ڕانیە

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ckb">
  <siteinfo>
    <sitename>ویکیپیدیا</sitename>
    <dbname>ckbwiki</dbname>
    <base>https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%BE%DB%8E%DA%A9</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">میدیا</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">تایبەت</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">وتووێژ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">بەکارھێنەر</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">لێدوانی بەکارھێنەر</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ویکیپیدیا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">لێدوانی ویکیپیدیا</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">پەڕگە</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">وتووێژی پەڕگە</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">میدیاویکی</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">وتووێژی میدیاویکی</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">داڕێژە</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">وتووێژی داڕێژە</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">یارمەتی</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">وتووێژی یارمەتی</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">پۆل</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">وتووێژی پۆل</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">دەروازە</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">لێدوانی دەروازە</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">ویکیپرۆژە</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">لێدوانی ویکیپرۆژە</namespace>
      <namespace key="118" case="first-letter">ڕەشنووس</namespace>
      <namespace key="119" case="first-letter">لێدوانی ڕەشنووس</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">مۆدیوول</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">لێدوانی مۆدیوول</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ڕانیە</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38</id>
    <revision>
      <id>1575378</id>
      <parentid>1563542</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:12:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-23884-15</username>
        <id>75802</id>
      </contributor>
      <comment>/* قوتابخانە بنەڕەتییەکان</comment>
      <origin>1575378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31326" sha1="teu8c6z9rzmlp7d17dis3muajfiuhyo" xml:space="preserve">
{{زانیاریدانی نیشتنگە
| ناوی_فەرمی  = ڕانیە
| ناوی_خۆماڵی          = Ranye
| ناوەکانی_تر  =دەروازەی ڕاپەڕین
| جۆری_نیشتنگە  = [[شار]]
| وێنە   = Ranye4.JPG
| قەبارەی_وێنە          =300px
| شرۆڤەی_وێنە  = دیمەنی شاری ڕانیە
| وێنەی_نەخشە  =
| قەبارەی_نەخشە  = 300px
| شرۆڤەی_نەخشە  =
| دەرزیی_نەخشە  = Kurdistan Region
| شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە  = جێگەی لە [[کوردستان]]دا
| دەرزیی_نەخشە١         = Iraq
| شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا
| پۆتانەکان             = 
|جۆری _خێڵ= سەید، شێخ، [[شیلانەیی]]، [[ئاکۆیی]]، [[جاف]]، [[مەنگوری]]، [[خۆشناو]]، ...ھتد.
| جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]]
| ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&amp;smap=03010300&amp;rnr=140&amp;anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&amp;smap=03010300&amp;rnr=140&amp;anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}}
| جۆری_دابەشکراو١ = [[قەزا]]
| ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]]
| جۆری_دابەشکراو٢ = [[قەزا]]
| ناوی_دابەشکراو٢ = [[قەزای ڕانیە]]
| جۆری_دابەشکراو٣ = 
| ناوی_دابەشکراو٣ = [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە|ناحیەی ڕانیە]] (ناوەند)
| سەردێڕی_دامەزران =
| ڕێکەوتی_دامەزران =١٩٨٠
| دامەزرێنەر  =
| ھۆکاری_ناونران =
| جۆری_دەسەڵات  =
| حیزبی_سەرۆک  =
| سەرناوی_سەرۆک  =
| ناوی_سەرۆک  =
| ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = ١٢.٨
| بەرزایی_بە_م     = 
| دانیشتووان_لە  =
|ژمارەی_دانیشتووان  =
١٩٧،٧٠٠ (٢٠٢٥) | جۆری_دانیشتووانناسی١          = زمان و ئایین
| سەرناوی١_دانیشتووانناسی١      = [[زمان]]
| زانیاریی١_دانیشتووانناسی١     = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کرمانجی ناوەڕاست-موکریانی]])
| سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١      = [[ئایین]]
| زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١     = [[سوننە|سوننی]] ([[شافعی]])
| جۆری_کۆدی_ناوچە =
|کۆدی_پۆستە=46012}}
'''ڕانیە''' شارێکە لە [[پارێزگای سلێمانی]] و ناوەندی [[قەزای ڕانیە]]یە. شەشەم گەورەترین شاری ھەرێمە لەدوای [[کەلار]] و [[زاخۆ]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=قەزای ڕانیە|ناونیشان=http://chawykurd.com/details.aspx?=hewal&amp;jmare=5796&amp;Jor=65|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٢٢|وێبگە=chawykurd.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی ئابی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220806190453/http://chawykurd.com/details.aspx?=hewal&amp;jmare=5796&amp;Jor=65|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی [[ھەرێمی کوردستان]]. [[قەزای ڕانیە]] ھاوسنوور لەگەڵ [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] و لە باشوورەوە [[دەریاچەی دووکان]] دەورە دراوە. ڕووبەری ڕانیە ٨٨٤ کیلۆمەتر دووجایە و چوار ناحیەی ڕانیە، [[ناحیەی چوارقوڕنە|چوارقوڕنە]]، [[ناحیەی بێتواتە|بێتواتە]]، [[ناحیەی سەرکەپکان|سەرکەپکان]] لەخۆدەگرێت. 
لە ڕانیە ساڵانە ٩٠٠ بۆ ١٠٥٠ مل باران دەبارێت. لە ڕانیە چوار وەرز ھەیە، کە دەریای ناوەڕاست کاریگەری لەسەرە. [[ھاوین]] گەرم و وشکە، لە کاتێکدا [[زستان]] بە باران و بڕێکی کەم بەفر دادەبارێت. لە ڕانیە [[زاراوەی موکری]] بەکار دێت کە ئەمەش ھەمان زاراوەیە کە لە شاری [[مەھاباد]] بەکار دێت ھیچ جیاوازیەکی ئەوتۆ لە نێوانیان نییە.

== ناو ==
لەسەر ناوی ڕانیە چەندین بۆچوونی جیاواز ھەیە؛ بۆ نموونە لە قسەی پێشینانی شارەکەوە دەگێڕنەوە کە ناوی ڕانیە لە ڕانک و چۆخەوە ھاتووە! ڕانک و چۆخە جل و بەرگێکی ڕەسەنی [[کورد]]ییە، گوایە شوانێک لە بەرزایییەکی [[قەندیل]]ەوە ڕانکەکەی لێ بەربووە و بە ئاودا چووە، پاشان لە سەرچاوەی ئاوی (قولە) کە دەکەوێتە ناوەڕاستی شاری ڕانیە دۆزراوەتەوە، بۆیە پێیان وایە ڕەنگە ناوی ڕانیە لەو ڕانکەوە ھاتبێت.&lt;ref&gt;https://www.facebook.com/muhammad.faiqkallhury{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;
* کەسانی تر پێیان وایە لە ناوی پاشایەکی کۆنەوە ھاتوە بەناوی (ڕەھانشا).
* '''مەلا ڕوف سلێمان حەوێزی''' پێی وایە ناوی ڕانیە لە (ڕۆندیات) ەوە ھاتووە.
* '''جمال بابان''' ڕای وایە ناوی ڕانیە لە (ڕاھ+نیاھ) ھاتوە بەواتای ڕێ نیشاندەر.
* مامۆستا [[شاکر فەتاح]] ناوی ڕانیە بۆ (ڕان) ڕانەمەڕ، شوێنێکی لەبار بۆ بەخێوکردنی مەڕوماڵاتەوە دەگێڕێتەوە.
* کەسایەتییەکی وەک '''مەحموود قادر فەرەج''' پێی وابوو ناوی ڕانیە لە (ڕەن) ەوە ھاتووە.
* '''برایم بەگ''' کەسایەتییەکی بەتەمەنی ناو ڕانیە کە ئێستا کۆچی دواییی کردوە پێی وابوو ناوی ڕانیە لە &lt;nowiki&gt;(ڕێ+نیە)&lt;/nowiki&gt; ەوە ھاتووە، واتە ناوچەی ڕانیە لە کۆندا بیشەڵان و ناوچەیەکی چڕ بووە و ڕێی کەم بووە.
* لە ڕۆژنامەیەکی کوردستانی نوێ ژمارە(٢٤٧٦) بۆچوونێک خراوەتە ڕوو کە ناوی ڕانیە لە ئۆرانییەوە ھاتووە، و گوایە لە وشەیەکی [[یۆنان]]ی بە ناوی «ئۆرانس» یان «ئۆرانی» یەوە ھاتووە کە بە واتای [[ئاسمان]] دێت. بۆچوونی تر زۆرە لەسەر ناوی ڕانیە کە ڕەنگە ساخکردنەوەیان بەدواداچوونێکی زیاتری بوێت.&lt;ref name=&quot;historyofkurd.com&quot;&gt;http://www.historyofkurd.com/2016/11/28/هەوڵێك-بۆ-شوناسی-موعتەزیلە/&lt;/ref&gt;

== مێژوو ==
[[پەڕگە:ڕانیە 1.jpg|وێنۆک|ڕانیە لە ساڵی ١٩٦١.]]
لە ناوەڕاستی سەدەی حەڤدە ڕانیە سەر بە ئەمارەتی [[میرنشینی بابان|بابان]] بووە، دواتر کەوتووەتە ژێر دەسەڵاتی میر محەممەدی ڕەواندز، و دواتر کەوتووەتە ژێر دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]]. ڕانیە لە ساڵی ١٨٩٧وە سنجاقێکی سلێمانی سەر بە [[ئەیالەتی شارەزوور]] بووە کە ناوەندەکەی [[کەرکووک]] بووە. لەگەڵ دامەزراندنی دەوڵەتی عێراق، ڕانیە قەزایەکی سەر [[پارێزگای ھەولێر]] بووە و، لە ساڵی ١٩٥٧ خراوەتە سەر پارێزگای سلێمانی.

چەندین شوێنەواری مێژوویی لە دەڤەری ڕانیەدا ھەیە:
* لە ناوەڕاستی شاری ڕانیە گەڕەکێک ھەیە بە بەری ڕۆژھەڵاتدا بەناوی گەڕەکی قەڵات کە بە کۆنترین گەڕەکی شاری ڕانیە دادەنرێت، و بناغەی شوێنی نیشتەجێبوونی خەڵکی بووە. مێژووی ژیان لەو قەڵاتەدا بۆ ھەزاران ساڵ پێش ئێستا دەگەرێتەوە. مامۆستا عەبدولڕەقیب یووسف لە چاوپێکەوتنێکی گۆڤاری ڕانیەدا دەڵێت: «مێژووی ژیان لەو قەڵاتەدا بۆ ٩٠٠٠ ساڵ پێش ئێستا دەگەرێتەوە.» «عەلی سەید گەورانی» نووسەر و مێژوونوس، لە ساڵی ١٩٣٠ لە کتێبی «لە عەمانەوە بۆ ئامیدی» دا لە بارەی قەڵاتی ڕانیەوە دەڵێت: «ڕانیە گردێکی کۆنی تێدایە، گوایە لەشکری ئێرانی لە کاتی خۆی ھەڵیان بەستوە، ئێستا خانووی چین بە چین بەسەرییەوە دروستکراوە بە چەشنی [[قەڵای ھەولێر]].» لە تەنیشت گەڕەکی قەڵات گردێکی مێژووییی تر ھەیە بە ناوی «گردە دێمە».
* «گردی شمشارە» کە لە ساڵانی ١٩٥٧ بۆ ١٩٥٩دا لەلایەن تیمێکی دانیمارکی و عێراقییەوە پشکینیی بۆ کراوە، بە یەکێک لە کۆنترین گردەکانی مرۆڤایەتی دادەنرێت کە زیاتر لە ٢٤٧ نامەی بزماری و میخی و پەرستگایەکی سەردەمی ئاشوورییەکان و ٧ چینی مێژووییی تێدا دۆزراوەتەوە، ھەر لە سەردەمی پێش فەخفوری و حسونە، ورکا، ئاشوری و ھتد، بۆ دوای ھاتنی ئیسلام.
* گردەکانی بازموسیان و بوسکێن، دوگرادان، کامەریان و قورەشینە و دێمە
* تابلۆ ھەڵکۆڵراوەکەی لای دەستە ڕاستی دەربەند لە ڕۆژھەڵاتی شاری ڕانیە کە ھەڵکۆڵراوێکی مێژووییی ھەیە، و وێنەی مرۆڤێکە. بە ڕای ھەندێک لە شوێنەوارناسان، پاشایەکی گۆتی یان لۆلۆیییە، ئەم تابلۆ مێژوویییە پانیی مەترێک و بەرزیی ٦٠ سانتیمەتر و نزیکەی ٢٠ مەتر لە زەوییەوە بەرزە.

شاری ڕانیە لە سەردەمی نوێدا:
* لە سەردەمی شیخ مەحموودی حەفید، بارەگای جێگری حاکمی سیاسیی سلێمانیی ئینگلیز لە دەربەندی ڕانیە بووە.
* شەری بەناوبانگی دەربەندی ڕانیە لە ٢٣ی ئابی ١٩٢٢ بە یەکێک لە دیارترین ڕووداوەکانی ئەو سەردەمە دادەنرێت کە خێڵە کوردە نیشتەجێبووەکانی ئەو ناوچەیە ڕۆلێکی گەورەیان تێدا گێڕاوە.
* ڕاپەرینی ساڵی ١٩٨٢ و ڕاپەرینی ٥ی ئازاری ١٩٩١ کە بۆ یەکەم جار و لە شاری ڕانیە جەماوەری خەڵکی کوردستان بە گژ دەسەڵاتە خوێنرێژەکەی بەعسدا ھاتنەوە و لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا بە خوێنی ٨ شەھید شارەکەیان ڕزگار کرد، بەمەش دەروازەی ڕاپەرینی سەرتاسەری خەڵکی کوردستان لە ڕانیە کرایەوە و بەرھەمی پەرلەمان و حکوومەتی ھەرێمی لێکەوتەوە؛ ھەر بۆ ئەمەش لەلایەن پەرلەمانی کوردستانەوە نازناوی دەروازەی ڕاپەرینی پێدراوە.

ھەروەھا یەکەم بڵاوکراوە لە ڕانیەدا لە ساڵی ١٩٤٢ بەناوی «بڵێسە» دەرچووە.

== جوگرافیا ==
شاری '''ڕانیە''' دەکەوێتە باکووری ڕۆژھەڵاتی [[باشووری کوردستان]] و باکووری ڕۆژاوای شاری [[سلێمانی]]. ڕانیە دەکەوێتە باکووری چیای [[قەندیل]]، باشووری قەزای [[کۆیە]]، ڕۆژھەڵاتی قەزای [[پشدەر]] و ڕۆژاوای قەزای [[شەقڵاوە|شەقلاوەوە]]. ناوەندی شاری ڕانیە سەرباری بە دەشتێکی بەپیت و فراوان بە چیا دەورە دراوە، و بەشی باکووری ئەو شارە بە چیای [[کێوەڕەش]] کە (١٢٠٠م) لە ئاست ڕووی دەریاوە بەرزە دەورە دراوە، و بەشی باشووری ڕۆژاوای بریتین لە چیاکانی [[حاجیلە]] و [[ماکۆک]]. لەنێوان ڕانیە و [[چوارقوڕنە]]، چیایەکی بچووک ھەیە کە جادەی پێدا دەڕوا بەناوی [[کلکەی کۆڵین]]؛ بەھەمان شێوە لە نێوان ڕانیە و [[قەڵادزێ]] کلکە چیایەک ھەیە بەناوی [[دەربەند]]؛ ئەمە جگە لە زێی دەربەند کە لایەکی ڕانیەی گرتووە. قەزای ڕانیە لە باشوورەوە بە [[چیای کۆسرەت]] و [[زێی بچووک]]، لە ڕۆژھەڵاتەوە بە [[چیای ئاسۆس]] و [[چیای کۆلارە]] و لە ڕۆژاواوە بە [[چیای حەریر]] دەورە دراوە. ڕووبەری ناوەندی قەزای ڕانیە ٨کم٢دەکاتە (٣٢٠٠ دۆنم), پانتاییی قەزای ڕانیە ٨٨٤کم٢یە٠؛ [[دەشتی بیتوێن]]ی ڕانیە کە یەکێکە لە دەشتە بەناوبانگەکانی [[کوردستان]]، بە دەشتێکی پان و بەرین دادەنرێت، درێژییەکەی (٣٠کم) و لە ڕۆژھەڵاتەوە بۆ ڕۆژاوا، و پانیشی (٢٠–٣٠)کمدایە، ڕووبەرەکەی (٨٠٠کم٢) و بەرزیشی لە نێوان (٥٠٠–٦٠٠)کم دایە. ڕانیە (١٤٦کم) لە شاری [[سلێمانی]]یەوە دوورە.&lt;ref name=&quot;historyofkurd.com&quot;/&gt;

== دانیشتووان ==
بەگوێرەی ئاماری سەرژمێریی بۆ ساڵی ٢٠٢٠، ژمارەی دانیشتووانی ناو شاری ڕانیە ١٠٧٬٨٣٣ کەسە، ھەروەھا بە بەگوێرەی ئاماری ساڵی ٢٠٢٠ی ئاماری پارێزگای سلێمانی کۆی گشتی دانیشتووانی قەزای ڕانیە بە ناحیەکانی  [[چوارقوڕنە]] و [[سەرکەپکان]] و [[سەروچاوە|بێتواتە]] ٢٥٧٬٥٧٧ ھەزار کەسە. دانیشتووانی ڕانیە پەیڕەوی ئاینی [[ئیسلام]] دەکەن.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://slemani.gov.krd/so/pageDetail.php?secID=4 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٦ی حوزەیرانی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181218045056/http://www.slemani.gov.krd/so/pageDetail.php?secID=4 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

== گەڕەکەکان ==
{{div col|2}}
# قەڵات
# ڕەشەمێرگ
# گڵینجان
# سەرا
# ڕزگاری
# ڕاپەرین
# ئازادی یەک
# ئازادی دوو
# کێوەڕەش
# قوولە
# فەرمانبەران
# خانزاد
# نەورۆز
# دابان
# ماردین
# ھەوارە بەرزە
# لوتکە سیتی
# ڕۆژ سیتی
# بیتوێن سیتی
# نەورۆز
# بنار
# ئەندازیاران
# سەردەم
# کاروخ
# داستان
# سەیداوا
# تیتۆکە
# بۆسکێن
# [[شارەوانی]]
# مامۆستایان
# سەیداوای کۆن
{{div col end}}

== پێکھاتەکانی ڕانیە ==
=== فەرمانگە حکوومییەکان ===
{{div col|3}}
# ئیدارەی ڕاپەڕین
# قایمقایمەتی قەزای ڕانیە
# بەڕێوەبەرایەتیی [[شارەوانی]]یەکانی ڕاپەڕین
# بەڕێوەبەرایەتیی ئاسایشی ڕاپەڕین
# یاریدەدەرێتیی ئاسایشی ڕانیە
# بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی تەندروستی ڕاپەڕین
# بەڕێوەبەرایەتیی ئاوی ڕاپەڕین
# بەڕێوەبەرایەتیی بەرگریی شارستانیی ڕاپەڕین
# بەڕێوەبەرایەتیی پۆستە و گەیاندنی ڕاپەڕین
# بەڕێوەبەرایەتیی پۆلیسی ڕاپەڕین
# بەڕێوەبەرایەتیی پۆلیسی ھاتوچۆی ڕاپەڕین
# بەڕێوەبەرایەتیی تۆمارکردنی خانووبەرەی ڕاپەڕین
# بەڕێوەبەرایەتیی جێبەجێکردنی ڕانیە
# بەڕێوەبەرایەتیی باجی دەرامەتی ڕاپەڕین
# بەشی پۆلیسی ڕانیە
# دادگای بەراییی ڕانیە
# بەڕێوەبەرایەتیی ئەوقافی ڕاپەڕین
# بەڕێوەبەرایەتیی دابەشکردنی کارەبا
# بەڕێوەبەرایەتیی نەخشەدانانی ئاوەدانی ڕاپەڕین
# بەڕێوەبەرایەتیی گەشتوگوزاری ڕاپەڕین
# ناوەندی وەرزش و لاوانی ڕانیە
# بەڕێوەبەرایەتیی ڕۆشنبیریی و ھونەری ڕاپەڕین
# بەڕێوەبەرایەتیی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژی ژنانی ڕاپەڕین
# فەرمانگەی ژینگەی ڕاپەڕین
# نووسینگەی پاسپۆرتی ڕاپەڕین
# بانکی ڕانیە
# بانکی کێوەڕەش
# بەڕێوەبەرایەتیی شوێنەواری ڕاپەڕین
# ھۆبەی پاراستن و پاوانی ڕانیە
# بەڕێوەبەرایەتیی پەروەردەی ڕانیە
# بەڕێوەبەرایەتیی چاودێری و گەشەپێدانی کۆمەڵایەتی
# بەڕێوەبەرایەتیی ئاماری ڕاپەڕین
# بەڕێوەبەرایەتیی بانکی خانووبەرەی ڕاپەڕین
# سەرۆکایەتیی شارەوانیی ڕانیە
# بەڕێوەبەرایەتی کتێبخانە گشتییەکانی ڕاپەڕین
# کتێبخانەی گشتیی ڕانیە
# ھۆبەی چاککردنی تۆڕەکانی کارەبای ڕانیە ٢
# بەڕێوەبەرایەتیی گواستنەوەی ڕاپەڕین
# فەرمانگەی کارتی نیشتیمانی
# فەرمانگەی ڕاگەیاندنی ڕاپەڕین
# فەرمانگەی کشتوکاڵی ڕانیە
# نووسینگەی بەرەنگاربونەوەی ڕانیە
# ھۆبەی ڤێتێرنەری ڕانیە
# نووسینگەی پەرلەمانی ڕانیە
# بەڕێوەبەرایەتیی خانووبەرەی میریی ڕاپەڕین
# مۆزەخانەی شارستانیی ڕاپەڕین
# وێستگەی کارەبای ٥ ی ئازار
# وێستگەی کارەبای ڕانیە
# خانەی ڕۆشنبیری و ھونەری منداڵانی ڕانیە
# خانەی ڕۆشنبیری و ھونەری منداڵانی دەروازە
# بنکەی ڕۆشنبیری و ھونەری ڕانیە
# بەڕێوەبەرایەتی وەبەرھێنانی ڕاپەڕین
# فەرمانگەی داواکاری گشتی ڕانیە
#فەرمانگەى دادنوسی ڕانیە.
#بەڕێوەبەرایەتى پۆلیسی دارستان و ژینگەى ڕاپەرین.
#سەنتەرى  JCC  بەشی ڕانیە.
#بەڕێوەبەرایەتى ئاسایشی راپەڕین.
#بەڕێوەبەرایەتى خانەنشینى راپەرین.
#بەڕێوەبەرایەتى شەهیدانى ڕاپەڕین.
{{div col end}}

=== سەیرانگاکان ===
{{div col|2}}
# کەنار ئاوی دەربەندی ڕانیە
# دارستانی کێوەرەش
# بناری چیای کێوەرەش
# بناری چیای حاجیلە
# گەناوی قورەگۆ
# کانی قوڵگە
# لای گردەدێمە
# سەیرانگای بێتواتە
# گوندەکانی ناوچەی دۆڵی ئاکۆیەتی
#سەیرانگایی دێمان 
#سەیرانگایی پڵینگان 
#سەیرانگایی دارەبەن 
#بێزێوە
#زینوێ
#دۆڵەڕەقە
#نۆرە و سۆرەبنە
# سەرئەشکەوتان،
# زێوە
# ھەرتەل
# بەنداوی سەروچاوە
{{div col end}}

=== پارکەکان ===
# پارکی دەروازە
# باخی گشتی
# پارکی دایک
# پارکی پێشمەرگە
# پارکی کۆبانێ
# پارکی ئەلەند

=== بازاڕەکان ===
# بازاری گەورە
# قەیسەری نەقیب
# بازاڕی کوردستانی نوێ
# بازاری بیتوێن مۆڵ
# بازاڕی ئاکۆ
# بازاڕی گوڵەباخ
# بازاڕی دۆلارەکە
# بازاڕی نەورۆز
# بازاڕی ئازادی
# بازاری دەروازە
# تازە مۆل
# بازاری لەنگە
# قەیسەری رازاوە

=== زانکۆی ڕاپەڕین ===
[[زانکۆی ڕاپەڕین]] یەکێکە لە زانکۆیەکانی باشووری کوردستان کە دەکەوێتە ڕانیە. ئەم زانکۆیە لە ٢٨ی ئابی ٢٠١٠ دامەزراوە. کەمپی سەرەکیی زانکۆکە لە ڕانیەیە، و کەمپێکی دیکەشی ھەیە لە [[قەڵادزێ]]. ناوی زانکۆکە لە ڕاپەڕینی بەھاری ١٩٩١ ھاتووە کە لە ڕانیە سەری ھەڵدا. لە ئێستادا لە ٥ کۆلێژ و بەشێک پێکدێت کە ئەمانەن:
{{div col|2}}
# کۆلێژی پەروەردەی بنەڕەت
# کۆلێژی زانستە مرۆڤایەتییەکان
# کۆلێژی زانست
# کۆلێژی پەرستاری
# کۆلێژی پەروەردە/قەلادزێ

'''کۆلێژی پەروەردەی بنەڕەتی کە لە ٦ بەش پێکدێت:'''
* بەشی ماتماتیک
* بەشی کۆمپیوتەر
* بەشی کوردی
* بەشی عەربی
* بەشی باخچەی ساوایان
* بەشی ئینگلیزی

'''کۆلێژی زانستە مرۆڤایەتییەکان، کە لە چوار بەش پێکدێت:'''
* بەشی فەلسەفە
* بەشی مێژوو
* بەشی جوگرافیا
* بەشی یاسا

'''کۆلێژی پەروەردەی قەلادزێ تەنھا لە سێ بەش پێکدێت:'''
* بەشی ئینگلیزی
* کوردی
* عربی

'''کۆلێژی زانست:'''
* بەشی کیمیا
* بەشی بایۆلۆجی
* بەشی شیکاری تاقیگە

'''کۆڵیژی پەرستاری:'''
* بەشی پەرستاری
{{div col end}}

=== پەیمانگاکان ===
# پەیمانگای کۆمپیوتەری ڕانیە
# پەیمانگای فامی ناحوکمی
# پەیمانگای کۆمپیوتەری ڕاپەڕینی ناحکومی
# پەیمانگای کۆمپیوتەری ڕانیەی ناحکومی
# پەیمانگای وەرزشیی ڕانیە
# پەیمانگای ھونەرە جوانەکانی ڕانیە
# پەیمانگای فام ی نا حکومی

=== خوێندنگا ئامادەیییەکان ===
# ئامادەیی پێنجی ئازار
# ئامادەیی سۆرانی تێکەڵەو (بۆسکێن)
# ئامادەیی ڕانیەی کچان
# ئامادەیی کێوەڕەش
# ئامادەیی پەیام
# ئامادەیی ڕانیەی ئێواران
# ئامادەیی کێوەرەش
# ئامادەیی سەفین
# ئامادەیی ئالان
# ئامادەیی ڕانیەی ناحکومی
# ئامادەیی بنار
# ئامادەیی ڕاپەرین
# ئامادەیی سەید ئەمینی کچان
# ئامادەییی کۆدۆ / نەماوە لە ٢٠٢٤دا

''''دەقی لار''
''=== قوتابخانە بنەڕەتییەکان ===
{{div col|2}}
# قوتابخانەی بنەڕەتیی ڕانیە
# قوتابخانەی بنەڕەتیی بیتوێن
# قوتابخانەی بنەڕەتیی قەڵات
# قوتابخانەی بنەڕەتیی کۆسرەت
# قوتابخانەی بنەڕەتیی بۆتێ
# قوتابخانەی بنەڕەتیی گۆجاڕ
# قوتابخانەی بنەڕەتیی مام
# قوتابخانەی بنەڕەتیی توانست
# قوتابخانەی بنەڕەتیی بابە گوڕگوڕ
# قوتابخانەی بنەڕەتیی ئامەد
# قوتابخانەی بنەڕەتیی ئاکۆ
# قوتابخانەی بنەڕەتیی ڕەوەند
# قوتابخانەی بنەڕەتیی ڕیگا
# قوتابخانەی بنەڕەتیی ھەنجیرەی ئاکۆ
# قوتابخانەی بنەڕەتیی پێشەکەوتن
# قوتابخانەی بنەڕەتیی ھەنجیرەی ئاکۆ
# قوتابخانەی بنەڕەتیی سەیداوە
# قوتابخانەی بنەڕەتیی مەھاباد
# قوتابخانەی بنەڕەتیی ماکۆک
# قوتابخانەی بنەڕەتیی شەھید مامۆستا محمد ڕەسوڵ
# قوتابخانەی بنەڕەتیی یەکێتی
# قوتابخانەی بنەڕەتیی بڵێسە
# قوتابخانەی بنەڕەتیی ڕەنجدەران
# قوتابخانەی بنەڕەتیی شاورێ
# قوتابخانەی بنەڕەتیی میدیا
# قوتابخانەی بنەڕەتیی ماردین
# قوتابخانەی بنەڕەتیی سەرکەوتن
# قوتابخانەی بنەڕەتیی ژیار
# قوتابخانەی بنەڕەتیی سەیداوە
# قوتابخانەی بنەڕەتیی بروسک
# قوتابخانەی بنەڕەتیی فام
# قوتابخانەی بنەڕەتیی فانی ئینگلیزی
# قوتابخانەی بنەڕەتیی کێوەڕەش

=== مزگەوتەکان ===
{{div col|3}}
# مزگەوتی گەورەی ڕانیە
# مزگەوتی ناجییەخان
# مزگەوتی ھەمزاغا
# مزگەوتی قازی محمد
# مزگەوتی قەندیل
# مزگەوتی نزا
# مزگەوتی صلاح الدین -راپەرین
# مزگەوتی ئازادی
# مگزگەوتی مەلا عبدالکریمی مدریس
# مزگەوتی خێرخوازان
# مزگەوتی بنار
# مزگەوتی جافان
# مزگەوتی سەردەم
# مزگەوتی گەورەی ڕاپەڕین
# مزگەوتی لێوژە
# مزگەوتی حاجی مستەفا علی
# مزگەوتی زانکۆ
# مزگەوتی حاجی ھەمین
# مزگەوتی مەلای نورەدین
# مزگەوتی حاجی سەید حسن
# مزگەوتی سەیداوە
# مزگەوتی سەید خانم
# مزگەوتی کوردستان
# مزگەوتی نەورەسی
# مزگەوتی علی حاجی مستەفا خوڕخوڕەیی
# مزگەوتی بوخاری
# مزگەوتی فیردەوس
# مزگەوتی کوێخا ئیبراھیم
# مزگەوتی سوننە
# مزگەوتی برایەتی سەلام
# مزگەوتی فەخری عالەم محمد
# مزگەوتی خاتوو ناجییە
# مزگەوتی خدر جاف
# مزگەوتی مەلا عەزیز
# مزگەوتی حاجی عبدالعزیز نەجار
# مزگەوتی کانی توو
# مزگەوتی کوردستان
# مزگەوتی حاجی محمد کانی توێی
# مزگەوتی حاجی شەفیق
# مزگەوتی ڕووناکی
# مزگەوتی بنار
# مزگەوتی مەلا پیرۆت
# مزگەوتی حاجی خەجاو
# مزگەوتی مەلا عزیز
# مزگەوتی عبداللە خەسرەو
# مزگەوتی کێوەڕەش
# مزگەوتی خەدیجە حەمەد عبداللە
# مزگەوتی گەورەی تیتۆکە
# مزگەوتی بڕوا
# مزگەوتی برایەتی
# مزگەوتی ئاشتی
# مزگەوتی ھەنجیرە
# مزگەوتی حاجی حسن
# مزگەوتی حاجی علی فیصل
# مزگەوتی حاجی علی یەعقوب
# مزگەوتی حەزرەتی ڕەسوڵ
# مزگەوتی حاجی عبداللە و حاجی زەینەب
# مزگەوتی کاکە مین عزیز ئاغا
# مزگەوتی کانی توو
#مزگەوتی شێخ مصتەفا

=== نەخۆشخانەکان ===
# نەخۆشخانەی گشتی ڕانیەی فێرکاری
# نەخۆشخانەی فێرکاری منداڵان و منداڵبوونی ڕانیەی
# نەخۆشخانەی کێوەڕەش
# سەنتەری ڕانیە بۆ دەم و ددان
# تاقیگەی ناوەندبی ڕانیە
# بەڕێوەبەرایەتیی خۆپاراستنی تەندروستیی ڕاپەڕین
# سەنتەری دەستکردی گوڕچیلە
# نەخۆشخانەی ڕاپەڕین

=== بنکەکانی پۆلیس ===
{{div col|2}}
# بەڕێوەبەرایەتیی پۆلیسی ڕاپەڕین
# بەشی پۆلیسی ڕانیە
# بنکەی پۆلیسی ڕانیە
# بنکەی پۆلیسی ڕزگاری
# بنکەی پۆلیسی زانکۆی ڕاپەڕین
# بنکەی پۆلیسی دادگا
# بنکەی پۆلیسی شارەوانی ڕانیە
# بنکەی پۆلیسی نەخۆشخانەی ڕانیە
# بنکەی پۆلیسی کارەبا
# بنکەی بەرگریی شارستانیی کێوەڕەش
# بنکەی بەرگریی شارستانیی ڕانیە
# بەڕێوەبەرایەتی پۆلیسی دارستان و ژینگەی ڕانیە
# بەشی پۆلیسی پارێزگاریی چالاکییە مەدەنییەکانی ڕاپەڕین
{{div col end}}

=== یاریگاکان ===
# یاریگای ئازادە ڕەش
# یاریگای کێوەڕەش
# یاریگای تارتانی کێوەڕەش
# یاریگای تارتانی زانکۆ
# یاریگای تارتانی شەھید وەتەن
# یاریگای تارتانی پەیمانگای وەرزشی ڕانیە
# یاریگای تارتانی ناوەندی وەرزش و لاوانی ڕانیە
# یاریگای تارتانی نەورۆز
# یاریگای تارتانی کازیوەی ڕانیە
# یاریگای تارتانی لوتکە

=== گوندەکان ===
٨ گوند سەر بە ناوەندی قەزای ڕانیەیە:
# گوندی [[بۆسکێن، ڕانیە|بۆسکێن]]
# گوندی [[تۆپاوا]]
# گوندی [[تۆسوران]]
# گوندی [[چۆمەسوتاو|چەمەسوتاو]]
# گوندی [[دەربەند]]
# گوندی [[قوڕەگۆ]]
# گوندی [[ھەنجیرەی ئاکۆ]]
# گوندی [[ھەنجیرەی ڕەمک]]

== پێشانگا ==
&lt;gallery&gt;
Ranye.JPG
Ranye2.JPG
Ranye4.JPG
Keweresh.JPG
Ranye City.JPG
مزگەوتی گەورەی ڕانیە.png
&lt;/gallery&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
*[https://web.archive.org/web/20160424095909/http://www.raniacity.net/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=249:chy-dazani-labaray-mezhuy-raniyawa&amp;catid=63:mezhu&amp;Itemid=240 چی دەزانی لەبارەی مێژووی ڕانیەوە]- وێبگەی ڕانیە سیتی

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{شار، شارۆچکە و شارەدێیەکانی ھەرێمی کوردستان}}
{{پۆلی کۆمنز|Ranya|ڕانیە}}
{{شارەکانی کوردستان}}

{{تووڵی دەروازە|عێراق|کوردستان|جوگرافیا}}

[[پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان]]
[[پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق]]
[[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی]]
[[پۆل:شارەکانی کوردستان]]
[[پۆل:شارەکانی عێراق]]
[[پۆل:پارێزگای سلێمانی]]
[[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]]</text>
      <sha1>teu8c6z9rzmlp7d17dis3muajfiuhyo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1575379</id>
      <parentid>1575378</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T18:30:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>-Haryad</username>
        <id>40333</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>دەستکاریی [[Special:Contributions/~2026-23884-15|~2026-23884-15]] ([[User talk:~2026-23884-15|لێدوان]]) بۆ دوایین پێداچوونەوەی [[User:1silent scientist|1silent scientist]] گەڕێندرایەوە</comment>
      <origin>1563542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31318" sha1="3g9gloe8u0no4g3gndlqg9lrdzabjxo" xml:space="preserve">
{{زانیاریدانی نیشتنگە
| ناوی_فەرمی  = ڕانیە
| ناوی_خۆماڵی          = Ranye
| ناوەکانی_تر  =دەروازەی ڕاپەڕین
| جۆری_نیشتنگە  = [[شار]]
| وێنە   = Ranye4.JPG
| قەبارەی_وێنە          =300px
| شرۆڤەی_وێنە  = دیمەنی شاری ڕانیە
| وێنەی_نەخشە  =
| قەبارەی_نەخشە  = 300px
| شرۆڤەی_نەخشە  =
| دەرزیی_نەخشە  = Kurdistan Region
| شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە  = جێگەی لە [[کوردستان]]دا
| دەرزیی_نەخشە١         = Iraq
| شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا
| پۆتانەکان             = 
|جۆری _خێڵ= سەید، شێخ، [[شیلانەیی]]، [[ئاکۆیی]]، [[جاف]]، [[مەنگوری]]، [[خۆشناو]]، ...ھتد.
| جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]]
| ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&amp;smap=03010300&amp;rnr=140&amp;anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&amp;smap=03010300&amp;rnr=140&amp;anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}}
| جۆری_دابەشکراو١ = [[قەزا]]
| ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]]
| جۆری_دابەشکراو٢ = [[قەزا]]
| ناوی_دابەشکراو٢ = [[قەزای ڕانیە]]
| جۆری_دابەشکراو٣ = 
| ناوی_دابەشکراو٣ = [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە|ناحیەی ڕانیە]] (ناوەند)
| سەردێڕی_دامەزران =
| ڕێکەوتی_دامەزران =١٩٨٠
| دامەزرێنەر  =
| ھۆکاری_ناونران =
| جۆری_دەسەڵات  =
| حیزبی_سەرۆک  =
| سەرناوی_سەرۆک  =
| ناوی_سەرۆک  =
| ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = ١٢.٨
| بەرزایی_بە_م     = 
| دانیشتووان_لە  =
|ژمارەی_دانیشتووان  =
١٩٧،٧٠٠ (٢٠٢٥) | جۆری_دانیشتووانناسی١          = زمان و ئایین
| سەرناوی١_دانیشتووانناسی١      = [[زمان]]
| زانیاریی١_دانیشتووانناسی١     = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کرمانجی ناوەڕاست-موکریانی]])
| سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١      = [[ئایین]]
| زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١     = [[سوننە|سوننی]] ([[شافعی]])
| جۆری_کۆدی_ناوچە =
|کۆدی_پۆستە=46012}}
'''ڕانیە''' شارێکە لە [[پارێزگای سلێمانی]] و ناوەندی [[قەزای ڕانیە]]یە. شەشەم گەورەترین شاری ھەرێمە لەدوای [[کەلار]] و [[زاخۆ]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=قەزای ڕانیە|ناونیشان=http://chawykurd.com/details.aspx?=hewal&amp;jmare=5796&amp;Jor=65|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٢٢|وێبگە=chawykurd.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی ئابی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220806190453/http://chawykurd.com/details.aspx?=hewal&amp;jmare=5796&amp;Jor=65|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی [[ھەرێمی کوردستان]]. [[قەزای ڕانیە]] ھاوسنوور لەگەڵ [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] و لە باشوورەوە [[دەریاچەی دووکان]] دەورە دراوە. ڕووبەری ڕانیە ٨٨٤ کیلۆمەتر دووجایە و چوار ناحیەی ڕانیە، [[ناحیەی چوارقوڕنە|چوارقوڕنە]]، [[ناحیەی بێتواتە|بێتواتە]]، [[ناحیەی سەرکەپکان|سەرکەپکان]] لەخۆدەگرێت. 
لە ڕانیە ساڵانە ٩٠٠ بۆ ١٠٥٠ مل باران دەبارێت. لە ڕانیە چوار وەرز ھەیە، کە دەریای ناوەڕاست کاریگەری لەسەرە. [[ھاوین]] گەرم و وشکە، لە کاتێکدا [[زستان]] بە باران و بڕێکی کەم بەفر دادەبارێت. لە ڕانیە [[زاراوەی موکری]] بەکار دێت کە ئەمەش ھەمان زاراوەیە کە لە شاری [[مەھاباد]] بەکار دێت ھیچ جیاوازیەکی ئەوتۆ لە نێوانیان نییە.

== ناو ==
لەسەر ناوی ڕانیە چەندین بۆچوونی جیاواز ھەیە؛ بۆ نموونە لە قسەی پێشینانی شارەکەوە دەگێڕنەوە کە ناوی ڕانیە لە ڕانک و چۆخەوە ھاتووە! ڕانک و چۆخە جل و بەرگێکی ڕەسەنی [[کورد]]ییە، گوایە شوانێک لە بەرزایییەکی [[قەندیل]]ەوە ڕانکەکەی لێ بەربووە و بە ئاودا چووە، پاشان لە سەرچاوەی ئاوی (قولە) کە دەکەوێتە ناوەڕاستی شاری ڕانیە دۆزراوەتەوە، بۆیە پێیان وایە ڕەنگە ناوی ڕانیە لەو ڕانکەوە ھاتبێت.&lt;ref&gt;https://www.facebook.com/muhammad.faiqkallhury{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;
* کەسانی تر پێیان وایە لە ناوی پاشایەکی کۆنەوە ھاتوە بەناوی (ڕەھانشا).
* '''مەلا ڕوف سلێمان حەوێزی''' پێی وایە ناوی ڕانیە لە (ڕۆندیات) ەوە ھاتووە.
* '''جمال بابان''' ڕای وایە ناوی ڕانیە لە (ڕاھ+نیاھ) ھاتوە بەواتای ڕێ نیشاندەر.
* مامۆستا [[شاکر فەتاح]] ناوی ڕانیە بۆ (ڕان) ڕانەمەڕ، شوێنێکی لەبار بۆ بەخێوکردنی مەڕوماڵاتەوە دەگێڕێتەوە.
* کەسایەتییەکی وەک '''مەحموود قادر فەرەج''' پێی وابوو ناوی ڕانیە لە (ڕەن) ەوە ھاتووە.
* '''برایم بەگ''' کەسایەتییەکی بەتەمەنی ناو ڕانیە کە ئێستا کۆچی دواییی کردوە پێی وابوو ناوی ڕانیە لە &lt;nowiki&gt;(ڕێ+نیە)&lt;/nowiki&gt; ەوە ھاتووە، واتە ناوچەی ڕانیە لە کۆندا بیشەڵان و ناوچەیەکی چڕ بووە و ڕێی کەم بووە.
* لە ڕۆژنامەیەکی کوردستانی نوێ ژمارە(٢٤٧٦) بۆچوونێک خراوەتە ڕوو کە ناوی ڕانیە لە ئۆرانییەوە ھاتووە، و گوایە لە وشەیەکی [[یۆنان]]ی بە ناوی «ئۆرانس» یان «ئۆرانی» یەوە ھاتووە کە بە واتای [[ئاسمان]] دێت. بۆچوونی تر زۆرە لەسەر ناوی ڕانیە کە ڕەنگە ساخکردنەوەیان بەدواداچوونێکی زیاتری بوێت.&lt;ref name=&quot;historyofkurd.com&quot;&gt;http://www.historyofkurd.com/2016/11/28/هەوڵێك-بۆ-شوناسی-موعتەزیلە/&lt;/ref&gt;

== مێژوو ==
[[پەڕگە:ڕانیە 1.jpg|وێنۆک|ڕانیە لە ساڵی ١٩٦١.]]
لە ناوەڕاستی سەدەی حەڤدە ڕانیە سەر بە ئەمارەتی [[میرنشینی بابان|بابان]] بووە، دواتر کەوتووەتە ژێر دەسەڵاتی میر محەممەدی ڕەواندز، و دواتر کەوتووەتە ژێر دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]]. ڕانیە لە ساڵی ١٨٩٧وە سنجاقێکی سلێمانی سەر بە [[ئەیالەتی شارەزوور]] بووە کە ناوەندەکەی [[کەرکووک]] بووە. لەگەڵ دامەزراندنی دەوڵەتی عێراق، ڕانیە قەزایەکی سەر [[پارێزگای ھەولێر]] بووە و، لە ساڵی ١٩٥٧ خراوەتە سەر پارێزگای سلێمانی.

چەندین شوێنەواری مێژوویی لە دەڤەری ڕانیەدا ھەیە:
* لە ناوەڕاستی شاری ڕانیە گەڕەکێک ھەیە بە بەری ڕۆژھەڵاتدا بەناوی گەڕەکی قەڵات کە بە کۆنترین گەڕەکی شاری ڕانیە دادەنرێت، و بناغەی شوێنی نیشتەجێبوونی خەڵکی بووە. مێژووی ژیان لەو قەڵاتەدا بۆ ھەزاران ساڵ پێش ئێستا دەگەرێتەوە. مامۆستا عەبدولڕەقیب یووسف لە چاوپێکەوتنێکی گۆڤاری ڕانیەدا دەڵێت: «مێژووی ژیان لەو قەڵاتەدا بۆ ٩٠٠٠ ساڵ پێش ئێستا دەگەرێتەوە.» «عەلی سەید گەورانی» نووسەر و مێژوونوس، لە ساڵی ١٩٣٠ لە کتێبی «لە عەمانەوە بۆ ئامیدی» دا لە بارەی قەڵاتی ڕانیەوە دەڵێت: «ڕانیە گردێکی کۆنی تێدایە، گوایە لەشکری ئێرانی لە کاتی خۆی ھەڵیان بەستوە، ئێستا خانووی چین بە چین بەسەرییەوە دروستکراوە بە چەشنی [[قەڵای ھەولێر]].» لە تەنیشت گەڕەکی قەڵات گردێکی مێژووییی تر ھەیە بە ناوی «گردە دێمە».
* «گردی شمشارە» کە لە ساڵانی ١٩٥٧ بۆ ١٩٥٩دا لەلایەن تیمێکی دانیمارکی و عێراقییەوە پشکینیی بۆ کراوە، بە یەکێک لە کۆنترین گردەکانی مرۆڤایەتی دادەنرێت کە زیاتر لە ٢٤٧ نامەی بزماری و میخی و پەرستگایەکی سەردەمی ئاشوورییەکان و ٧ چینی مێژووییی تێدا دۆزراوەتەوە، ھەر لە سەردەمی پێش فەخفوری و حسونە، ورکا، ئاشوری و ھتد، بۆ دوای ھاتنی ئیسلام.
* گردەکانی بازموسیان و بوسکێن، دوگرادان، کامەریان و قورەشینە و دێمە
* تابلۆ ھەڵکۆڵراوەکەی لای دەستە ڕاستی دەربەند لە ڕۆژھەڵاتی شاری ڕانیە کە ھەڵکۆڵراوێکی مێژووییی ھەیە، و وێنەی مرۆڤێکە. بە ڕای ھەندێک لە شوێنەوارناسان، پاشایەکی گۆتی یان لۆلۆیییە، ئەم تابلۆ مێژوویییە پانیی مەترێک و بەرزیی ٦٠ سانتیمەتر و نزیکەی ٢٠ مەتر لە زەوییەوە بەرزە.

شاری ڕانیە لە سەردەمی نوێدا:
* لە سەردەمی شیخ مەحموودی حەفید، بارەگای جێگری حاکمی سیاسیی سلێمانیی ئینگلیز لە دەربەندی ڕانیە بووە.
* شەری بەناوبانگی دەربەندی ڕانیە لە ٢٣ی ئابی ١٩٢٢ بە یەکێک لە دیارترین ڕووداوەکانی ئەو سەردەمە دادەنرێت کە خێڵە کوردە نیشتەجێبووەکانی ئەو ناوچەیە ڕۆلێکی گەورەیان تێدا گێڕاوە.
* ڕاپەرینی ساڵی ١٩٨٢ و ڕاپەرینی ٥ی ئازاری ١٩٩١ کە بۆ یەکەم جار و لە شاری ڕانیە جەماوەری خەڵکی کوردستان بە گژ دەسەڵاتە خوێنرێژەکەی بەعسدا ھاتنەوە و لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا بە خوێنی ٨ شەھید شارەکەیان ڕزگار کرد، بەمەش دەروازەی ڕاپەرینی سەرتاسەری خەڵکی کوردستان لە ڕانیە کرایەوە و بەرھەمی پەرلەمان و حکوومەتی ھەرێمی لێکەوتەوە؛ ھەر بۆ ئەمەش لەلایەن پەرلەمانی کوردستانەوە نازناوی دەروازەی ڕاپەرینی پێدراوە.

ھەروەھا یەکەم بڵاوکراوە لە ڕانیەدا لە ساڵی ١٩٤٢ بەناوی «بڵێسە» دەرچووە.

== جوگرافیا ==
شاری '''ڕانیە''' دەکەوێتە باکووری ڕۆژھەڵاتی [[باشووری کوردستان]] و باکووری ڕۆژاوای شاری [[سلێمانی]]. ڕانیە دەکەوێتە باکووری چیای [[قەندیل]]، باشووری قەزای [[کۆیە]]، ڕۆژھەڵاتی قەزای [[پشدەر]] و ڕۆژاوای قەزای [[شەقڵاوە|شەقلاوەوە]]. ناوەندی شاری ڕانیە سەرباری بە دەشتێکی بەپیت و فراوان بە چیا دەورە دراوە، و بەشی باکووری ئەو شارە بە چیای [[کێوەڕەش]] کە (١٢٠٠م) لە ئاست ڕووی دەریاوە بەرزە دەورە دراوە، و بەشی باشووری ڕۆژاوای بریتین لە چیاکانی [[حاجیلە]] و [[ماکۆک]]. لەنێوان ڕانیە و [[چوارقوڕنە]]، چیایەکی بچووک ھەیە کە جادەی پێدا دەڕوا بەناوی [[کلکەی کۆڵین]]؛ بەھەمان شێوە لە نێوان ڕانیە و [[قەڵادزێ]] کلکە چیایەک ھەیە بەناوی [[دەربەند]]؛ ئەمە جگە لە زێی دەربەند کە لایەکی ڕانیەی گرتووە. قەزای ڕانیە لە باشوورەوە بە [[چیای کۆسرەت]] و [[زێی بچووک]]، لە ڕۆژھەڵاتەوە بە [[چیای ئاسۆس]] و [[چیای کۆلارە]] و لە ڕۆژاواوە بە [[چیای حەریر]] دەورە دراوە. ڕووبەری ناوەندی قەزای ڕانیە ٨کم٢دەکاتە (٣٢٠٠ دۆنم), پانتاییی قەزای ڕانیە ٨٨٤کم٢یە٠؛ [[دەشتی بیتوێن]]ی ڕانیە کە یەکێکە لە دەشتە بەناوبانگەکانی [[کوردستان]]، بە دەشتێکی پان و بەرین دادەنرێت، درێژییەکەی (٣٠کم) و لە ڕۆژھەڵاتەوە بۆ ڕۆژاوا، و پانیشی (٢٠–٣٠)کمدایە، ڕووبەرەکەی (٨٠٠کم٢) و بەرزیشی لە نێوان (٥٠٠–٦٠٠)کم دایە. ڕانیە (١٤٦کم) لە شاری [[سلێمانی]]یەوە دوورە.&lt;ref name=&quot;historyofkurd.com&quot;/&gt;

== دانیشتووان ==
بەگوێرەی ئاماری سەرژمێریی بۆ ساڵی ٢٠٢٠، ژمارەی دانیشتووانی ناو شاری ڕانیە ١٠٧٬٨٣٣ کەسە، ھەروەھا بە بەگوێرەی ئاماری ساڵی ٢٠٢٠ی ئاماری پارێزگای سلێمانی کۆی گشتی دانیشتووانی قەزای ڕانیە بە ناحیەکانی  [[چوارقوڕنە]] و [[سەرکەپکان]] و [[سەروچاوە|بێتواتە]] ٢٥٧٬٥٧٧ ھەزار کەسە. دانیشتووانی ڕانیە پەیڕەوی ئاینی [[ئیسلام]] دەکەن.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://slemani.gov.krd/so/pageDetail.php?secID=4 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٦ی حوزەیرانی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181218045056/http://www.slemani.gov.krd/so/pageDetail.php?secID=4 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

== گەڕەکەکان ==
{{div col|2}}
# قەڵات
# ڕەشەمێرگ
# گڵینجان
# سەرا
# ڕزگاری
# ڕاپەرین
# ئازادی یەک
# ئازادی دوو
# کێوەڕەش
# قوولە
# فەرمانبەران
# خانزاد
# نەورۆز
# دابان
# ماردین
# ھەوارە بەرزە
# لوتکە سیتی
# ڕۆژ سیتی
# بیتوێن سیتی
# نەورۆز
# بنار
# ئەندازیاران
# سەردەم
# کاروخ
# داستان
# سەیداوا
# تیتۆکە
# بۆسکێن
# [[شارەوانی]]
# مامۆستایان
# سەیداوای کۆن
{{div col end}}

== پێکھاتەکانی ڕانیە ==
=== فەرمانگە حکوومییەکان ===
{{div col|3}}
# ئیدارەی ڕاپەڕین
# قایمقایمەتی قەزای ڕانیە
# بەڕێوەبەرایەتیی [[شارەوانی]]یەکانی ڕاپەڕین
# بەڕێوەبەرایەتیی ئاسایشی ڕاپەڕین
# یاریدەدەرێتیی ئاسایشی ڕانیە
# بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی تەندروستی ڕاپەڕین
# بەڕێوەبەرایەتیی ئاوی ڕاپەڕین
# بەڕێوەبەرایەتیی بەرگریی شارستانیی ڕاپەڕین
# بەڕێوەبەرایەتیی پۆستە و گەیاندنی ڕاپەڕین
# بەڕێوەبەرایەتیی پۆلیسی ڕاپەڕین
# بەڕێوەبەرایەتیی پۆلیسی ھاتوچۆی ڕاپەڕین
# بەڕێوەبەرایەتیی تۆمارکردنی خانووبەرەی ڕاپەڕین
# بەڕێوەبەرایەتیی جێبەجێکردنی ڕانیە
# بەڕێوەبەرایەتیی باجی دەرامەتی ڕاپەڕین
# بەشی پۆلیسی ڕانیە
# دادگای بەراییی ڕانیە
# بەڕێوەبەرایەتیی ئەوقافی ڕاپەڕین
# بەڕێوەبەرایەتیی دابەشکردنی کارەبا
# بەڕێوەبەرایەتیی نەخشەدانانی ئاوەدانی ڕاپەڕین
# بەڕێوەبەرایەتیی گەشتوگوزاری ڕاپەڕین
# ناوەندی وەرزش و لاوانی ڕانیە
# بەڕێوەبەرایەتیی ڕۆشنبیریی و ھونەری ڕاپەڕین
# بەڕێوەبەرایەتیی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژی ژنانی ڕاپەڕین
# فەرمانگەی ژینگەی ڕاپەڕین
# نووسینگەی پاسپۆرتی ڕاپەڕین
# بانکی ڕانیە
# بانکی کێوەڕەش
# بەڕێوەبەرایەتیی شوێنەواری ڕاپەڕین
# ھۆبەی پاراستن و پاوانی ڕانیە
# بەڕێوەبەرایەتیی پەروەردەی ڕانیە
# بەڕێوەبەرایەتیی چاودێری و گەشەپێدانی کۆمەڵایەتی
# بەڕێوەبەرایەتیی ئاماری ڕاپەڕین
# بەڕێوەبەرایەتیی بانکی خانووبەرەی ڕاپەڕین
# سەرۆکایەتیی شارەوانیی ڕانیە
# بەڕێوەبەرایەتی کتێبخانە گشتییەکانی ڕاپەڕین
# کتێبخانەی گشتیی ڕانیە
# ھۆبەی چاککردنی تۆڕەکانی کارەبای ڕانیە ٢
# بەڕێوەبەرایەتیی گواستنەوەی ڕاپەڕین
# فەرمانگەی کارتی نیشتیمانی
# فەرمانگەی ڕاگەیاندنی ڕاپەڕین
# فەرمانگەی کشتوکاڵی ڕانیە
# نووسینگەی بەرەنگاربونەوەی ڕانیە
# ھۆبەی ڤێتێرنەری ڕانیە
# نووسینگەی پەرلەمانی ڕانیە
# بەڕێوەبەرایەتیی خانووبەرەی میریی ڕاپەڕین
# مۆزەخانەی شارستانیی ڕاپەڕین
# وێستگەی کارەبای ٥ ی ئازار
# وێستگەی کارەبای ڕانیە
# خانەی ڕۆشنبیری و ھونەری منداڵانی ڕانیە
# خانەی ڕۆشنبیری و ھونەری منداڵانی دەروازە
# بنکەی ڕۆشنبیری و ھونەری ڕانیە
# بەڕێوەبەرایەتی وەبەرھێنانی ڕاپەڕین
# فەرمانگەی داواکاری گشتی ڕانیە
#فەرمانگەى دادنوسی ڕانیە.
#بەڕێوەبەرایەتى پۆلیسی دارستان و ژینگەى ڕاپەرین.
#سەنتەرى  JCC  بەشی ڕانیە.
#بەڕێوەبەرایەتى ئاسایشی راپەڕین.
#بەڕێوەبەرایەتى خانەنشینى راپەرین.
#بەڕێوەبەرایەتى شەهیدانى ڕاپەڕین.
{{div col end}}

=== سەیرانگاکان ===
{{div col|2}}
# کەنار ئاوی دەربەندی ڕانیە
# دارستانی کێوەرەش
# بناری چیای کێوەرەش
# بناری چیای حاجیلە
# گەناوی قورەگۆ
# کانی قوڵگە
# لای گردەدێمە
# سەیرانگای بێتواتە
# گوندەکانی ناوچەی دۆڵی ئاکۆیەتی
#سەیرانگایی دێمان 
#سەیرانگایی پڵینگان 
#سەیرانگایی دارەبەن 
#بێزێوە
#زینوێ
#دۆڵەڕەقە
#نۆرە و سۆرەبنە
# سەرئەشکەوتان،
# زێوە
# ھەرتەل
# بەنداوی سەروچاوە
{{div col end}}

=== پارکەکان ===
# پارکی دەروازە
# باخی گشتی
# پارکی دایک
# پارکی پێشمەرگە
# پارکی کۆبانێ
# پارکی ئەلەند

=== بازاڕەکان ===
# بازاری گەورە
# قەیسەری نەقیب
# بازاڕی کوردستانی نوێ
# بازاری بیتوێن مۆڵ
# بازاڕی ئاکۆ
# بازاڕی گوڵەباخ
# بازاڕی دۆلارەکە
# بازاڕی نەورۆز
# بازاڕی ئازادی
# بازاری دەروازە
# تازە مۆل
# بازاری لەنگە
# قەیسەری رازاوە

=== زانکۆی ڕاپەڕین ===
[[زانکۆی ڕاپەڕین]] یەکێکە لە زانکۆیەکانی باشووری کوردستان کە دەکەوێتە ڕانیە. ئەم زانکۆیە لە ٢٨ی ئابی ٢٠١٠ دامەزراوە. کەمپی سەرەکیی زانکۆکە لە ڕانیەیە، و کەمپێکی دیکەشی ھەیە لە [[قەڵادزێ]]. ناوی زانکۆکە لە ڕاپەڕینی بەھاری ١٩٩١ ھاتووە کە لە ڕانیە سەری ھەڵدا. لە ئێستادا لە ٥ کۆلێژ و بەشێک پێکدێت کە ئەمانەن:
{{div col|2}}
# کۆلێژی پەروەردەی بنەڕەت
# کۆلێژی زانستە مرۆڤایەتییەکان
# کۆلێژی زانست
# کۆلێژی پەرستاری
# کۆلێژی پەروەردە/قەلادزێ

'''کۆلێژی پەروەردەی بنەڕەتی کە لە ٦ بەش پێکدێت:'''
* بەشی ماتماتیک
* بەشی کۆمپیوتەر
* بەشی کوردی
* بەشی عەربی
* بەشی باخچەی ساوایان
* بەشی ئینگلیزی

'''کۆلێژی زانستە مرۆڤایەتییەکان، کە لە چوار بەش پێکدێت:'''
* بەشی فەلسەفە
* بەشی مێژوو
* بەشی جوگرافیا
* بەشی یاسا

'''کۆلێژی پەروەردەی قەلادزێ تەنھا لە سێ بەش پێکدێت:'''
* بەشی ئینگلیزی
* کوردی
* عربی

'''کۆلێژی زانست:'''
* بەشی کیمیا
* بەشی بایۆلۆجی
* بەشی شیکاری تاقیگە

'''کۆڵیژی پەرستاری:'''
* بەشی پەرستاری
{{div col end}}

=== پەیمانگاکان ===
# پەیمانگای کۆمپیوتەری ڕانیە
# پەیمانگای فامی ناحوکمی
# پەیمانگای کۆمپیوتەری ڕاپەڕینی ناحکومی
# پەیمانگای کۆمپیوتەری ڕانیەی ناحکومی
# پەیمانگای وەرزشیی ڕانیە
# پەیمانگای ھونەرە جوانەکانی ڕانیە
# پەیمانگای فام ی نا حکومی

=== خوێندنگا ئامادەیییەکان ===
# ئامادەیی پێنجی ئازار
# ئامادەیی سۆرانی تێکەڵەو (بۆسکێن)
# ئامادەیی ڕانیەی کچان
# ئامادەیی کێوەڕەش
# ئامادەیی پەیام
# ئامادەیی ڕانیەی ئێواران
# ئامادەیی کێوەرەش
# ئامادەیی سەفین
# ئامادەیی ئالان
# ئامادەیی ڕانیەی ناحکومی
# ئامادەیی بنار
# ئامادەیی ڕاپەرین
# ئامادەیی سەید ئەمینی کچان
# ئامادەییی کۆدۆ / نەماوە لە ٢٠٢٤دا

=== قوتابخانە بنەڕەتییەکان ===
{{div col|2}}
# قوتابخانەی بنەڕەتیی ڕانیە
# قوتابخانەی بنەڕەتیی بیتوێن
# قوتابخانەی بنەڕەتیی قەڵات
# قوتابخانەی بنەڕەتیی کۆسرەت
# قوتابخانەی بنەڕەتیی بۆتێ
# قوتابخانەی بنەڕەتیی گۆجاڕ
# قوتابخانەی بنەڕەتیی مام
# قوتابخانەی بنەڕەتیی توانست
# قوتابخانەی بنەڕەتیی بابە گوڕگوڕ
# قوتابخانەی بنەڕەتیی ئامەد
# قوتابخانەی بنەڕەتیی ئاکۆ
# قوتابخانەی بنەڕەتیی ڕەوەند
# قوتابخانەی بنەڕەتیی ڕیگا
# قوتابخانەی بنەڕەتیی ھەنجیرەی ئاکۆ
# قوتابخانەی بنەڕەتیی پێشەکەوتن
# قوتابخانەی بنەڕەتیی ھەنجیرەی ئاکۆ
# قوتابخانەی بنەڕەتیی سەیداوە
# قوتابخانەی بنەڕەتیی مەھاباد
# قوتابخانەی بنەڕەتیی ماکۆک
# قوتابخانەی بنەڕەتیی شەھید مامۆستا محمد ڕەسوڵ
# قوتابخانەی بنەڕەتیی یەکێتی
# قوتابخانەی بنەڕەتیی بڵێسە
# قوتابخانەی بنەڕەتیی ڕەنجدەران
# قوتابخانەی بنەڕەتیی شاورێ
# قوتابخانەی بنەڕەتیی میدیا
# قوتابخانەی بنەڕەتیی ماردین
# قوتابخانەی بنەڕەتیی سەرکەوتن
# قوتابخانەی بنەڕەتیی ژیار
# قوتابخانەی بنەڕەتیی سەیداوە
# قوتابخانەی بنەڕەتیی بروسک
# قوتابخانەی بنەڕەتیی فام
# قوتابخانەی بنەڕەتیی فانی ئینگلیزی
# قوتابخانەی بنەڕەتیی کێوەڕەش
{{div col end}}

=== مزگەوتەکان ===
{{div col|3}}
# مزگەوتی گەورەی ڕانیە
# مزگەوتی ناجییەخان
# مزگەوتی ھەمزاغا
# مزگەوتی قازی محمد
# مزگەوتی قەندیل
# مزگەوتی نزا
# مزگەوتی صلاح الدین -راپەرین
# مزگەوتی ئازادی
# مگزگەوتی مەلا عبدالکریمی مدریس
# مزگەوتی خێرخوازان
# مزگەوتی بنار
# مزگەوتی جافان
# مزگەوتی سەردەم
# مزگەوتی گەورەی ڕاپەڕین
# مزگەوتی لێوژە
# مزگەوتی حاجی مستەفا علی
# مزگەوتی زانکۆ
# مزگەوتی حاجی ھەمین
# مزگەوتی مەلای نورەدین
# مزگەوتی حاجی سەید حسن
# مزگەوتی سەیداوە
# مزگەوتی سەید خانم
# مزگەوتی کوردستان
# مزگەوتی نەورەسی
# مزگەوتی علی حاجی مستەفا خوڕخوڕەیی
# مزگەوتی بوخاری
# مزگەوتی فیردەوس
# مزگەوتی کوێخا ئیبراھیم
# مزگەوتی سوننە
# مزگەوتی برایەتی سەلام
# مزگەوتی فەخری عالەم محمد
# مزگەوتی خاتوو ناجییە
# مزگەوتی خدر جاف
# مزگەوتی مەلا عەزیز
# مزگەوتی حاجی عبدالعزیز نەجار
# مزگەوتی کانی توو
# مزگەوتی کوردستان
# مزگەوتی حاجی محمد کانی توێی
# مزگەوتی حاجی شەفیق
# مزگەوتی ڕووناکی
# مزگەوتی بنار
# مزگەوتی مەلا پیرۆت
# مزگەوتی حاجی خەجاو
# مزگەوتی مەلا عزیز
# مزگەوتی عبداللە خەسرەو
# مزگەوتی کێوەڕەش
# مزگەوتی خەدیجە حەمەد عبداللە
# مزگەوتی گەورەی تیتۆکە
# مزگەوتی بڕوا
# مزگەوتی برایەتی
# مزگەوتی ئاشتی
# مزگەوتی ھەنجیرە
# مزگەوتی حاجی حسن
# مزگەوتی حاجی علی فیصل
# مزگەوتی حاجی علی یەعقوب
# مزگەوتی حەزرەتی ڕەسوڵ
# مزگەوتی حاجی عبداللە و حاجی زەینەب
# مزگەوتی کاکە مین عزیز ئاغا
# مزگەوتی کانی توو
#مزگەوتی شێخ مصتەفا

=== نەخۆشخانەکان ===
# نەخۆشخانەی گشتی ڕانیەی فێرکاری
# نەخۆشخانەی فێرکاری منداڵان و منداڵبوونی ڕانیەی
# نەخۆشخانەی کێوەڕەش
# سەنتەری ڕانیە بۆ دەم و ددان
# تاقیگەی ناوەندبی ڕانیە
# بەڕێوەبەرایەتیی خۆپاراستنی تەندروستیی ڕاپەڕین
# سەنتەری دەستکردی گوڕچیلە
# نەخۆشخانەی ڕاپەڕین

=== بنکەکانی پۆلیس ===
{{div col|2}}
# بەڕێوەبەرایەتیی پۆلیسی ڕاپەڕین
# بەشی پۆلیسی ڕانیە
# بنکەی پۆلیسی ڕانیە
# بنکەی پۆلیسی ڕزگاری
# بنکەی پۆلیسی زانکۆی ڕاپەڕین
# بنکەی پۆلیسی دادگا
# بنکەی پۆلیسی شارەوانی ڕانیە
# بنکەی پۆلیسی نەخۆشخانەی ڕانیە
# بنکەی پۆلیسی کارەبا
# بنکەی بەرگریی شارستانیی کێوەڕەش
# بنکەی بەرگریی شارستانیی ڕانیە
# بەڕێوەبەرایەتی پۆلیسی دارستان و ژینگەی ڕانیە
# بەشی پۆلیسی پارێزگاریی چالاکییە مەدەنییەکانی ڕاپەڕین
{{div col end}}

=== یاریگاکان ===
# یاریگای ئازادە ڕەش
# یاریگای کێوەڕەش
# یاریگای تارتانی کێوەڕەش
# یاریگای تارتانی زانکۆ
# یاریگای تارتانی شەھید وەتەن
# یاریگای تارتانی پەیمانگای وەرزشی ڕانیە
# یاریگای تارتانی ناوەندی وەرزش و لاوانی ڕانیە
# یاریگای تارتانی نەورۆز
# یاریگای تارتانی کازیوەی ڕانیە
# یاریگای تارتانی لوتکە

=== گوندەکان ===
٨ گوند سەر بە ناوەندی قەزای ڕانیەیە:
# گوندی [[بۆسکێن، ڕانیە|بۆسکێن]]
# گوندی [[تۆپاوا]]
# گوندی [[تۆسوران]]
# گوندی [[چۆمەسوتاو|چەمەسوتاو]]
# گوندی [[دەربەند]]
# گوندی [[قوڕەگۆ]]
# گوندی [[ھەنجیرەی ئاکۆ]]
# گوندی [[ھەنجیرەی ڕەمک]]

== پێشانگا ==
&lt;gallery&gt;
Ranye.JPG
Ranye2.JPG
Ranye4.JPG
Keweresh.JPG
Ranye City.JPG
مزگەوتی گەورەی ڕانیە.png
&lt;/gallery&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
*[https://web.archive.org/web/20160424095909/http://www.raniacity.net/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=249:chy-dazani-labaray-mezhuy-raniyawa&amp;catid=63:mezhu&amp;Itemid=240 چی دەزانی لەبارەی مێژووی ڕانیەوە]- وێبگەی ڕانیە سیتی

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{شار، شارۆچکە و شارەدێیەکانی ھەرێمی کوردستان}}
{{پۆلی کۆمنز|Ranya|ڕانیە}}
{{شارەکانی کوردستان}}

{{تووڵی دەروازە|عێراق|کوردستان|جوگرافیا}}

[[پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان]]
[[پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق]]
[[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی]]
[[پۆل:شارەکانی کوردستان]]
[[پۆل:شارەکانی عێراق]]
[[پۆل:پارێزگای سلێمانی]]
[[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]]</text>
      <sha1>3g9gloe8u0no4g3gndlqg9lrdzabjxo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تورکیا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3359</id>
    <revision>
      <id>1575386</id>
      <parentid>1561400</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T22:27:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-23717-17</username>
        <id>75804</id>
      </contributor>
      <comment>شتیک نیە بە ناوی تورکیا ئەوەی هەیە کوردستانە پەرەپێدان و درێژکردنەوەی وتار چاکسازی</comment>
      <origin>1575386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92723" sha1="f1acedp0ieajaiyo5fsvlxioo7benbm" xml:space="preserve">ناوی تورکیا لە وشەی تورکەوە وەرگیراوە، تورک ئەو ھۆزە بوون لە تورکیای ئێستادا ژیاون لە سەدەی شەشی [[ڕۆژژمێری زایینی|زایینییەوە]]، و [[چین]]ییەکان یەکەم کەس بوون کە ئەو ناوەیان بەکارھێنا بۆ ئەو خەڵکانەی لە باشووری شاخەکانی ئاڵتای دەژیان لە ناوەڕاستی [[ئاسیا]]دا.

وشەی تورکیا لە زمانی [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]] لە وشەیەکی زمانی لاتینی سەردەمی ناوەڕاست وەرگیراوە، ئەویش وشەی (''Turchia''/''Turquia)،'' کە بەمانای خاکی تورکەکان دێت.&lt;ref name=&quot;arlen2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Burak Sansal|ساڵ=٢٠٠٦|سەردێڕ=Sports in Turkey|ناونیشان=http://www.allaboutturkey.com/sports.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=allaboutturkey.com}}&lt;/ref&gt; بەکارھێنانی وشەی تورکیا لە زمانی ئینگلیزی ناوەڕاستدا، بۆ کارە سەرەتایییەکانی نووسەری بەریتانی [[جێفری چۆسەر]] دەگەڕێتەوە، ئەوەش کاتێک لە کتێبی (''The Book of the Duchess)'' بەکاری ھێنا کە کتێبێکە لە دەورووبەری ساڵی ١٣٦٩ بڵاوکراوەتەوە. دەستەواژەی خاکی تورکەکان لە دوای سەدەی پانزدەھەم بەکارھات، بەتایبەتیش لە شیعردا. مێژووی ڕێنووسی تورکیا بەم جۆرە نوێیە، دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٧١٩.&lt;ref&gt;{{Cite OED|Turkey}}&lt;/ref&gt;

== مێژوو ==
=== سەردەمە دێرینەکان ===
[[پەڕگە:Ephesus CelsusBibliothek IMG 5463.JPG|وێنۆک|220px|کتێبخانەیەک لە شاری ئیفسوسی ئیغریقی دێرین لە ئەنادۆڵ، دەگەڕێتەوە بۆ ١٢٥ پ. ز]]
ئاسەوارناسەکانی تورکیا بەڵگەیەکیان دۆزییەوە کە ئاماژە بە بوونی [[کۆمەڵگە]]ی پێشکەوتوو دەکات لە شوێنی تورکیای ئێستادا لە ساڵی ٦٠٠٠ پێش زایینەوە، و بەپێی ئەوەی لە ڕووی مێژوویییەوە نووسراوە، [[ھیتییەکان]] بۆ یەکەم جار ئەم ناوچانەیان ئاوەدان کردووەتەوە، لە ساڵەکانی ٢٠٠٠ پ. ز ھیتییەکان دەستیان بە کۆچکردن کرد لە [[ئەورووپا]] و ناوەڕاستی [[ئاسیا]]وە بۆ بەرزایییەکانی [[ئەنادۆڵ]]. دوای سەدان ساڵ ئەم ھیتییانە توانیان دەست بگرن بەسەر زۆربەی ناوچەکەدا، و لە ساڵی ١٥٠٠پ. ز توانیان ئیمپڕاتۆرییەتێکی بەھێز دابمەزرێنن و ببن بە یەکەم سەرکردەکانی ناوچەکە، دواتر بەشێکی فراوانی بەرزایییەکانی ئەنادۆڵ کەوتە دەستی [[فەریگیا|فەریجی]] و [[لیدیا|لیدییەکان]] و ھەندێک کۆمەڵیتر، ئەمەش لە ماوەی نزیکەی ساڵی ١٢٠٠ تا ٥٠٠ پ. ز بوو، ھەر لە ھەمان ماوەدا [[یۆنان]]ییەکان چەندین دەوڵەتی بچووکیان دروست کرد لەسەر کەنارەکانی [[دەریای ئێژە]] لە بەرزایییەکانی ئەنادۆڵدا.

