<ref>{{cite news|url=http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=162446 |access-date=2008-12-27 |title=State to convert Madımak Hotel into cultural center |date=2008-12-27 |work=[[Today's Zaman]] |first=Ahmet |last=Dinc }}{{dead link|date=January 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> بەڵام ئەمە تا ئێستا ڕووی نەداوە. لە حوزەیرانی ٢٠١٠دا، وەزیری کار و دەستەبەری کۆمەڵایەتی ڕای گەیاند کە پارەی کڕینی ئۆتێلەکە گواستراوەتەوە، و وەزارەتەکە سەرچاوەی زیاتر بۆ نۆژەنکردنەوە دابین دەکات.<ref>{{cite news |title=Turkish gov't buys hotel site of Alevi massacre |url=http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=turkish-govt-seizes-hotel-where-many-alevis-intellectuals-were-killed-2010-06-17 |newspaper=[[Hürriyet Daily News]] |date=June 17, 2010 |access-date=June 17, 2010 |archive-date=June 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210622073042/https://www.hurriyetdailynews.com/ |url-status=live }}</ref> دوای بڕیاری دادگا لە ٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠، ئۆتێل مادماک بووە دامەزراوەیەکی گشتی بەرامبەر بە قەرەبووی ٥،٦٠١،٠٠٠ [[لیرەی تورکی]] بۆ خاوەن ئۆتێلەکان.<ref>{{cite web |url=http://www.sabah.com.tr/Gundem/2010/11/23/madimak_oteli_devletin_oldu# |title=Madımak Oteli devletin oldu - Sabah - 22 Kasım 2012 - 23 Kasım 2010 |publisher=Sabah |date=2010-11-23 |access-date=2012-11-22 |archive-date=2016-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160527073304/http://www.sabah.com.tr/gundem/2010/11/23/madimak_oteli_devletin_oldu |url-status=live }}</ref> === نکۆڵیکردن === ڕۆژنامەی ئیسلامی-پارێزگاری ''[[یەنی ئاکیت]]'' لە ٢٣ی تەممووزی ٢٠١٢دا بابەتێکی لاپەڕەی یەکەمی بڵاوکردەوە و کۆمەڵکوژیی سێواسی وەک درۆیەکی ١٩ ساڵە ڕاگەیاند، و ئیدیعای کرد کە قوربانییەکان لە جیاتی ئاگر بە تەقەی دەمانچە کوژراون لەسەر بنەمای وێنەی پزیشکی دادوەری کە ئیدیعای دەکرد پێشتر بڵاونەکراونەتەوە. ئیدیعاکان پووچەڵکرانەوە و بە شێوەیەکی بەرفراوان شەرمەزار کران.<ref>[[Today's Zaman]], 23 July 2012, [http://todayszaman.com/news-287418-sivas-massacre-victims-died-of-gunshots-not-fire-daily-claims.html Sivas massacre victims died of gunshots, not fire, daily claims] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131227085429/http://todayszaman.com/news-287418-sivas-massacre-victims-died-of-gunshots-not-fire-daily-claims.html |date=2013-12-27 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://armstrongwilliam.wordpress.com/2012/07/27/the-sivas-massacre-is-a-19-year-lie-yeni-akit/ |title=The Sivas Massacre is a '19 year lie': Yeni Akit, 27 July 2012 |date=26 July 2012 |access-date=22 December 2020 |archive-date=29 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131229114025/http://armstrongwilliam.wordpress.com/2012/07/27/the-sivas-massacre-is-a-19-year-lie-yeni-akit/ |url-status=live }}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تد|تورکیا|کوردستان}} [[پۆل:کۆمەڵکوژییەکان لە تورکیا]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] sdd2phymbcg0oryfp1uxf691e6bgw7b 0 294429 1574792 2026-04-11T20:54:40Z 1silent scientist 51740 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1335131207|Bagratid Armenia]]» 1574792 wikitext text/x-wiki .... [[پۆل:دامەزرانەکانی دەیەی٨٨٠]] [[پۆل:CS1 Russian-language sources (ru)]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئەرمەنی]] [[پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images]] 6ss9j0wh83ov1jr23f2e6qjd8mlopqj 1574796 1574792 2026-04-11T21:09:41Z 1silent scientist 51740 1574796 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''ئەرمەنستانی باگراتووتی''' دەوڵەتێکی سەربەخۆی [[ئەرمەنییەکان|ئەرمەنی]] بوو کە لەلایەن [[ئاشۆتی یەکەمی ئەرمەنستان|ئاشۆتی یەکەم]] لە [[خانەدانی باگراتووتی]] لە سەرەتای ساڵانی ٨٨٠کاندا دامەزرا<ref>{{cite journal|last1= Grigoryan|first1= M. G.|script-title=hy:Բագրատունյաց թագավորության սկզբնավորման թվագրության շուրջ|trans-title=On dating the formation of Bagratid Armenia|journal= [[Lraber Hasarakakan Gitutyunneri]]|date= 2012|issue= 2–3|pages= 114–125|url= https://arar.sci.am/dlibra/publication/43894/edition/39361/content|language= hy|access-date= 2024-03-19|archive-date= 2024-03-19|archive-url= https://web.archive.org/web/20240319072958/https://arar.sci.am/dlibra/publication/43894/edition/39361/content|url-status= live}}</ref> دوای نزیکەی دوو سەدە لە باڵادەستیی بێگانە بەسەر [[شانشینی ئەرمەنستان (کۆن)|ئەرمەنستانی مەزن]]دا لە ژێر حوکمی [[ئەمەوییەکان|ئەمەوی]] و [[خەلافەتی عەباسی|عەباسی]]ی [[عەرەب]]دا. بەھۆی ئەوەی ھەردوو زلھێزە ھاوچەرخەکەی ناوچەکە — عەباسییەکان و [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بێزەنتییەکان]] — زۆر سەرقاڵ بوون و نەیاندەتوانی ھێزەکانیان لەسەر ژێردەستکردنی ناوچەکە کۆبکەنەوە، و لەگەڵ لەناوچوونی چەندین خێزانی خانەدانی [[ناخارار]]ی ئەرمەنی، ئاشۆت سەرکەوتوو بوو لە چەسپاندنی خۆی وەک کەسایەتییەکی پێشەنگی بزووتنەوەیەک بۆ دەرپەڕاندنی عەرەبەکان لە [[ئەرمەنستان]].<ref>{{cite book |last = Bournoutian |first = George A. |author-link = George Bournoutian |title = A Concise History of the Armenian People: From Ancient Times to the Present |year = 2006 |location = Costa Mesa, CA |page = [https://archive.org/details/concisehistoryof00geor/page/89 89] |publisher = Mazda |isbn = 978-1-56859-141-4 |url-access = registration |url = https://archive.org/details/concisehistoryof00geor }}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:دامەزرانەکانی دەیەی٨٨٠]] [[پۆل:CS1 Russian-language sources (ru)]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئەرمەنی]] [[پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images]] oyxbdt6ymj50x3chvqho1vebrzbdlpt 1574819 1574796 2026-04-12T06:00:44Z 1silent scientist 51740 1574819 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''ئەرمەنستانی باگراتووتی''' دەوڵەتێکی سەربەخۆی [[ئەرمەنییەکان|ئەرمەنی]] بوو کە لەلایەن [[ئاشۆتی یەکەمی ئەرمەنستان|ئاشۆتی یەکەم]] لە [[خانەدانی باگراتووتی]] لە سەرەتای ساڵانی ٨٨٠کاندا دامەزرا<ref>{{cite journal|last1= Grigoryan|first1= M. G.