و ئیمپڕاتۆری فارسی توانی دەسەڵاتی بکێشێت بەسەر [[ئەنادۆڵ]] و [[تراکیا|تراقیادا]] ھەتا گەیشتنی [[ئەسکەندەری مەزن]]، پاشای [[مەقدوونیای باکوور|مەقدوونیا]]، ئەو کاتە سوپای فارس شکان لە ساڵی ٣٣١پ. ز، لە دوای مردنی ئەسکەندەری گەورە ساڵی ٣٢٣پ. ز ناوچەی ئەنادۆڵ بوو بە مەیدانی شەڕ و کوشتار لە زنجیرەی ئەو [[شەڕ]]انەی جێنشینەکانی ئەسکەندەر ھەڵیان دەگیرساند، پاشان چەند مەمالیکێکی بچووک دامەزران ھەتا ساڵی ٦٣پ. ز، دواتر کۆتاییان پێھات کاتێک سەرکردەی بۆمبی دەستی گرت بەسەر ھەرێمەکەدا و کۆنتڕۆڵی کرد، لە دوای ئەوە بارودۆخەکە جێگیر بوو لەژێر [[ڕۆمای کۆن|دەسەڵاتی ڕۆمانییدا]] کە نزیکەی ٤٠٠ ساڵ بەردەوام بوو.

ئیمپڕاتۆری ڕۆمانی، قوستەنتیین، کە حوکمی [[ڕۆمای کۆن|ئیمپڕاتۆڕی ڕۆمانی]] دەکرد لە ساڵی ٣٣٠ز، ھەستا بە گواستنەوەی پایتەخت لە ڕۆماوە بۆ یەکێک لە شارە دێرینەکان کە بە بیزەنتە ناودەبرا و دەکەوتە ھەرێمی [[تراکیا|تراقیا]]. و ناوی پایتەخت گۆڕا لە بیزەنتەوە بۆ قوستەنتینییە (ئەم شارە [[ئەستەمبوڵ|ئیستەنبوڵی]] ئێستایە)، و ئیمپڕاتۆری ڕۆمانی بوو بە دوو بەشەوە لە ساڵی ٣٩٥ز دا، یەکێکیان [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|ئیمپڕاتۆڕی ڕۆمانی ڕۆژھەڵاتی]] بوو کە ناوچەکانی ئەنادۆڵ و تراقیای دەگرتەوە، و بەشی دووەمیان [[ئیمپڕاتۆڕی ڕۆمانی ڕۆژاوایی]] بوو. [[گەلی ئەمازیغی|بەبەرەکان]] غەزووی ڕۆمانی ڕۆژاواییان کرد و دەستیان بەسەردا گرت لە ناوەڕاستی سەدەی پێنجی زایینیدا، بەڵام ڕۆمانی ڕۆژھەڵاتی کە بە ئیمپڕاتۆری بیزەنتیش ناو دەبرا ماوەیەک گەشەسەندنی بەخۆوە بینی، و [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بیزەنتییەکان]] دەستیان بەسەر ھەموو ئەو ناوچانەدا گرتبوو کە ئێستا بە تورکیا ناسراون ھەتا کۆتایییەکانی سەدەی ١١ی زایینی.

=== تورک و عوسمانییەکان ===
{{سەیری ئەمەش بکە|دەوڵەتی عوسمانی|دەوڵەتی سەلجوقی}}
[[پەڕگە:Edirne 7333 Nevit.JPG|ڕاست|وێنۆک|220px|مزگەوتی سەلیمی لە ئەدەرنە، یەکێک لە ئاسەوارە بیناسازییە ناسراوەکانی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]]]]
تورکە [[دەوڵەتی سەلجووقی|سەلجووقییەکان]] یەکەم ھۆزی تورکی بوون کە حوکمی تورکیایان کردووە، ھۆزێکی [[ئیسلام]] بوون لە ناوەڕاستەکانی [[ئاسیا]] لە ڕۆژھەڵاتی [[دەریای قەزوین|دەریای کاسپییەنەوە]] ھاتبوون، لە ناوەندی سەدەی ١١ی زایینی توانیان [[ئەرمەنستان]] و [[فەلەستین]] و زۆربەی [[ئێران]] بخەنە ژێر دەسەڵاتی خۆیانەوە و پاشان غەزووی ناوچەی ئەنادۆڵیان کرد، سالی ١٠٧١ توانیان زۆر لە بەھێزی دەرکەوتنی بیزەنتییەکان کەم بکەنەوە بە سەرکەوتنیان لە شەڕی مەڵازگرد، پاشان تورکە سەلجوقییەکان ئیمپڕاتۆرییەتێکیان دامەزراند کە [[قۆنیە]]ی ئێستا پایتەختی بوو، لەو کاتەوە وردە وردە ئایینی [[ئیسلام]] و [[زمانی تورکی]] ناوچەکانی ئەنادۆڵی گرتەوە لە جێگەی [[مەسیحییەت]] و [[زمانی یۆنانی]]، پاشان مەسیحییەکانی [[ئەورووپا]] [[شەڕەکانی خاچپەرستی|ھەڵمەتە خاچپەرستییەکانیان]] دەست پێکرد بە مەبەستی داگیرکرنی [[قودس]] و لەم میانەیەشدا [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|ئیمپڕاتۆڕی بیزەنتی]] توانی سێ یەکی [[ئەنادۆڵ]] بگیڕێتەوە بۆ خۆی، و ئیمپڕاتۆری سەلجوقی بەردەوام بوو تا ساڵی ١٢٤٣ز پاشان ڕووبەڕووی غەزووی [[مەغۆل]]ەکان بوویەوە.

مەغۆل لاواز بوون بەھۆی ناکۆکی ناوخۆیییەوە پاشان داڕمان، لەم میانەیشدا دەسەڵاتی تورکی بەھێز بوو لە ئەنادۆڵدا، لە سەدەی ١٤ی زایینیدا لەسەر دەستی کۆمەڵێکی تورک دەوڵەتێکی بەھێز دامەزرا کە بە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] ناسرابوون بە گەڕاندنەوە بۆ ناوی دامەزرێنەرەکەیان [[سوڵتان عوسمانی یەکەم]]، سالی ١٣٢٦ز [[پارێزگای بورسا|بۆرسە]]یان گرت و کردیان بە پایتەخت بۆ دەوڵەتەکەیان، فراوانبوون دەستی پێکرد ھەتا دەستی گرت بەسەر [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|ئیمپڕاتۆڕی بیزەنتی]] و [[بولگاریا]] و [[سڕبیا|سربیا]]، پاشان ماوەیەک فراوانبوونەکەی وەستا بەھۆی تێکشکانی [[بایەزیدی یەکەم]] ناسراو بە (ھەورە بروسکە) لە ساڵی ١٤٠٢ز، ئەم شکانە ماوەیەکی پێکدادانی سیاسی بە دواداھات، پاشان [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] ھاوسەنگییەکەی گەڕاندەوە و بەردەوام بوو لە فراوانبوون لە سەردەمی [[موڕادی دووەم]] دواتر [[سوڵتان محەممەد فاتیح]]، توانی فەتحی [[قوستەنتینە|قوستەنتینییە]] بکات لە ساڵی ١٤٥٣ز و کردیان بە پایتەخت بۆ دەوڵەتەکەیان و ناوەکەی گۆڕی بۆ ئیسلامبول (ئیتسەنبوڵی ئێستا) و بەمەش کۆتایی بە بوونی بیزەنتی ھێنا لە ناوچەکەدا.

بەردەوام بوون لەسەر فراوانبوون و گەشەسەندن، لەسەردەمی [[سەلیمی یەکەم|سوڵتان سەلیمی یەکەمدا]] بە لای ڕۆژھەڵاتدا دەوڵەت فراوان بوو، [[سووریا]]یان گرت لە ساڵی ١٥١٦ و [[میسر]] لە سالی ١٥١٧ و پاشان لە سەردەمی [[سولەیمان قانوونی|سوڵتان سولەیمان قانونی]] کە لە ئەورووپادا بە سولەیمانی مەزن ناسراوە دەوڵەت گەیشتە بەرزترین ئاستی و پێشکەوتن و گەشەسەندنێکی گەورەی بەخۆیەوە بینی و سنووری دەوڵەتەکەی فراوان کرد، بەڵام دواتر چەند قۆناغێکی گەڕانە دواوەی بەخۆوە بینی ھەرچەن چەند ماوەیەکی گەشەسەندن و چاکسازی تری ھەبوو، بەڵام لە ئاستی ئەوەدا نەبوون بیگەڕێننەوە بۆ دۆخی پێشتری.

=== کۆماری تورکیا ===
داگیرکردنی ئەستەمبول لەلایەن ھێزە ھاوپەیمانەکان لە ساڵی ١٩١٨ واتە لە کاتی [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیھانیی یەکەمدا]]، وای کرد کە بزووتنەوەی نەتەوەییی تورک لەسەر دەستی [[مستەفا کەمال ئاتاتورک|مستەفا کەمال ئەتاتورک]] دابمەزرێت. ئەتاتورک فەرماندەیەکی سەربازیی بوو کە لەڕێی جەنگەکانی گالیپۆلی و جەنگی سەربەخۆییی تورک (١٩١٩–١٩٢٣) ناوبانگی دەرکرد بوو، داوای ھەڵوەشاندنی [[پەیمانی سێڤر|پەیماننامەی سیڤەر]] (١٩٢٠) کرد.&lt;ref name=&quot;Atatürk&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mango|یەکەم=Andrew|سەردێڕ=Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey|ناونیشان=https://archive.org/details/ataturk0000mang_b0t1|بڵاوکەرەوە=Overlook|ساڵ=٢٠٠٠|ژپنک=٩٧٨-١-٥٨٥٦٧-٠١١-٦|پەڕە=lxxviii}}&lt;/ref&gt;

لە ١٨ی ئەیلوولی ١٩٢٢، ھێزەکانی یۆنان، ئەرمەن و فەڕەنسا لە تورکیا دوورخرانەوە.&lt;ref name=&quot;18sep1922&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Heper, Criss|یەکەم١=Metin, Nur Bilge|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=mKoanep9aBEC&amp;q=18+september+1922+turkey&amp;pg=PA317|سەردێڕ=Historical Dictionary of Turkey|بڵاوکەرەوە=Scarecrow Press|ساڵ=٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٠٨-٦٢٨١-٤}}&lt;/ref&gt; دوای ئەوە حکوومەتی کاربەڕێکەری تورکیا خۆی وەک ناوەندێکی فەرمی لە ٢٣ی نیسانی ١٩٢٠ ناساند، لەڕێی یاساوە قۆناغی گواستنەوەی یاساکانیی دەوڵەتی عوسمانی گۆڕی بۆ سیستمێکی نوێی [[کۆمار]]ی. لە ١ی تشرینی دووەمی ١٩٢٢، پەرلەمانی ئەنقەرە بە فەرمی دەوڵەت و سەڵتەنەی عوسمانی ھەڵوەشاندەوە، لە ئەنجامدا دەسەڵاتیی ٦٢٣ ساڵەی عوسمانییەکان بە کۆتایی ھات. لە ٢٤ی تەممووزی ١٩٢٣، [[پەیمانی لۆزان|پەیماننامەی لۆزان]] جێگەی پەیماننامەی سیڤەری گرتەوە.&lt;ref name=&quot;Treaty of Sèvres&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Treaty of Sèvres, 1920|ناونیشان=http://net.lib.byu.edu/~rdh7/wwi/versa/sevres1.html|بڵاوکەرەوە=Harold B. Library, [[Brigham Young University]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Atatürk2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mango|یەکەم=Andrew|سەردێڕ=Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey|ناونیشان=https://archive.org/details/ataturk0000mang_b0t1|بڵاوکەرەوە=Overlook|ساڵ=٢٠٠٠|ژپنک=٩٧٨-١-٥٨٥٦٧-٠١١-٦|پەڕە=lxxviii}}&lt;/ref&gt; لەڕێی لۆزانەوە، لە ئاستی نێونەتەوەییدا ئەوا دان بە وڵاتێکی نوێ بەناوی کۆماری تورکیا نرا ھەروەھا وەک شوێنگرەوەی دەوڵەتی عوسمانیی تەماشا کرا. لە ٢٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٣، بە فەرمی ئەنقەرە کرایە پایتەختی کۆماری تورکیا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Axiarlis|یەکەم=Evangelia|سەردێڕ=Political Islam and the Secular State in Turkey: Democracy, Reform and the Justice and Development Party|ناونیشان=https://archive.org/details/politicalislamse0000axia|ڕێکەوت=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=I.B. Tauris|پەڕە=[https://archive.org/details/politicalislamse٠٠٠٠axia/page/n٣٠ ١١]}}&lt;/ref&gt; لە ڕێی پەیمانی لۆزانەوە مەرجی [[ڕاگواستن]]ی خەڵک دانرا لە نێوان تورکیا و یۆنان، بە جۆرێک ١٫١ یۆنانی خاکی تورکیایان جێھێشت بەرەو یۆنان، لە بەرامبەردا ٣٨٠٬٠٠٠ موسڵمان لە یۆنانەوە گواسترانەوە بۆ تورکیا.&lt;ref name=&quot;Clogg&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Clogg|یەکەم=Richard|ناونیشان={{Google books |plainurl=yes |id=H5pyUIY4THYC}}|سەردێڕ=A Concise History of Greece|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠٠٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٠٠٤٧٩-٤|پەڕە=١٠١|ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠١٣}}&lt;/ref&gt; مستەفا کەمال ئەتاتورک بوو بە یەکەم سەرۆککۆماری تورکیا، دوابەدوای ئەوە کۆمەڵێک ڕێکخستن و چاکسازیی دەستپێکرد، لە ناویاندا سیستمی [[پاشایەتیی دەستووری]]ی عوسمانییەکان گۆڕدرا بۆ سیستمی دەوڵەتی نەتەوەیی کە تێیدا پشت بە سیستمی پەرلەمانی لە چوارچێوەی دەستوورێکی سێکولار کاردەکات.&lt;ref name=&quot;BoweringCrone2012&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Gerhard Bowering|ناونیشان={{Google books |plainurl=yes |id=JHcZlo12SGoC |پەڕە=٤٩}}|سەردێڕ=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought|نووسەر٢=Patricia Crone|نووسەر٣=Wadad Kadi|نووسەر٤=Devin J. Stewart|نووسەر٥=Muhammad Qasim Zaman|نووسەر٦=Mahan Mirza|بڵاوکەرەوە=Princeton University Press|ساڵ=٢٠١٢|ژپنک=٩٧٨-١-٤٠٠٨-٣٨٥٥-٤|وتەگێڕانەوە=Following the revolution, Mustafa Kemal became an important figure in the military ranks of the Ottoman Committee of Union and Progress (CUP) as a protégé&amp;nbsp;... Although the sultanate had already been abolished in November 1922, the republic was founded in October 1923. &amp;nbsp;... ambitious reform programme aimed at the creation of a modern, secular state and the construction of a new identity for its citizens.|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئابی ٢٠١٣}}&lt;/ref&gt; لە ساڵی ١٩٣٤، [[یاسا]]ی پاشناو (نازناو) پەسەندکرا، بەم ھۆیەوە مستەفا کەمال نازناوی «ئەتاتورک» (''باوکی تورک'') پێدرا.&lt;ref name=&quot;Atatürk3&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mango|یەکەم=Andrew|سەردێڕ=Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey|ناونیشان=https://archive.org/details/ataturk0000mang_b0t1|بڵاوکەرەوە=Overlook|ساڵ=٢٠٠٠|ژپنک=٩٧٨-١-٥٨٥٦٧-٠١١-٦|پەڕە=lxxviii}}&lt;/ref&gt;

دوای ڕێککەوتننامەی مۆنترو لە ساڵی ١٩٣٦، تورکیا دەسەڵاتی بەسەر ڕووبەرە ئاوییەکەی بۆ گەڕاوە لەوانە بۆ سەر داردانیل، بۆسفۆر و ھەروەھا [[دەریای مەڕمەڕە|دەریای مەرمەرە]].&lt;ref&gt;''League of Nations Treaty Series'', vol. 173, pp. 214–241.&lt;/ref&gt;

لە دوای دامەزراندنی کۆماری تورکیا، بەشێک لە کوردان و بەتایبەت کوردانی [[زازا]]، کە لەماوەی سەردەمی عوسمانییەکان لەلایەن ئاغاکانەوە سەپەرشتیی دەکران ئەوا ڕاپەرین لە دژی چاکسازییەکانی ئەتاتورک بەتایبەت لەسەر پرسەکانی بە سێکولارکردنی دەوڵەت (لەلایەن [[شێخ سەعید|شێخ سەعیدی پیران]] دژایەتی دەکرا)&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hassan|یەکەم=Mona|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=pqqtDAAAQBAJ&amp;pg=PA168|سەردێڕ=Longing for the Lost Caliphate: A Transregional History|ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=Princeton University Press|ژپنک=٩٧٨-١-٤٠٠٨-٨٣٧١-٤}}&lt;/ref&gt; و چاکسازی لە موڵک. لە ئەنجامی ئەوەدا، ڕاپەرین پاشان ڕەشەکووژیی دەرسیم ڕوویدا لە ساڵانی ١٩٣٧–١٩٣٨.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر=Soner Çağaptay|ساڵ=٢٠٠٢|سەردێڕ=Reconfiguring the Turkish nation in the 1930s|journal=Nationalism and Ethnic Politics, 8:2|بڵاوکەرەوە=Yale University|بەرگ=٨|issue=2|پەڕەکان=٦٧–٨٢|doi=10.1080/13537110208428662|s2cid=143855822}}&lt;/ref&gt; ئەم ڕاپەرینە لەڕێی ئۆپەراسیۆنی سەربازییەوە سەرکوتکرا.

لە ڕۆژی ١٠ی تشرینی دووەمی ١٩٣٨، [[عیسمەت ئینۆنو|عیسمەت ئینونو]] بوو بە دووەم سەرۆککۆماری تورکیا لەدوای ئەتاتورک. لە ٢٩ی حوزەیرانی ١٩٣٩، دەوڵەتی خەتای لەڕێی ڕێفراندۆمێکەوە خۆیان خستە پاڵ دەوڵەتی تورکیا، لە ئێستادا ئەو ناوچەیە بووەتە [[پارێزگای خەتای]]. لە ماوەی جەنگی جیھانیی دووەمدا، تورکیا بە سروشتی خۆی مایەوە. لە کۆتایییەکانی جەنگەکە، لە ڕۆژی ٢٣ی شوباتی ١٩٤٥ ھاتە پاڵ ھێزە [[ھاوپەیمانانی جەنگی جیھانیی دووەم|ھاوپەیمانەکان]]. دواتر لە ٢٦ی حوزەیرانی ١٩٤٥، تورکیا بووە ئەندامی چارتەری ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان.&lt;ref name=&quot;Turkey_UN&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی تەممووزی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Growth in United Nations membership (1945–2005)|ناونیشان=https://www.un.org/Overview/growth.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160117212320/http://www.un.org/Overview/growth.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=United Nations}}&lt;/ref&gt; بۆ ساڵی دواتر، سیستمی [[ڕژێمی تاک حیزبی|تاک حیزبی]] لە تورکیا کۆتایی ھات، لە ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٤٦ دا، ھەڵبژاردنێکی فرەحیزب بەڕێوە چوو. لە ساڵی ١٩٥٠، تورکیا بوو بە ئەندامی ئەنجومەنی ئەورووپا.

پارتی دیموکراتی کە لەلایەن جەلال بایار دامەزرابوو ئەوا ھەڵبژاردنەکانی ١٩٥٠، ١٩٥٤ و ١٩٥٧ی بردەوە و بۆ ماوەی دە ساڵێک توانی دەسەڵات بگرێتە دەست، لەوکاتەشدا جەلال بوو بە سەرۆککۆمار و [[عەدنان مەندەرس]] کرا بە سەرۆکوەزیرانی تورکیا. دوای ئەوەی لە [[شەڕی کۆریا|جەنگی کۆریا]] وەک ھێزێکی نەتەوە یەکگرتووەکان جەنگا، ئەوا لە ساڵی ١٩٥٣ تورکیا بوو بە ئەندامی [[ناتۆ]]. تورکیا بووە بەربەستێکیش لەدژی فراوانبوونی دەسەڵاتەکانی [[یەکێتیی سۆڤیەت]] لە [[دەریای ناوین]].

دەوڵەتی تورکیا لە ساڵانی ١٩٦٠ و ١٩٨٠، لە وڵاتێکی فرەحیزبی دیموکراسییەوە تووشی دوو کودەتای سەربازیی بوویەوە، ئەمەش جگە لە دەکردنی بەیاننامە و فەرمانە سەربازییەکانی ساڵانی ١٩٧١ و ١٩٩٧.&lt;ref name=&quot;TRPoliticsandMilitary&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hale|یەکەم=William Mathew|ناونیشان=https://archive.org/details/turkishpoliticsm00hale/page/161|سەردێڕ=Turkish Politics and the Military|بڵاوکەرەوە=Routledge|ساڵ=١٩٩٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٠٢٤٥٥-٦|پەڕەکان=[https://archive.org/details/turkishpoliticsm٠٠hale/page/١٦١ ١٦١, ٢١٥, ٢٤٦]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2012/04/13/world/middleeast/turkey-detains-military-leaders-for-role-in-1997-coup.html|newspaper=[[The New York Times]]|دوایین=Arsu|یەکەم=Sebsem|سەردێڕ=Turkish Military Leaders Held for Role in '97 Coup|ڕێکەوت=١٢ی نیسانی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئابی ٢٠١٤}}&lt;/ref&gt; لە ساڵانی ١٩٦٠ بۆ کۆتایییەکانی سەدەی بیستەم، کۆمەڵێک سیاسیی بەناوبانگ بوونە براوەی ھەڵبژاردنەکان لەوانە سولەیمان دەمیرەل، بولەنت ئەجەڤیت و [[تورگوت ئۆزال]].

لەوەتەی ساڵی ١٩٨٤، ناکۆکیی و جەنگ کەوتە نێوان پارتی کرێکارانی کوردستان و دەوڵەتی تورکیا، ئەمەش بەتایبەت لە ناوچەکانی باشووری ڕۆژھەڵاتی تورکیای گرتەوە کە دەکاتە [[باکووری کوردستان]]. لە ئەنجامی ئەو پێکدادانە چەکدارییانە، زیاتر لە ٤٠ ھەزار کەس کووژراون.&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-turkey-kurds-dates-timeline/timeline-kurdish-militant-group-pkks-three-decade-war-with-turkey-idUSBRE92K0I320130321 Timeline: Kurdish militant group PKK's three-decade war with Turkey], Reuters, 21 March 2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2016/jan/11/turkish-forces-kill-32-kurdish-militants-in-bloody-weekend-as-conflict-escalates|سەردێڕ=Turkish forces kill 32 Kurdish militants in bloody weekend as conflict escalates|دوایین=Reuters|ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|newspaper=The Guardian}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8352934.stm|سەردێڕ=Turkey's PKK peace plan delayed|بڵاوکەرەوە=BBC|ڕێکەوتی سەردان=٦ی شوباتی ٢٠١٠|ڕێکەوت=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt; بەھۆی ئەم جەنگەوە، ھەریەکە لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] و [[یەکێتیی ئەورووپا]] پەکەکەیان وەک دامەزراوەیەکی تیرۆریستی دانا.&lt;ref name=&quot;department-of-state-list&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=U.S. Department of State - Bureau of Counterterrorism: Foreign Terrorist Organizations|ناونیشان=https://www.state.gov/foreign-terrorist-organizations|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=U.S. Department of State}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;european-council-list&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Council of the European Union: Council Decision (CFSP) 2019/1341 of 8 August 2019 updating the list of persons, groups and entities subject to Articles 2, 3 and 4 of Common Position 2001/931/CFSP on the application of specific measures to combat terrorism|ناونیشان=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/en/TXT/HTML/?uri=CELEX:32019D1341&amp;from=en|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Official Journal of the European Union}}&lt;/ref&gt; لە ساڵی ١٩٩٩، [[عەبدوڵڵا ئۆجەلان]] کە ڕێبەری پەکەکەیە ئەوا لە ئۆپەراسیۆنێکدا دەستگیر دەکرێت و بە تاوانی تیرۆر و [[خیانەت]]ی نیشتمان حوکمی لە سێدارەدانی بۆ دەرچوو.&lt;ref name=&quot;bbc-29-06-1999&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی حوزەیرانی ١٩٩٩|سەردێڕ=Ocalan sentenced to death|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/380740.stm|بڵاوکەرەوە=BBC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc-03-10-2002&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٢|سەردێڕ=Turkey lifts Ocalan death sentence|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2296679.stm|بڵاوکەرەوە=BBC}}&lt;/ref&gt; لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٠، دادگا بڕیاریدا فەرمانی لەسێدارەدانی ئۆجەلان دوابخات تاکوو دادگای [[مافەکانی مرۆڤ]] لە یەکێتیی ئەورووپا پێداچوونەوە بۆ بڕیارەکە دەکات.&lt;ref name=&quot;cnn-excecutiondelay&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://archives.cnn.com/2000/WORLD/meast/01/12/ocalan.01/|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060526031932/http://archives.cnn.com/2000/WORLD/meast/01/12/ocalan.01/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئایاری ٢٠٠٦|سەردێڕ=Turkey delays execution of Kurdish rebel leader Ocalan|بڵاوکەرەوە=CNN|ڕێکەوت=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٠|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060526031932/http://archives.cnn.com/2000/WORLD/meast/01/12/ocalan.01/|date=٢٦ی ئایاری ٢٠٠٦}}&lt;/ref&gt; لە ئابی ٢٠٠٢، تورکیا سزای لەسێدارەدانی لەوڵاتەکەی نەھێشت،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی ئابی ٢٠٠٢|سەردێڕ=Turkey abolishes death penalty|ناونیشان=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/turkey-abolishes-death-penalty-171956.html|وێبگە=The Independent}}&lt;/ref&gt; ھەربۆیە لە تشرینی یەکەمدا سزای ئۆجەلان گۆڕدرا بۆ زیندانی ھەتاھەتایە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Luban|یەکەم=David|ناونیشان=https://books.google.com/?id=NAXfDgAAQBAJ&amp;pg=PT433&amp;lpg=PT433&amp;dq=öcalans+sentence+commuted+to+life+in+prison#v=onepage&amp;q=öcalans%20sentence%20commuted%20to%20life%20in%20prison&amp;f=false|سەردێڕ=International and Transnational Criminal Law|ڕێکەوت=١١ی تەممووزی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Wolters Kluwer Law &amp; Business|ژپنک=٩٧٨-١-٤٥٤٨-٤٨٥٠-٩|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

بەھۆی بە ئازادکردن و لیبرالکردنی ئابووریی تورکیا ئەوا لە دوای ھەشتاکانی سەدەی بیستەم، ئابووریی تورکیا گەشەکردنی بەخۆیەوە بینی.&lt;ref name=&quot;80sLiberalization&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Nas|یەکەم=Tevfik F.|سەردێڕ=Economics and Politics of Turkish Liberalization|بڵاوکەرەوە=Lehigh University Press|ساڵ=١٩٩٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٩٣٤٢٢٣-١٩-٥|پەڕە=١٢}}&lt;/ref&gt; لە ساڵی ١٩٩٥، تورکیا بوو بە ئەندام لە یەکێتیی گورمرگی ئەورووپا، ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٠٥ دانووستاندنەکانی لەگەڵ یەکێتیی ئەورووپا دەستپێکرد بۆ بوون بە ئەندام.&lt;ref name=&quot;TR_EUChrono&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Chronology of Turkey-EU relations|ناونیشان=http://www.abgs.gov.tr/en/tur-eu_relations_dosyalar/chronology.htm|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070515022203/http://www.abgs.gov.tr/en/tur-eu_relations_dosyalar/chronology.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئایاری ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Turkish Secretariat of European Union Affairs|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;barroso&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Interview with European Commission President Jose Manuel Barroso on BBC Sunday AM|ناونیشان=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/pdf/interview_20061015_en.pdf|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20061121143823/http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/pdf/interview_20061015_en.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=[[European Commission]]}}&lt;/ref&gt; لە ١٣ی ئازاری ٢٠١٩، پەرلەمانی یەکێتیی ئەورووپا بڕیاریدا کە پرۆسەی دانووستاندنەکان لەگەڵ تورکیا بۆ بە ئەندامبوون ڕابگرێت ئەمەش بەھۆی پێشێلکردنی [[مافەکانی مرۆڤ]] بوو لە تورکیا.&lt;ref name=&quot;dw-13-03-2019&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی ئازاری ٢٠١٩|سەردێڕ=European Parliament votes to suspend Turkey's EU membership bid|ناونیشان=https://www.dw.com/en/european-parliament-votes-to-suspend-turkeys-eu-membership-bid/a-47902275|وێبگە=www.dw.com|بڵاوکەرەوە=[[Deutsche Welle]]}}&lt;/ref&gt;

لە ساڵی ٢٠١٣، [[ناڕەزایییەکانی ٢٠١٣ی تورکیا|ناڕەزایییەکی گەورە]] بەرۆکی حکوومەتی تورکیای گرت لەبەرامبەر پلانی تێکدانی پارکی گەزی لە تەقسیم و گۆڕینی بۆ پڕۆژەی دیکە، ھەر زوو ئەو ناڕەزاییانە گۆڕان بۆ ڕەخنەگرتن و خۆپشاندان دژی [[سیاسەت]]ە گشتییەکانی حکوومەتی وڵات.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=What's driving unrest and protests in Turkey?|نووسەر١=Mullen, Jethro|نووسەر٢=Cullinane, Susannah|ناونیشان=http://www.cnn.com/2013/06/03/world/europe/turkey-conflict-explainer/?hpt=hp_t1|newspaper=CNN|ڕێکەوت=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٦ی حوزەیرانی ٢٠١٣}}&lt;/ref&gt; لە ساڵی ٢٠١٦، ھەوڵێکی [[ھەوڵی کودەتا لە تورکیا (٢٠١٦)|کودەتای]] سەربازی شکستی ھێنا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Cunningham|یەکەم١=Erin|دوایین٢=Sly|یەکەم٢=Liz|دوایین٣=Karatas|یەکەم٣=Zeynep|ڕێکەوت=١٦ی تەممووزی ٢٠١٦|سەردێڕ=Turkey rounds up thousands of suspected participants in coup attempt|ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/world/after-bloody-night-turkeys-president-declares-coup-attempt-foiled/2016/07/16/9b84151e-4af7-11e6-8dac-0c6e4accc5b1_story.html|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠١٦|ئیش=The Washington Post}}&lt;/ref&gt; لە بەرپەچدانەوەیدا، حکوومەت ھەڵمەتێکی گەورەی گرتنی گومانلێکراوەکانی دەست پێ کرد.&lt;ref name=&quot;nytimes.comxx&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2017/04/13/magazine/inside-turkeys-purge.html|سەردێڕ=Inside Turkey's Purge|newspaper=The New York Times|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئایاری ٢٠١٧|ڕێکەوت=١٣ی نیسانی ٢٠١٧|دوایین١=Hansen|یەکەم١=Suzy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;turkeypurge.com&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Turkey Purge|ناونیشان=https://turkeypurge.com/|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئایاری ٢٠١٧|وێبگە=turkeypurge.com}}&lt;/ref&gt;

لە ماوەی ٩ی تشرینی یەکەم بۆ ٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩، تورکیا ھەڵمەتێکی سەربازیی لە [[ڕۆژاوای کوردستان]] دەستپێکرد.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Pence heads to Turkey as Erdogan rejects calls for ceasefire in Syria|ناونیشان=https://www.dw.com/en/pence-heads-to-turkey-as-erdogan-rejects-calls-for-ceasefire-in-syria/a-50851292|ئیش=Deutsche Welle|ڕێکەوت=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Full Text: Memorandum of Understanding between Turkey and Russia on northern Syria|ناونیشان=https://thedefensepost.com/2019/10/22/russia-turkey-syria-mou/|وێبگە=The Defense Post}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.reuters.com/article/us-syria-security-turkey-idUSKBN1XZ12M|سەردێڕ=Turkey not resuming military operation in northeast Syria: security source|ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|via=www.reuters.com|newspaper=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== جوگرافیا ==
[[پەڕگە:MountArarat.jpg|ڕاست|وێنۆک|220px|شاخی ئارارات، بەرزترین لووتکەی تورکیا]]
ڕووبەری خاکەکانی تورکیا دەگاتە ٧٧٩، ٤٥٢کم و ٩٧٪ی دەکەوێتە ڕۆژاوای [[ئاسیا]]وە و ئەوەی تری دەکەوێتە باشووری ڕۆژھەڵاتی [[ئەورووپا]]وە، ھەردوو بەشەکە لەیەکتری جیاکراونەتەوە بە بۆسفۆر، [[دەریای مەڕمەڕە|دەریای مەرمەڕە]] و دەردەنیل، بەشە ئەورووپییەکەی تورکیا ڕێژەی ٣٪ خاکی وڵاتەکە پێکدێت.&lt;ref name=&quot;turkeygeoth2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://archive.org/details/turkeycountrystu00metz|سەردێڕ=Turkey: A Country Study|بڵاوکەرەوە=US GPO for the [[Federal Research Division|Federal Research Division of the Library of Congress]]|ساڵ=١٩٩٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٤٤٤-٠٨٦٤-٤|editor1-last=Metz|editor1-first=Helen Chapin|edition=fifth|زنجیرە=Area handbook series|شوێن=Washington, DC|chapter=Geography|lccn=95049612|chapter-url=http://countrystudies.us/turkey/18.htm}}&lt;/ref&gt; ڕۆژاوای تورکیا بەسەر ڕووباری ئێژەدا دەڕوانێت و باشووری بەسەر دەریای ناوین و سووریا و قوبرس دەڕوانێت و باکووریشی بەسەر دەریای ڕەشدا، ھاوسنوورە لەگەڵ ھەشت دەوڵەت ئەوانیش؛ [[عێراق]] و [[سووریا]] و [[ئێران]] و [[گورجستان]] و [[ئەرمەنستان]] و [[یۆنان]] و [[ئازەربایجان]] و [[بولگاریا]]ن.

لە تورکیادا چەندین سەرچاوە ھەن بۆ ئاوی سازگار لە ڕووبار و زرێچەکان، و زیاتر لە سێ یەکی ڕووبەرەکەی خاکی کشتوکاڵییە و دارستانەکان زیاتر لە چارەکێکی زەوییەکانی دادەپۆشن، و چەندین شاخی لە خۆگرتووە بەرزترینیان شاخی ئاراراتە بەرزییەکە دەگاتە ٥١٣٧ مەتر، و تورکیا کۆنتڕۆڵی چەند دوورگەیەکی لەژێر دەستدایە زۆربەیان لە دەریای ئێژە و دەریای ناویندان و گرنگترینیان دوورگەی ئەمڕوزە (٢٧٩کم چوارگۆشەیە).

ھەروەھا لە تورکیادا ژمارەیەکی زۆر [[دەریا]]ی سوێر ھەیە، لەگەڵ چەندیین [[ڕووبار]]دا، بەڵام زۆربەی ڕووبارەکان لە [[ھاوین]]دا وشک دەبن، و ھاوینەکەی جیادەکرێتەوە بە پلەی گەرمای بەرز و وشکی، بەڵام لە وەرزی [[بەھار]]دا دۆڵەکانی زۆربەی ئەم ڕووبارانە پڕ دەبن لە ئاو کە لە تاڤگە و بەرزایییەکانەوە دەڕژێن لە دوای توانەوەی بەفری بەستووی سەر لووتکەکانیان.

زۆربەی ناوچەکانی دەکەونە [[تراکیا|تراقیا]] و بەشە کەنارییەکانی [[ئەنادۆڵ]] لە نزمایی و دەشتی سەوزی درێژەوەبوو پێک دێن، و تورکیا لە ڕووی سروشتییەوە دابەش دەبێت بۆ چوار ھەرێمی سروشتی کە ئەمانەی خوارەوەن؛
[[پەڕگە:Vallegoreme2.jpg|وێنۆک|220px|یەکێک لە دۆڵە بەردیینەکانی تورکیا]]
# دەشتایییەکانی باکوور؛ ناوچەی [[تراکیا|تراقیا]] دەگرێتەوە، دەکەوێتە لەسەر کەناری [[دەریای ڕەش]]، سەوزەڵانێکی فراوانە کە لەبارە بۆ کشتوکاڵ و لەوەڕ، و جووتیارەکان [[میوە]] و [[گەنمەشامی]] و [[گوێز]] و [[تووتن|توتنی]] تیا دەڕوێنن.
# دۆڵەکانی ڕۆژاوای باکوور؛ ئەمەش دۆڵی ڕووبارەکان دەگرێتەوە، کە بە فراوانی و بەپیتی جیادەکرێنەوە، درێژدەبێتەوە بە کەنارەکانی [[دەریای ئێژە|دەریای ئیجەدا]]، و ئەم ناوچەیە [[جۆ]] و [[گەنمەشامی]] و [[زەیتوون|زەیتون]] و [[تووتن|توتن]] و [[گەنم]] بەرھەم دەھێنێت، و دەستکەوتی ئەم ناوچەیە بە ئەندازەی دەستکەوتی ھەموو ھەرێمەکانی ترە.
# دەشتایییەکانی باشوور؛ ھێڵێکی تەسکە لەسەر کەناری [[دەریای ناوین]]، و خۆڵەکەی بەپیتی جیادەکرێتەوە، بەرھەمی ھەمەجۆری ھەیە وەک [[دانەوێڵە]] و [[لۆکە]] و [[زەیتوون|زەیتون]].
# بانی ڕۆژاوای باشوور؛ لە چەند بان و دۆڵی ڕووباری جیاواز پێک دێت، لە ناوچەکانی ناوەڕاستی دەشتی ئەنادۆڵەوە درێژدەبێتەوە، بارانی زۆر کەمە، و [[جۆ]] و [[گەنم]] دەچێنرێت لە دۆڵەکاندا.
# دەشتایییەکانی ڕۆژھەڵات؛ ناوچەیەکی بێ پیت و شاخی بەرزی تیایە، ئەم ناوچەیە سنووری ھەرێمی دەشتایییەکانی ڕۆژاوا دەگرێتەوە تا سنووری ڕۆژھەڵاتی تورکیا، و [[کێوی ئارارات|شاخی ئارارات]] دەکەوێتە ئەم ناوچەیەوە کەبەرزترین لووتکەی تورکیایە.
# بەرزایییەکانی شاخەکانی باکوور؛ ھەروەھا پێی ئەوترێت ھەرێمی شاخەکانی بوونت، دەکەوێتە نێوان دەشتایییەکانی باکوور و بانەکانی [[ئەنادۆڵ]].
# بەرزایییەکانی شاخەکانی باشوور؛ زنجیرە شاخەکانی [[تراکیا|تراقیا]] و ھەندێک زنجیرە شاخی بچووکی تر دەگرێتەوە کە دەکەونە لای باشووری بانی ئەنادۆڵەوە.
# نزمایییەکانی نێوان دوو ڕووبار؛ دەشتی بە پیتن، دۆڵی ڕێڕەوی ڕووبارەکان دەگرێتەوە، دەکەوێتە بەشی باشووری ڕۆژھەڵاتی بانی ئەنادۆڵەوە، [[دانەوێڵە]] و [[میوە]] لەم ناوچەیەدا دەچێنرێت لەبەر بە پیتی خاکەکەی.

=== کەشوھەوا ===
کەش وھەوای تورکیا لە ھەرێمێکەوە بۆ ھەرێمێکی تر زۆر جیاوازە، لە ناوچەکانی [[تراکیا|تراقیا]] و کەنارەکانی دەکەونە باشوور و ڕۆژاوای بانی ئەنادۆڵەوە، [[زستان]] ھاوسەنگ و باراناوییە و [[ھاوین]]یان زۆر گەرم و وشکە، پلەکانی گەرما لە ھاویندا دەگاتە ٣٢ پلەی سەدی لە کەنارەکانی [[دەریای ئێژە]]دا، بەڵام لە کەنارەکانی [[دەریای ڕەش]]دا ھاوین کەمتر گەرمە، و تێکڕای پلەی گەرما ٢٢ پلەی سەدییە.

تێکڕای بارانبارینی ساڵانە لە ناوچە کەنارییەکانی ھەریەک لە [[دەریای ئێژە|دەریای ئیجە]] و [[دەریای ناوین]] لە نێوان ٥٠–٧٥سم، بەڵام ئەو ھەرێمانەی دەکەونە سەر [[دەریای ڕەش]] تێکڕای بارانبارینییان دەگاتە ٢٥٠سم لە ساڵێکدا.

وەرزی [[ھاوین]] ھاوسەنگە لە باکووری ڕۆژھەڵاتی تورکیا لەکاتێکدا [[زستان]]ی زۆر سەخت و ساردە، پلەی گەرما دەگاتە ٤٠ پلە لەژێر سفرەوە، بەڵام باشووری ڕۆژھەڵاتی تورکیا و بەشەکانی ناوخۆی بەرزایییەکانی ئەنادۆڵ زستانیان زۆر ساردە لەگڵ ھەڵکردنی زریانی بەفری زۆر توند، وەرزی ھاوینیان گەرما و وشکە لەگەڵ بوونی ڕەشەبادا.

== دیمۆگرافیا ==
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی تورکیا ٧٥٬٨٣٧٬٠٢٠ کەس بووە کە دەکاتە ١٫٠٥ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٢٩٫٨ ساڵە. ھەروەھا ٧٤ لەسەدی دانیشتووانی وڵات لە شارەکان دەژین.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Countries in the world (ranked by 2014 population)| ناونیشان = http://www.worldometers.info/world-population/population-by-country/ |ڕێکەوتی سەردان= ٥ی ئایاری ٢٠١٥ | بڵاوکەرەوە = ماڵپەڕی Worldometers |زمان = ئینگلیسی}}&lt;/ref&gt;
لە تورکیادا دەیان نەژادی جیاواز دەژین کە ھۆکاری ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] کە ناوچەیەکی فراوانی دەگرتەوە لە [[ئاسیا]] و [[ئەورووپا]] و [[ئەفریقا]]دا، و حوکمی چەندین نەتەوەی کردووە، ئاماری فەڕمی نییە بۆ ژمارەی دانیشتووان بەپێی نەژاد، لەبەر ئەوەی حوکمەتی تورکیا بە چاوپۆشی لە نەژادیان، تورکیا بە وڵاتی تورک ھەژمار دەکات، کە ئەمەش ڕەت دەکرێتەوە لەلایەن نەژادەکانیترەوە بەتایبەتی [[کورد]]. بەپێی خەمڵاندن لەم بوارەدا، تورکەکان زۆرترین دانیشتووانی تورکیا دەگرنەوە کە دەگەنە ٣٥٪ پاشان کوردەکان بە ڕێژەی (٥٠) و دواتر زازا (کە ھەر کوردن بەڵام بە دیالێکتێکی جیاواز ئەدوێن) و ڕێژەیان ٥٫٧٪، و ڕێژەی عەرەب ١٪ وجەرکەس ٠٪، ٥ و جۆرجی ٠٫٥٪ و چەند کەمایەتییەکی تر ھەن وەک ئەرمەن و یۆنانی و ئاشوری و کلدان و بەنتی و بۆسنەیی و ئەلبانی و چیچانی بولگار و لازی و ئەوانیتر؛ و کەمایەتییە قەڕمی و تەتەری و ئەزەری و غاغازی و ئۆزبەگی و و قیرغیزی و تورکمانی و کازاخی بە کەمایەتی تورکی ھەژمار دەکرێن.

=== کۆچ نشین ===
چەندین کۆمەڵی کۆچکردووی گەورەی تورکی ھەیە لە دەرەوەی تورکیادا و زۆربەیان لە وڵاتەکانی [[یەکێتیی ئەورووپا]]دا کۆدەبنەوە، بۆ نموونە گەورەترین کۆمەڵگەی کۆچ نشینی تورکیا لە [[ئەڵمانیا]]یە، کە ژمارەیان دەگاتە نزیکەی ٤ ملیۆن کەس، ھەروەک چەن کۆمەڵێکی کۆچکردووی تورکی گەورە ھەن لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|وڵاتە یەکگرتووەکان]] و [[کەنەدا]] و [[ئوسترالیا]].

=== زمان ===
زمانی فەرمی تورکیا، [[زمانی تورکی]]یە، کە زۆرینەی دانیشتووانی وڵاتەکە پێی ئەدوێن، ھەروەھا لە ئاستی جیھاندا زۆرترین قسەکەری ھەیە لە نێو [[زمانە تورکییەکان]].&lt;ref name=&quot;milliyet-languages&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Türkiye'nin yüzde 85'i 'anadilim Türkçe' diyor|ناونیشان=http://www.milliyet.com.tr/2007/03/22/guncel/agun.html|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Milliyet.com.tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;katzner&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Katzner|یەکەم=Kenneth|سەردێڕ=Languages of the World, Third Edition|ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٢٥٠٠٤-٧|بەستەری نووسەر=Kenneth Katzner}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;minorityrights.org&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Turkey Overview|ناونیشان=http://minorityrights.org/4387/turkey/turkey-overview.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150909185440/http://www.minorityrights.org/4387/turkey/turkey-overview.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئەیلوولی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=minorityrights.org|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١}}&lt;/ref&gt; [[زمانی کوردی]] بەتایبەت [[کوردیی باکووری|کورمانجی]] بە پلەی دووەم دێت.&lt;ref name=&quot;milliyet-languages&quot;/&gt; نزیکەی ٢٫٣٩٪ دانیشتووان بە [[زمانی عەرەبی]] و [[زازاکی]] قسە دەکەن، ھەروەھا زمانەکانی تر زمانی کەمایەتییەکانی تری وڵاتەکەیە،&lt;ref name=&quot;milliyet-languages2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Türkiye'nin yüzde 85'i 'anadilim Türkçe' diyor|ناونیشان=http://www.milliyet.com.tr/2007/03/22/guncel/agun.html|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Milliyet.com.tr}}&lt;/ref&gt; وەک؛ ئارامی و ئەرمەنی و ئەلبانی و جۆرجی و یۆنانی و لازی و [[چەرکەس]]ی.&lt;ref name=&quot;www.unesco.org index&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Interactive Atlas of the World's Languages in Danger|ناونیشان=http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=UNESCO}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;megl&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/abs/islamisation-of-the-meglen-vlachs-meglenoromanians-the-village-of-nanti-notia-and-the-nantinets-in-presentday-turkey/5F6519A83C83DD0B9728A22F58100384|سەردێڕ=The Islamisation of the Meglen Vlachs (Megleno-Romanians): The Village of Nânti (Nótia) and the &quot;Nântinets&quot; in Present-Day Turkey|یەکەم=Thede|دوایین=Kahl|بەستەری نووسەر=Thede Kahl|journal=[[Nationalities Papers]]|بەرگ=٣٤|issue=1|پەڕەکان=٧١–٩٠|ساڵ=٢٠٠٦|doi=10.1080/00905990500504871}}&lt;/ref&gt; ھەروەھا زمانی تورکی چەندین دیالێکتی ھەیە، ئەگوڕێت بەپێی ئەو ناوچانەی دەوریان داون، زمانەکانی [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیسی]] و [[زمانی ئەڵمانی|ئەڵمانی]] و [[زمانی فەڕەنسی|فەڕەنسی]] بڵاوە بە تایبەت لە نێو چینە بەرزەکاندا و لە شارە گەورەکاندا و لە ناوچە گەشت وگوزارییەکان، و زمانی ئەڵمانی بڵاوە لە نێو چینی کرێکارەکان، کە لە ڕۆژانێکدا لە [[ئەڵمانیا]] ئیشیان کردووە.

=== ئایین ===
{{bar box
| title=ئایینەکان لە تورکیادا
| titlebar=#ddd
| left1='''ئایینەکان'''
| right1='''ڕێژە'''
| float=left
| bars=
{{bar percent|[[ئیسلام]]|green|٩٩٫٠}}
{{bar percent|ئەوانی تر|purple|١٫٠}}}}
زۆربەی دانیشتووانی تورکیا [[ئیسلام]]ن، بەڵام دەوڵەتی تورکیا سێکولارە و ئایینێکی فەڕمی نییە ھەروەک دەستووری تورکی باوەڕی بە سەربەستی ئایین و بیروباوەڕ ھەیە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Axel Tschentscher|سەردێڕ=International Constitutional Law: Turkey Constitution|ناونیشان=http://servat.unibe.ch/icl/tu00000_.html|ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Servat.unibe.ch}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Turkey: Islam and Laicism Between the Interests of State, Politics, and Society|ناونیشان=http://www.hsfk.de/downloads/prif78.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20081028211305/http://www.hsfk.de/downloads/prif78.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=[[Peace Research Institute Frankfurt]]}}&lt;/ref&gt; بەپێی ئامارەکان ٩٩٪ تورکیا [[موسڵمان]]ن، لە نێو ئەمانیشدا (٨٥–٩٠٪) لەسەر مەزھەبی سوننەن و (١٠–١٥٪) پەیڕەوی شیعە دەکەن و ژمارەیان دەگاتە ٧ بۆ ١٠ ملیۆن کەس، و ڕێژەی مەسیحییەت ٠٫١٪ کە زۆربەیان ئەرسەدۆکسین و ڕێژەی یەھودی ٠٫٠٤. ٪ جێبەجێبوونی عیلمانییەت لە تورکیا لە بیری کەمالییەوە ھاتووە کە دەگەڕێتەوە بۆ کەمال ئەتاتورک، دامەزراوە ئیسلامییەکان و پیاوانی ئایینی دەبرێن بەڕێوە لەلایەن بەڕێوەبەرایەتی کاروباری ئایینی کە ساڵی ١٩٢٤ دامەزرا، کە ھەڵدەستێت بە پاراستن و بنیاتنانەوەی ٧٥، ٠٠٠ مزگەوت لە وڵاتەکەدا، ڕێکخراوە ئایینییەکانی تر بە شێوەیەکی فەڕمی پاڵپشت ناکرێن بەڵام لە بەرامبەردا بەڕێوەبردنی خۆیی و ئازادی ئیشکردنیان ھەیە.

== سیاسەت ==
=== ڕژێمی سیاسی ===
دەوڵەتی تورکیا ڕژێمێکی سیاسی ھەیە کە وەک ڕێکخراوە دیموکراسییەکانی ڕۆژاوایە، و بە گشتی دابەش دەبێت بۆ یاسادانان و جێبەجێکردن و تەحقیق کەران، و وڵات ژیانی دیموکراسی بەخۆیەوە بینی دوای جێبەجێکردنی دەستووری ١٩٨٢ دوای چەند ساڵێک لە حوکمی سەربازی، مەجلیسی نەتەوەیی تورکی یان پەرلەمان (Türkiye Büyük Millet Meclisi)مەجلیسی یاسادانان پێک دەھێنێت، مەجلیسەکە پێک ھاتووە لە ٥٥٠ نوێنەر، ھەر پێنج ساڵ جارێک ھەڵدەبژێردرێن ڕاستەوخۆ لەلایەن خەڵکەوە، ھەموو ھاووڵاتییەکی دانیشتووی تورکیا مافی ھەڵبژاردنی ھەیە لە تەمەنی ھەژدە ساڵییەوە، بەرزترین ئاستی سیاسی لە وڵاتدا سەرۆکی دەوڵەتە، کە حەوت ساڵ جارێک لەلایەن پەرلەمانەوە ھەڵدەبژێردرێت، ڕێگە نادرێت بە دووبارە ھەڵبژاردنەوەی بەپێی دەستوور، سەرۆکی دەوڵەت سەرۆکی پارتی سەرکەوتوو لە ھەڵبژاردندا ڕادەسپێرێت بۆ پێکھێنانی حکوومەت، تا ببێت بە سەرۆکی حکوومەت، پاشان سەرۆکی دەوڵەت ھەڵدەسێت بە قبوڵکردن یان ڕەتکردنەوەی ئەندامەکانی حکوومەت، دادگای دەستووری بەرزترین دادگای تورکیایە، دادگا ھەڵدەسێت بە چێککردنی مەودای لەیەکچوونی یاسا دەرچووەکانی پەرلەمان لەگەڵ بەندەکانی دەستووردا.

=== کورتەیەکی مێژوویی ===
[[پەڕگە:Abdullah Gül.jpg|وێنۆک|170px|ڕاست|عەبدوڵڵا گول، سەرۆککۆماری تورکیا لە ٢٠٠٧وە.]]
سوپای بەھێزی تورکیا-کە خۆی بە [[پارێزەر]]ی سیستەمی عیلمانی وڵات دەزانێ و ڕابردوێکی درێژی ھەیە لە دەستێوەردان لە کاروباری سیاسی ئەو وڵاتەدا. بەلام لەم ساڵانەی دواییدا کە ھەوڵەکانی تورکیا بۆ چونە ناو [[یەکێتیی ئەورووپا]] چڕتر بوونەتەوە ھەبوونی سوپا لە ژیانی سڤیلی تورکیا کەمتر بووە و دستێوەردانەکانیشی لەسیاسەتدا سنووردارتر کراوە؛ بەڵام لەگەڵ ئەمەشدا لە کاتی ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠٠٧ بە قووڵ بوونەوەی ململانێی نیوان عسلمانییەکان و [[پارتی داد و گەشەپێدان (تورکیا)|پارتی داد و گەشەپێدان]] کە بە ئیسلامی بوون تۆمەتبار دەکرا، سوپا گومانی خستە سەرحکومەت دەربارەی پابەندنەبونی بە بنەماکانی عەلمانییەت و ھەرەشەشی کرد لەدەست کاروباری سیاسی وەربدات گەر سیستەمی عەلمانی تورکیا بکەوێتە مەترسیی.

لەگەڵ ئەوەشدا پارتی دادوگەشە پێدانی تورکیا کە ئێستا دەسەڵاتی تورکیای بەدەستەوەیە، بەردەوامە لە ململانێکانی لەگەڵ سوپا و توانیویەتی پشتیوانییەکی ناوخۆیی ودەرەکی فراوان دەستەبەر بکات بۆ سنووردار کردنی دەسەلاتی سوپا.
حکوومەتی تورکیا توانی بۆجاری یەکەم لە مێژووی ولاتەکەیدا کۆمەڵێک ژەنراڵ و ئەفسەری ئێستا و پێشوی سوپای تورکیا بە بیانوی دەستوەردان لە کاروباری حکوومەت و ھەوڵدان بۆکودەتا لە چوارچێوەی دۆسیەی ئەرگەنەکۆندا ڕاپێچی دادگا بکات.

چارەنوسی دوورگەی قوبرس و کێشەی سنوورەکانی لە دەریای ئێژە لەگەڵ وڵاتی [[یۆنان]] وەکوو یەکێک لە کێشە ئاڵۆزەکانی سیاسەتی دەرەوەیی [[ئەنقەرە]] وای کردووە بە درێژایی دەیان ساڵی ڕابردوو پەیوەندییەکانی تورکیا لەگەڵ ئەو ولاتەدا ئاڵۆز بێت.

حکوومەتی تورکیا ماوەی زباتر لە ٥٤ ساڵە داوای کردووە ببێتە ئەندام لە یەکێتی ئەورووپا بەلام تاوەکو ئێستا ئەو داواکارییەی پەسندنەکراوە و تەنیا لە ساڵی ١٩٩٩دا حکوومەتی ئەردۆگان توانی وڵاتەکەی بکاتە کاندیدی ئەندامبوون لە یەکێتیی ئەورووپا. یەکێتیی ئەورووپا داوای ھەندێک چاکسازی بنەڕەتی دەکات لە تورکیا لە بواری سیاسی و ئابوری و کۆمەڵایەتیدا. سزای لەسێدارەدان لە تورکیا ھەڵگیراوە و ھەنگاوی جیدی بۆ نەھێشتنی [[ئەشکەنجە]] ھاوێژراون ھەروھا یاسای سزای وڵاتیش چاکسازی بەسەر ھاتووە. ھەندێک چاکسازی لەبارەی مافەکانی مرۆڤ و مافی کەمایەتییەکان و سیستەمی پەروەردە و بواری ڕاگەیاندن کراون. تورکیا تەنیا ٨٪ خاکی ولاتەکەی لە ئەورووپادایە. لەگەڵ ئەوەشدا تورکیا زیاتر لە دەیان ساڵە کە ئەندامی ڕێکخراوی ھاوپەیمانی باکووری ئەتڵەسی ([[ناتۆ]])یە.

پاڵاوتنی [[عەبدوڵڵا گویل|عەبدوڵڵا گول]] -وەزیری دەرەوەی پێشو- لەلایەن پارتی داد وگەشەپێدانەوە بۆ پۆستی سەرۆککۆماری دژایەتی توندی عیلمانییەکانی ئەو وڵاتەی لێکەوتەوە؛ بەڵام لە ئاکام دا پاش چەند مانگ مشتومڕ لە ساڵی ٢٠٠٧ پارلەمانی تورکیا عەبدوڵا گولی وەک سەرۆککۆمار و شوێنگرەوەی ئەحمەد نەجدەت سەزەر ھەڵبژارد. عەلمانییەکانی تورکیا نیگەران بوون لەوەی کە سەرۆککۆمارێک بچێتە کۆشکی چانقایا کە ڕابردوویەکی ئیسلامیی ھەیە و خانمەکەیشی کە دەبێتە [[خانمی یەکەم]]ی تورکیا لەچک بەسەر بێت. لەبەر ئەوە بەرپرسە باڵاکانی سوپا و پارتی گەلی کۆماری لە ئاھەنگی سوێند خواردنی گولدا بەشدار نەبوون.
عەبدوڵا گول لەگەڵ [[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان|ڕەجەب تەییب ئەردۆگان]] و ھاوبیرەکانی لە ٢٠٠١ دا پارتێکی نوێیان بە ناوی پارتی داد و گەشەپێدان دامەزراند و ھەوڵیان دا لە ڕابردوی ئیسلامی خۆیان دورکەونەوە. ئەو پارتە پارتێکی سیاسییە و کەسانی لە ڕەوت و بیرکردنەوەی جیاواز لە دەورەی یەک کۆکردووەتەوە؛ و لە ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠٠٢ دا سەرکەوتنی بەدەست ھێنا و عەبدوڵا گول بوو بە سەرۆک وەزیر. وەرگرتنی ئەو پۆستە لەلایەن گولەوە بەھۆی ئەوە بوو کە ئەوکاتە ئەردۆگان قەدەغەی وەرگرتنی پۆستی سیاسی لەسەر ھەبوو، سەرەتا گول بووە سەرۆک وەزیر تا ئەو کێشەیەی لەسەر ئەردۆگان ھەبوو کەوت دوای چەند مانگێک پاشان ئەردۆگان کاروباری سەرۆک وەزیرانی گرتە دەست.

=== سیاسەتی دەرەوە ===
تورکیا ھەوڵی بە ئەندام بوون دەدات لە یەکێتی ئەورووپادا لە دامەزراندنی یەکێتییەکەوە لە ساڵی ١٩٩٣، و بە فەرمی سیفەتی دەوڵەتێکی پاڵێوراوی وەرگرت لە ساڵی ١٩٩٩ و وتووێژی بە ئەندام بوون دەستی پێکرد ساڵی ٢٠٠٤، و ئەم باسە ئەندامەکانی ئێستای یەکێتی ئەورووپای دوو بەشن لەسەری، ھەندێکیان پشتگیری دەکەن و ئەوانی تر ڕەتی دەکەنەوە و دەڵێن تورکیا وڵاتێکی ئەورووپی نییە و بەشێکە لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین|ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]] و [[ئاسیا]] و لە ڕووی سیاسی و ئابوری و ڕۆشنبیرییەوە جیاوازە لە مەرجەکانی بە ئەندامبوون، بەڵام لایەنگرەکانی ئەڵێن؛ کە ئەم بە ئەندامبوونە ڕێگە لە بڵاوبوونەوەی بیرۆکە توند وتیژەکان دەگرێت لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، ھەروەک ئو ئاستە ئابورییە باشەی تورکیا ھەیەتی سوود بە ئابوری ئەورووپا دەگەیەنێت، ئەو ئیشە باشانەی لە ئەنجامی ئەم ھەوڵەی تورکیا و ئەو مەرجانە یەکێتییەکە بۆی دانابوو کەوتەوە، کەمبوونەوەی کۆنتڕۆڵی سوپا بوو بەسەر سیاسەتی وڵات و گەشەکردنی ئازادییەکان و مافی مرۆڤ و بەتایبەت ئەوانەی پەیوەستە بە مافی کەمایەتییەکان بە تایبەت [[کورد]]، ھەروەھا تورکیا ھەوڵێکی زۆری دا لەم دواییانەدا بۆ چارەسەری کێشەی [[قوبرس]]، دوای ئەوەی لە ساڵی ١٩٧٤ دەستی گرتبوو بەسەر بەشی باکووریدا لەژێر ناوی پاراستنی مافی کەمایەتییە تورکییەکەی ئەوێ.
[[پەڕگە:Cropped rte.JPG|وێنۆک|170px|ڕەجەب تەییب ئەردۆگان، لەکاتی سەرۆک وەزیرایەتی تورکیا]]

=== پەیوەندی تورکی عەرەبی ===
لە ڕووخانی ئیمپڕاتۆری عوسمانییەوە و دوای ئەوەی وڵاتە عەرەبییەکان دابەش کران لە نێوان دەوڵەتە ئیستعمارییەکان، تورکیا لەگەڵ دامەزراندنی دەوڵەتەکەیدا لە سەرەتای سەدەی بیستەوە، ھەوڵەکانی چڕکردووەتەوە لەسەر پەیوەندییەکانی لەگەڵ ڕۆژاوا بە تایبەت [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|وڵاتە یەکگرتووەکان]] و [[ئەورووپا]]، ھەروەھا سیاسەتە ئاوی و کشتوکاڵییەکانی تورکیا و بنیاتنانی چەندین بەند لەسەر ڕووباری دیجلە و فوڕات کە گرنگن بۆ ژیانی [[سووریا]] و [[عێراق]] و ھاتنە ناوەوەی سەربازی تورکیا لە باکووری عێراق ([[باشووری کوردستان|کوردستانی عێراق]])، بوو بەھۆی زیادبوونی تەنگەژەی سیاسی بە تایبەت لەگەڵ عێراق، ھەروەک کێشەی ھەرێمی ئەسکەندەرۆنە کە ناکۆک بوون لەسەری لەگەڵ سووریادا و تۆمەتارکردنی [[سووریا]] لەلایەن تورکیاوە بەوەی یارمەتی [[پارتی کرێکارانی کوردستان]]ی ڕاگیراو دەدات لەوەدابوو کە بگاتە ناکۆکی سەربازی لە نێوان ئەو دوو وڵاتە.

لە دوای ئەوەی پارتە ئیسلامییە میانڕەوەکان حوکمی تورکیایان گرتە دەست لەم ساڵانەی دواییدا، تورکیا ھەوڵی باشکردنی پەیوەندییەکانی دا لەگەڵ دراوسێکانیدا بە تایبەت عەرەب، تورکیا دژی سیاسەتی دروستکردنی کۆمەڵگە جێنشینەکانی [[ئیسرائیل]] و ھەڵمەتە سەربازییەکانیان لە دژی خەڵکی [[فەلەستین]] وەستاوە چەندین جار، و لە ساڵانی دواییدا پەیوەندی سووریا و تورکیا پێشکەوتنێکی گەورە و گرنگی بە خۆیەوە بینیوە لە زۆر ڕووەوە، لە سیاسەت و ئابوری و گەشت وگوزارەوە و چەندین ڕێکەوتننامەی گەورە لە نێوان ئەو دوو وڵاتە بەستراوە کە پەیوەنییەکانیان گەیشتووەتە بەرزترین ئاست، و زانکۆی حەلەب لە سووریا دکتۆرای فەخری بەخشی بە سەرۆک وەزیرانی تورکیا بەڕێز [[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان|ڕەجەب تەییب ئەردۆگان]] لەبەر ھەڵوێستە جوانەکانی بەرامبەر کێشە عەرەبییەکان، بە تایبەت ھەڵوێستە جوامێرانەکەی بەرامبەر شەڕی ئیسرائیل لەسەر [[غەززە|غەزە]] و بە ھەمان شێوە پەیوەندییەکانیان لەگەڵ ھەموو وڵاتەکانی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین|ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]] و وڵاتە عەرەبییەکان بە تایبەتی بەرو پێش چووە و ئەردۆگان سەرۆک وەزیرانی تورکیا چەندین خەڵات و دکتۆرای فەخری لەلایەن ئەو وڵاتانەوە پی بەخشراوە، ھەروەھا تورکیا لەم ساڵانەی دواییدا [[ڤیزە]]ی لابردووە لە نێوان خۆی و زۆربەی وڵاتە عەرەبییەکاندا.

== دابەشبوونی کارگێڕی ==
بۆ زانیاری تەواو دەربارەی شار و شارۆچکەکانی تورکیا، سەردانی [[پێڕستی شارەکانی تورکیا|پێرستی شارەکانی تورکیا]] بکە.

=== ناوچەکان ===
تورکیا لە ڕووی کارگێرڕییەوە دابەش دەبێت بۆ حەوت ناوچە، کە ئەمانەی خوارەوەن؛
* [[ھەرێمی ئێژە|ناوچەی ئێژە]]
* [[ھەرێمی دەریای ڕەش|ناوچەی دەریای ڕەش]]
* [[ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات|ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات]]
* [[ھەرێمی ئاناتۆلیای ناوەندی|ناوچەی ئاناتۆلیای ناوەندی]]
* [[ھەرێمی مەڕمەڕە|ناوچەی مەڕمەڕە]]
* [[ھەرێمی مەدیتەرانە|ناوچەی مەدیتەرانە]]
* [[ھەرێمی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات|ناوچەی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات]]

=== پارێزگاکانی تورکیا ===
{{سەرەکی|پارێزگاکانی تورکیا}}
تورکیا لە ڕووی کارگێرییەوە دابەش دەبێت بۆ ٨١ پارێزگا، ئەم لیستەی خوارەوە ١٠ گەورەترین پارێزگاکانی ئەو وڵاتەن؛
{{Turkey Labelled Map}}
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;١&quot;
|- style=&quot;text-align:center; background: #efefef; border-bottom:2px solid gray;&quot;
|+ '''لیستی پارێزگاکانی تورکیا'''
! ژمارە
! ناوی شار
! ڕووبەرەکەی
! ژمارەی دانیشتووان
|-
| ١
| [[پارێزگای ئەستەمبوڵ|ئیستەنبوڵ]]
| ٥، ١٧٠
| ١٠، ٠١٨، ٧٣٥
|-
| ٢
| [[پارێزگای ئەنقەرە|ئەنقەرە]]
| ٢٥، ٦١٥
| ٤، ٠٠٧، ٨٦٠
|-
| ٣
| [[پارێزگای ئیزمیر|ئیزمیر]]
| ١١٨١١
| ٣، ٣٧٠، ٨٦٦
|-
| ٤
| [[پارێزگای بورسا|بورسا]]
| ١١، ٠٨٧
| ٢، ١٢٥، ١٤٠
|-
| ٥
| [[پارێزگای ئادانا|ئادانا]]
| ١٤، ٢٥٦
| ١، ٨٤٩، ٤٧٨
|-
| ٦
| [[پارێزگای قۆنیە|قۆنییە]]
| ٤٠، ٨٢٤
| ٢، ١٩٢، ١٦٦
|-
| ٧
| [[پارێزگای ئانتالیا|ئانتالیا]]
| ٢٠، ٥٩٩
| ١، ٧١٩، ٧٥١
|-
| ٨
| [[پارێزگای گازی ئانتەپ|گازی ئانتەپ]]
| ٧، ١٩٤
| ١، ٢٨٥، ٢٤٩
|-
| ٩
| [[پارێزگای قەیسەری|قەیسەری]]
| ١٧، ١١٦
| ١، ٠٦٠، ٤٣٢
|-
| ١٠
| [[پارێزگای دیاربەکر|دیاربەکر]]
| ١٥، ١٦٢
| ١، ٣٦٢، ٧٠٨
|-
|}

== ئابووری ==
ناوەندە پیشەسازی و بازرگانییە تورکییەکان چڕ دەبنەوە لە دەوری ناوچەی شاری [[ئەستەمبوڵ|ئەستەنبوڵ]] و شارە گەورەکانی تر بەتایبەت لە ڕۆژاوادا، و جیاوازییەکەی گەورە ھەیە لە ئاستی گوزەران و بارودۆخی ئابوری لە نێوان ڕۆژاوای پیشەسازی و ڕۆژھەڵاتی کشتوکاڵی ئەو وڵاتەدا، کەرتی کشتوکاڵ بە گەورەترین کەرت دادەنرێت لە ڕووی بەکاربردنی کرێکارەوە کە نزیکەی ٤٠٪ لە ھێزی ئیشکەری وڵاتەکە پێک دەھێنێت، بەڵام نزیکەی ١٢٪ لە بەرھەمی نەتەوەیی بەرھەم دەھێنێت، کەرتی پیشەسازی نزیکەی ٢٩٫٥٪ بەرھەم دەھێنێت و کەرتی خزمەتگوزارییەکان ٥٨٪، ٥ بەرھەمی نەتەوەی تورکیا بەرھەم دەھێنێت، لە کەرتی پیشەسازیدا ٢٠٫٥٪ ھێزی ئیشکەر ئیش دەکەن و ٣٣٪، ٧ لە کەرتی خزمەتگوزاریدان.

وڵات دووچاری ئەزمەی ئابووری بوویەوە لە ساڵەکانی ١٩٩٤ و ١٩٩٩و ٢٠٠١دا کە بوونە ھۆی داڕمانی [[لیرەی تورکی]] تا نزمترین ئاستی و لە ساڵی ٢٠٠٥ لیرەی تورکی نوێ جێگەی گرتەوە.
* گرنگترین پیشەسازییەکانی لە تورکیادا چنین و کەرەستە خواردەمەنییەکان و خواردنەوەکان و کارەبایییەکان و ئۆتۆمبێل و کیمیایەکانە.
* گرنگترین سەروەتە کانزایییەکانی کە لەسەر خاکەکانی تورکیا ھەیە؛ خەڵوزی بەردین، خەڵوزی ڕوەکی، ئاسن، قوڕقوشم، مس و زیوە، ھەروەھا تورکیا بە یەکێک لە گەورەترین بەرھەم ھێنەکانی کرۆم دادەنرێت لە جیھاتدا، و پاشەکەوتێکی نەوتی بچووک ھەیە لە ڕۆژھەڵاتی وڵاتەکە.
[[پەڕگە:Siluet.jpg|230px|ڕاست|وێنۆک|دیمەنێکی ئاسۆیی شاری ئیستەنبوڵ]]
* لە گرنگترین بەرھەمە کشتوکاڵییەکانی تورکیا؛ [[لۆکە]]، [[چا]]، [[زەیتوون|زەیتون]]، [[ترێ]]، ترشەمەنییەکان، میوە، سەوزە، [[گەنم]] و [[جۆ]]یە، و تورکیا گەورەترین بەرھەمھێنی بووندقە لە جیھاندا.

=== گەشت و گوزار لە تورکیادا ===
گەشت وگوزار یەکێک لە پایە ئابورییەکانی تورکیا پێک دەھێنێت بە تایبەت لەم ساڵانەی دواییدا، ئاژانسی ھەواڵی تورکی لە ڕاپۆرتێکدا ڕای گەیاندووە کە ژمارەی سەردانکەرە ھاتووەکان بۆ تورکیا گەیشتووەتە ٣٠، ٩٢٩، ١٩٢ کەس لە ساڵی ٢٠٠٨، و داھاتیان بۆ تورکیا بە بڕی ٢١٫٩ ملیارد دۆلار بووە،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان =http://www.turkstat.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=3993 |سەردێڕ=Tourism Statistics in 2008|بڵاوکەرەوە=TURKSTAT|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوت =٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt; کەنارەکانی باشووری ناوبانگی ھەیە بە جوانی سروشتەکەی و کەنارە درێژبووەکانی بە شێوەیەک کە دەناسرێت بەناوی ڕیفیرای تورکی وەک لێچواندنێک بە ڕیفێرای فەڕەنسی، ھاوکات لەگەڵ چەندین ناوچەی گەشت وگوزاریتر لە تورکیادا.

== پەیوەندییەکان و گواستنەوە ==
کۆمپانیای پەیوەندییەکانی تورکی (Türk-Telekom) خاوەن و تاکە ھەڵسوڕێنەری ھێلی پەیوەندییە نۆرماڵەکانە، و چەندین کۆمپانیای تایبەت ھەن بۆ بەگەڕخستنی ھێڵەکانی مۆبایل لەوانە تورک سێڵ و ئەڤیا (turkcel,aveya.)، و ژمارەی بەشداربووانی ھێڵی مۆبایل بە زیاتر لە ٢٠ ملیۆن کەس ئەخەمڵێنرێت.

=== گواستنەوە ===
تورکیا شوێنێکی زۆر ھەڵکەوتووی گرنگی ھەیە لە نێوان ھەردوو کیشوەری [[ئاسیا]] و [[ئەورووپا]] کە گرنگییەکی گەورە دەدات بە کەرتی گواستنەوە لە ڕووی ئابورییەوە، گواستنەوە وشکانییەکان بەزۆری لەسەر ڕێگەوبانەکانە بەڵام سکە ئاسنینەکان بەکاردێن بۆ ماوەی دیاریکراو گواستنەوەی شت ومەک، سەرمایەی حکوومەت لە کەرتی گواستنەوە و گەیاندن گەیشتووەتە ڕێژەی ٢٧٪، ٣ لە ساڵێکدا کە ئەمەش گرنگی ئەم کەرتە ڕوون دەکاتەوە، و ڕێژەی ١٤٪ بەرھەمی گشتی نەتەوەیی دەوڵەت پێک دەھێنێت بەپێی ئاماری ساڵی ٢٠٠٠.
* ڕێگەی وشکانی؛ کۆی ڕێگە وشکانییەکان دەگاتە ٤١٣، ٧٢٤کم، لەمەش ١، ٨٠٠کم ڕێگەی خێرایە و ٦٢، ٠٠٠کم ڕێگەی ئاسایییە و ٣٥٠، ٠٠٠کم بە ڕێگە گوندییەکان ناو دەبرێت، گرنگترین ڕێگەی وشکانی ئەوەیە کە ئەستەنبوڵ بە ئەنقەرەوە دەبەستێت، و ڕێگەی [[پارێزگای گازی ئانتەپ|گازی ئانتەپ]] – [[پارێزگای ئادانا|ئادانا]] و ڕێگە کەنارییەکان و ڕێگەی [[پارێزگای ئیزمیر|ئیزمیر]] – [[پارێزگای مانیسا|مانیسا]]یە.
* شەمەندەفەر؛ درێژە ھێڵی سکە ئاسنییەنەکان دەگاتە ١٠، ٥٠٠کم، ٢٠٪ کارەبایین، و خەتی ئاسنینی خێرا ھەیە لە نێوان [[ئەستەمبوڵ|ئەستەنبوڵ]] و [[ئەنقەرە]].
* فڕۆکەخانەکان؛ ھێلی ئاسمانی تورکی، کۆمپانیایەکی فەڕمییە کە موڵکی دەوڵەتە و ساڵی ١٩٣٣ دامەزراوە، و لە سەرەتای نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوودا ڕێگە درا بە دامەزراندنی کۆمپانیای تایبەت لەم بوارەدا، لەوانە، ئۆنور ئایەر (Onur Air)، ئەتڵەس جەت (Atlasjet) و سەن ئیکسپرێس (SunExpress)، و ٣٨ فڕۆکەخانە ھەیە لە تورکیادا، لەوانە چواردەیان فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتین و گرنگترینیان فڕۆکەخانەی ئەتاتورکی نێودەوڵەتییە لە ئەستەنبوڵ، و١٥ ٦ بەندەری دەریایی ھەیە لە تورکیا، کە گواستنەوەی شتومەک تێیدا گەیشتووەتە١٠، ٤٤٤، ٦٦٣ تەن.
* میناکان؛ گرنگترین میاناکانی وڵاتەکە لە ئەستەنبوڵ و ئیزمیر و ئەدەنەدایە، وھاتوچۆیەکی دەریایی چڕوپڕ ھەیە ل نێوان ھەردوو بەشی ئاسیایی و ئەورووپی دا و جۆڵەیەکی گرنگی شتومەک ھەیە لە نێوان شارە تورکییەکانی سەر دەریای ڕەش و [[ڕووسیا]] و [[ئوکراینا]] و [[ڕۆمانیا]] و [[بولگاریا]] و لە نێوان شارەکانی سەر دەریای ناوین و [[قوبرس]] و [[یۆنان]].

== ڕۆشنبیری ==
ڕۆشنبیری تورکیا ھەمەجۆرە و تێکەڵێکە لە ڕەگەزە تورکییە جیاوازەکانی ئوغوز، [[ئەنادۆڵ]] و [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] (کە ئەمە لە خۆیدا بەردەوامی ھەریەک لە یۆنانی و ڕۆمانی و ڕۆشنبیرییە ئیسلامییەکان و ڕۆشنبیری ڕۆژاوایی و داب و نەریتەکانە، کە دەستی پێکرد لە بەڕۆژئاوابوونی عوسمانییەکان و ئیمپڕاتۆرییەتەکەیان و بەردەوامە ھەتا ئێستا)، کە ئەم تێکەڵبوونەش لە خۆیدا دەرئەنجامی بەیەکگەیشتنی تورکەکان و ڕۆشنبیرییەکەیان بوو لەگەڵ ئەو نەتەوانەی لە کۆچکردنەکەیاندا پێیان گەیشتن لە [[ئاسیای ناوەندی|ئاسیای ناوەڕاستەوە]] بۆ ڕۆژاوا.

ھۆکارە مێژوویییە ھەمەجۆرەکەی تورکیا ڕۆڵێکی گرنگی ھەیە لە دیاریکردنی پێناسی تورکیای نوێ، ڕۆشنبیری تورکی بەرھەمی ھەوڵێکە بۆ بوون بە دەوڵەتێکی نوێی ڕۆژاوایی لەگەڵ پاراستنی ئاکارە [[ئیسلام]]ی و مێژوویەکانیان. حکوومەت بەردەوام بوو لەسەر چەند بابەتێکی زۆری ھونەرە جوانەکان لە سەرەتای کۆماری تورکییەوە، وەک مۆزەخانەکان و [[شانۆ]]کان و ئۆپێرا و ئەندازەی تەلارسازی.

=== ھونەر و ئەدەب ===
مۆسیقای تورکی و ئەدەبەکەیان ئاوێتەیەکی گەورە پێک دەھێنێت لە ڕووی کاریگەری ڕۆشنبیرییەکان، کە لە ئەنجامی تێکەڵبوونی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و جیھانی ئیسلامییە لەگەڵ [[ئەورووپا]]دا، ئەمەش یارەمەتی دروستبوونی بەرھەمێکی داوە کە ئاوێتەیەک بێت لە تورکی و ئیسلامی و نەریتە ئەورووپییەکان، ھەروەھا ئەدەبی تورکی کاریگەری ئەدەبی فارسی و عەرەبی لەسەر بووە لەسەردەمی عوسمانییەکان، بەشی زۆری ئەدەبی تورکی بەو زمانە تورکییە نوسراوە کە لە سەردەمی عوسمانییەکان بەکارھاتووە، و بابەتەکانی پەیوەستن بە ئایین و ژیان، بەڵام ئەدەبی تورکی نوێ بایەخ دەدات بە شێوەیەکی فراوان بە بیری نەتەوەیی و دادپەروەری کۆمەڵایەتی و مێژووی تورک؛ و بەپێی لێکۆڵینەوەکان ٧٠٪ی دانیشتووانی تورکیا ھۆگرن بە خوێندنەوە.
[[پەڕگە:DolmabacheIstanbul.jpg|ڕاست|وێنۆک|220px|یەکێک لە دەروازەکانی تەلاری دۆڵمپاشا لە ئەستەنبوڵ]]

=== بیناسازی ===
گرنگترین ئەو ئیشانەی تورکیا لە بواری ھونەردا بە ئەنجامی گەیاندووە لە بواری بیناسازییدایە، ئەو ڕەگەزە تەلارسازیانەی ئێستا لە تورکیادا ھەیە، شایەدن لەسەر تێکەڵبونێکی گەورە لە نێوان نەرێتەکاندا بە درێژایی سەدەکان، لەگەڵ بوونی چەندین پاشماوەی [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بیزەنتی]] لە شوێنە جیاوازەکانی تورکیا لە ھەمانکاتدا چەندین شاکاری تەلارسازی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] دەبینرێت، لە ئیستەنبوڵدا کەنیسەی ئایا سۆفیا ھەیە، کە نموونەیەکە لە بیناسازی بیزەنتی و لە سەدەی شەشی زایینیدا بنیاتنراوە ئەو کاتانەی تورکیا بەشیک بوو لە [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|ئیمپڕاتۆڕی بیزەنتی]]، بەڵام لە دوای فەتحی عوسمانییەکان ئەم کەنیسەیە گۆڕا بۆ مزگەوت ھەر بە ھەمان ناوەوە.

چەندیین مزگەوت بنیاتنراوە لە تورکیا و لە ناو ئەنادۆڵدا لە سەدەی سێزدەی زایینی، و زۆربەی منارەکان بە شێوازی [[نژیاروانی|تەلارسازی]] فارسی و عەربی نەخشێنراون، لە ھەمان کاتدا چەندیین بینای جوانیتر ھەیە کە مێژووی بنیاتنانییان دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ئیمپڕاتۆڕی عوسمانی، و مزگەوتی سولەیمانی لە [[ئەستەمبوڵ|ئیستەنبوڵ]] بە نموونەیەکی باڵای تەلارسازی و یەکێک لە جوانترین مزگەوتەکانی جیھان دادەنرێت، ھەروەھا سەدان ساڵە ھونەرسازەکانی تورکیا سەرقاڵن بە دروستکردنی ئیشە جیاوازەکانی سیرامیکەوە، لە گرنگترین ناوەندەکانی سیرامیک ناوەندی کوتاھییەیە لە بەرزایییەکانی [[ئەنادۆڵ]]، بە ھەمان شێوە نەخشە سازی و ئیش چنین جێگەیەکی دیاری ھەیە لە نێوانیاندا.

=== جەژن و پشووە فەڕمییەکان ===
* ١ی کانوونی یەکەم – سەری ساڵی زایینی
* ٢٣ی نیسان – جەژنی نیشتمانی
* ١ی ئایار – ڕۆژی کرێکار
* ١٩ی ئایار – ڕۆژی لاوان
* ٣٠ی ئاب - جەژنی سەرکەوتن
* ٢٩ی تشرینی یەکەم - ڕۆژی کۆمار
* ١ موحەڕەم – سەری ساڵی کۆچی
* ١٢ ڕەبیع لئەوەل – لەدایکبوونی پێغەمبەر ئیسلام (د. خ)
* ٢٧ ڕەجەب – ئیسرا و میعراج
* ١ شەوال – جەژنی ڕەمەزان
* ١٠ زولحەجە – جەژنی قوربان

=== وەرزش ===
جەماوەریترین وەرزش لە تورکیادا تۆپی پێیە،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Burak Sansal|ساڵ=٢٠٠٦|سەردێڕ=Sports in Turkey|ناونیشان=http://www.allaboutturkey.com/sports.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=allaboutturkey.com}}&lt;/ref&gt; و ناودارترین یانەکانیان، [[گاڵاتاسەرای|گەلاتەسەرای]] و [[فەنەرپاشە]] و [[بجیکتاش]]ە، لە ساڵی ٢٠٠٠ گاڵتەسەڕای کاسی یەکێتی ئەورووپی و کاسی سوپەر ئەورووپی بە دەست ھێنا،&lt;ref name=&quot;uefa.com&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Galatasaray AŞ|ناونیشان=http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=50067/profile/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٤|وێبگە=uefa.com}}&lt;/ref&gt; و دوای دوو ساڵ ھەڵبژاردەی تورکیا سەرکەوت بۆ قۆناغی کۆتایی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|جامی جیھانی ساڵی ٢٠٠٢]] لە [[ژاپۆن]] و [[کۆریای باشوور]]، و ساڵی ٢٠٠٨ ھەڵبژاردەی نەتەوەیی تورکی گەیشتە قۆناغی پێش کۆتایی لە [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپا|جامی ئەورووپا]] دا.&lt;ref name=&quot;tff.org1&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Historical Achievements.|ناونیشان=http://www.tff.org/default.aspx?pageID=297|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٤|وێبگە=tff.org}}&lt;/ref&gt;

لە وەرزشە سەرەکییەکانی تر باسکێتە، ھەروەھا زۆرانبازی لە سەردەمی عوسمانییەکانەوە وەرزشی باوی تورکیایە و جەماوەرێکی زۆری ھەیە، ھاوکات بەرزکردنەوەی بەرزایی لە نێوان ھەردوو ڕەگەزی ژنان و پیاواندا لایەنگری ھەیە، وەرزشی ئۆتۆمبێل و پێشبڕکێ بە ھەمان شێوە لایەنگری خۆیان ھەیە.

=== فێربوون لە تورکیادا ===
نزیکەی لە ٢٥٪ تورکیا لە تەمەنی خوێندنی ناچاریدان کە دەست پێدەکات لە تەمەنی پێنج ساڵییەوە تا تەمەنی ھەژدە ساڵی، و لە دوای قۆناغی سەرەتایی دەچنە قۆناغی ناوەندییەوە بۆ ماوەی چوار ساڵ، و ڕێژەی نەخوێندەواری لە تورکیادا ٦٪ لە نێو پیاواندا و ١٨٪ لە نێو ژناندا لە کۆی ژمارەی دانیشتووان بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٠.

لە تورکیادا ٥٣ زانکۆی حکومی و ٢٤ زانکۆی تایبەتی باوەڕپێکراو ھەیە، و نزیکەی ١٦ ھەزار خوێندکاری بیانی ھەیە کە زۆربەیان لە وڵاتەکانی [[ئاسیای ناوەندی|ئاسیای ناوەڕاستەوە]] ھاتوون بە کاریگەریان بە ڕۆشنبیری تورکی.

لەگەڵ ئەوەی زۆربەی دانیشتووانی تورکیا موسڵمانن، ڕێگری فەڕمی ھەیە لەسەر پۆشینی لەچک لە خوێندنگە و زانکۆ و دامەزراوە فەڕمییەکاندا، ئەم یاسایە جێبەجێکراوە بە درێژبوونەوە بیری کەمالی بانگەوازکاری [[دنیاگەرایی|عیلمانی]] بۆ ئەوەی خوێندنگە و زانکۆکان بەتاڵ بکاتەوە لە کاریگەری ئایینی ئەگەر تەنھا بە ڕووکەشیش بێت، ناڕەزایییەکی توند ھەیەیە بۆ ئەم یاسایە لەلایەن دانیشتووانە پارێزگارەکانییەوە لەبەرئەوەی ڕێگە لەو سەربەستییە ئایینییە دەگرێت کە دەستوورەکەیان ڕێگەی پێداوە، وئەم بابەتە چەندین جار مشتومڕی لەسەر کراوە.

== پێشانگا ==
{{چینی ناوەند}}&lt;gallery widths=&quot;180px&quot; heights=&quot;120px&quot;&gt;
پەڕگە:Maiden tower.JPG|بورجی عەزرا
پەڕگە:HagiaSophia GeneralView (pixinn.net).jpg|ئایا سۆفیا
پەڕگە:FatihMosque.jpg|مزگەوتی [[محەممەدی دووەم|سوڵتان محەمەد فاتیح]]
پەڕگە:Topkapi.jpg|بابی عالی
پەڕگە:FlagOfFlowers.JPG|ئاڵا لە گوڵ، ئەنقەرە
پەڕگە:İstanbul 5716.jpg|کۆشکی یەڵدز
پەڕگە:Pamukkale3.jpg|پاموکالە (کۆشکی لۆکە)
پەڕگە:Alanya boats.jpg|کەنارەکانی ئانتاڵیا
پەڕگە:Mevlana Konya.jpg|سۆفیگەرە تورکەکان لە قۆنییە
&lt;/gallery&gt;{{کۆتایی}}

== ئەمانەش ببینە ==
* [[پێڕستی شارەکانی تورکیا|پێرستی شارەکانی تورکیا]]
* [[سنووری یۆنان و تورکیا]]
* [[سنووری بولگاریا و تورکیا]]
* [[سنووری سووریا و تورکیا]]

== تێبینییەکان ==
{{تێبینییەکان}}

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}
{{refbegin|colwidth=30em}}
* [http://radionawa.com/NewsDetailN.aspx?id=56812&amp;LinkID=143 تورکیا مەیدانێک بۆ ململانێی ملیتاریزم و دیموکراسی]{{بەستەری مردوو|url=http://radionawa.com/NewsDetailN.aspx?id=56812&amp;LinkID=143 |date=نیسانی ٢٠٢٠}} - ماڵپەڕی [[ڕادیۆ نەوا]]
* [https://web.archive.org/web/20090402205400/http://www.byegm.gov.tr/hukumetler/60hukumet/bakanlarkurulu_gorev.htm بەڕێوەبەرایەتی گشتی ڕۆژنامەوانی و ڕاگەیاندی تورکی]
* [http://www.turkstat.gov.tr/ پەیمانگای ئاماری تورکی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080724073811/http://www.turkstat.gov.tr/ |date=٢٤ی تەممووزی ٢٠٠٨}}
* [https://web.archive.org/web/20081218092822/http://www.tcmb.gov.tr/yeni/eng/index.html بانکی ناوندی تورکی]
* [https://web.archive.org/web/20080513225751/http://www.treasury.gov.tr/indexe.htm گەنجینەی تورکی]
* [https://web.archive.org/web/20080607212442/http://www.rekabet.gov.tr/ebaskanmesaj.html دەسەڵاتی ڕکەبەری تورکی]
* [https://web.archive.org/web/20081012174727/http://www.gumruk.gov.tr/english/ جومارکی تورکی]
* [https://web.archive.org/web/20110603132319/http://www.mit.gov.tr/english/index.html ڕێکخراوی زانیاریدانی نەتەوەیی تورکی]
* [https://web.archive.org/web/20081220120225/http://www.dpt.gov.tr/ing/ ڕێکخراوی پلاندانانی دەوڵەتی تورکیا]
* [https://web.archive.org/web/20081023151253/http://www.tse.org.tr/english/tsedefault1.asp دامەزراوی وەسف و پێوانە تورکیەکان]
* [https://web.archive.org/web/20070212164125/http://www.tubitak.gov.tr/english/index.htm مەجلیسی لێکۆڵینەوە تەکنەلۆجی و زانستیە تورکیەکان]
* [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/1022222.stm دامەزراوی ڕاگەیاندنی بەریتانی BBC]
* [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html کتێبی ڕاستیەکانی جیھان بۆ وەکالەتی زانیاریدانی ناوەندی ئەمریکی CIA Fact Book] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160527062958/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html |date=٢٧ی ئایاری ٢٠١٦}}
* [http://www.economist.com/countries/Turkey/ گۆڤاری ئابوری The Economist]
* [http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3432.htm وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا]
* [https://web.archive.org/web/20161227180532/http://turabex.com/ ڕاپۆرتە ئابوریە تورکیەکان بە زمانی عەرەبی]
* [https://web.archive.org/web/20170628170909/http://www.kerkukfeneri.com/ تورکەکانی عێراق]
{{refend}}

{{ڕۆژھەڵاتی ناوین}}
{{ناوچەکانی تورکیا}}
{{ئەندامانی ناتۆ}}
{{وڵاتەکانی ئاسیا}}
{{وڵاتانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست}}
{{ڕێکخراوەی دەوڵەتە تورکییەکان}}
{{ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئابووری}}

{{تووڵی دەروازە|ئاسیا|تورکیا|جوگرافیا|وڵاتەکان|ئەورووپا|ئیسلام|ڕۆژھەڵاتی ناوین}}
{{پۆلی کۆمنز|Turkey}}

[[پۆل:تورکیا|*]]
[[پۆل:ئەوراسیا]]
[[پۆل:ئەورووپای ڕۆژھەڵات]]
[[پۆل:جوگرافیای تورکیا]]
[[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٢٣ لە تورکیا]]
[[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ناتۆ]]
[[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان]]
[[پۆل:ڕۆژاوای ئاسیا]]
[[پۆل:کۆمارەکان]]
[[پۆل:وڵاتانی ڕۆژاوای ئاسیا]]
[[پۆل:وڵاتەکانی ئەورووپا]]
[[پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین]]
[[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٢٣]]
[[پۆل:نەتەوەکانی ئی ٧]]
[[پۆل:ئەو وڵاتانەی تازە پیشەسازی دەکەن]]
[[پۆل:ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست]]
[[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی]]</text>
      <sha1>f1acedp0ieajaiyo5fsvlxioo7benbm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1575392</id>
      <parentid>1575386</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T06:44:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>-Haryad</username>
        <id>40333</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>دەستکاریی [[Special:Contributions/~2026-23717-17|~2026-23717-17]] ([[User talk:~2026-23717-17|لێدوان]]) بۆ دوایین پێداچوونەوەی [[User:Ali xishnaw|Ali xishnaw]] گەڕێندرایەوە</comment>
      <origin>1561400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115516" sha1="d4dqqhp3y2auh6zj6iipdryvo7dwvvy" xml:space="preserve">{{نیشانەی وتاری ھەڵبژێردراو}}{{pp-move-indef}} {{pp-semi|small=yes}} {{pp|rpff request|small=yes}}{{زانیاریدانی_وڵات
|ناو_خۆماڵی  = تورکیا
|ناو_فەرمی  = کۆماری تورکیا
|ناوی_باو   = تورکیا
|ئاڵا_وێنە   = Flag of Turkey.svg|ئاڵا
|نیشانی_نەتەوەیی_وێنە = Emblem of Turkey.svg|thumb|دروشم
|ئاڵا_جێگر   =ئاڵا
|نیشانی_نەتەوەیی_جێگر = دروشم
|ھێما_جۆرە  =&lt;!--سەر ئاڵا، مۆر… --&gt;
|دروژمی_نەتەوەیی  = ئاشتی لە نیشتمان، ئاشتی لە جیھاندا
|سروودی_نیشتمانی  = سروودی نیشتمانی تورکی
|نەخشە_وێنە  = LocationTurkey.svg
|پایتەخت   = [[ئەنقەرە]]
|latd=39 |latm=55 |latNS=N |longd=32 |longm=50 |longEW=E
|شار_گەورەترین  = [[ئەستەمبوڵ]]
|زمانەکان_فەرمی  = [[زمانی تورکی|تورکی]]
|زمانەکان_ناوچەیی  = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باکووری|کورمانجی]] و [[زازاکی]])
[[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]
[[زمانی ئازەربایجانی|ئازەری]]
|جۆری_دەسەڵات  = جەماوەری
|پلەی_سەرۆک١  = [[سەرۆک کۆماری تورکیا|سەرۆک کۆمار]]
|ناوی_سەرۆک١  = [[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان]]
|پلەی_سەرۆک٢  = [[جێگری سەرۆک کۆماری تورکیا|جێگری سەرۆک کۆمار]]
|ناوی_سەرۆک٢  = [[جەودەت یەڵماز]]
|پلەی_سەرۆک٣  = [[سەرۆکی ئەنجومەنی باڵای نیشتمانیی تورکیا|سەرۆکی پەرلەمان]]
|ناوی_سەرۆک٣  = [[نوعمان کورتولمووش]]
|پلەی_سەرۆک٤  = [[دادگای دەستووریی تورکیا|سەرۆکی دادگای دەستووری]]
|ناوی_سەرۆک٤  = [[قادر ئۆزکایا]]
|جۆری_وەرگرتنی_دەسەڵات = سەربەخۆیی
|زانیاریی_وەرگرتنی_دەسەڵات = لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]]
|ڕووداوی_سەربەخۆیی١ = [[پەیماننامەی لۆزان]]
|ڕێکەوتی_سەربەخۆیی١ = ٢٤ی حوزەیرانی ١٩٢٣ز
|ڕووداوی_سەربەخۆیی٢ = ڕۆژی کۆماری
|ڕێکەوتی_سەربەخۆیی٢ = ٢٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٣
|پلە_ ڕووبەر   = ٧٨٣٥٦٢ کم
|ڕووبەر_ک. م. ٤گ  = ٧٨٣٥٦٢ کم
|سەرژمێریی_دانێشتوان = ٨٥٬٢٧٩٬٥٥٣&lt;ref&gt;https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Adrese-Dayali-Nufus-Kayit-Sistemi-Sonuclari-2022-49685&lt;/ref&gt;
|ساڵی_سەرژمێریی_دانێشتوان = ٢٠٢٢
|چڕیی_دانیشتووان_ک. م. ٤گۆش = ٩٢٫٦
|پلە_چڕیی_دانیشتووان  =
|دراو   = [[لیرەی تورکی]]
|کۆدی_دراو  = TL
|کاتی_ناوچەیی  = UTC + 2
|قەرەبووی_کات  =UTC + 3 (لە ھاویندا)
|لای_لێخوڕین  = ڕاست
|پاشگر_دۆمەین  = tr.
|کۆدی_تەلەفوون  = ٩٠}}

تورکیا ({{بە تورکی|Türkiye}}) بە فەرمی بە '''کۆماری تورکیا''' ناسراوە،{{efn|{{lang-tr|Türkiye Cumhuriyeti|links=no}} {{IPA-tr|ˈtyɾcije dʒumˈhu:ɾijeti||Tur-Türkiye_Cumhuriyeti.ogg}}}} دەوڵەتێکە بەشە گەورەکەی دەکەوێتە باشووری ڕۆژاوای [[ئاسیا]] و بەشە بچووکەکەی تری دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی [[ئەورووپا]]. خاکی تورکیا گەرووی بۆسفۆر و دەدردەنیل و [[دەریای مەڕمەڕە]] کە [[دەریای ڕەش]] بە [[دەریای ئێژە]]وە دەبەستێت، و ئاسیا بە ئەورووپا دەگەیەنێت، ئەمەش وای کردووە کە شوێنێکی ستراتیژی و کاریگەری ھەبێت لەسەر ئەو دەوڵەتانەی بەسەر دەریای ڕەشدا دەڕوانن. تورکیا لە ڕۆژھەڵاتەوە ھاوسنوورە لەگەڵ [[گورجستان]]، [[ئێران]]، [[ئەرمەنستان]] و [[ئازەربایجان]]، لە باشوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ [[عێراق]]، [[سووریا]] و [[دەریای ناوین]]، و سنووری دەریاییی ھەیە لەگەڵ [[قوبرس]]، دەریای ئیجە، [[یۆنان]] و [[بولگاریا]] لە ڕۆژاواوە، و دەریای ڕەش لە باکوورەوە،&lt;ref name=&quot;info&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.infoplease.com/ipa/A0108054.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٨ی حوزەیرانی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130518083606/http://www.infoplease.com/ipa/A0108054.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئایاری ٢٠١٣ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cia&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html |سەردێڕ=کتێبی ڕاستییەکانی سی ئای ئەی |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170920072149/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt; و ئەندامی ڕێکخراوی ھاریکاریی [[ئابووری]]ی دەریای ڕەشە. [[تورکەکان|تورک]] گەورەترین نەتەوەی وڵاتەکەیە. [[کورد]]یش بە گەورەترین کەمایەتیی وڵاتەکە ھەژمار دەکرێت و وەکوو باقیی کەمایەتییەکانی تورکیا بەردەوام مافەکانیان لەلایەن دەوڵەتەوە پێشێل کراوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Martin |یەکەم=Lenore G. |ڕێکەوت=٨ی ئابی ٢٠٢٣|سەردێڕ=The plight of Turkey’s minorities: what obstacles and opportunities exist for equal citizenship beyond the Republic’s centennial? |ناونیشان=https://doi.org/10.1080/14683849.2023.2168193 |journal=Turkish Studies |بەرگ=٢٤|issue=3-4 |پەڕەکان=٥٥٠–٥٦٩|doi=10.1080/14683849.2023.2168193 |issn=1468-3849}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Turkey’s Christian and other religious minorities face discrimination and rights violations |ناونیشان=https://minorityrights.org/turkeys-christian-and-other-religious-minorities-face-discrimination-and-rights-violations/ |journal=Blog |زمان=en}}&lt;/ref&gt; بۆیە لە سەدەی بیستەمەوە بەردەوام خەباتیان بۆ مافە سیاسی و مەدەنییەکانیان کردووە. شاری [[ئەنقەرە]] بە پایتەختی وڵاتەکە دادەنرێت، ئەمەش لەوکاتەی گەورەترین شار و ناوەندی دارایی وڵاتەکە دەکەوێتە شاری [[ئەستەمبوڵ|ئەستەمبۆڵ]] (پێشتر تا ١٩٢٣ ئەو پایتەخت بوو).

ئەو خاکەی ئێستا پێی دەڵێن تورکیا، لانکەی یەکێک لە کۆنترین شارستانییەکانی مرۆڤایەتیی بوو ئەویش [[شارستانی نیۆلیسیک]]. ناوچەی وەک [[خرابرەشک]]، شوێنی نیشتەجێبوونی زۆرێک لە کۆمەڵەکانی وەک حتییەکان، خەڵکانی دیکەی ئەناتۆلیا و یۆنانییە موکانییەکان بوو.&lt;ref name=&quot;Howard2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Howard|یەکەم=Douglas Arthur|ناونیشان=https://archive.org/details/historyofturkey00doug|سەردێڕ=The History of Turkey|ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=Greenwood Publishing Group|ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٣-٣٠٧٠٨-٩|پەڕە=[https://archive.org/details/historyofturkey٠٠doug/page/٤٣ ٤٣]|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SteadmanMcMahon20112&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Sharon R. Steadman|ناونیشان={{Google books |plainurl=yes |id=7ND_CE9If3kC}}|سەردێڕ=The Oxford Handbook of Ancient Anatolia: (10,000–323 BC)|نووسەر٢=Gregory McMahon|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ساڵ=٢٠١١|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٣٧٦١٤-٢|پەڕەکان=٣–١١, ٣٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠١٣}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MET&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Casson|یەکەم=Lionel|ساڵ=١٩٧٧|سەردێڕ=The Thracians|ناونیشان=http://www.metmuseum.org/pubs/bulletins/1/pdf/3258667.pdf.bannered.pdf|journal=The Metropolitan Museum of Art Bulletin|بەرگ=٣٥|issue=1|پەڕەکان=٢–٦|doi=10.2307/3258667|jstor=3258667|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190503015440/https://www.metmuseum.org/pubs/bulletins/1/pdf/3258667.pdf.bannered.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Edwards|یەکەم=Iorwerth Eiddon Stephen|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=n1TmVvMwmo4C|سەردێڕ=The Cambridge Ancient History|ڕێکەوت=١٩٧٧|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٠٨٦٩١-٢|پەڕەکان=١٨٤, ٧٨٧|زمان=en}}&lt;/ref&gt; لەدوای سەرکەوتنی [[ئەسکەندەری مەزن]]، بەشێکی زۆر لە خاکی تورکیای ئەمڕۆ کەوتە [[ماوەی ھێلینیستی]] و لەڕووی چاند (کەلتوور)یشەوە بە ھێلینی کرا، ئەمەش لەسەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|ئیمپراتۆرییەتی بێزەنتی]] بەردەوامیی ھەبوو.&lt;ref name=&quot;FreedmanMyers20002&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=David Noel Freedman|ناونیشان={{Google books|plainurl=yes|id=P9sYIRXZZ2MC|پەڕە=٦١}}|سەردێڕ=Eerdmans Dictionary of the Bible|نووسەر٢=Allen C. Myers|نووسەر٣=Astrid Biles Beck|بڵاوکەرەوە=Wm. B. Eerdmans Publishing|ساڵ=٢٠٠٠|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٢٨-٢٤٠٠-٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئازاری ٢٠١٣}}&lt;/ref&gt; لە سەدەی یازدەدا، [[دەوڵەتی سەلجووقی|تورکە سەلجوقییەکان]] دەستیان بە کۆچکردن کرد، لەو دەمە شانشینیی ڕۆم فەرمانڕەوایی لە خاکی [[ئەنادۆڵ]] دەکرد، ئەمەش تاکوو داگیرکردنی ئەنادۆل لەلایەن مەغۆلەکان لە ساڵی ١٢٤٣ بەردەوامیی ھەبوو، لەدوای داگیرکارییەکە ئەوا ئەنادۆل دابەشکرا بۆ چەند یەکەیەکی کارگێڕی.&lt;ref name=&quot;mfk&amp;gl2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Mehmet Fuat Köprülü&amp;Gary Leiser|سەردێڕ=The origins of the Ottoman Empire|پەڕە=٣٣}}&lt;/ref&gt; دواتر لە سەدەی سێزدەھەمدا، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی]] سەریھەڵدا. عوسمانییەکان کاریان لەسەر بە تورککردنی ناوچەکە دەکرد. لە ساڵی ١٤٥٣، [[محەممەدی دووەم|سوڵتان محەممەدی دووەم]] توانی شاری [[قوستەنتینە]] (ئیستەمبۆلی ئەمڕۆ) بخاتە ژێر دەستی خۆیەوە خۆیەوە. دوای ئەویش، لەلایەن [[سەلیمی یەکەم|سوڵتان سەلیمی یەکەم]] دەسەڵاتی فەرمانڕەوایی عوسمانییەکان فراوانتر بوو. لە سەردەمی دەسەڵاتی سوڵتان [[سولەیمان قانوونی]]، ئەوا دەوڵەتی عوسمانی بوو بە ھێزێکی جیھانی.&lt;ref name=&quot;masters&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Masters|یەکەم=Bruce|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=4x09OvMBMmgC&amp;q=%22ottoman+empire%22+%22world+power%22&amp;pg=PA17|سەردێڕ=The Arabs of the Ottoman Empire, 1516–1918: A Social and Cultural History|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٧-٠٣٣٦٣-٤|زمان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Somel|یەکەم=Selcuk Aksin|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=UU8iCY0OZmcC&amp;q=Ottoman+empire+world+power+suleyman&amp;pg=PR97|سەردێڕ=The A to Z of the Ottoman Empire|بڵاوکەرەوە=Scarecrow Press|ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-١-٤٦١٧-٣١٧٦-٤|زمان=en}}&lt;/ref&gt; دوابەدوای سەدەی ھەژدەھەم، دەسەڵاتی عوسمانییەکان بەرەو پووکانەوە چوو، ئەمەش بەوەی کۆمەڵێک ناوچەیان لەدەستدا و کۆمەڵێک جەنگیشیان دۆڕاند.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Marushiakova|یەکەم١=Elena|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=VDm769--fZQC&amp;q=the+ottoman+empire+started+to+decline&amp;pg=PA51|سەردێڕ=Gypsies in the Ottoman Empire: A Contribution to the History of the Balkans|دوایین٢=Popov|یەکەم٢=Veselin Zakhariev|دوایین٣=Popov|یەکەم٣=Veselin|دوایین٤=Descartes)|یەکەم٤=Centre de recherches tsiganes (Université René|ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=Univ of Hertfordshire Press|ژپنک=٩٧٨-١-٩٠٢٨٠٦-٠٢-٠|زمان=en}}&lt;/ref&gt; بۆ کەمکردنەوەی زیانەکان، [[سوڵتان]] [[مەحموودی دووەم]] کۆمەڵێک ھەنگاوی نا بۆ بە ھاوچەرخکردنی دەوڵەتەکە، ئەمەش لە سەرەتاکانی سەدەی نۆزدەم بوو.&lt;ref&gt;Roderic. H. Davison, Essays in Ottoman and Turkish History, 1774-1923 – The Impact of West, Texas 1990, pp. 115-116.&lt;/ref&gt; دواتر شۆڕشی لاوانی تورک لە ساڵی ١٩٠٨، بووە ھۆی سنووردارکردنی زیاتری دەسەڵاتی عوسمانی ئەمەش لەڕێی بەکارخستنەوەی [[پەرلەمانی تورکیا]] بوو، کە بۆ ماوەی ٣٠ ساڵ و لە ساڵی ١٨٧٨ لە کارخرا بوو. ئەم ھەنگاوە وای کرد کە دەوڵەتی عوسمانیی ببێتە وڵاتێکی فرە حیزبی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Zürcher|یەکەم١=Erik Jan|سەردێڕ=Turkey: A Modern History|ڕێکەوت=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=I. B. Tauris|شوێن=London|پەڕەکان=٩٣–٥}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Shaw and Shaw|یەکەم١=Stanford J. and Ezel Kural|سەردێڕ=History of The Ottoman Empire and Modern Turkey Vol. II.|ڕێکەوت=١٩٧٧|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|شوێن=Cambridge|پەڕەکان=٢٧٤–٩; ٢٨٢–٧}}&lt;/ref&gt; کودەتای سەربازیی ساڵی ١٩١٣، دەوڵەتی عوسمانی خستە ژێر دەسەڵاتی سێ پاشاوە، ئەوەش بەھۆکاری سەرەکیی دادەنرێت بە خزاندنی دەوڵەتەکە بۆ ناو [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] لە ساڵی ١٩١٤. ھەر لەو جەنگەدا، عوسمانییەکان کەوتنە بەر جینۆسایدکردنی [[کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان|ئەرمەن]]، ئاشووری و یۆنانییەکان.{{efn|Turkish President Recep Tayyip Erdogan has said &quot;Our attitude on the Armenian issue has been clear from the beginning. We will never accept the accusations of genocide&quot;.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|وێبگە= Deutsche Welle |سەردێڕ= Erdogan: Turkey will 'never accept' genocide charges |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی شوباتی ٢٠١٨|ناونیشان= http://www.dw.com/en/erdogan-turkey-will-never-accept-genocide-charges/a-19307115}}&lt;/ref&gt; Scholars give several reasons for Turkey's [[Armenian genocide denial#Causes|position]] including the preservation of national identity, the demand for reparations and territorial concerns.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب| بڵاوکەرەوە = ABC-CLIO| ژپنک = ٩٧٨-١-٤٤٠٨-٣١٦١-٤|دوایین١= Tatz|یەکەم١= Colin|دوایین٢= Higgins|یەکەم٢= Winton| سەردێڕ = The Magnitude of Genocide| ساڵ=٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;|name=two}}&lt;ref name=&quot;SchallerZimmerer&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Schaller|یەکەم١=Dominik J.|دوایین٢=Zimmerer|یەکەم٢=Jürgen|ساڵ=٢٠٠٨|سەردێڕ=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction|journal=Journal of Genocide Research|بەرگ=١٠|issue=1|پەڕەکان=٧–١٤|doi=10.1080/14623520801950820|issn=1462-3528|s2cid=71515470}}&lt;/ref&gt; لە دوای جەنگەکە، کە دەوڵەتی عوسمانی و وڵاتانی دیکەی ھێزی ناوەندی شکستیان ھێنا ئەوا دەوڵەتی عوسمانی دابەش بوو.&lt;ref&gt;[[Roderic_H._Davison]]; Review &quot;From Paris to Sèvres: The Partition of the Ottoman Empire at the Peace Conference of 1919–1920&quot; by Paul C. Helmreich in ''[[Slavic_Review]]'', Vol. 34, No. 1 (March 1975), pp. 186–187&lt;/ref&gt; جەنگی سەربەخۆخوازانی تورک لەدژی داگیرکاریی ھێزە ھاوپەیمانەکان وای کرد کە ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانی ھەڵبوەشێتەوە لە ١ی تشرینی دووەمی ١٩٢٢، لەلایەکی دیکەشەوە [[پەیمانی لۆزان]] واژووکرا (بووە ھۆی ھەڵوەشانەوەی [[پەیمانی سێڤر]]). دوابەدوای ئەم ڕووداوانە، لە نیوەی دووەمی ١٩٢٣ کۆماری تورکیا بە سەرکردایەتیی [[مستەفا کەمال ئاتاتورک|مستەفا کەمال ئەتاتورک]] دامەزرا. ئەتاتورک چاکسازیی و ڕێکخستنی نوێی ھێنایە وڵاتەکەوە ئەوەش لەڕێی بە [[دنیاگەرایی|سێکولارکردنی]] وڵات، بە ناوەندیکردنی وڵات و دانانی سیستمی پەرلەمانی؛ دواتر لە ساڵی ٢٠١٧، لە ئەنجامی ڕیفراندۆمێک ئەو سیستمە گۆڕا بۆ سیستمی سەرۆکایەتی. لەدوای ئەو بڕیارە، دەوڵەتی نوێی تورکیا کە لەلایەن [[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان]] سەرۆکایەتی دەکرێت وەک وڵاتێکی [[ئیسلامەتی|ئیسلامی]] و [[دەسەڵاتخوازی]] تەماشا دەکرێت.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Peter S. Goodman|ڕێکەوت=١٨ی ئابی ٢٠١٨|سەردێڕ=The West Hoped for Democracy in Turkey. Erdogan Had Other Ideas.|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2018/08/18/business/west-democracy-turkey-erdogan-financial-crisis.html|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠٢١|ئیش=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Recep Tayyip Erdogan: Turkey's pugnacious president|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/world-europe-13746679|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠٢١|ئیش=[[BBC News]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Steven A. Cook|ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦|سەردێڕ=How Erdogan Made Turkey Authoritarian Again|ناونیشان=https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/07/how-erdogan-made-turkey-authoritarian-again/492374/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠٢١|ئیش=[[The Atlantic]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Bruno Mascitelli|ڕێکەوت=١١ی شوباتی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Erdogan's Turkey: The Authoritarian Alternative to Populism|ناونیشان=https://www.internationalaffairs.org.au/australianoutlook/turkey-erdogan-authoritarian/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠٢١|ئیش=[[Australian Institute of International Affairs]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Turkey's Authoritarian Slide and Political Decay|ناونیشان=https://intpolicydigest.org/turkey-s-authoritarian-slide-and-political-decay/|وێبگە=International Policy Digest|نووسەر=Begüm Burak|ڕێکەوت=١٤ی شوباتی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠٢١}}&lt;/ref&gt;

تورکیا وڵاتێکی بەھێزە لە ناوچەکەیدا و وەک وڵاتێکی نوێی پیشەسازیی دەناسرێت،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=QA-114, 22 November 2020, Statement of the Spokesperson of Ministry of Foreign Affairs, Mr. Hami Aksoy, in Response to a Question Regarding Turkey's Putting on the Record its Determination to Obtain a Fair Position Under the International Climate Change Regime in the G20 Leaders' Declaration|ناونیشان=https://www.mfa.gov.tr/sc_-114_-turkiye-nin-uluslararasi-iklim-degisikligiyle-mucadele-rejimi-hk-sc.en.mfa|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt; بەتایبەتیش بەھۆی پێگە جیۆپۆلیتیکەکەی.&lt;ref name=&quot;giga-hamburg.de1&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Political Economy of Regional Power: Turkey|ناونیشان=http://www.giga-hamburg.de/de/system/files/publications/wp204_bank-karadag.pdf|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠١٥|وێبگە=giga-hamburg.de|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی شوباتی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140210210237/http://www.giga-hamburg.de/de/system/files/publications/wp204_bank-karadag.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; [[ئابوور]]یی تورکیا بە یەکێک لە وڵاتە خێرا گەشەکردوو و یەکێک لە وڵاتە پێشکەوتووەکان دادەنرێت، وڵاتەکە لە ڕیزبەندی بیستەمدایە لە ئاستی وڵاتانی جیھان بۆ داھاتی ناوخۆ. تورکیا ئەندامە لە [[نەتەوە یەکگرتووەکان]]، [[ناتۆ]]، [[بانکی جیھانی]]، [[سندووقی نێونەتەوەییی پارە]] و [[گرووپی ٢٠]]. تورکیا لەوەتەی ساڵی ١٩٥٠، بووەتە ئەندامێکی ھەرە زووەکانی [[ئەنجومەنی ئەورووپا]]. وڵاتەکە لەوەتەی ساڵی ٢٠٠٥ەوە، لە دانوستاندن دایە بۆ بوون بە ئەندام لە [[یەکێتیی ئەورووپا]].

== وشەناسی ==
ناوی تورکیا لە وشەی تورکەوە وەرگیراوە، تورک ئەو ھۆزە بوون لە تورکیای ئێستادا ژیاون لە سەدەی شەشی [[ڕۆژژمێری زایینی|زایینییەوە]]، و [[چین]]ییەکان یەکەم کەس بوون کە ئەو ناوەیان بەکارھێنا بۆ ئەو خەڵکانەی لە باشووری شاخەکانی ئاڵتای دەژیان لە ناوەڕاستی [[ئاسیا]]دا.

وشەی تورکیا لە زمانی [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]] لە وشەیەکی زمانی لاتینی سەردەمی ناوەڕاست وەرگیراوە، ئەویش وشەی (''Turchia''/''Turquia)،'' کە بەمانای خاکی تورکەکان دێت.&lt;ref name=&quot;arlen2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Burak Sansal|ساڵ=٢٠٠٦|سەردێڕ=Sports in Turkey|ناونیشان=http://www.allaboutturkey.com/sports.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=allaboutturkey.com}}&lt;/ref&gt; بەکارھێنانی وشەی تورکیا لە زمانی ئینگلیزی ناوەڕاستدا، بۆ کارە سەرەتایییەکانی نووسەری بەریتانی [[جێفری چۆسەر]] دەگەڕێتەوە، ئەوەش کاتێک لە کتێبی (''The Book of the Duchess)'' بەکاری ھێنا کە کتێبێکە لە دەورووبەری ساڵی ١٣٦٩ بڵاوکراوەتەوە. دەستەواژەی خاکی تورکەکان لە دوای سەدەی پانزدەھەم بەکارھات، بەتایبەتیش لە شیعردا. مێژووی ڕێنووسی تورکیا بەم جۆرە نوێیە، دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٧١٩.&lt;ref&gt;{{Cite OED|Turkey}}&lt;/ref&gt;

== مێژوو ==
=== سەردەمە دێرینەکان ===
[[پەڕگە:Ephesus CelsusBibliothek IMG 5463.JPG|وێنۆک|220px|کتێبخانەیەک لە شاری ئیفسوسی ئیغریقی دێرین لە ئەنادۆڵ، دەگەڕێتەوە بۆ ١٢٥ پ. ز]]
ئاسەوارناسەکانی تورکیا بەڵگەیەکیان دۆزییەوە کە ئاماژە بە بوونی [[کۆمەڵگە]]ی پێشکەوتوو دەکات لە شوێنی تورکیای ئێستادا لە ساڵی ٦٠٠٠ پێش زایینەوە، و بەپێی ئەوەی لە ڕووی مێژوویییەوە نووسراوە، [[ھیتییەکان]] بۆ یەکەم جار ئەم ناوچانەیان ئاوەدان کردووەتەوە، لە ساڵەکانی ٢٠٠٠ پ. ز ھیتییەکان دەستیان بە کۆچکردن کرد لە [[ئەورووپا]] و ناوەڕاستی [[ئاسیا]]وە بۆ بەرزایییەکانی [[ئەنادۆڵ]]. دوای سەدان ساڵ ئەم ھیتییانە توانیان دەست بگرن بەسەر زۆربەی ناوچەکەدا، و لە ساڵی ١٥٠٠پ. ز توانیان ئیمپڕاتۆرییەتێکی بەھێز دابمەزرێنن و ببن بە یەکەم سەرکردەکانی ناوچەکە، دواتر بەشێکی فراوانی بەرزایییەکانی ئەنادۆڵ کەوتە دەستی [[فەریگیا|فەریجی]] و [[لیدیا|لیدییەکان]] و ھەندێک کۆمەڵیتر، ئەمەش لە ماوەی نزیکەی ساڵی ١٢٠٠ تا ٥٠٠ پ. ز بوو، ھەر لە ھەمان ماوەدا [[یۆنان]]ییەکان چەندین دەوڵەتی بچووکیان دروست کرد لەسەر کەنارەکانی [[دەریای ئێژە]] لە بەرزایییەکانی ئەنادۆڵدا.

و ئیمپڕاتۆری فارسی توانی دەسەڵاتی بکێشێت بەسەر [[ئەنادۆڵ]] و [[تراکیا|تراقیادا]] ھەتا گەیشتنی [[ئەسکەندەری مەزن]]، پاشای [[مەقدوونیای باکوور|مەقدوونیا]]، ئەو کاتە سوپای فارس شکان لە ساڵی ٣٣١پ. ز، لە دوای مردنی ئەسکەندەری گەورە ساڵی ٣٢٣پ. ز ناوچەی ئەنادۆڵ بوو بە مەیدانی شەڕ و کوشتار لە زنجیرەی ئەو [[شەڕ]]انەی جێنشینەکانی ئەسکەندەر ھەڵیان دەگیرساند، پاشان چەند مەمالیکێکی بچووک دامەزران ھەتا ساڵی ٦٣پ. ز، دواتر کۆتاییان پێھات کاتێک سەرکردەی بۆمبی دەستی گرت بەسەر ھەرێمەکەدا و کۆنتڕۆڵی کرد، لە دوای ئەوە بارودۆخەکە جێگیر بوو لەژێر [[ڕۆمای کۆن|دەسەڵاتی ڕۆمانییدا]] کە نزیکەی ٤٠٠ ساڵ بەردەوام بوو.

ئیمپڕاتۆری ڕۆمانی، قوستەنتیین، کە حوکمی [[ڕۆمای کۆن|ئیمپڕاتۆڕی ڕۆمانی]] دەکرد لە ساڵی ٣٣٠ز، ھەستا بە گواستنەوەی پایتەخت لە ڕۆماوە بۆ یەکێک لە شارە دێرینەکان کە بە بیزەنتە ناودەبرا و دەکەوتە ھەرێمی [[تراکیا|تراقیا]]. و ناوی پایتەخت گۆڕا لە بیزەنتەوە بۆ قوستەنتینییە (ئەم شارە [[ئەستەمبوڵ|ئیستەنبوڵی]] ئێستایە)، و ئیمپڕاتۆری ڕۆمانی بوو بە دوو بەشەوە لە ساڵی ٣٩٥ز دا، یەکێکیان [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|ئیمپڕاتۆڕی ڕۆمانی ڕۆژھەڵاتی]] بوو کە ناوچەکانی ئەنادۆڵ و تراقیای دەگرتەوە، و بەشی دووەمیان [[ئیمپڕاتۆڕی ڕۆمانی ڕۆژاوایی]] بوو. [[گەلی ئەمازیغی|بەبەرەکان]] غەزووی ڕۆمانی ڕۆژاواییان کرد و دەستیان بەسەردا گرت لە ناوەڕاستی سەدەی پێنجی زایینیدا، بەڵام ڕۆمانی ڕۆژھەڵاتی کە بە ئیمپڕاتۆری بیزەنتیش ناو دەبرا ماوەیەک گەشەسەندنی بەخۆوە بینی، و [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بیزەنتییەکان]] دەستیان بەسەر ھەموو ئەو ناوچانەدا گرتبوو کە ئێستا بە تورکیا ناسراون ھەتا کۆتایییەکانی سەدەی ١١ی زایینی.

=== تورک و عوسمانییەکان ===
{{سەیری ئەمەش بکە|دەوڵەتی عوسمانی|دەوڵەتی سەلجوقی}}
[[پەڕگە:Edirne 7333 Nevit.JPG|ڕاست|وێنۆک|220px|مزگەوتی سەلیمی لە ئەدەرنە، یەکێک لە ئاسەوارە بیناسازییە ناسراوەکانی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]]]]
تورکە [[دەوڵەتی سەلجووقی|سەلجووقییەکان]] یەکەم ھۆزی تورکی بوون کە حوکمی تورکیایان کردووە، ھۆزێکی [[ئیسلام]] بوون لە ناوەڕاستەکانی [[ئاسیا]] لە ڕۆژھەڵاتی [[دەریای قەزوین|دەریای کاسپییەنەوە]] ھاتبوون، لە ناوەندی سەدەی ١١ی زایینی توانیان [[ئەرمەنستان]] و [[فەلەستین]] و زۆربەی [[ئێران]] بخەنە ژێر دەسەڵاتی خۆیانەوە و پاشان غەزووی ناوچەی ئەنادۆڵیان کرد، سالی ١٠٧١ توانیان زۆر لە بەھێزی دەرکەوتنی بیزەنتییەکان کەم بکەنەوە بە سەرکەوتنیان لە شەڕی مەڵازگرد، پاشان تورکە سەلجوقییەکان ئیمپڕاتۆرییەتێکیان دامەزراند کە [[قۆنیە]]ی ئێستا پایتەختی بوو، لەو کاتەوە وردە وردە ئایینی [[ئیسلام]] و [[زمانی تورکی]] ناوچەکانی ئەنادۆڵی گرتەوە لە جێگەی [[مەسیحییەت]] و [[زمانی یۆنانی]]، پاشان مەسیحییەکانی [[ئەورووپا]] [[شەڕەکانی خاچپەرستی|ھەڵمەتە خاچپەرستییەکانیان]] دەست پێکرد بە مەبەستی داگیرکرنی [[قودس]] و لەم میانەیەشدا [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|ئیمپڕاتۆڕی بیزەنتی]] توانی سێ یەکی [[ئەنادۆڵ]] بگیڕێتەوە بۆ خۆی، و ئیمپڕاتۆری سەلجوقی بەردەوام بوو تا ساڵی ١٢٤٣ز پاشان ڕووبەڕووی غەزووی [[مەغۆل]]ەکان بوویەوە.

مەغۆل لاواز بوون بەھۆی ناکۆکی ناوخۆیییەوە پاشان داڕمان، لەم میانەیشدا دەسەڵاتی تورکی بەھێز بوو لە ئەنادۆڵدا، لە سەدەی ١٤ی زایینیدا لەسەر دەستی کۆمەڵێکی تورک دەوڵەتێکی بەھێز دامەزرا کە بە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] ناسرابوون بە گەڕاندنەوە بۆ ناوی دامەزرێنەرەکەیان [[سوڵتان عوسمانی یەکەم]]، سالی ١٣٢٦ز [[پارێزگای بورسا|بۆرسە]]یان گرت و کردیان بە پایتەخت بۆ دەوڵەتەکەیان، فراوانبوون دەستی پێکرد ھەتا دەستی گرت بەسەر [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|ئیمپڕاتۆڕی بیزەنتی]] و [[بولگاریا]] و [[سڕبیا|سربیا]]، پاشان ماوەیەک فراوانبوونەکەی وەستا بەھۆی تێکشکانی [[بایەزیدی یەکەم]] ناسراو بە (ھەورە بروسکە) لە ساڵی ١٤٠٢ز، ئەم شکانە ماوەیەکی پێکدادانی سیاسی بە دواداھات، پاشان [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] ھاوسەنگییەکەی گەڕاندەوە و بەردەوام بوو لە فراوانبوون لە سەردەمی [[موڕادی دووەم]] دواتر [[سوڵتان محەممەد فاتیح]]، توانی فەتحی [[قوستەنتینە|قوستەنتینییە]] بکات لە ساڵی ١٤٥٣ز و کردیان بە پایتەخت بۆ دەوڵەتەکەیان و ناوەکەی گۆڕی بۆ ئیسلامبول (ئیتسەنبوڵی ئێستا) و بەمەش کۆتایی بە بوونی بیزەنتی ھێنا لە ناوچەکەدا.

بەردەوام بوون لەسەر فراوانبوون و گەشەسەندن، لەسەردەمی [[سەلیمی یەکەم|سوڵتان سەلیمی یەکەمدا]] بە لای ڕۆژھەڵاتدا دەوڵەت فراوان بوو، [[سووریا]]یان گرت لە ساڵی ١٥١٦ و [[میسر]] لە سالی ١٥١٧ و پاشان لە سەردەمی [[سولەیمان قانوونی|سوڵتان سولەیمان قانونی]] کە لە ئەورووپادا بە سولەیمانی مەزن ناسراوە دەوڵەت گەیشتە بەرزترین ئاستی و پێشکەوتن و گەشەسەندنێکی گەورەی بەخۆیەوە بینی و سنووری دەوڵەتەکەی فراوان کرد، بەڵام دواتر چەند قۆناغێکی گەڕانە دواوەی بەخۆوە بینی ھەرچەن چەند ماوەیەکی گەشەسەندن و چاکسازی تری ھەبوو، بەڵام لە ئاستی ئەوەدا نەبوون بیگەڕێننەوە بۆ دۆخی پێشتری.

=== کۆماری تورکیا ===
داگیرکردنی ئەستەمبول لەلایەن ھێزە ھاوپەیمانەکان لە ساڵی ١٩١٨ واتە لە کاتی [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیھانیی یەکەمدا]]، وای کرد کە بزووتنەوەی نەتەوەییی تورک لەسەر دەستی [[مستەفا کەمال ئاتاتورک|مستەفا کەمال ئەتاتورک]] دابمەزرێت. ئەتاتورک فەرماندەیەکی سەربازیی بوو کە لەڕێی جەنگەکانی گالیپۆلی و جەنگی سەربەخۆییی تورک (١٩١٩–١٩٢٣) ناوبانگی دەرکرد بوو، داوای ھەڵوەشاندنی [[پەیمانی سێڤر|پەیماننامەی سیڤەر]] (١٩٢٠) کرد.&lt;ref name=&quot;Atatürk&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mango|یەکەم=Andrew|سەردێڕ=Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey|ناونیشان=https://archive.org/details/ataturk0000mang_b0t1|بڵاوکەرەوە=Overlook|ساڵ=٢٠٠٠|ژپنک=٩٧٨-١-٥٨٥٦٧-٠١١-٦|پەڕە=lxxviii}}&lt;/ref&gt;

لە ١٨ی ئەیلوولی ١٩٢٢، ھێزەکانی یۆنان، ئەرمەن و فەڕەنسا لە تورکیا دوورخرانەوە.&lt;ref name=&quot;18sep1922&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Heper, Criss|یەکەم١=Metin, Nur Bilge|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=mKoanep9aBEC&amp;q=18+september+1922+turkey&amp;pg=PA317|سەردێڕ=Historical Dictionary of Turkey|بڵاوکەرەوە=Scarecrow Press|ساڵ=٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٠٨-٦٢٨١-٤}}&lt;/ref&gt; دوای ئەوە حکوومەتی کاربەڕێکەری تورکیا خۆی وەک ناوەندێکی فەرمی لە ٢٣ی نیسانی ١٩٢٠ ناساند، لەڕێی یاساوە قۆناغی گواستنەوەی یاساکانیی دەوڵەتی عوسمانی گۆڕی بۆ سیستمێکی نوێی [[کۆمار]]ی. لە ١ی تشرینی دووەمی ١٩٢٢، پەرلەمانی ئەنقەرە بە فەرمی دەوڵەت و سەڵتەنەی عوسمانی ھەڵوەشاندەوە، لە ئەنجامدا دەسەڵاتیی ٦٢٣ ساڵەی عوسمانییەکان بە کۆتایی ھات. لە ٢٤ی تەممووزی ١٩٢٣، [[پەیمانی لۆزان|پەیماننامەی لۆزان]] جێگەی پەیماننامەی سیڤەری گرتەوە.&lt;ref name=&quot;Treaty of Sèvres&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Treaty of Sèvres, 1920|ناونیشان=http://net.lib.byu.edu/~rdh7/wwi/versa/sevres1.html|بڵاوکەرەوە=Harold B. Library, [[Brigham Young University]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Atatürk2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mango|یەکەم=Andrew|سەردێڕ=Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey|ناونیشان=https://archive.org/details/ataturk0000mang_b0t1|بڵاوکەرەوە=Overlook|ساڵ=٢٠٠٠|ژپنک=٩٧٨-١-٥٨٥٦٧-٠١١-٦|پەڕە=lxxviii}}&lt;/ref&gt; لەڕێی لۆزانەوە، لە ئاستی نێونەتەوەییدا ئەوا دان بە وڵاتێکی نوێ بەناوی کۆماری تورکیا نرا ھەروەھا وەک شوێنگرەوەی دەوڵەتی عوسمانیی تەماشا کرا. لە ٢٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٣، بە فەرمی ئەنقەرە کرایە پایتەختی کۆماری تورکیا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Axiarlis|یەکەم=Evangelia|سەردێڕ=Political Islam and the Secular State in Turkey: Democracy, Reform and the Justice and Development Party|ناونیشان=https://archive.org/details/politicalislamse0000axia|ڕێکەوت=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=I.B. Tauris|پەڕە=[https://archive.org/details/politicalislamse٠٠٠٠axia/page/n٣٠ ١١]}}&lt;/ref&gt; لە ڕێی پەیمانی لۆزانەوە مەرجی [[ڕاگواستن]]ی خەڵک دانرا لە نێوان تورکیا و یۆنان، بە جۆرێک ١٫١ یۆنانی خاکی تورکیایان جێھێشت بەرەو یۆنان، لە بەرامبەردا ٣٨٠٬٠٠٠ موسڵمان لە یۆنانەوە گواسترانەوە بۆ تورکیا.&lt;ref name=&quot;Clogg&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Clogg|یەکەم=Richard|ناونیشان={{Google books |plainurl=yes |id=H5pyUIY4THYC}}|سەردێڕ=A Concise History of Greece|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠٠٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٠٠٤٧٩-٤|پەڕە=١٠١|ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠١٣}}&lt;/ref&gt; مستەفا کەمال ئەتاتورک بوو بە یەکەم سەرۆککۆماری تورکیا، دوابەدوای ئەوە کۆمەڵێک ڕێکخستن و چاکسازیی دەستپێکرد، لە ناویاندا سیستمی [[پاشایەتیی دەستووری]]ی عوسمانییەکان گۆڕدرا بۆ سیستمی دەوڵەتی نەتەوەیی کە تێیدا پشت بە سیستمی پەرلەمانی لە چوارچێوەی دەستوورێکی سێکولار کاردەکات.&lt;ref name=&quot;BoweringCrone2012&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Gerhard Bowering|ناونیشان={{Google books |plainurl=yes |id=JHcZlo12SGoC |پەڕە=٤٩}}|سەردێڕ=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought|نووسەر٢=Patricia Crone|نووسەر٣=Wadad Kadi|نووسەر٤=Devin J. Stewart|نووسەر٥=Muhammad Qasim Zaman|نووسەر٦=Mahan Mirza|بڵاوکەرەوە=Princeton University Press|ساڵ=٢٠١٢|ژپنک=٩٧٨-١-٤٠٠٨-٣٨٥٥-٤|وتەگێڕانەوە=Following the revolution, Mustafa Kemal became an important figure in the military ranks of the Ottoman Committee of Union and Progress (CUP) as a protégé&amp;nbsp;... Although the sultanate had already been abolished in November 1922, the republic was founded in October 1923. &amp;nbsp;... ambitious reform programme aimed at the creation of a modern, secular state and the construction of a new identity for its citizens.|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئابی ٢٠١٣}}&lt;/ref&gt; لە ساڵی ١٩٣٤، [[یاسا]]ی پاشناو (نازناو) پەسەندکرا، بەم ھۆیەوە مستەفا کەمال نازناوی «ئەتاتورک» (''باوکی تورک'') پێدرا.&lt;ref name=&quot;Atatürk3&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mango|یەکەم=Andrew|سەردێڕ=Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey|ناونیشان=https://archive.org/details/ataturk0000mang_b0t1|بڵاوکەرەوە=Overlook|ساڵ=٢٠٠٠|ژپنک=٩٧٨-١-٥٨٥٦٧-٠١١-٦|پەڕە=lxxviii}}&lt;/ref&gt;

دوای ڕێککەوتننامەی مۆنترو لە ساڵی ١٩٣٦، تورکیا دەسەڵاتی بەسەر ڕووبەرە ئاوییەکەی بۆ گەڕاوە لەوانە بۆ سەر داردانیل، بۆسفۆر و ھەروەھا [[دەریای مەڕمەڕە|دەریای مەرمەرە]].&lt;ref&gt;''League of Nations Treaty Series'', vol. 173, pp. 214–241.&lt;/ref&gt;

لە دوای دامەزراندنی کۆماری تورکیا، بەشێک لە کوردان و بەتایبەت کوردانی [[زازا]]، کە لەماوەی سەردەمی عوسمانییەکان لەلایەن ئاغاکانەوە سەپەرشتیی دەکران ئەوا ڕاپەرین لە دژی چاکسازییەکانی ئەتاتورک بەتایبەت لەسەر پرسەکانی بە سێکولارکردنی دەوڵەت (لەلایەن [[شێخ سەعید|شێخ سەعیدی پیران]] دژایەتی دەکرا)&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hassan|یەکەم=Mona|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=pqqtDAAAQBAJ&amp;pg=PA168|سەردێڕ=Longing for the Lost Caliphate: A Transregional History|ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=Princeton University Press|ژپنک=٩٧٨-١-٤٠٠٨-٨٣٧١-٤}}&lt;/ref&gt; و چاکسازی لە موڵک. لە ئەنجامی ئەوەدا، ڕاپەرین پاشان ڕەشەکووژیی دەرسیم ڕوویدا لە ساڵانی ١٩٣٧–١٩٣٨.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر=Soner Çağaptay|ساڵ=٢٠٠٢|سەردێڕ=Reconfiguring the Turkish nation in the 1930s|journal=Nationalism and Ethnic Politics, 8:2|بڵاوکەرەوە=Yale University|بەرگ=٨|issue=2|پەڕەکان=٦٧–٨٢|doi=10.1080/13537110208428662|s2cid=143855822}}&lt;/ref&gt; ئەم ڕاپەرینە لەڕێی ئۆپەراسیۆنی سەربازییەوە سەرکوتکرا.

لە ڕۆژی ١٠ی تشرینی دووەمی ١٩٣٨، [[عیسمەت ئینۆنو|عیسمەت ئینونو]] بوو بە دووەم سەرۆککۆماری تورکیا لەدوای ئەتاتورک. لە ٢٩ی حوزەیرانی ١٩٣٩، دەوڵەتی خەتای لەڕێی ڕێفراندۆمێکەوە خۆیان خستە پاڵ دەوڵەتی تورکیا، لە ئێستادا ئەو ناوچەیە بووەتە [[پارێزگای خەتای]]. لە ماوەی جەنگی جیھانیی دووەمدا، تورکیا بە سروشتی خۆی مایەوە. لە کۆتایییەکانی جەنگەکە، لە ڕۆژی ٢٣ی شوباتی ١٩٤٥ ھاتە پاڵ ھێزە [[ھاوپەیمانانی جەنگی جیھانیی دووەم|ھاوپەیمانەکان]]. دواتر لە ٢٦ی حوزەیرانی ١٩٤٥، تورکیا بووە ئەندامی چارتەری ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان.&lt;ref name=&quot;Turkey_UN&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی تەممووزی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Growth in United Nations membership (1945–2005)|ناونیشان=https://www.un.org/Overview/growth.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160117212320/http://www.un.org/Overview/growth.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=United Nations}}&lt;/ref&gt; بۆ ساڵی دواتر، سیستمی [[ڕژێمی تاک حیزبی|تاک حیزبی]] لە تورکیا کۆتایی ھات، لە ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٤٦ دا، ھەڵبژاردنێکی فرەحیزب بەڕێوە چوو. لە ساڵی ١٩٥٠، تورکیا بوو بە ئەندامی ئەنجومەنی ئەورووپا.

پارتی دیموکراتی کە لەلایەن جەلال بایار دامەزرابوو ئەوا ھەڵبژاردنەکانی ١٩٥٠، ١٩٥٤ و ١٩٥٧ی بردەوە و بۆ ماوەی دە ساڵێک توانی دەسەڵات بگرێتە دەست، لەوکاتەشدا جەلال بوو بە سەرۆککۆمار و [[عەدنان مەندەرس]] کرا بە سەرۆکوەزیرانی تورکیا. دوای ئەوەی لە [[شەڕی کۆریا|جەنگی کۆریا]] وەک ھێزێکی نەتەوە یەکگرتووەکان جەنگا، ئەوا لە ساڵی ١٩٥٣ تورکیا بوو بە ئەندامی [[ناتۆ]]. تورکیا بووە بەربەستێکیش لەدژی فراوانبوونی دەسەڵاتەکانی [[یەکێتیی سۆڤیەت]] لە [[دەریای ناوین]].

دەوڵەتی تورکیا لە ساڵانی ١٩٦٠ و ١٩٨٠، لە وڵاتێکی فرەحیزبی دیموکراسییەوە تووشی دوو کودەتای سەربازیی بوویەوە، ئەمەش جگە لە دەکردنی بەیاننامە و فەرمانە سەربازییەکانی ساڵانی ١٩٧١ و ١٩٩٧.&lt;ref name=&quot;TRPoliticsandMilitary&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hale|یەکەم=William Mathew|ناونیشان=https://archive.org/details/turkishpoliticsm00hale/page/161|سەردێڕ=Turkish Politics and the Military|بڵاوکەرەوە=Routledge|ساڵ=١٩٩٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٠٢٤٥٥-٦|پەڕەکان=[https://archive.org/details/turkishpoliticsm٠٠hale/page/١٦١ ١٦١, ٢١٥, ٢٤٦]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2012/04/13/world/middleeast/turkey-detains-military-leaders-for-role-in-1997-coup.html|newspaper=[[The New York Times]]|دوایین=Arsu|یەکەم=Sebsem|سەردێڕ=Turkish Military Leaders Held for Role in '97 Coup|ڕێکەوت=١٢ی نیسانی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئابی ٢٠١٤}}&lt;/ref&gt; لە ساڵانی ١٩٦٠ بۆ کۆتایییەکانی سەدەی بیستەم، کۆمەڵێک سیاسیی بەناوبانگ بوونە براوەی ھەڵبژاردنەکان لەوانە سولەیمان دەمیرەل، بولەنت ئەجەڤیت و [[تورگوت ئۆزال]].

لەوەتەی ساڵی ١٩٨٤، ناکۆکیی و جەنگ کەوتە نێوان پارتی کرێکارانی کوردستان و دەوڵەتی تورکیا، ئەمەش بەتایبەت لە ناوچەکانی باشووری ڕۆژھەڵاتی تورکیای گرتەوە کە دەکاتە [[باکووری کوردستان]]. لە ئەنجامی ئەو پێکدادانە چەکدارییانە، زیاتر لە ٤٠ ھەزار کەس کووژراون.&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-turkey-kurds-dates-timeline/timeline-kurdish-militant-group-pkks-three-decade-war-with-turkey-idUSBRE92K0I320130321 Timeline: Kurdish militant group PKK's three-decade war with Turkey], Reuters, 21 March 2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2016/jan/11/turkish-forces-kill-32-kurdish-militants-in-bloody-weekend-as-conflict-escalates|سەردێڕ=Turkish forces kill 32 Kurdish militants in bloody weekend as conflict escalates|دوایین=Reuters|ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|newspaper=The Guardian}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8352934.stm|سەردێڕ=Turkey's PKK peace plan delayed|بڵاوکەرەوە=BBC|ڕێکەوتی سەردان=٦ی شوباتی ٢٠١٠|ڕێکەوت=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt; بەھۆی ئەم جەنگەوە، ھەریەکە لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] و [[یەکێتیی ئەورووپا]] پەکەکەیان وەک دامەزراوەیەکی تیرۆریستی دانا.&lt;ref name=&quot;department-of-state-list&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=U.S. Department of State - Bureau of Counterterrorism: Foreign Terrorist Organizations|ناونیشان=https://www.state.gov/foreign-terrorist-organizations|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=U.S. Department of State}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;european-council-list&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Council of the European Union: Council Decision (CFSP) 2019/1341 of 8 August 2019 updating the list of persons, groups and entities subject to Articles 2, 3 and 4 of Common Position 2001/931/CFSP on the application of specific measures to combat terrorism|ناونیشان=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/en/TXT/HTML/?uri=CELEX:32019D1341&amp;from=en|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Official Journal of the European Union}}&lt;/ref&gt; لە ساڵی ١٩٩٩، [[عەبدوڵڵا ئۆجەلان]] کە ڕێبەری پەکەکەیە ئەوا لە ئۆپەراسیۆنێکدا دەستگیر دەکرێت و بە تاوانی تیرۆر و [[خیانەت]]ی نیشتمان حوکمی لە سێدارەدانی بۆ دەرچوو.&lt;ref name=&quot;bbc-29-06-1999&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی حوزەیرانی ١٩٩٩|سەردێڕ=Ocalan sentenced to death|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/380740.stm|بڵاوکەرەوە=BBC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc-03-10-2002&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٢|سەردێڕ=Turkey lifts Ocalan death sentence|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2296679.stm|بڵاوکەرەوە=BBC}}&lt;/ref&gt; لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٠، دادگا بڕیاریدا فەرمانی لەسێدارەدانی ئۆجەلان دوابخات تاکوو دادگای [[مافەکانی مرۆڤ]] لە یەکێتیی ئەورووپا پێداچوونەوە بۆ بڕیارەکە دەکات.&lt;ref name=&quot;cnn-excecutiondelay&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://archives.cnn.com/2000/WORLD/meast/01/12/ocalan.01/|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060526031932/http://archives.cnn.com/2000/WORLD/meast/01/12/ocalan.01/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئایاری ٢٠٠٦|سەردێڕ=Turkey delays execution of Kurdish rebel leader Ocalan|بڵاوکەرەوە=CNN|ڕێکەوت=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٠|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060526031932/http://archives.cnn.com/2000/WORLD/meast/01/12/ocalan.01/|date=٢٦ی ئایاری ٢٠٠٦}}&lt;/ref&gt; لە ئابی ٢٠٠٢، تورکیا سزای لەسێدارەدانی لەوڵاتەکەی نەھێشت،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی ئابی ٢٠٠٢|سەردێڕ=Turkey abolishes death penalty|ناونیشان=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/turkey-abolishes-death-penalty-171956.html|وێبگە=The Independent}}&lt;/ref&gt; ھەربۆیە لە تشرینی یەکەمدا سزای ئۆجەلان گۆڕدرا بۆ زیندانی ھەتاھەتایە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Luban|یەکەم=David|ناونیشان=https://books.google.com/?id=NAXfDgAAQBAJ&amp;pg=PT433&amp;lpg=PT433&amp;dq=öcalans+sentence+commuted+to+life+in+prison#v=onepage&amp;q=öcalans%20sentence%20commuted%20to%20life%20in%20prison&amp;f=false|سەردێڕ=International and Transnational Criminal Law|ڕێکەوت=١١ی تەممووزی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Wolters Kluwer Law &amp; Business|ژپنک=٩٧٨-١-٤٥٤٨-٤٨٥٠-٩|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

بەھۆی بە ئازادکردن و لیبرالکردنی ئابووریی تورکیا ئەوا لە دوای ھەشتاکانی سەدەی بیستەم، ئابووریی تورکیا گەشەکردنی بەخۆیەوە بینی.&lt;ref name=&quot;80sLiberalization&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Nas|یەکەم=Tevfik F.|سەردێڕ=Economics and Politics of Turkish Liberalization|بڵاوکەرەوە=Lehigh University Press|ساڵ=١٩٩٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٩٣٤٢٢٣-١٩-٥|پەڕە=١٢}}&lt;/ref&gt; لە ساڵی ١٩٩٥، تورکیا بوو بە ئەندام لە یەکێتیی گورمرگی ئەورووپا، ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٠٥ دانووستاندنەکانی لەگەڵ یەکێتیی ئەورووپا دەستپێکرد بۆ بوون بە ئەندام.&lt;ref name=&quot;TR_EUChrono&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Chronology of Turkey-EU relations|ناونیشان=http://www.abgs.gov.tr/en/tur-eu_relations_dosyalar/chronology.htm|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070515022203/http://www.abgs.gov.tr/en/tur-eu_relations_dosyalar/chronology.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئایاری ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Turkish Secretariat of European Union Affairs|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;barroso&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Interview with European Commission President Jose Manuel Barroso on BBC Sunday AM|ناونیشان=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/pdf/interview_20061015_en.pdf|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20061121143823/http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/pdf/interview_20061015_en.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=[[European Commission]]}}&lt;/ref&gt; لە ١٣ی ئازاری ٢٠١٩، پەرلەمانی یەکێتیی ئەورووپا بڕیاریدا کە پرۆسەی دانووستاندنەکان لەگەڵ تورکیا بۆ بە ئەندامبوون ڕابگرێت ئەمەش بەھۆی پێشێلکردنی [[مافەکانی مرۆڤ]] بوو لە تورکیا.&lt;ref name=&quot;dw-13-03-2019&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی ئازاری ٢٠١٩|سەردێڕ=European Parliament votes to suspend Turkey's EU membership bid|ناونیشان=https://www.dw.com/en/european-parliament-votes-to-suspend-turkeys-eu-membership-bid/a-47902275|وێبگە=www.dw.com|بڵاوکەرەوە=[[Deutsche Welle]]}}&lt;/ref&gt;

لە ساڵی ٢٠١٣، [[ناڕەزایییەکانی ٢٠١٣ی تورکیا|ناڕەزایییەکی گەورە]] بەرۆکی حکوومەتی تورکیای گرت لەبەرامبەر پلانی تێکدانی پارکی گەزی لە تەقسیم و گۆڕینی بۆ پڕۆژەی دیکە، ھەر زوو ئەو ناڕەزاییانە گۆڕان بۆ ڕەخنەگرتن و خۆپشاندان دژی [[سیاسەت]]ە گشتییەکانی حکوومەتی وڵات.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=What's driving unrest and protests in Turkey?|نووسەر١=Mullen, Jethro|نووسەر٢=Cullinane, Susannah|ناونیشان=http://www.cnn.com/2013/06/03/world/europe/turkey-conflict-explainer/?hpt=hp_t1|newspaper=CNN|ڕێکەوت=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٦ی حوزەیرانی ٢٠١٣}}&lt;/ref&gt; لە ساڵی ٢٠١٦، ھەوڵێکی [[ھەوڵی کودەتا لە تورکیا (٢٠١٦)|کودەتای]] سەربازی شکستی ھێنا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Cunningham|یەکەم١=Erin|دوایین٢=Sly|یەکەم٢=Liz|دوایین٣=Karatas|یەکەم٣=Zeynep|ڕێکەوت=١٦ی تەممووزی ٢٠١٦|سەردێڕ=Turkey rounds up thousands of suspected participants in coup attempt|ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/world/after-bloody-night-turkeys-president-declares-coup-attempt-foiled/2016/07/16/9b84151e-4af7-11e6-8dac-0c6e4accc5b1_story.html|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠١٦|ئیش=The Washington Post}}&lt;/ref&gt; لە بەرپەچدانەوەیدا، حکوومەت ھەڵمەتێکی گەورەی گرتنی گومانلێکراوەکانی دەست پێ کرد.&lt;ref name=&quot;nytimes.comxx&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2017/04/13/magazine/inside-turkeys-purge.html|سەردێڕ=Inside Turkey's Purge|newspaper=The New York Times|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئایاری ٢٠١٧|ڕێکەوت=١٣ی نیسانی ٢٠١٧|دوایین١=Hansen|یەکەم١=Suzy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;turkeypurge.com&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Turkey Purge|ناونیشان=https://turkeypurge.com/|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئایاری ٢٠١٧|وێبگە=turkeypurge.com}}&lt;/ref&gt;

لە ماوەی ٩ی تشرینی یەکەم بۆ ٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩، تورکیا ھەڵمەتێکی سەربازیی لە [[ڕۆژاوای کوردستان]] دەستپێکرد.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Pence heads to Turkey as Erdogan rejects calls for ceasefire in Syria|ناونیشان=https://www.dw.com/en/pence-heads-to-turkey-as-erdogan-rejects-calls-for-ceasefire-in-syria/a-50851292|ئیش=Deutsche Welle|ڕێکەوت=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Full Text: Memorandum of Understanding between Turkey and Russia on northern Syria|ناونیشان=https://thedefensepost.com/2019/10/22/russia-turkey-syria-mou/|وێبگە=The Defense Post}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.reuters.com/article/us-syria-security-turkey-idUSKBN1XZ12M|سەردێڕ=Turkey not resuming military operation in northeast Syria: security source|ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|via=www.reuters.com|newspaper=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== جوگرافیا ==
[[پەڕگە:MountArarat.jpg|ڕاست|وێنۆک|220px|شاخی ئارارات، بەرزترین لووتکەی تورکیا]]
ڕووبەری خاکەکانی تورکیا دەگاتە ٧٧٩، ٤٥٢کم و ٩٧٪ی دەکەوێتە ڕۆژاوای [[ئاسیا]]وە و ئەوەی تری دەکەوێتە باشووری ڕۆژھەڵاتی [[ئەورووپا]]وە، ھەردوو بەشەکە لەیەکتری جیاکراونەتەوە بە بۆسفۆر، [[دەریای مەڕمەڕە|دەریای مەرمەڕە]] و دەردەنیل، بەشە ئەورووپییەکەی تورکیا ڕێژەی ٣٪ خاکی وڵاتەکە پێکدێت.&lt;ref name=&quot;turkeygeoth2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://archive.org/details/turkeycountrystu00metz|سەردێڕ=Turkey: A Country Study|بڵاوکەرەوە=US GPO for the [[Federal Research Division|Federal Research Division of the Library of Congress]]|ساڵ=١٩٩٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٤٤٤-٠٨٦٤-٤|editor1-last=Metz|editor1-first=Helen Chapin|edition=fifth|زنجیرە=Area handbook series|شوێن=Washington, DC|chapter=Geography|lccn=95049612|chapter-url=http://countrystudies.us/turkey/18.htm}}&lt;/ref&gt; ڕۆژاوای تورکیا بەسەر ڕووباری ئێژەدا دەڕوانێت و باشووری بەسەر دەریای ناوین و سووریا و قوبرس دەڕوانێت و باکووریشی بەسەر دەریای ڕەشدا، ھاوسنوورە لەگەڵ ھەشت دەوڵەت ئەوانیش؛ [[عێراق]] و [[سووریا]] و [[ئێران]] و [[گورجستان]] و [[ئەرمەنستان]] و [[یۆنان]] و [[ئازەربایجان]] و [[بولگاریا]]ن.