|script-title=hy:Բագրատունյաց թագավորության սկզբնավորման թվագրության շուրջ|trans-title=On dating the formation of Bagratid Armenia|journal= [[Lraber Hasarakakan Gitutyunneri]]|date= 2012|issue= 2–3|pages= 114–125|url= https://arar.sci.am/dlibra/publication/43894/edition/39361/content|language= hy|access-date= 2024-03-19|archive-date= 2024-03-19|archive-url= https://web.archive.org/web/20240319072958/https://arar.sci.am/dlibra/publication/43894/edition/39361/content|url-status= live}}</ref> دوای نزیکەی دوو سەدە لە باڵادەستیی بێگانە بەسەر [[شانشینی ئەرمەنستان (کۆن)|ئەرمەنستانی مەزن]]دا لە ژێر حوکمی [[ئەمەوییەکان|ئەمەوی]] و [[خەلافەتی عەباسی|عەباسی]]ی [[عەرەب]]دا. بەھۆی ئەوەی ھەردوو زلھێزە ھاوچەرخەکەی ناوچەکە — عەباسییەکان و [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بێزەنتییەکان]] — زۆر سەرقاڵ بوون و نەیاندەتوانی ھێزەکانیان لەسەر ژێردەستکردنی ناوچەکە کۆبکەنەوە، و لەگەڵ لەناوچوونی چەندین خێزانی خانەدانی [[ناخارار]]ی ئەرمەنی، ئاشۆت سەرکەوتوو بوو لە چەسپاندنی خۆی وەک کەسایەتییەکی پێشەنگی بزووتنەوەیەک بۆ دەرپەڕاندنی عەرەبەکان لە [[ئەرمەنستان]].<ref>{{cite book |last = Bournoutian |first = George A. |author-link = George Bournoutian |title = A Concise History of the Armenian People: From Ancient Times to the Present |year = 2006 |location = Costa Mesa, CA |page = [https://archive.org/details/concisehistoryof00geor/page/89 89] |publisher = Mazda |isbn = 978-1-56859-141-4 |url-access = registration |url = https://archive.org/details/concisehistoryof00geor }}</ref> ==مێژوو== === پێشینە === [[File:81ArabAbbasidPeriod750-885.gif|وێنۆک|left|270px|میرنشینی ئەرمەنستان لەژێر دەسەڵاتی [[عەرەب]]، پێش دامەزراندنی [[خانەدانی باگراتوونی]]]] لاوازبوونی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]] لە ماوەی سەدەی حەوتەمدا بووە ھۆی سەرھەڵدانی ھێزێکی تری ناوچەیی، عەرەبە موسڵمانەکان. عەرەبەکان لەژێر دەسەڵاتی [[خەلافەتی ئەمەوی]] ناوچەیەکی بەرفراوانیان لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]] داگیر کردبوو و بە ڕووکردنە باکوور، لە ساڵی ٦٤٠دا دەستیان کرد بە ئەنجامدانی ھێرشی خولی بۆ سەر خاکی ئەرمەنستان. [[تیۆدۆر ڕشتوونی]]، [[کورۆپالاتس|کورۆپالاتسی]] ئەرمەنی، پەیماننامەیەکی ئاشتیی لەگەڵ خەلافەت واژوو کرد، ھەرچەندە بەردەوامیی شەڕ لەگەڵ عەرەبەکان و بیزەنتییەکان زۆری نەخایاند بووە ھۆی وێرانکاریی زیاتر لە سەرانسەری ئەرمەنستاندا. لە ساڵی ٦٦١دا، سەرکردە ئەرمەنییەکان ڕازی بوون ملبدەن بۆ دەسەڵاتی موسڵمانان لەکاتێکدا ئەوانیش گریگۆر مامیکۆنیانیان لە خێزانی بەھێزی [[ناخارار|ناخاراری]] [[مامیکۆنیان]] وەک [[ئیشخان (ناونیشان)|ئیشخان]] (میر)ی ئەرمەنستان ناسی.<ref>{{cite book |last=Ter-Ghevondyan |first=Aram N. |script-title=hy:Արաբական ամիրայությունները Բագրատունյաց Հայաստանում|trans-title=The Arab Emirates in Bagratuni Armenia |publisher=[[Armenian Academy of Sciences|Armenian SSR Academy of Sciences]] |location=Yerevan |pages=42–43 |language=hy |author-link=Aram Ter-Ghevondyan}}</ref> ئەم پارێزگایە کە بە «ئەرمینییە» دەناسرا و پایتەختەکەی [[دڤین (شاری کۆن)|دڤین]] بوو، لەلایەن [[ئۆستیکان|ئۆستیکانێک]]، یان پارێزگارێکەوە سەرپەرشتی دەکرا. بەڵام دەسەڵاتی [[ئەمەوییەکان]] لە ئەرمەنستان لە سەرەتای سەدەی ھەشتەمدا بەرەو دڕندەیی چوو. ڕاپەڕینەکان دژی عەرەبەکان لە سەرانسەری ئەرمەنستاندا بڵاوبوونەوە تا ساڵی ٧٠٥، کاتێک لەژێر پەردەی کۆبوونەوە بۆ دانوستان، پارێزگاری عەرەبی [[کۆماری خۆسەری ناخیچەڤان|ناخیچەڤان]] نزیکەی ھەموو خانەدانە ئەرمەنییەکانی کۆمەڵکوژ کرد.<ref>Ter-Ghevondyan, ''Arab Emirates'', p. 44.</ref> عەرەبەکان ھەوڵیان دا ئەرمەنییەکان ڕازی بکەن بەڵام سەپاندنی باجی بەرزتر، ھەژاربوونی وڵات بەھۆی کەمیی بازرگانیی ناوچەیی، و پەسەندکردنی [[خانەدانی باگراتوونی|خێزانی باگراتوونی]] لەلایەن ئەمەوییەکانەوە بەسەر مامیکۆنیانەکاندا (خێزانە دیارەکانی تر بریتی بوون لە [[ئارتسرونی]]، [[کامساراکان]]، و [[ڕشتوونی]]) وای کرد بەدەستھێنانی ئەمە قورس بێت. بە سوودوەرگرتن لە ڕووخانی ئەمەوییەکان لەلایەن [[عەباسییەکان]]، یاخیبوونێکی دووەم پلانی بۆ دانرا، ھەرچەندە ئەویش ڕووبەڕووی شکست بووەوە، بەشێکی بەھۆی پەیوەندییە گرژەکانی نێوان خێزانەکانی باگراتوونی و مامیکۆنیان. شکستی یاخیبوونەکە ھەروەھا بووە ھۆی نزیکبوونەوە لە لەناوچوونی ماڵی مامیکۆنیان کە زۆربەی ئەو زەوییانەی لەژێر دەسەڵاتیاندا بوو لەدەستیان دا (ئەندامانی ماڵی ئارتسرونی توانییان ڕابکەن و لە [[ڤاسپووراکان]] نیشتەجێ بن). یاخیبوونی سێیەم و کۆتایی، کە لە ناڕەزایەتییە ھاوشێوەکانی یاخیبوونی دووەمەوە سەرچاوەی گرتبوو، لە ساڵی ٧٧٤دا لەژێر سەرکردایەتیی [[موشێغی شەشەم مامیکۆنیان|موشێغ مامیکۆنیان]] و بە پاڵپشتیی [[ناخارار|ناخارارەکانی]] تر دەستی پێ کرد. عەباسییەکان بە سوپایەکی ٣٠ ھەزار کەسییەوە بەرەو ئەرمەنستان بەڕێکەوتن و بە یەکجاری یاخیبوونەکە و ھاندەرانیان لە [[شەڕی باگرێڤاند]] لە ٢٤ی نیسانی ٧٧٥دا تێکشکاند، و بۆشایییەکیان بۆ تاقە خێزانی تا ڕادەیەکی زۆر سەلامەت، واتە باگراتوونییەکان، بەجێھێشت تا پڕی بکەنەوە.<ref>Ter-Ghevondyan, ''Arab Emirates'', p. 45.</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:دامەزرانەکانی دەیەی٨٨٠]] [[پۆل:CS1 Russian-language sources (ru)]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئەرمەنی]] [[پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images]] bd6ts5vhmlpglvcy7mztdqf7qeh56ki 3 294430 1574798 2026-04-11T23:22:15Z New user message 11537 زیادکردنی [[داڕێژە:بەخێرھاتن|پەیامی بەخێرھاتن]] بە پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەری نوێ 1574798 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- > [[بەکارھێنەر:Kushared|kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٢٣:٢٢، ١١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) 0g02f29hso5nr9mtn1x51x6yjswzybr 1574800 1574798 2026-04-11T23:53:34Z Shora Qasim Omar 75702 /* شەڕی دێی حەمک (1982) */ بەشی نوێ 1574800 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- > [[بەکارھێنەر:Kushared|kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٢٣:٢٢، ١١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) == شەڕی دێی حەمک (1982) == شەڕی دێی حەمک یەکێکە لە شەڕە گرنگ و مێژووییەکان کە لە ماوەی حوکمڕانی Saddam Hussein لە عێراقدا، لە نێوان هێزەکانی پێشمەرگە و هێزی ڕژێمی بەعس ڕوویدا. '''پاشبنەما''' لە ساڵانی 1980کاندا، شەڕ و بەرنگارییەکان لە نێوان هێزەکانی کورد و حکومەتی عێراق بەردەوام بوو. ئەم شەڕانە زۆرجار لە ناوچە گوندییەکاندا ڕوویان دەدا و کاریگەرییەکی گەورەیان هەبوو لەسەر خەڵکی ناوچەکە. '''ڕووداوی شەڕ''' لە ڕۆژی 17ی حوزەیرانی 1982، لە دێی حەمک، هێزێکی پێشمەرگە بە سەرکردایەتی مامە ڕیشە، کە پێکهاتوو بوو لە 12 پێشمەرگە، لە گوندەکەدا جێگیر بوون. دوای گەیشتنی زانیاری بۆ هێزەکانی عێراق، سەر لە بەیانی هەمان ڕۆژ هێزێکی سەربازی بە ژمارەی نزیکەی 1500 سەرباز، بە هاوکاری هێلیکۆپتەر (هەنتەر)، تانک و ئۆتۆمبێلی سەربازی، گەمارۆی گوندەکەیان دا. بە هۆی ئەم گەمارۆیە، خەڵکی دێی حەمک ماڵەکانیان چۆڵ کرد و گوندەکەیان جێهێشت، بەڵام پێشمەرگەکان لە شوێنەکە مابوونەوە. '''ئەنجامی شەڕ''' شەڕەکە بۆ ماوەی 14 کاتژمێر بەردەوام بوو. لە کۆتاییدا، هێزی پێشمەرگە سەرکەوتنیان بەدەستهێنا بە سەر هێزی عێراق. لە لایەن پێشمەرگەکان: 4 پێشمەرگە شەهید بوون 4 پێشمەرگە بریندار بوون بەپێی هەواڵی هەواڵگرییەکانی ئەوکات کە پەیوەست بوو بە Patriotic Union of Kurdistan، زیانەکانی هێزی بەعس: نزیکەی 500 کوژراو 400 بریندار '''گرنگی''' شەڕی دێی حەمک بە یەکێک لە ڕووداوە مێژووییەکانی بەرنگارییەکانی پێشمەرگە دادەنرێت، چونکە هێزێکی کەم بەرامبەر هێزێکی زۆر گەورە و تەیارکراو سەرکەوتنی بەدەستهێنا. سەرچاوەکان YouTube: <nowiki>https://youtu.be/kpItXUU5N4A⁠�</nowiki> YouTube (لە زاری مامە ڕیشەوە): <nowiki>https://youtu.be/9K85W9wodg8⁠�</nowiki> '''نوسەر:شۆڕە قاسم عمر''' [[بەکارھێنەر:Shora Qasim Omar|Shora Qasim Omar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Shora Qasim Omar|لێدوان]]) ٢٣:٥٣، ١١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) e546ge1t6fxe664kd5tnfjrgtphr61f 1574801 1574800 2026-04-12T00:05:57Z Shora Qasim Omar 75702 /* شەڕی دێی حەمک (1982) */هەڵەی ڕێنوس 1574801 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- > [[بەکارھێنەر:Kushared|kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٢٣:٢٢، ١١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) == شەڕی دێی حەمک (1982) == شەڕی دێی حەمک یەکێکە لە شەڕە گرنگ و مێژووییەکان کە لە ماوەی حوکمڕانی Saddam Hussein لە عێراقدا، لە نێوان هێزەکانی پێشمەرگە و هێزی ڕژێمی بەعس ڕوویدا. '''پاشبنەما''' لە ساڵانی 1980کاندا، شەڕ و بەرنگارییەکان لە نێوان هێزەکانی کورد و حکومەتی عێراق بەردەوام بوو. ئەم شەڕانە زۆرجار لە ناوچە گوندییەکاندا ڕوویان دەدا و کاریگەرییەکی گەورەیان هەبوو لەسەر خەڵکی ناوچەکە. '''ڕووداوی شەڕ''' لە ڕۆژی 17ی ئایاری 1982، لە دێی حەمک، هێزێکی پێشمەرگە بە سەرکردایەتی مامە ڕیشە، کە پێکهاتوو بوو لە 12 پێشمەرگە، لە گوندەکەدا جێگیر بوون. دوای گەیشتنی زانیاری بۆ هێزەکانی عێراق، سەر لە بەیانی هەمان ڕۆژ هێزێکی سەربازی بە ژمارەی نزیکەی 2800 سەرباز، بە هاوکاری هێلیکۆپتەر (هەنتەر)، تانک و ئۆتۆمبێلی سەربازی، گەمارۆی گوندەکەیان دا. بە هۆی ئەم گەمارۆیە، خەڵکی دێی حەمک ماڵەکانیان چۆڵ کرد و گوندەکەیان جێهێشت، بەڵام پێشمەرگەکان لە شوێنەکە مابوونەوە. '''ئەنجامی شەڕ''' شەڕەکە بۆ ماوەی 14 کاتژمێر بەردەوام بوو. لە کۆتاییدا، هێزی پێشمەرگە سەرکەوتنیان بەدەستهێنا بە سەر هێزی عێراق. لە لایەن پێشمەرگەکان: 4 پێشمەرگە شەهید بوون 4 پێشمەرگە بریندار بوون بەپێی هەواڵی هەواڵگرییەکانی ئەوکات کە پەیوەست بوو بە Patriotic Union of Kurdistan، زیانەکانی هێزی بەعس: نزیکەی 500 کوژراو 400 بریندار '''گرنگی''' شەڕی دێی حەمک بە یەکێک لە ڕووداوە مێژووییەکانی بەرنگارییەکانی پێشمەرگە دادەنرێت، چونکە هێزێکی کەم بەرامبەر هێزێکی زۆر گەورە و تەیارکراو سەرکەوتنی بەدەستهێنا. سەرچاوەکان YouTube: <nowiki>https://youtu.be/kpItXUU5N4A⁠�</nowiki> YouTube (لە زاری مامە ڕیشەوە): <nowiki>https://youtu.be/9K85W9wodg8⁠�</nowiki> '''نوسەر:شۆڕە قاسم عمر''' [[بەکارھێنەر:Shora Qasim Omar|Shora Qasim Omar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Shora Qasim Omar|لێدوان]]) ٢٣:٥٣، ١١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) 137vj5qswtn25hbd2mtmunazeh0igbe 3 294431 1574802 2026-04-12T02:47:37Z New user message 11537 زیادکردنی [[داڕێژە:بەخێرھاتن|پەیامی بەخێرھاتن]] بە پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەری نوێ 1574802 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Calak|<span style="color:blue"><span style="font-size:13px">'''چالاک'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|'''<span style="color:red">وتووێژ</span>''']]} ٠٢:٤٧، ١٢ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) ejumwuov3ynfztcllhu7inn9pmxiz2x 0 294432 1574824 2026-04-12T06:22:47Z 1silent scientist 51740 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1319933689|Action of Khan Baghdadi]]» 1574824 wikitext text/x-wiki '''کردەوەی خان بەغدادی''' پێکدادانێک بوو لە کاتی هەڵمەتی مێزۆپۆتامیا لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیهانیی یەکەمدا]]. == سەرچاوەکان == [[پۆل:ململانێکانی ١٩١٨]] mhvkcharp1zmgmq4h2wjjjmosgl20vg 1574825 1574824 2026-04-12T06:27:30Z 1silent scientist 51740 1574825 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''کردەوەی خان بەغدادی''' پێکدادانێک بوو لە کاتی [[ھەڵمەتی مێزۆپۆتامیا]] لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]دا. ==خان بەغدادی== فیرقەی ١٥ی ھیندستان لە ساڵی ١٩١٧ەوە لە [[ڕەمادی]] مابووەوە لە کاتی [[شەڕی ڕەمادی (١٩١٧)|گرتنی شارۆچکەکە]] لە ئەیلوولی ١٩١٧دا. لە ٩ی ئازاری ١٩١٨دا، پێشڕەویی کرد و شارۆچکەی [[ھیت]]ی لە سەرکەوتنێکی بێ خوێنڕشتندا داگیر کرد، کە ھێزە عوسمانییەکان بەبێ تەقەکردنی یەک فیشەک چۆڵیان کرد. ئامانجی دواتر لە کەناری [[فورات]] شارۆچکەی [[خان بەغدادی]] بوو. زۆربەی شەڕەکان لە [[عێراقی عوسمانی]] پەیوەست بوون بە ڕووبارەکانی [[دیجلە]] و فوراتەوە. ئەگەر ھێرشێک سەرکەوتوو بوایە، دۆڕاوەکە بە درێژایی ھێڵی ڕووبارەکە بۆ پێگە ئامادەکراوەکانی دوورتر دەکشایەوە. بەدەستھێنانی سەرکەوتنێکی گونجاو قورس بوو. بۆ ھەوڵدان بۆ شکاندنی شێوازە باوەکە، ٣٠٠ لۆریی [[فۆرد]]، پاتریی ٨ی ماتۆڕی زرێپۆشی سووکی [[سوپای چەکدارەکان]] [[ئۆتۆمبێلی