لە تورکیادا چەندین سەرچاوە ھەن بۆ ئاوی سازگار لە ڕووبار و زرێچەکان، و زیاتر لە سێ یەکی ڕووبەرەکەی خاکی کشتوکاڵییە و دارستانەکان زیاتر لە چارەکێکی زەوییەکانی دادەپۆشن، و چەندین شاخی لە خۆگرتووە بەرزترینیان شاخی ئاراراتە بەرزییەکە دەگاتە ٥١٣٧ مەتر، و تورکیا کۆنتڕۆڵی چەند دوورگەیەکی لەژێر دەستدایە زۆربەیان لە دەریای ئێژە و دەریای ناویندان و گرنگترینیان دوورگەی ئەمڕوزە (٢٧٩کم چوارگۆشەیە).

ھەروەھا لە تورکیادا ژمارەیەکی زۆر [[دەریا]]ی سوێر ھەیە، لەگەڵ چەندیین [[ڕووبار]]دا، بەڵام زۆربەی ڕووبارەکان لە [[ھاوین]]دا وشک دەبن، و ھاوینەکەی جیادەکرێتەوە بە پلەی گەرمای بەرز و وشکی، بەڵام لە وەرزی [[بەھار]]دا دۆڵەکانی زۆربەی ئەم ڕووبارانە پڕ دەبن لە ئاو کە لە تاڤگە و بەرزایییەکانەوە دەڕژێن لە دوای توانەوەی بەفری بەستووی سەر لووتکەکانیان.

زۆربەی ناوچەکانی دەکەونە [[تراکیا|تراقیا]] و بەشە کەنارییەکانی [[ئەنادۆڵ]] لە نزمایی و دەشتی سەوزی درێژەوەبوو پێک دێن، و تورکیا لە ڕووی سروشتییەوە دابەش دەبێت بۆ چوار ھەرێمی سروشتی کە ئەمانەی خوارەوەن؛
[[پەڕگە:Vallegoreme2.jpg|وێنۆک|220px|یەکێک لە دۆڵە بەردیینەکانی تورکیا]]
# دەشتایییەکانی باکوور؛ ناوچەی [[تراکیا|تراقیا]] دەگرێتەوە، دەکەوێتە لەسەر کەناری [[دەریای ڕەش]]، سەوزەڵانێکی فراوانە کە لەبارە بۆ کشتوکاڵ و لەوەڕ، و جووتیارەکان [[میوە]] و [[گەنمەشامی]] و [[گوێز]] و [[تووتن|توتنی]] تیا دەڕوێنن.
# دۆڵەکانی ڕۆژاوای باکوور؛ ئەمەش دۆڵی ڕووبارەکان دەگرێتەوە، کە بە فراوانی و بەپیتی جیادەکرێنەوە، درێژدەبێتەوە بە کەنارەکانی [[دەریای ئێژە|دەریای ئیجەدا]]، و ئەم ناوچەیە [[جۆ]] و [[گەنمەشامی]] و [[زەیتوون|زەیتون]] و [[تووتن|توتن]] و [[گەنم]] بەرھەم دەھێنێت، و دەستکەوتی ئەم ناوچەیە بە ئەندازەی دەستکەوتی ھەموو ھەرێمەکانی ترە.
# دەشتایییەکانی باشوور؛ ھێڵێکی تەسکە لەسەر کەناری [[دەریای ناوین]]، و خۆڵەکەی بەپیتی جیادەکرێتەوە، بەرھەمی ھەمەجۆری ھەیە وەک [[دانەوێڵە]] و [[لۆکە]] و [[زەیتوون|زەیتون]].
# بانی ڕۆژاوای باشوور؛ لە چەند بان و دۆڵی ڕووباری جیاواز پێک دێت، لە ناوچەکانی ناوەڕاستی دەشتی ئەنادۆڵەوە درێژدەبێتەوە، بارانی زۆر کەمە، و [[جۆ]] و [[گەنم]] دەچێنرێت لە دۆڵەکاندا.
# دەشتایییەکانی ڕۆژھەڵات؛ ناوچەیەکی بێ پیت و شاخی بەرزی تیایە، ئەم ناوچەیە سنووری ھەرێمی دەشتایییەکانی ڕۆژاوا دەگرێتەوە تا سنووری ڕۆژھەڵاتی تورکیا، و [[کێوی ئارارات|شاخی ئارارات]] دەکەوێتە ئەم ناوچەیەوە کەبەرزترین لووتکەی تورکیایە.
# بەرزایییەکانی شاخەکانی باکوور؛ ھەروەھا پێی ئەوترێت ھەرێمی شاخەکانی بوونت، دەکەوێتە نێوان دەشتایییەکانی باکوور و بانەکانی [[ئەنادۆڵ]].
# بەرزایییەکانی شاخەکانی باشوور؛ زنجیرە شاخەکانی [[تراکیا|تراقیا]] و ھەندێک زنجیرە شاخی بچووکی تر دەگرێتەوە کە دەکەونە لای باشووری بانی ئەنادۆڵەوە.
# نزمایییەکانی نێوان دوو ڕووبار؛ دەشتی بە پیتن، دۆڵی ڕێڕەوی ڕووبارەکان دەگرێتەوە، دەکەوێتە بەشی باشووری ڕۆژھەڵاتی بانی ئەنادۆڵەوە، [[دانەوێڵە]] و [[میوە]] لەم ناوچەیەدا دەچێنرێت لەبەر بە پیتی خاکەکەی.

=== کەشوھەوا ===
کەش وھەوای تورکیا لە ھەرێمێکەوە بۆ ھەرێمێکی تر زۆر جیاوازە، لە ناوچەکانی [[تراکیا|تراقیا]] و کەنارەکانی دەکەونە باشوور و ڕۆژاوای بانی ئەنادۆڵەوە، [[زستان]] ھاوسەنگ و باراناوییە و [[ھاوین]]یان زۆر گەرم و وشکە، پلەکانی گەرما لە ھاویندا دەگاتە ٣٢ پلەی سەدی لە کەنارەکانی [[دەریای ئێژە]]دا، بەڵام لە کەنارەکانی [[دەریای ڕەش]]دا ھاوین کەمتر گەرمە، و تێکڕای پلەی گەرما ٢٢ پلەی سەدییە.

تێکڕای بارانبارینی ساڵانە لە ناوچە کەنارییەکانی ھەریەک لە [[دەریای ئێژە|دەریای ئیجە]] و [[دەریای ناوین]] لە نێوان ٥٠–٧٥سم، بەڵام ئەو ھەرێمانەی دەکەونە سەر [[دەریای ڕەش]] تێکڕای بارانبارینییان دەگاتە ٢٥٠سم لە ساڵێکدا.

وەرزی [[ھاوین]] ھاوسەنگە لە باکووری ڕۆژھەڵاتی تورکیا لەکاتێکدا [[زستان]]ی زۆر سەخت و ساردە، پلەی گەرما دەگاتە ٤٠ پلە لەژێر سفرەوە، بەڵام باشووری ڕۆژھەڵاتی تورکیا و بەشەکانی ناوخۆی بەرزایییەکانی ئەنادۆڵ زستانیان زۆر ساردە لەگڵ ھەڵکردنی زریانی بەفری زۆر توند، وەرزی ھاوینیان گەرما و وشکە لەگەڵ بوونی ڕەشەبادا.

== دیمۆگرافیا ==
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی تورکیا ٧٥٬٨٣٧٬٠٢٠ کەس بووە کە دەکاتە ١٫٠٥ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٢٩٫٨ ساڵە. ھەروەھا ٧٤ لەسەدی دانیشتووانی وڵات لە شارەکان دەژین.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Countries in the world (ranked by 2014 population)| ناونیشان = http://www.worldometers.info/world-population/population-by-country/ |ڕێکەوتی سەردان= ٥ی ئایاری ٢٠١٥ | بڵاوکەرەوە = ماڵپەڕی Worldometers |زمان = ئینگلیسی}}&lt;/ref&gt;
لە تورکیادا دەیان نەژادی جیاواز دەژین کە ھۆکاری ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] کە ناوچەیەکی فراوانی دەگرتەوە لە [[ئاسیا]] و [[ئەورووپا]] و [[ئەفریقا]]دا، و حوکمی چەندین نەتەوەی کردووە، ئاماری فەڕمی نییە بۆ ژمارەی دانیشتووان بەپێی نەژاد، لەبەر ئەوەی حوکمەتی تورکیا بە چاوپۆشی لە نەژادیان، تورکیا بە وڵاتی تورک ھەژمار دەکات، کە ئەمەش ڕەت دەکرێتەوە لەلایەن نەژادەکانیترەوە بەتایبەتی [[کورد]]. بەپێی خەمڵاندن لەم بوارەدا، تورکەکان زۆرترین دانیشتووانی تورکیا دەگرنەوە کە دەگەنە ٣٥٪ پاشان کوردەکان بە ڕێژەی (٥٠) و دواتر زازا (کە ھەر کوردن بەڵام بە دیالێکتێکی جیاواز ئەدوێن) و ڕێژەیان ٥٫٧٪، و ڕێژەی عەرەب ١٪ وجەرکەس ٠٪، ٥ و جۆرجی ٠٫٥٪ و چەند کەمایەتییەکی تر ھەن وەک ئەرمەن و یۆنانی و ئاشوری و کلدان و بەنتی و بۆسنەیی و ئەلبانی و چیچانی بولگار و لازی و ئەوانیتر؛ و کەمایەتییە قەڕمی و تەتەری و ئەزەری و غاغازی و ئۆزبەگی و و قیرغیزی و تورکمانی و کازاخی بە کەمایەتی تورکی ھەژمار دەکرێن.

=== کۆچ نشین ===
چەندین کۆمەڵی کۆچکردووی گەورەی تورکی ھەیە لە دەرەوەی تورکیادا و زۆربەیان لە وڵاتەکانی [[یەکێتیی ئەورووپا]]دا کۆدەبنەوە، بۆ نموونە گەورەترین کۆمەڵگەی کۆچ نشینی تورکیا لە [[ئەڵمانیا]]یە، کە ژمارەیان دەگاتە نزیکەی ٤ ملیۆن کەس، ھەروەک چەن کۆمەڵێکی کۆچکردووی تورکی گەورە ھەن لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|وڵاتە یەکگرتووەکان]] و [[کەنەدا]] و [[ئوسترالیا]].

=== زمان ===
زمانی فەرمی تورکیا، [[زمانی تورکی]]یە، کە زۆرینەی دانیشتووانی وڵاتەکە پێی ئەدوێن، ھەروەھا لە ئاستی جیھاندا زۆرترین قسەکەری ھەیە لە نێو [[زمانە تورکییەکان]].&lt;ref name=&quot;milliyet-languages&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Türkiye'nin yüzde 85'i 'anadilim Türkçe' diyor|ناونیشان=http://www.milliyet.com.tr/2007/03/22/guncel/agun.html|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Milliyet.com.tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;katzner&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Katzner|یەکەم=Kenneth|سەردێڕ=Languages of the World, Third Edition|ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٢٥٠٠٤-٧|بەستەری نووسەر=Kenneth Katzner}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;minorityrights.org&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Turkey Overview|ناونیشان=http://minorityrights.org/4387/turkey/turkey-overview.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150909185440/http://www.minorityrights.org/4387/turkey/turkey-overview.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئەیلوولی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=minorityrights.org|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١}}&lt;/ref&gt; [[زمانی کوردی]] بەتایبەت [[کوردیی باکووری|کورمانجی]] بە پلەی دووەم دێت.&lt;ref name=&quot;milliyet-languages&quot;/&gt; نزیکەی ٢٫٣٩٪ دانیشتووان بە [[زمانی عەرەبی]] و [[زازاکی]] قسە دەکەن، ھەروەھا زمانەکانی تر زمانی کەمایەتییەکانی تری وڵاتەکەیە،&lt;ref name=&quot;milliyet-languages2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Türkiye'nin yüzde 85'i 'anadilim Türkçe' diyor|ناونیشان=http://www.milliyet.com.tr/2007/03/22/guncel/agun.html|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Milliyet.com.tr}}&lt;/ref&gt; وەک؛ ئارامی و ئەرمەنی و ئەلبانی و جۆرجی و یۆنانی و لازی و [[چەرکەس]]ی.&lt;ref name=&quot;www.unesco.org index&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Interactive Atlas of the World's Languages in Danger|ناونیشان=http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=UNESCO}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;megl&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/abs/islamisation-of-the-meglen-vlachs-meglenoromanians-the-village-of-nanti-notia-and-the-nantinets-in-presentday-turkey/5F6519A83C83DD0B9728A22F58100384|سەردێڕ=The Islamisation of the Meglen Vlachs (Megleno-Romanians): The Village of Nânti (Nótia) and the &quot;Nântinets&quot; in Present-Day Turkey|یەکەم=Thede|دوایین=Kahl|بەستەری نووسەر=Thede Kahl|journal=[[Nationalities Papers]]|بەرگ=٣٤|issue=1|پەڕەکان=٧١–٩٠|ساڵ=٢٠٠٦|doi=10.1080/00905990500504871}}&lt;/ref&gt; ھەروەھا زمانی تورکی چەندین دیالێکتی ھەیە، ئەگوڕێت بەپێی ئەو ناوچانەی دەوریان داون، زمانەکانی [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیسی]] و [[زمانی ئەڵمانی|ئەڵمانی]] و [[زمانی فەڕەنسی|فەڕەنسی]] بڵاوە بە تایبەت لە نێو چینە بەرزەکاندا و لە شارە گەورەکاندا و لە ناوچە گەشت وگوزارییەکان، و زمانی ئەڵمانی بڵاوە لە نێو چینی کرێکارەکان، کە لە ڕۆژانێکدا لە [[ئەڵمانیا]] ئیشیان کردووە.

=== ئایین ===
{{bar box
| title=ئایینەکان لە تورکیادا
| titlebar=#ddd
| left1='''ئایینەکان'''
| right1='''ڕێژە'''
| float=left
| bars=
{{bar percent|[[ئیسلام]]|green|٩٩٫٠}}
{{bar percent|ئەوانی تر|purple|١٫٠}}}}
زۆربەی دانیشتووانی تورکیا [[ئیسلام]]ن، بەڵام دەوڵەتی تورکیا سێکولارە و ئایینێکی فەڕمی نییە ھەروەک دەستووری تورکی باوەڕی بە سەربەستی ئایین و بیروباوەڕ ھەیە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Axel Tschentscher|سەردێڕ=International Constitutional Law: Turkey Constitution|ناونیشان=http://servat.unibe.ch/icl/tu00000_.html|ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Servat.unibe.ch}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Turkey: Islam and Laicism Between the Interests of State, Politics, and Society|ناونیشان=http://www.hsfk.de/downloads/prif78.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20081028211305/http://www.hsfk.de/downloads/prif78.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=[[Peace Research Institute Frankfurt]]}}&lt;/ref&gt; بەپێی ئامارەکان ٩٩٪ تورکیا [[موسڵمان]]ن، لە نێو ئەمانیشدا (٨٥–٩٠٪) لەسەر مەزھەبی سوننەن و (١٠–١٥٪) پەیڕەوی شیعە دەکەن و ژمارەیان دەگاتە ٧ بۆ ١٠ ملیۆن کەس، و ڕێژەی مەسیحییەت ٠٫١٪ کە زۆربەیان ئەرسەدۆکسین و ڕێژەی یەھودی ٠٫٠٤. ٪ جێبەجێبوونی عیلمانییەت لە تورکیا لە بیری کەمالییەوە ھاتووە کە دەگەڕێتەوە بۆ کەمال ئەتاتورک، دامەزراوە ئیسلامییەکان و پیاوانی ئایینی دەبرێن بەڕێوە لەلایەن بەڕێوەبەرایەتی کاروباری ئایینی کە ساڵی ١٩٢٤ دامەزرا، کە ھەڵدەستێت بە پاراستن و بنیاتنانەوەی ٧٥، ٠٠٠ مزگەوت لە وڵاتەکەدا، ڕێکخراوە ئایینییەکانی تر بە شێوەیەکی فەڕمی پاڵپشت ناکرێن بەڵام لە بەرامبەردا بەڕێوەبردنی خۆیی و ئازادی ئیشکردنیان ھەیە.

== سیاسەت ==
=== ڕژێمی سیاسی ===
دەوڵەتی تورکیا ڕژێمێکی سیاسی ھەیە کە وەک ڕێکخراوە دیموکراسییەکانی ڕۆژاوایە، و بە گشتی دابەش دەبێت بۆ یاسادانان و جێبەجێکردن و تەحقیق کەران، و وڵات ژیانی دیموکراسی بەخۆیەوە بینی دوای جێبەجێکردنی دەستووری ١٩٨٢ دوای چەند ساڵێک لە حوکمی سەربازی، مەجلیسی نەتەوەیی تورکی یان پەرلەمان (Türkiye Büyük Millet Meclisi)مەجلیسی یاسادانان پێک دەھێنێت، مەجلیسەکە پێک ھاتووە لە ٥٥٠ نوێنەر، ھەر پێنج ساڵ جارێک ھەڵدەبژێردرێن ڕاستەوخۆ لەلایەن خەڵکەوە، ھەموو ھاووڵاتییەکی دانیشتووی تورکیا مافی ھەڵبژاردنی ھەیە لە تەمەنی ھەژدە ساڵییەوە، بەرزترین ئاستی سیاسی لە وڵاتدا سەرۆکی دەوڵەتە، کە حەوت ساڵ جارێک لەلایەن پەرلەمانەوە ھەڵدەبژێردرێت، ڕێگە نادرێت بە دووبارە ھەڵبژاردنەوەی بەپێی دەستوور، سەرۆکی دەوڵەت سەرۆکی پارتی سەرکەوتوو لە ھەڵبژاردندا ڕادەسپێرێت بۆ پێکھێنانی حکوومەت، تا ببێت بە سەرۆکی حکوومەت، پاشان سەرۆکی دەوڵەت ھەڵدەسێت بە قبوڵکردن یان ڕەتکردنەوەی ئەندامەکانی حکوومەت، دادگای دەستووری بەرزترین دادگای تورکیایە، دادگا ھەڵدەسێت بە چێککردنی مەودای لەیەکچوونی یاسا دەرچووەکانی پەرلەمان لەگەڵ بەندەکانی دەستووردا.

=== کورتەیەکی مێژوویی ===
[[پەڕگە:Abdullah Gül.jpg|وێنۆک|170px|ڕاست|عەبدوڵڵا گول، سەرۆککۆماری تورکیا لە ٢٠٠٧وە.]]
سوپای بەھێزی تورکیا-کە خۆی بە [[پارێزەر]]ی سیستەمی عیلمانی وڵات دەزانێ و ڕابردوێکی درێژی ھەیە لە دەستێوەردان لە کاروباری سیاسی ئەو وڵاتەدا. بەلام لەم ساڵانەی دواییدا کە ھەوڵەکانی تورکیا بۆ چونە ناو [[یەکێتیی ئەورووپا]] چڕتر بوونەتەوە ھەبوونی سوپا لە ژیانی سڤیلی تورکیا کەمتر بووە و دستێوەردانەکانیشی لەسیاسەتدا سنووردارتر کراوە؛ بەڵام لەگەڵ ئەمەشدا لە کاتی ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠٠٧ بە قووڵ بوونەوەی ململانێی نیوان عسلمانییەکان و [[پارتی داد و گەشەپێدان (تورکیا)|پارتی داد و گەشەپێدان]] کە بە ئیسلامی بوون تۆمەتبار دەکرا، سوپا گومانی خستە سەرحکومەت دەربارەی پابەندنەبونی بە بنەماکانی عەلمانییەت و ھەرەشەشی کرد لەدەست کاروباری سیاسی وەربدات گەر سیستەمی عەلمانی تورکیا بکەوێتە مەترسیی.

لەگەڵ ئەوەشدا پارتی دادوگەشە پێدانی تورکیا کە ئێستا دەسەڵاتی تورکیای بەدەستەوەیە، بەردەوامە لە ململانێکانی لەگەڵ سوپا و توانیویەتی پشتیوانییەکی ناوخۆیی ودەرەکی فراوان دەستەبەر بکات بۆ سنووردار کردنی دەسەلاتی سوپا.
حکوومەتی تورکیا توانی بۆجاری یەکەم لە مێژووی ولاتەکەیدا کۆمەڵێک ژەنراڵ و ئەفسەری ئێستا و پێشوی سوپای تورکیا بە بیانوی دەستوەردان لە کاروباری حکوومەت و ھەوڵدان بۆکودەتا لە چوارچێوەی دۆسیەی ئەرگەنەکۆندا ڕاپێچی دادگا بکات.

چارەنوسی دوورگەی قوبرس و کێشەی سنوورەکانی لە دەریای ئێژە لەگەڵ وڵاتی [[یۆنان]] وەکوو یەکێک لە کێشە ئاڵۆزەکانی سیاسەتی دەرەوەیی [[ئەنقەرە]] وای کردووە بە درێژایی دەیان ساڵی ڕابردوو پەیوەندییەکانی تورکیا لەگەڵ ئەو ولاتەدا ئاڵۆز بێت.

حکوومەتی تورکیا ماوەی زباتر لە ٥٤ ساڵە داوای کردووە ببێتە ئەندام لە یەکێتی ئەورووپا بەلام تاوەکو ئێستا ئەو داواکارییەی پەسندنەکراوە و تەنیا لە ساڵی ١٩٩٩دا حکوومەتی ئەردۆگان توانی وڵاتەکەی بکاتە کاندیدی ئەندامبوون لە یەکێتیی ئەورووپا. یەکێتیی ئەورووپا داوای ھەندێک چاکسازی بنەڕەتی دەکات لە تورکیا لە بواری سیاسی و ئابوری و کۆمەڵایەتیدا. سزای لەسێدارەدان لە تورکیا ھەڵگیراوە و ھەنگاوی جیدی بۆ نەھێشتنی [[ئەشکەنجە]] ھاوێژراون ھەروھا یاسای سزای وڵاتیش چاکسازی بەسەر ھاتووە. ھەندێک چاکسازی لەبارەی مافەکانی مرۆڤ و مافی کەمایەتییەکان و سیستەمی پەروەردە و بواری ڕاگەیاندن کراون. تورکیا تەنیا ٨٪ خاکی ولاتەکەی لە ئەورووپادایە. لەگەڵ ئەوەشدا تورکیا زیاتر لە دەیان ساڵە کە ئەندامی ڕێکخراوی ھاوپەیمانی باکووری ئەتڵەسی ([[ناتۆ]])یە.

پاڵاوتنی [[عەبدوڵڵا گویل|عەبدوڵڵا گول]] -وەزیری دەرەوەی پێشو- لەلایەن پارتی داد وگەشەپێدانەوە بۆ پۆستی سەرۆککۆماری دژایەتی توندی عیلمانییەکانی ئەو وڵاتەی لێکەوتەوە؛ بەڵام لە ئاکام دا پاش چەند مانگ مشتومڕ لە ساڵی ٢٠٠٧ پارلەمانی تورکیا عەبدوڵا گولی وەک سەرۆککۆمار و شوێنگرەوەی ئەحمەد نەجدەت سەزەر ھەڵبژارد. عەلمانییەکانی تورکیا نیگەران بوون لەوەی کە سەرۆککۆمارێک بچێتە کۆشکی چانقایا کە ڕابردوویەکی ئیسلامیی ھەیە و خانمەکەیشی کە دەبێتە [[خانمی یەکەم]]ی تورکیا لەچک بەسەر بێت. لەبەر ئەوە بەرپرسە باڵاکانی سوپا و پارتی گەلی کۆماری لە ئاھەنگی سوێند خواردنی گولدا بەشدار نەبوون.
عەبدوڵا گول لەگەڵ [[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان|ڕەجەب تەییب ئەردۆگان]] و ھاوبیرەکانی لە ٢٠٠١ دا پارتێکی نوێیان بە ناوی پارتی داد و گەشەپێدان دامەزراند و ھەوڵیان دا لە ڕابردوی ئیسلامی خۆیان دورکەونەوە. ئەو پارتە پارتێکی سیاسییە و کەسانی لە ڕەوت و بیرکردنەوەی جیاواز لە دەورەی یەک کۆکردووەتەوە؛ و لە ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠٠٢ دا سەرکەوتنی بەدەست ھێنا و عەبدوڵا گول بوو بە سەرۆک وەزیر. وەرگرتنی ئەو پۆستە لەلایەن گولەوە بەھۆی ئەوە بوو کە ئەوکاتە ئەردۆگان قەدەغەی وەرگرتنی پۆستی سیاسی لەسەر ھەبوو، سەرەتا گول بووە سەرۆک وەزیر تا ئەو کێشەیەی لەسەر ئەردۆگان ھەبوو کەوت دوای چەند مانگێک پاشان ئەردۆگان کاروباری سەرۆک وەزیرانی گرتە دەست.

=== سیاسەتی دەرەوە ===
تورکیا ھەوڵی بە ئەندام بوون دەدات لە یەکێتی ئەورووپادا لە دامەزراندنی یەکێتییەکەوە لە ساڵی ١٩٩٣، و بە فەرمی سیفەتی دەوڵەتێکی پاڵێوراوی وەرگرت لە ساڵی ١٩٩٩ و وتووێژی بە ئەندام بوون دەستی پێکرد ساڵی ٢٠٠٤، و ئەم باسە ئەندامەکانی ئێستای یەکێتی ئەورووپای دوو بەشن لەسەری، ھەندێکیان پشتگیری دەکەن و ئەوانی تر ڕەتی دەکەنەوە و دەڵێن تورکیا وڵاتێکی ئەورووپی نییە و بەشێکە لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین|ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]] و [[ئاسیا]] و لە ڕووی سیاسی و ئابوری و ڕۆشنبیرییەوە جیاوازە لە مەرجەکانی بە ئەندامبوون، بەڵام لایەنگرەکانی ئەڵێن؛ کە ئەم بە ئەندامبوونە ڕێگە لە بڵاوبوونەوەی بیرۆکە توند وتیژەکان دەگرێت لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، ھەروەک ئو ئاستە ئابورییە باشەی تورکیا ھەیەتی سوود بە ئابوری ئەورووپا دەگەیەنێت، ئەو ئیشە باشانەی لە ئەنجامی ئەم ھەوڵەی تورکیا و ئەو مەرجانە یەکێتییەکە بۆی دانابوو کەوتەوە، کەمبوونەوەی کۆنتڕۆڵی سوپا بوو بەسەر سیاسەتی وڵات و گەشەکردنی ئازادییەکان و مافی مرۆڤ و بەتایبەت ئەوانەی پەیوەستە بە مافی کەمایەتییەکان بە تایبەت [[کورد]]، ھەروەھا تورکیا ھەوڵێکی زۆری دا لەم دواییانەدا بۆ چارەسەری کێشەی [[قوبرس]]، دوای ئەوەی لە ساڵی ١٩٧٤ دەستی گرتبوو بەسەر بەشی باکووریدا لەژێر ناوی پاراستنی مافی کەمایەتییە تورکییەکەی ئەوێ.
[[پەڕگە:Cropped rte.JPG|وێنۆک|170px|ڕەجەب تەییب ئەردۆگان، لەکاتی سەرۆک وەزیرایەتی تورکیا]]

=== پەیوەندی تورکی عەرەبی ===
لە ڕووخانی ئیمپڕاتۆری عوسمانییەوە و دوای ئەوەی وڵاتە عەرەبییەکان دابەش کران لە نێوان دەوڵەتە ئیستعمارییەکان، تورکیا لەگەڵ دامەزراندنی دەوڵەتەکەیدا لە سەرەتای سەدەی بیستەوە، ھەوڵەکانی چڕکردووەتەوە لەسەر پەیوەندییەکانی لەگەڵ ڕۆژاوا بە تایبەت [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|وڵاتە یەکگرتووەکان]] و [[ئەورووپا]]، ھەروەھا سیاسەتە ئاوی و کشتوکاڵییەکانی تورکیا و بنیاتنانی چەندین بەند لەسەر ڕووباری دیجلە و فوڕات کە گرنگن بۆ ژیانی [[سووریا]] و [[عێراق]] و ھاتنە ناوەوەی سەربازی تورکیا لە باکووری عێراق ([[باشووری کوردستان|کوردستانی عێراق]])، بوو بەھۆی زیادبوونی تەنگەژەی سیاسی بە تایبەت لەگەڵ عێراق، ھەروەک کێشەی ھەرێمی ئەسکەندەرۆنە کە ناکۆک بوون لەسەری لەگەڵ سووریادا و تۆمەتارکردنی [[سووریا]] لەلایەن تورکیاوە بەوەی یارمەتی [[پارتی کرێکارانی کوردستان]]ی ڕاگیراو دەدات لەوەدابوو کە بگاتە ناکۆکی سەربازی لە نێوان ئەو دوو وڵاتە.

لە دوای ئەوەی پارتە ئیسلامییە میانڕەوەکان حوکمی تورکیایان گرتە دەست لەم ساڵانەی دواییدا، تورکیا ھەوڵی باشکردنی پەیوەندییەکانی دا لەگەڵ دراوسێکانیدا بە تایبەت عەرەب، تورکیا دژی سیاسەتی دروستکردنی کۆمەڵگە جێنشینەکانی [[ئیسرائیل]] و ھەڵمەتە سەربازییەکانیان لە دژی خەڵکی [[فەلەستین]] وەستاوە چەندین جار، و لە ساڵانی دواییدا پەیوەندی سووریا و تورکیا پێشکەوتنێکی گەورە و گرنگی بە خۆیەوە بینیوە لە زۆر ڕووەوە، لە سیاسەت و ئابوری و گەشت وگوزارەوە و چەندین ڕێکەوتننامەی گەورە لە نێوان ئەو دوو وڵاتە بەستراوە کە پەیوەنییەکانیان گەیشتووەتە بەرزترین ئاست، و زانکۆی حەلەب لە سووریا دکتۆرای فەخری بەخشی بە سەرۆک وەزیرانی تورکیا بەڕێز [[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان|ڕەجەب تەییب ئەردۆگان]] لەبەر ھەڵوێستە جوانەکانی بەرامبەر کێشە عەرەبییەکان، بە تایبەت ھەڵوێستە جوامێرانەکەی بەرامبەر شەڕی ئیسرائیل لەسەر [[غەززە|غەزە]] و بە ھەمان شێوە پەیوەندییەکانیان لەگەڵ ھەموو وڵاتەکانی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین|ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]] و وڵاتە عەرەبییەکان بە تایبەتی بەرو پێش چووە و ئەردۆگان سەرۆک وەزیرانی تورکیا چەندین خەڵات و دکتۆرای فەخری لەلایەن ئەو وڵاتانەوە پی بەخشراوە، ھەروەھا تورکیا لەم ساڵانەی دواییدا [[ڤیزە]]ی لابردووە لە نێوان خۆی و زۆربەی وڵاتە عەرەبییەکاندا.

== دابەشبوونی کارگێڕی ==
بۆ زانیاری تەواو دەربارەی شار و شارۆچکەکانی تورکیا، سەردانی [[پێڕستی شارەکانی تورکیا|پێرستی شارەکانی تورکیا]] بکە.

=== ناوچەکان ===
تورکیا لە ڕووی کارگێرڕییەوە دابەش دەبێت بۆ حەوت ناوچە، کە ئەمانەی خوارەوەن؛
* [[ھەرێمی ئێژە|ناوچەی ئێژە]]
* [[ھەرێمی دەریای ڕەش|ناوچەی دەریای ڕەش]]
* [[ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات|ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات]]
* [[ھەرێمی ئاناتۆلیای ناوەندی|ناوچەی ئاناتۆلیای ناوەندی]]
* [[ھەرێمی مەڕمەڕە|ناوچەی مەڕمەڕە]]
* [[ھەرێمی مەدیتەرانە|ناوچەی مەدیتەرانە]]
* [[ھەرێمی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات|ناوچەی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات]]

=== پارێزگاکانی تورکیا ===
{{سەرەکی|پارێزگاکانی تورکیا}}
تورکیا لە ڕووی کارگێرییەوە دابەش دەبێت بۆ ٨١ پارێزگا، ئەم لیستەی خوارەوە ١٠ گەورەترین پارێزگاکانی ئەو وڵاتەن؛
{{Turkey Labelled Map}}
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;١&quot;
|- style=&quot;text-align:center; background: #efefef; border-bottom:2px solid gray;&quot;
|+ '''لیستی پارێزگاکانی تورکیا'''
! ژمارە
! ناوی شار
! ڕووبەرەکەی
! ژمارەی دانیشتووان
|-
| ١
| [[پارێزگای ئەستەمبوڵ|ئیستەنبوڵ]]
| ٥، ١٧٠
| ١٠، ٠١٨، ٧٣٥
|-
| ٢
| [[پارێزگای ئەنقەرە|ئەنقەرە]]
| ٢٥، ٦١٥
| ٤، ٠٠٧، ٨٦٠
|-
| ٣
| [[پارێزگای ئیزمیر|ئیزمیر]]
| ١١٨١١
| ٣، ٣٧٠، ٨٦٦
|-
| ٤
| [[پارێزگای بورسا|بورسا]]
| ١١، ٠٨٧
| ٢، ١٢٥، ١٤٠
|-
| ٥
| [[پارێزگای ئادانا|ئادانا]]
| ١٤، ٢٥٦
| ١، ٨٤٩، ٤٧٨
|-
| ٦
| [[پارێزگای قۆنیە|قۆنییە]]
| ٤٠، ٨٢٤
| ٢، ١٩٢، ١٦٦
|-
| ٧
| [[پارێزگای ئانتالیا|ئانتالیا]]
| ٢٠، ٥٩٩
| ١، ٧١٩، ٧٥١
|-
| ٨
| [[پارێزگای گازی ئانتەپ|گازی ئانتەپ]]
| ٧، ١٩٤
| ١، ٢٨٥، ٢٤٩
|-
| ٩
| [[پارێزگای قەیسەری|قەیسەری]]
| ١٧، ١١٦
| ١، ٠٦٠، ٤٣٢
|-
| ١٠
| [[پارێزگای دیاربەکر|دیاربەکر]]
| ١٥، ١٦٢
| ١، ٣٦٢، ٧٠٨
|-
|}

== ئابووری ==
ناوەندە پیشەسازی و بازرگانییە تورکییەکان چڕ دەبنەوە لە دەوری ناوچەی شاری [[ئەستەمبوڵ|ئەستەنبوڵ]] و شارە گەورەکانی تر بەتایبەت لە ڕۆژاوادا، و جیاوازییەکەی گەورە ھەیە لە ئاستی گوزەران و بارودۆخی ئابوری لە نێوان ڕۆژاوای پیشەسازی و ڕۆژھەڵاتی کشتوکاڵی ئەو وڵاتەدا، کەرتی کشتوکاڵ بە گەورەترین کەرت دادەنرێت لە ڕووی بەکاربردنی کرێکارەوە کە نزیکەی ٤٠٪ لە ھێزی ئیشکەری وڵاتەکە پێک دەھێنێت، بەڵام نزیکەی ١٢٪ لە بەرھەمی نەتەوەیی بەرھەم دەھێنێت، کەرتی پیشەسازی نزیکەی ٢٩٫٥٪ بەرھەم دەھێنێت و کەرتی خزمەتگوزارییەکان ٥٨٪، ٥ بەرھەمی نەتەوەی تورکیا بەرھەم دەھێنێت، لە کەرتی پیشەسازیدا ٢٠٫٥٪ ھێزی ئیشکەر ئیش دەکەن و ٣٣٪، ٧ لە کەرتی خزمەتگوزاریدان.

وڵات دووچاری ئەزمەی ئابووری بوویەوە لە ساڵەکانی ١٩٩٤ و ١٩٩٩و ٢٠٠١دا کە بوونە ھۆی داڕمانی [[لیرەی تورکی]] تا نزمترین ئاستی و لە ساڵی ٢٠٠٥ لیرەی تورکی نوێ جێگەی گرتەوە.
* گرنگترین پیشەسازییەکانی لە تورکیادا چنین و کەرەستە خواردەمەنییەکان و خواردنەوەکان و کارەبایییەکان و ئۆتۆمبێل و کیمیایەکانە.
* گرنگترین سەروەتە کانزایییەکانی کە لەسەر خاکەکانی تورکیا ھەیە؛ خەڵوزی بەردین، خەڵوزی ڕوەکی، ئاسن، قوڕقوشم، مس و زیوە، ھەروەھا تورکیا بە یەکێک لە گەورەترین بەرھەم ھێنەکانی کرۆم دادەنرێت لە جیھاتدا، و پاشەکەوتێکی نەوتی بچووک ھەیە لە ڕۆژھەڵاتی وڵاتەکە.
[[پەڕگە:Siluet.jpg|230px|ڕاست|وێنۆک|دیمەنێکی ئاسۆیی شاری ئیستەنبوڵ]]
* لە گرنگترین بەرھەمە کشتوکاڵییەکانی تورکیا؛ [[لۆکە]]، [[چا]]، [[زەیتوون|زەیتون]]، [[ترێ]]، ترشەمەنییەکان، میوە، سەوزە، [[گەنم]] و [[جۆ]]یە، و تورکیا گەورەترین بەرھەمھێنی بووندقە لە جیھاندا.

=== گەشت و گوزار لە تورکیادا ===
گەشت وگوزار یەکێک لە پایە ئابورییەکانی تورکیا پێک دەھێنێت بە تایبەت لەم ساڵانەی دواییدا، ئاژانسی ھەواڵی تورکی لە ڕاپۆرتێکدا ڕای گەیاندووە کە ژمارەی سەردانکەرە ھاتووەکان بۆ تورکیا گەیشتووەتە ٣٠، ٩٢٩، ١٩٢ کەس لە ساڵی ٢٠٠٨، و داھاتیان بۆ تورکیا بە بڕی ٢١٫٩ ملیارد دۆلار بووە،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان =http://www.turkstat.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=3993 |سەردێڕ=Tourism Statistics in 2008|بڵاوکەرەوە=TURKSTAT|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوت =٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt; کەنارەکانی باشووری ناوبانگی ھەیە بە جوانی سروشتەکەی و کەنارە درێژبووەکانی بە شێوەیەک کە دەناسرێت بەناوی ڕیفیرای تورکی وەک لێچواندنێک بە ڕیفێرای فەڕەنسی، ھاوکات لەگەڵ چەندین ناوچەی گەشت وگوزاریتر لە تورکیادا.

== پەیوەندییەکان و گواستنەوە ==
کۆمپانیای پەیوەندییەکانی تورکی (Türk-Telekom) خاوەن و تاکە ھەڵسوڕێنەری ھێلی پەیوەندییە نۆرماڵەکانە، و چەندین کۆمپانیای تایبەت ھەن بۆ بەگەڕخستنی ھێڵەکانی مۆبایل لەوانە تورک سێڵ و ئەڤیا (turkcel,aveya.)، و ژمارەی بەشداربووانی ھێڵی مۆبایل بە زیاتر لە ٢٠ ملیۆن کەس ئەخەمڵێنرێت.

=== گواستنەوە ===
تورکیا شوێنێکی زۆر ھەڵکەوتووی گرنگی ھەیە لە نێوان ھەردوو کیشوەری [[ئاسیا]] و [[ئەورووپا]] کە گرنگییەکی گەورە دەدات بە کەرتی گواستنەوە لە ڕووی ئابورییەوە، گواستنەوە وشکانییەکان بەزۆری لەسەر ڕێگەوبانەکانە بەڵام سکە ئاسنینەکان بەکاردێن بۆ ماوەی دیاریکراو گواستنەوەی شت ومەک، سەرمایەی حکوومەت لە کەرتی گواستنەوە و گەیاندن گەیشتووەتە ڕێژەی ٢٧٪، ٣ لە ساڵێکدا کە ئەمەش گرنگی ئەم کەرتە ڕوون دەکاتەوە، و ڕێژەی ١٤٪ بەرھەمی گشتی نەتەوەیی دەوڵەت پێک دەھێنێت بەپێی ئاماری ساڵی ٢٠٠٠.
* ڕێگەی وشکانی؛ کۆی ڕێگە وشکانییەکان دەگاتە ٤١٣، ٧٢٤کم، لەمەش ١، ٨٠٠کم ڕێگەی خێرایە و ٦٢، ٠٠٠کم ڕێگەی ئاسایییە و ٣٥٠، ٠٠٠کم بە ڕێگە گوندییەکان ناو دەبرێت، گرنگترین ڕێگەی وشکانی ئەوەیە کە ئەستەنبوڵ بە ئەنقەرەوە دەبەستێت، و ڕێگەی [[پارێزگای گازی ئانتەپ|گازی ئانتەپ]] – [[پارێزگای ئادانا|ئادانا]] و ڕێگە کەنارییەکان و ڕێگەی [[پارێزگای ئیزمیر|ئیزمیر]] – [[پارێزگای مانیسا|مانیسا]]یە.
* شەمەندەفەر؛ درێژە ھێڵی سکە ئاسنییەنەکان دەگاتە ١٠، ٥٠٠کم، ٢٠٪ کارەبایین، و خەتی ئاسنینی خێرا ھەیە لە نێوان [[ئەستەمبوڵ|ئەستەنبوڵ]] و [[ئەنقەرە]].
* فڕۆکەخانەکان؛ ھێلی ئاسمانی تورکی، کۆمپانیایەکی فەڕمییە کە موڵکی دەوڵەتە و ساڵی ١٩٣٣ دامەزراوە، و لە سەرەتای نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوودا ڕێگە درا بە دامەزراندنی کۆمپانیای تایبەت لەم بوارەدا، لەوانە، ئۆنور ئایەر (Onur Air)، ئەتڵەس جەت (Atlasjet) و سەن ئیکسپرێس (SunExpress)، و ٣٨ فڕۆکەخانە ھەیە لە تورکیادا، لەوانە چواردەیان فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتین و گرنگترینیان فڕۆکەخانەی ئەتاتورکی نێودەوڵەتییە لە ئەستەنبوڵ، و١٥ ٦ بەندەری دەریایی ھەیە لە تورکیا، کە گواستنەوەی شتومەک تێیدا گەیشتووەتە١٠، ٤٤٤، ٦٦٣ تەن.
* میناکان؛ گرنگترین میاناکانی وڵاتەکە لە ئەستەنبوڵ و ئیزمیر و ئەدەنەدایە، وھاتوچۆیەکی دەریایی چڕوپڕ ھەیە ل نێوان ھەردوو بەشی ئاسیایی و ئەورووپی دا و جۆڵەیەکی گرنگی شتومەک ھەیە لە نێوان شارە تورکییەکانی سەر دەریای ڕەش و [[ڕووسیا]] و [[ئوکراینا]] و [[ڕۆمانیا]] و [[بولگاریا]] و لە نێوان شارەکانی سەر دەریای ناوین و [[قوبرس]] و [[یۆنان]].

== ڕۆشنبیری ==
ڕۆشنبیری تورکیا ھەمەجۆرە و تێکەڵێکە لە ڕەگەزە تورکییە جیاوازەکانی ئوغوز، [[ئەنادۆڵ]] و [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] (کە ئەمە لە خۆیدا بەردەوامی ھەریەک لە یۆنانی و ڕۆمانی و ڕۆشنبیرییە ئیسلامییەکان و ڕۆشنبیری ڕۆژاوایی و داب و نەریتەکانە، کە دەستی پێکرد لە بەڕۆژئاوابوونی عوسمانییەکان و ئیمپڕاتۆرییەتەکەیان و بەردەوامە ھەتا ئێستا)، کە ئەم تێکەڵبوونەش لە خۆیدا دەرئەنجامی بەیەکگەیشتنی تورکەکان و ڕۆشنبیرییەکەیان بوو لەگەڵ ئەو نەتەوانەی لە کۆچکردنەکەیاندا پێیان گەیشتن لە [[ئاسیای ناوەندی|ئاسیای ناوەڕاستەوە]] بۆ ڕۆژاوا.

ھۆکارە مێژوویییە ھەمەجۆرەکەی تورکیا ڕۆڵێکی گرنگی ھەیە لە دیاریکردنی پێناسی تورکیای نوێ، ڕۆشنبیری تورکی بەرھەمی ھەوڵێکە بۆ بوون بە دەوڵەتێکی نوێی ڕۆژاوایی لەگەڵ پاراستنی ئاکارە [[ئیسلام]]ی و مێژوویەکانیان. حکوومەت بەردەوام بوو لەسەر چەند بابەتێکی زۆری ھونەرە جوانەکان لە سەرەتای کۆماری تورکییەوە، وەک مۆزەخانەکان و [[شانۆ]]کان و ئۆپێرا و ئەندازەی تەلارسازی.

=== ھونەر و ئەدەب ===
مۆسیقای تورکی و ئەدەبەکەیان ئاوێتەیەکی گەورە پێک دەھێنێت لە ڕووی کاریگەری ڕۆشنبیرییەکان، کە لە ئەنجامی تێکەڵبوونی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و جیھانی ئیسلامییە لەگەڵ [[ئەورووپا]]دا، ئەمەش یارەمەتی دروستبوونی بەرھەمێکی داوە کە ئاوێتەیەک بێت لە تورکی و ئیسلامی و نەریتە ئەورووپییەکان، ھەروەھا ئەدەبی تورکی کاریگەری ئەدەبی فارسی و عەرەبی لەسەر بووە لەسەردەمی عوسمانییەکان، بەشی زۆری ئەدەبی تورکی بەو زمانە تورکییە نوسراوە کە لە سەردەمی عوسمانییەکان بەکارھاتووە، و بابەتەکانی پەیوەستن بە ئایین و ژیان، بەڵام ئەدەبی تورکی نوێ بایەخ دەدات بە شێوەیەکی فراوان بە بیری نەتەوەیی و دادپەروەری کۆمەڵایەتی و مێژووی تورک؛ و بەپێی لێکۆڵینەوەکان ٧٠٪ی دانیشتووانی تورکیا ھۆگرن بە خوێندنەوە.
[[پەڕگە:DolmabacheIstanbul.jpg|ڕاست|وێنۆک|220px|یەکێک لە دەروازەکانی تەلاری دۆڵمپاشا لە ئەستەنبوڵ]]

=== بیناسازی ===
گرنگترین ئەو ئیشانەی تورکیا لە بواری ھونەردا بە ئەنجامی گەیاندووە لە بواری بیناسازییدایە، ئەو ڕەگەزە تەلارسازیانەی ئێستا لە تورکیادا ھەیە، شایەدن لەسەر تێکەڵبونێکی گەورە لە نێوان نەرێتەکاندا بە درێژایی سەدەکان، لەگەڵ بوونی چەندین پاشماوەی [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بیزەنتی]] لە شوێنە جیاوازەکانی تورکیا لە ھەمانکاتدا چەندین شاکاری تەلارسازی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] دەبینرێت، لە ئیستەنبوڵدا کەنیسەی ئایا سۆفیا ھەیە، کە نموونەیەکە لە بیناسازی بیزەنتی و لە سەدەی شەشی زایینیدا بنیاتنراوە ئەو کاتانەی تورکیا بەشیک بوو لە [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|ئیمپڕاتۆڕی بیزەنتی]]، بەڵام لە دوای فەتحی عوسمانییەکان ئەم کەنیسەیە گۆڕا بۆ مزگەوت ھەر بە ھەمان ناوەوە.

چەندیین مزگەوت بنیاتنراوە لە تورکیا و لە ناو ئەنادۆڵدا لە سەدەی سێزدەی زایینی، و زۆربەی منارەکان بە شێوازی [[نژیاروانی|تەلارسازی]] فارسی و عەربی نەخشێنراون، لە ھەمان کاتدا چەندیین بینای جوانیتر ھەیە کە مێژووی بنیاتنانییان دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ئیمپڕاتۆڕی عوسمانی، و مزگەوتی سولەیمانی لە [[ئەستەمبوڵ|ئیستەنبوڵ]] بە نموونەیەکی باڵای تەلارسازی و یەکێک لە جوانترین مزگەوتەکانی جیھان دادەنرێت، ھەروەھا سەدان ساڵە ھونەرسازەکانی تورکیا سەرقاڵن بە دروستکردنی ئیشە جیاوازەکانی سیرامیکەوە، لە گرنگترین ناوەندەکانی سیرامیک ناوەندی کوتاھییەیە لە بەرزایییەکانی [[ئەنادۆڵ]]، بە ھەمان شێوە نەخشە سازی و ئیش چنین جێگەیەکی دیاری ھەیە لە نێوانیاندا.

=== جەژن و پشووە فەڕمییەکان ===
* ١ی کانوونی یەکەم – سەری ساڵی زایینی
* ٢٣ی نیسان – جەژنی نیشتمانی
* ١ی ئایار – ڕۆژی کرێکار
* ١٩ی ئایار – ڕۆژی لاوان
* ٣٠ی ئاب - جەژنی سەرکەوتن
* ٢٩ی تشرینی یەکەم - ڕۆژی کۆمار
* ١ موحەڕەم – سەری ساڵی کۆچی
* ١٢ ڕەبیع لئەوەل – لەدایکبوونی پێغەمبەر ئیسلام (د. خ)
* ٢٧ ڕەجەب – ئیسرا و میعراج
* ١ شەوال – جەژنی ڕەمەزان
* ١٠ زولحەجە – جەژنی قوربان

=== وەرزش ===
جەماوەریترین وەرزش لە تورکیادا تۆپی پێیە،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Burak Sansal|ساڵ=٢٠٠٦|سەردێڕ=Sports in Turkey|ناونیشان=http://www.allaboutturkey.com/sports.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=allaboutturkey.com}}&lt;/ref&gt; و ناودارترین یانەکانیان، [[گاڵاتاسەرای|گەلاتەسەرای]] و [[فەنەرپاشە]] و [[بجیکتاش]]ە، لە ساڵی ٢٠٠٠ گاڵتەسەڕای کاسی یەکێتی ئەورووپی و کاسی سوپەر ئەورووپی بە دەست ھێنا،&lt;ref name=&quot;uefa.com&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Galatasaray AŞ|ناونیشان=http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=50067/profile/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٤|وێبگە=uefa.com}}&lt;/ref&gt; و دوای دوو ساڵ ھەڵبژاردەی تورکیا سەرکەوت بۆ قۆناغی کۆتایی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|جامی جیھانی ساڵی ٢٠٠٢]] لە [[ژاپۆن]] و [[کۆریای باشوور]]، و ساڵی ٢٠٠٨ ھەڵبژاردەی نەتەوەیی تورکی گەیشتە قۆناغی پێش کۆتایی لە [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپا|جامی ئەورووپا]] دا.&lt;ref name=&quot;tff.org1&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Historical Achievements.|ناونیشان=http://www.tff.org/default.aspx?pageID=297|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٤|وێبگە=tff.org}}&lt;/ref&gt;

لە وەرزشە سەرەکییەکانی تر باسکێتە، ھەروەھا زۆرانبازی لە سەردەمی عوسمانییەکانەوە وەرزشی باوی تورکیایە و جەماوەرێکی زۆری ھەیە، ھاوکات بەرزکردنەوەی بەرزایی لە نێوان ھەردوو ڕەگەزی ژنان و پیاواندا لایەنگری ھەیە، وەرزشی ئۆتۆمبێل و پێشبڕکێ بە ھەمان شێوە لایەنگری خۆیان ھەیە.

=== فێربوون لە تورکیادا ===
نزیکەی لە ٢٥٪ تورکیا لە تەمەنی خوێندنی ناچاریدان کە دەست پێدەکات لە تەمەنی پێنج ساڵییەوە تا تەمەنی ھەژدە ساڵی، و لە دوای قۆناغی سەرەتایی دەچنە قۆناغی ناوەندییەوە بۆ ماوەی چوار ساڵ، و ڕێژەی نەخوێندەواری لە تورکیادا ٦٪ لە نێو پیاواندا و ١٨٪ لە نێو ژناندا لە کۆی ژمارەی دانیشتووان بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٠.

لە تورکیادا ٥٣ زانکۆی حکومی و ٢٤ زانکۆی تایبەتی باوەڕپێکراو ھەیە، و نزیکەی ١٦ ھەزار خوێندکاری بیانی ھەیە کە زۆربەیان لە وڵاتەکانی [[ئاسیای ناوەندی|ئاسیای ناوەڕاستەوە]] ھاتوون بە کاریگەریان بە ڕۆشنبیری تورکی.

لەگەڵ ئەوەی زۆربەی دانیشتووانی تورکیا موسڵمانن، ڕێگری فەڕمی ھەیە لەسەر پۆشینی لەچک لە خوێندنگە و زانکۆ و دامەزراوە فەڕمییەکاندا، ئەم یاسایە جێبەجێکراوە بە درێژبوونەوە بیری کەمالی بانگەوازکاری [[دنیاگەرایی|عیلمانی]] بۆ ئەوەی خوێندنگە و زانکۆکان بەتاڵ بکاتەوە لە کاریگەری ئایینی ئەگەر تەنھا بە ڕووکەشیش بێت، ناڕەزایییەکی توند ھەیەیە بۆ ئەم یاسایە لەلایەن دانیشتووانە پارێزگارەکانییەوە لەبەرئەوەی ڕێگە لەو سەربەستییە ئایینییە دەگرێت کە دەستوورەکەیان ڕێگەی پێداوە، وئەم بابەتە چەندین جار مشتومڕی لەسەر کراوە.

== پێشانگا ==
{{چینی ناوەند}}&lt;gallery widths=&quot;180px&quot; heights=&quot;120px&quot;&gt;
پەڕگە:Maiden tower.JPG|بورجی عەزرا
پەڕگە:HagiaSophia GeneralView (pixinn.net).jpg|ئایا سۆفیا
پەڕگە:FatihMosque.jpg|مزگەوتی [[محەممەدی دووەم|سوڵتان محەمەد فاتیح]]
پەڕگە:Topkapi.jpg|بابی عالی
پەڕگە:FlagOfFlowers.JPG|ئاڵا لە گوڵ، ئەنقەرە
پەڕگە:İstanbul 5716.jpg|کۆشکی یەڵدز
پەڕگە:Pamukkale3.jpg|پاموکالە (کۆشکی لۆکە)
پەڕگە:Alanya boats.jpg|کەنارەکانی ئانتاڵیا
پەڕگە:Mevlana Konya.jpg|سۆفیگەرە تورکەکان لە قۆنییە
&lt;/gallery&gt;{{کۆتایی}}

== ئەمانەش ببینە ==
* [[پێڕستی شارەکانی تورکیا|پێرستی شارەکانی تورکیا]]
* [[سنووری یۆنان و تورکیا]]
* [[سنووری بولگاریا و تورکیا]]
* [[سنووری سووریا و تورکیا]]

== تێبینییەکان ==
{{تێبینییەکان}}

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}
{{refbegin|colwidth=30em}}
* [http://radionawa.com/NewsDetailN.aspx?id=56812&amp;LinkID=143 تورکیا مەیدانێک بۆ ململانێی ملیتاریزم و دیموکراسی]{{بەستەری مردوو|url=http://radionawa.com/NewsDetailN.aspx?id=56812&amp;LinkID=143 |date=نیسانی ٢٠٢٠}} - ماڵپەڕی [[ڕادیۆ نەوا]]
* [https://web.archive.org/web/20090402205400/http://www.byegm.gov.tr/hukumetler/60hukumet/bakanlarkurulu_gorev.htm بەڕێوەبەرایەتی گشتی ڕۆژنامەوانی و ڕاگەیاندی تورکی]
* [http://www.turkstat.gov.tr/ پەیمانگای ئاماری تورکی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080724073811/http://www.turkstat.gov.tr/ |date=٢٤ی تەممووزی ٢٠٠٨}}
* [https://web.archive.org/web/20081218092822/http://www.tcmb.gov.tr/yeni/eng/index.html بانکی ناوندی تورکی]
* [https://web.archive.org/web/20080513225751/http://www.treasury.gov.tr/indexe.htm گەنجینەی تورکی]
* [https://web.archive.org/web/20080607212442/http://www.rekabet.gov.tr/ebaskanmesaj.html دەسەڵاتی ڕکەبەری تورکی]
* [https://web.archive.org/web/20081012174727/http://www.gumruk.gov.tr/english/ جومارکی تورکی]
* [https://web.archive.org/web/20110603132319/http://www.mit.gov.tr/english/index.html ڕێکخراوی زانیاریدانی نەتەوەیی تورکی]
* [https://web.archive.org/web/20081220120225/http://www.dpt.gov.tr/ing/ ڕێکخراوی پلاندانانی دەوڵەتی تورکیا]
* [https://web.archive.org/web/20081023151253/http://www.tse.org.tr/english/tsedefault1.asp دامەزراوی وەسف و پێوانە تورکیەکان]
* [https://web.archive.org/web/20070212164125/http://www.tubitak.gov.tr/english/index.htm مەجلیسی لێکۆڵینەوە تەکنەلۆجی و زانستیە تورکیەکان]
* [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/1022222.stm دامەزراوی ڕاگەیاندنی بەریتانی BBC]
* [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html کتێبی ڕاستیەکانی جیھان بۆ وەکالەتی زانیاریدانی ناوەندی ئەمریکی CIA Fact Book] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160527062958/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html |date=٢٧ی ئایاری ٢٠١٦}}
* [http://www.economist.com/countries/Turkey/ گۆڤاری ئابوری The Economist]
* [http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3432.htm وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا]
* [https://web.archive.org/web/20161227180532/http://turabex.com/ ڕاپۆرتە ئابوریە تورکیەکان بە زمانی عەرەبی]
* [https://web.archive.org/web/20170628170909/http://www.kerkukfeneri.com/ تورکەکانی عێراق]
{{refend}}

{{ڕۆژھەڵاتی ناوین}}
{{ناوچەکانی تورکیا}}
{{پارێزگاکانی تورکیا}}
{{ئەندامانی ناتۆ}}
{{وڵاتەکانی ئاسیا}}
{{وڵاتانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست}}
{{ڕێکخراوەی دەوڵەتە تورکییەکان}}
{{ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئابووری}}

{{تووڵی دەروازە|ئاسیا|تورکیا|جوگرافیا|وڵاتەکان|ئەورووپا|ئیسلام|ڕۆژھەڵاتی ناوین}}
{{پۆلی کۆمنز|Turkey}}

[[پۆل:تورکیا|*]]
[[پۆل:ئەوراسیا]]
[[پۆل:ئەورووپای ڕۆژھەڵات]]
[[پۆل:جوگرافیای تورکیا]]
[[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٢٣ لە تورکیا]]
[[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ناتۆ]]
[[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان]]
[[پۆل:ڕۆژاوای ئاسیا]]
[[پۆل:کۆمارەکان]]
[[پۆل:وڵاتانی ڕۆژاوای ئاسیا]]
[[پۆل:وڵاتەکانی ئەورووپا]]
[[پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین]]
[[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٢٣]]
[[پۆل:نەتەوەکانی ئی ٧]]
[[پۆل:ئەو وڵاتانەی تازە پیشەسازی دەکەن]]
[[پۆل:ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست]]
[[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی]]</text>
      <sha1>d4dqqhp3y2auh6zj6iipdryvo7dwvvy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1575394</id>
      <parentid>1575392</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T07:03:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>-Haryad</username>
        <id>40333</id>
      </contributor>
      <comment>دوایین ٦ گۆڕانکاریی دەق ڕەد کرایەوە و گەڕێنرایەوە بۆ پێداچوونەوەی 1462386 لە لایەن مامۆستا</comment>
      <origin>1575394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116096" sha1="6shlellj0vbn1sud497d7u7cw44pqed" xml:space="preserve">{{نیشانەی وتاری ھەڵبژێردراو}}{{pp-move-indef}} {{pp-semi|small=yes}} {{pp|rpff request|small=yes}}{{زانیاریدانی_وڵات
|ناو_خۆماڵی  = تورکیا
|ناو_فەرمی  = کۆماری تورکیا
|ناوی_باو   = تورکیا
|ئاڵا_وێنە   = Flag of Turkey.svg|ئاڵا
|نیشانی_نەتەوەیی_وێنە = Emblem of Turkey.svg|thumb|دروشم
|ئاڵا_جێگر   =ئاڵا
|نیشانی_نەتەوەیی_جێگر = دروشم
|ھێما_جۆرە  =&lt;!--سەر ئاڵا، مۆر… --&gt;
|دروژمی_نەتەوەیی  = ئاشتی لە نیشتمان، ئاشتی لە جیھاندا
|سروودی_نیشتمانی  = سروودی نیشتمانی تورکی
|نەخشە_وێنە  = LocationTurkey.svg
|پایتەخت   = [[ئەنقەرە]]
|latd=39 |latm=55 |latNS=N |longd=32 |longm=50 |longEW=E
|شار_گەورەترین  = [[ئەستەمبوڵ]]
|زمانەکان_فەرمی  = [[زمانی تورکی|تورکی]]
|زمانەکان_ناوچەیی  = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باکووری|کورمانجی]] و [[زازاکی]])
[[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]
[[زمانی ئازەربایجانی|ئازەری]]
|جۆری_دەسەڵات  = جەماوەری
|پلەی_سەرۆک١  = [[سەرۆک کۆماری تورکیا|سەرۆک کۆمار]]
|ناوی_سەرۆک١  = [[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان]]
|پلەی_سەرۆک٢  = [[جێگری سەرۆک کۆماری تورکیا|جێگری سەرۆک کۆمار]]
|ناوی_سەرۆک٢  = [[جەودەت یەڵماز]]
|پلەی_سەرۆک٣  = [[سەرۆکی ئەنجومەنی باڵای نیشتمانیی تورکیا|سەرۆکی پەرلەمان]]
|ناوی_سەرۆک٣  = [[نوعمان کورتولمووش]]
|پلەی_سەرۆک٤  = [[دادگای دەستووریی تورکیا|سەرۆکی دادگای دەستووری]]
|ناوی_سەرۆک٤  = [[قادر ئۆزکایا]]
|جۆری_وەرگرتنی_دەسەڵات = سەربەخۆیی
|زانیاریی_وەرگرتنی_دەسەڵات = لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]]
|ڕووداوی_سەربەخۆیی١ = [[پەیماننامەی لۆزان]]
|ڕێکەوتی_سەربەخۆیی١ = ٢٤ی حوزەیرانی ١٩٢٣ز
|ڕووداوی_سەربەخۆیی٢ = ڕۆژی کۆماری
|ڕێکەوتی_سەربەخۆیی٢ = ٢٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٣
|پلە_ ڕووبەر   = ٧٨٣٥٦٢ کم
|ڕووبەر_ک. م. ٤گ  = ٧٨٣٥٦٢ کم
|سەرژمێریی_دانێشتوان = ٨٥٬٢٧٩٬٥٥٣&lt;ref&gt;https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Adrese-Dayali-Nufus-Kayit-Sistemi-Sonuclari-2022-49685&lt;/ref&gt;
|ساڵی_سەرژمێریی_دانێشتوان = ٢٠٢٢
|چڕیی_دانیشتووان_ک. م. ٤گۆش = ٩٢٫٦
|پلە_چڕیی_دانیشتووان  =
|دراو   = [[لیرەی تورکی]]
|کۆدی_دراو  = TL
|کاتی_ناوچەیی  = UTC + 2
|قەرەبووی_کات  =UTC + 3 (لە ھاویندا)
|لای_لێخوڕین  = ڕاست
|پاشگر_دۆمەین  = tr.
|کۆدی_تەلەفوون  = ٩٠}}

'''تورکیا''' ({{بە تورکی|Türkiye}}) بە فەرمی بە '''کۆماری تورکیا''' ناسراوە،{{efn|{{lang-tr|Türkiye Cumhuriyeti|links=no}} {{IPA-tr|ˈtyɾcije dʒumˈhu:ɾijeti||Tur-Türkiye_Cumhuriyeti.ogg}}}} دەوڵەتێکە بەشە گەورەکەی دەکەوێتە باشووری ڕۆژاوای [[ئاسیا]] و بەشە بچووکەکەی تری دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی [[ئەورووپا]]. خاکی تورکیا گەرووی بۆسفۆر و دەدردەنیل و [[دەریای مەڕمەڕە]] کە [[دەریای ڕەش]] بە [[دەریای ئێژە]]وە دەبەستێت، و ئاسیا بە ئەورووپا دەگەیەنێت، ئەمەش وای کردووە کە شوێنێکی ستراتیژی و کاریگەری ھەبێت لەسەر ئەو دەوڵەتانەی بەسەر دەریای ڕەشدا دەڕوانن. تورکیا لە ڕۆژھەڵاتەوە ھاوسنوورە لەگەڵ [[گورجستان]]، [[ئێران]]، [[ئەرمەنستان]] و [[ئازەربایجان]]، لە باشوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ [[عێراق]]، [[سووریا]] و [[دەریای ناوین]]، و سنووری دەریاییی ھەیە لەگەڵ [[قوبرس]]، دەریای ئیجە، [[یۆنان]] و [[بولگاریا]] لە ڕۆژاواوە، و دەریای ڕەش لە باکوورەوە،&lt;ref name=&quot;info&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.infoplease.com/ipa/A0108054.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٨ی حوزەیرانی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130518083606/http://www.infoplease.com/ipa/A0108054.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئایاری ٢٠١٣ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cia&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html |سەردێڕ=کتێبی ڕاستییەکانی سی ئای ئەی |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170920072149/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt; و ئەندامی ڕێکخراوی ھاریکاریی [[ئابووری]]ی دەریای ڕەشە. [[تورکەکان|تورک]] گەورەترین نەتەوەی وڵاتەکەیە. [[کورد]]یش بە گەورەترین کەمایەتیی وڵاتەکە ھەژمار دەکرێت و وەکوو باقیی کەمایەتییەکانی تورکیا بەردەوام مافەکانیان لەلایەن دەوڵەتەوە پێشێل کراوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Martin |یەکەم=Lenore G. |ڕێکەوت=٨ی ئابی ٢٠٢٣|سەردێڕ=The plight of Turkey’s minorities: what obstacles and opportunities exist for equal citizenship beyond the Republic’s centennial? |ناونیشان=https://doi.org/10.1080/14683849.2023.2168193 |journal=Turkish Studies |بەرگ=٢٤|issue=3-4 |پەڕەکان=٥٥٠–٥٦٩|doi=10.1080/14683849.2023.2168193 |issn=1468-3849}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Turkey’s Christian and other religious minorities face discrimination and rights violations |ناونیشان=https://minorityrights.org/turkeys-christian-and-other-religious-minorities-face-discrimination-and-rights-violations/ |journal=Blog |زمان=en}}&lt;/ref&gt; بۆیە لە سەدەی بیستەمەوە بەردەوام خەباتیان بۆ مافە سیاسی و مەدەنییەکانیان کردووە. شاری [[ئەنقەرە]] بە پایتەختی وڵاتەکە دادەنرێت، ئەمەش لەوکاتەی گەورەترین شار و ناوەندی دارایی وڵاتەکە دەکەوێتە شاری [[ئەستەمبوڵ|ئەستەمبۆڵ]] (پێشتر تا ١٩٢٣ ئەو پایتەخت بوو).