زرێپۆش (سەربازی)|(ئۆتۆمبێلە زرێپۆشەکان)]]، و [[لیوای ١١ی سوارەی ھیندستان|لیوای ١١ی سوارە]] دران بە فیرقەی ١٥ی ھیندستان. ھێزێکی بەربەستی جوڵاو بە بەکارھێنانی پیادەی فیرقەکە لە ناو لۆرییەکان، ئۆتۆمبێلە زرێپۆشەکان، لیوای سوارە، و یەکێک لە پاترییەکانی تۆپخانەی فیرقەکە کە بە دوو ئەوەندەی ژمارەی ئاسایی ئەسپ ئامادەکرابوو، پێکھێنرا. دواتر ئەم ھێزە جوڵاوە بۆ ڕێپێوانێکی بەرفراوانی دەورەدان لە دەوری خان بەغدادی نێردرا، و لە پشتی پێگە عوسمانییەکاندا جێگیر بوون. دواتر بەشەکەی تری فیرقەکە بە شێوازێکی ئاسایی لە پێشەوە ھێرشیان کرد، و عوسمانییەکان لە شارۆچکەکە کشانەوە. پاشان بە شێوەیەکی چاوەڕواننەکراو تووشی ھێزە بەربەستەکە بوون، و ڕێکخستنیان بە خێرایی تێکچوو. تەواوی ھێزەکە کە نزیکەی ٥،٠٠٠ پیاو بوون، بە دیل گیران. پاشان ھێزە جووڵاوەکە بۆ دوورتر بەرەو سەرێی فورات و بۆ ئەو ئاراستەیەی کە عوسمانییەکان پێشبینی کشانەوەیان بۆ دەکرد، نێردرا. فەرماندەی عوسمانی [[مستەفا کەمال بەگ]] بڕیاری دا کشانەوەی ھێزەکانی بەرەو باکوور ڕێکبخات. ٤٦ میل دوورتر بەرەو سەرێ، نیشتەجێگەی عانە ھەبوو. لێرە بنکەی سەرەکیی دابینکردنی عوسمانییەکان بوو، کە ئێستا لەگەڵ ھەندێک ئەفسەری پلەبەرزی ئەڵمانی کە سەر بە [[سوپای عوسمانی (١٨٦١–١٩٢٢)|سوپای عوسمانی]] بوون، دەستی بەسەردا گیرا. بەڵام ھێزە سەرەکییەکەی عوسمانی لەژێر فەرماندەیی [[مستەفا کەمال پاشا]]دا توانییان بە سەرکەوتوویی بەرەو باکووری دوورتر بکشێنەوە و لە دەستگیرکردن ڕزگاریان بێت. ئەمە کۆتا ھێرش بوو لە بەرەی فورات. لادانی گواستنەوە بۆ [[دەنستەرفۆرس]] لە ماوەی ھاویندا بووە ھۆی ئەوەی فەرماندەی گشتیی گۆڕەپانی میزۆپۆتامیا، سێر [[ویلیام مارشاڵ (ئەفسەری سوپای بریتانیا)|ویلیام مارشاڵ]]، پێشڕەوییەکان تەنھا بۆ بەرەی دیجلە سنووردار بکات. کاتێک [[ئاگربەستی موودرۆس|ئاگربەست]] لە ١ی تشرینی دووەمی ١٩١٨دا ڕاگەیەندرا، فیرقەی ١٥ی ھیندستان لە خوارووی ڕووبارەکە لە [[فەلووجە]] بوون. == سەرچاوەکان == [[پۆل:ململانێکانی ١٩١٨]] fd386z9363vy9kmkvr6kbgti03wlbmp 1574826 1574825 2026-04-12T06:28:40Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1574826 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''کردەوەی خان بەغدادی''' پێکدادانێک بوو لە کاتی [[ھەڵمەتی مێزۆپۆتامیا]] لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]دا. ==خان بەغدادی== فیرقەی ١٥ی ھیندستان لە ساڵی ١٩١٧ەوە لە [[ڕەمادی]] مابووەوە لە کاتی [[شەڕی ڕەمادی (١٩١٧)|گرتنی شارۆچکەکە]] لە ئەیلوولی ١٩١٧دا. لە ٩ی ئازاری ١٩١٨دا، پێشڕەویی کرد و شارۆچکەی [[ھیت]]ی لە سەرکەوتنێکی بێ خوێنڕشتندا داگیر کرد، کە ھێزە عوسمانییەکان بەبێ تەقەکردنی یەک فیشەک چۆڵیان کرد. ئامانجی دواتر لە کەناری [[فورات]] شارۆچکەی [[خان بەغدادی]] بوو. زۆربەی شەڕەکان لە [[عێراقی عوسمانی]] پەیوەست بوون بە ڕووبارەکانی [[دیجلە]] و فوراتەوە. ئەگەر ھێرشێک سەرکەوتوو بوایە، دۆڕاوەکە بە درێژایی ھێڵی ڕووبارەکە بۆ پێگە ئامادەکراوەکانی دوورتر دەکشایەوە. بەدەستھێنانی سەرکەوتنێکی گونجاو قورس بوو. بۆ ھەوڵدان بۆ شکاندنی شێوازە باوەکە، ٣٠٠ لۆریی [[فۆرد]]، پاتریی ٨ی ماتۆڕی زرێپۆشی سووکی [[سوپای چەکدارەکان]] [[ئۆتۆمبێلی زرێپۆش (سەربازی)|(ئۆتۆمبێلە زرێپۆشەکان)]]، و [[لیوای ١١ی سوارەی ھیندستان|لیوای ١١ی سوارە]] دران بە فیرقەی ١٥ی ھیندستان. ھێزێکی بەربەستی جوڵاو بە بەکارھێنانی پیادەی فیرقەکە لە ناو لۆرییەکان، ئۆتۆمبێلە زرێپۆشەکان، لیوای سوارە، و یەکێک لە پاترییەکانی تۆپخانەی فیرقەکە کە بە دوو ئەوەندەی ژمارەی ئاسایی ئەسپ ئامادەکرابوو، پێکھێنرا. دواتر ئەم ھێزە جوڵاوە بۆ ڕێپێوانێکی بەرفراوانی دەورەدان لە دەوری خان بەغدادی نێردرا، و لە پشتی پێگە عوسمانییەکاندا جێگیر بوون. دواتر بەشەکەی تری فیرقەکە بە شێوازێکی ئاسایی لە پێشەوە ھێرشیان کرد، و عوسمانییەکان لە شارۆچکەکە کشانەوە. پاشان بە شێوەیەکی چاوەڕواننەکراو تووشی ھێزە بەربەستەکە بوون، و ڕێکخستنیان بە خێرایی تێکچوو. تەواوی ھێزەکە کە نزیکەی ٥،٠٠٠ پیاو بوون، بە دیل گیران. پاشان ھێزە جووڵاوەکە بۆ دوورتر بەرەو سەرێی فورات و بۆ ئەو ئاراستەیەی کە عوسمانییەکان پێشبینی کشانەوەیان بۆ دەکرد، نێردرا. فەرماندەی عوسمانی [[مستەفا کەمال بەگ]] بڕیاری دا کشانەوەی ھێزەکانی بەرەو باکوور ڕێکبخات. ٤٦ میل دوورتر بەرەو سەرێ، نیشتەجێگەی عانە ھەبوو. لێرە بنکەی سەرەکیی دابینکردنی عوسمانییەکان بوو، کە ئێستا لەگەڵ ھەندێک ئەفسەری پلەبەرزی ئەڵمانی کە سەر بە [[سوپای عوسمانی (١٨٦١–١٩٢٢)|سوپای عوسمانی]] بوون، دەستی بەسەردا گیرا. بەڵام ھێزە سەرەکییەکەی عوسمانی لەژێر فەرماندەیی [[مستەفا کەمال پاشا]]دا توانییان بە سەرکەوتوویی بەرەو باکووری دوورتر بکشێنەوە و لە دەستگیرکردن ڕزگاریان بێت. ئەمە کۆتا ھێرش بوو لە بەرەی فورات. لادانی گواستنەوە بۆ [[دەنستەرفۆرس]] لە ماوەی ھاویندا بووە ھۆی ئەوەی فەرماندەی گشتیی گۆڕەپانی میزۆپۆتامیا، سێر [[ویلیام مارشاڵ (ئەفسەری سوپای بریتانیا)|ویلیام مارشاڵ]]، پێشڕەوییەکان تەنھا بۆ بەرەی دیجلە سنووردار بکات. کاتێک [[ئاگربەستی موودرۆس|ئاگربەست]] لە ١ی تشرینی دووەمی ١٩١٨دا ڕاگەیەندرا، فیرقەی ١٥ی ھیندستان لە خوارووی ڕووبارەکە لە [[فەلووجە]] بوون. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * Perry, F.W. (1993). ''History of the Great War: Order of Battle of Divisions: Indian Army Divisions Pt. 5B''. Ray Westlake Books. {{ISBN|1-871167-23-X}} * Moberly, F.J. (1923). ''Official History of the War: Mesopotamia Campaign'', Imperial War Museum. {{ISBN|1-870423-30-5}} * Barker, A.J. (1967). ''The Neglected War: Mesopotamia 1914-18'', Faber and Faber. {{ISBN|0-571-08020-0}} [[پۆل:ململانێکانی ١٩١٨]] f17a4my6wd4tvy1u0nz1j613gefkxvs 0 294433 1574827 2026-04-12T06:34:10Z 1silent scientist 51740 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1339876903|Hormizd II]]» 1574827 wikitext text/x-wiki '''ھورمزدی دووەم''' (هەروەها دەنووسرێت ھو'''رموزد''' یان '''ئوھرمازد''' ؛ {{Langx|pal|𐭠𐭥𐭧𐭥𐭬𐭦𐭣}} ) [[شا]] بوو لە [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]]. شەش ساڵ و پێنج مانگ حوکمڕانی کردووە، لە ساڵی ٣٠٣ تا ٣٠٩. کوڕ و جێنشینی نەرسە ( r. 293–303 بوو. == سەرچاوەکان == [[پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٣یەم]] [[پۆل:مردووانی ٣٠٩]] f2hcuf9fk296qahu0qrw24vf0kdu412 1574828 1574827 2026-04-12T06:38:54Z 1silent scientist 51740 1574828 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''ھورمزدی دووەم''' (ھەروەھا دەنووسرێت '''ھورموزد''' یان '''ئوھرمازد'''؛ {{Langx|pal|𐭠𐭥𐭧𐭥𐭬𐭦𐭣}}) [[شا]]یەک