ئەو خاکەی ئێستا پێی دەڵێن تورکیا، لانکەی یەکێک لە کۆنترین شارستانییەکانی مرۆڤایەتیی بوو ئەویش [[شارستانی نیۆلیسیک]]. ناوچەی وەک [[خرابرەشک]]، شوێنی نیشتەجێبوونی زۆرێک لە کۆمەڵەکانی وەک حتییەکان، خەڵکانی دیکەی ئەناتۆلیا و یۆنانییە موکانییەکان بوو.&lt;ref name=&quot;Howard2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Howard|یەکەم=Douglas Arthur|ناونیشان=https://archive.org/details/historyofturkey00doug|سەردێڕ=The History of Turkey|ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=Greenwood Publishing Group|ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٣-٣٠٧٠٨-٩|پەڕە=[https://archive.org/details/historyofturkey٠٠doug/page/٤٣ ٤٣]|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SteadmanMcMahon20112&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Sharon R. Steadman|ناونیشان={{Google books |plainurl=yes |id=7ND_CE9If3kC}}|سەردێڕ=The Oxford Handbook of Ancient Anatolia: (10,000–323 BC)|نووسەر٢=Gregory McMahon|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ساڵ=٢٠١١|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٣٧٦١٤-٢|پەڕەکان=٣–١١, ٣٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠١٣}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MET&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Casson|یەکەم=Lionel|ساڵ=١٩٧٧|سەردێڕ=The Thracians|ناونیشان=http://www.metmuseum.org/pubs/bulletins/1/pdf/3258667.pdf.bannered.pdf|journal=The Metropolitan Museum of Art Bulletin|بەرگ=٣٥|issue=1|پەڕەکان=٢–٦|doi=10.2307/3258667|jstor=3258667|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190503015440/https://www.metmuseum.org/pubs/bulletins/1/pdf/3258667.pdf.bannered.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Edwards|یەکەم=Iorwerth Eiddon Stephen|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=n1TmVvMwmo4C|سەردێڕ=The Cambridge Ancient History|ڕێکەوت=١٩٧٧|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٠٨٦٩١-٢|پەڕەکان=١٨٤, ٧٨٧|زمان=en}}&lt;/ref&gt; لەدوای سەرکەوتنی [[ئەسکەندەری مەزن]]، بەشێکی زۆر لە خاکی تورکیای ئەمڕۆ کەوتە [[ماوەی ھێلینیستی]] و لەڕووی چاند (کەلتوور)یشەوە بە ھێلینی کرا، ئەمەش لەسەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|ئیمپراتۆرییەتی بێزەنتی]] بەردەوامیی ھەبوو.&lt;ref name=&quot;FreedmanMyers20002&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=David Noel Freedman|ناونیشان={{Google books|plainurl=yes|id=P9sYIRXZZ2MC|پەڕە=٦١}}|سەردێڕ=Eerdmans Dictionary of the Bible|نووسەر٢=Allen C. Myers|نووسەر٣=Astrid Biles Beck|بڵاوکەرەوە=Wm. B. Eerdmans Publishing|ساڵ=٢٠٠٠|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٢٨-٢٤٠٠-٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئازاری ٢٠١٣}}&lt;/ref&gt; لە سەدەی یازدەدا، [[دەوڵەتی سەلجووقی|تورکە سەلجوقییەکان]] دەستیان بە کۆچکردن کرد، لەو دەمە شانشینیی ڕۆم فەرمانڕەوایی لە خاکی [[ئەنادۆڵ]] دەکرد، ئەمەش تاکوو داگیرکردنی ئەنادۆل لەلایەن مەغۆلەکان لە ساڵی ١٢٤٣ بەردەوامیی ھەبوو، لەدوای داگیرکارییەکە ئەوا ئەنادۆل دابەشکرا بۆ چەند یەکەیەکی کارگێڕی.&lt;ref name=&quot;mfk&amp;gl2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Mehmet Fuat Köprülü&amp;Gary Leiser|سەردێڕ=The origins of the Ottoman Empire|پەڕە=٣٣}}&lt;/ref&gt; دواتر لە سەدەی سێزدەھەمدا، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی]] سەریھەڵدا. عوسمانییەکان کاریان لەسەر بە تورککردنی ناوچەکە دەکرد. لە ساڵی ١٤٥٣، [[محەممەدی دووەم|سوڵتان محەممەدی دووەم]] توانی شاری [[قوستەنتینە]] (ئیستەمبۆلی ئەمڕۆ) بخاتە ژێر دەستی خۆیەوە خۆیەوە. دوای ئەویش، لەلایەن [[سەلیمی یەکەم|سوڵتان سەلیمی یەکەم]] دەسەڵاتی فەرمانڕەوایی عوسمانییەکان فراوانتر بوو. لە سەردەمی دەسەڵاتی سوڵتان [[سولەیمان قانوونی]]، ئەوا دەوڵەتی عوسمانی بوو بە ھێزێکی جیھانی.&lt;ref name=&quot;masters&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Masters|یەکەم=Bruce|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=4x09OvMBMmgC&amp;q=%22ottoman+empire%22+%22world+power%22&amp;pg=PA17|سەردێڕ=The Arabs of the Ottoman Empire, 1516–1918: A Social and Cultural History|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٧-٠٣٣٦٣-٤|زمان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Somel|یەکەم=Selcuk Aksin|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=UU8iCY0OZmcC&amp;q=Ottoman+empire+world+power+suleyman&amp;pg=PR97|سەردێڕ=The A to Z of the Ottoman Empire|بڵاوکەرەوە=Scarecrow Press|ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-١-٤٦١٧-٣١٧٦-٤|زمان=en}}&lt;/ref&gt; دوابەدوای سەدەی ھەژدەھەم، دەسەڵاتی عوسمانییەکان بەرەو پووکانەوە چوو، ئەمەش بەوەی کۆمەڵێک ناوچەیان لەدەستدا و کۆمەڵێک جەنگیشیان دۆڕاند.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Marushiakova|یەکەم١=Elena|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=VDm769--fZQC&amp;q=the+ottoman+empire+started+to+decline&amp;pg=PA51|سەردێڕ=Gypsies in the Ottoman Empire: A Contribution to the History of the Balkans|دوایین٢=Popov|یەکەم٢=Veselin Zakhariev|دوایین٣=Popov|یەکەم٣=Veselin|دوایین٤=Descartes)|یەکەم٤=Centre de recherches tsiganes (Université René|ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=Univ of Hertfordshire Press|ژپنک=٩٧٨-١-٩٠٢٨٠٦-٠٢-٠|زمان=en}}&lt;/ref&gt; بۆ کەمکردنەوەی زیانەکان، [[سوڵتان]] [[مەحموودی دووەم]] کۆمەڵێک ھەنگاوی نا بۆ بە ھاوچەرخکردنی دەوڵەتەکە، ئەمەش لە سەرەتاکانی سەدەی نۆزدەم بوو.&lt;ref&gt;Roderic. H. Davison, Essays in Ottoman and Turkish History, 1774-1923 – The Impact of West, Texas 1990, pp. 115-116.&lt;/ref&gt; دواتر شۆڕشی لاوانی تورک لە ساڵی ١٩٠٨، بووە ھۆی سنووردارکردنی زیاتری دەسەڵاتی عوسمانی ئەمەش لەڕێی بەکارخستنەوەی [[پەرلەمانی تورکیا]] بوو، کە بۆ ماوەی ٣٠ ساڵ و لە ساڵی ١٨٧٨ لە کارخرا بوو. ئەم ھەنگاوە وای کرد کە دەوڵەتی عوسمانیی ببێتە وڵاتێکی فرە حیزبی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Zürcher|یەکەم١=Erik Jan|سەردێڕ=Turkey: A Modern History|ڕێکەوت=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=I. B. Tauris|شوێن=London|پەڕەکان=٩٣–٥}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Shaw and Shaw|یەکەم١=Stanford J. and Ezel Kural|سەردێڕ=History of The Ottoman Empire and Modern Turkey Vol. II.|ڕێکەوت=١٩٧٧|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|شوێن=Cambridge|پەڕەکان=٢٧٤–٩; ٢٨٢–٧}}&lt;/ref&gt; کودەتای سەربازیی ساڵی ١٩١٣، دەوڵەتی عوسمانی خستە ژێر دەسەڵاتی سێ پاشاوە، ئەوەش بەھۆکاری سەرەکیی دادەنرێت بە خزاندنی دەوڵەتەکە بۆ ناو [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] لە ساڵی ١٩١٤. ھەر لەو جەنگەدا، عوسمانییەکان کەوتنە بەر جینۆسایدکردنی [[کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان|ئەرمەن]]، ئاشووری و یۆنانییەکان.{{efn|Turkish President Recep Tayyip Erdogan has said &quot;Our attitude on the Armenian issue has been clear from the beginning. We will never accept the accusations of genocide&quot;.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|وێبگە= Deutsche Welle |سەردێڕ= Erdogan: Turkey will 'never accept' genocide charges |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی شوباتی ٢٠١٨|ناونیشان= http://www.dw.com/en/erdogan-turkey-will-never-accept-genocide-charges/a-19307115}}&lt;/ref&gt; Scholars give several reasons for Turkey's [[Armenian genocide denial#Causes|position]] including the preservation of national identity, the demand for reparations and territorial concerns.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب| بڵاوکەرەوە = ABC-CLIO| ژپنک = ٩٧٨-١-٤٤٠٨-٣١٦١-٤|دوایین١= Tatz|یەکەم١= Colin|دوایین٢= Higgins|یەکەم٢= Winton| سەردێڕ = The Magnitude of Genocide| ساڵ=٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;|name=two}}&lt;ref name=&quot;SchallerZimmerer&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Schaller|یەکەم١=Dominik J.|دوایین٢=Zimmerer|یەکەم٢=Jürgen|ساڵ=٢٠٠٨|سەردێڕ=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction|journal=Journal of Genocide Research|بەرگ=١٠|issue=1|پەڕەکان=٧–١٤|doi=10.1080/14623520801950820|issn=1462-3528|s2cid=71515470}}&lt;/ref&gt; لە دوای جەنگەکە، کە دەوڵەتی عوسمانی و وڵاتانی دیکەی ھێزی ناوەندی شکستیان ھێنا ئەوا دەوڵەتی عوسمانی دابەش بوو.&lt;ref&gt;[[Roderic H. Davison]]; Review &quot;From Paris to Sèvres: The Partition of the Ottoman Empire at the Peace Conference of 1919–1920&quot; by Paul C. Helmreich in ''[[Slavic Review]]'', Vol. 34, No. 1 (March 1975), pp. 186–187&lt;/ref&gt; جەنگی سەربەخۆخوازانی تورک لەدژی داگیرکاریی ھێزە ھاوپەیمانەکان وای کرد کە ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانی ھەڵبوەشێتەوە لە ١ی تشرینی دووەمی ١٩٢٢، لەلایەکی دیکەشەوە [[پەیمانی لۆزان]] واژووکرا (بووە ھۆی ھەڵوەشانەوەی [[پەیمانی سێڤر]]). دوابەدوای ئەم ڕووداوانە، لە نیوەی دووەمی ١٩٢٣ کۆماری تورکیا بە سەرکردایەتیی [[مستەفا کەمال ئاتاتورک|مستەفا کەمال ئەتاتورک]] دامەزرا. ئەتاتورک چاکسازیی و ڕێکخستنی نوێی ھێنایە وڵاتەکەوە ئەوەش لەڕێی بە [[دنیاگەرایی|سێکولارکردنی]] وڵات، بە ناوەندیکردنی وڵات و دانانی سیستمی پەرلەمانی؛ دواتر لە ساڵی ٢٠١٧، لە ئەنجامی ڕیفراندۆمێک ئەو سیستمە گۆڕا بۆ سیستمی سەرۆکایەتی. لەدوای ئەو بڕیارە، دەوڵەتی نوێی تورکیا کە لەلایەن [[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان]] سەرۆکایەتی دەکرێت وەک وڵاتێکی [[ئیسلامەتی|ئیسلامی]] و [[دەسەڵاتخوازی]] تەماشا دەکرێت.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Peter S. Goodman|ڕێکەوت=١٨ی ئابی ٢٠١٨|سەردێڕ=The West Hoped for Democracy in Turkey. Erdogan Had Other Ideas.|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2018/08/18/business/west-democracy-turkey-erdogan-financial-crisis.html|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠٢١|ئیش=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Recep Tayyip Erdogan: Turkey's pugnacious president|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/world-europe-13746679|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠٢١|ئیش=[[BBC News]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Steven A. Cook|ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦|سەردێڕ=How Erdogan Made Turkey Authoritarian Again|ناونیشان=https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/07/how-erdogan-made-turkey-authoritarian-again/492374/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠٢١|ئیش=[[The Atlantic]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Bruno Mascitelli|ڕێکەوت=١١ی شوباتی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Erdogan's Turkey: The Authoritarian Alternative to Populism|ناونیشان=https://www.internationalaffairs.org.au/australianoutlook/turkey-erdogan-authoritarian/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠٢١|ئیش=[[Australian Institute of International Affairs]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Turkey's Authoritarian Slide and Political Decay|ناونیشان=https://intpolicydigest.org/turkey-s-authoritarian-slide-and-political-decay/|وێبگە=International Policy Digest|نووسەر=Begüm Burak|ڕێکەوت=١٤ی شوباتی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠٢١}}&lt;/ref&gt;

تورکیا وڵاتێکی بەھێزە لە ناوچەکەیدا و وەک وڵاتێکی نوێی پیشەسازیی دەناسرێت،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=QA-114, 22 November 2020, Statement of the Spokesperson of Ministry of Foreign Affairs, Mr. Hami Aksoy, in Response to a Question Regarding Turkey's Putting on the Record its Determination to Obtain a Fair Position Under the International Climate Change Regime in the G20 Leaders' Declaration|ناونیشان=https://www.mfa.gov.tr/sc_-114_-turkiye-nin-uluslararasi-iklim-degisikligiyle-mucadele-rejimi-hk-sc.en.mfa|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt; بەتایبەتیش بەھۆی پێگە جیۆپۆلیتیکەکەی.&lt;ref name=&quot;giga-hamburg.de1&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Political Economy of Regional Power: Turkey|ناونیشان=http://www.giga-hamburg.de/de/system/files/publications/wp204_bank-karadag.pdf|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠١٥|وێبگە=giga-hamburg.de|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی شوباتی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140210210237/http://www.giga-hamburg.de/de/system/files/publications/wp204_bank-karadag.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; [[ئابوور]]یی تورکیا بە یەکێک لە وڵاتە خێرا گەشەکردوو و یەکێک لە وڵاتە پێشکەوتووەکان دادەنرێت، وڵاتەکە لە ڕیزبەندی بیستەمدایە لە ئاستی وڵاتانی جیھان بۆ داھاتی ناوخۆ. تورکیا ئەندامە لە [[نەتەوە یەکگرتووەکان]]، [[ناتۆ]]، [[بانکی جیھانی]]، [[سندووقی نێونەتەوەییی پارە]] و [[گرووپی ٢٠]]. تورکیا لەوەتەی ساڵی ١٩٥٠، بووەتە ئەندامێکی ھەرە زووەکانی [[ئەنجومەنی ئەورووپا]]. وڵاتەکە لەوەتەی ساڵی ٢٠٠٥ەوە، لە دانوستاندن دایە بۆ بوون بە ئەندام لە [[یەکێتیی ئەورووپا]].

== وشەناسی ==
ناوی تورکیا لە وشەی تورکەوە وەرگیراوە، تورک ئەو ھۆزە بوون لە تورکیای ئێستادا ژیاون لە سەدەی شەشی [[ڕۆژژمێری زایینی|زایینییەوە]]، و [[چین]]ییەکان یەکەم کەس بوون کە ئەو ناوەیان بەکارھێنا بۆ ئەو خەڵکانەی لە باشووری شاخەکانی ئاڵتای دەژیان لە ناوەڕاستی [[ئاسیا]]دا.

وشەی تورکیا لە زمانی [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]] لە وشەیەکی زمانی لاتینی سەردەمی ناوەڕاست وەرگیراوە، ئەویش وشەی (''Turchia''/''Turquia)،'' کە بەمانای خاکی تورکەکان دێت.&lt;ref name=&quot;arlen2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Burak Sansal|ساڵ=٢٠٠٦|سەردێڕ=Sports in Turkey|ناونیشان=http://www.allaboutturkey.com/sports.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=allaboutturkey.com}}&lt;/ref&gt; بەکارھێنانی وشەی تورکیا لە زمانی ئینگلیزی ناوەڕاستدا، بۆ کارە سەرەتایییەکانی نووسەری بەریتانی [[جێفری چۆسەر]] دەگەڕێتەوە، ئەوەش کاتێک لە کتێبی (''The Book of the Duchess)'' بەکاری ھێنا کە کتێبێکە لە دەورووبەری ساڵی ١٣٦٩ بڵاوکراوەتەوە. دەستەواژەی خاکی تورکەکان لە دوای سەدەی پانزدەھەم بەکارھات، بەتایبەتیش لە شیعردا. مێژووی ڕێنووسی تورکیا بەم جۆرە نوێیە، دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٧١٩.&lt;ref&gt;{{Cite OED|Turkey}}&lt;/ref&gt;

== مێژوو ==
=== سەردەمە دێرینەکان ===
[[پەڕگە:Ephesus CelsusBibliothek IMG 5463.JPG|وێنۆک|220px|کتێبخانەیەک لە شاری ئیفسوسی ئیغریقی دێرین لە ئەنادۆڵ، دەگەڕێتەوە بۆ ١٢٥ پ. ز]]
ئاسەوارناسەکانی تورکیا بەڵگەیەکیان دۆزییەوە کە ئاماژە بە بوونی [[کۆمەڵگە]]ی پێشکەوتوو دەکات لە شوێنی تورکیای ئێستادا لە ساڵی ٦٠٠٠ پێش زایینەوە، و بەپێی ئەوەی لە ڕووی مێژوویییەوە نووسراوە، [[ھیتییەکان]] بۆ یەکەم جار ئەم ناوچانەیان ئاوەدان کردووەتەوە، لە ساڵەکانی ٢٠٠٠ پ. ز ھیتییەکان دەستیان بە کۆچکردن کرد لە [[ئەورووپا]] و ناوەڕاستی [[ئاسیا]]وە بۆ بەرزایییەکانی [[ئەنادۆڵ]]. دوای سەدان ساڵ ئەم ھیتییانە توانیان دەست بگرن بەسەر زۆربەی ناوچەکەدا، و لە ساڵی ١٥٠٠پ. ز توانیان ئیمپڕاتۆرییەتێکی بەھێز دابمەزرێنن و ببن بە یەکەم سەرکردەکانی ناوچەکە، دواتر بەشێکی فراوانی بەرزایییەکانی ئەنادۆڵ کەوتە دەستی [[فەریگیا|فەریجی]] و [[لیدیا|لیدییەکان]] و ھەندێک کۆمەڵیتر، ئەمەش لە ماوەی نزیکەی ساڵی ١٢٠٠ تا ٥٠٠ پ. ز بوو، ھەر لە ھەمان ماوەدا [[یۆنان]]ییەکان چەندین دەوڵەتی بچووکیان دروست کرد لەسەر کەنارەکانی [[دەریای ئێژە]] لە بەرزایییەکانی ئەنادۆڵدا.

و ئیمپڕاتۆری فارسی توانی دەسەڵاتی بکێشێت بەسەر [[ئەنادۆڵ]] و [[تراکیا|تراقیادا]] ھەتا گەیشتنی [[ئەسکەندەری مەزن]]، پاشای [[مەقدوونیای باکوور|مەقدوونیا]]، ئەو کاتە سوپای فارس شکان لە ساڵی ٣٣١پ. ز، لە دوای مردنی ئەسکەندەری گەورە ساڵی ٣٢٣پ. ز ناوچەی ئەنادۆڵ بوو بە مەیدانی شەڕ و کوشتار لە زنجیرەی ئەو [[شەڕ]]انەی جێنشینەکانی ئەسکەندەر ھەڵیان دەگیرساند، پاشان چەند مەمالیکێکی بچووک دامەزران ھەتا ساڵی ٦٣پ. ز، دواتر کۆتاییان پێھات کاتێک سەرکردەی بۆمبی دەستی گرت بەسەر ھەرێمەکەدا و کۆنتڕۆڵی کرد، لە دوای ئەوە بارودۆخەکە جێگیر بوو لەژێر [[ڕۆمای کۆن|دەسەڵاتی ڕۆمانییدا]] کە نزیکەی ٤٠٠ ساڵ بەردەوام بوو.

ئیمپڕاتۆری ڕۆمانی، قوستەنتیین، کە حوکمی [[ڕۆمای کۆن|ئیمپڕاتۆڕی ڕۆمانی]] دەکرد لە ساڵی ٣٣٠ز، ھەستا بە گواستنەوەی پایتەخت لە ڕۆماوە بۆ یەکێک لە شارە دێرینەکان کە بە بیزەنتە ناودەبرا و دەکەوتە ھەرێمی [[تراکیا|تراقیا]]. و ناوی پایتەخت گۆڕا لە بیزەنتەوە بۆ قوستەنتینییە (ئەم شارە [[ئەستەمبوڵ|ئیستەنبوڵی]] ئێستایە)، و ئیمپڕاتۆری ڕۆمانی بوو بە دوو بەشەوە لە ساڵی ٣٩٥ز دا، یەکێکیان [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|ئیمپڕاتۆڕی ڕۆمانی ڕۆژھەڵاتی]] بوو کە ناوچەکانی ئەنادۆڵ و تراقیای دەگرتەوە، و بەشی دووەمیان [[ئیمپڕاتۆڕی ڕۆمانی ڕۆژاوایی]] بوو. [[گەلی ئەمازیغی|بەبەرەکان]] غەزووی ڕۆمانی ڕۆژاواییان کرد و دەستیان بەسەردا گرت لە ناوەڕاستی سەدەی پێنجی زایینیدا، بەڵام ڕۆمانی ڕۆژھەڵاتی کە بە ئیمپڕاتۆری بیزەنتیش ناو دەبرا ماوەیەک گەشەسەندنی بەخۆوە بینی، و [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بیزەنتییەکان]] دەستیان بەسەر ھەموو ئەو ناوچانەدا گرتبوو کە ئێستا بە تورکیا ناسراون ھەتا کۆتایییەکانی سەدەی ١١ی زایینی.

=== تورک و عوسمانییەکان ===
{{سەیری ئەمەش بکە|دەوڵەتی عوسمانی|دەوڵەتی سەلجوقی}}
[[پەڕگە:Edirne 7333 Nevit.JPG|ڕاست|وێنۆک|220px|مزگەوتی سەلیمی لە ئەدەرنە، یەکێک لە ئاسەوارە بیناسازییە ناسراوەکانی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]]]]
تورکە [[دەوڵەتی سەلجووقی|سەلجووقییەکان]] یەکەم ھۆزی تورکی بوون کە حوکمی تورکیایان کردووە، ھۆزێکی [[ئیسلام]] بوون لە ناوەڕاستەکانی [[ئاسیا]] لە ڕۆژھەڵاتی [[دەریای قەزوین|دەریای کاسپییەنەوە]] ھاتبوون، لە ناوەندی سەدەی ١١ی زایینی توانیان [[ئەرمەنستان]] و [[فەلەستین]] و زۆربەی [[ئێران]] بخەنە ژێر دەسەڵاتی خۆیانەوە و پاشان غەزووی ناوچەی ئەنادۆڵیان کرد، سالی ١٠٧١ توانیان زۆر لە بەھێزی دەرکەوتنی بیزەنتییەکان کەم بکەنەوە بە سەرکەوتنیان لە شەڕی مەڵازگرد، پاشان تورکە سەلجوقییەکان ئیمپڕاتۆرییەتێکیان دامەزراند کە [[قۆنیە]]ی ئێستا پایتەختی بوو، لەو کاتەوە وردە وردە ئایینی [[ئیسلام]] و [[زمانی تورکی]] ناوچەکانی ئەنادۆڵی گرتەوە لە جێگەی [[مەسیحییەت]] و [[زمانی یۆنانی]]، پاشان مەسیحییەکانی [[ئەورووپا]] [[شەڕەکانی خاچپەرستی|ھەڵمەتە خاچپەرستییەکانیان]] دەست پێکرد بە مەبەستی داگیرکرنی [[قودس]] و لەم میانەیەشدا [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|ئیمپڕاتۆڕی بیزەنتی]] توانی سێ یەکی [[ئەنادۆڵ]] بگیڕێتەوە بۆ خۆی، و ئیمپڕاتۆری سەلجوقی بەردەوام بوو تا ساڵی ١٢٤٣ز پاشان ڕووبەڕووی غەزووی [[مەغۆل]]ەکان بوویەوە.

مەغۆل لاواز بوون بەھۆی ناکۆکی ناوخۆیییەوە پاشان داڕمان، لەم میانەیشدا دەسەڵاتی تورکی بەھێز بوو لە ئەنادۆڵدا، لە سەدەی ١٤ی زایینیدا لەسەر دەستی کۆمەڵێکی تورک دەوڵەتێکی بەھێز دامەزرا کە بە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] ناسرابوون بە گەڕاندنەوە بۆ ناوی دامەزرێنەرەکەیان [[سوڵتان عوسمانی یەکەم]]، سالی ١٣٢٦ز [[پارێزگای بورسا|بۆرسە]]یان گرت و کردیان بە پایتەخت بۆ دەوڵەتەکەیان، فراوانبوون دەستی پێکرد ھەتا دەستی گرت بەسەر [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|ئیمپڕاتۆڕی بیزەنتی]] و [[بولگاریا]] و [[سڕبیا|سربیا]]، پاشان ماوەیەک فراوانبوونەکەی وەستا بەھۆی تێکشکانی [[بایەزیدی یەکەم]] ناسراو بە (ھەورە بروسکە) لە ساڵی ١٤٠٢ز، ئەم شکانە ماوەیەکی پێکدادانی سیاسی بە دواداھات، پاشان [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] ھاوسەنگییەکەی گەڕاندەوە و بەردەوام بوو لە فراوانبوون لە سەردەمی [[موڕادی دووەم]] دواتر [[سوڵتان محەممەد فاتیح]]، توانی فەتحی [[قوستەنتینە|قوستەنتینییە]] بکات لە ساڵی ١٤٥٣ز و کردیان بە پایتەخت بۆ دەوڵەتەکەیان و ناوەکەی گۆڕی بۆ ئیسلامبول (ئیتسەنبوڵی ئێستا) و بەمەش کۆتایی بە بوونی بیزەنتی ھێنا لە ناوچەکەدا.

بەردەوام بوون لەسەر فراوانبوون و گەشەسەندن، لەسەردەمی [[سەلیمی یەکەم|سوڵتان سەلیمی یەکەمدا]] بە لای ڕۆژھەڵاتدا دەوڵەت فراوان بوو، [[سووریا]]یان گرت لە ساڵی ١٥١٦ و [[میسر]] لە سالی ١٥١٧ و پاشان لە سەردەمی [[سولەیمان قانوونی|سوڵتان سولەیمان قانونی]] کە لە ئەورووپادا بە سولەیمانی مەزن ناسراوە دەوڵەت گەیشتە بەرزترین ئاستی و پێشکەوتن و گەشەسەندنێکی گەورەی بەخۆیەوە بینی و سنووری دەوڵەتەکەی فراوان کرد، بەڵام دواتر چەند قۆناغێکی گەڕانە دواوەی بەخۆوە بینی ھەرچەن چەند ماوەیەکی گەشەسەندن و چاکسازی تری ھەبوو، بەڵام لە ئاستی ئەوەدا نەبوون بیگەڕێننەوە بۆ دۆخی پێشتری.

=== کۆماری تورکیا ===
داگیرکردنی ئەستەمبول لەلایەن ھێزە ھاوپەیمانەکان لە ساڵی ١٩١٨ واتە لە کاتی [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیھانیی یەکەمدا]]، وای کرد کە بزووتنەوەی نەتەوەییی تورک لەسەر دەستی [[مستەفا کەمال ئاتاتورک|مستەفا کەمال ئەتاتورک]] دابمەزرێت. ئەتاتورک فەرماندەیەکی سەربازیی بوو کە لەڕێی جەنگەکانی گالیپۆلی و جەنگی سەربەخۆییی تورک (١٩١٩–١٩٢٣) ناوبانگی دەرکرد بوو، داوای ھەڵوەشاندنی [[پەیمانی سێڤر|پەیماننامەی سیڤەر]] (١٩٢٠) کرد.&lt;ref name=&quot;Atatürk&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mango|یەکەم=Andrew|سەردێڕ=Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey|ناونیشان=https://archive.org/details/ataturk0000mang_b0t1|بڵاوکەرەوە=Overlook|ساڵ=٢٠٠٠|ژپنک=٩٧٨-١-٥٨٥٦٧-٠١١-٦|پەڕە=lxxviii}}&lt;/ref&gt;

لە ١٨ی ئەیلوولی ١٩٢٢، ھێزەکانی یۆنان، ئەرمەن و فەڕەنسا لە تورکیا دوورخرانەوە.&lt;ref name=&quot;18sep1922&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Heper, Criss|یەکەم١=Metin, Nur Bilge|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=mKoanep9aBEC&amp;q=18+september+1922+turkey&amp;pg=PA317|سەردێڕ=Historical Dictionary of Turkey|بڵاوکەرەوە=Scarecrow Press|ساڵ=٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٠٨-٦٢٨١-٤}}&lt;/ref&gt; دوای ئەوە حکوومەتی کاربەڕێکەری تورکیا خۆی وەک ناوەندێکی فەرمی لە ٢٣ی نیسانی ١٩٢٠ ناساند، لەڕێی یاساوە قۆناغی گواستنەوەی یاساکانیی دەوڵەتی عوسمانی گۆڕی بۆ سیستمێکی نوێی [[کۆمار]]ی. لە ١ی تشرینی دووەمی ١٩٢٢، پەرلەمانی ئەنقەرە بە فەرمی دەوڵەت و سەڵتەنەی عوسمانی ھەڵوەشاندەوە، لە ئەنجامدا دەسەڵاتیی ٦٢٣ ساڵەی عوسمانییەکان بە کۆتایی ھات. لە ٢٤ی تەممووزی ١٩٢٣، [[پەیمانی لۆزان|پەیماننامەی لۆزان]] جێگەی پەیماننامەی سیڤەری گرتەوە.&lt;ref name=&quot;Treaty of Sèvres&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Treaty of Sèvres, 1920|ناونیشان=http://net.lib.byu.edu/~rdh7/wwi/versa/sevres1.html|بڵاوکەرەوە=Harold B. Library, [[Brigham Young University]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Atatürk2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mango|یەکەم=Andrew|سەردێڕ=Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey|ناونیشان=https://archive.org/details/ataturk0000mang_b0t1|بڵاوکەرەوە=Overlook|ساڵ=٢٠٠٠|ژپنک=٩٧٨-١-٥٨٥٦٧-٠١١-٦|پەڕە=lxxviii}}&lt;/ref&gt; لەڕێی لۆزانەوە، لە ئاستی نێونەتەوەییدا ئەوا دان بە وڵاتێکی نوێ بەناوی کۆماری تورکیا نرا ھەروەھا وەک شوێنگرەوەی دەوڵەتی عوسمانیی تەماشا کرا. لە ٢٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٣، بە فەرمی ئەنقەرە کرایە پایتەختی کۆماری تورکیا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Axiarlis|یەکەم=Evangelia|سەردێڕ=Political Islam and the Secular State in Turkey: Democracy, Reform and the Justice and Development Party|ناونیشان=https://archive.org/details/politicalislamse0000axia|ڕێکەوت=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=I.B. Tauris|پەڕە=[https://archive.org/details/politicalislamse٠٠٠٠axia/page/n٣٠ ١١]}}&lt;/ref&gt; لە ڕێی پەیمانی لۆزانەوە مەرجی [[ڕاگواستن]]ی خەڵک دانرا لە نێوان تورکیا و یۆنان، بە جۆرێک ١٫١ یۆنانی خاکی تورکیایان جێھێشت بەرەو یۆنان، لە بەرامبەردا ٣٨٠٬٠٠٠ موسڵمان لە یۆنانەوە گواسترانەوە بۆ تورکیا.&lt;ref name=&quot;Clogg&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Clogg|یەکەم=Richard|ناونیشان={{Google books |plainurl=yes |id=H5pyUIY4THYC}}|سەردێڕ=A Concise History of Greece|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠٠٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٠٠٤٧٩-٤|پەڕە=١٠١|ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠١٣}}&lt;/ref&gt; مستەفا کەمال ئەتاتورک بوو بە یەکەم سەرۆککۆماری تورکیا، دوابەدوای ئەوە کۆمەڵێک ڕێکخستن و چاکسازیی دەستپێکرد، لە ناویاندا سیستمی [[پاشایەتیی دەستووری]]ی عوسمانییەکان گۆڕدرا بۆ سیستمی دەوڵەتی نەتەوەیی کە تێیدا پشت بە سیستمی پەرلەمانی لە چوارچێوەی دەستوورێکی سێکولار کاردەکات.&lt;ref name=&quot;BoweringCrone2012&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Gerhard Bowering|ناونیشان={{Google books |plainurl=yes |id=JHcZlo12SGoC |پەڕە=٤٩}}|سەردێڕ=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought|نووسەر٢=Patricia Crone|نووسەر٣=Wadad Kadi|نووسەر٤=Devin J. Stewart|نووسەر٥=Muhammad Qasim Zaman|نووسەر٦=Mahan Mirza|بڵاوکەرەوە=Princeton University Press|ساڵ=٢٠١٢|ژپنک=٩٧٨-١-٤٠٠٨-٣٨٥٥-٤|وتەگێڕانەوە=Following the revolution, Mustafa Kemal became an important figure in the military ranks of the Ottoman Committee of Union and Progress (CUP) as a protégé&amp;nbsp;... Although the sultanate had already been abolished in November 1922, the republic was founded in October 1923. &amp;nbsp;... ambitious reform programme aimed at the creation of a modern, secular state and the construction of a new identity for its citizens.|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئابی ٢٠١٣}}&lt;/ref&gt; لە ساڵی ١٩٣٤، [[یاسا]]ی پاشناو (نازناو) پەسەندکرا، بەم ھۆیەوە مستەفا کەمال نازناوی «ئەتاتورک» (''باوکی تورک'') پێدرا.&lt;ref name=&quot;Atatürk3&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mango|یەکەم=Andrew|سەردێڕ=Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey|ناونیشان=https://archive.org/details/ataturk0000mang_b0t1|بڵاوکەرەوە=Overlook|ساڵ=٢٠٠٠|ژپنک=٩٧٨-١-٥٨٥٦٧-٠١١-٦|پەڕە=lxxviii}}&lt;/ref&gt;

دوای ڕێککەوتننامەی مۆنترو لە ساڵی ١٩٣٦، تورکیا دەسەڵاتی بەسەر ڕووبەرە ئاوییەکەی بۆ گەڕاوە لەوانە بۆ سەر داردانیل، بۆسفۆر و ھەروەھا [[دەریای مەڕمەڕە|دەریای مەرمەرە]].&lt;ref&gt;''League of Nations Treaty Series'', vol. 173, pp. 214–241.&lt;/ref&gt;

لە دوای دامەزراندنی کۆماری تورکیا، بەشێک لە کوردان و بەتایبەت کوردانی [[زازا]]، کە لەماوەی سەردەمی عوسمانییەکان لەلایەن ئاغاکانەوە سەپەرشتیی دەکران ئەوا ڕاپەرین لە دژی چاکسازییەکانی ئەتاتورک بەتایبەت لەسەر پرسەکانی بە سێکولارکردنی دەوڵەت (لەلایەن [[شێخ سەعید|شێخ سەعیدی پیران]] دژایەتی دەکرا)&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hassan|یەکەم=Mona|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=pqqtDAAAQBAJ&amp;pg=PA168|سەردێڕ=Longing for the Lost Caliphate: A Transregional History|ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=Princeton University Press|ژپنک=٩٧٨-١-٤٠٠٨-٨٣٧١-٤}}&lt;/ref&gt; و چاکسازی لە موڵک. لە ئەنجامی ئەوەدا، ڕاپەرین پاشان ڕەشەکووژیی دەرسیم ڕوویدا لە ساڵانی ١٩٣٧–١٩٣٨.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر=Soner Çağaptay|ساڵ=٢٠٠٢|سەردێڕ=Reconfiguring the Turkish nation in the 1930s|journal=Nationalism and Ethnic Politics, 8:2|بڵاوکەرەوە=Yale University|بەرگ=٨|issue=2|پەڕەکان=٦٧–٨٢|doi=10.1080/13537110208428662|s2cid=143855822}}&lt;/ref&gt; ئەم ڕاپەرینە لەڕێی ئۆپەراسیۆنی سەربازییەوە سەرکوتکرا.

لە ڕۆژی ١٠ی تشرینی دووەمی ١٩٣٨، [[عیسمەت ئینۆنو|عیسمەت ئینونو]] بوو بە دووەم سەرۆککۆماری تورکیا لەدوای ئەتاتورک. لە ٢٩ی حوزەیرانی ١٩٣٩، دەوڵەتی خەتای لەڕێی ڕێفراندۆمێکەوە خۆیان خستە پاڵ دەوڵەتی تورکیا، لە ئێستادا ئەو ناوچەیە بووەتە [[پارێزگای خەتای]]. لە ماوەی جەنگی جیھانیی دووەمدا، تورکیا بە سروشتی خۆی مایەوە. لە کۆتایییەکانی جەنگەکە، لە ڕۆژی ٢٣ی شوباتی ١٩٤٥ ھاتە پاڵ ھێزە [[ھاوپەیمانانی جەنگی جیھانیی دووەم|ھاوپەیمانەکان]]. دواتر لە ٢٦ی حوزەیرانی ١٩٤٥، تورکیا بووە ئەندامی چارتەری ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان.&lt;ref name=&quot;Turkey_UN&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی تەممووزی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Growth in United Nations membership (1945–2005)|ناونیشان=https://www.un.org/Overview/growth.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160117212320/http://www.un.org/Overview/growth.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=United Nations}}&lt;/ref&gt; بۆ ساڵی دواتر، سیستمی [[ڕژێمی تاک حیزبی|تاک حیزبی]] لە تورکیا کۆتایی ھات، لە ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٤٦ دا، ھەڵبژاردنێکی فرەحیزب بەڕێوە چوو. لە ساڵی ١٩٥٠، تورکیا بوو بە ئەندامی ئەنجومەنی ئەورووپا.

پارتی دیموکراتی کە لەلایەن جەلال بایار دامەزرابوو ئەوا ھەڵبژاردنەکانی ١٩٥٠، ١٩٥٤ و ١٩٥٧ی بردەوە و بۆ ماوەی دە ساڵێک توانی دەسەڵات بگرێتە دەست، لەوکاتەشدا جەلال بوو بە سەرۆککۆمار و [[عەدنان مەندەرس]] کرا بە سەرۆکوەزیرانی تورکیا. دوای ئەوەی لە [[شەڕی کۆریا|جەنگی کۆریا]] وەک ھێزێکی نەتەوە یەکگرتووەکان جەنگا، ئەوا لە ساڵی ١٩٥٣ تورکیا بوو بە ئەندامی [[ناتۆ]]. تورکیا بووە بەربەستێکیش لەدژی فراوانبوونی دەسەڵاتەکانی [[یەکێتیی سۆڤیەت]] لە [[دەریای ناوین]].

دەوڵەتی تورکیا لە ساڵانی ١٩٦٠ و ١٩٨٠، لە وڵاتێکی فرەحیزبی دیموکراسییەوە تووشی دوو کودەتای سەربازیی بوویەوە، ئەمەش جگە لە دەکردنی بەیاننامە و فەرمانە سەربازییەکانی ساڵانی ١٩٧١ و ١٩٩٧.&lt;ref name=&quot;TRPoliticsandMilitary&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hale|یەکەم=William Mathew|ناونیشان=https://archive.org/details/turkishpoliticsm00hale/page/161|سەردێڕ=Turkish Politics and the Military|بڵاوکەرەوە=Routledge|ساڵ=١٩٩٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٠٢٤٥٥-٦|پەڕەکان=[https://archive.org/details/turkishpoliticsm٠٠hale/page/١٦١ ١٦١, ٢١٥, ٢٤٦]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2012/04/13/world/middleeast/turkey-detains-military-leaders-for-role-in-1997-coup.html|newspaper=[[The New York Times]]|دوایین=Arsu|یەکەم=Sebsem|سەردێڕ=Turkish Military Leaders Held for Role in '97 Coup|ڕێکەوت=١٢ی نیسانی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئابی ٢٠١٤}}&lt;/ref&gt; لە ساڵانی ١٩٦٠ بۆ کۆتایییەکانی سەدەی بیستەم، کۆمەڵێک سیاسیی بەناوبانگ بوونە براوەی ھەڵبژاردنەکان لەوانە سولەیمان دەمیرەل، بولەنت ئەجەڤیت و [[تورگوت ئۆزال]].

لەوەتەی ساڵی ١٩٨٤، ناکۆکیی و جەنگ کەوتە نێوان پارتی کرێکارانی کوردستان و دەوڵەتی تورکیا، ئەمەش بەتایبەت لە ناوچەکانی باشووری ڕۆژھەڵاتی تورکیای گرتەوە کە دەکاتە [[باکووری کوردستان]]. لە ئەنجامی ئەو پێکدادانە چەکدارییانە، زیاتر لە ٤٠ ھەزار کەس کووژراون.&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-turkey-kurds-dates-timeline/timeline-kurdish-militant-group-pkks-three-decade-war-with-turkey-idUSBRE92K0I320130321 Timeline: Kurdish militant group PKK's three-decade war with Turkey], Reuters, 21 March 2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2016/jan/11/turkish-forces-kill-32-kurdish-militants-in-bloody-weekend-as-conflict-escalates|سەردێڕ=Turkish forces kill 32 Kurdish militants in bloody weekend as conflict escalates|دوایین=Reuters|ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|newspaper=The Guardian}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8352934.stm|سەردێڕ=Turkey's PKK peace plan delayed|بڵاوکەرەوە=BBC|ڕێکەوتی سەردان=٦ی شوباتی ٢٠١٠|ڕێکەوت=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt; بەھۆی ئەم جەنگەوە، ھەریەکە لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] و [[یەکێتیی ئەورووپا]] پەکەکەیان وەک دامەزراوەیەکی تیرۆریستی دانا.&lt;ref name=&quot;department-of-state-list&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=U.S. Department of State - Bureau of Counterterrorism: Foreign Terrorist Organizations|ناونیشان=https://www.state.gov/foreign-terrorist-organizations|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=U.S. Department of State}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;european-council-list&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Council of the European Union: Council Decision (CFSP) 2019/1341 of 8 August 2019 updating the list of persons, groups and entities subject to Articles 2, 3 and 4 of Common Position 2001/931/CFSP on the application of specific measures to combat terrorism|ناونیشان=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/en/TXT/HTML/?uri=CELEX:32019D1341&amp;from=en|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Official Journal of the European Union}}&lt;/ref&gt; لە ساڵی ١٩٩٩، [[عەبدوڵڵا ئۆجەلان]] کە ڕێبەری پەکەکەیە ئەوا لە ئۆپەراسیۆنێکدا دەستگیر دەکرێت و بە تاوانی تیرۆر و [[خیانەت]]ی نیشتمان حوکمی لە سێدارەدانی بۆ دەرچوو.&lt;ref name=&quot;bbc-29-06-1999&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی حوزەیرانی ١٩٩٩|سەردێڕ=Ocalan sentenced to death|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/380740.stm|بڵاوکەرەوە=BBC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc-03-10-2002&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٢|سەردێڕ=Turkey lifts Ocalan death sentence|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2296679.stm|بڵاوکەرەوە=BBC}}&lt;/ref&gt; لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٠، دادگا بڕیاریدا فەرمانی لەسێدارەدانی ئۆجەلان دوابخات تاکوو دادگای [[مافەکانی مرۆڤ]] لە یەکێتیی ئەورووپا پێداچوونەوە بۆ بڕیارەکە دەکات.&lt;ref name=&quot;cnn-excecutiondelay&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://archives.cnn.com/2000/WORLD/meast/01/12/ocalan.01/|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060526031932/http://archives.cnn.com/2000/WORLD/meast/01/12/ocalan.01/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئایاری ٢٠٠٦|سەردێڕ=Turkey delays execution of Kurdish rebel leader Ocalan|بڵاوکەرەوە=CNN|ڕێکەوت=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٠|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060526031932/http://archives.cnn.com/2000/WORLD/meast/01/12/ocalan.01/|date=٢٦ی ئایاری ٢٠٠٦}}&lt;/ref&gt; لە ئابی ٢٠٠٢، تورکیا سزای لەسێدارەدانی لەوڵاتەکەی نەھێشت،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی ئابی ٢٠٠٢|سەردێڕ=Turkey abolishes death penalty|ناونیشان=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/turkey-abolishes-death-penalty-171956.html|وێبگە=The Independent}}&lt;/ref&gt; ھەربۆیە لە تشرینی یەکەمدا سزای ئۆجەلان گۆڕدرا بۆ زیندانی ھەتاھەتایە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Luban|یەکەم=David|ناونیشان=https://books.google.com/?id=NAXfDgAAQBAJ&amp;pg=PT433&amp;lpg=PT433&amp;dq=öcalans+sentence+commuted+to+life+in+prison#v=onepage&amp;q=öcalans%20sentence%20commuted%20to%20life%20in%20prison&amp;f=false|سەردێڕ=International and Transnational Criminal Law|ڕێکەوت=١١ی تەممووزی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Wolters Kluwer Law &amp; Business|ژپنک=٩٧٨-١-٤٥٤٨-٤٨٥٠-٩|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

بەھۆی بە ئازادکردن و لیبرالکردنی ئابووریی تورکیا ئەوا لە دوای ھەشتاکانی سەدەی بیستەم، ئابووریی تورکیا گەشەکردنی بەخۆیەوە بینی.&lt;ref name=&quot;80sLiberalization&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Nas|یەکەم=Tevfik F.|سەردێڕ=Economics and Politics of Turkish Liberalization|بڵاوکەرەوە=Lehigh University Press|ساڵ=١٩٩٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٩٣٤٢٢٣-١٩-٥|پەڕە=١٢}}&lt;/ref&gt; لە ساڵی ١٩٩٥، تورکیا بوو بە ئەندام لە یەکێتیی گورمرگی ئەورووپا، ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٠٥ دانووستاندنەکانی لەگەڵ یەکێتیی ئەورووپا دەستپێکرد بۆ بوون بە ئەندام.&lt;ref name=&quot;TR_EUChrono&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Chronology of Turkey-EU relations|ناونیشان=http://www.abgs.gov.tr/en/tur-eu_relations_dosyalar/chronology.htm|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070515022203/http://www.abgs.gov.tr/en/tur-eu_relations_dosyalar/chronology.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئایاری ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Turkish Secretariat of European Union Affairs|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;barroso&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Interview with European Commission President Jose Manuel Barroso on BBC Sunday AM|ناونیشان=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/pdf/interview_20061015_en.pdf|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20061121143823/http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/pdf/interview_20061015_en.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=[[European Commission]]}}&lt;/ref&gt; لە ١٣ی ئازاری ٢٠١٩، پەرلەمانی یەکێتیی ئەورووپا بڕیاریدا کە پرۆسەی دانووستاندنەکان لەگەڵ تورکیا بۆ بە ئەندامبوون ڕابگرێت ئەمەش بەھۆی پێشێلکردنی [[مافەکانی مرۆڤ]] بوو لە تورکیا.&lt;ref name=&quot;dw-13-03-2019&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی ئازاری ٢٠١٩|سەردێڕ=European Parliament votes to suspend Turkey's EU membership bid|ناونیشان=https://www.dw.com/en/european-parliament-votes-to-suspend-turkeys-eu-membership-bid/a-47902275|وێبگە=www.dw.com|بڵاوکەرەوە=[[Deutsche Welle]]}}&lt;/ref&gt;

لە ساڵی ٢٠١٣، [[ناڕەزایییەکانی ٢٠١٣ی تورکیا|ناڕەزایییەکی گەورە]] بەرۆکی حکوومەتی تورکیای گرت لەبەرامبەر پلانی تێکدانی پارکی گەزی لە تەقسیم و گۆڕینی بۆ پڕۆژەی دیکە، ھەر زوو ئەو ناڕەزاییانە گۆڕان بۆ ڕەخنەگرتن و خۆپشاندان دژی [[سیاسەت]]ە گشتییەکانی حکوومەتی وڵات.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=What's driving unrest and protests in Turkey?|نووسەر١=Mullen, Jethro|نووسەر٢=Cullinane, Susannah|ناونیشان=http://www.cnn.com/2013/06/03/world/europe/turkey-conflict-explainer/?hpt=hp_t1|newspaper=CNN|ڕێکەوت=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٦ی حوزەیرانی ٢٠١٣}}&lt;/ref&gt; لە ساڵی ٢٠١٦، ھەوڵێکی [[ھەوڵی کودەتا لە تورکیا (٢٠١٦)|کودەتای]] سەربازی شکستی ھێنا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Cunningham|یەکەم١=Erin|دوایین٢=Sly|یەکەم٢=Liz|دوایین٣=Karatas|یەکەم٣=Zeynep|ڕێکەوت=١٦ی تەممووزی ٢٠١٦|سەردێڕ=Turkey rounds up thousands of suspected participants in coup attempt|ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/world/after-bloody-night-turkeys-president-declares-coup-attempt-foiled/2016/07/16/9b84151e-4af7-11e6-8dac-0c6e4accc5b1_story.html|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠١٦|ئیش=The Washington Post}}&lt;/ref&gt; لە بەرپەچدانەوەیدا، حکوومەت ھەڵمەتێکی گەورەی گرتنی گومانلێکراوەکانی دەست پێ کرد.&lt;ref name=&quot;nytimes.comxx&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2017/04/13/magazine/inside-turkeys-purge.html|سەردێڕ=Inside Turkey's Purge|newspaper=The New York Times|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئایاری ٢٠١٧|ڕێکەوت=١٣ی نیسانی ٢٠١٧|دوایین١=Hansen|یەکەم١=Suzy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;turkeypurge.com&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Turkey Purge|ناونیشان=https://turkeypurge.com/|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئایاری ٢٠١٧|وێبگە=turkeypurge.com}}&lt;/ref&gt;

لە ماوەی ٩ی تشرینی یەکەم بۆ ٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩، تورکیا ھەڵمەتێکی سەربازیی لە [[ڕۆژاوای کوردستان]] دەستپێکرد.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Pence heads to Turkey as Erdogan rejects calls for ceasefire in Syria|ناونیشان=https://www.dw.com/en/pence-heads-to-turkey-as-erdogan-rejects-calls-for-ceasefire-in-syria/a-50851292|ئیش=Deutsche Welle|ڕێکەوت=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Full Text: Memorandum of Understanding between Turkey and Russia on northern Syria|ناونیشان=https://thedefensepost.com/2019/10/22/russia-turkey-syria-mou/|وێبگە=The Defense Post}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.reuters.com/article/us-syria-security-turkey-idUSKBN1XZ12M|سەردێڕ=Turkey not resuming military operation in northeast Syria: security source|ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|via=www.reuters.com|newspaper=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== جوگرافیا ==
[[پەڕگە:MountArarat.jpg|ڕاست|وێنۆک|220px|شاخی ئارارات، بەرزترین لووتکەی تورکیا]]
ڕووبەری خاکەکانی تورکیا دەگاتە ٧٧٩، ٤٥٢کم و ٩٧٪ی دەکەوێتە ڕۆژاوای [[ئاسیا]]وە و ئەوەی تری دەکەوێتە باشووری ڕۆژھەڵاتی [[ئەورووپا]]وە، ھەردوو بەشەکە لەیەکتری جیاکراونەتەوە بە بۆسفۆر، [[دەریای مەڕمەڕە|دەریای مەرمەڕە]] و دەردەنیل، بەشە ئەورووپییەکەی تورکیا ڕێژەی ٣٪ خاکی وڵاتەکە پێکدێت.&lt;ref name=&quot;turkeygeoth2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://archive.org/details/turkeycountrystu00metz|سەردێڕ=Turkey: A Country Study|بڵاوکەرەوە=US GPO for the [[Federal Research Division|Federal Research Division of the Library of Congress]]|ساڵ=١٩٩٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٤٤٤-٠٨٦٤-٤|editor1-last=Metz|editor1-first=Helen Chapin|edition=fifth|زنجیرە=Area handbook series|شوێن=Washington, DC|chapter=Geography|lccn=95049612|chapter-url=http://countrystudies.us/turkey/18.htm}}&lt;/ref&gt; ڕۆژاوای تورکیا بەسەر ڕووباری ئێژەدا دەڕوانێت و باشووری بەسەر دەریای ناوین و سووریا و قوبرس دەڕوانێت و باکووریشی بەسەر دەریای ڕەشدا، ھاوسنوورە لەگەڵ ھەشت دەوڵەت ئەوانیش؛ [[عێراق]] و [[سووریا]] و [[ئێران]] و [[گورجستان]] و [[ئەرمەنستان]] و [[یۆنان]] و [[ئازەربایجان]] و [[بولگاریا]]ن.

لە تورکیادا چەندین سەرچاوە ھەن بۆ ئاوی سازگار لە ڕووبار و زرێچەکان، و زیاتر لە سێ یەکی ڕووبەرەکەی خاکی کشتوکاڵییە و دارستانەکان زیاتر لە چارەکێکی زەوییەکانی دادەپۆشن، و چەندین شاخی لە خۆگرتووە بەرزترینیان شاخی ئاراراتە بەرزییەکە دەگاتە ٥١٣٧ مەتر، و تورکیا کۆنتڕۆڵی چەند دوورگەیەکی لەژێر دەستدایە زۆربەیان لە دەریای ئێژە و دەریای ناویندان و گرنگترینیان دوورگەی ئەمڕوزە (٢٧٩کم چوارگۆشەیە).

ھەروەھا لە تورکیادا ژمارەیەکی زۆر [[دەریا]]ی سوێر ھەیە، لەگەڵ چەندیین [[ڕووبار]]دا، بەڵام زۆربەی ڕووبارەکان لە [[ھاوین]]دا وشک دەبن، و ھاوینەکەی جیادەکرێتەوە بە پلەی گەرمای بەرز و وشکی، بەڵام لە وەرزی [[بەھار]]دا دۆڵەکانی زۆربەی ئەم ڕووبارانە پڕ دەبن لە ئاو کە لە تاڤگە و بەرزایییەکانەوە دەڕژێن لە دوای توانەوەی بەفری بەستووی سەر لووتکەکانیان.

زۆربەی ناوچەکانی دەکەونە [[تراکیا|تراقیا]] و بەشە کەنارییەکانی [[ئەنادۆڵ]] لە نزمایی و دەشتی سەوزی درێژەوەبوو پێک دێن، و تورکیا لە ڕووی سروشتییەوە دابەش دەبێت بۆ چوار ھەرێمی سروشتی کە ئەمانەی خوارەوەن؛
[[پەڕگە:Vallegoreme2.jpg|وێنۆک|220px|یەکێک لە دۆڵە بەردیینەکانی تورکیا]]
# دەشتایییەکانی باکوور؛ ناوچەی [[تراکیا|تراقیا]] دەگرێتەوە، دەکەوێتە لەسەر کەناری [[دەریای ڕەش]]، سەوزەڵانێکی فراوانە کە لەبارە بۆ کشتوکاڵ و لەوەڕ، و جووتیارەکان [[میوە]] و [[گەنمەشامی]] و [[گوێز]] و [[تووتن|توتنی]] تیا دەڕوێنن.
# دۆڵەکانی ڕۆژاوای باکوور؛ ئەمەش دۆڵی ڕووبارەکان دەگرێتەوە، کە بە فراوانی و بەپیتی جیادەکرێنەوە، درێژدەبێتەوە بە کەنارەکانی [[دەریای ئێژە|دەریای ئیجەدا]]، و ئەم ناوچەیە [[جۆ]] و [[گەنمەشامی]] و [[زەیتوون|زەیتون]] و [[تووتن|توتن]] و [[گەنم]] بەرھەم دەھێنێت، و دەستکەوتی ئەم ناوچەیە بە ئەندازەی دەستکەوتی ھەموو ھەرێمەکانی ترە.
# دەشتایییەکانی باشوور؛ ھێڵێکی تەسکە لەسەر کەناری [[دەریای ناوین]]، و خۆڵەکەی بەپیتی جیادەکرێتەوە، بەرھەمی ھەمەجۆری ھەیە وەک [[دانەوێڵە]] و [[لۆکە]] و [[زەیتوون|زەیتون]].
# بانی ڕۆژاوای باشوور؛ لە چەند بان و دۆڵی ڕووباری جیاواز پێک دێت، لە ناوچەکانی ناوەڕاستی دەشتی ئەنادۆڵەوە درێژدەبێتەوە، بارانی زۆر کەمە، و [[جۆ]] و [[گەنم]] دەچێنرێت لە دۆڵەکاندا.
# دەشتایییەکانی ڕۆژھەڵات؛ ناوچەیەکی بێ پیت و شاخی بەرزی تیایە، ئەم ناوچەیە سنووری ھەرێمی دەشتایییەکانی ڕۆژاوا دەگرێتەوە تا سنووری ڕۆژھەڵاتی تورکیا، و [[کێوی ئارارات|شاخی ئارارات]] دەکەوێتە ئەم ناوچەیەوە کەبەرزترین لووتکەی تورکیایە.
# بەرزایییەکانی شاخەکانی باکوور؛ ھەروەھا پێی ئەوترێت ھەرێمی شاخەکانی بوونت، دەکەوێتە نێوان دەشتایییەکانی باکوور و بانەکانی [[ئەنادۆڵ]].
# بەرزایییەکانی شاخەکانی باشوور؛ زنجیرە شاخەکانی [[تراکیا|تراقیا]] و ھەندێک زنجیرە شاخی بچووکی تر دەگرێتەوە کە دەکەونە لای باشووری بانی ئەنادۆڵەوە.
# نزمایییەکانی نێوان دوو ڕووبار؛ دەشتی بە پیتن، دۆڵی ڕێڕەوی ڕووبارەکان دەگرێتەوە، دەکەوێتە بەشی باشووری ڕۆژھەڵاتی بانی ئەنادۆڵەوە، [[دانەوێڵە]] و [[میوە]] لەم ناوچەیەدا دەچێنرێت لەبەر بە پیتی خاکەکەی.

=== کەشوھەوا ===
کەش وھەوای تورکیا لە ھەرێمێکەوە بۆ ھەرێمێکی تر زۆر جیاوازە، لە ناوچەکانی [[تراکیا|تراقیا]] و کەنارەکانی دەکەونە باشوور و ڕۆژاوای بانی ئەنادۆڵەوە، [[زستان]] ھاوسەنگ و باراناوییە و [[ھاوین]]یان زۆر گەرم و وشکە، پلەکانی گەرما لە ھاویندا دەگاتە ٣٢ پلەی سەدی لە کەنارەکانی [[دەریای ئێژە]]دا، بەڵام لە کەنارەکانی [[دەریای ڕەش]]دا ھاوین کەمتر گەرمە، و تێکڕای پلەی گەرما ٢٢ پلەی سەدییە.

تێکڕای بارانبارینی ساڵانە لە ناوچە کەنارییەکانی ھەریەک لە [[دەریای ئێژە|دەریای ئیجە]] و [[دەریای ناوین]] لە نێوان ٥٠–٧٥سم، بەڵام ئەو ھەرێمانەی دەکەونە سەر [[دەریای ڕەش]] تێکڕای بارانبارینییان دەگاتە ٢٥٠سم لە ساڵێکدا.

وەرزی [[ھاوین]] ھاوسەنگە لە باکووری ڕۆژھەڵاتی تورکیا لەکاتێکدا [[زستان]]ی زۆر سەخت و ساردە، پلەی گەرما دەگاتە ٤٠ پلە لەژێر سفرەوە، بەڵام باشووری ڕۆژھەڵاتی تورکیا و بەشەکانی ناوخۆی بەرزایییەکانی ئەنادۆڵ زستانیان زۆر ساردە لەگڵ ھەڵکردنی زریانی بەفری زۆر توند، وەرزی ھاوینیان گەرما و وشکە لەگەڵ بوونی ڕەشەبادا.

== دیمۆگرافیا ==
{{bar box
| title=گرووپە ڕەگەزییەکان لە تورکیادا (٢٠٠٨)&lt;ref&gt;http://www.milliyet.com.tr/2007/03/22/guncel/agun.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070328175459/http://www.milliyet.com.tr/2007/03/22/guncel/agun.html |date=٢٨ی ئازاری ٢٠٠٧}} سایتی میلییەت&lt;/ref&gt;
| titlebar=#ddd
| left1='''گرووپە ڕەگەزییەکان'''
| right1='''ڕێژە'''
| float=left
| bars=
{{bar percent|تورک|blue|٧٥٫٠}}
{{bar percent|کورد|teal|١٥٫٧}}
{{bar percent|ئەوانی تر|purple|٨٫٣}}}}

بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی تورکیا ٧٥٬٨٣٧٬٠٢٠ کەس بووە کە دەکاتە ١٫٠٥ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٢٩٫٨ ساڵە. ھەروەھا ٧٤ لەسەدی دانیشتووانی وڵات لە شارەکان دەژین.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Countries in the world (ranked by 2014 population)| ناونیشان = http://www.worldometers.info/world-population/population-by-country/ |ڕێکەوتی سەردان= ٥ی ئایاری ٢٠١٥ | بڵاوکەرەوە = ماڵپەڕی Worldometers |زمان = ئینگلیسی}}&lt;/ref&gt;
لە تورکیادا دەیان نەژادی جیاواز دەژین کە ھۆکاری ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] کە ناوچەیەکی فراوانی دەگرتەوە لە [[ئاسیا]] و [[ئەورووپا]] و [[ئەفریقا]]دا، و حوکمی چەندین نەتەوەی کردووە، ئاماری فەڕمی نییە بۆ ژمارەی دانیشتووان بەپێی نەژاد، لەبەر ئەوەی حوکمەتی تورکیا بە چاوپۆشی لە نەژادیان، تورکیا بە وڵاتی تورک ھەژمار دەکات، کە ئەمەش ڕەت دەکرێتەوە لەلایەن نەژادەکانیترەوە بەتایبەتی [[کورد]]. بەپێی خەمڵاندن لەم بوارەدا، تورکەکان زۆرترین دانیشتووانی تورکیا دەگرنەوە کە دەگەنە ٦٦٪، پاشان کوردەکان بە ڕێژەی (٢٠٪) و دواتر زازا (کە ھەر کوردن بەڵام بە دیالێکتێکی جیاواز ئەدوێن) و ڕێژەیان ٥٫٧٪، و ڕێژەی عەرەب ١٪ وجەرکەس ٠٪، ٥ و جۆرجی ٠٫٥٪ و چەند کەمایەتییەکی تر ھەن وەک ئەرمەن و یۆنانی و ئاشوری و کلدان و بەنتی و بۆسنەیی و ئەلبانی و چیچانی بولگار و لازی و ئەوانیتر؛ و کەمایەتییە قەڕمی و تەتەری و ئەزەری و غاغازی و ئۆزبەگی و و قیرغیزی و تورکمانی و کازاخی بە کەمایەتی تورکی ھەژمار دەکرێن.

=== کۆچ نشین ===
چەندین کۆمەڵی کۆچکردووی گەورەی تورکی ھەیە لە دەرەوەی تورکیادا و زۆربەیان لە وڵاتەکانی [[یەکێتیی ئەورووپا]]دا کۆدەبنەوە، بۆ نموونە گەورەترین کۆمەڵگەی کۆچ نشینی تورکیا لە [[ئەڵمانیا]]یە، کە ژمارەیان دەگاتە نزیکەی ٤ ملیۆن کەس، ھەروەک چەن کۆمەڵێکی کۆچکردووی تورکی گەورە ھەن لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|وڵاتە یەکگرتووەکان]] و [[کەنەدا]] و [[ئوسترالیا]].

=== زمان ===
زمانی فەرمی تورکیا، [[زمانی تورکی]]یە، کە زۆرینەی دانیشتووانی وڵاتەکە پێی ئەدوێن، ھەروەھا لە ئاستی جیھاندا زۆرترین قسەکەری ھەیە لە نێو [[زمانە تورکییەکان]].&lt;ref name=&quot;milliyet-languages&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Türkiye'nin yüzde 85'i 'anadilim Türkçe' diyor|ناونیشان=http://www.milliyet.com.tr/2007/03/22/guncel/agun.html|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Milliyet.com.tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;katzner&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Katzner|یەکەم=Kenneth|سەردێڕ=Languages of the World, Third Edition|ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٢٥٠٠٤-٧|بەستەری نووسەر=Kenneth Katzner}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;minorityrights.org&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Turkey Overview|ناونیشان=http://minorityrights.org/4387/turkey/turkey-overview.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150909185440/http://www.minorityrights.org/4387/turkey/turkey-overview.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئەیلوولی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=minorityrights.org|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١}}&lt;/ref&gt; [[زمانی کوردی]] بەتایبەت [[کوردیی باکووری|کورمانجی]] بە پلەی دووەم دێت.&lt;ref name=&quot;milliyet-languages&quot;/&gt; نزیکەی ٢٫٣٩٪ دانیشتووان بە [[زمانی عەرەبی]] و [[زازاکی]] قسە دەکەن، ھەروەھا زمانەکانی تر زمانی کەمایەتییەکانی تری وڵاتەکەیە،&lt;ref name=&quot;milliyet-languages2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Türkiye'nin yüzde 85'i 'anadilim Türkçe' diyor|ناونیشان=http://www.milliyet.com.tr/2007/03/22/guncel/agun.html|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Milliyet.com.tr}}&lt;/ref&gt; وەک؛ ئارامی و ئەرمەنی و ئەلبانی و جۆرجی و یۆنانی و لازی و [[چەرکەس]]ی.&lt;ref name=&quot;www.unesco.org index&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Interactive Atlas of the World's Languages in Danger|ناونیشان=http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=UNESCO}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;megl&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/abs/islamisation-of-the-meglen-vlachs-meglenoromanians-the-village-of-nanti-notia-and-the-nantinets-in-presentday-turkey/5F6519A83C83DD0B9728A22F58100384|سەردێڕ=The Islamisation of the Meglen Vlachs (Megleno-Romanians): The Village of Nânti (Nótia) and the &quot;Nântinets&quot; in Present-Day Turkey|یەکەم=Thede|دوایین=Kahl|بەستەری نووسەر=Thede Kahl|journal=[[Nationalities Papers]]|بەرگ=٣٤|issue=1|پەڕەکان=٧١–٩٠|ساڵ=٢٠٠٦|doi=10.1080/00905990500504871}}&lt;/ref&gt; ھەروەھا زمانی تورکی چەندین دیالێکتی ھەیە، ئەگوڕێت بەپێی ئەو ناوچانەی دەوریان داون، زمانەکانی [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیسی]] و [[زمانی ئەڵمانی|ئەڵمانی]] و [[زمانی فەڕەنسی|فەڕەنسی]] بڵاوە بە تایبەت لە نێو چینە بەرزەکاندا و لە شارە گەورەکاندا و لە ناوچە گەشت وگوزارییەکان، و زمانی ئەڵمانی بڵاوە لە نێو چینی کرێکارەکان، کە لە ڕۆژانێکدا لە [[ئەڵمانیا]] ئیشیان کردووە.

=== ئایین ===
{{bar box
| title=ئایینەکان لە تورکیادا
| titlebar=#ddd
| left1='''ئایینەکان'''
| right1='''ڕێژە'''
| float=left
| bars=
{{bar percent|[[ئیسلام]]|green|٩٩٫٠}}
{{bar percent|ئەوانی تر|purple|١٫٠}}}}
زۆربەی دانیشتووانی تورکیا [[ئیسلام]]ن، بەڵام دەوڵەتی تورکیا سێکولارە و ئایینێکی فەڕمی نییە ھەروەک دەستووری تورکی باوەڕی بە سەربەستی ئایین و بیروباوەڕ ھەیە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Axel Tschentscher|سەردێڕ=International Constitutional Law: Turkey Constitution|ناونیشان=http://servat.unibe.ch/icl/tu00000_.html|ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Servat.unibe.ch}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Turkey: Islam and Laicism Between the Interests of State, Politics, and Society|ناونیشان=http://www.hsfk.de/downloads/prif78.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20081028211305/http://www.hsfk.de/downloads/prif78.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=[[Peace Research Institute Frankfurt]]}}&lt;/ref&gt; بەپێی ئامارەکان ٩٩٪ تورکیا [[موسڵمان]]ن، لە نێو ئەمانیشدا (٨٥–٩٠٪) لەسەر مەزھەبی سوننەن و (١٠–١٥٪) پەیڕەوی شیعە دەکەن و ژمارەیان دەگاتە ٧ بۆ ١٠ ملیۆن کەس، و ڕێژەی مەسیحییەت ٠٫١٪ کە زۆربەیان ئەرسەدۆکسین و ڕێژەی یەھودی ٠٫٠٤. ٪ جێبەجێبوونی عیلمانییەت لە تورکیا لە بیری کەمالییەوە ھاتووە کە دەگەڕێتەوە بۆ کەمال ئەتاتورک، دامەزراوە ئیسلامییەکان و پیاوانی ئایینی دەبرێن بەڕێوە لەلایەن بەڕێوەبەرایەتی کاروباری ئایینی کە ساڵی ١٩٢٤ دامەزرا، کە ھەڵدەستێت بە پاراستن و بنیاتنانەوەی ٧٥، ٠٠٠ مزگەوت لە وڵاتەکەدا، ڕێکخراوە ئایینییەکانی تر بە شێوەیەکی فەڕمی پاڵپشت ناکرێن بەڵام لە بەرامبەردا بەڕێوەبردنی خۆیی و ئازادی ئیشکردنیان ھەیە.

== سیاسەت ==
=== ڕژێمی سیاسی ===
دەوڵەتی تورکیا ڕژێمێکی سیاسی ھەیە کە وەک ڕێکخراوە دیموکراسییەکانی ڕۆژاوایە، و بە گشتی دابەش دەبێت بۆ یاسادانان و جێبەجێکردن و تەحقیق کەران، و وڵات ژیانی دیموکراسی بەخۆیەوە بینی دوای جێبەجێکردنی دەستووری ١٩٨٢ دوای چەند ساڵێک لە حوکمی سەربازی، مەجلیسی نەتەوەیی تورکی یان پەرلەمان (Türkiye Büyük Millet Meclisi)مەجلیسی یاسادانان پێک دەھێنێت، مەجلیسەکە پێک ھاتووە لە ٥٥٠ نوێنەر، ھەر پێنج ساڵ جارێک ھەڵدەبژێردرێن ڕاستەوخۆ لەلایەن خەڵکەوە، ھەموو ھاووڵاتییەکی دانیشتووی تورکیا مافی ھەڵبژاردنی ھەیە لە تەمەنی ھەژدە ساڵییەوە، بەرزترین ئاستی سیاسی لە وڵاتدا سەرۆکی دەوڵەتە، کە حەوت ساڵ جارێک لەلایەن پەرلەمانەوە ھەڵدەبژێردرێت، ڕێگە نادرێت بە دووبارە ھەڵبژاردنەوەی بەپێی دەستوور، سەرۆکی دەوڵەت سەرۆکی پارتی سەرکەوتوو لە ھەڵبژاردندا ڕادەسپێرێت بۆ پێکھێنانی حکوومەت، تا ببێت بە سەرۆکی حکوومەت، پاشان سەرۆکی دەوڵەت ھەڵدەسێت بە قبوڵکردن یان ڕەتکردنەوەی ئەندامەکانی حکوومەت، دادگای دەستووری بەرزترین دادگای تورکیایە، دادگا ھەڵدەسێت بە چێککردنی مەودای لەیەکچوونی یاسا دەرچووەکانی پەرلەمان لەگەڵ بەندەکانی دەستووردا.

=== کورتەیەکی مێژوویی ===
[[پەڕگە:Abdullah Gül.jpg|وێنۆک|170px|ڕاست|عەبدوڵڵا گول، سەرۆککۆماری تورکیا لە ٢٠٠٧وە.]]
سوپای بەھێزی تورکیا-کە خۆی بە [[پارێزەر]]ی سیستەمی عیلمانی وڵات دەزانێ و ڕابردوێکی درێژی ھەیە لە دەستێوەردان لە کاروباری سیاسی ئەو وڵاتەدا. بەلام لەم ساڵانەی دواییدا کە ھەوڵەکانی تورکیا بۆ چونە ناو [[یەکێتیی ئەورووپا]] چڕتر بوونەتەوە ھەبوونی سوپا لە ژیانی سڤیلی تورکیا کەمتر بووە و دستێوەردانەکانیشی لەسیاسەتدا سنووردارتر کراوە؛ بەڵام لەگەڵ ئەمەشدا لە کاتی ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠٠٧ بە قووڵ بوونەوەی ململانێی نیوان عسلمانییەکان و [[پارتی داد و گەشەپێدان (تورکیا)|پارتی داد و گەشەپێدان]] کە بە ئیسلامی بوون تۆمەتبار دەکرا، سوپا گومانی خستە سەرحکومەت دەربارەی پابەندنەبونی بە بنەماکانی عەلمانییەت و ھەرەشەشی کرد لەدەست کاروباری سیاسی وەربدات گەر سیستەمی عەلمانی تورکیا بکەوێتە مەترسیی.

لەگەڵ ئەوەشدا پارتی دادوگەشە پێدانی تورکیا کە ئێستا دەسەڵاتی تورکیای بەدەستەوەیە، بەردەوامە لە ململانێکانی لەگەڵ سوپا و توانیویەتی پشتیوانییەکی ناوخۆیی ودەرەکی فراوان دەستەبەر بکات بۆ سنووردار کردنی دەسەلاتی سوپا.
حکوومەتی تورکیا توانی بۆجاری یەکەم لە مێژووی ولاتەکەیدا کۆمەڵێک ژەنراڵ و ئەفسەری ئێستا و پێشوی سوپای تورکیا بە بیانوی دەستوەردان لە کاروباری حکوومەت و ھەوڵدان بۆکودەتا لە چوارچێوەی دۆسیەی ئەرگەنەکۆندا ڕاپێچی دادگا بکات.

چارەنوسی دوورگەی قوبرس و کێشەی سنوورەکانی لە دەریای ئێژە لەگەڵ وڵاتی [[یۆنان]] وەکوو یەکێک لە کێشە ئاڵۆزەکانی سیاسەتی دەرەوەیی [[ئەنقەرە]] وای کردووە بە درێژایی دەیان ساڵی ڕابردوو پەیوەندییەکانی تورکیا لەگەڵ ئەو ولاتەدا ئاڵۆز بێت.

حکوومەتی تورکیا ماوەی زباتر لە ٥٤ ساڵە داوای کردووە ببێتە ئەندام لە یەکێتی ئەورووپا بەلام تاوەکو ئێستا ئەو داواکارییەی پەسندنەکراوە و تەنیا لە ساڵی ١٩٩٩دا حکوومەتی ئەردۆگان توانی وڵاتەکەی بکاتە کاندیدی ئەندامبوون لە یەکێتیی ئەورووپا. یەکێتیی ئەورووپا داوای ھەندێک چاکسازی بنەڕەتی دەکات لە تورکیا لە بواری سیاسی و ئابوری و کۆمەڵایەتیدا. سزای لەسێدارەدان لە تورکیا ھەڵگیراوە و ھەنگاوی جیدی بۆ نەھێشتنی [[ئەشکەنجە]] ھاوێژراون ھەروھا یاسای سزای وڵاتیش چاکسازی بەسەر ھاتووە. ھەندێک چاکسازی لەبارەی مافەکانی مرۆڤ و مافی کەمایەتییەکان و سیستەمی پەروەردە و بواری ڕاگەیاندن کراون. تورکیا تەنیا ٨٪ خاکی ولاتەکەی لە ئەورووپادایە. لەگەڵ ئەوەشدا تورکیا زیاتر لە دەیان ساڵە کە ئەندامی ڕێکخراوی ھاوپەیمانی باکووری ئەتڵەسی ([[ناتۆ]])یە.

پاڵاوتنی [[عەبدوڵڵا گویل|عەبدوڵڵا گول]] -وەزیری دەرەوەی پێشو- لەلایەن پارتی داد وگەشەپێدانەوە بۆ پۆستی سەرۆککۆماری دژایەتی توندی عیلمانییەکانی ئەو وڵاتەی لێکەوتەوە؛ بەڵام لە ئاکام دا پاش چەند مانگ مشتومڕ لە ساڵی ٢٠٠٧ پارلەمانی تورکیا عەبدوڵا گولی وەک سەرۆککۆمار و شوێنگرەوەی ئەحمەد نەجدەت سەزەر ھەڵبژارد. عەلمانییەکانی تورکیا نیگەران بوون لەوەی کە سەرۆککۆمارێک بچێتە کۆشکی چانقایا کە ڕابردوویەکی ئیسلامیی ھەیە و خانمەکەیشی کە دەبێتە [[خانمی یەکەم]]ی تورکیا لەچک بەسەر بێت. لەبەر ئەوە بەرپرسە باڵاکانی سوپا و پارتی گەلی کۆماری لە ئاھەنگی سوێند خواردنی گولدا بەشدار نەبوون.
عەبدوڵا گول لەگەڵ [[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان|ڕەجەب تەییب ئەردۆگان]] و ھاوبیرەکانی لە ٢٠٠١ دا پارتێکی نوێیان بە ناوی پارتی داد و گەشەپێدان دامەزراند و ھەوڵیان دا لە ڕابردوی ئیسلامی خۆیان دورکەونەوە. ئەو پارتە پارتێکی سیاسییە و کەسانی لە ڕەوت و بیرکردنەوەی جیاواز لە دەورەی یەک کۆکردووەتەوە؛ و لە ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠٠٢ دا سەرکەوتنی بەدەست ھێنا و عەبدوڵا گول بوو بە سەرۆک وەزیر. وەرگرتنی ئەو پۆستە لەلایەن گولەوە بەھۆی ئەوە بوو کە ئەوکاتە ئەردۆگان قەدەغەی وەرگرتنی پۆستی سیاسی لەسەر ھەبوو، سەرەتا گول بووە سەرۆک وەزیر تا ئەو کێشەیەی لەسەر ئەردۆگان ھەبوو کەوت دوای چەند مانگێک پاشان ئەردۆگان کاروباری سەرۆک وەزیرانی گرتە دەست.

=== سیاسەتی دەرەوە ===
تورکیا ھەوڵی بە ئەندام بوون دەدات لە یەکێتی ئەورووپادا لە دامەزراندنی یەکێتییەکەوە لە ساڵی ١٩٩٣، و بە فەرمی سیفەتی دەوڵەتێکی پاڵێوراوی وەرگرت لە ساڵی ١٩٩٩ و وتووێژی بە ئەندام بوون دەستی پێکرد ساڵی ٢٠٠٤، و ئەم باسە ئەندامەکانی ئێستای یەکێتی ئەورووپای دوو بەشن لەسەری، ھەندێکیان پشتگیری دەکەن و ئەوانی تر ڕەتی دەکەنەوە و دەڵێن تورکیا وڵاتێکی ئەورووپی نییە و بەشێکە لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین|ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]] و [[ئاسیا]] و لە ڕووی سیاسی و ئابوری و ڕۆشنبیرییەوە جیاوازە لە مەرجەکانی بە ئەندامبوون، بەڵام لایەنگرەکانی ئەڵێن؛ کە ئەم بە ئەندامبوونە ڕێگە لە بڵاوبوونەوەی بیرۆکە توند وتیژەکان دەگرێت لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، ھەروەک ئو ئاستە ئابورییە باشەی تورکیا ھەیەتی سوود بە ئابوری ئەورووپا دەگەیەنێت، ئەو ئیشە باشانەی لە ئەنجامی ئەم ھەوڵەی تورکیا و ئەو مەرجانە یەکێتییەکە بۆی دانابوو کەوتەوە، کەمبوونەوەی کۆنتڕۆڵی سوپا بوو بەسەر سیاسەتی وڵات و گەشەکردنی ئازادییەکان و مافی مرۆڤ و بەتایبەت ئەوانەی پەیوەستە بە مافی کەمایەتییەکان بە تایبەت [[کورد]]، ھەروەھا تورکیا ھەوڵێکی زۆری دا لەم دواییانەدا بۆ چارەسەری کێشەی [[قوبرس]]، دوای ئەوەی لە ساڵی ١٩٧٤ دەستی گرتبوو بەسەر بەشی باکووریدا لەژێر ناوی پاراستنی مافی کەمایەتییە تورکییەکەی ئەوێ.
[[پەڕگە:Cropped rte.JPG|وێنۆک|170px|ڕەجەب تەییب ئەردۆگان، لەکاتی سەرۆک وەزیرایەتی تورکیا]]

=== پەیوەندی تورکی عەرەبی ===
لە ڕووخانی ئیمپڕاتۆری عوسمانییەوە و دوای ئەوەی وڵاتە عەرەبییەکان دابەش کران لە نێوان دەوڵەتە ئیستعمارییەکان، تورکیا لەگەڵ دامەزراندنی دەوڵەتەکەیدا لە سەرەتای سەدەی بیستەوە، ھەوڵەکانی چڕکردووەتەوە لەسەر پەیوەندییەکانی لەگەڵ ڕۆژاوا بە تایبەت [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|وڵاتە یەکگرتووەکان]] و [[ئەورووپا]]، ھەروەھا سیاسەتە ئاوی و کشتوکاڵییەکانی تورکیا و بنیاتنانی چەندین بەند لەسەر ڕووباری دیجلە و فوڕات کە گرنگن بۆ ژیانی [[سووریا]] و [[عێراق]] و ھاتنە ناوەوەی سەربازی تورکیا لە باکووری عێراق ([[باشووری کوردستان|کوردستانی عێراق]])، بوو بەھۆی زیادبوونی تەنگەژەی سیاسی بە تایبەت لەگەڵ عێراق، ھەروەک کێشەی ھەرێمی ئەسکەندەرۆنە کە ناکۆک بوون لەسەری لەگەڵ سووریادا و تۆمەتارکردنی [[سووریا]] لەلایەن تورکیاوە بەوەی یارمەتی [[پارتی کرێکارانی کوردستان]]ی ڕاگیراو دەدات لەوەدابوو کە بگاتە ناکۆکی سەربازی لە نێوان ئەو دوو وڵاتە.

لە دوای ئەوەی پارتە ئیسلامییە میانڕەوەکان حوکمی تورکیایان گرتە دەست لەم ساڵانەی دواییدا، تورکیا ھەوڵی باشکردنی پەیوەندییەکانی دا لەگەڵ دراوسێکانیدا بە تایبەت عەرەب، تورکیا دژی سیاسەتی دروستکردنی کۆمەڵگە جێنشینەکانی [[ئیسرائیل]] و ھەڵمەتە سەربازییەکانیان لە دژی خەڵکی [[فەلەستین]] وەستاوە چەندین جار، و لە ساڵانی دواییدا پەیوەندی سووریا و تورکیا پێشکەوتنێکی گەورە و گرنگی بە خۆیەوە بینیوە لە زۆر ڕووەوە، لە سیاسەت و ئابوری و گەشت وگوزارەوە و چەندین ڕێکەوتننامەی گەورە لە نێوان ئەو دوو وڵاتە بەستراوە کە پەیوەنییەکانیان گەیشتووەتە بەرزترین ئاست، و زانکۆی حەلەب لە سووریا دکتۆرای فەخری بەخشی بە سەرۆک وەزیرانی تورکیا بەڕێز [[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان|ڕەجەب تەییب ئەردۆگان]] لەبەر ھەڵوێستە جوانەکانی بەرامبەر کێشە عەرەبییەکان، بە تایبەت ھەڵوێستە جوامێرانەکەی بەرامبەر شەڕی ئیسرائیل لەسەر [[غەززە|غەزە]] و بە ھەمان شێوە پەیوەندییەکانیان لەگەڵ ھەموو وڵاتەکانی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین|ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]] و وڵاتە عەرەبییەکان بە تایبەتی بەرو پێش چووە و ئەردۆگان سەرۆک وەزیرانی تورکیا چەندین خەڵات و دکتۆرای فەخری لەلایەن ئەو وڵاتانەوە پی بەخشراوە، ھەروەھا تورکیا لەم ساڵانەی دواییدا [[ڤیزە]]ی لابردووە لە نێوان خۆی و زۆربەی وڵاتە عەرەبییەکاندا.

== دابەشبوونی کارگێڕی ==
بۆ زانیاری تەواو دەربارەی شار و شارۆچکەکانی تورکیا، سەردانی [[پێڕستی شارەکانی تورکیا|پێرستی شارەکانی تورکیا]] بکە.

=== ناوچەکان ===
تورکیا لە ڕووی کارگێرڕییەوە دابەش دەبێت بۆ حەوت ناوچە، کە ئەمانەی خوارەوەن؛
* [[ھەرێمی ئێژە|ناوچەی ئێژە]]
* [[ھەرێمی دەریای ڕەش|ناوچەی دەریای ڕەش]]
* [[ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات|ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات]]
* [[ھەرێمی ئاناتۆلیای ناوەندی|ناوچەی ئاناتۆلیای ناوەندی]]
* [[ھەرێمی مەڕمەڕە|ناوچەی مەڕمەڕە]]
* [[ھەرێمی مەدیتەرانە|ناوچەی مەدیتەرانە]]
* [[ھەرێمی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات|ناوچەی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات]]

=== پارێزگاکانی تورکیا ===
{{سەرەکی|پارێزگاکانی تورکیا}}
تورکیا لە ڕووی کارگێرییەوە دابەش دەبێت بۆ ٨١ پارێزگا، ئەم لیستەی خوارەوە ١٠ گەورەترین پارێزگاکانی ئەو وڵاتەن؛
{{Turkey Labelled Map}}
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;١&quot;
|- style=&quot;text-align:center; background: #efefef; border-bottom:2px solid gray;&quot;
|+ '''لیستی پارێزگاکانی تورکیا'''
! ژمارە
! ناوی شار
! ڕووبەرەکەی
! ژمارەی دانیشتووان
|-
| ١
| [[پارێزگای ئەستەمبوڵ|ئیستەنبوڵ]]
| ٥، ١٧٠
| ١٠، ٠١٨، ٧٣٥
|-
| ٢
| [[پارێزگای ئەنقەرە|ئەنقەرە]]
| ٢٥، ٦١٥
| ٤، ٠٠٧، ٨٦٠
|-
| ٣
| [[پارێزگای ئیزمیر|ئیزمیر]]
| ١١٨١١
| ٣، ٣٧٠، ٨٦٦
|-
| ٤
| [[پارێزگای بورسا|بورسا]]
| ١١، ٠٨٧
| ٢، ١٢٥، ١٤٠
|-
| ٥
| [[پارێزگای ئادانا|ئادانا]]
| ١٤، ٢٥٦
| ١، ٨٤٩، ٤٧٨
|-
| ٦
| [[پارێزگای قۆنیە|قۆنییە]]
| ٤٠، ٨٢٤
| ٢، ١٩٢، ١٦٦
|-
| ٧
| [[پارێزگای ئانتالیا|ئانتالیا]]
| ٢٠، ٥٩٩
| ١، ٧١٩، ٧٥١
|-
| ٨
| [[پارێزگای گازی ئانتەپ|گازی ئانتەپ]]
| ٧، ١٩٤
| ١، ٢٨٥، ٢٤٩
|-
| ٩
| [[پارێزگای قەیسەری|قەیسەری]]
| ١٧، ١١٦
| ١، ٠٦٠، ٤٣٢
|-
| ١٠
| [[پارێزگای دیاربەکر|دیاربەکر]]
| ١٥، ١٦٢
| ١، ٣٦٢، ٧٠٨
|-
|}

== ئابووری ==
ناوەندە پیشەسازی و بازرگانییە تورکییەکان چڕ دەبنەوە لە دەوری ناوچەی شاری [[ئەستەمبوڵ|ئەستەنبوڵ]] و شارە گەورەکانی تر بەتایبەت لە ڕۆژاوادا، و جیاوازییەکەی گەورە ھەیە لە ئاستی گوزەران و بارودۆخی ئابوری لە نێوان ڕۆژاوای پیشەسازی و ڕۆژھەڵاتی کشتوکاڵی ئەو وڵاتەدا، کەرتی کشتوکاڵ بە گەورەترین کەرت دادەنرێت لە ڕووی بەکاربردنی کرێکارەوە کە نزیکەی ٤٠٪ لە ھێزی ئیشکەری وڵاتەکە پێک دەھێنێت، بەڵام نزیکەی ١٢٪ لە بەرھەمی نەتەوەیی بەرھەم دەھێنێت، کەرتی پیشەسازی نزیکەی ٢٩٫٥٪ بەرھەم دەھێنێت و کەرتی خزمەتگوزارییەکان ٥٨٪، ٥ بەرھەمی نەتەوەی تورکیا بەرھەم دەھێنێت، لە کەرتی پیشەسازیدا ٢٠٫٥٪ ھێزی ئیشکەر ئیش دەکەن و ٣٣٪، ٧ لە کەرتی خزمەتگوزاریدان.

وڵات دووچاری ئەزمەی ئابووری بوویەوە لە ساڵەکانی ١٩٩٤ و ١٩٩٩و ٢٠٠١دا کە بوونە ھۆی داڕمانی [[لیرەی تورکی]] تا نزمترین ئاستی و لە ساڵی ٢٠٠٥ لیرەی تورکی نوێ جێگەی گرتەوە.
* گرنگترین پیشەسازییەکانی لە تورکیادا چنین و کەرەستە خواردەمەنییەکان و خواردنەوەکان و کارەبایییەکان و ئۆتۆمبێل و کیمیایەکانە.
* گرنگترین سەروەتە کانزایییەکانی کە لەسەر خاکەکانی تورکیا ھەیە؛ خەڵوزی بەردین، خەڵوزی ڕوەکی، ئاسن، قوڕقوشم، مس و زیوە، ھەروەھا تورکیا بە یەکێک لە گەورەترین بەرھەم ھێنەکانی کرۆم دادەنرێت لە جیھاتدا، و پاشەکەوتێکی نەوتی بچووک ھەیە لە ڕۆژھەڵاتی وڵاتەکە.
[[پەڕگە:Siluet.jpg|230px|ڕاست|وێنۆک|دیمەنێکی ئاسۆیی شاری ئیستەنبوڵ]]
* لە گرنگترین بەرھەمە کشتوکاڵییەکانی تورکیا؛ [[لۆکە]]، [[چا]]، [[زەیتوون|زەیتون]]، [[ترێ]]، ترشەمەنییەکان، میوە، سەوزە، [[گەنم]] و [[جۆ]]یە، و تورکیا گەورەترین بەرھەمھێنی بووندقە لە جیھاندا.

=== گەشت و گوزار لە تورکیادا ===
گەشت وگوزار یەکێک لە پایە ئابورییەکانی تورکیا پێک دەھێنێت بە تایبەت لەم ساڵانەی دواییدا، ئاژانسی ھەواڵی تورکی لە ڕاپۆرتێکدا ڕای گەیاندووە کە ژمارەی سەردانکەرە ھاتووەکان بۆ تورکیا گەیشتووەتە ٣٠، ٩٢٩، ١٩٢ کەس لە ساڵی ٢٠٠٨، و داھاتیان بۆ تورکیا بە بڕی ٢١٫٩ ملیارد دۆلار بووە،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان =http://www.turkstat.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=3993 |سەردێڕ=Tourism Statistics in 2008|بڵاوکەرەوە=TURKSTAT|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوت =٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt; کەنارەکانی باشووری ناوبانگی ھەیە بە جوانی سروشتەکەی و کەنارە درێژبووەکانی بە شێوەیەک کە دەناسرێت بەناوی ڕیفیرای تورکی وەک لێچواندنێک بە ڕیفێرای فەڕەنسی، ھاوکات لەگەڵ چەندین ناوچەی گەشت وگوزاریتر لە تورکیادا.

== پەیوەندییەکان و گواستنەوە ==
کۆمپانیای پەیوەندییەکانی تورکی (Türk-Telekom) خاوەن و تاکە ھەڵسوڕێنەری ھێلی پەیوەندییە نۆرماڵەکانە، و چەندین کۆمپانیای تایبەت ھەن بۆ بەگەڕخستنی ھێڵەکانی مۆبایل لەوانە تورک سێڵ و ئەڤیا (turkcel,aveya.)، و ژمارەی بەشداربووانی ھێڵی مۆبایل بە زیاتر لە ٢٠ ملیۆن کەس ئەخەمڵێنرێت.

=== گواستنەوە ===
تورکیا شوێنێکی زۆر ھەڵکەوتووی گرنگی ھەیە لە نێوان ھەردوو کیشوەری [[ئاسیا]] و [[ئەورووپا]] کە گرنگییەکی گەورە دەدات بە کەرتی گواستنەوە لە ڕووی ئابورییەوە، گواستنەوە وشکانییەکان بەزۆری لەسەر ڕێگەوبانەکانە بەڵام سکە ئاسنینەکان بەکاردێن بۆ ماوەی دیاریکراو گواستنەوەی شت ومەک، سەرمایەی حکوومەت لە کەرتی گواستنەوە و گەیاندن گەیشتووەتە ڕێژەی ٢٧٪، ٣ لە ساڵێکدا کە ئەمەش گرنگی ئەم کەرتە ڕوون دەکاتەوە، و ڕێژەی ١٤٪ بەرھەمی گشتی نەتەوەیی دەوڵەت پێک دەھێنێت بەپێی ئاماری ساڵی ٢٠٠٠.
* ڕێگەی وشکانی؛ کۆی ڕێگە وشکانییەکان دەگاتە ٤١٣، ٧٢٤کم، لەمەش ١، ٨٠٠کم ڕێگەی خێرایە و ٦٢، ٠٠٠کم ڕێگەی ئاسایییە و ٣٥٠، ٠٠٠کم بە ڕێگە گوندییەکان ناو دەبرێت، گرنگترین ڕێگەی وشکانی ئەوەیە کە ئەستەنبوڵ بە ئەنقەرەوە دەبەستێت، و ڕێگەی [[پارێزگای گازی ئانتەپ|گازی ئانتەپ]] – [[پارێزگای ئادانا|ئادانا]] و ڕێگە کەنارییەکان و ڕێگەی [[پارێزگای ئیزمیر|ئیزمیر]] – [[پارێزگای مانیسا|مانیسا]]یە.
* شەمەندەفەر؛ درێژە ھێڵی سکە ئاسنییەنەکان دەگاتە ١٠، ٥٠٠کم، ٢٠٪ کارەبایین، و خەتی ئاسنینی خێرا ھەیە لە نێوان [[ئەستەمبوڵ|ئەستەنبوڵ]] و [[ئەنقەرە]].
* فڕۆکەخانەکان؛ ھێلی ئاسمانی تورکی، کۆمپانیایەکی فەڕمییە کە موڵکی دەوڵەتە و ساڵی ١٩٣٣ دامەزراوە، و لە سەرەتای نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوودا ڕێگە درا بە دامەزراندنی کۆمپانیای تایبەت لەم بوارەدا، لەوانە، ئۆنور ئایەر (Onur Air)، ئەتڵەس جەت (Atlasjet) و سەن ئیکسپرێس (SunExpress)، و ٣٨ فڕۆکەخانە ھەیە لە تورکیادا، لەوانە چواردەیان فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتین و گرنگترینیان فڕۆکەخانەی ئەتاتورکی نێودەوڵەتییە لە ئەستەنبوڵ، و١٥ ٦ بەندەری دەریایی ھەیە لە تورکیا، کە گواستنەوەی شتومەک تێیدا گەیشتووەتە١٠، ٤٤٤، ٦٦٣ تەن.
* میناکان؛ گرنگترین میاناکانی وڵاتەکە لە ئەستەنبوڵ و ئیزمیر و ئەدەنەدایە، وھاتوچۆیەکی دەریایی چڕوپڕ ھەیە ل نێوان ھەردوو بەشی ئاسیایی و ئەورووپی دا و جۆڵەیەکی گرنگی شتومەک ھەیە لە نێوان شارە تورکییەکانی سەر دەریای ڕەش و [[ڕووسیا]] و [[ئوکراینا]] و [[ڕۆمانیا]] و [[بولگاریا]] و لە نێوان شارەکانی سەر دەریای ناوین و [[قوبرس]] و [[یۆنان]].

== ڕۆشنبیری ==
ڕۆشنبیری تورکیا ھەمەجۆرە و تێکەڵێکە لە ڕەگەزە تورکییە جیاوازەکانی ئوغوز، [[ئەنادۆڵ]] و [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] (کە ئەمە لە خۆیدا بەردەوامی ھەریەک لە یۆنانی و ڕۆمانی و ڕۆشنبیرییە ئیسلامییەکان و ڕۆشنبیری ڕۆژاوایی و داب و نەریتەکانە، کە دەستی پێکرد لە بەڕۆژئاوابوونی عوسمانییەکان و ئیمپڕاتۆرییەتەکەیان و بەردەوامە ھەتا ئێستا)، کە ئەم تێکەڵبوونەش لە خۆیدا دەرئەنجامی بەیەکگەیشتنی تورکەکان و ڕۆشنبیرییەکەیان بوو لەگەڵ ئەو نەتەوانەی لە کۆچکردنەکەیاندا پێیان گەیشتن لە [[ئاسیای ناوەندی|ئاسیای ناوەڕاستەوە]] بۆ ڕۆژاوا.

ھۆکارە مێژوویییە ھەمەجۆرەکەی تورکیا ڕۆڵێکی گرنگی ھەیە لە دیاریکردنی پێناسی تورکیای نوێ، ڕۆشنبیری تورکی بەرھەمی ھەوڵێکە بۆ بوون بە دەوڵەتێکی نوێی ڕۆژاوایی لەگەڵ پاراستنی ئاکارە [[ئیسلام]]ی و مێژوویەکانیان. حکوومەت بەردەوام بوو لەسەر چەند بابەتێکی زۆری ھونەرە جوانەکان لە سەرەتای کۆماری تورکییەوە، وەک مۆزەخانەکان و [[شانۆ]]کان و ئۆپێرا و ئەندازەی تەلارسازی.

=== ھونەر و ئەدەب ===
مۆسیقای تورکی و ئەدەبەکەیان ئاوێتەیەکی گەورە پێک دەھێنێت لە ڕووی کاریگەری ڕۆشنبیرییەکان، کە لە ئەنجامی تێکەڵبوونی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و جیھانی ئیسلامییە لەگەڵ [[ئەورووپا]]دا، ئەمەش یارەمەتی دروستبوونی بەرھەمێکی داوە کە ئاوێتەیەک بێت لە تورکی و ئیسلامی و نەریتە ئەورووپییەکان، ھەروەھا ئەدەبی تورکی کاریگەری ئەدەبی فارسی و عەرەبی لەسەر بووە لەسەردەمی عوسمانییەکان، بەشی زۆری ئەدەبی تورکی بەو زمانە تورکییە نوسراوە کە لە سەردەمی عوسمانییەکان بەکارھاتووە، و بابەتەکانی پەیوەستن بە ئایین و ژیان، بەڵام ئەدەبی تورکی نوێ بایەخ دەدات بە شێوەیەکی فراوان بە بیری نەتەوەیی و دادپەروەری کۆمەڵایەتی و مێژووی تورک؛ و بەپێی لێکۆڵینەوەکان ٧٠٪ی دانیشتووانی تورکیا ھۆگرن بە خوێندنەوە.
[[پەڕگە:DolmabacheIstanbul.jpg|ڕاست|وێنۆک|220px|یەکێک لە دەروازەکانی تەلاری دۆڵمپاشا لە ئەستەنبوڵ]]

=== بیناسازی ===
گرنگترین ئەو ئیشانەی تورکیا لە بواری ھونەردا بە ئەنجامی گەیاندووە لە بواری بیناسازییدایە، ئەو ڕەگەزە تەلارسازیانەی ئێستا لە تورکیادا ھەیە، شایەدن لەسەر تێکەڵبونێکی گەورە لە نێوان نەرێتەکاندا بە درێژایی سەدەکان، لەگەڵ بوونی چەندین پاشماوەی [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بیزەنتی]] لە شوێنە جیاوازەکانی تورکیا لە ھەمانکاتدا چەندین شاکاری تەلارسازی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] دەبینرێت، لە ئیستەنبوڵدا کەنیسەی ئایا سۆفیا ھەیە، کە نموونەیەکە لە بیناسازی بیزەنتی و لە سەدەی شەشی زایینیدا بنیاتنراوە ئەو کاتانەی تورکیا بەشیک بوو لە [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|ئیمپڕاتۆڕی بیزەنتی]]، بەڵام لە دوای فەتحی عوسمانییەکان ئەم کەنیسەیە گۆڕا بۆ مزگەوت ھەر بە ھەمان ناوەوە.

چەندیین مزگەوت بنیاتنراوە لە تورکیا و لە ناو ئەنادۆڵدا لە سەدەی سێزدەی زایینی، و زۆربەی منارەکان بە شێوازی [[نژیاروانی|تەلارسازی]] فارسی و عەربی نەخشێنراون، لە ھەمان کاتدا چەندیین بینای جوانیتر ھەیە کە مێژووی بنیاتنانییان دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ئیمپڕاتۆڕی عوسمانی، و مزگەوتی سولەیمانی لە [[ئەستەمبوڵ|ئیستەنبوڵ]] بە نموونەیەکی باڵای تەلارسازی و یەکێک لە جوانترین مزگەوتەکانی جیھان دادەنرێت، ھەروەھا سەدان ساڵە ھونەرسازەکانی تورکیا سەرقاڵن بە دروستکردنی ئیشە جیاوازەکانی سیرامیکەوە، لە گرنگترین ناوەندەکانی سیرامیک ناوەندی کوتاھییەیە لە بەرزایییەکانی [[ئەنادۆڵ]]، بە ھەمان شێوە نەخشە سازی و ئیش چنین جێگەیەکی دیاری ھەیە لە نێوانیاندا.

=== جەژن و پشووە فەڕمییەکان ===
* ١ی کانوونی یەکەم – سەری ساڵی زایینی
* ٢٣ی نیسان – جەژنی نیشتمانی
* ١ی ئایار – ڕۆژی کرێکار
* ١٩ی ئایار – ڕۆژی لاوان
* ٣٠ی ئاب - جەژنی سەرکەوتن
* ٢٩ی تشرینی یەکەم - ڕۆژی کۆمار
* ١ موحەڕەم – سەری ساڵی کۆچی
* ١٢ ڕەبیع لئەوەل – لەدایکبوونی پێغەمبەر ئیسلام (د. خ)
* ٢٧ ڕەجەب – ئیسرا و میعراج
* ١ شەوال – جەژنی ڕەمەزان
* ١٠ زولحەجە – جەژنی قوربان

=== وەرزش ===
جەماوەریترین وەرزش لە تورکیادا تۆپی پێیە،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Burak Sansal|ساڵ=٢٠٠٦|سەردێڕ=Sports in Turkey|ناونیشان=http://www.allaboutturkey.com/sports.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=allaboutturkey.com}}&lt;/ref&gt; و ناودارترین یانەکانیان، [[گاڵاتاسەرای|گەلاتەسەرای]] و [[فەنەرپاشە]] و [[بجیکتاش]]ە، لە ساڵی ٢٠٠٠ گاڵتەسەڕای کاسی یەکێتی ئەورووپی و کاسی سوپەر ئەورووپی بە دەست ھێنا،&lt;ref name=&quot;uefa.com&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Galatasaray AŞ|ناونیشان=http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=50067/profile/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٤|وێبگە=uefa.com}}&lt;/ref&gt; و دوای دوو ساڵ ھەڵبژاردەی تورکیا سەرکەوت بۆ قۆناغی کۆتایی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|جامی جیھانی ساڵی ٢٠٠٢]] لە [[ژاپۆن]] و [[کۆریای باشوور]]، و ساڵی ٢٠٠٨ ھەڵبژاردەی نەتەوەیی تورکی گەیشتە قۆناغی پێش کۆتایی لە [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپا|جامی ئەورووپا]] دا.&lt;ref name=&quot;tff.org1&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Historical Achievements.|ناونیشان=http://www.tff.org/default.aspx?pageID=297|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٤|وێبگە=tff.org}}&lt;/ref&gt;

لە وەرزشە سەرەکییەکانی تر باسکێتە، ھەروەھا زۆرانبازی لە سەردەمی عوسمانییەکانەوە وەرزشی باوی تورکیایە و جەماوەرێکی زۆری ھەیە، ھاوکات بەرزکردنەوەی بەرزایی لە نێوان ھەردوو ڕەگەزی ژنان و پیاواندا لایەنگری ھەیە، وەرزشی ئۆتۆمبێل و پێشبڕکێ بە ھەمان شێوە لایەنگری خۆیان ھەیە.

=== فێربوون لە تورکیادا ===
نزیکەی لە ٢٥٪ تورکیا لە تەمەنی خوێندنی ناچاریدان کە دەست پێدەکات لە تەمەنی پێنج ساڵییەوە تا تەمەنی ھەژدە ساڵی، و لە دوای قۆناغی سەرەتایی دەچنە قۆناغی ناوەندییەوە بۆ ماوەی چوار ساڵ، و ڕێژەی نەخوێندەواری لە تورکیادا ٦٪ لە نێو پیاواندا و ١٨٪ لە نێو ژناندا لە کۆی ژمارەی دانیشتووان بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٠.

لە تورکیادا ٥٣ زانکۆی حکومی و ٢٤ زانکۆی تایبەتی باوەڕپێکراو ھەیە، و نزیکەی ١٦ ھەزار خوێندکاری بیانی ھەیە کە زۆربەیان لە وڵاتەکانی [[ئاسیای ناوەندی|ئاسیای ناوەڕاستەوە]] ھاتوون بە کاریگەریان بە ڕۆشنبیری تورکی.

لەگەڵ ئەوەی زۆربەی دانیشتووانی تورکیا موسڵمانن، ڕێگری فەڕمی ھەیە لەسەر پۆشینی لەچک لە خوێندنگە و زانکۆ و دامەزراوە فەڕمییەکاندا، ئەم یاسایە جێبەجێکراوە بە درێژبوونەوە بیری کەمالی بانگەوازکاری [[دنیاگەرایی|عیلمانی]] بۆ ئەوەی خوێندنگە و زانکۆکان بەتاڵ بکاتەوە لە کاریگەری ئایینی ئەگەر تەنھا بە ڕووکەشیش بێت، ناڕەزایییەکی توند ھەیەیە بۆ ئەم یاسایە لەلایەن دانیشتووانە پارێزگارەکانییەوە لەبەرئەوەی ڕێگە لەو سەربەستییە ئایینییە دەگرێت کە دەستوورەکەیان ڕێگەی پێداوە، وئەم بابەتە چەندین جار مشتومڕی لەسەر کراوە.

== پێشانگا ==
{{چینی ناوەند}}&lt;gallery widths=&quot;180px&quot; heights=&quot;120px&quot;&gt;
پەڕگە:Maiden tower.JPG|بورجی عەزرا
پەڕگە:HagiaSophia GeneralView (pixinn.net).jpg|ئایا سۆفیا
پەڕگە:FatihMosque.jpg|مزگەوتی [[محەممەدی دووەم|سوڵتان محەمەد فاتیح]]
پەڕگە:Topkapi.jpg|بابی عالی
پەڕگە:FlagOfFlowers.JPG|ئاڵا لە گوڵ، ئەنقەرە
پەڕگە:İstanbul 5716.jpg|کۆشکی یەڵدز
پەڕگە:Pamukkale3.jpg|پاموکالە (کۆشکی لۆکە)
پەڕگە:Alanya boats.jpg|کەنارەکانی ئانتاڵیا
پەڕگە:Mevlana Konya.jpg|سۆفیگەرە تورکەکان لە قۆنییە
&lt;/gallery&gt;{{کۆتایی}}

== ئەمانەش ببینە ==
* [[پێڕستی شارەکانی تورکیا|پێرستی شارەکانی تورکیا]]
* [[سنووری یۆنان و تورکیا]]
* [[سنووری بولگاریا و تورکیا]]
* [[سنووری سووریا و تورکیا]]

== تێبینییەکان ==
{{تێبینییەکان}}

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}
{{refbegin|colwidth=30em}}
* [http://radionawa.com/NewsDetailN.aspx?id=56812&amp;LinkID=143 تورکیا مەیدانێک بۆ ململانێی ملیتاریزم و دیموکراسی]{{بەستەری مردوو|url=http://radionawa.com/NewsDetailN.aspx?id=56812&amp;LinkID=143 |date=نیسانی ٢٠٢٠}} - ماڵپەڕی [[ڕادیۆ نەوا]]
* [https://web.archive.org/web/20090402205400/http://www.byegm.gov.tr/hukumetler/60hukumet/bakanlarkurulu_gorev.htm بەڕێوەبەرایەتی گشتی ڕۆژنامەوانی و ڕاگەیاندی تورکی]
* [http://www.turkstat.gov.tr/ پەیمانگای ئاماری تورکی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080724073811/http://www.turkstat.gov.tr/ |date=٢٤ی تەممووزی ٢٠٠٨}}
* [https://web.archive.org/web/20081218092822/http://www.tcmb.gov.tr/yeni/eng/index.html بانکی ناوندی تورکی]
* [https://web.archive.org/web/20080513225751/http://www.treasury.gov.tr/indexe.htm گەنجینەی تورکی]
* [https://web.archive.org/web/20080607212442/http://www.rekabet.gov.tr/ebaskanmesaj.html دەسەڵاتی ڕکەبەری تورکی]
* [https://web.archive.org/web/20081012174727/http://www.gumruk.gov.tr/english/ جومارکی تورکی]
* [https://web.archive.org/web/20110603132319/http://www.mit.gov.tr/english/index.html ڕێکخراوی زانیاریدانی نەتەوەیی تورکی]
* [https://web.archive.org/web/20081220120225/http://www.dpt.gov.tr/ing/ ڕێکخراوی پلاندانانی دەوڵەتی تورکیا]
* [https://web.archive.org/web/20081023151253/http://www.tse.org.tr/english/tsedefault1.asp دامەزراوی وەسف و پێوانە تورکیەکان]
* [https://web.archive.org/web/20070212164125/http://www.tubitak.gov.tr/english/index.htm مەجلیسی لێکۆڵینەوە تەکنەلۆجی و زانستیە تورکیەکان]
* [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/1022222.stm دامەزراوی ڕاگەیاندنی بەریتانی BBC]
* [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html کتێبی ڕاستیەکانی جیھان بۆ وەکالەتی زانیاریدانی ناوەندی ئەمریکی CIA Fact Book] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160527062958/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html |date=٢٧ی ئایاری ٢٠١٦}}
* [http://www.economist.com/countries/Turkey/ گۆڤاری ئابوری The Economist]
* [http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3432.htm وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا]
* [https://web.archive.org/web/20161227180532/http://turabex.com/ ڕاپۆرتە ئابوریە تورکیەکان بە زمانی عەرەبی]
* [https://web.archive.org/web/20170628170909/http://www.kerkukfeneri.com/ تورکەکانی عێراق]
{{refend}}

{{ڕۆژھەڵاتی ناوین}}
{{ناوچەکانی تورکیا}}
{{پارێزگاکانی تورکیا}}
{{ئەندامانی ناتۆ}}
{{وڵاتەکانی ئاسیا}}
{{وڵاتانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست}}
{{ڕێکخراوەی دەوڵەتە تورکییەکان}}
{{ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئابووری}}

{{تووڵی دەروازە|ئاسیا|تورکیا|جوگرافیا|وڵاتەکان|ئەورووپا|ئیسلام|ڕۆژھەڵاتی ناوین}}
{{پۆلی کۆمنز|Turkey}}

[[پۆل:تورکیا|*]]
[[پۆل:ئەوراسیا]]
[[پۆل:ئەورووپای ڕۆژھەڵات]]
[[پۆل:جوگرافیای تورکیا]]
[[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٢٣ لە تورکیا]]
[[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ناتۆ]]
[[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان]]
[[پۆل:ڕۆژاوای ئاسیا]]
[[پۆل:کۆمارەکان]]
[[پۆل:وڵاتانی ڕۆژاوای ئاسیا]]
[[پۆل:وڵاتەکانی ئەورووپا]]
[[پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین]]
[[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٢٣]]
[[پۆل:نەتەوەکانی ئی ٧]]
[[پۆل:ئەو وڵاتانەی تازە پیشەسازی دەکەن]]
[[پۆل:ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست]]
[[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی]]</text>
      <sha1>6shlellj0vbn1sud497d7u7cw44pqed</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مامە ڕیشە</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3772</id>
    <revision>
      <id>1575390</id>
      <parentid>1575356</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T04:37:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pirehelokan</username>
        <id>5097</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>دەستکاریی [[Special:Contributions/~2026-23670-33|~2026-23670-33]] ([[User talk:~2026-23670-33|لێدوان]]) بۆ دوایین پێداچوونەوەی [[User:Pirehelokan|Pirehelokan]] گەڕێندرایەوە</comment>
      <origin>1560245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10143" sha1="ss7fzoq6a3ky2xyus5s6d5dfmldtwy2" xml:space="preserve">{{+R}}{{بێلایەنی}}
{{کەسایەتی
| ناو   = مامەڕیشە
| وێنە          = مامەڕیشە.jpg
| قەبارەی وێنە  = 250px
| ناوی کاتی لەدایکبوون = نەجمەدین شکور ڕەئوف
| شوێنی لەدایکبوون   = [[تاڵەبان]]، [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]]&lt;ref&gt;http://www.gksat.tv/details.aspx?jimare{{بەستەری مردوو|url=http://www.gksat.tv/details.aspx?jimare |date=تەممووزی ٢٠٢٤ }}&lt;/ref&gt;{{-}} {{ئاڵا|کوردستان}} {{-}}
| ڕێکەوتی لەدایکبوون  = ١٩٥٥
| ڕێکەوتی مردن   = ٢٤ی کانونی دووەمی ١٩٨٥ (٣٠ ساڵ ژیاوە)
| شوێنی مردن   = [[گەرمیان]]
| ھۆکاری مردن   = کوژران بە دەستڕێژی گولە
| شوێنی دۆزینەوەی تەرم =
| شوێنی گۆڕ  = گوندی [[تاڵەبان]]
| نیشتەجێ  =
| نەتەوە   = [[کورد]]
| ھاووڵاتی  = {{ئاڵا|کوردستان}} {{-}} {{ئاڵا|عێراق}}
| ڕادەی خوێندەواری  = [[نەخوێندەوار]]
| پیشە   =پێشمەرگە
| ساڵانی چالاکی  = ١٩٧٠–١٩٨٥
| شار   =
| مووچە   =
| دارایی   =
| ناسراو بە ھۆی  =پاڵوانی
| سەرناو   = فەرماندەی کەرتی چواری جەباری
| حیزب   =[[File:Flag of PUK.png|22px]] [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]]
| ئایین   = [[ئیسلام]]
| ھاوسەر  = [[نیشتمان حەسەن]]
| یار   =
| منداڵەکان  =
| خەڵاتەکان  =
| واژوو   =
| ماڵپەڕ   =}}

'''نەجمەدین شکور ڕەئوف زەنگەنە''' ناسراو بە '''مامە ڕیشە''' (١٩٥٥ لە [[تاڵەبان]]، [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]] – ٢٤ی کانونی دووەمی ١٩٨٥ لە [[گەرمیان]]) [[پێشمەرگە]] و شۆڕشگێڕێکی [[کورد]] بوو. ناوی مامە ڕیشە لە ناو کوردان و عێراقدا، بەھۆی ئازایەتی و چاو نەترسی ناوێکی دیار و ناسراوە، کە پێشمەرگەیەکی قارەمان و ئازا بووە و خەباتی بۆ ئازادی کوردستان کردووە و لەو پێناوەدا جەنگاوەو گیانی خۆی بەخت کردووە، ئەم ئازایەتی و گیانفیداییەی بوو وایکرد  کە بەناوبانگ بێت.

== ژیان ==
نەجمەدین شکور ڕەئوف زەنگەنە ساڵی [[١٩٥٥]] لە گوندی [[تاڵەبان]]ی [[قەزای چەمچەماڵ]] لە ناوچەی [[گەرمیان]]، لە بنەماڵەیەکی جوتیاری کوردپەروەر ھاتۆتە دنیاوە، لەبەر ھەژاری و بەھۆی دەستکورتیی بنەماڵەکەی خوێندنی بۆ نەکراوە.

=== لاوێتی ===
بەکاریگەری کات و سەردەمی لاوێتی ئەوکاتەی کە سەرەتای شۆڕشەکانی ئازادی گەلان و سەربەخۆیی نەتەوەکان بوو وە شۆڕشی کوردیش گەشتبووە سەقامگیری و بەدەستھینانی ئەو مافانەی کەداوای دەکرد سەرەتای ئاشتی نێوان حکومەتی عێراق و جوڵانەوەی کوردی بوو بەیانی ١١ی ئازار دەرچوو بوو، لەھەمان کاتدا گەرمەی جوڵانەوەی شۆڕشی ئازادیخوازی فەڵەستینیەکان بوو، بۆیە ئەم زاتەش وەک لاوەکانی سەردەمی خۆی خولیای شۆڕشگێڕی لە ناخیدا جوڵابوو ھەر ئەمەش بووە پاڵنەری ئەوەی کە پەیوەندی بکات بە ئازادیخوازانی فەڵەستینەوە و لەگەڵیاندا خەبات بکات و بەشداری [[جەنگی تشرینی یەکەم]] بکات و لە تێیدا بریندار بووە.

=== پێشمەرگایەتی ===
ساڵی [[١٩٧٨]] کە ڕژێم شاڵاوی تەعریب و ڕاگواستنی لە کوردستاندا گەیاندە ترسناکترین ئاست، کارەساتی گوندە کاولکراو و جوتیارە ڕاگوێزراوەکان مامە ڕیشەی والێکرد چەکی پێشمەرگایەتی لە شۆڕشی نوێدا بکاتە شان و لە ڕیزی ھەڤاڵەکانیدا دڕ بە شەوەزەنگی داگیرکردن بدات. سەرەتا لەبەر بێ متمانەی و باوەڕ نەبوون پێی لە پێشمەرگایەتی وەرنەگیراوە، ئیتر خۆی بەتەنھا و بە چەکی خۆی گونداوگوند گەڕاوەو پڕوپاگەندەی بۆ پێشمەرگە کردووەو ھەر ئەم ھەڵوێستەش وای لێکردووە کە لە پێشمەرگایەتی وەربگیرێت.

لەبەر ھەژموون و گەورەیی ھێزی چەکدار و ھەڵسانەوەی شۆڕش و پەیڕەوی دروست و کۆبوونەوەی جەماوەر و بەھێزترین ھێزی چەکدار و سنوری ناوچەی ڕیشە وەک لانکی یەکێتی نیشتمانی کوردستان ئەم ھۆکارانە وەھای کرد ببێتە پێشمەرگەی ئەو پارتە سیاسیە.

=== ناوبانگ بوون ===
ڕیشەی قارەمان لە ماوەیەکی کەمدا بە چالاکییە پڕ جەربەزەکانی توانی نەک ھەر دڵسۆزی خۆی بۆ شۆڕش بسەلمێنێ، بەڵکو وەک پاڵەوانێکی کەموێنە ناوبانگی دەرکرد، لەو دەشتە کاکی بەکاکییانەی ناوچەکانی (ھەمەوەند و جەباری و [[قادرکەرەم]] و دەوروبەری شاری کەرکوکدا)، گورزە بەھێزەکانی مامە ڕیشە لە ھێزی داگیرکەر ھێندە کاریگەر بوون، کە ھەر ناوبردنی ئەو جەنگاوەرە جوامێرەی گەل بەس بوو بۆ زارەترەک کردنی لەشکری دوژمن.

لە ساڵی [[١٩٧٩]]ەوە ئەم ئازایەتییە دەگمەنەی تێکەڵاوی کاری پێشمەرگانە و پێشخانی شۆڕش کردووە و لە کەرتی (٤)ی [[بازیان]] درێژەی بە خەباتی پێشمەرگایەتیدا. لەگەڵ ھەموو چالاکییەکدا ناوبانگی ئەم شۆڕەسوارە بەرزتر دەبووەوە و خۆشەویستییەکەی لە دڵی میللەتدا زیاتر دەبوو.

ئەو سەردەمەش کە کرایە فەرماندەی کەرتی جەباری، ڕژێم لە ترسی شاڵاوی ئەم ھەڵۆیە ھەموو ھاتوچۆیەکی لە نێوان کەرکووک و بازیاندا قەدەغە کرد و ناوی مامە ڕیشە کەوتە ناو سروود و دروشمە جەماوەرییەکان.

زۆربەی داستانە پڕ سەروەرییەکانی ھێزی پێشمەرگەی کوردستان، ھەر لە شەڕی [[تەپەعارەبی نەریمان]] و [[حەمک]] تا داستانی ڕزگار کردنی [[بێتواتە]] جێپەنجەی مامە ڕیشەی پێوە دیارە، ئەم پێشمەرگە چاونەترسە لە شەڕی پێشمەرگایەتیدا چوار جار بریندار کراوە و لەسەر ئەو ھەڵوێست و ناوبانگەش کاربەدەستانی ڕژێم باوکی مامەڕیشە و ئەحمەدی برایان شەھید کردووە.

&quot;هەڤاڵ کوێستانی&quot; لە بیرەوەرییەکانی‌دا (ئەو ڕۆژانی نیشتمان هی هەموان بوو) دەڵێ: مامەڕیشە وەهای نێو دەرکردبوو کە ببووە جێی کینەی بەرپرس و فەرماندەکان. لە ئاهەنگی نەورۆزی 1984دا شەپۆلی گوێدێرانی وتاری مام جەلال، لە کاتی هاتنی مامەڕیشەدا هەموو بەرەو لای ئەو دەجمن. دواتر تۆمەتی کوشتنی دوو جەیشی عێڕاقی لە کاتی گفت‌وگۆدا، لە مامەڕیشە دەدەن و بەو هۆیەوە ئەو ئەفسانەی شۆڕشگێڕییە سزا دەدەن؛ ڕیشی دەتاشن، چەکی دەکەن و لە گوندێکی سوورداش دەست‌بەسەری دەکەن.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=ئەو ڕۆژانەی نیشتمان هی هەموان بوو|یەکەم=هەڤاڵ کوێستانی|بڵاوکەرەوە=چاپخانەی کارۆ، سلێمانی|ساڵ=٢٠٢٤|پەڕەکان=٣٥٧-٣٥٩}}&lt;/ref&gt;

== کوژران ==
مامەڕیشە بە پلانێکی پێشوەختەی ئەوکاتی حکومەتی بەعس و بەکارھێنانی خۆفرۆشان ([[جاش]])، ئەم زاتەیان لەخشتە برد بەناوی دانوسان و ھاتنە ڕیزی پێشمەرگە لەگەڵ کۆمەڵێک لە خۆفرۆشان بچێتە کۆبوونەوە. کاتێک بەڕێدەکەوێت بۆ ناوچەی کۆبوونەوە و شوێنی نھێنی لە ڕێگادا و لە ناوچەی جەباری سەر ڕێگای نێوان گوندی [[خاڵە بازیانی]] و گوندی [[کەوەڵە]]دا دەکەوێتە بۆسەی خۆفرۆشانەوە. ئەو لە ٢٤ی کانونی دووەمی ساڵی [[١٩٨٥]] لەگەڵ دوو ھاوڕێ و ھاوسەنگەری بە ناوەکانی (سەردار و موحسین) بە دەستی (تەحسین شاوەیس) کە بە پلانی پێشوەختەو بە بەشداریی خۆفرۆشان شەھید کرا.&lt;ref&gt;[https://www.historyofkurd.com/2017/01/24/%d9%85%d8%a7%d9%85%db%95-%da%95%db%8c%d8%b4%db%95-%da%86%db%86%d9%86-%d8%b4%db%95%d9%87%db%8c%d8%af-%da%a9%d8%b1%d8%a7%d8%9f%d8%9f/ مامە ڕیشە چۆن شەهید کرا؟؟]&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئێران|عێراق}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٧]]
[[پۆل:مردووانی ١٩٨٥]]
[[پۆل:خەڵکی سلێمانی]]
[[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]]
[[پۆل:ناسیۆنالیستە کوردەکان]]
[[پۆل:شەھیدانی کورد]]
[[پۆل:خەڵکی پارێزگای کەرکووک]]</text>
      <sha1>ss7fzoq6a3ky2xyus5s6d5dfmldtwy2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پشدەر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9478</id>
    <revision>
      <id>1575382</id>
      <parentid>1526779</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T19:52:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shkar khaleed</username>
        <id>70535</id>
      </contributor>
      <origin>1575382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6445" sha1="lmezqe5j6avrfdchtiurqgp66vsw9dk" xml:space="preserve">{{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
ناوچەی پشدەر یەکێک لە ناوچەکانی کوردستان کە ناوەندەکەی شاری [[قەڵادزێ]]یە و دەکەوێتە [[پارێزگای سلێمانی]]. ئەم ناوچەیە لەلای ڕۆژھەڵاتەوە بە [[چیای مامەند]]، لە باکوورەو بە [[چیای قەندیل]]، لە ڕۆژاواوە بە [[کێوەڕەش]] ، دەورە دراوە.
لە ساڵی ٢٠١٠دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم قەزایە زیاتر لە (١٤٠٬٠٠٠) کەس بووە&lt;ref&gt;[http://pshdar.com/pgeografi.htm جوگرافیای پشدەر - ماڵپەڕی پشدەر] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170322191203/http://www.pshdar.com/pgeografi.htm |date=٢٢ی ئازاری ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt;

== جوگرافیا ==
ناوچەی پشدەر ھەروەک ھەموو ناوچەکانی تری [[کوردستان]] بەپیت و بەرەکەتە، بە چەند زنجیرە چیایەک دەورە دراوە. لەلای ڕۆژھەڵاتییەوە بە چیای مامەندە و لە باکووریشەوە بە چیای قەندیل و لە ڕۆژ ئاواوە کێوەڕەش و لە باشوورەوە لەگەڵ ئاسۆس دەروازەی ناوچەی پشدەری پێک ھێناوە.

=== چیای قەندیل ===
یەکێکە لە ھەرە شاخە بەرزەکانی [[کوردستان]]، بەرزی شاخی قەندیل ٣٤٥٢ م، بە چلەی [[ھاوین]] بەفری لێ دەمێنێتەوە و زۆر فێنکە، مەڕداران و کوێستانچیان ھەر کە گەرمێن گەرم داھات بار لێ دەنێنوو دەچنە ھەواران.

=== ئاوبەندی سەنگەسەر ===
لەسەر ڕووباری گافڕێن ھەڵکەوتووە و لە شارۆچکەی سەنگەسەرەوە نزیکە، مەبەستی سەرەکی لە دروستکردنی ئەم پڕۆژەیە ئاودانی بانوەکانی گوندی قادراوا و بانوەکانی خوارووی گرتک و دووگۆمانە، کە جووتیارەکانی ئەم ناوچەیە سودی لێ وەردەگرن بۆ بەرھەمھێنانی [[کشتوکاڵ]].

== کشتوکاڵ ==
خاکەکەی بەپیت و بەرەکەتە، توانای بەرھەمھێنانی کشتوکاڵی زۆرە و جووتیاران سودی لێدەبینن بە ھاوینان بە بەرھەمھێنانی (توتن، گوڵەبەڕۆژە، تەماتە، پیواز، شوتی، پەموو) و گەلێک بەرھەمی تر. بێجگە لەوەش زەوییەکان بەکار دەھێنن بۆ بەرھەمھێنانی ([[گەنم]]، [[جۆ]]، [[نۆک]]، [[نیسک]]، و بۆ بێستانی [[کاڵەک]]. لە ناوچە فێنکەکانیش وەک ناودەشت و گوندەکانی پشت [[قەڵادزێ]] میوەجاتێکی زۆری لێ بەرھەم دێت وەک [[ھەنار]]، [[سێو]]، [[گوێز]]، [[ھەرمێ]] و [[ترێ]]. بەرھەمە سروشتییەکانیش زۆرن بوو نموونە [[ڕێواس]]، [[کەنگر]]، تۆڵەکە، ھێرۆ، کیسوێ، کارگ، بنێشتیکوردی، قەزوان، [[مێوژ]]، کرۆسک گیانەوەری ناوچەی پشدەر.

== گوندەکان ==
{{Div col|colwidth=10em}}
* [[دێلۆ]]
* [[زارگەڵی]]
* [[بۆریسکان]]
* [[لێوژە]]
* [[ئیندزە]]
* [[خوێوبیان]]
* [[سلێ]]
* [[بایاوا]]
* [[بۆڵێ]]
* [[دوێڵە]]
* [[کۆمتان]]
* [[سەرگەنیل]]
* [[بیان]]
* [[کاسکان]]
* [[تووەسوران]]
* [[سەنگەسەر (گوند)|سەنگەسەر]]
* [[شارۆش]]
* [[سوورەسێ]]
* [[سینەمۆک]]
* [[قرژاڵە]]
* [[زورکانی سەروو]]
* [[بانوە قەل]]
* [[زەڵێ]]
* [[ناوزەنگ]]
* [[جۆلانە]]
* [[قووڵە باسان]]
* [[ھەنارۆک]]
* [[دۆڵە دزە]]
* [[کۆلارە (پشدەر)|کۆلارە]]
* [[کانی نەوت]]
* [[کانیلان]]
* [[خواران]]
* [[مامەندە]]
* [[تەنگژە]]
* [[کەسانە]]
* [[عەلیاوا]]
* [[گوێزەڵە]]
* [[سندۆڵان]]
* [[ئیبراھیماوا]]
* [[دەقناوا]]
* [[کۆپینکە]]
* [[ئاشقۆڵکە]]
* [[بردە]]
* [[شێوە (گوند)|شێوە]]
* [[باقیاوا]]
* [[جمکان]]
* [[ڕەزان]]
* [[بەرکێشان]]
* [[ھەرمێ(پشدەر)|ھەرمێ]]
* [[قولەشەمس]]
* [[زاویە]]
* [[بۆرە]]
* [[بێسەڵوە]]
* [[سیوەڵە]]
* [[سەلیم بەگ (پشدەر)|سەلیم بەگ]]
* [[باوزێ]]
* [[بەرماڵان]]
* [[ئاشکەنە]]
* [[گەڵوشگە]]
* [[سنجاڵە]]
* [[عەلی پیر (پشدەر)|عەلی پیر]]
* [[دەڵگە]]
* [[ھەڵاوێژگە]]
* [[بژیان]]
* [[کانی نەوت]]
* [[بێموش]]
* [[مڕە]]
* [[تەپەخان]]
* [[ھێرۆ]]
* [[قووڵکان]]
* [[کۆخان]]
* [[بێگەڵاس]]
* [[شێنێی سەروو]]
* [[شێنێی خواروو]]
* [[ئەبوبەکرە]]
* [[وەرتێ]]
* [[قەڕە]]
* [[بانە سەر]]
* [[شناوە]]
* [[ڕەزگە]]
* [[سپیگەڵە]]
* [[بەردێنان]]
* [[مەرادۆ]]
* [[سوورەگڵە]]
* [[سپیکاڵە]]
* [[بەستە ی سەروو]]
* [[بەستە]]
* [[توتمە]]
* [[زودان]]
* [[مەم (گوند)|مەم]]
* [[ژیلا]]
* [[دەرگەڵە]]
* [[کۆزینە]]
* [[بەستەستێن]]
* [[قادراوا]]
* [[ئاشوران]]
* [[کانی کورت]]
* [[قالاوا]]
* [[دووگومان]]
* [[خڕکە]]
* [[مەمکان]]
* [[جەلکان]]
* [[بێپاڵان]]
* [[بیە ڕەش]]
* [[بەراوەی سەروو]]
* [[بەراوەی خواروو]]
* [[شێخان (گوندێک لە پشدەر)|شێخان]]
* [[سێوەیس]]
* [[سەی وەیس]]
* [[باریکان]]
* [[ئەبوبەکرە]]
* [[وەرتێ]]
* [[قەڕە]]
* [[بانە سەر]]
* [[شناوە]]
* [[ڕەزگە]]
* [[سپیگەڵە]]
* [[بەردێنان]]
* [[بێپاڵان]]
* [[بیە ڕەش]]
* [[بەراوەی سەروو]]
* [[بەراوەی خواروو]]
* [[شێخان (گوندێک لە پشدەر)|شێخان]]
* [[سێوەیس]]
* [[سەی وەیس]]
* [[باریکان]]
* [[شارۆش]]
* [[بەردکوڕان]]
* [[بڕەدێ ]]
* [[دەروەکۆتر]]
* [[شەروێت]]
{{Div col end}}

{{کورت}}

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

[[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی]]</text>
      <sha1>lmezqe5j6avrfdchtiurqgp66vsw9dk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1575391</id>
      <parentid>1575382</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T06:42:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>-Haryad</username>
        <id>40333</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>دەستکاریی [[Special:Contributions/Shkar khaleed|Shkar khaleed]] ([[User talk:Shkar khaleed|لێدوان]]) بۆ دوایین پێداچوونەوەی [[User:AramBot|AramBot]] گەڕێندرایەوە</comment>
      <origin>1526779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6479" sha1="oj6bw5i9ab7bilztxv9aec0svdd75l7" xml:space="preserve">{{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
ناوچەی پشدەر یەکێک لە ناوچەکانی کوردستان کە ناوەندەکەی شاری [[قەڵادزێ]]یە و دەکەوێتە [[پارێزگای سلێمانی]]. ئەم ناوچەیە لەلای ڕۆژھەڵاتەوە بە [[چیای مامەند]]، لە باکوورەو بە [[چیای قەندیل]]، لە ڕۆژاواوە بە [[کێوەڕەش]] و [[دەربەندی ڕانیە]]، دەورە دراوە.
لە ساڵی ٢٠١٠دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم قەزایە زیاتر لە (١٤٠٬٠٠٠) کەس بووە&lt;ref&gt;[http://pshdar.com/pgeografi.htm جوگرافیای پشدەر - ماڵپەڕی پشدەر] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170322191203/http://www.pshdar.com/pgeografi.htm |date=٢٢ی ئازاری ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt;

== جوگرافیا ==
ناوچەی پشدەر ھەروەک ھەموو ناوچەکانی تری [[کوردستان]] بەپیت و بەرەکەتە، بە چەند زنجیرە چیایەک دەورە دراوە. لەلای ڕۆژھەڵاتییەوە بە چیای مامەندە و لە باکووریشەوە بە چیای قەندیل و لە ڕۆژ ئاواوە کێوەڕەش و لە باشوورەوە لەگەڵ ئاسۆس دەروازەی ناوچەی پشدەری پێک ھێناوە.

=== چیای قەندیل ===
یەکێکە لە ھەرە شاخە بەرزەکانی [[کوردستان]]، بەرزی شاخی قەندیل ٣٤٥٢ م، بە چلەی [[ھاوین]] بەفری لێ دەمێنێتەوە و زۆر فێنکە، مەڕداران و کوێستانچیان ھەر کە گەرمێن گەرم داھات بار لێ دەنێنوو دەچنە ھەواران.

=== ئاوبەندی سەنگەسەر ===
لەسەر ڕووباری گافڕێن ھەڵکەوتووە و لە شارۆچکەی سەنگەسەرەوە نزیکە، مەبەستی سەرەکی لە دروستکردنی ئەم پڕۆژەیە ئاودانی بانوەکانی گوندی قادراوا و بانوەکانی خوارووی گرتک و دووگۆمانە، کە جووتیارەکانی ئەم ناوچەیە سودی لێ وەردەگرن بۆ بەرھەمھێنانی [[کشتوکاڵ]].

== کشتوکاڵ ==
خاکەکەی بەپیت و بەرەکەتە، توانای بەرھەمھێنانی کشتوکاڵی زۆرە و جووتیاران سودی لێدەبینن بە ھاوینان بە بەرھەمھێنانی (توتن، گوڵەبەڕۆژە، تەماتە، پیواز، شوتی، پەموو) و گەلێک بەرھەمی تر. بێجگە لەوەش زەوییەکان بەکار دەھێنن بۆ بەرھەمھێنانی ([[گەنم]]، [[جۆ]]، [[نۆک]]، [[نیسک]]، و بۆ بێستانی [[کاڵەک]]. لە ناوچە فێنکەکانیش وەک ناودەشت و گوندەکانی پشت [[قەڵادزێ]] میوەجاتێکی زۆری لێ بەرھەم دێت وەک [[ھەنار]]، [[سێو]]، [[گوێز]]، [[ھەرمێ]] و [[ترێ]]. بەرھەمە سروشتییەکانیش زۆرن بوو نموونە [[ڕێواس]]، [[کەنگر]]، تۆڵەکە، ھێرۆ، کیسوێ، کارگ، بنێشتیکوردی، قەزوان، [[مێوژ]]، کرۆسک گیانەوەری ناوچەی پشدەر.

== گوندەکان ==
{{Div col|colwidth=10em}}
* [[دێلۆ]]
* [[زارگەڵی]]
* [[بۆریسکان]]
* [[لێوژە]]
* [[ئیندزە]]
* [[خوێوبیان]]
* [[سلێ]]
* [[بایاوا]]
* [[بۆڵێ]]
* [[دوێڵە]]
* [[کۆمتان]]
* [[سەرگەنیل]]
* [[بیان]]
* [[کاسکان]]
* [[تووەسوران]]
* [[سەنگەسەر (گوند)|سەنگەسەر]]
* [[شارۆش]]
* [[سوورەسێ]]
* [[سینەمۆک]]
* [[قرژاڵە]]
* [[زورکانی سەروو]]
* [[بانوە قەل]]
* [[زەڵێ]]
* [[ناوزەنگ]]
* [[جۆلانە]]
* [[قووڵە باسان]]
* [[ھەنارۆک]]
* [[دۆڵە دزە]]
* [[کۆلارە (پشدەر)|کۆلارە]]
* [[کانی نەوت]]
* [[کانیلان]]
* [[خواران]]
* [[مامەندە]]
* [[تەنگژە]]
* [[کەسانە]]
* [[عەلیاوا]]
* [[گوێزەڵە]]
* [[سندۆڵان]]
* [[ئیبراھیماوا]]
* [[دەقناوا]]
* [[کۆپینکە]]
* [[ئاشقۆڵکە]]
* [[بردە]]
* [[شێوە (گوند)|شێوە]]
* [[باقیاوا]]
* [[جمکان]]
* [[ڕەزان]]
* [[بەرکێشان]]
* [[ھەرمێ(پشدەر)|ھەرمێ]]
* [[قولەشەمس]]
* [[زاویە]]
* [[بۆرە]]
* [[بێسەڵوە]]
* [[سیوەڵە]]
* [[سەلیم بەگ (پشدەر)|سەلیم بەگ]]
* [[باوزێ]]
* [[بەرماڵان]]
* [[ئاشکەنە]]
* [[گەڵوشگە]]
* [[سنجاڵە]]
* [[عەلی پیر (پشدەر)|عەلی پیر]]
* [[دەڵگە]]
* [[ھەڵاوێژگە]]
* [[بژیان]]
* [[کانی نەوت]]
* [[بێموش]]
* [[مڕە]]
* [[تەپەخان]]
* [[ھێرۆ]]
* [[قووڵکان]]
* [[کۆخان]]
* [[بێگەڵاس]]
* [[شێنێی سەروو]]
* [[شێنێی خواروو]]
* [[ئەبوبەکرە]]
* [[وەرتێ]]
* [[قەڕە]]
* [[بانە سەر]]
* [[شناوە]]
* [[ڕەزگە]]
* [[سپیگەڵە]]
* [[بەردێنان]]
* [[مەرادۆ]]
* [[سوورەگڵە]]
* [[سپیکاڵە]]
* [[بەستە ی سەروو]]
* [[بەستە]]
* [[توتمە]]
* [[زودان]]
* [[مەم (گوند)|مەم]]
* [[ژیلا]]
* [[دەرگەڵە]]
* [[کۆزینە]]
* [[بەستەستێن]]
* [[قادراوا]]
* [[ئاشوران]]
* [[کانی کورت]]
* [[قالاوا]]
* [[دووگومان]]
* [[خڕکە]]
* [[مەمکان]]
* [[جەلکان]]
* [[بێپاڵان]]
* [[بیە ڕەش]]
* [[بەراوەی سەروو]]
* [[بەراوەی خواروو]]
* [[شێخان (گوندێک لە پشدەر)|شێخان]]
* [[سێوەیس]]
* [[سەی وەیس]]
* [[باریکان]]
* [[ئەبوبەکرە]]
* [[وەرتێ]]
* [[قەڕە]]
* [[بانە سەر]]
* [[شناوە]]
* [[ڕەزگە]]
* [[سپیگەڵە]]
* [[بەردێنان]]
* [[بێپاڵان]]
* [[بیە ڕەش]]
* [[بەراوەی سەروو]]
* [[بەراوەی خواروو]]
* [[شێخان (گوندێک لە پشدەر)|شێخان]]
* [[سێوەیس]]
* [[سەی وەیس]]
* [[باریکان]]
* [[شارۆش]]
* [[بەردکوڕان]]
* [[بڕەدێ ]]
* [[دەروەکۆتر]]
* [[شەروێت]]
{{Div col end}}

{{کورت}}

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

[[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی]]</text>
      <sha1>oj6bw5i9ab7bilztxv9aec0svdd75l7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڕووحوڵڵا خومەینی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43254</id>
    <revision>
      <id>1575364</id>
      <parentid>1575362</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:00:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: چاکسازیی ژمارەکان؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]])</comment>
      <origin>1575364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91184" sha1="fqck5j2dlybkch5cxwa042lsorkwjah" xml:space="preserve">{{کەسایەتی
| ناو                  = سەید ڕووحوڵڵا خومەینی
| ناوی_خۆماڵی          = سید ڕوحاللە مصطفوی موسوی خمینی
| زمانی_ناوی_خۆماڵی    = فارسی
| وێنە                 =[[پەڕگە:Ruhollah_Khomeini_by_Jamaran_1.jpg|وێنۆک]]

| قەبارەی وێنە         = 230px
| جێگری_وێنە           =
| سەردێری وێنە         =
| ناوی کاتی لەدایکبوون =
| ڕێکەوتی لەدایکبوون   = ٢٤ی ئەیلوولی ١٩٠٢
| شوێنی لەدایکبوون     = [[خومەین]]، [[ئێران]]
| ڕێکەوتی_ونبوون       =
| شوێنی_ونبوون         =
| ڕەوشی_ونبوون         =
| ڕێکەوتی مردن         = ٣ی حوزەیرانی ١٩٨٩
| شوێنی مردن           = [[تاران]]، [[ئێران]]
| ھۆکاری مردن          = [[جەڵدەی دڵ]]
| شوێنی دۆزینەوەی تەرم =
| شوێنی گۆڕ            = مەزارگەی خومەینی
| مۆنۆمێنتەکان         =
| نیشتەجێ              =
| نەتەوە               = [[فارس]]
| ناوەکانی تر          =
| نەژاد                =
| شارومەندێتی          =
| ڕادەی خوێندەواری     =
| پیشە                 = [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران]]
| ساڵانی چالاکی          = ١٩٧٩–١٩٨٩
| خاوەنکار             =
| ڕێکخراو              =
| ناسراو_بەناوی        =
| کارە_دیارەکان        =
| شێواز                =
| کاریگەر_بووە         =
| کاریگەری_بووە        =
| شار                  =
| مووچە                =
| دارایی               =
| باڵا                  =
| کێش                  =
| تەلەڤیزیۆن            =
| سەرناو               =
| وادە                 =
| پێشوو                =پۆستەکە دامەزرا -[[محەممەدڕەزا پەھلەوی]] وەکوو شای ئێران
| جێگر                 =[[عەلی خامنەیی]]
| حیزب                 =
| بزاڤ                 =
| بەرامبەرەکان         =
| ئایین                = [[ئیسلام]] ([[شیعە]])
| سزای_تاوانباری       =
| ڕەوشی_تاوانباری      =
| ھاوسەر               = خەدیجە سەقەفی
| یار                  =
| منداڵەکان            = ٧ لەوانە مستەفا ٬زەھرا، فەریدە و ئەحمەد
| دایک و باوک          =
| خزمەکان              =
| خەڵاتەکان             =
| واژوو                = Ruhollah Khomeini signature.png
| جێگری_واژوو          =
| قەبارەی_واژوو        =
| ماڵپەڕ               ={{URL|imam-khomeini.ir}}
}}

'''سەید ڕووحوڵڵا موستەفەوی خومەینی''' ({{بە فارسی|سید ڕوحاللە موسوی خمینی}}؛ ٢٤ی ئەیلوولی ١٩٠٢ لە [[خومەین]] – ٣ی حوزەیرانی ١٩٨٩ لە [[تاران]])، ناسراو بە '''ئایەتوڵڵا خومەینی''' یان '''ئیمام خومەینی'''، پێشەوا، نووسەر، شاعیر و مەرجەعێکی تەقلیدی [[شیعە]]ی ئێرانی بوو، کە وەکوو دامەزرێنەر و یەکەمین [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران]] ھەتا دواڕۆژی ژیانی لەسەر کار بوو. خومەینی یەکێک لە ڕێبەرانی جەماوەری ئێران بوو کە لە ڕووخانی [[شانشینی پەھلەوی|ڕژێمی پەھلەوی]] و سەرکەوتنی [[شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران]]دا ڕۆڵی سەرەکی ھەبوو.&lt;ref&gt;http://www.iranchamber.com/history/rkhomeini/ayatollah_khomeini.php&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.britannica.com/eb/article-32981&lt;/ref&gt;

خومەینی لە مەدرەسە فیقە و [[فەلسەفەی ئیسلامی]] و [[عیرفان]]ی خوێندووە و لە ساڵی ١٣١٣دا گەیشتووەتە ئیجتیھاد. بە گوتەی [[ساواک]] مۆڵەتی ئیجتیھادەکەی لە عەبدولکەریم حائری یەزدی وەرگرتووە بەپێی وەشانێکی دیکە نەیکردووە ئیجتیھاد لە ھیچ کەسێک داوای مۆڵەتی نەکردووە و مۆڵەتی لەو شێوەیەی بە کەس نەداوە. دژی سیاسەتەکانی [[محەممەدڕەزا پەھلەوی]] بەتایبەت [[شۆڕشی سپی]] و پێدانی مافی دەنگدان بە ژنان لەلایەن شاوە خەباتی کردووە و بەھۆی تۆمەتبارکردنی شا بە پەیڕەوکردنی سیاسەتەکانی [[ئیسرائیل]] و [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] لە ساڵی ١٣٤٢، بۆ ماوەی ١٠ مانگ زیندانی کرا&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=خبرگزاری باشگاە خبرنگاران | آخرین اخبار ایران و جھان ||دوایین١=YJC|سەردێڕ=از ماجرای دستگیری امام خمینی (ڕە) در 15 خرداد 42 تا قیامی کە ڕنگ خون گرفت|ناونیشان=https://www.yjc.ir/fa/news/6115389/از-ماجرای-دستگیری-امام-خمینیرھ-در-15-خرداد-42-تا-قیامی-کھ-رنگ-خون-گرفت|وێبگە=yjc.ir/fa|شوێن=تاران|زمان=fa}}&lt;/ref&gt; و ساڵی دواتر، بەھۆی وتارەکانی دژی تەسلیمبوون بە ڕاوێژکارە سەربازییەکانی ئەمریکا، دەربەدەر کرا، سەرکردایەتی ئیسلامییەکان و ئۆپۆزسیۆنی کرد و دەستی کرد بە داڕشتنی تیۆری دەسەڵاتی ئایینی - کە بنەماکانی تا شۆڕش بۆ خەڵک بە نادیاری مانەوە - لە ڕۆژانی کۆتاییدا کە بەرەو سەرکەوتنی شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران، وەک ڕێبەرەکەی، شورای شۆڕشگێڕی و حکوومەتی کاتی پێکھێنا. لە ١٢ی ڕێبەندان ١٣٥٧، خومەینی گەڕایەوە بۆ ئێران و لە ٢٢ی ڕێبەندان شۆڕشەکە سەرکەوتنی بەدەستھێنا.