بوو لە [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]]. شەش ساڵ و پێنج مانگ حوکمڕانی کردووە، لە ساڵی ٣٠٣ تا ٣٠٩ز. کوڕ و جێنشینی نەرسە ( ٢٩٣–٣٠٣ز) بوو. لە ماوەی دەسەڵاتیدا، [[شانشینی ئەرمەنستان (سەردەمی کۆن)|شانشینی ئەرمەنستان]] لەژێر دەسەڵاتی [[تیرداتی سێیەمی ئەرمەنستان|تیرداتی سێیەم]]دا [[مەسیحییەت]]ی وەک ئایینی فەرمیی خۆی وەرگرت، بەمەش دەستی لە میراتە کۆنە [[زەردەشتی|زەردەشتییەکەی]] ھەڵگرت کە لەگەڵ ئێرانی ساسانیدا ھەیبوو. سەردەمی دەسەڵاتی ھورمزدی دووەم ھەروەھا بە پشێویی ناوخۆیی دیاری کرابوو، کە ئەو توانی بە سەرکەوتوویی مامەڵەیان لەگەڵ بکات. ھورمزدی دووەم ھەروەھا لە ھەوڵەکانیدا لە ڕۆژاوا سەرکەوتوو بوو، بە شکستپێھێنان و کوشتنی پاشای [[غەسانییەکان]] لە [[سووریا (ناوچە)|سووریا]]. بەڵام دەسەڵاتەکەی بەھۆی پیلانی خانەدانە ئێرانییەکانەوە کورتکرایەوە، کە لە شوێنێکی دوورەپەرێزدا کوشتیان. لەلایەن کوڕەکەیەوە [[ئادوور نارسی]] شوێنی گیرایەوە، کە ئەویش دوای چەند مانگێک لە دەسەڵاتداری لەلایەن خانەدانەکانەوە کوژرا. لە جیاتی ئەوە، کوڕە شیرەخۆرەکەی ھورمزدی دووەم، [[شاپووری دووەم]]یان لەسەر تەخت دانا. == ڕەگناسی == ناوی ھورمزد (ھەروەھا بە «ئوھورمەزد»، «ھورمۆزد» دەنووسرێت) وەشانی [[پاڵەوی|فارسیی ناوەڕاست]]ی ناوی خودای باڵایە لە [[زەردەشتی]]دا، کە لە [[ئاڤێستا]]دا بە [[ئەھورامەزدا]] ناسراوە.{{sfn|Shayegan|2004|pp=462–464}} ھاوتا [[فارسیی کۆن]]ەکەی {{Lang|peo-Latn|ئەورامەزدا}}یە، لەکاتێکدا وەرگێڕانی پیتیی [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]]یەکەی «ھۆرمیسداس»ە.{{sfn|Shayegan|2004|pp=462–464}}{{sfn|Vevaina|Canepa|2018|page=1110}} ناوەکە لە [[زمانی ئەرمەنی|ئەرمەنی]]دا وەک {{Lang|hy-Latn|ئۆرمیزد}} و لە [[زمانی گورجی|گورجی]]دا وەک {{Lang|ka-Latn|ئورمیزد}} ھاتووە.{{sfn|Schmitt|Bailey|1986|pages=445–465}}{{sfn|Rapp|2014|pages=341–343}} ==جێنشینی== دوای مردنی ھورمزد، کوڕە گەورەکەی [[ئادوور نارسی]] شوێنی گرتەوە، کە دوای ماوەیەکی کورت لە دەسەڵاتداری کە چەند مانگێکی خایاند، لەلایەن ھەندێک لە خانەدانەکانی ئیمپراتۆرییەتەکەوە کوژرا.{{sfn|Tafazzoli|1983|p=477}} پاشان دووەمیان کوێر کرد،{{sfn|Al-Tabari|1985–2007|loc=v. 5: p. 50}} و سێیەمیان بەند کرد ([[ھورمزد (کۆنستانتینۆپل)|ھورمزد]]، کە دواتر بۆ ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم ھەڵات).{{sfn|Shahbazi|2004b|pp=461–462}} تەختەکە بۆ منداڵە لەدایک نەبووەکەی ھاوسەری ھورمزدی دووەم، ئیفرا ھورمزد، پارێزرا کە شاپووری دووەم بوو. شاپووری دووەم وەک باس دەکرێت تاقە پاشا بووە لە مێژوودا کە [[منداڵدان|لە ناو منداڵداندا]] تاجی لەسەر نراوە، چونکە ئەفسانەکە دەڵێت تاجەکە لەسەر سکی دایکی دانراوە کاتێک دووگیان بووە.{{sfn|Daryaee|2014|p=16}} بەڵام بە گوێرەی شەھبازی، دوورە لە ڕاستی کە شاپوور وەک پاشا تاجی لەسەر نرابێت کاتێک ھێشتا لە سکی دایکیدا بووە، چونکە خانەدانەکان نەدەبوو ڕەگەزی ئەو لەو کاتەدا بزانن. ئەو زیاتر دەڵێت شاپوور چل ڕۆژ دوای مردنی باوکی لەدایک بووە، و خانەدانەکان ئادور نارسییان کوشتووە و تاجیان لەسەر شاپووری دووەم ناوە تا کۆنترۆڵی زیاتری ئیمپراتۆرییەتەکە بەدەستبھێنن، کە توانییان ئەوە بکەن تا [[شاپووری دووەم]] گەیشتە تەمەنی پێگەییشتنی لە تەمەنی ١٦ ساڵیدا.{{sfn|Al-Tabari|1985–2007|loc=v. 5: p. 50}} == سەرچاوەکان == [[پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٣یەم]] [[پۆل:مردووانی ٣٠٩]] tsi96fu2nth7gw5iqmqcv55xo19opg6 1574833 1574828 2026-04-12T07:20:46Z 1silent scientist 51740 1574833 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''ھورمزدی دووەم''' (ھەروەھا دەنووسرێت '''ھورموزد''' یان '''ئوھرمازد'''؛ {{Langx|pal|𐭠𐭥𐭧𐭥𐭬𐭦𐭣}}) [[شا]]یەک بوو لە [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]]. شەش ساڵ و پێنج مانگ حوکمڕانی کردووە، لە ساڵی ٣٠٣ تا ٣٠٩ز. کوڕ و جێنشینی [[نەرسە]] (٢٩٣–٣٠٣ز) بوو. لە ماوەی دەسەڵاتیدا، [[شانشینی ئەرمەنستان (سەردەمی کۆن)|شانشینی ئەرمەنستان]] لەژێر دەسەڵاتی [[تیرداتی سێیەمی ئەرمەنستان|تیرداتی سێیەم]]دا [[مەسیحییەت]]ی وەک ئایینی فەرمیی خۆی وەرگرت، بەمەش دەستی لە میراتە کۆنە [[زەردەشتی|زەردەشتییەکەی]] ھەڵگرت کە لەگەڵ ئێرانی ساسانیدا ھەیبوو. سەردەمی دەسەڵاتی ھورمزدی دووەم ھەروەھا بە پشێویی ناوخۆیی دیاری کرابوو، کە ئەو توانی بە سەرکەوتوویی مامەڵەیان لەگەڵ بکات. ھورمزدی دووەم ھەروەھا لە ھەوڵەکانیدا لە ڕۆژاوا سەرکەوتوو بوو، بە شکستپێھێنان و کوشتنی پاشای [[غەسانییەکان]] لە [[سووریا (ناوچە)|سووریا]]. بەڵام دەسەڵاتەکەی بەھۆی پیلانی خانەدانە ئێرانییەکانەوە کورتکرایەوە، کە لە شوێنێکی دوورەپەرێزدا کوشتیان. لەلایەن کوڕەکەیەوە [[ئادوور نارسی]] شوێنی گیرایەوە، کە ئەویش دوای چەند مانگێک لە دەسەڵاتداری لەلایەن خانەدانەکانەوە کوژرا. لە جیاتی ئەوە، کوڕە شیرەخۆرەکەی ھورمزدی دووەم، [[شاپووری دووەم]]یان لەسەر تەخت دانا. == ڕەگناسی == ناوی ھورمزد (ھەروەھا بە «ئوھورمەزد»، «ھورمۆزد» دەنووسرێت) وەشانی [[پاڵەوی|فارسیی ناوەڕاست]]ی ناوی خودای باڵایە لە [[زەردەشتی]]دا، کە لە [[ئاڤێستا]]دا بە [[ئەھورامەزدا]] ناسراوە.{{sfn|Shayegan|2004|pp=462–464}} ھاوتا [[فارسیی کۆن]]ەکەی {{Lang|peo-Latn|ئەورامەزدا}}یە، لەکاتێکدا وەرگێڕانی پیتیی [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]]یەکەی «ھۆرمیسداس»ە.{{sfn|Shayegan|2004|pp=462–464}}{{sfn|Vevaina|Canepa|2018|page=1110}} ناوەکە لە [[زمانی ئەرمەنی|ئەرمەنی]]دا وەک {{Lang|hy-Latn|ئۆرمیزد}} و لە [[زمانی گورجی|گورجی]]دا وەک {{Lang|ka-Latn|ئورمیزد}} ھاتووە.{{sfn|Schmitt|Bailey|1986|pages=445–465}}{{sfn|Rapp|2014|pages=341–343}} ==جێنشینی== دوای مردنی ھورمزد، کوڕە گەورەکەی [[ئادوور نارسی]] شوێنی گرتەوە، کە دوای ماوەیەکی کورت لە دەسەڵاتداری کە چەند مانگێکی خایاند، لەلایەن ھەندێک لە خانەدانەکانی ئیمپراتۆرییەتەکەوە کوژرا.{{sfn|Tafazzoli|1983|p=477}} پاشان دووەمیان کوێر کرد،{{sfn|Al-Tabari|1985–2007|loc=v. 5: p. 50}} و سێیەمیان بەند کرد ([[ھورمزد (کۆنستانتینۆپل)|ھورمزد]]، کە دواتر بۆ ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم ھەڵات).{{sfn|Shahbazi|2004b|pp=461–462}} تەختەکە بۆ منداڵە لەدایک نەبووەکەی ھاوسەری ھورمزدی دووەم، ئیفرا ھورمزد، پارێزرا کە شاپووری دووەم بوو. شاپووری دووەم وەک باس دەکرێت تاقە پاشا بووە لە مێژوودا کە [[منداڵدان|لە ناو منداڵداندا]] تاجی لەسەر نراوە، چونکە ئەفسانەکە دەڵێت تاجەکە لەسەر سکی دایکی دانراوە کاتێک دووگیان بووە.{{sfn|Daryaee|2014|p=16}} بەڵام بە گوێرەی شەھبازی، دوورە لە ڕاستی کە شاپوور وەک پاشا تاجی لەسەر نرابێت کاتێک ھێشتا لە سکی دایکیدا بووە، چونکە خانەدانەکان نەدەبوو ڕەگەزی ئەو لەو کاتەدا بزانن. ئەو زیاتر دەڵێت شاپوور چل ڕۆژ دوای مردنی باوکی لەدایک بووە، و خانەدانەکان ئادور نارسییان کوشتووە و تاجیان لەسەر شاپووری دووەم ناوە تا کۆنترۆڵی زیاتری ئیمپراتۆرییەتەکە بەدەستبھێنن، کە توانییان ئەوە بکەن تا [[شاپووری دووەم]] گەیشتە تەمەنی پێگەییشتنی لە تەمەنی ١٦ ساڵیدا.{{sfn|Al-Tabari|1985–2007|loc=v. 5: p. 50}} == سەرچاوەکان == [[پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٣یەم]] [[پۆل:مردووانی ٣٠٩]] 7s7weszx7v72d9q13cg33hrxgqs545d 0 294434 1574830 2026-04-12T06:42:29Z 1silent scientist 51740 دروستکردنی ڕەوانەکەر بۆ [[زمانی پاڵەوی]] (ئامرازی دروستکەری ڕەوانەکەر) 1574830 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[زمانی پاڵەوی]] b4loymydiers3vwh3kcj19rs9lmdqlv 0 294435 1574831 2026-04-12T07:07:05Z 1silent scientist 51740 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1336526331|Narseh]]» 1574831 wikitext text/x-wiki '''نەرسە''' (هەروەها دەنووسرێت '''نەرسیس''' یان '''نەرسیووس؛''' {{Langx|pal|𐭭𐭥𐭮𐭧𐭩}} ) حەوتەمین [[شاھەنشا|شاھەنشای]] [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ئێرانی ساسانی]] بووە لە ساڵی ٢٩٣ تا ٣٠٣. کوڕی شاپووری یەکەم (٢٤٠–٢٧٠). == سەرچاوەکان == [[پۆل:مردووانی ٣٠٣]] [[پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٣یەم]] swcmtp14r0x3365h7pm3u857lyfw9rn 1574832 1574831 2026-04-12T07:20:05Z 1silent scientist 51740 1574832 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''نەرسە''' یان '''نارسە''' (ھەروەھا دەنووسرێت '''نەرسیس''' یان '''نەرسیووس'''؛ {{Langx|pal|𐭭𐭥𐭮𐭧𐭩}}) حەوتەمین [[شاھەنشا|شاھەنشای]] [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ئێرانی ساسانی]] بووە لە ساڵی ٢٩٣ تا ٣٠٣. کوڕی بچووکی شاپووری یەکەم (٢٤٠–٢٧٠). لە سەردەمی باوکیدا وەک پارێزگاری [[ساکاستانی (پارێزگای ساسانی)|ساکاستانی]]، [[ھیند (پارێزگای ساسانی)|ھیند]] و [[تووران (ساتراپی)|تووران]] خزمەتی کردووە. لە کۆتاییدا کوڕەکەی [[ھورمزدی یەکەم]] (٢٧٠–٢٧١) بوو بە جێگرەوەی شاپووری یەکەم، کە دوای ساڵێک لە فەرمانڕەوایی کۆچی دوایی کرد. کوڕە گەورەکەی شاپووری یەکەم [[بەھرامی یەکەم]]، کە باوکی ھەرگیز وەک کاندیدێک بۆ جێگرتنەوەی تەختەکە لەبەرچاوی نەگرتبوو، بە یارمەتی قەشەی بەتوانای زەردەشتی [[کارتیر]] سەرکەوت بۆ سەر تەخت. پاشان لەگەڵ نارسە ڕێککەوت کە دەستبەرداری مافی خۆی بۆ تەختەکە بێت لە بەرامبەر پارێزگاری پارێزگای گرنگی سنووری [[ئەرمەنستانی ساسانی|ئەرمەنستان]]، کە ھۆکارێکی بەردەوامی شەڕی نێوان ئیمپراتۆریەتییەکانی ڕۆم و ساسانی بوو. نارسە نازناوی «وازورگ شاھ ئارمینان» («شای گەورەی ئەرمەنستان»)ی ھەبوو، کە لە سەرەتای سەردەمی ساسانییەکاندا لەلایەن میراتگری تەختەوە بەکاردەھێنرا. سەرەڕای ئەوەش، نارسە بە ئەگەرێکی زۆرەوە ھێشتا وەک زەوتکارێک سەیری بەھرامی یەکەمی دەکرد. جێنشینی کوڕی بەھرامی یەکەم، [[بەھرامی دووەم]] (٢٧٤–٢٩٣) وادیارە بەبێ ھیچ کێشەیەک ڕوویداوە. دوای مردنی بەھرامی دووەم لە ٢٩٣، کوڕەکەی [[بەھرامی سێیەم]] بەبێ ویستی خۆی لەلایەن خانەدانێک بە ناوی وەھنام تاجی لەسەر نرا. باقی خانەدانەکان پشتگیرییان لە پاشایەتی بەھرامی سێیەم نەکرد، و داوایان لە نارسە کرد لە جیاتی ئەو حوکمڕانی بکات. لە کۆتاییدا بەھرامی سێیەم وەک شا دەستی کێشایەوە، وەھنامیش لەسێدارە درا. نارسە یەکەم فەرمانڕەوای ساسانی بوو کە وەک شازادەی جێنشین سەرنەکەوێتە سەر تەخت. بارودۆخی دەسەڵات گرتنە دەستی لە [[نەخشەبەردینی پایکولی]]دا بە وردی باس کراوە، کە وەک «ڕێس گێستای دیڤی ئۆگوستی»ی خۆی و بۆ شەرعیەتدان بە دەسەڵاتەکەی دروستی کردووە.{{sfn|Weber|2012|p=154}} سێ ساڵ دوای ھاتنە سەرکاری نارسە، جارێکی دیکە شەڕ لە نێوان ساسانییەکان و ڕۆمەکاندا ھەڵگیرسا. لە ٢٩٦ یان ٢٩٧، ھێزەکانی نارسە شکستیان بە ھێزەکانی [[گالێریۆس]] ھێنا لە [[شەڕی کارای (٢٩٦)|شەڕی کارای]]. بەڵام ساڵی دواتر، نارسە لە [[شەڕی ساتالا (٢٩٨)|ساتالا]] دووچاری شکستێکی گەورە بوو؛ ژن، منداڵ و زۆرێک لە خانەدانە ئێرانییەکان وەک دیلی شەڕ گیران. بەھۆی ئەم شکستە شەرمەزارکەرەوە، نارسە ناچار بوو پەیماننامەیەکی ئاشتی کە ڕۆمەکان دیارییان کردبوو قبووڵ بکات، و چەند ناوچەیەکی لە سنووری ساسانی-ڕۆم پێ بەخشین. نارسە بەھۆی گەڕانەوەی بۆ سیاسەتی لێبوردەیی ئایینی باوکی بەناوبانگە.{{sfn|Shahbazi|2005}} == ناو == ناوی نارسە لە [[زمانە ئێرانییەکان#ئێرانیی کۆن|ئێرانیی کۆن]] و لە [[ناوی تیۆفۆریک]]ی «naryasa(n)ha-» سەرچاوە دەگرێت، کە بە واتای «ستایشی پیاوان» دێت. ناوی نارسە بە شێوەی «nrshy» لە [[فارسی ناوەڕاست|فارسیی ناوەڕاست]] و «nryshw» لە [[زمانی پارتی|پارتی]] لەسەر [[نەخشەبەردینی پایکوولی]] و [[نەقشی ڕۆستەم]] تۆمار کراوە.{{sfn|Weber|2016}} وەشانی [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]] ناوەکەشی لە نەخشەبەردینەکاندا وەک «Narsaiēs» یان «Narsaios» تۆمار کراوە. بەڵام سەرچاوە یۆنانییەکانی دیکە بە گشتی ناوەکەی بە «Narsēs» دەنووسن.{{sfn|Weber|2016}} ناوی نارسە لە زمانەکانی دیکەدا بەم شێوەیەیە: {{langx|la|Narseus}}؛ [[زمانی سوریانی|سوریانی]] ܢܪܣܝ «Nrsy»؛ {{langx|ar|نرسي}} «نارسی»؛ [[زمانی ئەرمەنی|ئەرمەنی]]: «Nerseh»؛ [[زمانی قیبتی|قیبتی]]: «Narsaph»، ھەروەھا «Narseos».{{sfn|Weber|2016}} == ژیانی پێشینە و پارێزگاری == وادیارە نەرسە بچووکترین کوڕی [[شاپووری یەکەم]] بووە، و لە نێوان ٢٢٨ و ٢٣٣ لە سەردەمی فەرمانڕەوایی باپیرەی [[ئەردەشێر بابەکان|ئەردەشێری یەکەم]] (٢٢٤–٢٤٢) لەدایکبووە.{{sfn|Weber|2016}} نەرسە لە نەخشەبەردینەیەکدا لەلایەن باوکی شاپووری یەکەمەوە وەک پارێزگاری پارێزگاکانی ڕۆژھەڵاتی ساسانی [[ھیند (پارێزگای ساسانی)|ھیند]]، [[ساکاستانی (پارێزگای ساسانی)|ساکاستانی]] و [[تووران (ساتراپی)|تووران]] ناوی ھاتووە. لە ماوەی کارکردنیدا وەک پارێزگار، بەپێی ڕاپۆرتەکان ڕۆڵێکی گرنگی لە کاروباری بەشی ڕۆژھەڵاتی ئیمپراتۆریەتەکەدا ھەبووە.{{sfn|Weber|2016}} شاپووری یەکەم لە ٢٧٠ کۆچی دوایی کرد، و [[ھورمزدی یەکەم]] بوو بە جێگرەوەی، کە حوکمڕانییەکەی بەھۆی مردنییەوە تەنھا یەک ساڵی خایاند. [[بەھرامی یەکەم]]ی برای گەورەی نارسە، کە ھەرگیز لەلایەن باوکیانەوە وەک کاندیدێک بۆ جێنشینی تەختەکە لەبەرچاو نەگیرابوو، پێدەچێت بەھۆی ئەوەوە بێت کە دایکی لە ڕەچەڵەکێکی نزم بووە، بە یارمەتی قەشەی بەتوانای [[زەردەشتی]] [[کارتیر]] سەرکەوت بۆ سەر تەخت.