== ساڵانی سەرەتایی ==
=== پاشخان ===
ڕوحوڵڵا خومەینی لە ڕەچەڵەکی خاوەن زەوییە بچووکەکان و پیاوانی ئایینی و بازرگانەکانەوە ھاتووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Ervand |دوایین=Abrahamian |سەردێڕ=Radical Islam: The Iranian Mojahedin |ناونیشان=https://archive.org/details/radicalislamiran0000abra |بڵاوکەرەوە=I.B. Tauris|ساڵ=١٩٨٩|ژپنک=١-٨٥٠٤٣-٠٧٧-٢|پەڕەکان=[https://archive.org/details/radicalislamiran٠٠٠٠abra/page/٢٠ ٢٠]}}&lt;/ref&gt; باوباپیرانی بەرەو کۆتایی سەدەی ١٨ لە ماڵە ڕەسەنەکەیانەوە لە نیشاپور لە پارێزگای خۆراسان لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئێران بۆ مانەوەیەکی کورت بۆ شانشینی ئاواد کە ناوچەیەکە لە ویلایەتی مۆدێرن ئۆتار پرادێش لە ھیندستان کە فەرمانڕەواکانی موسڵمانی [[شیعەی دوازدە ئیمام|شیعە دوازدە ئیمامی]] بە ڕەچەڵەک فارس بوون کۆچیان کردووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Algar|یەکەم١=Hamid|بەستەری نووسەر١=Hamid Algar|editor1-last=Koya|editor1-first=Abdar Rahman|سەردێڕ=Imam Khomeini: Life, Thought and Legacy|ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Islamic Book Trust|ژپنک=٩٧٨–٩٦٧٥٠٦٢٢٥٤|پەڕە=١٩|chapter=A short biography}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=ntarP5hrza0C&amp;dq=awadh+persian&amp;pg=PA8 Sacred space and holy war: the politics, culture and history of Shi'ite Islam] by Juan Ricardo Cole&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=7BaVwfpWZgUC&amp;dq=awadh+origin&amp;pg=RA2-PA17 Art and culture: endeavours in interpretation] by Ahsan Jan Qaisar, Som Prakash Verma, Mohammad Habib&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Avadh&quot;&gt;''Encyclopædia Iranica'', [http://www.iranicaonline.org/articles/avadh-english-also-audh-or-oudh-an-ancient-cultural-and-administrative-region-lying-between-the-himalayas-and-the-ganges-i &quot;Avadh&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170517012521/http://www.iranicaonline.org/articles/avadh-english-also-audh-or-oudh-an-ancient-cultural-and-administrative-region-lying-between-the-himalayas-and-the-ganges-i |date=17 May 2017}}, E. Yarshater&lt;/ref&gt; لە ماوەی حوکمڕانییەکەیاندا بە شێوەیەکی بەرفراوان بانگھێشتی ژمارەیەکی بەردەوام لە زانایانی فارسی، شاعیر، دادوەر، تەلارساز و وێنەکێشیان کرد.&lt;ref name=&quot;Avadh&quot;/&gt; لە کۆتاییدا خێزانەکەی لە شارۆچکەیەکی بچووک لە کینتور، نزیک لوکناو پایتەختی ئاوەد نیشتەجێ بوون.&lt;ref name=&quot;Hamid&quot;&gt;Ruhollah Khomeini's brief biography by Hamid Algar&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iranian&quot;&gt;[http://www.iranian.com/Books/1999/June/Khomeini/index.html From Khomein, ''A biography of the Ayatollah''], 14 June 1999, The Iranian&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=rNrMilgHKKEC&amp;dq=Seyyed+Ahmad+Musavi+Hindi&amp;pg=PA199 The Columbia world dictionary of Islamism] by Olivier Roy, Antoine Sfeir&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Moin1999&quot;&gt;[https://books.google.com/books?id=B-ihPNR4iaoC&amp;dq=Seyyed+Ahmad+Musavi+Hindi&amp;pg=PA2 Khomeini: life of the Ayatollah, Volume 1999] by Baqer Moin&lt;/ref&gt; باپیرەی خومەینی، سەید ئەحمەد موسەوی ھیندی، لە کینتوور لەدایکبووە.&lt;ref name=&quot;Iranian&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Moin1999&quot;/&gt; لە ساڵی ١٨٣٠ لێنۆی بەجێھێشت بۆ سەردان کردنی گۆڕی [[عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب]] لە نەجەف، عێراقی عوسمانی (عێراقی ئێستا) و ھەرگیز نەگەڕایەوە. بە گوتەی مۆین ئەم کۆچکردنە بۆ دەربازبوون بوون لە بڵاوبوونەوەی دەسەڵاتی بەریتانیا لە ھیندستان بوو. لە ساڵی ١٨٣٤ سەید ئەحمەد موسەوی ھیندی سەردانی ئێرانی کرد و لە ساڵی ١٨٣٩ لە خومەین نیشتەجێ بوو. ھەرچەندە لە ئێران مایەوە و نیشتەجێ بوو، بەڵام بەردەوام بە ناوی ھیندی ناسراوە، ئەمەش ئاماژەیە بۆ مانەوەی لە ھیندستان و تەنانەت ڕوحوڵڵا خومەینی لە ھەندێک لە غەزەلەکانیدا زمانی ھیندی وەک ناوی قەڵەم بەکارھێناوە. باپیری خومەینی، میرزا ئەحمەد موجتەھید خونساری، ئەو پیاوە ئایینییە بوو کە لە کاتی ناڕەزایەتی تووتندا فەتوای قەدەغەکردنی بەکارھێنانی [[تووتن]]ی دەرکرد.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Staff writer |سەردێڕ=Imam Khomeini's Biography |ناونیشان=http://english.khamenei.ir/news/2116/Imam-Khomeini-s-Biography |ڕێکەوت=٢١ی شوباتی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی نیسانی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190403160844/http://english.khamenei.ir/news/2116/Imam-Khomeini-s-Biography |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی نیسانی ٢٠١٩ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Moin |یەکەم١=Baqer |سەردێڕ=Khomeini: Life of the Ayatollah |بڵاوکەرەوە=I.B. Tauris|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤٥١١-٧٩٠-٠|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=b2OL9IEXaAgC|orig-year=1999|ساڵ=٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt;

=== منداڵی ===
بەپێی بەڵگەنامەی لەدایکبوونی، ڕوحوڵڵا موسەوی خومەینی کە ناوی یەکەمی بە واتای «ڕۆحی خوا» دێت، لە ١٧ی گوڵانی ١٩٠٠ لە خومەین سەر بە [[پارێزگای مەرکەزی]] لەدایک بووە ھەرچەندە مورتەزای برای (دواتر بە ئایەتوڵڵا پەسەندی دە ناسراوە) ڕۆژی لەدایکبوونی خۆی لە ٢٤ی ڕەزبەری ١٩٠٢ ساڵیادی لەدایکبوونی کچی محمد، فاتیمە دادەنێت .&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Researcher's Note: Ruhollah Khomeini's birth date|ناونیشان=https://www.britannica.com/biography/Ruhollah-Khomeini/additional-info#Researchers-Note|وێبگە=[[Britannica.com]]|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230412021509/https://www.britannica.com/biography/Ruhollah-Khomeini/additional-info#Researchers-Note|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی نیسانی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ayatollah Khomeini (1900–1989) |ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/khomeini_ayatollah.shtml |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠١٣|وێبگە=BBC History}}&lt;/ref&gt; دوای کوژرانی باوکی، زیاتر لە دوو ساڵ دوای لەدایکبوونی لە ساڵی ١٩٠٣، لەلایەن خاڵۆزایییەوە پەروەردە کزا.
ڕووحوڵڵا لە تەمەنی شەش ساڵییەوە دەستی بە خوێندنی سەرەتایی قورئان و فارسی کرد. ساڵی دواتر دەستی کرد بە خوێندن لە قوتابخانەیەکی ناوچەکە، لەوێ فێری ئایین و نۆحە خانی (خوێندنەوەی ماتەمینی) و بابەتەکانی تری نەریتی بوو. بە درێژایی تەمەنی منداڵی بە ھاوکاری خزم و کەسوکاری لەوان جەعفەر ئامۆزای دایکی و مۆرتەزا پەسەندی دە برا گەورەکەی درێژە بە خوێندنی ئایینی دا.

=== پەروەردە و وانەوتنەوە ===
[[پەڕگە:خمینی و ھمدرسان.JPG|وێنۆک|خومەینی وەک خوێندکارێک لەگەڵ ھاوڕێکانی (دووەم لە ڕاستەوە)]]

لەدوای [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیھانی یەکەم]]، ڕێکخستن کرا بۆ ئەوەی لە مەدرەسەی ئیسلامی لە [[ئەسفەھان]] بخوێنێت، بەڵام لەبری ئەوە چوو بۆ مەدرەسەی [[ئەراک]]. خرایە ژێر سەرکردایەتی ئایەتوڵڵا عەبدولکەریم حائری یەزدی. خومەینی لە ساڵی ١٩٢٠دا ڕووی لە شاری ئەراک کرد و دەستی بە خوێندن کرد. ساڵی دواتر ئایەتوڵڵا حانری یەزدی گواسترایەوە بۆ مەدرەسەی ئیسلامی لە شاری قوم لە باشووری ڕۆژاوای [[تاران]] و قوتابییەکانی بانگھێشت کرد بۆ شوێنکەوتن. خومەینی بانگھێشتەکەی قبوڵ کرد و لە قوتابخانەی دار ئەلشەفا لە [[قوم]] نیشتەجێ بوو. لێکۆڵینەوەکانی خومەینی بریتی بوون لە شەریعەتی ئیسلامی ([[شەریعەتی ئیسلامی|شەریعەت]]) و فیقھی ([[فیقھی ئیسلامی|فیقھ]])، بەڵام تا ئەو کاتە خومەینی حەزێکی لە شیعر و [[فەلسەفە]] ([[عیرفان]])یشی بەدەستھێنابوو. کەواتە خومەینی لەگەڵ گەیشتن بە قوم داوای ڕێنوێنی لە میرزا عەلی ئەکبەر یەزدی زانای فەلسەفە و عیرفان دەکات. یەزدی لە ساڵی ١٩٢٤ کۆچی دوایی کرد، بەڵام خومەینی لەگەڵ دوو مامۆستای دیکە بە ناوەکانی جەواد عەقا مەلەکی تەبریزی و ڕافیعی [[قەزوین]] بەردەوام بوو لە پەیڕەوکردنی حەز و ئارەزووی [[فەلسەفە]]؛ بەڵام ڕەنگە گەورەترین کاریگەری لەسەر خومەینی مامۆستایەکی دیکە بووبێت بە ناوی میرزا محمد عەلی شەھابادی و عیرفانی مێژوویی سۆفی، لەوانە مەلا سەدرا و [[ئیبن عەرەبی]]. خومەینی فەلسەفەی یۆنانی کۆنی خوێندووە و ھەم لەژێر کاریگەری ھەردوو فەلسەفەی ئەرستۆ کە بە دامەزرێنەری [[ژیربێژی (مەنتیق)|ژیربێژی]] سەیری دەکرد&lt;ref name=&quot;imamreza&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Philosophy as Viewed by Ruhollah Khomeini |ناونیشان=http://www.imamreza.net/eng/imamreza.php?print=4250 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110614032732/http://www.imamreza.net/eng/imamreza.php?print=4250 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١١ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=www.imamreza.net}}&lt;/ref&gt; و ھەم [[ئەفلاتوون]] کە بۆچوونەکانی «لە بواری خودایی» دا بە «گۆڕ و پتەو» دەزانی بە شێوەیەکی سەرەکی لەژێر کاریگەری [[ئیبن سینا]] و [[مەلا سەدرا]] بوو.&lt;ref&gt;Kashful-Asrar, p. 33 by Ruhollah Khomeini.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;imamreza&quot;/&gt;

=== لایەنە سیاسییەکان ===
زۆرجار وانەوتنەوەکانی لە مەدرەسەدا لەسەر گرنگی ئایین بۆ پرسە کۆمەڵایەتی و سیاسییە پراکتیکییەکانی ئەو سەردەمە بوو، ھەروەھا لە چلەکانی سەدەی ڕابردوودا دژی سیکولاریزم کاری دەکرد.
خومەینی ھەروەھا بەھای دا بە ئامانجی ئیسلامییەکان وەک شێخ فەزلوڵڵا نوری و ئەبولقاسم کاشانی. خومەینی فەزلوڵڵا نوری وەک «کەسایەتییەکی پاڵەوان» دەبینی و ناڕەزایەتییەکانی خۆی بە دەستوور و دەسەڵاتی سیکولار لە ئەنجامی ناڕەزایەتییەکانی نوری دژی دەستووری ساڵی ١٩٠٧ دانا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان = https://books.google.com/books?id=AJ6i2-s7hoQC&amp;q=khomeini+pepsi+roast+in+the+fires+of+hell&amp;pg=PT107 |سەردێڕ=Khomeini's Ghost: Iran since 1979|نووسەر=Con Coughlin |ڕێکەوت= ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Pan MacMillan |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣٠-٧٤٣١٠-٦}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان = https://books.google.com/books?id=TteJzQyDS5kC&amp;q=khomeini+Shaikh+Fazlollah&amp;pg=PA45|سەردێڕ=Globalisation, Religion &amp; Development |ساڵ=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=International Journal of Politics &amp; Economics |پەڕە=٤٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٩٥٦٨٢٥٦-٠-٥}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان = https://books.google.com/books?id=OeqHjo6JkUsC&amp;q=khomeini+Shaikh+Fazlollah&amp;pg=PA159|سەردێڕ=A Social History of Iranian Cinema, Volume 3: The Islamicate Period, 1978–1984|نووسەر=Hamid Naficy |ساڵ=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Duke University Press Books |پەڕە=١٥٩|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٢٢٣-٤٨٧٧-١}}&lt;/ref&gt;

== چالاکیی سیاسی سەرەتایی ==
=== پاشبنەما ===
لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمدا، پیاوانی ئایینی خۆیان بە ھێزێکی سیاسی بەھێز لە ئێراندا نیشان دابوو کە دژی ئیمتیازێک بۆ بەرژەوەندییەکی بیانی (بەریتانی)، دەستپێشخەری ناڕەزایەتی تووتنیان کردبوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Fischer|یەکەم١=Michael M. J.|سەردێڕ=Iran: From Religious Dispute to Revolution|ڕێکەوت=ی ی 2003|بڵاوکەرەوە=Univ of Wisconsin Press|شوێن=Wisconsin|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٩٩-١٨٤٧٣-٥|پەڕە=٣١|ناونیشان=https://books.google.it/books/about/Iran.html?id=QzDMzTWRnFIC&amp;redir_esc=y|زمان=en}}&lt;/ref&gt; خومەینی لە تەمەنی ٦١ ساڵیدا دوای مردنی ئایەتوڵڵا سەید حوسێن بۆروجێردی (١٩٦١)، پێشەنگی ئایینی شیعەگۆڕەپانی سەرکردایەتی بە کراوەیی بینی، ھەرچەندە بێدەنگ بوو؛ چینی ڕۆحانیی ھەر لە بیستەکانی سەدەی ڕابردووەوە کە مۆدێرنیزەری [[سیکولاریزم|سێکۆلار]] و دژە ڕۆحانیی [[ڕەزا شا|ڕەزاشا پەھلەوی]] ھاتە سەر دەسەڵات، لە دۆخی بەرگریدا بوو. [[محەممەدڕەزا پەھلەوی|محەممەد ڕەزاشا]] کوڕی ڕەزا [[شۆڕشی سپی]] ڕێکخست کە ئەمەش بەرەنگاربوونەوەکی دیکە بوو بۆ [[مەلا]]کان.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ruhollah Musavi Khomeini, Ayatollah Summary|ناونیشان=http://www.bookrags.com/biography/ruhollah-musavi-khomeini-ayatollah/|وێبگە=bookrags.com|بڵاوکەرەوە=BookRags, Inc.|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

=== دژایەتی شۆڕشی سپی ===
شا لە مانگی یەکی ساڵی ١٩٦٣ [[شۆڕشی سپی]] ڕاگەیاند، کە بەرنامەیەکی شەش خاڵیی چاکسازییە و داوای چاکسازی لە زەوی و زار و بە نیشتیمانیکردنی دارستانەکان و فرۆشتنی کارگە دەوڵەتییەکان بە بەرژەوەندییە تایبەتییەکان و گۆڕانکارییەکانی ھەڵبژاردن بۆ مافی مافی ژنان و ڕێگەدان بە غەیرە موسڵمانان دەکرد وەرگرتنی پۆست، ھاوبەشکردنی قازانج لە پیشەسازیدا، و ھەڵمەتێکی خوێندەواری لە قوتابخانەکانی وڵاتدا. ھەندێک لەو دەستپێشخەرییانە بە مەترسیدار سەیر دەکران، بەتایبەتی لەلایەن مەلا شیعەکانی (زانایانی ئایینی) بەھێز و ئیمتیازدارەوە، ھەروەھا وەک ڕەوتی ڕۆژاواییکردن لەلایەن نەریتخوازەکانەوە. خومەینی بە «ھێرشکردن بۆ سەر ئیسلام» سەیری ئەوانی دەکرد. خومەینی کۆبوونەوەی مەرجەعە باڵاکانی دیکەی [[قوم]] بانگھێشت کرد و ڕازییان کرد کە بڕیاری بایکۆتی ڕیفراندۆمی شۆڕشی سپی بدەن. خومەینی لە ٢٢ی ڕێبەندانی ١٩٦٣ بەیاننامەیەکی بە وشەی توند دەرکرد کە ھەم شا و ھەم پلانی چاکسازییەکەی شەرمەزار کرد. دوای دوو ڕۆژ شا ستوونێکی زرێپۆشی بردە قوم، وتارێکی پێشکەش کرد و بە توندی ھێرشی کردە سەر مەلاکان وەک چینێک.
خومەینی درێژەی بە ئیدانەکردنی بەرنامەکانی شا دا و مانیفێستێکی دەرکرد کە واژووی ھەشت زانای ئایینی باڵای شیعەی دیکەی لەسەر بوو. لە مانیفێستەکەی خومەینیدا ئاماژە بەوە کراوە کە شا بە شێوەی جۆراوجۆر دەستووری پێشێل کردووە، ئەو تەشەنەسەندنی گەندەڵی ئەخلاقی لەو وڵاتەدا شەرمەزار دەکات و شای بە ملکەچبوون بۆ ئەمریکا و ئیسرائیل تۆمەتبار کردووە. ھەروەھا فەرمانی دا کە ئاھەنگی نەورۆز بۆ ساڵی ١٣٤٢ی ئێران (کە کەوتە بەر ٢١ی ئازاری ١٩٦٣) وەک نیشانەی ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سیاسەتەکانی حکوومەت ھەڵبوەشێتەوە.
پاشنیوەڕۆی ڕۆژی عاشورا (٣ی خەرمانانی ١٩٦٣) خومەینی لە مەدرەسەی فەیزییە وتارێکی پێشکەش کرد کە شای کێشا ھاوتەریبی خەلیفەی [[یەزید کوڕی معاویە|یەزید]] کە لەلایەن شیعەکانەوە وەک 'ستەمکار' ھەست پێدەکرێت و و شای بە &quot;بەدبەخت، &quot; پیاوی بەدبەخت&quot; و ئاگادارکردنەوەی ئەوەی کە ئەگەر ڕێگاکانی نەگۆڕێت ڕۆژێک دێت کە خەڵک سوپاسی ڕۆشتنی لە وڵات دەکەن. ڕێکەوتی ٥ی خەرمانانی ١٣٥٧ی ھەتاوی (١٥ی خورداد) کاتژمێر ٣:٠٠ی سەرلەبەیانی، دوو ڕۆژ دوای ئەم ئیدانەکردنی ئاشکرای شا، خومەینی لە شاری قوم ڕاگیرا و بۆ تاران ڕاگوێزرا. دوابەدوای ئەم چالاکییە، سێ ڕۆژ ئاژاوەی گەورە لە سەرتاسەری ئێران ڕوویدا و نزیکەی ٤٠٠ کەسیش گیانیان لەدەستدا. ئەو ڕووداوە ئێستا بە بزووتنەوەی ١٥ خورداد ناودەبرێت. خومەینی تا مانگی پووشپەڕ لەژێر دەستبەسەری ماڵەوەدا مایەوە.

== ژیان لە تاراوگەدا ==
[[پەڕگە:خمینی_در_ترکیه.JPG|وێنۆک|خومەینی لە دەربەدەری لە [[بورسا]]، تورکیا بەبێ جل و بەرگی مەلایەتی]]

خومەینی زیاتر لە ١٤ ساڵ لە تاراوگەدا بەسەر بردووە و زۆربەیان لە [[نەجەف|شاری نەجەف]]ی عێراق بووە. سەرەتا لە ٤ی تشرینی دووەمی ١٩٦٤ ڕەوانەی تورکیا کرا و لەوێ لە شاری [[بورسا]] لە ماڵی عەقید عەلی سێتینەری دەزگای زانیاری سەربازی [[تورکیا]] مایەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Elaine|دوایین١=Sciolino|سەردێڕ=The People's Shah|ناونیشان=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E06E0D9153EF934A1575BC0A9669C8B63&amp;sec=&amp;pagewanted=all|وێبگە=The New York Times|زمان=en|ڕێکەوت=٢٧ی ئابی ٢٠٠٠}}&lt;/ref&gt; لە تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٦٥، دوای کەمتر لە ساڵێک، ڕێگەی پێدرا ڕوو لە نەجەف بکات، تا ساڵی ١٩٧٨ لەوێ مایەوە، دواتر لەلایەن [[سەددام حوسێن]] جێگری سەرۆکی ئەوکاتەوە دەرکرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Fisk|یەکەم١=Robert|سەردێڕ=The Great War for Civilisation: The Conquest of the Middle East|ڕێکەوت=ی ی 2007|بڵاوکەرەوە=Knopf Doubleday Publishing Group|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٠٧-٤٢٨٧١-٤|پەڕە=١٦٢|ناونیشان=https://books.google.com/books/about/The_Great_War_for_Civilisation.html?id=jp2mZr7BoGsC|زمان=en}}&lt;/ref&gt; لەم کاتەدا ناڕازیبوون لە شا خەریک بوو چڕتر بووەوە و خومەینی لە ٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٨ بە [[ڤیزە]]ی گەشتیاری سەردانی نۆفلی شاتۆی کرد کە یەکێکە لە گەڕەکەکانی [[پاریس]]ی فەرەنسا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ruhollah Khomeini {{!}} Biography, Exile, Revolution, &amp; Facts {{!}} Britannica|ناونیشان=http://www.britannica.com/eb/article-9045329/Ruhollah-Khomeini|وێبگە=www.britannica.com|زمان=en|ڕێکەوت=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٤}}&lt;/ref&gt;

تا کۆتایییەکانی شەستەکان، خومەینی یەکێک بوو لە شەش مەرجەعی تەقلید (نموونە بۆ لاساییکردنەوە) بوو لە جیھانی شیعەدا بۆ «سەدان ھەزار» شیعە یان زیاتر.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Mottahedeh|یەکەم١=Roy P.|سەردێڕ=The Mantle of the Prophet: Religion and Politics in Iran|ڕێکەوت=ی ی 1985|بڵاوکەرەوە=Simon and Schuster|شوێن=New York|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧١-٥٥١٩٧-١|پەڕە=٢٤٦|ناونیشان=https://books.google.com/books/about/The_mantle_of_the_Prophet.html?id=KvprAAAAIAAJ|زمان=en}}&lt;/ref&gt; لەکاتێکدا خومەینی لە چلەکانی سەدەی ڕابردوودا بیرۆکەی دەسەڵاتی پاشایەتی سنوورداری لەژێر دەستووری ساڵی ١٩٠٦دا قبوڵ کرد – وەک لە کتێبەکەیدا کەشف ئەلئەسرار بەڵگەی لەسەرە – دوای حەفتاکانی سەدەی ڕابردوو ئەو بیرۆکەیەی ڕەتکردبووەوە. لە سەرەتای ساڵی ١٩٧٠ خومەینی زنجیرەیەک وتاری لە نەجەف سەبارەت بە حکوومەتی ئیسلامی پێشکەش کرد، دواتر وەک کتێبێک بە ناوی جۆراوجۆر حکوومەتی ئیسلامی یان حکوومەتی ئیسلامی: حوکمڕانی فەقیھ (حوکمەتی ئیسلامی: وەڵایەت فەقییە) بڵاوکرایەوە. ئەم پرەنسیپە، پێش شۆڕش بۆ خەڵک نەناسرابوو، لە دوای شۆڕشەوە بە دەستووری نوێی ئێرانەوە لکێنرا.&lt;ref&gt;Hamid Algar, &quot;Development of the Concept of velayat-i faqih since the Islamic Revolution in Iran&quot;, paper presented at London Conference on vilayat al-faqih, in June 1988, quoted in &quot;The Rule of the Religious Jurist in Iran&quot; by Abdulaziz Sachedina, p. 133 in ''Iran at the Crossroads'', edited by John Esposito and R. K. Ramazani&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=NYU Law: A Guide to the Legal System of the Islamic Republic of Iran |ناونیشان=http://www.nyulawglobal.org/globalex/iran.htm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120107082546/http://www.nyulawglobal.org/globalex/Iran.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Nyulawglobal.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Moin, ''Khomeini'' (2000), p. 218&lt;/ref&gt;
[[پەڕگە:Khomeini's House in Iraq-Najaf Ashraf by Samenp.jpg|150px|وێنۆک|alt=دەرگای ماڵی خومەینی لە نەجەف|دەرگای ماڵی خومەینی لە نەجەف]]

=== وەڵایەتی فەقییە (دەستەڵاتی زانای ئایینی) ===
ئەمە ناسراوترین و کاریگەرترین کاری خومەینی بوو، و بیرۆکەکانی خۆی لەسەر دەسەڵاتداری (لەو کاتەدا) داڕشت:
* یاساکانی کۆمەڵگا تەنھا دەبێت لە یاساکانی خودا (شەرع) پێک بھێنرێن، کە بەسە چونکە «ھەموو کاروباری مرۆڤایەتی» و «ڕێنمایی و دەستوور دابین دەکات ،» بۆ ھەر «بابەتێک» لە «ژیانی مرۆڤدا»&lt;ref&gt;''[[Islam and Revolution]]'' (1981), pp. 29–30.&lt;/ref&gt; دادەمەزرێنێت.
* لەبەر ئەوەی شەریعەت یاسایەکی گونجاوە، پێویستە ئەوانەی پۆستی حکومی دەگرن، زانیارییان لەسەر شەریعەت ھەبێت. بەو پێیەی زانایانی ئایینی ئیسلامی شارەزاترینن، فەرمانڕەوای وڵات دەبێ فەقیھێک بێت کە «لە زانست و دادپەروەری لە ھەموو ئەوانی تر بەرزتر بێت»،&lt;ref&gt;''Islam and Revolution'' (1981), p. 59.&lt;/ref&gt; (کە بە مەرجەع ناسراوە)، ھەروەھا ھەبوونی زیرەکی و توانای کارگێڕی. حوکمڕانی پاشا و یان کۆبوونەوەکان «ئەوانەی کە نوێنەری زۆرینەی خەڵک دەکەن» (واتە [[پەرلەمان]] و دەسەڵاتی ھەڵبژێردراوی یاسادانان) لەلایەن ئیسلامەوە بە «ھەڵە» ناسێنراوە.&lt;ref&gt;''Islam and Revolution'', (1981), pp. 31, 56.&lt;/ref&gt;
* ئەم سیستەمە دەسەڵاتدارییە بۆ ڕێگریکردن لە نادادپەروەری و گەندەڵی و چەوساندنەوەی دەسەڵاتداران بەسەر ھەژاران و لاوازەکان و کوفر و لادان لە ئیسلام و شەریعەت؛ ھەروەھا بۆ لەناوبردنی کاریگەری و پیلانەکانی دژە ئیسلام لەلایەن زلھێزە دەرەکییە غەیرە موسڵمانەکانەوە پێویستە.&lt;ref&gt;''Islam and Revolution'' (1981), p. 54.&lt;/ref&gt;

=== چالاکی سیاسی پێش شۆڕش ===
فۆرمێکی دەستکاریکراوی سیستەمی ویلایەتی فەقیھ دوای دەستبەکاربوونی خومەینی و شوێنکەوتووانی وەرگیرا و خومەینی یەکەمین «پاسەوان»یان «ڕێبەری مەزن»ی کۆماری ئیسلامی بوو؛ بەڵام لەم نێوەندەدا خومەینی تەنیا باسی «حکوومەتی ئیسلامی»ی دەکرد، ھەرگیز بە ڕستەیی نەیخستەڕوو کە بەڕاستی مانای چییە.&lt;ref name=&quot;Schirazi&quot;/&gt; ڕەنگە ئەوانەی دەوروبەری ئاگاداری پێویستیی دەستەڵاتداری فەقیھ بووبن بەڵام «لە چاوپێکەوتن، وتارەکان، پەیام و فەتواکان لەو ماوەیەدا یەک ئاماژە بە ولایەتی فەقیھ نەکراوە.»&lt;ref name=&quot;Schirazi&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Schirazi|یەکەم١=Asghar|سەردێڕ=The Constitution of Iran: Politics and the State in the Islamic Republic: Asghar Schirazi Translated by John O&amp;#39;Kane|journal=Digest of Middle East Studies|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٩|ناونیشان=https://www.academia.edu/7644699|زمان=en|issn=1060-4367}}&lt;/ref&gt; خومەینی ئاگادار بوو کە بیروبۆچوونەکانی بۆ دەستەڵاتی زانای ئایینیلە دەرەوەی تۆڕی ئیسلامی دژ بە شاکەی بڵاو نەکاتەوە و چینی مامناوەندی سێکۆلار لە بزووتنەوەکەی نەترسێنێت.
بزووتنەوەکەی جەختی لە پۆپۆلیزم دەکرد، باسی لە شەڕکردن بۆ مۆستەزعەفین دەکرد، کە زاراوەیەکی قورئانییە بۆ چەوساوەکان یان بێبەشەکان، کە لەم چوارچێوەیەدا بە مانای «لە ئێران ھەمووان جگە لە شا و دیوانی شا» ھاتە ئاراوە.&lt;ref name=&quot;Kepel&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Kepel|یەکەم١=Gilles|سەردێڕ=جیھاد: شوێنپێی ئیسلامی سیاسی: Jihad: the trail of political Islam|ڕێکەوت=ی ی 2002|بڵاوکەرەوە=Cambridge, Mass. : Harvard University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٤-٠٠٨٧٧-٩|پەڕە=١١١|ناونیشان=https://www.hup.harvard.edu/books/9780674010901|زمان=en}}&lt;/ref&gt;
لە ئێران، ژمارەیەک لە ھەنگاوە ھەڵەکانی شا، لەوانە سەرکوتکردنی ناڕەزایی دەربڕین، دژایەتی ڕژێمەکەی لێکەوتەوە.
کۆپی کاسێتی وتارەکانی، کە بە توندی ئیدانەی شا دەکرد، بۆ نموونە &quot;سیخوڕی جوولەکە، مارە ئەمریکییەکە کە دەبێت بە بەرد لە سەری بدرێت &quot; بوو بە کاڵایەکی باو لە ئێراندا و یارمەتیدەر بوو بۆ لابردنی ئەفسانەی شا و شکۆمەندی دەسەڵاتی لەبەرچاوی خەڵکدا.&lt;ref name=&quot;Kepel&quot;/&gt;

=== پەیوەندی خومەینی لەگەڵ ئەمریکا ===
بەگوێرەی بی بی سی، پەیوەندییەکانی خومەینی لەگەڵ ئەمریکا &quot;بەشێکە لە کۆکراوەی بەڵگەنامەکانی حکومەتی ئەمەریکا کە تازە ئاشکرا کراون، وەک بروسکەی دیپلۆماسی، تێبینی سیاسی، تۆماری کۆبوونەوەکان&quot;. بەڵگەنامەکان ئەوە دەردەخەن کە ئیدارەی [[جیمی کارتەر|کارتەر]] یارمەتی خومەینی داوە بۆ گەڕانەوە بۆ ئێران بە ڕێگریکردن لە کودەتای سەربازی لەلایەن سوپای ئێرانەوە و خومەینی بە ئەمریکییەکانی لە فەڕەنسا وتووە پەیامێک بە [[واشینگتن دی سی|واشینگتن]] بگەیەنێت کە نابێت ترسی نەوتیان ھەبێت. ئەم بابەتە ڕاست نییە کە ئێمە بە ئەمریکا نەوت نافرۆشین.&quot;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Two Weeks in January: America's secret engagement with Khomeini-دوو ھەفتەی مانگی ژانویە: پەیوەندییە نھێنییەکانی ئەمریکا لەگەڵ خومەینی|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-36431160|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ئیش=BBC News|agency=بی بی سی|بڵاوکەرەوە=bbc.com|ڕێکەوت=٣ی حوزەیرانی ٢٠١٦|زمان=En}}&lt;/ref&gt;

== ڕێبەری مەزنی ئێران ==
=== گەڕانەوە بۆ ئێران ===
[[پەڕگە:Imam Khomeini in Mehrabad.jpg|220px|وێنۆک|گەیشتنی خومەینی لە ١ی ڕەشەمەی ١٩٧٩ بە یاوەریی فڕۆکەوانێکی ئایر فرانس. کاتێک پرسیاری لەبارەی ھەستەکانی گەڕانەوەی لە دەربەدەری لە فڕۆکەکەدا لێکرا، وەڵامی ھیچ دایەوە؛ «ھیچ.»]]
شا لە ١٦ی ژانویەی ١٩٧٩ وڵاتی بەجێھێشت بۆ چارەسەری پزیشکی (بە ڕواڵەت &quot;لە پشوودا&quot;)، ھەرگیز نەگەڕایەوە. دوای دوو ھەفتە و لە ڕۆژی پێنجشەممە ١ی ڕەشەممەی ١٩٧٩ خومەینی بە سەرکەوتن گەڕایەوە بۆ ئێران و لەلایەن جەماوەرێکی دڵخۆشەوە پێشوازی لێکرا کە دەوترێت پێنج ملیۆن کەس بوون. لە گەشتە بەکرێگیراوەکەی ئایر فرانس بۆ گەڕانەوەی بۆ تاران، ١٢٠ ڕۆژنامەنووس یاوەری بوون کە سێیان ژن بوو.
یەکێک لە ڕۆژنامەنووسەکان بە ناوی پیتەر جێنینگز پرسیاری کرد: یەکێک لە ڕۆژنامەنووسان بەناوی پیتەر جێنینگز پرسیاری کرد: ئایەتوڵڵا، ئایا دەتوانیت پێمان بڵێیت ھەستت چۆنە سەبارەت بە گەڕانەوە بۆ ئێران؟
خومەینی لە ڕێگەی سادق قوتبزادەی یاریدەدەرییەوە وەڵامی دایەوە: &quot;ھیچی&quot; (ھیچ).
لێدوانەکەی - کە لەو کاتەدا زۆر باسی لێوەکرا و ھەروەھا لەو کاتەوە - لەلایەن ھەندێک کەسەوە بە ڕەنگدانەوەی بیروباوەڕە عیرفانییەکانی و وابەستەنەبوون بە خۆ دادەنرا.

=== شۆڕش ===
خومەینی بە توندی دژی حکوومەتی کاتی شاپوور بەختیار وەستایەوە و بەڵێنیدا «من بە دەمیاندا دەدەم، حکوومەت دادەمەزرێنم».&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=متن، صوت و فیلم سخنرانی امام خمینی در 12 بھمن 57 - تسنیم|ناونیشان=https://tn.ai/650172|وێبگە=خبرگزاری تسنیم {{!}} Tasnim|بڵاوکەرەوە=ئاژانسی ھەواڵی تەسنیم|شوێن=تاران|زمان=fa}}{{بەستەری مردوو|url=https://tn.ai/650172 |date=شوباتی ٢٠٢٦}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Taheri|یەکەم١=Amir|سەردێڕ=The Spirit of Allah: Khomeini and the Islamic Revolution|ڕێکەوت=ی ی 1986|بڵاوکەرەوە=Hutchinson|شوێن=Bethesda, Md|ژپنک=٩٧٨-٠-٩١٧٥٦١-٠٤-٧|پەڕە=٢٤١|ناونیشان=https://books.google.it/books/about/The_Spirit_of_Allah.html?id=SQYPAAAAMAAJ&amp;redir_esc=y|زمان=en}}&lt;/ref&gt; خومەینی لە ١١ی بەفرانبار (٢٢ی بەھمەن) دا، [[مەھدی بازرگان]]، سەرۆک وەزیرانی کاتیی ڕکابەری خۆی بۆ خۆی دەستنیشان کرد و داوای کرد «بەو پێیەی من ئەوم داناوە، دەبێت گوێڕایەڵی بن».
. ھۆشداریشی دا کە ئەوە «حکوومەتی خودایە»،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Moin|یەکەم١=Baqer|سەردێڕ=Khomeini: Life of the Ayatollah|ڕێکەوت=ی ی 1999|بڵاوکەرەوە=St. Martin's Press|شوێن=England|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٠٤٣-١٢٨-٢|پەڕە=٢٠٤|ناونیشان=https://books.google.it/books/about/Khomeini.html?id=b2OL9IEXaAgC&amp;redir_esc=y|زمان=en}}&lt;/ref&gt; و نافەرمانی دژی ئەو یان بازرگان بە «یاخیبوون لە خودا» دادەنرێت، و «یاخیبوون لە خودا کوفرە». لەگەڵ پەرەسەندنی بزووتنەوەی خومەینی، سەربازەکان دەستیان کرد بە لادان بۆ لای ئەو و خومەینی بەختی ناخۆشی لەسەر ئەو سەربازانە ڕاگەیاند کە خۆیان ڕادەست نەدەکرد.
لە ١١ی ڕەشەممەدا لەگەڵ بڵاوبوونەوەی شۆڕش و دەستبەسەرداگرتنی چەکخانەکان، سوپا بێلایەنی ڕاگەیاند و ڕژێمی بەختیار ڕووخا.
لە ١٢ی خاکەلێوە ٢٦٧٩ (٣٠ و ٣١ی ئازاری ١٩٧٩)دا ڕیفراندۆمێک بۆ جێگرتنەوەی دەسەڵاتی پاشایەتی بە کۆماری ئیسلامی- بە پرسیارێکەوە: &quot;ئایا دەبێت دەسەڵاتی پاشایەتی لە بەرژەوەندی حکومەتێکی ئیسلامی ھەڵبوەشێتەوە؟&quot;- بە دەنگی ٩٨٪ بە بەڵێ بۆ جێگرەوە تێپەڕی.

=== سەرەتای پتەوکردنی دەسەڵات ===
کاتێک خومەینی لە پاریس بوو، بەڵێنی «سیستەمێکی سیاسی دیموکراتی» بۆ ئێران دا، بەڵام کاتێک گەییشتە دەسەڵات، داکۆکی لە دروستکردنی دەوڵەتی ئایینی کرد&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=BBC News {{!}} Middle East {{!}} Analysis: The forces for change|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/269799.stm|وێبگە=news.bbc.co.uk|بڵاوکەرەوە=British Broadcasting Corporation|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٥|زمان=en}}&lt;/ref&gt; کە لەسەر بنەمای پارێزگای فەقییە وەرگیراوە. ئەم پرۆسەیە دەستی کرد بە سەرکوتکردنی گرووپەکانی ناو ھاوپەیمانێتییە فراوانەکە بەڵام لە دەرەوەی تۆڕەکەی کە ھیوایان بە خومەینی بەستبوو بەڵام چیتر خومەینی پێویستی بە پشتیوانی ئەوان نەبوو.
ھەروەھا ئەمەش بووە ھۆی پاکتاوکردن یان گۆڕینی زۆرێک لە سیاسەتمەدارانی سێکۆلار لە ئێران و خومەینی و کەسە نزیکەکانی ئەم ھەنگاوانەی خوارەوەیان گرتەبەر:دامەزراندنی دادگاکانی شۆڕشی ئیسلامی؛ جێگرتنەوەی ھێزی سەربازی و پۆلیسی پێشوو؛ دانانی زانایانی باڵای دینی و ڕۆشنبیرانی ئیسلامی ئێران بە بەرپرسی نووسینی دەستوورێکی دینی، لەگەڵ ڕۆڵێکی ناوەندی بۆ دەسەڵاتی فەقییە؛ دروستکردنی پارتی کۆماری ئیسلامی لە ڕێگەی مۆتجاھیدەکانی خومەینی بە ئامانجی دامەزراندنی حکوومەتێکی دینی و ڕووخاندنی ھەر ئۆپۆزسیۆنێکی سێکۆلار؛ گۆڕینی ھەموو یاسا سێکۆلارەکان بە یاسای ئیسلامی؛ و بێلایەنکردن یان سزادانی ئیلاھیناسە باڵاکان (&quot;ڕکابەرەکانی خومەینی لە پلەبەندی ئایینیدا&quot;)، کە بیرۆکەکانی لەگەڵ بیرۆکەکانی خومەینی ناکۆکی ھەبوو، لەوانە محەممەد کازم شەریعەتمەداری، حەسەن تەباتەبایی قۆمی و [[حوسێنعەلی مونتەزیری]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Cloninger|یەکەم١=Susan C.|دوایین٢=Leibo|یەکەم٢=Steven A.|سەردێڕ=Understanding Angry Groups: Multidisciplinary Perspectives on Their Motivations and Effects on Society|ڕێکەوت=ی ی 2017|بڵاوکەرەوە=ABC-CLIO|شوێن=Santa Barbara, California|ژپنک=٩٧٨-١-٤٤٠٨-٣٣٥١-٩|پەڕەکان=٣٤٢–٣٥٣|ناونیشان=https://books.google.it/books/about/Understanding_Angry_Groups_Multidiscipli.html?id=PiwRDgAAQBAJ&amp;redir_esc=y|زمان=en}}&lt;/ref&gt; ھەندێک ڕۆژنامەکان داخران، ئەوانەی ناڕەزایەتیان دەربڕی بەرامبەر بە داخستنی ڕۆژنامەکان ھێرشیان کرایە سەر.&lt;ref&gt;Moin ''Khomeini'', (2000), p.219&lt;/ref&gt; گرووپە ئۆپۆزسیۆنەکانی وەک بەرەی دیموکراسی نیشتمانی و پارتی کۆماریخوازی گەلی موسڵمان ھێرشیان کرایە سەر و دواجار قەدەغە کران.&lt;ref&gt;Bakhash, Shaul, ''The Reign of the Ayatollahs'', p.68–69&lt;/ref&gt;

=== دەستووری ئیسلامی و بوون بە ڕێبەری مەزن ===
وەک بەشێک لە گواستنەوە لە سەرکردایەتی بزووتنەوەیەکی سیاسی بەرفراوان بۆ حوکومەتی توندوتیژی ئایینی، خومەینی بۆ یەکەم جار ڕای گەیاند کە پشتگیری لە دەستووری کاتی کۆماری ئیسلامی دەکات کە ھیچ پۆستێکی بۆ حوکمی باڵای زانای ئیسلامی تێدا نەبوو. دوای ئەوەی لایەنگرانی زۆرینەی ڕەھای کورسییەکانی ئەو لیژنەیەیان بەدەستھێنا کە گۆڕانکاریی کۆتاییان لە ڕەشنووسەکەدا (ئەنجومەنی شارەزایان)&lt;ref&gt;Schirazi, ''Constitution of Iran'' Tauris, 1997 p.22–23&lt;/ref&gt; ئەنجامدا، دەستووری پێشنیارکراویان نووسییەوە بۆ ئەوەی [[شەرعزان]]ێکی باڵای ئیسلامی سەرکردایەتی وڵات بکات، ھەروەھا [[ئەنجومەنی پارێزەران]]ی بەھێزتر بۆ [[ڤیتۆ]]کردنی یاسا نائیسلامییەکان و پشکنینی کاندیدەکان بۆ پۆستەکان و دوورخستنەوەی ناموسڵمانان.
ڕێبەری مەزنی ئینقلابی ئیسلامی لە کتێبەکەیدا بە ناوی حکوومەتی ئیسلامی: وەڵایەتی فەقییە (حکوومەتی ئیسلامی: حوکمڕانی فەقییە) لە ساڵی ١٩٧٠دا کە بەسەر لایەنگرانیدا دابەشکرابوو و لە خەڵک ڕاگیرابوو، لە نزیکەوە بەدواداچوونی بۆ بیرۆکەکانی خومەینی دەکرد بەڵام نە بە تەواوی. لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٧٩ دەستووری نوێی کۆماری ئیسلامی بە ڕیفراندۆمی نەتەوەیی پەسەند کرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Sial|یەکەم١=Omar|سەردێڕ=A Guide to the Legal System of the Islamic Republic of Iran|journal=GlobaLex {{!}} Foreign and International Law Research|ناونیشان=http://www.nyulawglobal.org/globalex/iran.htm|بڵاوکەرەوە=New York University School of Law.|شوێن=New York|زمان=En}}&lt;/ref&gt;
خومەینی خۆی بە ڕێبەر دەستنیشان کرا و بە فەرمی بە «ڕێبەری شۆڕش» ناسێنرا. لە ٢ ی شوباتی ١٩٨١، [[ئەبوولحەسەن بەنیسەدر|ئەبولحەسەن بەنیسەدر]] وەک یەکەم سەرۆککۆماری ئێران ھەڵبژێردرا. ڕەخنەگران گلەییان لەوە دەکرد کە خومەینی بەڵێنەکەی بۆ ئامۆژگاریکردن لە جیاتی بەڕێوەبردنی وڵاتی شکاندووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Swenson|یەکەم١=Elmer|سەردێڕ=Khomeini's REVERSALS of Promises|journal=gemsofislamism.tripod.com|ناونیشان=http://gemsofislamism.tripod.com/khomeini_promises_kept.html|زمان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=THE IRANIAN: Khomeini before &amp; after revolution|ناونیشان=https://www.iranian.com/Opinion/2003/August/Khomeini/|وێبگە=www.iranian.com|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

=== قەیرانی دیل گرتن ===
[[پەڕگە:Iran hostage crisis - Iraninan students comes up U.S. embassy in Tehran.jpg|302px|وێنۆک|خوێندکارانی ئێرانی لە باڵیۆزخانەی ئەمریکا، تاران داگیر دەکەن]]
پێش پەسەندکردنی دەستوور، لە ٢٢ ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٩، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا [[محەممەدڕەزا پەھلەوی|شای]] دوورخراو و نەخۆشی ھێنا بۆ وڵاتەکە بۆ چارەسەری شێرپەنجە. لە ئێران دەستبەجێ خۆپیشاندان دەستی پێکرد و خومەینی و گرووپە چەپەکان داوایان کرد شا بۆ دادگاییکردن و لەسێدارەدان بگەڕێتەوە بۆ ئێران. لە ٤ ی تشرینی دووەمدا، گرووپێک لە خوێندکارانی ئێرانی کە خۆیان بە خوێندکارانی موسڵمانی شوێنگری ھێڵی ئیمام ناودەبرد، کۆنتڕۆڵی باڵیۆزخانەی ئەمریکایان لە تاران گرتە دەست و ٥٢ کارمەندی باڵیۆزخانەکەیان بۆ ماوەی ٤٤٤ ڕۆژ بە دیلی گرت.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٧ی کانوونی دووەمی ١٩٨٠|سەردێڕ=The Mystic Who Lit The Fires of Hatred. 7 January 1980 |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |ناونیشان=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,923854,00.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071023031644/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,923854,00.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧}}&lt;/ref&gt; لە ئەمریکا دیل گرتن وەک پێشێلکارییەکی ئاشکرای یاسای نێودەوڵەتی تەماشا دەکرا و توڕەیی توند و ھەستی دژە ئێرانی لێکەوتەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Bowden|یەکەم١=Mark|سەردێڕ=Guests of the Ayatollah: The Iran Hostage Crisis: The First Battle in America's War with Militant Islam|ڕێکەوت=ی ی 2007|بڵاوکەرەوە=Open Road + Grove/Atlantic|شوێن=New York|ژپنک=٩٧٨-١-٥٥٥٨٤-٦٠٨-٤|ناونیشان=https://books.google.it/books/about/Guests_of_the_Ayatollah.html?id=5m0kyPc18l4C&amp;redir_esc=y|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

=== پەیوەندی لەگەڵ وڵاتانی ئیسلامی ===
خومەینی باوەڕی بە یەکڕیزی موسڵمانان، بە ھەناردەکردنی شۆڕشەکەی بۆ سەرتاسەری جیھان و دواجاریش یەکێک لە «ئامانجە گەورەکانی شۆڕش» بە «دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسلامی لەسەر ئاستی جیھان» بوو. ئەو پێیوابوو شیعە و موسڵمانانی سوننە کە ژمارەیان زیاترە، پێویستە «یەکگرتوو بن و بە توندی دژی [[زلھێز]]ە ڕۆژاوایی و خۆبەزلزانەکان بوەستن».&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Imam Emphasized Unity Between Shia and Sunni: Ayatollah Mousawi Jazayeri|ناونیشان=http://en.imam-khomeini.ir/en/n6322/News/Imam_Emphasized_Unity_Between_Shia_and_Sunni_Ayatollah_Mousawi_Jazayeri|وێبگە=Imam Khomeini|ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151208151025/http://en.imam-khomeini.ir/en/n6322/News/Imam_Emphasized_Unity_Between_Shia_and_Sunni_Ayatollah_Mousawi_Jazayeri|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
ھەفتەی لەدایکبوونی [[محەممەد]] (ھەفتەی نێوان ١٢ تا ١٧ی ڕەبیع الاول)ی وەک ھەفتەی یەکگرتوویی و کۆتا ھەینی ڕەمەزانی وەک [[ڕۆژی قودس]] لە ساڵی ١٩٨١ ناساند.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.opendemocracy.net/article/iran-s-unfinished-crisis |سەردێڕ=Iran's unfinished crisis Nazenin Ansari, 16–09–2009 |بڵاوکەرەوە=Opendemocracy.net |ڕێکەوت=١٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141110165615/https://www.opendemocracy.net/article/iran-s-unfinished-crisis |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

=== شەڕی ئێران و عێراق ===
شەڕی ئێران و عێراق دوای ماوەیەکی کورت لە گەیشتنە دەسەڵات، خومەینی داوای شۆڕشی ئیسلامی لە سەرانسەری جیھانی ئیسلامی، وەکوو عێراق دراوسێی عەرەبی ئێران کرد. عێراق تاکە وڵاتی گەورەی دراوسێی ئێران بوو کە زۆرینەی دانیشتووانەکەی شیعە بوون.&lt;ref&gt;1980 April 8 – Broadcast call by Khomeini for the pious of Iraq to overthrow Saddam Hussein and his regime. Al-Dawa al-Islamiya party in Iraqi is the hoped for catalyst to start rebellion. From: Mackey, ''The Iranians'', (1996), p.317&lt;/ref&gt;لە ھەمان کاتدا [[سەددام حوسێن|سەدام حوسێن]] سەرکردەی [[بەعسیزم|بەعسی عەرەبی عێراقی]] بە پەرۆش بوو بۆ سوود وەرگرتن لە لاوازی سوپای ئێران و ئاژاوەی شۆڕشگێڕانە بەتایبەت بۆ داگیرکردنی [[پارێزگای خووزستان]] کە دەوڵەمەندە بە [[نەوت]] و لاوازکردنی ھەوڵەکانی شۆڕشی ئیسلامی ئێران بۆ ھاندانی زۆرینەی شیعە لە وڵاتەکەیدا.
لە ئەیلوولی ١٩٨٠، عێراق ھێرشێکی تەواوی کردە سەر ئێران و سەرەتای جەنگی ئێران و عێراق (ئەیلوولی ١٩٨٠ - ئابی ١٩٨٨). تێکەڵەیەک لە بەرھەڵستکاری توند و ناکارامەیی سەربازی ھێزە عێراقییەکان زوو پێشڕەوی عێراقیان وەستاند و سەرەڕای ئیدانەکردنی نێودەوڵەتی بۆ بەکارھێنانی گازی ژەھراوی لەلایەن سەدامەوە، ئێران لە سەرەتای ساڵی ١٩٨٢ نزیکەی ھەموو ناوچە لەدەستچووەکانی لە ھێرشەکەدا بەدەست ھێنایەوە.

ئەم داگیرکارییە ئێرانییەکانی لە پشت ڕژێمی نوێوە کۆکردەوە، پێگەی خومەینی بەرز کردەوە و ڕێگەی دا سەرکردایەتی خۆی بەھێز بکات. دوای ئەم گۆڕانکارییە لە ھەڵوێستدا، خومەینی پێشنیاری ئاگربەستی عێراقی ڕەتکردەوە و لە جیاتی ئەوە داوای قەرەبووکردنەوە و لابردنی سەدام حوسێنی لە دەسەڵات کرد.&lt;ref&gt;Wright, ''In the Name of God'' (1989), p.126&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Smith |یەکەم=William E. |ناونیشان=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,950688,00.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071015110904/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,950688,00.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=The $150 Billion Question |magazine=Time |ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ١٩٨٢|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠١٠}}&lt;/ref&gt; لە ساڵی ١٩٨٢، کودەتایەکی سەربازی سەرنەکەوتوو لە دژی خومەینی ڕوویدا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=IRAN SAYS AN ATTEMPTED COUP BY ARMY GROUP WAS FOILED|ناونیشان=https://www.nytimes.com/1982/06/28/world/iran-says-an-attempted-coup-by-army-group-was-foiled.html|وێبگە=The New York Times|بڵاوکەرەوە=nytimes.com|شوێن=New York|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

ھەرچەندە ژمارەی دانیشتووان و ئابووری ئێران سێ ئەوەندەی عێراق بوو، بەڵام عێراق سوودی لە پشتیوانی وڵاتانی کەنداوی عەرەبی دراوسێ و بلۆکی سۆڤیەت و وڵاتانی ڕۆژاوا وەرگرت.
وڵاتانی عەرەبی [[کەنداوی فارس]] و ڕۆژاوا دەیانویست دڵنیا بن کە شۆڕشی ئیسلامی لە کەنداو بڵاو نەبێتەوە، لەکاتێکدا یەکێتی سۆڤیەت نیگەران بوو لە ھەڕەشەیەکی شاراوە کە ڕژێمەکەی لە ئاسیای ناوەڕاست لە باکوور دەخاتە مەترسییەوە. ھەرچەندە ئێران لە سەردەمی شادا بڕێکی زۆر چەک و تەقەمەنی ھەبوو کە لەلایەن ئەمریکاوە دابین دەکرا و سەرەڕای سیاسەتەکانی خومەینی دژ بە ڕۆژاوا ئەمریکا لە ساڵانی ھەشتاکان بە نھێنی و نایاسایی چەکی بۆ ئێران قاچاخ دەکرد.

لە کاتی جەنگدا، ئێرانییەکان ھێرشی شەپۆلی مرۆڤیان بەکارھێنا (ئەو کەسانەی کە بە پێ دەڕۆیشتن بۆ مردنێکی دیاریکراو، سەربازانی منداڵیشیان لەخۆگرتبوو) و خومەینی بەڵێنی دا کە ئەگەر لە جەنگدا بمرن، خۆکارانە دەچنە بەھەشت.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Mohammadi|یەکەم١=Kamin|سەردێڕ=The Cypress Tree|ڕێکەوت=ی ی 2012|بڵاوکەرەوە=A&amp;C Black|شوێن=London|ژپنک=٩٧٨-١-٤٠٨٨-٣٤٢٩-٩|ناونیشان=https://books.google.it/books?id=L_RqWaBZqLcC&amp;q=would+be+used+in+human—wave+attacks,+used+to+walk+over+minefields,+giving+their+lives+for+Khomeini,+brainwashed+into+thinking+that+it+was+sweeter+to+die,&amp;pg=PA205&amp;redir_esc=y|زمان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Carol|یەکەم١=Steven|سەردێڕ=Understanding the Volatile and Dangerous Middle East: A Comprehensive Analysis|ڕێکەوت=ی ی 2015|بڵاوکەرەوە=iUniverse|ژپنک=٩٧٨-١-٤٩١٧-٦٦٥٨-٣|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=iIy5CgAAQBAJ&amp;q=khomeini+human+wave+attack+promise+walking+to+certain+death&amp;pg=PT872|زمان=en}}&lt;/ref&gt;
بەدواداچوونەکانی خومەینی بۆ سەرکەوتن دواجار بێھودە بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Shane Harris and Matthew M.|دوایین١=Aid|سەردێڕ=Exclusive: CIA Files Prove America Helped Saddam as He Gassed Iran|ناونیشان=https://foreignpolicy.com/articles/2013/08/25/secret_cia_files_prove_america_helped_saddam_as_he_gassed_iran|وێبگە=Foreign Policy|زمان=en|ڕێکەوت=18ی ئەیلوولی 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ruhollah Khomeini {{!}} Biography, Exile, Iranian Revolution, Family, Ayatollah, &amp; Facts {{!}}|ناونیشان=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/316812/Ruhollah-Khomeini|وێبگە=www.britannica.com|بڵاوکەرەوە=Britannica|زمان=en}}&lt;/ref&gt; تا مانگی ئازاری ساڵی ١٩٨٤ دوو ملیۆن لە خوێندەوارترین ھاووڵاتیانی ئێران وڵاتیان بەجێھێشتبوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Ladan|دوایین١=Boroumand|سەردێڕ=Iranians Turn Away from the Islamic Republic|ناونیشان=https://www.journalofdemocracy.org/articles/iranians-turn-away-from-the-islamic-republic/|وێبگە=Journal of Democracy|بڵاوکەرەوە=journalofdemocracy.org|شوێن=Washington|زمان=en}}&lt;/ref&gt;
خومەینی لە مانگی گەلاوێژی ساڵی ١٩٨٨، بە وتەی خۆی، «کوپەکەی ژەھری خواردەوە» و ئاگربەستێکی بە ناوبژیوانی نەتەوە یەکگرتووەکان قبوڵ کرد. سەرەڕای تێچووی زۆری شەڕەکە کە ٤٥٠ بۆ ٩٥٠ ھەزار قوربانیی ئێرانی و ٣٠٠ ملیار دۆلاری ئەمریکی بوو، بەڵام خومەینی پێداگری لەسەر ئەوە کرد کە درێژکردنەوەی شەڕ بۆ ناو عێراق لە ھەوڵێکدا بۆ ڕووخاندنی سەدام ھەڵە نەبووە. لە &quot;نامەیەکدا بۆ پیاوانی ئایینی&quot; نووسیویەتی &quot;تەوبە ناکەین، تەنانەت بۆ یەک ساتیش پەشیمان نابینەوە بۆ ئەدای کارکردنمان لە کاتی شەڕدا. ئایا لەبیرمان چووە کە شەڕمان کردووە بۆ جێبەجێکردنی ئەرکی ئایینی خۆمان و ئەنجامەکەی پرسێکی پەراوێزییە؟&quot;.&lt;ref&gt;Moin, ''Khomeini'' (2000), p. 285&lt;/ref&gt;

=== فەتوای دژی چەکی کیمیایی ===
موحسین ڕەفیقدۆست فەرماندەی سوپای پاسداران لە ساڵی ١٩٨٢ تا ١٩٨٩ لە چاوپێکەوتنێکیدا لەگەڵ گارێس پۆرتەر جەختی لەوە کردەوە کە خومەینی دژایەتی پێشنیازەکەی کردووە بۆ دەستپێکردنی کارکردن لەسەر [[چەکی ناوکی|چەکی ئەتۆمی]] و کیمیایی بە فەتوایەک کە وردەکارییەکانی سەبارەت بە کات و دەرکردنی ھەرگیز ئاشکرا نەکراوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Gareth|دوایین١=Porter|سەردێڕ=(کاتێک ئایەتوڵڵا وتی نەخێر بە ئەتۆم) When the Ayatollah Said No to Nukes|ناونیشان=https://foreignpolicy.com/2014/10/16/when-the-ayatollah-said-no-to-nukes/|وێبگە=Foreign Policy|بڵاوکەرەوە=Foreign Policy|شوێن=Washington|زمان=en|ڕێکەوت=2ی تشرینی یەکەمی 2025}}&lt;/ref&gt;

=== فەتوا لە دژی کوردەکان ===
لە ١٩ی ئابی ١٩٧٩، خومەینی فەتوایەکی (بڕیاری شەرعی) دەرکرد و تێیدا جیھادی (شەڕی) دژ بە گرووپە یاخیبووەکانی کورد ڕاگەیاند، بەتایبەتی [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران]] (KDPI) و کۆمەڵە. ئەم بڕیارە دوای [[شەڕی پاوە]] ھات، کە تێیدا چەکدارانی کورد گەمارۆی پێگەکانی حکوومەتیان دابوو. خومەینی یاخیبووەکانی وەک موحاریب (ئەوانەی شەڕ لە دژی خودا دەکەن) ناساند. دوای بڕیارەکە، دادوەری شۆڕش [[سادق خەڵخاڵی]] دادگاییکردنی خێرا و کورتکراوەی لە سنە، پاوە، مەریوان، سەقز و مەھاباد ئەنجامدا، کە بووە ھۆی لەسێدارەدانی سەدان کەس بە تۆمەتی چالاکی دژە شۆڕش. بەپێی ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی، نزیکەی ١٠٬٠٠٠ کەس لە کاتی ململانێ فراوانەکەدا (١٩٧٩–١٩٨٣) کوژراون، و ھەزاران کەسیش لە دادگاییکردنە خێراکاندا سزای لەسێدارەدانیان بەسەردا سەپێنراوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=IHRDC |ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Haunted Memories: The Islamic Republic’s Executions of Kurds in 1979 |ناونیشان=https://iranhrdc.org/haunted-memories-the-islamic-republics-executions-of-kurds-in-1979/ |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Iran Human Rights Documentation Center |زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== ژیان لە سەردەمی خومەینیدا ===
لە وتارێکدا لە ١ی شوباتی ١٩٧٩، کە لەبەردەم ئاپۆرایەکی گەورەی جەماوەردا پاش گەڕانەوەی لە تاراوگە بۆ ئێران پێشکەشی کرد، خومەینی چەندین بەڵێنی بە ئێرانییەکان دا سەبارەت بە ڕژێمە ئیسلامییەکەی داھاتووی: حکوومەتێکی ھەڵبژێردراوی گەل کە نوێنەرایەتی خەڵکی ئێران بکات بێ ئەوەی پیاوانی ئایینی دەستوەردانی تێدا بکەن. ئەو بەڵێنیدا کە «نابێت ھیچ کەسێک لەم وڵاتەدا بێ ماڵ و حاڵ بمێنێتەوە»، ھەروەھا ئێرانییەکان لەبەردەم دەرگاکانیاندا خزمەتگوزارییەکانی تەلەفۆن، گەرمکەرەوە، کارەبا، پاس و نەوت بە بێبەرامبەر بەدەست دەھێنن.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Moin |یەکەم١=Baqer |سەردێڕ=Khomeini: life of the Ayatollah |ڕێکەوت=٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=Thomas Dunne Books |شوێن=New York |ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٢-٢٦٤٩٠-١|پەڕە=٢٥٨|edition=First U.S. |ناونیشان=https://www.goodreads.com/book/show/216746.Khomeini |ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٦|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

لە سایەی دەسەڵاتی خومەینیدا، ئێران بەتەواوی بە ئیسلامی کرا. شەریعەتی ئیسلامی جێبەجێ کرا و پۆشاکی ئیسلامی بەسەر ژنان و پیاواندا لەلایەن سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی و گرووپە ئیسلامییەکانی دیکەوە سەپێندرا. ژنان ناچار کران قژیان دابپۆشن، و پۆشینی شۆرت بۆ پیاوان قەدەغە کرا. خواردنەوە کحولییەکان، زۆربەی فیلمە ڕۆژاوایییەکان، و تێکەڵاوبوونی ژنان و پیاوان لە کاتی مەلەکردن یان خۆدانە بەر ھەتاو قەدەغە کران. پرۆگرامی خوێندنی ئێران لە سەرجەم قۆناغەکاندا لە ڕێگەی «شۆڕشی ڕۆشنبیریی ئیسلامی»یەوە بە ئیسلامی کرا؛ ئەم پرۆسەیەش بەوردی لەلایەن «لیژنەی بەئیسلامیکردنی زانکۆکان»ەوە جێبەجێ کرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.iranculture.org/en/about/tarikh.php |سەردێڕ=Secretariat of the Supreme Council of the Cultural Revolution. Brief history of the SCCR |بڵاوکەرەوە=Iranculture.org |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20071230042759/http://www.iranculture.org/en/about/tarikh.php |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧}}&lt;/ref&gt; لە تەممووزی ١٩٧٩، خومەینی پەخشکردنی ھەر جۆرە مۆسیقایەکی لە ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنی ئێراندا قەدەغە کرد،&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt; جگە لە مۆسیقای سەربازی و ئایینی. ئەم قەدەغەکردنە بۆ ماوەی ١٠ ساڵ (واتە نزیکەی تا کۆتایی تەمەنی خومەینی) بەردەوام بوو.&lt;ref&gt;قەدەغەکردنەکە لە شۆڕشەوە دەستی پێکرد و ١٠ ساڵی خایاند. [http://www.iranian.com/History/2001/September/BBC/ Hossein Shahidi. 'BBC Persian Service 60 years on.'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211214010513/http://www.iranian.com/History/2001/September/BBC/ |date=14 December 2021}} The Iranian. 24 September 2001&lt;/ref&gt;

بە وتەی جانێت ئافاری: «ڕژێمە تازە دامەزراوەکەی ئایەتوڵڵا خومەینی، بە خێرایی دەستی کرد بە سەرکوتکردنی فێمینیستەکان، کەمینە نەتەوەیی و ئایینییەکان، لیبراڵەکان و چەپڕەوەکان – ھەموو ئەمانەش لەپێناو و بە ناوی ئیسلامەوە بوو.»&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Janet |دوایین=Afari|سەردێڕ=Foucault and the Iranian Revolution: Gender and the Seductions of Islamism|بڵاوکەرەوە=University of Chicago Press|ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٢٦-٠٠٧٨٦-١|پەڕە=١٦٣}}&lt;/ref&gt; بەڵام لە ڕووی ئابوورییەوە، ئەو خزمەتگوزارییە خۆڕاییانەی بەڵێنیان لەسەر درابوو جێبەجێ نەکرا. لەگەڵ بەرزبوونەوەی نرخەکاندا، داھاتی ڕاستەقینەی ئێرانییەکان بۆ خوار ئاستی بژێویی چینی ناوەڕاست دابەزی، ئەمەش وای کرد خەڵک بە کردەیی ڕووبەڕووی ھەژاری ببنەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|یەکەم١=Tara |دوایین١=Rahmani |سەردێڕ=Life on the Ground in Iran: From the View of the People |ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢١|journal=Wilson Center. MENA360 |ناونیشان=https://www.wilsoncenter.org/article/life-ground-iran-view-people |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی نیسانی ٢٠٢٥}}&lt;/ref&gt;

=== مافی ژنان و منداڵان ===
خومەینی لە کاتی ڕووخانی شا و گەڕانەوەی دواتری بۆ وڵات، پشتیوانییەکی بەرفراوان و چالاکانەی لە ژنان کرد، و داوای دەکرد ژنان بێنە ناو ھەموو بوارەکانی ژیانەوە، تەنانەت پێشبینی ئەوەشی دەکرد کە ژنێک ببێتە سەرۆکی دەوڵەت؛ بەڵام کاتێک گەڕایەوە، ھەڵوێستەکانی سەبارەت بە مافەکانی ژنان بە شێوەیەکی بەرچاو گۆڕانکارییان بەسەردا ھات. خومەینی یاسای جیابوونەوەی ساڵی ١٩٦٧ی ئێرانی ھەڵوەشاندەوە، و ھەر جیابوونەوەیەکی بەپێی ئەو یاسایە بە پووچەڵ دانا. سەرەڕای ئەوەش، خومەینی پشتیوانی لە مافی جیابوونەوەی ژنان دەکرد وەک ئەوەی لە شەریعەتی ئیسلامیدا ڕێگەی پێدراوە. خومەینی جەختی لەسەر ھەڵوێستی نەریتی دەستدرێژی سێکسی لە یاسای ئیسلامیدا کردەوە کە تێیدا دەستدرێژی سێکسی لەلایەن ھاوسەرەوە ھاوتای دەستدرێژی سێکسی یان زینا نەبوو لەژێر ھەندێک بارودۆخی دیاریکراودا. چەند فەتوایەکی ئەو سەبارەت بە پرسەکانی ژنان ئەمانە دەگرێتەوە:

مەسەلەی ٢٤١٢ – ئەو ژنەی کە گرێبەستی ھاوسەرگیری ھەمیشەیی کردووە، نابێت بەبێ مۆڵەتی مێردەکەی لە ماڵ بچێتە دەرەوە، و دەبێت ڕازی بێت بە ھەر چێژێک کە ئەو دەیەوێت و بەبێ بیانوویەکی شەرعی ڕێگری لێ نەکات لە خەوتن لەگەڵیدا. ئەگەر لەم بابەتانەدا گوێڕایەڵی مێردەکەی بێت، ئەوا لەسەر مێردەکە پێویستە خواردن، جلوبەرگ، ماڵ و ئەو شتەکانی تری بۆ دابین بکات کە لە پەڕتووکەکاندا باسکراون، و ئەگەر دابینی نەکات، ئەوا قەرزارباری ژنەکەیە، چ توانای ھەبێت یان نەبێت.

مەسەلەی ٢٤١٣ – ئەگەر ژن لەو بابەتانەی لە مەسەلەی پێشوودا باسکراون گوێڕایەڵی مێردەکەی نەکات، ئەوا گوناھبارە و مافی خواردن، جلوبەرگ، نیشتەجێبوون و پێکەوە خەوتنی نییە، بەڵام مارەیییەکەی لەدەست نادات.

مەسەلەی ٢٤١٤ – پیاو مافی ئەوەی نییە ژنەکەی ناچار بکات خزمەتی ماڵ بکات.