{{sfn|Shahbazi|1988|pp=514–522}} پاشان لەگەڵ نارسە ڕێککەوت کە دەستبەرداری مافی خۆی بۆ تەختەکە بێت لە بەرامبەر پارێزگاریی پارێزگای گرنگی سنووری [[ئەرمەنستانی ساسانی|ئەرمەنستان]]، کە بەردەوام سەرچاوەی شەڕی نێوان ئیمپراتۆریەتییەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم|ڕۆم]] و ساسانی بوو.{{sfn|Weber|2016}} نارسە خاوەنی نازناوی «وازورگ شاھ ئارمینان» («شای گەورەی ئەرمەنستان») بوو، کە لەلایەن میراتگری تەختەوە بەکاردەھێنرا.{{sfn|Daryaee|2014|p=11}} سەرەڕای ئەوەش، نارسە بە ئەگەرێکی زۆرەوە ھێشتا وەک زەوتکارێک سەیری بەھرامی یەکەمی دەکرد.{{sfn|Shahbazi|1988|pp=514–522}} بەڵام حوکمڕانی بەھرامی یەکەم کورتی خایاند، و لە ئەیلوولی ٢٧٤ بە مردنی کۆتایی ھات.{{sfn|Shahbazi|1988|pp=514–522}} کوڕەکەی [[بەھرامی دووەم]] وەک شا بوو بە جێگرەوەی، وادیارە بەبێ ھیچ کێشەیەک؛ ڕەنگە کارتیر یارمەتی دابێت بۆ ئەوەی لە جیاتی نارسە بچێتە سەر تەخت.{{sfn|Daryaee|2014|pp=10-11}}{{sfn|Weber|2012|p=153}}{{sfn|Skjærvø|2011|pp=608-628}} ئەمەش بە ئەگەرێکی زۆرەوە نارسەی بێزار کرد، کە چەندین جار لە جێنشینی پشتگوێ خرابوو.{{sfn|Daryaee|2014|p=11}} == سەرچاوەکان == [[پۆل:مردووانی ٣٠٣]] [[پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٣یەم]] 4j3109pf1u79r6xvijlr4ols7rddusy 0 294436 1574834 2026-04-12T07:22:58Z 1silent scientist 51740 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1348154264|Artaxerxes III]]» 1574834 wikitext text/x-wiki .... == سەرچاوەکان == [[پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نادڵنیا]] [[پۆل:لەدایکبووانی ٤٢٠ی پ.ز]] hbptd7k8gwd9w7ydspwt768d46sf6wf 1574835 1574834 2026-04-12T07:30:48Z 1silent scientist 51740 1574835 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = ئەردەشێری سێیەم<br>𐎠𐎼𐎫𐎧𐏁𐏂 | title = | image = Rock relief of Artaxerxes III in Persepolis.jpg | image_size = | alt = نەخشەبەردینی پاشا، ڕووی لە لای ڕاستە | caption = [[نەخشەبەردینە]]ی ئەردەشێری سێیەم لە [[پێرسێپۆلیس]] | succession = [[شاھەنشا]]ی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] | reign = ٣٥٩/٨–٣٣٨ پێش زایین | predecessor = [[ئەردەشێری دووەم]] | successor = [[ئارسێسی فارس|ئارسێس]] | succession1 = [[لیستی فیرعەونەکان|فیرعەونی میسر]] | reign1 = ٣٤٠/٣٩–٣٣٨ پێش زایین | predecessor1 = [[نێکتانێبۆی دووەم]] | successor1 = [[ئارسێسی فارس|ئارسێس]] | birth_name = ئۆکۆس | birth_date = | birth_place = | death_date = ئاب/ئەیلوولی ٣٣٨ پێش زایین{{sfn|Depuydt|2010|p=197}} | death_place = | burial_place = [[پێرسێپۆلیس]] | issue = {{ubl|[[ئارسێسی فارس|ئارسێس]]|[[پاریزاتیسی دووەم]]}} | full name = | regnal name = | native_lang1 = | native_lang1_name1 = | dynasty = [[بنەماڵەی ھەخامەنشی|ھەخامەنشی]] | father = [[ئەردەشێری دووەم]] | mother = [[ستاتێرای (ژنی ئەردەشێری دووەم)|ستاتێرا]] | religion = [[زەردەشتی]] }} '''ئەردەشێری سێیەم''' «ئۆکۆس» (بە [[زمانی یۆنانی کۆن|یۆنانی کۆن]]: [[wikt:Ὦχος|Ὦχος]] {{Transliteration|grc|Ochos}})، کە بە ناوە بنەماڵەیییەکەی وەک «ئەرتەخشتەی سێیەم» (بە [[فارسیی کۆن]]: <small>𐎠𐎼𐎫𐎧𐏁𐏂𐎠</small> {{Transliteration|peo|Artaxšaçāʰ}}؛ بە [[زمانی یۆنانی کۆن|یۆنانی کۆن]]: [[wikt:Ἀρταξέρξης|Ἀρταξέρξης]]) دەناسرێت، [[شاھەنشا]]ی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] بوو لە ٣٥٩/٥٨ تا ٣٣٨ پێش زایین. ئەو کوڕ و جێنشینی [[ئەردەشێری دووەم]] بوو و دایکی [[ستاتێرای (ژنی ئەردەشێری دووەم)|ستاتێرا]] بوو. پێش ھاتنە سەر تەخت، ئەرتەخشتە [[ساتراپ]] و فەرماندەی سوپای باوکی بوو. ئەرتەخشتە دوای ئەوەی یەکێک لە براکانی لەسێدارە درا، یەکێکی تریان خۆی کوشت، دواھەمینیان کوژرا و باوکی، [[ئەرتەخشتەی دووەم]] کۆچی دوایی کرد، دەسەڵاتی گرتە دەست. دوای ماوەیەکی کەم لە بوون بە پاشا، ئەرتەخشتە تەواوی بنەماڵەی شاھانەی کوشت بۆ ئەوەی پێگەی خۆی وەک پاشا بپارێزێت. ئەو دوو ھەڵمەتی گەورەی دژی میسر دەستپێکرد. یەکەم ھەڵمەت شکستی ھێنا، و بەدوایدا ڕاپەڕین لە سەرانسەری بەشی ڕۆژئاوای ئیمپراتۆریەتەکەیدا ڕوویدا. لە کاتی داگیرکاریی دووەمدا، دواجار ئەرتەخشتە شکستی بە [[نێکتانێبۆی دووەم]]، [[فیرعەون]]ی میسر ھێنا، و دوای شەش دەیە وڵاتەکەی بۆ ناو دەسەڵاتی فارس گەڕاندەوە. لە ساڵانی کۆتاییی ئەرتەخشتەدا، دەسەڵاتی فلیپی دووەمی مەقدوونی لە یۆنان لە زیادبووندا بوو، کە لەوێ ھەوڵی دەدا یۆنانییەکان ڕازی بکات دژی ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی ڕاپەڕن. ئەرتەخشتە دژی چالاکییەکانی ئەو وەستایەوە، و بە پشتگیریی ئەو، شاری [[گەمارۆی پەرینتووس|پەرینتووس]] بەرگریی لە گەمارۆیەکی مەقدوونی کرد. بەڵگەی ھەیە بۆ سیاسەتێکی نوێی بیناسازی لە [[پێرسێپۆلیس]] لە کۆتاییی تەمەنیدا، کە لەوێ ئەرتەخشتە کۆشکێکی نوێی بونیاد نا و گۆڕی تایبەتی خۆی دروست کرد، و دەستی بە پڕۆژەی درێژخایەن کرد وەک «دەروازە تەواونەکراوەکە». تیرۆرکردنی ئەو و ناسەقامگیریی دوای ئەو کۆتایییان بە ھەر ھیوایەکی بووژانەوەی فارس ھێنا و ئیمپراتۆریەتەکە ماوەیەکی کەم دوای ئەوە لەبەردەم سوپا داگیرکەرەکانی [[ئەسکەندەری مەزن]]دا ڕووخا.<ref>{{Cite book |last=shahbazi |first=shapur |title=The Oxford Handbook of Iranian History |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0199390427 |editor-last=Daryaee |editor-first=Touraj |pages=130, 131 |chapter=4, THE ACHAEMENID PERSIAN EMPIRE (550–330 bce )}}</ref> == سەرچاوەکان == [[پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نادڵنیا]] [[پۆل:لەدایکبووانی ٤٢٠ی پ.ز]] jtlt9zzazbiej2j6o5hvginif0abt09 1574837 1574835 2026-04-12T07:37:15Z 1silent scientist 51740 1574837 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = ئەردەشێری سێیەم<br>𐎠𐎼𐎫𐎧𐏁𐏂 | title = | image = Rock relief of Artaxerxes III in Persepolis.jpg | image_size = | alt = نەخشەبەردینی پاشا، ڕووی لە لای ڕاستە | caption = [[نەخشەبەردینە]]ی ئەردەشێری سێیەم لە [[پێرسێپۆلیس]] | succession = [[شاھەنشا]]ی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] | reign = ٣٥٩/٨–٣٣٨ پێش زایین | predecessor = [[ئەردەشێری دووەم]] | successor = [[ئارسێسی فارس|ئارسێس]] | succession1 = [[لیستی فیرعەونەکان|فیرعەونی میسر]] | reign1 = ٣٤٠/٣٩–٣٣٨ پێش زایین | predecessor1 = [[نێکتانێبۆی دووەم]] | successor1 = [[ئارسێسی فارس|ئارسێس]] | birth_name = ئۆکۆس | birth_date = | birth_place = | death_date = ئاب/ئەیلوولی ٣٣٨ پێش زایین{{sfn|Depuydt|2010|p=197}} | death_place = | burial_place = [[پێرسێپۆلیس]] | issue = {{ubl|[[ئارسێسی فارس|ئارسێس]]|[[پاریزاتیسی دووەم]]}} | full name = | regnal name = | native_lang1 = | native_lang1_name1 = | dynasty = [[بنەماڵەی ھەخامەنشی|ھەخامەنشی]] | father = [[ئەردەشێری دووەم]] | mother = [[ستاتێرای (ژنی ئەردەشێری دووەم)|ستاتێرا]] | religion = [[زەردەشتی]] }} '''ئەردەشێری سێیەم''' «ئۆکۆس» (بە [[زمانی یۆنانی کۆن|یۆنانی کۆن]]: [[wikt:Ὦχος|Ὦχος]] {{Transliteration|grc|Ochos}})، کە بە ناوە بنەماڵەیییەکەی وەک «ئەرتەخشتەی سێیەم» (بە [[فارسیی کۆن]]: <small>𐎠𐎼𐎫𐎧𐏁𐏂𐎠</small> {{Transliteration|peo|Artaxšaçāʰ}}؛ بە [[زمانی یۆنانی کۆن|یۆنانی کۆن]]: [[wikt:Ἀρταξέρξης|Ἀρταξέρξης]]) دەناسرێت، [[شاھەنشا]]ی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] بوو لە ٣٥٩/٥٨ تا ٣٣٨ پێش زایین. ئەو کوڕ و جێنشینی [[ئەردەشێری دووەم]] بوو و دایکی [[ستاتێرای (ژنی ئەردەشێری دووەم)|ستاتێرا]] بوو. پێش ھاتنە سەر تەخت، ئەرتەخشتە [[ساتراپ]] و فەرماندەی سوپای باوکی بوو. ئەرتەخشتە دوای ئەوەی یەکێک لە براکانی لەسێدارە درا، یەکێکی تریان خۆی کوشت، دواھەمینیان کوژرا و باوکی، [[ئەرتەخشتەی دووەم]] کۆچی دوایی کرد، دەسەڵاتی گرتە دەست. دوای ماوەیەکی کەم لە بوون بە پاشا، ئەرتەخشتە تەواوی بنەماڵەی شاھانەی کوشت بۆ ئەوەی پێگەی خۆی وەک پاشا بپارێزێت. ئەو دوو ھەڵمەتی گەورەی دژی میسر دەستپێکرد. یەکەم ھەڵمەت شکستی ھێنا، و بەدوایدا ڕاپەڕین لە سەرانسەری بەشی ڕۆژئاوای ئیمپراتۆریەتەکەیدا ڕوویدا. لە کاتی داگیرکاریی دووەمدا، دواجار ئەرتەخشتە شکستی بە [[نێکتانێبۆی دووەم]]، [[فیرعەون]]ی میسر ھێنا، و دوای شەش دەیە وڵاتەکەی بۆ ناو دەسەڵاتی فارس گەڕاندەوە. لە ساڵانی کۆتاییی ئەرتەخشتەدا، دەسەڵاتی فلیپی دووەمی مەقدوونی لە یۆنان لە زیادبووندا بوو، کە لەوێ ھەوڵی دەدا یۆنانییەکان ڕازی بکات دژی ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی ڕاپەڕن. ئەرتەخشتە دژی چالاکییەکانی ئەو وەستایەوە، و بە پشتگیریی ئەو، شاری [[گەمارۆی پەرینتووس|پەرینتووس]] بەرگریی لە گەمارۆیەکی مەقدوونی کرد. بەڵگەی ھەیە بۆ سیاسەتێکی نوێی بیناسازی لە [[پێرسێپۆلیس]] لە کۆتاییی تەمەنیدا، کە لەوێ ئەرتەخشتە کۆشکێکی نوێی بونیاد نا و گۆڕی تایبەتی خۆی دروست کرد، و دەستی بە پڕۆژەی درێژخایەن کرد وەک «دەروازە تەواونەکراوەکە». تیرۆرکردنی ئەو و ناسەقامگیریی دوای ئەو کۆتایییان بە ھەر ھیوایەکی بووژانەوەی فارس ھێنا و ئیمپراتۆریەتەکە ماوەیەکی کەم دوای ئەوە لەبەردەم سوپا داگیرکەرەکانی [[ئەسکەندەری مەزن]]دا ڕووخا.<ref>{{Cite book |last=shahbazi |first=shapur |title=The Oxford Handbook of Iranian History |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0199390427 |editor-last=Daryaee |editor-first=Touraj |pages=130, 131 |chapter=4, THE ACHAEMENID PERSIAN EMPIRE (550–330 bce )}}</ref> == ڕەگناسی == «ئەرتەخشتە» شێوەی [[لاتینی]]ی «ئەرتەخشتە»ی [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]]یە ({{lang|grc|Αρταξέρξης}})، کە خۆی لە [[فارسیی کۆن]]ی «Artaxšaçā» («کە فەرمانڕەوایییەکەی لە ڕێگەی [[ئاشا|ڕاستی]]یەوەیە») وەرگیراوە.{{sfn|Schmitt|1986b|pp=654–655}} لە زمانەکانی دیکەدا بەم شێوەیە ناسراوە؛ [[ئیلامی]] «Ir-tak-ik-ša-iš-ša»، «Ir-da-ik-ša-iš-ša»؛ [[زمانی ئەکەدی|ئەکەدی]] «Ar-ta-ʾ-ḫa-šá-is-su»؛ [[فارسی ناوەڕاست|فارسیی ناوەڕاست]] «ئەردەخشر» و [[فارسیی نوێ]] «ئەردەشێر».{{sfn|Frye|1983|p=178}}{{sfn|Wiesehöfer|1986|pp=371–376}} ناوی کەسیی ئەو «ئۆکۆس» بوو ([[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]]: {{lang|grc|Ὦχος}} {{Transliteration|grc|Ôchos}}؛ [[زمانی ئەکەدی|بابلی]]: 𒌑ما𒋢 {{Transliteration|akk|Ú-ma-kuš}}).{{sfn|Schmitt|1986a|pp=658–659}} == پێشینە == ئۆکۆس کوڕی یاسایی [[ئەردەشێری دووەم]] و ژنەکەی [[ستاتێرای (ژنی ئەردەشێری دووەم)|ستاتێرا]] بوو.{{sfn|Schmitt|1986a|pp=658–659}} ئەو دوو برای تانوپۆی گەورەتری ھەبوو، [[ئاریاسپێس]] و [[داریووش (کوڕی ئەردەشێری دووەم)|داریووش]] (گەورەترینیان).{{sfn|Briant|2002|pp=680–681}} ھەروەھا زۆر برای نایاسایی ھەبوو کە لە دایکانی [[کەنیزەک]] لەدایکبووبوون، کە نووسەری [[ڕۆمای کۆن|ڕۆمی]]ی سەدەی دووەمی زایینی [[جەستن (مێژوونووس)|جەستن]] ژمارەیانی بە ١١٥ داناوە.{{sfn|Briant|2002|p=680}} لە نێوان ھەموو کوڕەکاندا، داریووش بوو کە وەک میراتگری ئیمپراتۆریەتەکە دەستنیشان کرابوو، بەمەش ئیمتیازی شاھانەی پۆشینی [[تاج]]ی ڕاستی پێدرابوو. بەڵام حوکمڕانییە درێژخایەنەکەی ئەرتەخشتەی دووەم ئەمەی دوایی بێزار کردبوو، کە تەمەنی لە سەرووی ٥٠ ساڵەوە بوو. بە ھاندانی [[ساتراپ]]ی پێشوو [[تیریبازووس]]، دەستی کرد بە پیلانگێڕان دژی باوکی بۆ خێراکردنی جێنشینییەکەی.{{sfn|Dandamaev|1989|p=306}}{{sfn|Briant|2002|p=681}} داریووش چاوەڕوانی ئەوەی دەکرد کە پشتگیری لەلایەن زۆرێک لە دەربارییەکانەوە بەدەست بھێنێت، لەوانەش پەنجا برای نایاسایی خۆی بەپێی وتەی جەستن.{{sfn|Briant|2002|p=681}} خەسیوێک پیلانەکەی ئاشکرا کرد، و لە ئەنجامدا داریووش بۆ دادگا بانگێشت کرا و لەسێدارە درا، «لەگەڵ ژن و منداڵی ھەموو پیلانگێڕەکان» (جەستن).{{sfn|Briant|2002|p=681}} مافی جێنشینی پاشان گوازرایەوە بۆ ئاریاسپێس. بەڵام ئۆکۆس، بە پشتگیریی ھەندێک لە خەسیوەکان، زنجیرەیەک فێڵ و تۆمەتی دروست کرد بۆ ئەوەی ئاریاسپێسی برای یاسایی شێت بێت و خۆی بکوژێت.{{sfn|Briant|2002|p=681}} ئەرتەخشتەی دووەم، کە ڕقی لە ئۆکۆس بوو، کوڕە نایاساییە خۆشەویستەکەی خۆی [[ئەرسامیس (کوڕی ئەرتەخشتەی دووەم)|ئەرسامیس]]ی وەک شازادەی جێنشینی نوێ دەستنیشان کرد. ئەویش زۆری پێ نەچوو لەلایەن ئارپاتێسەوە بە ھاندانی ئۆکۆس کوژرا.{{sfn|Briant|2002|p=681}}{{sfn|Dandamaev|1989|p=306}}{{sfn|Waters|2014|p=193}} پاشان ئۆکۆس دواجار وەک شازادەی جێنشین دەستنیشان کرا، و ئەرتەخشتەش ماوەیەکی کەم دوای ئەوە کۆچی دوایی کرد.{{sfn|Dandamaev|1989|p=306}}{{sfn|Waters|2014|p=193}} == سەرچاوەکان == [[پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نادڵنیا]] [[پۆل:لەدایکبووانی ٤٢٠ی پ.ز]] 6gnwduhzzcnnujv0zp4wd3ukrxf0zyz 3 294437 1574839 2026-04-12T07:45:11Z New user message 11537 زیادکردنی [[داڕێژە:بەخێرھاتن|پەیامی بەخێرھاتن]] بە پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەری نوێ 1574839 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- > [[بەکارھێنەر:Kushared|kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٧:٤٥، ١٢ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) b70qjinetdhkcmh3l0b0bsdeq921wkj