مەسەلەی ٢٤٢٠ – ئەگەر لە کاتی خوێندنەوەی مارەبڕینی ھەمیشەییدا کاتێکی دیاریکراویان بۆ پێدانی مارەیی دیاری نەکردبێت، ئەوا ژنەکە دەتوانێت ڕێگری لە مێردەکەی بکات لە خەوتن لەگەڵیدا پێش وەرگرتنی مارەیییەکە، چ مێردەکە توانای پێدانی مارەیییەکەی ھەبێت یان نەبێت؛ بەڵام ئەگەر پێش وەرگرتنی مارەیی ڕازی بێت بە جووتبوون و مێردەکەش جووتبوونی لەگەڵدا بکات، ئیتر ناتوانێت بەبێ بیانوویەکی شەرعی ڕێگری لە مێردەکەی بکات لە جووتبوون.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Khomeini |یەکەم=Ruhollah |سەردێڕ=رساله توضیح المسائل حضرت آیةالله العظمی امام خمینی قدس سره |بڵاوکەرەوە=Imam Khomeini (PBUH) Editing and Publishing Institute |ساڵ=٢٠٢٤|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٣٥-٠٢٥-٣|edition=2nd |شوێن=Iran-Tehran |ڕێکەوتی بڵاوکردنەوە=2013–2014 |پەڕەکان=٤٣٠–٤٣١|زمان=Persian |trans-title=A treatise explaining the verdicts of Grand Ayatollah Imam Khomeini (Quds Sera)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Mousavi Khomeini |یەکەم=Sayed Rohullah |سەردێڕ=the resale of Ayatollah Khomeini |ناونیشان=https://www.leader.ir/fa/book/2?sn=544 |وێبگە=2412 Sentence|ناونیشانی ئەرشیڤ=http://web.archive.org/web/20180225074639/https://www.leader.ir/fa/book/2?sn=544|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی شوباتی ٢٠١٨}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Aghtaie|یەکەم=Nadia|سەردێڕ=Breaking the silence: rape law in Iran and controlling women's sexuality|chapter=Breaking the silence|ڕێکەوت=٢٠١١|زنجیرە=International Approaches to Rape|پەڕەکان=١٢١–١٤٦|editor-last=Westmarland|editor-first=Nicole|edition=1st|بڵاوکەرەوە=Bristol University Press|doi=10.2307/j.ctt9qgkd6.10|jstor=j.ctt9qgkd6.10|editor2-last=Gangoli|editor2-first=Geetanjali}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Khomeini|یەکەم=Ruhollah|سەردێڕ=A Clarification of Questions: An Unabridged Translation of Resaleh Towzih al-Masael|پەڕەکان=١–٣٩٣|ساڵ=٢٠١٩|orig-year=1984|no-pp=yes|ئەوانی تر=foreword by Michael M. J. Fischer and Mehdi Abedi|chapter=Resaleh Towzih al-Masael |بڵاوکەرەوە=Routledge|doi=10.4324/9780429047114-1|ژپنک=٩٧٨-٠-٤٢٩-٠٤٧١١-٤|s2cid=197985749|translator-last=Borujerdi|translator-first=J.}}&lt;/ref&gt;

=== چەوساندنەوەی ھاوزایەندخوازان ===
ماوەیەکی کەم دوای گەیشتنی بە پۆستی ڕێبەری باڵا لە شوباتی ١٩٧٩دا، خومەینی سزای لەسێدارەدانی بەسەر [[ھاوزایەندخوازی|ھاوزایەندخواز]]اندا سەپاند. لە نێوان مانگەکانی شوبات و ئازاردا، ١٦ ئێرانی بەھۆی تاوانی پەیوەندیدار بە سەرپێچییە سێکسییەکانەوە لەسێدارە دران.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Brian |دوایین=Whitaker |سەردێڕ=Unspeakable Love: Gay and Lesbian Life in the Middle East |بڵاوکەرەوە=Saqi Books|ساڵ=٢٠١١|ژپنک= ٩٧٨-٠-٨٦٣٥٦-٤٨٣-٣|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=e0YhBQAAQBAJ&amp;q=Soon+after+coming+to+power+in+1979,+Ayatollah+Khomeini+established+the+death+penalty+for+homosexuality.+In+February+and+March+1979+there+were+16+executions+for+crimes+related+to+sexual+violatio&amp;pg=PT44}}&lt;/ref&gt; ھەروەھا خومەینی [[دادگای شۆڕشی ئیسلامی|دادگای شۆڕش]]ی دامەزراند. بەپێی وتەی مێژوونووس ئێرڤاند ئەبراھامیان، خومەینی ھانی دادگا ئایینییەکانی دەدا بۆ بەردەوامبوون لە جێبەجێکردنی تێگەیشتنی خۆیان بۆ شەریعەت. وەک بەشێک لە ھەڵمەتی «پاککردنەوەی» کۆمەڵگا،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Seliktar |یەکەم١=Ofira |سەردێڕ=Failing the Crystal Ball Test |بڵاوکەرەوە=Greenwood Publishing Group |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٧٥-٩٦٨٧٢-٤|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=LzjKeAekZL8C&amp;q=%22Revolutionary+Tribunals%22+Khomeini+after+the+revolution&amp;pg=PA135|ساڵ=٢٠٠٠|via=[[Google Books]]}}&lt;/ref&gt; ئەم دادگایانە زیاتر لە ١٠٠ کەسیان لە ئالوودەبووانی ماددە ھۆشبەرەکان، لەشفرۆشان، ھاوڕەگەزخوازان، دەستدرێژیکاران و داوێنپیسان بە تۆمەتی «بڵاوکردنەوەی گەندەڵی لەسەر زەوی» لەسێدارە دا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Ervand |دوایین=Abrahamian |سەردێڕ=Radical Islam: The Iranian Mojahedin |بڵاوکەرەوە=I.B. Tauris|ساڵ=١٩٨٩|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٠٤٣-٠٧٧-٣|پەڕەکان=٥٣}}&lt;/ref&gt;بەپێی وتەی نووسەر ئارنۆ شمیت، &quot;خومەینی جەختی لەوە کردەوە کە دەبێت 'ھاوڕەگەزخوازان' لەناو ببرێن، چونکە ئەوان [[مشەخۆری|مشەخۆر]] و تێکدەری نەتەوەن لە ڕێگەی بڵاوکردنەوەی 'پەڵەی خراپەکارییەوە'.&quot; لە ساڵی ١٩٧٩دا، ڕای گەیاندبوو کە لەسێدارەدانی ھاوڕەگەزخوازان (ھەروەھا [[لەشفرۆشی|لەشفرۆش]]ان و داوێنپیسانیش) لە شارستانییەتێکی ئەخلاقیدا کارێکی گونجاوە، ڕێک بە ھەمان مانای بڕین و لێکردنەوەی پێستی ڕزیو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Arno |دوایین=Schmid |سەردێڕ=Sexuality and Eroticism Among Males in Moslem Societies |بڵاوکەرەوە=Routledge|ساڵ=١٩٩٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٩١٨٣٩٣-٩١-٣|پەڕەکان=١٨٥–١٨٦}}&lt;/ref&gt;

=== مافی ڕەگەزگۆڕاوەکان ===
بەڵام، [[ترانسجێندەر]] بوون لەلایەن خومەینییەوە وەک نەخۆشییەک دەستنیشانکرا کە دەتوانرێت لە ڕێگەی نەشتەرگەریی پەسەندکردنی ڕەگەزەوە چارەسەر بکرێت.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.spiegel.de/international/world/the-gay-sons-of-allah-wave-of-homophobia-sweeps-the-muslim-world-a-647913-2.html|سەردێڕ=The Gay Sons of Allah: Wave of Homophobia Sweeps the Muslim World|یەکەم١=Juliane von|دوایین١=Mittelstaedt|یەکەم٢=Daniel|دوایین٢=Steinvorth|ڕێکەوت=١٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٩|newspaper=Spiegel Online|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181230071424/http://www.spiegel.de/international/world/the-gay-sons-of-allah-wave-of-homophobia-sweeps-the-muslim-world-a-647913-2.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt; لە ناوەڕاستی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردووەوە، حکوومەتی ئێران ئەنجامدانی نەشتەرگەریی گۆڕینی ڕەگەزی (لەژێر ڕەزامەندی پزیشکیدا) و گۆڕینی بەڵگەنامە یاسایییە پەیوەندیدارەکانی بۆ پیشاندانی ڕەگەزە نوێیەکە یاسایی کردووە. لە ساڵی ١٩٨٣دا، خومەینی فەتوایەکی دەرکرد کە تێیدا ڕێگەی بە نەشتەرگەرییەکانی گۆڕینی ڕەگەز دا وەک چارەسەرێک بۆ «ئەو کەسانەی وەک ترانسسێکسواڵ دەستنیشانکراون».&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7259057.stm|سەردێڕ=Iran's 'diagnosed transsexuals'|دوایین=Barford|یەکەم=Vanessa|ڕێکەوت=٢٥ی شوباتی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=BBC|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٠٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080229004936/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/7259057.stm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی شوباتی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Hays |یەکەم=Matthew |ڕێکەوت=٢٦ی ئابی ٢٠٠٨|سەردێڕ=Film – Iran's gay plan |ناونیشان=https://www.cbc.ca/news/entertainment/iran-s-gay-plan-1.729253 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100222091444/http://www.cbc.ca/arts/film/story/2008/08/26/f-homosexuality-iran-sex-change.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی شوباتی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=CBC News}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
== ئاماژەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}

=== سەرچاوەکان ===
{{refbegin}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Ansari |یەکەم= Hamid |ناونیشان= http://www.ghadeer.org/english/imam/n_o_a/html/fehrest.html |سەردێڕ= The Narrative of Awakening |بڵاوکەرەوە= The Institute for Compilation and publication of the work of Imam Khomeini|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20150514145122/http://www.ghadeer.org/english/imam/n_o_a/html/fehrest.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١٤ی ئایاری ٢٠١٥}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Bakhash |یەکەم= Shaul |سەردێڕ= The Reign of the Ayatollahs: Iran and the Islamic Revolution |بڵاوکەرەوە=Basic Books |شوێن=New York |ساڵ=١٩٨٤}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Brumberg |یەکەم= Daniel |سەردێڕ= Reinventing Khomeini: The Struggle for Reform in Iran |بڵاوکەرەوە= University of Chicago Press |ژپنک= ٠-٢٢٦-٠٧٧٥٨-٦|ساڵ= ٢٠٠١}}
* {{cite encyclopedia |title = Zoroastrianism ii. Historical Review: from the Arab Conquest to Modern Times |last = Choksy |first = Jamsheed K. |author-link = Jamsheed Choksy |url = http://www.iranicaonline.org/articles/zoroastrianism-02-arab-conquest-to-modern |encyclopedia  = Encyclopaedia Iranica |year = 2015}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان= https://books.google.com/books?id=sTFdNNQP4ewC&amp;q=intitle:%22Islamic+revolution%22  |دوایین= Dabashi |یەکەم= Hamid |سەردێڕ= Theology of Discontent: The Ideological Foundation of the Islamic Revolution in Iran|ساڵ= ٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Transaction Publishers |ژپنک=١-٤١٢٨-٠٥١٦-٣}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Daniel |یەکەم= Elton L. |سەردێڕ= The History of Iran |ناونیشان= https://archive.org/details/historyofiran0000dani |دەستپێگەیشتنی ناونیشان= registration |بڵاوکەرەوە=Greenwood Press |ژپنک= ٠-٣١٣-٣٠٧٣١-٨|ساڵ=٢٠٠١}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= DeFronzo |یەکەم=James |سەردێڕ= Revolutions And Revolutionary Movements |بڵاوکەرەوە=Westview Press |ژپنک= ٩٧٨-٠-٨١٣٣-٤٣٥٤-٩|ساڵ=٢٠٠٧|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration |ناونیشان= https://archive.org/details/revolutionsrevol0000defr_m6p2}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Harney |یەکەم= Desmond |سەردێڕ= The priest and the king: an eyewitness account of the Iranian revolution |بڵاوکەرەوە=I.B. Tauris |ساڵ=١٩٩٨}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان= https://books.google.com/books?id=bxJgsRRtDsoC&amp;q=intitle:%22Islamic+revolution%22  |دوایین= Hoveyda |یەکەم= Fereydoun |سەردێڕ= The Shah and the Ayatollah: Iranian Mythology and Islamic Revolution |ساڵ=٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=Praeger/Greenwood|ژپنک=٠-٢٧٥-٩٧٨٥٨-٣}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Karsh |یەکەم= Efraim |سەردێڕ=Islamic Imperialism: A History |بڵاوکەرەوە=Yale University Press |ژپنک= ٩٧٨-٠-٣٠٠-١٢٢٦٣-٣|ساڵ=٢٠٠٧}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Keddie |یەکەم=Nikkie R. |سەردێڕ= Modern Iran: Roots and Results of Revolution |بڵاوکەرەوە=Yale University Press |ژپنک= ٠-٣٠٠-٠٩٨٥٦-١|ساڵ=٢٠٠٣}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١= Khomeini |یەکەم١= Ruhollah |دوایین٢=Algar |یەکەم٢=Hamid |سەردێڕ= Islamic Government: Governance of the Jurist |بڵاوکەرەوە=Alhoda UK |ژپنک= ٩٦٤-٣٣٥-٤٩٩-٧|ساڵ=٢٠٠٢}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Khomeini |یەکەم= Ruhollah |editor = Algar, Hamid (translator and editor) |سەردێڕ= Islam and Revolution: Writing and Declarations of Imam Khomeini |ناونیشان= https://archive.org/details/islamrevolutionw00khom |دەستپێگەیشتنی ناونیشان= registration |بڵاوکەرەوە=Mizan Press |شوێن=Berkeley, CA |ساڵ=١٩٨١}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Khomeini, Ruhollah |سەردێڕ= Sayings of the Ayatollah Khomeini: political, philosophical, social, and religious |بڵاوکەرەوە=Bantam |ساڵ=١٩٨٠}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان= https://books.google.com/books?id=XgoNAAAAIAAJ&amp;q=intitle:%22khomeini%22 |دوایین= Lee |یەکەم= James |سەردێڕ= The Final Word!: An American Refutes the Sayings of Ayatollah Khomeini |ساڵ=١٩٨٤|بڵاوکەرەوە=Philosophical Library|ژپنک=٠-٨٠٢٢-٢٤٦٥-٢}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Mackey |یەکەم= Sandra |سەردێڕ= The Iranians: Persia, Islam and the Soul of a Nation |بڵاوکەرەوە=Dutton |ساڵ=١٩٩٦|ژپنک= ٠-٥٢٥-٩٤٠٠٥-٧}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Milani |یەکەم= Mohsen M. |سەردێڕ=The Making of Iran's Islamic Revolution: From Monarchy to Islamic Republic |بڵاوکەرەوە=Westview Press|ژپنک=٠-٨١٣٣-٨٤٧٦-١|ساڵ=١٩٩٤}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Moin |یەکەم= Baqer |سەردێڕ= Khomeini: Life of the Ayatollah |بڵاوکەرەوە=St. Martin's Press |ژپنک= ٠-٣١٢-٢٦٤٩٠-٩|ساڵ=٢٠٠٠|ناونیشان= https://archive.org/details/khomeinilifeofay00moin}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Molavi, Afshin |سەردێڕ= The Soul of Iran: a Nation's Journey to Freedom |بڵاوکەرەوە= Norton paperbacks |شوێن=New York |ساڵ=٢٠٠٥}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Rāhnamā |یەکەم= 'Ali |سەردێڕ= Pioneers of Islamic Revival |بڵاوکەرەوە=Macmillan |ژپنک= ١-٨٥٦٤٩-٢٥٤-٠|ساڵ=١٩٩٤}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Reich |یەکەم= Bernard |سەردێڕ=Political Leaders of the Contemporary Middle East and North Africa: A Biographical Dictionary |بڵاوکەرەوە=Greenwood Press |ژپنک= ٠-٣١٣-٢٦٢١٣-٦|ساڵ=١٩٩٠}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Schirazi, Asghar |سەردێڕ= The Constitution of Iran |بڵاوکەرەوە=Tauris |شوێن=New York |ساڵ=١٩٩٧}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Taheri |یەکەم= Amir |سەردێڕ= The Spirit of Allah |بڵاوکەرەوە=Adler &amp; Adler |ساڵ=١٩٨٥}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان= https://books.google.com/books?id=4Qt-zJ7V0v8C&amp;q=intitle:%22khomeini%22 |دوایین= Willett|یەکەم= Edward C. |سەردێڕ=Ayatollah Khomeini |ساڵ=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=The Rosen Publishing Group|ژپنک=٠-٨٢٣٩-٤٤٦٥-٤}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Wright |یەکەم= Robin |سەردێڕ= In the Name of God: The Khomeini Decade |ناونیشان= https://archive.org/details/innameofgodkhome00wrig |دەستپێگەیشتنی ناونیشان= registration |بڵاوکەرەوە=Simon &amp; Schuster |شوێن=New York |ساڵ=١٩٨٩|ژپنک= ٩٧٨-٠-٦٧١-٦٧٢٣٥-٥}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Wright |یەکەم= Robin |سەردێڕ= The Last Revolution |بڵاوکەرەوە=Knopf |شوێن=New York |ساڵ=٢٠٠٠}}
{{refend}}

{{S-start}}
{{S-off}}
{{S-bef|before = ناونیشانی نوێ}}
{{S-ttl|title = [[Supreme Leader of Iran]]|years=١٩٧٩–١٩٨٩}}
{{S-aft|after = [[عەلی خامنەیی]]}}
{{s-mil}}
{{S-bef|before=[[ئەبوولحەسەن بەنیسەدر|ئەبولحەسەن بەنیسەدر]]}}
{{S-ttl|title=[[فەرماندەی گشتی ھێزە چەکدارەکانی ئێران]]|years=١٩٨١–١٩٨٩}}
{{S-aft|after=[[عەلی خامنەیی]]}}
{{S-end}}

{{ئیسلامی سیاسی}}
{{کەسایەتیی ساڵی گۆڤاری تایم}}
{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئێران|سیاسەت|ئیسلام|شیعە|شەڕی سارد|ھیندستان|تۆپی پێ|زانستی سیاسەت}}
{{پۆلی کۆمنز|Ruhollah Khomeini}}

[[پۆل:ڕووحوڵڵا خومەینی|ڕووحوڵڵا خومەینی]]
[[پۆل:سەرکردەکانی شەڕی سارد]]
[[پۆل:سیایسەتوانە ئێرانییەکان]]
[[پۆل:شاعیرانی ئێرانی]]
[[پۆل:فەیلەسووفانی موسڵمان]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٢]]
[[پۆل:مردووانی ١٩٨٩]]
[[پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە ئێران]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٠]]
[[پۆل:شاعیرانی سەدەی ٢٠ەم]]
[[پۆل:شیعە ئێرانییەکان]]
[[پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجەی گەدە]]
[[پۆل:کەسایەتیی ساڵ (گۆڤاری تایم)]]</text>
      <sha1>fqck5j2dlybkch5cxwa042lsorkwjah</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1575372</id>
      <parentid>1575364</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:04:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sorou6sh</username>
        <id>8711</id>
      </contributor>
      <comment>/* ڕێبەری مەزنی ئێران */</comment>
      <origin>1575372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95550" sha1="fggibzp1e52ud1aw0tein565jksd5o7" xml:space="preserve">{{کەسایەتی
| ناو                  = سەید ڕووحوڵڵا خومەینی
| ناوی_خۆماڵی          = سید ڕوحاللە مصطفوی موسوی خمینی
| زمانی_ناوی_خۆماڵی    = فارسی
| وێنە                 =[[پەڕگە:Ruhollah_Khomeini_by_Jamaran_1.jpg|وێنۆک]]

| قەبارەی وێنە         = 230px
| جێگری_وێنە           =
| سەردێری وێنە         =
| ناوی کاتی لەدایکبوون =
| ڕێکەوتی لەدایکبوون   = ٢٤ی ئەیلوولی ١٩٠٢
| شوێنی لەدایکبوون     = [[خومەین]]، [[ئێران]]
| ڕێکەوتی_ونبوون       =
| شوێنی_ونبوون         =
| ڕەوشی_ونبوون         =
| ڕێکەوتی مردن         = ٣ی حوزەیرانی ١٩٨٩
| شوێنی مردن           = [[تاران]]، [[ئێران]]
| ھۆکاری مردن          = [[جەڵدەی دڵ]]
| شوێنی دۆزینەوەی تەرم =
| شوێنی گۆڕ            = مەزارگەی خومەینی
| مۆنۆمێنتەکان         =
| نیشتەجێ              =
| نەتەوە               = [[فارس]]
| ناوەکانی تر          =
| نەژاد                =
| شارومەندێتی          =
| ڕادەی خوێندەواری     =
| پیشە                 = [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران]]
| ساڵانی چالاکی          = ١٩٧٩–١٩٨٩
| خاوەنکار             =
| ڕێکخراو              =
| ناسراو_بەناوی        =
| کارە_دیارەکان        =
| شێواز                =
| کاریگەر_بووە         =
| کاریگەری_بووە        =
| شار                  =
| مووچە                =
| دارایی               =
| باڵا                  =
| کێش                  =
| تەلەڤیزیۆن            =
| سەرناو               =
| وادە                 =
| پێشوو                =پۆستەکە دامەزرا -[[محەممەدڕەزا پەھلەوی]] وەکوو شای ئێران
| جێگر                 =[[عەلی خامنەیی]]
| حیزب                 =
| بزاڤ                 =
| بەرامبەرەکان         =
| ئایین                = [[ئیسلام]] ([[شیعە]])
| سزای_تاوانباری       =
| ڕەوشی_تاوانباری      =
| ھاوسەر               = خەدیجە سەقەفی
| یار                  =
| منداڵەکان            = ٧ لەوانە مستەفا ٬زەھرا، فەریدە و ئەحمەد
| دایک و باوک          =
| خزمەکان              =
| خەڵاتەکان             =
| واژوو                = Ruhollah Khomeini signature.png
| جێگری_واژوو          =
| قەبارەی_واژوو        =
| ماڵپەڕ               ={{URL|imam-khomeini.ir}}
}}

'''سەید ڕووحوڵڵا موستەفەوی خومەینی''' ({{بە فارسی|سید ڕوحاللە موسوی خمینی}}؛ ٢٤ی ئەیلوولی ١٩٠٢ لە [[خومەین]] – ٣ی حوزەیرانی ١٩٨٩ لە [[تاران]])، ناسراو بە '''ئایەتوڵڵا خومەینی''' یان '''ئیمام خومەینی'''، پێشەوا، نووسەر، شاعیر و مەرجەعێکی تەقلیدی [[شیعە]]ی ئێرانی بوو، کە وەکوو دامەزرێنەر و یەکەمین [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران]] ھەتا دواڕۆژی ژیانی لەسەر کار بوو. خومەینی یەکێک لە ڕێبەرانی جەماوەری ئێران بوو کە لە ڕووخانی [[شانشینی پەھلەوی|ڕژێمی پەھلەوی]] و سەرکەوتنی [[شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران]]دا ڕۆڵی سەرەکی ھەبوو.&lt;ref&gt;http://www.iranchamber.com/history/rkhomeini/ayatollah_khomeini.php&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.britannica.com/eb/article-32981&lt;/ref&gt;

خومەینی لە مەدرەسە فیقە و [[فەلسەفەی ئیسلامی]] و [[عیرفان]]ی خوێندووە و لە ساڵی ١٣١٣دا گەیشتووەتە ئیجتیھاد. بە گوتەی [[ساواک]] مۆڵەتی ئیجتیھادەکەی لە عەبدولکەریم حائری یەزدی وەرگرتووە بەپێی وەشانێکی دیکە نەیکردووە ئیجتیھاد لە ھیچ کەسێک داوای مۆڵەتی نەکردووە و مۆڵەتی لەو شێوەیەی بە کەس نەداوە. دژی سیاسەتەکانی [[محەممەدڕەزا پەھلەوی]] بەتایبەت [[شۆڕشی سپی]] و پێدانی مافی دەنگدان بە ژنان لەلایەن شاوە خەباتی کردووە و بەھۆی تۆمەتبارکردنی شا بە پەیڕەوکردنی سیاسەتەکانی [[ئیسرائیل]] و [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] لە ساڵی ١٣٤٢، بۆ ماوەی ١٠ مانگ زیندانی کرا&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=خبرگزاری باشگاە خبرنگاران | آخرین اخبار ایران و جھان ||دوایین١=YJC|سەردێڕ=از ماجرای دستگیری امام خمینی (ڕە) در 15 خرداد 42 تا قیامی کە ڕنگ خون گرفت|ناونیشان=https://www.yjc.ir/fa/news/6115389/از-ماجرای-دستگیری-امام-خمینیرھ-در-15-خرداد-42-تا-قیامی-کھ-رنگ-خون-گرفت|وێبگە=yjc.ir/fa|شوێن=تاران|زمان=fa}}&lt;/ref&gt; و ساڵی دواتر، بەھۆی وتارەکانی دژی تەسلیمبوون بە ڕاوێژکارە سەربازییەکانی ئەمریکا، دەربەدەر کرا، سەرکردایەتی ئیسلامییەکان و ئۆپۆزسیۆنی کرد و دەستی کرد بە داڕشتنی تیۆری دەسەڵاتی ئایینی - کە بنەماکانی تا شۆڕش بۆ خەڵک بە نادیاری مانەوە - لە ڕۆژانی کۆتاییدا کە بەرەو سەرکەوتنی شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران، وەک ڕێبەرەکەی، شورای شۆڕشگێڕی و حکوومەتی کاتی پێکھێنا. لە ١٢ی ڕێبەندان ١٣٥٧، خومەینی گەڕایەوە بۆ ئێران و لە ٢٢ی ڕێبەندان شۆڕشەکە سەرکەوتنی بەدەستھێنا.

== ساڵانی سەرەتایی ==
=== پاشخان ===
ڕوحوڵڵا خومەینی لە ڕەچەڵەکی خاوەن زەوییە بچووکەکان و پیاوانی ئایینی و بازرگانەکانەوە ھاتووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Ervand |دوایین=Abrahamian |سەردێڕ=Radical Islam: The Iranian Mojahedin |ناونیشان=https://archive.org/details/radicalislamiran0000abra |بڵاوکەرەوە=I.B. Tauris|ساڵ=١٩٨٩|ژپنک=١-٨٥٠٤٣-٠٧٧-٢|پەڕەکان=[https://archive.org/details/radicalislamiran٠٠٠٠abra/page/٢٠ ٢٠]}}&lt;/ref&gt; باوباپیرانی بەرەو کۆتایی سەدەی ١٨ لە ماڵە ڕەسەنەکەیانەوە لە نیشاپور لە پارێزگای خۆراسان لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئێران بۆ مانەوەیەکی کورت بۆ شانشینی ئاواد کە ناوچەیەکە لە ویلایەتی مۆدێرن ئۆتار پرادێش لە ھیندستان کە فەرمانڕەواکانی موسڵمانی [[شیعەی دوازدە ئیمام|شیعە دوازدە ئیمامی]] بە ڕەچەڵەک فارس بوون کۆچیان کردووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Algar|یەکەم١=Hamid|بەستەری نووسەر١=Hamid Algar|editor1-last=Koya|editor1-first=Abdar Rahman|سەردێڕ=Imam Khomeini: Life, Thought and Legacy|ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Islamic Book Trust|ژپنک=٩٧٨–٩٦٧٥٠٦٢٢٥٤|پەڕە=١٩|chapter=A short biography}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=ntarP5hrza0C&amp;dq=awadh+persian&amp;pg=PA8 Sacred space and holy war: the politics, culture and history of Shi'ite Islam] by Juan Ricardo Cole&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=7BaVwfpWZgUC&amp;dq=awadh+origin&amp;pg=RA2-PA17 Art and culture: endeavours in interpretation] by Ahsan Jan Qaisar, Som Prakash Verma, Mohammad Habib&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Avadh&quot;&gt;''Encyclopædia Iranica'', [http://www.iranicaonline.org/articles/avadh-english-also-audh-or-oudh-an-ancient-cultural-and-administrative-region-lying-between-the-himalayas-and-the-ganges-i &quot;Avadh&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170517012521/http://www.iranicaonline.org/articles/avadh-english-also-audh-or-oudh-an-ancient-cultural-and-administrative-region-lying-between-the-himalayas-and-the-ganges-i |date=17 May 2017}}, E. Yarshater&lt;/ref&gt; لە ماوەی حوکمڕانییەکەیاندا بە شێوەیەکی بەرفراوان بانگھێشتی ژمارەیەکی بەردەوام لە زانایانی فارسی، شاعیر، دادوەر، تەلارساز و وێنەکێشیان کرد.&lt;ref name=&quot;Avadh&quot;/&gt; لە کۆتاییدا خێزانەکەی لە شارۆچکەیەکی بچووک لە کینتور، نزیک لوکناو پایتەختی ئاوەد نیشتەجێ بوون.&lt;ref name=&quot;Hamid&quot;&gt;Ruhollah Khomeini's brief biography by Hamid Algar&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iranian&quot;&gt;[http://www.iranian.com/Books/1999/June/Khomeini/index.html From Khomein, ''A biography of the Ayatollah''], 14 June 1999, The Iranian&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=rNrMilgHKKEC&amp;dq=Seyyed+Ahmad+Musavi+Hindi&amp;pg=PA199 The Columbia world dictionary of Islamism] by Olivier Roy, Antoine Sfeir&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Moin1999&quot;&gt;[https://books.google.com/books?id=B-ihPNR4iaoC&amp;dq=Seyyed+Ahmad+Musavi+Hindi&amp;pg=PA2 Khomeini: life of the Ayatollah, Volume 1999] by Baqer Moin&lt;/ref&gt; باپیرەی خومەینی، سەید ئەحمەد موسەوی ھیندی، لە کینتوور لەدایکبووە.&lt;ref name=&quot;Iranian&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Moin1999&quot;/&gt; لە ساڵی ١٨٣٠ لێنۆی بەجێھێشت بۆ سەردان کردنی گۆڕی [[عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب]] لە نەجەف، عێراقی عوسمانی (عێراقی ئێستا) و ھەرگیز نەگەڕایەوە. بە گوتەی مۆین ئەم کۆچکردنە بۆ دەربازبوون بوون لە بڵاوبوونەوەی دەسەڵاتی بەریتانیا لە ھیندستان بوو. لە ساڵی ١٨٣٤ سەید ئەحمەد موسەوی ھیندی سەردانی ئێرانی کرد و لە ساڵی ١٨٣٩ لە خومەین نیشتەجێ بوو. ھەرچەندە لە ئێران مایەوە و نیشتەجێ بوو، بەڵام بەردەوام بە ناوی ھیندی ناسراوە، ئەمەش ئاماژەیە بۆ مانەوەی لە ھیندستان و تەنانەت ڕوحوڵڵا خومەینی لە ھەندێک لە غەزەلەکانیدا زمانی ھیندی وەک ناوی قەڵەم بەکارھێناوە. باپیری خومەینی، میرزا ئەحمەد موجتەھید خونساری، ئەو پیاوە ئایینییە بوو کە لە کاتی ناڕەزایەتی تووتندا فەتوای قەدەغەکردنی بەکارھێنانی [[تووتن]]ی دەرکرد.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Staff writer |سەردێڕ=Imam Khomeini's Biography |ناونیشان=http://english.khamenei.ir/news/2116/Imam-Khomeini-s-Biography |ڕێکەوت=٢١ی شوباتی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی نیسانی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190403160844/http://english.khamenei.ir/news/2116/Imam-Khomeini-s-Biography |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی نیسانی ٢٠١٩ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Moin |یەکەم١=Baqer |سەردێڕ=Khomeini: Life of the Ayatollah |بڵاوکەرەوە=I.B. Tauris|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤٥١١-٧٩٠-٠|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=b2OL9IEXaAgC|orig-year=1999|ساڵ=٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt;

=== منداڵی ===
بەپێی بەڵگەنامەی لەدایکبوونی، ڕوحوڵڵا موسەوی خومەینی کە ناوی یەکەمی بە واتای «ڕۆحی خوا» دێت، لە ١٧ی گوڵانی ١٩٠٠ لە خومەین سەر بە [[پارێزگای مەرکەزی]] لەدایک بووە ھەرچەندە مورتەزای برای (دواتر بە ئایەتوڵڵا پەسەندی دە ناسراوە) ڕۆژی لەدایکبوونی خۆی لە ٢٤ی ڕەزبەری ١٩٠٢ ساڵیادی لەدایکبوونی کچی محمد، فاتیمە دادەنێت .&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Researcher's Note: Ruhollah Khomeini's birth date|ناونیشان=https://www.britannica.com/biography/Ruhollah-Khomeini/additional-info#Researchers-Note|وێبگە=[[Britannica.com]]|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230412021509/https://www.britannica.com/biography/Ruhollah-Khomeini/additional-info#Researchers-Note|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی نیسانی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ayatollah Khomeini (1900–1989) |ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/khomeini_ayatollah.shtml |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠١٣|وێبگە=BBC History}}&lt;/ref&gt; دوای کوژرانی باوکی، زیاتر لە دوو ساڵ دوای لەدایکبوونی لە ساڵی ١٩٠٣، لەلایەن خاڵۆزایییەوە پەروەردە کزا.
ڕووحوڵڵا لە تەمەنی شەش ساڵییەوە دەستی بە خوێندنی سەرەتایی قورئان و فارسی کرد. ساڵی دواتر دەستی کرد بە خوێندن لە قوتابخانەیەکی ناوچەکە، لەوێ فێری ئایین و نۆحە خانی (خوێندنەوەی ماتەمینی) و بابەتەکانی تری نەریتی بوو. بە درێژایی تەمەنی منداڵی بە ھاوکاری خزم و کەسوکاری لەوان جەعفەر ئامۆزای دایکی و مۆرتەزا پەسەندی دە برا گەورەکەی درێژە بە خوێندنی ئایینی دا.

=== پەروەردە و وانەوتنەوە ===
[[پەڕگە:خمینی و ھمدرسان.JPG|وێنۆک|خومەینی وەک خوێندکارێک لەگەڵ ھاوڕێکانی (دووەم لە ڕاستەوە)]]

لەدوای [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیھانی یەکەم]]، ڕێکخستن کرا بۆ ئەوەی لە مەدرەسەی ئیسلامی لە [[ئەسفەھان]] بخوێنێت، بەڵام لەبری ئەوە چوو بۆ مەدرەسەی [[ئەراک]]. خرایە ژێر سەرکردایەتی ئایەتوڵڵا عەبدولکەریم حائری یەزدی. خومەینی لە ساڵی ١٩٢٠دا ڕووی لە شاری ئەراک کرد و دەستی بە خوێندن کرد. ساڵی دواتر ئایەتوڵڵا حانری یەزدی گواسترایەوە بۆ مەدرەسەی ئیسلامی لە شاری قوم لە باشووری ڕۆژاوای [[تاران]] و قوتابییەکانی بانگھێشت کرد بۆ شوێنکەوتن. خومەینی بانگھێشتەکەی قبوڵ کرد و لە قوتابخانەی دار ئەلشەفا لە [[قوم]] نیشتەجێ بوو. لێکۆڵینەوەکانی خومەینی بریتی بوون لە شەریعەتی ئیسلامی ([[شەریعەتی ئیسلامی|شەریعەت]]) و فیقھی ([[فیقھی ئیسلامی|فیقھ]])، بەڵام تا ئەو کاتە خومەینی حەزێکی لە شیعر و [[فەلسەفە]] ([[عیرفان]])یشی بەدەستھێنابوو. کەواتە خومەینی لەگەڵ گەیشتن بە قوم داوای ڕێنوێنی لە میرزا عەلی ئەکبەر یەزدی زانای فەلسەفە و عیرفان دەکات. یەزدی لە ساڵی ١٩٢٤ کۆچی دوایی کرد، بەڵام خومەینی لەگەڵ دوو مامۆستای دیکە بە ناوەکانی جەواد عەقا مەلەکی تەبریزی و ڕافیعی [[قەزوین]] بەردەوام بوو لە پەیڕەوکردنی حەز و ئارەزووی [[فەلسەفە]]؛ بەڵام ڕەنگە گەورەترین کاریگەری لەسەر خومەینی مامۆستایەکی دیکە بووبێت بە ناوی میرزا محمد عەلی شەھابادی و عیرفانی مێژوویی سۆفی، لەوانە مەلا سەدرا و [[ئیبن عەرەبی]]. خومەینی فەلسەفەی یۆنانی کۆنی خوێندووە و ھەم لەژێر کاریگەری ھەردوو فەلسەفەی ئەرستۆ کە بە دامەزرێنەری [[ژیربێژی (مەنتیق)|ژیربێژی]] سەیری دەکرد&lt;ref name=&quot;imamreza&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Philosophy as Viewed by Ruhollah Khomeini |ناونیشان=http://www.imamreza.net/eng/imamreza.php?print=4250 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110614032732/http://www.imamreza.net/eng/imamreza.php?print=4250 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١١ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=www.imamreza.net}}&lt;/ref&gt; و ھەم [[ئەفلاتوون]] کە بۆچوونەکانی «لە بواری خودایی» دا بە «گۆڕ و پتەو» دەزانی بە شێوەیەکی سەرەکی لەژێر کاریگەری [[ئیبن سینا]] و [[مەلا سەدرا]] بوو.&lt;ref&gt;Kashful-Asrar, p. 33 by Ruhollah Khomeini.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;imamreza&quot;/&gt;

=== لایەنە سیاسییەکان ===
زۆرجار وانەوتنەوەکانی لە مەدرەسەدا لەسەر گرنگی ئایین بۆ پرسە کۆمەڵایەتی و سیاسییە پراکتیکییەکانی ئەو سەردەمە بوو، ھەروەھا لە چلەکانی سەدەی ڕابردوودا دژی سیکولاریزم کاری دەکرد.
خومەینی ھەروەھا بەھای دا بە ئامانجی ئیسلامییەکان وەک شێخ فەزلوڵڵا نوری و ئەبولقاسم کاشانی. خومەینی فەزلوڵڵا نوری وەک «کەسایەتییەکی پاڵەوان» دەبینی و ناڕەزایەتییەکانی خۆی بە دەستوور و دەسەڵاتی سیکولار لە ئەنجامی ناڕەزایەتییەکانی نوری دژی دەستووری ساڵی ١٩٠٧ دانا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان = https://books.google.com/books?id=AJ6i2-s7hoQC&amp;q=khomeini+pepsi+roast+in+the+fires+of+hell&amp;pg=PT107 |سەردێڕ=Khomeini's Ghost: Iran since 1979|نووسەر=Con Coughlin |ڕێکەوت= ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Pan MacMillan |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣٠-٧٤٣١٠-٦}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان = https://books.google.com/books?id=TteJzQyDS5kC&amp;q=khomeini+Shaikh+Fazlollah&amp;pg=PA45|سەردێڕ=Globalisation, Religion &amp; Development |ساڵ=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=International Journal of Politics &amp; Economics |پەڕە=٤٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٩٥٦٨٢٥٦-٠-٥}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان = https://books.google.com/books?id=OeqHjo6JkUsC&amp;q=khomeini+Shaikh+Fazlollah&amp;pg=PA159|سەردێڕ=A Social History of Iranian Cinema, Volume 3: The Islamicate Period, 1978–1984|نووسەر=Hamid Naficy |ساڵ=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Duke University Press Books |پەڕە=١٥٩|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٢٢٣-٤٨٧٧-١}}&lt;/ref&gt;

== چالاکیی سیاسی سەرەتایی ==
=== پاشبنەما ===
لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمدا، پیاوانی ئایینی خۆیان بە ھێزێکی سیاسی بەھێز لە ئێراندا نیشان دابوو کە دژی ئیمتیازێک بۆ بەرژەوەندییەکی بیانی (بەریتانی)، دەستپێشخەری ناڕەزایەتی تووتنیان کردبوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Fischer|یەکەم١=Michael M. J.|سەردێڕ=Iran: From Religious Dispute to Revolution|ڕێکەوت=ی ی 2003|بڵاوکەرەوە=Univ of Wisconsin Press|شوێن=Wisconsin|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٩٩-١٨٤٧٣-٥|پەڕە=٣١|ناونیشان=https://books.google.it/books/about/Iran.html?id=QzDMzTWRnFIC&amp;redir_esc=y|زمان=en}}&lt;/ref&gt; خومەینی لە تەمەنی ٦١ ساڵیدا دوای مردنی ئایەتوڵڵا سەید حوسێن بۆروجێردی (١٩٦١)، پێشەنگی ئایینی شیعەگۆڕەپانی سەرکردایەتی بە کراوەیی بینی، ھەرچەندە بێدەنگ بوو؛ چینی ڕۆحانیی ھەر لە بیستەکانی سەدەی ڕابردووەوە کە مۆدێرنیزەری [[سیکولاریزم|سێکۆلار]] و دژە ڕۆحانیی [[ڕەزا شا|ڕەزاشا پەھلەوی]] ھاتە سەر دەسەڵات، لە دۆخی بەرگریدا بوو. [[محەممەدڕەزا پەھلەوی|محەممەد ڕەزاشا]] کوڕی ڕەزا [[شۆڕشی سپی]] ڕێکخست کە ئەمەش بەرەنگاربوونەوەکی دیکە بوو بۆ [[مەلا]]کان.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ruhollah Musavi Khomeini, Ayatollah Summary|ناونیشان=http://www.bookrags.com/biography/ruhollah-musavi-khomeini-ayatollah/|وێبگە=bookrags.com|بڵاوکەرەوە=BookRags, Inc.|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

=== دژایەتی شۆڕشی سپی ===
شا لە مانگی یەکی ساڵی ١٩٦٣ [[شۆڕشی سپی]] ڕاگەیاند، کە بەرنامەیەکی شەش خاڵیی چاکسازییە و داوای چاکسازی لە زەوی و زار و بە نیشتیمانیکردنی دارستانەکان و فرۆشتنی کارگە دەوڵەتییەکان بە بەرژەوەندییە تایبەتییەکان و گۆڕانکارییەکانی ھەڵبژاردن بۆ مافی مافی ژنان و ڕێگەدان بە غەیرە موسڵمانان دەکرد وەرگرتنی پۆست، ھاوبەشکردنی قازانج لە پیشەسازیدا، و ھەڵمەتێکی خوێندەواری لە قوتابخانەکانی وڵاتدا. ھەندێک لەو دەستپێشخەرییانە بە مەترسیدار سەیر دەکران، بەتایبەتی لەلایەن مەلا شیعەکانی (زانایانی ئایینی) بەھێز و ئیمتیازدارەوە، ھەروەھا وەک ڕەوتی ڕۆژاواییکردن لەلایەن نەریتخوازەکانەوە. خومەینی بە «ھێرشکردن بۆ سەر ئیسلام» سەیری ئەوانی دەکرد. خومەینی کۆبوونەوەی مەرجەعە باڵاکانی دیکەی [[قوم]] بانگھێشت کرد و ڕازییان کرد کە بڕیاری بایکۆتی ڕیفراندۆمی شۆڕشی سپی بدەن. خومەینی لە ٢٢ی ڕێبەندانی ١٩٦٣ بەیاننامەیەکی بە وشەی توند دەرکرد کە ھەم شا و ھەم پلانی چاکسازییەکەی شەرمەزار کرد. دوای دوو ڕۆژ شا ستوونێکی زرێپۆشی بردە قوم، وتارێکی پێشکەش کرد و بە توندی ھێرشی کردە سەر مەلاکان وەک چینێک.
خومەینی درێژەی بە ئیدانەکردنی بەرنامەکانی شا دا و مانیفێستێکی دەرکرد کە واژووی ھەشت زانای ئایینی باڵای شیعەی دیکەی لەسەر بوو. لە مانیفێستەکەی خومەینیدا ئاماژە بەوە کراوە کە شا بە شێوەی جۆراوجۆر دەستووری پێشێل کردووە، ئەو تەشەنەسەندنی گەندەڵی ئەخلاقی لەو وڵاتەدا شەرمەزار دەکات و شای بە ملکەچبوون بۆ ئەمریکا و ئیسرائیل تۆمەتبار کردووە. ھەروەھا فەرمانی دا کە ئاھەنگی نەورۆز بۆ ساڵی ١٣٤٢ی ئێران (کە کەوتە بەر ٢١ی ئازاری ١٩٦٣) وەک نیشانەی ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سیاسەتەکانی حکوومەت ھەڵبوەشێتەوە.
پاشنیوەڕۆی ڕۆژی عاشورا (٣ی خەرمانانی ١٩٦٣) خومەینی لە مەدرەسەی فەیزییە وتارێکی پێشکەش کرد کە شای کێشا ھاوتەریبی خەلیفەی [[یەزید کوڕی معاویە|یەزید]] کە لەلایەن شیعەکانەوە وەک 'ستەمکار' ھەست پێدەکرێت و و شای بە &quot;بەدبەخت، &quot; پیاوی بەدبەخت&quot; و ئاگادارکردنەوەی ئەوەی کە ئەگەر ڕێگاکانی نەگۆڕێت ڕۆژێک دێت کە خەڵک سوپاسی ڕۆشتنی لە وڵات دەکەن. ڕێکەوتی ٥ی خەرمانانی ١٣٥٧ی ھەتاوی (١٥ی خورداد) کاتژمێر ٣:٠٠ی سەرلەبەیانی، دوو ڕۆژ دوای ئەم ئیدانەکردنی ئاشکرای شا، خومەینی لە شاری قوم ڕاگیرا و بۆ تاران ڕاگوێزرا. دوابەدوای ئەم چالاکییە، سێ ڕۆژ ئاژاوەی گەورە لە سەرتاسەری ئێران ڕوویدا و نزیکەی ٤٠٠ کەسیش گیانیان لەدەستدا. ئەو ڕووداوە ئێستا بە بزووتنەوەی ١٥ خورداد ناودەبرێت. خومەینی تا مانگی پووشپەڕ لەژێر دەستبەسەری ماڵەوەدا مایەوە.

== ژیان لە تاراوگەدا ==
[[پەڕگە:خمینی_در_ترکیه.JPG|وێنۆک|خومەینی لە دەربەدەری لە [[بورسا]]، تورکیا بەبێ جل و بەرگی مەلایەتی]]

خومەینی زیاتر لە ١٤ ساڵ لە تاراوگەدا بەسەر بردووە و زۆربەیان لە [[نەجەف|شاری نەجەف]]ی عێراق بووە. سەرەتا لە ٤ی تشرینی دووەمی ١٩٦٤ ڕەوانەی تورکیا کرا و لەوێ لە شاری [[بورسا]] لە ماڵی عەقید عەلی سێتینەری دەزگای زانیاری سەربازی [[تورکیا]] مایەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Elaine|دوایین١=Sciolino|سەردێڕ=The People's Shah|ناونیشان=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E06E0D9153EF934A1575BC0A9669C8B63&amp;sec=&amp;pagewanted=all|وێبگە=The New York Times|زمان=en|ڕێکەوت=٢٧ی ئابی ٢٠٠٠}}&lt;/ref&gt; لە تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٦٥، دوای کەمتر لە ساڵێک، ڕێگەی پێدرا ڕوو لە نەجەف بکات، تا ساڵی ١٩٧٨ لەوێ مایەوە، دواتر لەلایەن [[سەددام حوسێن]] جێگری سەرۆکی ئەوکاتەوە دەرکرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Fisk|یەکەم١=Robert|سەردێڕ=The Great War for Civilisation: The Conquest of the Middle East|ڕێکەوت=ی ی 2007|بڵاوکەرەوە=Knopf Doubleday Publishing Group|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٠٧-٤٢٨٧١-٤|پەڕە=١٦٢|ناونیشان=https://books.google.com/books/about/The_Great_War_for_Civilisation.html?id=jp2mZr7BoGsC|زمان=en}}&lt;/ref&gt; لەم کاتەدا ناڕازیبوون لە شا خەریک بوو چڕتر بووەوە و خومەینی لە ٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٨ بە [[ڤیزە]]ی گەشتیاری سەردانی نۆفلی شاتۆی کرد کە یەکێکە لە گەڕەکەکانی [[پاریس]]ی فەرەنسا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ruhollah Khomeini {{!}} Biography, Exile, Revolution, &amp; Facts {{!}} Britannica|ناونیشان=http://www.britannica.com/eb/article-9045329/Ruhollah-Khomeini|وێبگە=www.britannica.com|زمان=en|ڕێکەوت=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٤}}&lt;/ref&gt;

تا کۆتایییەکانی شەستەکان، خومەینی یەکێک بوو لە شەش مەرجەعی تەقلید (نموونە بۆ لاساییکردنەوە) بوو لە جیھانی شیعەدا بۆ «سەدان ھەزار» شیعە یان زیاتر.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Mottahedeh|یەکەم١=Roy P.|سەردێڕ=The Mantle of the Prophet: Religion and Politics in Iran|ڕێکەوت=ی ی 1985|بڵاوکەرەوە=Simon and Schuster|شوێن=New York|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧١-٥٥١٩٧-١|پەڕە=٢٤٦|ناونیشان=https://books.google.com/books/about/The_mantle_of_the_Prophet.html?id=KvprAAAAIAAJ|زمان=en}}&lt;/ref&gt; لەکاتێکدا خومەینی لە چلەکانی سەدەی ڕابردوودا بیرۆکەی دەسەڵاتی پاشایەتی سنوورداری لەژێر دەستووری ساڵی ١٩٠٦دا قبوڵ کرد – وەک لە کتێبەکەیدا کەشف ئەلئەسرار بەڵگەی لەسەرە – دوای حەفتاکانی سەدەی ڕابردوو ئەو بیرۆکەیەی ڕەتکردبووەوە. لە سەرەتای ساڵی ١٩٧٠ خومەینی زنجیرەیەک وتاری لە نەجەف سەبارەت بە حکوومەتی ئیسلامی پێشکەش کرد، دواتر وەک کتێبێک بە ناوی جۆراوجۆر حکوومەتی ئیسلامی یان حکوومەتی ئیسلامی: حوکمڕانی فەقیھ (حوکمەتی ئیسلامی: وەڵایەت فەقییە) بڵاوکرایەوە. ئەم پرەنسیپە، پێش شۆڕش بۆ خەڵک نەناسرابوو، لە دوای شۆڕشەوە بە دەستووری نوێی ئێرانەوە لکێنرا.&lt;ref&gt;Hamid Algar, &quot;Development of the Concept of velayat-i faqih since the Islamic Revolution in Iran&quot;, paper presented at London Conference on vilayat al-faqih, in June 1988, quoted in &quot;The Rule of the Religious Jurist in Iran&quot; by Abdulaziz Sachedina, p. 133 in ''Iran at the Crossroads'', edited by John Esposito and R. K. Ramazani&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=NYU Law: A Guide to the Legal System of the Islamic Republic of Iran |ناونیشان=http://www.nyulawglobal.org/globalex/iran.htm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120107082546/http://www.nyulawglobal.org/globalex/Iran.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Nyulawglobal.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Moin, ''Khomeini'' (2000), p. 218&lt;/ref&gt;
[[پەڕگە:Khomeini's House in Iraq-Najaf Ashraf by Samenp.jpg|150px|وێنۆک|alt=دەرگای ماڵی خومەینی لە نەجەف|دەرگای ماڵی خومەینی لە نەجەف]]

=== وەڵایەتی فەقییە (دەستەڵاتی زانای ئایینی) ===
ئەمە ناسراوترین و کاریگەرترین کاری خومەینی بوو، و بیرۆکەکانی خۆی لەسەر دەسەڵاتداری (لەو کاتەدا) داڕشت:
* یاساکانی کۆمەڵگا تەنھا دەبێت لە یاساکانی خودا (شەرع) پێک بھێنرێن، کە بەسە چونکە «ھەموو کاروباری مرۆڤایەتی» و «ڕێنمایی و دەستوور دابین دەکات ،» بۆ ھەر «بابەتێک» لە «ژیانی مرۆڤدا»&lt;ref&gt;''[[Islam and Revolution]]'' (1981), pp. 29–30.&lt;/ref&gt; دادەمەزرێنێت.
* لەبەر ئەوەی شەریعەت یاسایەکی گونجاوە، پێویستە ئەوانەی پۆستی حکومی دەگرن، زانیارییان لەسەر شەریعەت ھەبێت. بەو پێیەی زانایانی ئایینی ئیسلامی شارەزاترینن، فەرمانڕەوای وڵات دەبێ فەقیھێک بێت کە «لە زانست و دادپەروەری لە ھەموو ئەوانی تر بەرزتر بێت»،&lt;ref&gt;''Islam and Revolution'' (1981), p. 59.&lt;/ref&gt; (کە بە مەرجەع ناسراوە)، ھەروەھا ھەبوونی زیرەکی و توانای کارگێڕی. حوکمڕانی پاشا و یان کۆبوونەوەکان «ئەوانەی کە نوێنەری زۆرینەی خەڵک دەکەن» (واتە [[پەرلەمان]] و دەسەڵاتی ھەڵبژێردراوی یاسادانان) لەلایەن ئیسلامەوە بە «ھەڵە» ناسێنراوە.&lt;ref&gt;''Islam and Revolution'', (1981), pp. 31, 56.&lt;/ref&gt;
* ئەم سیستەمە دەسەڵاتدارییە بۆ ڕێگریکردن لە نادادپەروەری و گەندەڵی و چەوساندنەوەی دەسەڵاتداران بەسەر ھەژاران و لاوازەکان و کوفر و لادان لە ئیسلام و شەریعەت؛ ھەروەھا بۆ لەناوبردنی کاریگەری و پیلانەکانی دژە ئیسلام لەلایەن زلھێزە دەرەکییە غەیرە موسڵمانەکانەوە پێویستە.&lt;ref&gt;''Islam and Revolution'' (1981), p. 54.&lt;/ref&gt;

=== چالاکی سیاسی پێش شۆڕش ===
فۆرمێکی دەستکاریکراوی سیستەمی ویلایەتی فەقیھ دوای دەستبەکاربوونی خومەینی و شوێنکەوتووانی وەرگیرا و خومەینی یەکەمین «پاسەوان»یان «ڕێبەری مەزن»ی کۆماری ئیسلامی بوو؛ بەڵام لەم نێوەندەدا خومەینی تەنیا باسی «حکوومەتی ئیسلامی»ی دەکرد، ھەرگیز بە ڕستەیی نەیخستەڕوو کە بەڕاستی مانای چییە.&lt;ref name=&quot;Schirazi&quot;/&gt; ڕەنگە ئەوانەی دەوروبەری ئاگاداری پێویستیی دەستەڵاتداری فەقیھ بووبن بەڵام «لە چاوپێکەوتن، وتارەکان، پەیام و فەتواکان لەو ماوەیەدا یەک ئاماژە بە ولایەتی فەقیھ نەکراوە.»&lt;ref name=&quot;Schirazi&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Schirazi|یەکەم١=Asghar|سەردێڕ=The Constitution of Iran: Politics and the State in the Islamic Republic: Asghar Schirazi Translated by John O&amp;#39;Kane|journal=Digest of Middle East Studies|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٩|ناونیشان=https://www.academia.edu/7644699|زمان=en|issn=1060-4367}}&lt;/ref&gt; خومەینی ئاگادار بوو کە بیروبۆچوونەکانی بۆ دەستەڵاتی زانای ئایینیلە دەرەوەی تۆڕی ئیسلامی دژ بە شاکەی بڵاو نەکاتەوە و چینی مامناوەندی سێکۆلار لە بزووتنەوەکەی نەترسێنێت.
بزووتنەوەکەی جەختی لە پۆپۆلیزم دەکرد، باسی لە شەڕکردن بۆ مۆستەزعەفین دەکرد، کە زاراوەیەکی قورئانییە بۆ چەوساوەکان یان بێبەشەکان، کە لەم چوارچێوەیەدا بە مانای «لە ئێران ھەمووان جگە لە شا و دیوانی شا» ھاتە ئاراوە.&lt;ref name=&quot;Kepel&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Kepel|یەکەم١=Gilles|سەردێڕ=جیھاد: شوێنپێی ئیسلامی سیاسی: Jihad: the trail of political Islam|ڕێکەوت=ی ی 2002|بڵاوکەرەوە=Cambridge, Mass. : Harvard University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٤-٠٠٨٧٧-٩|پەڕە=١١١|ناونیشان=https://www.hup.harvard.edu/books/9780674010901|زمان=en}}&lt;/ref&gt;
لە ئێران، ژمارەیەک لە ھەنگاوە ھەڵەکانی شا، لەوانە سەرکوتکردنی ناڕەزایی دەربڕین، دژایەتی ڕژێمەکەی لێکەوتەوە.
کۆپی کاسێتی وتارەکانی، کە بە توندی ئیدانەی شا دەکرد، بۆ نموونە &quot;سیخوڕی جوولەکە، مارە ئەمریکییەکە کە دەبێت بە بەرد لە سەری بدرێت &quot; بوو بە کاڵایەکی باو لە ئێراندا و یارمەتیدەر بوو بۆ لابردنی ئەفسانەی شا و شکۆمەندی دەسەڵاتی لەبەرچاوی خەڵکدا.&lt;ref name=&quot;Kepel&quot;/&gt;

=== پەیوەندی خومەینی لەگەڵ ئەمریکا ===
بەگوێرەی بی بی سی، پەیوەندییەکانی خومەینی لەگەڵ ئەمریکا &quot;بەشێکە لە کۆکراوەی بەڵگەنامەکانی حکومەتی ئەمەریکا کە تازە ئاشکرا کراون، وەک بروسکەی دیپلۆماسی، تێبینی سیاسی، تۆماری کۆبوونەوەکان&quot;. بەڵگەنامەکان ئەوە دەردەخەن کە ئیدارەی [[جیمی کارتەر|کارتەر]] یارمەتی خومەینی داوە بۆ گەڕانەوە بۆ ئێران بە ڕێگریکردن لە کودەتای سەربازی لەلایەن سوپای ئێرانەوە و خومەینی بە ئەمریکییەکانی لە فەڕەنسا وتووە پەیامێک بە [[واشینگتن دی سی|واشینگتن]] بگەیەنێت کە نابێت ترسی نەوتیان ھەبێت. ئەم بابەتە ڕاست نییە کە ئێمە بە ئەمریکا نەوت نافرۆشین.&quot;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Two Weeks in January: America's secret engagement with Khomeini-دوو ھەفتەی مانگی ژانویە: پەیوەندییە نھێنییەکانی ئەمریکا لەگەڵ خومەینی|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-36431160|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ئیش=BBC News|agency=بی بی سی|بڵاوکەرەوە=bbc.com|ڕێکەوت=٣ی حوزەیرانی ٢٠١٦|زمان=En}}&lt;/ref&gt;

== ڕێبەری مەزنی ئێران ==
=== گەڕانەوە بۆ ئێران ===
[[پەڕگە:Imam Khomeini in Mehrabad.jpg|220px|وێنۆک|گەیشتنی خومەینی لە ١ی ڕەشەمەی ١٩٧٩ بە یاوەریی فڕۆکەوانێکی ئایر فرانس. کاتێک پرسیاری لەبارەی ھەستەکانی گەڕانەوەی لە دەربەدەری لە فڕۆکەکەدا لێکرا، وەڵامی ھیچ دایەوە؛ «ھیچ.»]]
شا لە ١٦ی ژانویەی ١٩٧٩ وڵاتی بەجێھێشت بۆ چارەسەری پزیشکی (بە ڕواڵەت &quot;لە پشوودا&quot;)، ھەرگیز نەگەڕایەوە. دوای دوو ھەفتە و لە ڕۆژی پێنجشەممە ١ی ڕەشەممەی ١٩٧٩ خومەینی بە سەرکەوتن گەڕایەوە بۆ ئێران و لەلایەن جەماوەرێکی دڵخۆشەوە پێشوازی لێکرا کە دەوترێت پێنج ملیۆن کەس بوون. لە گەشتە بەکرێگیراوەکەی ئایر فرانس بۆ گەڕانەوەی بۆ تاران، ١٢٠ ڕۆژنامەنووس یاوەری بوون کە سێیان ژن بوو.
یەکێک لە ڕۆژنامەنووسەکان بە ناوی پیتەر جێنینگز پرسیاری کرد: یەکێک لە ڕۆژنامەنووسان بەناوی پیتەر جێنینگز پرسیاری کرد: ئایەتوڵڵا، ئایا دەتوانیت پێمان بڵێیت ھەستت چۆنە سەبارەت بە گەڕانەوە بۆ ئێران؟
خومەینی لە ڕێگەی سادق قوتبزادەی یاریدەدەرییەوە وەڵامی دایەوە: &quot;ھیچی&quot; (ھیچ).
لێدوانەکەی - کە لەو کاتەدا زۆر باسی لێوەکرا و ھەروەھا لەو کاتەوە - لەلایەن ھەندێک کەسەوە بە ڕەنگدانەوەی بیروباوەڕە عیرفانییەکانی و وابەستەنەبوون بە خۆ دادەنرا.

=== شۆڕش ===
خومەینی بە توندی دژی حکوومەتی کاتی شاپوور بەختیار وەستایەوە و بەڵێنیدا «من بە دەمیاندا دەدەم، حکوومەت دادەمەزرێنم».&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=متن، صوت و فیلم سخنرانی امام خمینی در 12 بھمن 57 - تسنیم|ناونیشان=https://tn.ai/650172|وێبگە=خبرگزاری تسنیم {{!}} Tasnim|بڵاوکەرەوە=ئاژانسی ھەواڵی تەسنیم|شوێن=تاران|زمان=fa}}{{بەستەری مردوو|url=https://tn.ai/650172 |date=شوباتی ٢٠٢٦}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Taheri|یەکەم١=Amir|سەردێڕ=The Spirit of Allah: Khomeini and the Islamic Revolution|ڕێکەوت=ی ی 1986|بڵاوکەرەوە=Hutchinson|شوێن=Bethesda, Md|ژپنک=٩٧٨-٠-٩١٧٥٦١-٠٤-٧|پەڕە=٢٤١|ناونیشان=https://books.google.it/books/about/The_Spirit_of_Allah.html?id=SQYPAAAAMAAJ&amp;redir_esc=y|زمان=en}}&lt;/ref&gt; خومەینی لە ١١ی بەفرانبار (٢٢ی بەھمەن) دا، [[مەھدی بازرگان]]، سەرۆک وەزیرانی کاتیی ڕکابەری خۆی بۆ خۆی دەستنیشان کرد و داوای کرد «بەو پێیەی من ئەوم داناوە، دەبێت گوێڕایەڵی بن».
. ھۆشداریشی دا کە ئەوە «حکوومەتی خودایە»،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Moin|یەکەم١=Baqer|سەردێڕ=Khomeini: Life of the Ayatollah|ڕێکەوت=ی ی 1999|بڵاوکەرەوە=St. Martin's Press|شوێن=England|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٠٤٣-١٢٨-٢|پەڕە=٢٠٤|ناونیشان=https://books.google.it/books/about/Khomeini.html?id=b2OL9IEXaAgC&amp;redir_esc=y|زمان=en}}&lt;/ref&gt; و نافەرمانی دژی ئەو یان بازرگان بە «یاخیبوون لە خودا» دادەنرێت، و «یاخیبوون لە خودا کوفرە». لەگەڵ پەرەسەندنی بزووتنەوەی خومەینی، سەربازەکان دەستیان کرد بە لادان بۆ لای ئەو و خومەینی بەختی ناخۆشی لەسەر ئەو سەربازانە ڕاگەیاند کە خۆیان ڕادەست نەدەکرد.
لە ١١ی ڕەشەممەدا لەگەڵ بڵاوبوونەوەی شۆڕش و دەستبەسەرداگرتنی چەکخانەکان، سوپا بێلایەنی ڕاگەیاند و ڕژێمی بەختیار ڕووخا.
لە ١٢ی خاکەلێوە ٢٦٧٩ (٣٠ و ٣١ی ئازاری ١٩٧٩)دا ڕیفراندۆمێک بۆ جێگرتنەوەی دەسەڵاتی پاشایەتی بە کۆماری ئیسلامی- بە پرسیارێکەوە: &quot;ئایا دەبێت دەسەڵاتی پاشایەتی لە بەرژەوەندی حکومەتێکی ئیسلامی ھەڵبوەشێتەوە؟&quot;- بە دەنگی ٩٨٪ بە بەڵێ بۆ جێگرەوە تێپەڕی.

=== سەرەتای پتەوکردنی دەسەڵات ===
کاتێک خومەینی لە پاریس بوو، بەڵێنی «سیستەمێکی سیاسی دیموکراتی» بۆ ئێران دا، بەڵام کاتێک گەییشتە دەسەڵات، داکۆکی لە دروستکردنی دەوڵەتی ئایینی کرد&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=BBC News {{!}} Middle East {{!}} Analysis: The forces for change|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/269799.stm|وێبگە=news.bbc.co.uk|بڵاوکەرەوە=British Broadcasting Corporation|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٥|زمان=en}}&lt;/ref&gt; کە لەسەر بنەمای پارێزگای فەقییە وەرگیراوە. ئەم پرۆسەیە دەستی کرد بە سەرکوتکردنی گرووپەکانی ناو ھاوپەیمانێتییە فراوانەکە بەڵام لە دەرەوەی تۆڕەکەی کە ھیوایان بە خومەینی بەستبوو بەڵام چیتر خومەینی پێویستی بە پشتیوانی ئەوان نەبوو.
ھەروەھا ئەمەش بووە ھۆی پاکتاوکردن یان گۆڕینی زۆرێک لە سیاسەتمەدارانی سێکۆلار لە ئێران و خومەینی و کەسە نزیکەکانی ئەم ھەنگاوانەی خوارەوەیان گرتەبەر:دامەزراندنی دادگاکانی شۆڕشی ئیسلامی؛ جێگرتنەوەی ھێزی سەربازی و پۆلیسی پێشوو؛ دانانی زانایانی باڵای دینی و ڕۆشنبیرانی ئیسلامی ئێران بە بەرپرسی نووسینی دەستوورێکی دینی، لەگەڵ ڕۆڵێکی ناوەندی بۆ دەسەڵاتی فەقییە؛ دروستکردنی پارتی کۆماری ئیسلامی لە ڕێگەی مۆتجاھیدەکانی خومەینی بە ئامانجی دامەزراندنی حکوومەتێکی دینی و ڕووخاندنی ھەر ئۆپۆزسیۆنێکی سێکۆلار؛ گۆڕینی ھەموو یاسا سێکۆلارەکان بە یاسای ئیسلامی؛ و بێلایەنکردن یان سزادانی ئیلاھیناسە باڵاکان (&quot;ڕکابەرەکانی خومەینی لە پلەبەندی ئایینیدا&quot;)، کە بیرۆکەکانی لەگەڵ بیرۆکەکانی خومەینی ناکۆکی ھەبوو، لەوانە محەممەد کازم شەریعەتمەداری، حەسەن تەباتەبایی قۆمی و [[حوسێنعەلی مونتەزیری]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Cloninger|یەکەم١=Susan C.|دوایین٢=Leibo|یەکەم٢=Steven A.|سەردێڕ=Understanding Angry Groups: Multidisciplinary Perspectives on Their Motivations and Effects on Society|ڕێکەوت=ی ی 2017|بڵاوکەرەوە=ABC-CLIO|شوێن=Santa Barbara, California|ژپنک=٩٧٨-١-٤٤٠٨-٣٣٥١-٩|پەڕەکان=٣٤٢–٣٥٣|ناونیشان=https://books.google.it/books/about/Understanding_Angry_Groups_Multidiscipli.html?id=PiwRDgAAQBAJ&amp;redir_esc=y|زمان=en}}&lt;/ref&gt; ھەندێک ڕۆژنامەکان داخران، ئەوانەی ناڕەزایەتیان دەربڕی بەرامبەر بە داخستنی ڕۆژنامەکان ھێرشیان کرایە سەر.&lt;ref&gt;Moin ''Khomeini'', (2000), p.219&lt;/ref&gt; گرووپە ئۆپۆزسیۆنەکانی وەک بەرەی دیموکراسی نیشتمانی و پارتی کۆماریخوازی گەلی موسڵمان ھێرشیان کرایە سەر و دواجار قەدەغە کران.&lt;ref&gt;Bakhash, Shaul, ''The Reign of the Ayatollahs'', p.68–69&lt;/ref&gt;

=== دەستووری ئیسلامی و بوون بە ڕێبەری مەزن ===
وەک بەشێک لە گواستنەوە لە سەرکردایەتی بزووتنەوەیەکی سیاسی بەرفراوان بۆ حوکومەتی توندوتیژی ئایینی، خومەینی بۆ یەکەم جار ڕای گەیاند کە پشتگیری لە دەستووری کاتی کۆماری ئیسلامی دەکات کە ھیچ پۆستێکی بۆ حوکمی باڵای زانای ئیسلامی تێدا نەبوو. دوای ئەوەی لایەنگرانی زۆرینەی ڕەھای کورسییەکانی ئەو لیژنەیەیان بەدەستھێنا کە گۆڕانکاریی کۆتاییان لە ڕەشنووسەکەدا (ئەنجومەنی شارەزایان)&lt;ref&gt;Schirazi, ''Constitution of Iran'' Tauris, 1997 p.22–23&lt;/ref&gt; ئەنجامدا، دەستووری پێشنیارکراویان نووسییەوە بۆ ئەوەی [[شەرعزان]]ێکی باڵای ئیسلامی سەرکردایەتی وڵات بکات، ھەروەھا [[ئەنجومەنی پارێزەران]]ی بەھێزتر بۆ [[ڤیتۆ]]کردنی یاسا نائیسلامییەکان و پشکنینی کاندیدەکان بۆ پۆستەکان و دوورخستنەوەی ناموسڵمانان.
ڕێبەری مەزنی ئینقلابی ئیسلامی لە کتێبەکەیدا بە ناوی حکوومەتی ئیسلامی: وەڵایەتی فەقییە (حکوومەتی ئیسلامی: حوکمڕانی فەقییە) لە ساڵی ١٩٧٠دا کە بەسەر لایەنگرانیدا دابەشکرابوو و لە خەڵک ڕاگیرابوو، لە نزیکەوە بەدواداچوونی بۆ بیرۆکەکانی خومەینی دەکرد بەڵام نە بە تەواوی. لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٧٩ دەستووری نوێی کۆماری ئیسلامی بە ڕیفراندۆمی نەتەوەیی پەسەند کرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Sial|یەکەم١=Omar|سەردێڕ=A Guide to the Legal System of the Islamic Republic of Iran|journal=GlobaLex {{!}} Foreign and International Law Research|ناونیشان=http://www.nyulawglobal.org/globalex/iran.htm|بڵاوکەرەوە=New York University School of Law.|شوێن=New York|زمان=En}}&lt;/ref&gt;
خومەینی خۆی بە ڕێبەر دەستنیشان کرا و بە فەرمی بە «ڕێبەری شۆڕش» ناسێنرا. لە ٢ ی شوباتی ١٩٨١، [[ئەبوولحەسەن بەنیسەدر|ئەبولحەسەن بەنیسەدر]] وەک یەکەم سەرۆککۆماری ئێران ھەڵبژێردرا. ڕەخنەگران گلەییان لەوە دەکرد کە خومەینی بەڵێنەکەی بۆ ئامۆژگاریکردن لە جیاتی بەڕێوەبردنی وڵاتی شکاندووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Swenson|یەکەم١=Elmer|سەردێڕ=Khomeini's REVERSALS of Promises|journal=gemsofislamism.tripod.com|ناونیشان=http://gemsofislamism.tripod.com/khomeini_promises_kept.html|زمان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=THE IRANIAN: Khomeini before &amp; after revolution|ناونیشان=https://www.iranian.com/Opinion/2003/August/Khomeini/|وێبگە=www.iranian.com|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

=== قەیرانی دیل گرتن ===
[[پەڕگە:Iran hostage crisis - Iraninan students comes up U.S. embassy in Tehran.jpg|302px|وێنۆک|خوێندکارانی ئێرانی لە باڵیۆزخانەی ئەمریکا، تاران داگیر دەکەن]]
پێش پەسەندکردنی دەستوور، لە ٢٢ ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٩، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا [[محەممەدڕەزا پەھلەوی|شای]] دوورخراو و نەخۆشی ھێنا بۆ وڵاتەکە بۆ چارەسەری شێرپەنجە. لە ئێران دەستبەجێ خۆپیشاندان دەستی پێکرد و خومەینی و گرووپە چەپەکان داوایان کرد شا بۆ دادگاییکردن و لەسێدارەدان بگەڕێتەوە بۆ ئێران. لە ٤ ی تشرینی دووەمدا، گرووپێک لە خوێندکارانی ئێرانی کە خۆیان بە خوێندکارانی موسڵمانی شوێنگری ھێڵی ئیمام ناودەبرد، کۆنتڕۆڵی باڵیۆزخانەی ئەمریکایان لە تاران گرتە دەست و ٥٢ کارمەندی باڵیۆزخانەکەیان بۆ ماوەی ٤٤٤ ڕۆژ بە دیلی گرت.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٧ی کانوونی دووەمی ١٩٨٠|سەردێڕ=The Mystic Who Lit The Fires of Hatred. 7 January 1980 |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |ناونیشان=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,923854,00.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071023031644/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,923854,00.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧}}&lt;/ref&gt; لە ئەمریکا دیل گرتن وەک پێشێلکارییەکی ئاشکرای یاسای نێودەوڵەتی تەماشا دەکرا و توڕەیی توند و ھەستی دژە ئێرانی لێکەوتەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Bowden|یەکەم١=Mark|سەردێڕ=Guests of the Ayatollah: The Iran Hostage Crisis: The First Battle in America's War with Militant Islam|ڕێکەوت=ی ی 2007|بڵاوکەرەوە=Open Road + Grove/Atlantic|شوێن=New York|ژپنک=٩٧٨-١-٥٥٥٨٤-٦٠٨-٤|ناونیشان=https://books.google.it/books/about/Guests_of_the_Ayatollah.html?id=5m0kyPc18l4C&amp;redir_esc=y|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

=== پەیوەندی لەگەڵ وڵاتانی ئیسلامی ===
خومەینی باوەڕی بە یەکڕیزی موسڵمانان، بە ھەناردەکردنی شۆڕشەکەی بۆ سەرتاسەری جیھان و دواجاریش یەکێک لە «ئامانجە گەورەکانی شۆڕش» بە «دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسلامی لەسەر ئاستی جیھان» بوو. ئەو پێیوابوو شیعە و موسڵمانانی سوننە کە ژمارەیان زیاترە، پێویستە «یەکگرتوو بن و بە توندی دژی [[زلھێز]]ە ڕۆژاوایی و خۆبەزلزانەکان بوەستن».&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Imam Emphasized Unity Between Shia and Sunni: Ayatollah Mousawi Jazayeri|ناونیشان=http://en.imam-khomeini.ir/en/n6322/News/Imam_Emphasized_Unity_Between_Shia_and_Sunni_Ayatollah_Mousawi_Jazayeri|وێبگە=Imam Khomeini|ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151208151025/http://en.imam-khomeini.ir/en/n6322/News/Imam_Emphasized_Unity_Between_Shia_and_Sunni_Ayatollah_Mousawi_Jazayeri|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
ھەفتەی لەدایکبوونی [[محەممەد]] (ھەفتەی نێوان ١٢ تا ١٧ی ڕەبیع الاول)ی وەک ھەفتەی یەکگرتوویی و کۆتا ھەینی ڕەمەزانی وەک [[ڕۆژی قودس]] لە ساڵی ١٩٨١ ناساند.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.opendemocracy.net/article/iran-s-unfinished-crisis |سەردێڕ=Iran's unfinished crisis Nazenin Ansari, 16–09–2009 |بڵاوکەرەوە=Opendemocracy.net |ڕێکەوت=١٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141110165615/https://www.opendemocracy.net/article/iran-s-unfinished-crisis |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

=== شەڕی ئێران و عێراق ===
شەڕی ئێران و عێراق دوای ماوەیەکی کورت لە گەیشتنە دەسەڵات، خومەینی داوای شۆڕشی ئیسلامی لە سەرانسەری جیھانی ئیسلامی، وەکوو عێراق دراوسێی عەرەبی ئێران کرد. عێراق تاکە وڵاتی گەورەی دراوسێی ئێران بوو کە زۆرینەی دانیشتووانەکەی شیعە بوون.&lt;ref&gt;1980 April 8 – Broadcast call by Khomeini for the pious of Iraq to overthrow Saddam Hussein and his regime. Al-Dawa al-Islamiya party in Iraqi is the hoped for catalyst to start rebellion. From: Mackey, ''The Iranians'', (1996), p.317&lt;/ref&gt;لە ھەمان کاتدا [[سەددام حوسێن|سەدام حوسێن]] سەرکردەی [[بەعسیزم|بەعسی عەرەبی عێراقی]] بە پەرۆش بوو بۆ سوود وەرگرتن لە لاوازی سوپای ئێران و ئاژاوەی شۆڕشگێڕانە بەتایبەت بۆ داگیرکردنی [[پارێزگای خووزستان]] کە دەوڵەمەندە بە [[نەوت]] و لاوازکردنی ھەوڵەکانی شۆڕشی ئیسلامی ئێران بۆ ھاندانی زۆرینەی شیعە لە وڵاتەکەیدا.
لە ئەیلوولی ١٩٨٠، عێراق ھێرشێکی تەواوی کردە سەر ئێران و سەرەتای جەنگی ئێران و عێراق (ئەیلوولی ١٩٨٠ - ئابی ١٩٨٨). تێکەڵەیەک لە بەرھەڵستکاری توند و ناکارامەیی سەربازی ھێزە عێراقییەکان زوو پێشڕەوی عێراقیان وەستاند و سەرەڕای ئیدانەکردنی نێودەوڵەتی بۆ بەکارھێنانی گازی ژەھراوی لەلایەن سەدامەوە، ئێران لە سەرەتای ساڵی ١٩٨٢ نزیکەی ھەموو ناوچە لەدەستچووەکانی لە ھێرشەکەدا بەدەست ھێنایەوە.

ئەم داگیرکارییە ئێرانییەکانی لە پشت ڕژێمی نوێوە کۆکردەوە، پێگەی خومەینی بەرز کردەوە و ڕێگەی دا سەرکردایەتی خۆی بەھێز بکات. دوای ئەم گۆڕانکارییە لە ھەڵوێستدا، خومەینی پێشنیاری ئاگربەستی عێراقی ڕەتکردەوە و لە جیاتی ئەوە داوای قەرەبووکردنەوە و لابردنی سەدام حوسێنی لە دەسەڵات کرد.&lt;ref&gt;Wright, ''In the Name of God'' (1989), p.126&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Smith |یەکەم=William E. |ناونیشان=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,950688,00.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071015110904/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,950688,00.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=The $150 Billion Question |magazine=Time |ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ١٩٨٢|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠١٠}}&lt;/ref&gt; لە ساڵی ١٩٨٢، کودەتایەکی سەربازی سەرنەکەوتوو لە دژی خومەینی ڕوویدا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=IRAN SAYS AN ATTEMPTED COUP BY ARMY GROUP WAS FOILED|ناونیشان=https://www.nytimes.com/1982/06/28/world/iran-says-an-attempted-coup-by-army-group-was-foiled.html|وێبگە=The New York Times|بڵاوکەرەوە=nytimes.com|شوێن=New York|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

ھەرچەندە ژمارەی دانیشتووان و ئابووری ئێران سێ ئەوەندەی عێراق بوو، بەڵام عێراق سوودی لە پشتیوانی وڵاتانی کەنداوی عەرەبی دراوسێ و بلۆکی سۆڤیەت و وڵاتانی ڕۆژاوا وەرگرت.
وڵاتانی عەرەبی [[کەنداوی فارس]] و ڕۆژاوا دەیانویست دڵنیا بن کە شۆڕشی ئیسلامی لە کەنداو بڵاو نەبێتەوە، لەکاتێکدا یەکێتی سۆڤیەت نیگەران بوو لە ھەڕەشەیەکی شاراوە کە ڕژێمەکەی لە ئاسیای ناوەڕاست لە باکوور دەخاتە مەترسییەوە. ھەرچەندە ئێران لە سەردەمی شادا بڕێکی زۆر چەک و تەقەمەنی ھەبوو کە لەلایەن ئەمریکاوە دابین دەکرا و سەرەڕای سیاسەتەکانی خومەینی دژ بە ڕۆژاوا ئەمریکا لە ساڵانی ھەشتاکان بە نھێنی و نایاسایی چەکی بۆ ئێران قاچاخ دەکرد.

لە کاتی جەنگدا، ئێرانییەکان ھێرشی شەپۆلی مرۆڤیان بەکارھێنا (ئەو کەسانەی کە بە پێ دەڕۆیشتن بۆ مردنێکی دیاریکراو، سەربازانی منداڵیشیان لەخۆگرتبوو) و خومەینی بەڵێنی دا کە ئەگەر لە جەنگدا بمرن، خۆکارانە دەچنە بەھەشت.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Mohammadi|یەکەم١=Kamin|سەردێڕ=The Cypress Tree|ڕێکەوت=ی ی 2012|بڵاوکەرەوە=A&amp;C Black|شوێن=London|ژپنک=٩٧٨-١-٤٠٨٨-٣٤٢٩-٩|ناونیشان=https://books.google.it/books?id=L_RqWaBZqLcC&amp;q=would+be+used+in+human—wave+attacks,+used+to+walk+over+minefields,+giving+their+lives+for+Khomeini,+brainwashed+into+thinking+that+it+was+sweeter+to+die,&amp;pg=PA205&amp;redir_esc=y|زمان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Carol|یەکەم١=Steven|سەردێڕ=Understanding the Volatile and Dangerous Middle East: A Comprehensive Analysis|ڕێکەوت=ی ی 2015|بڵاوکەرەوە=iUniverse|ژپنک=٩٧٨-١-٤٩١٧-٦٦٥٨-٣|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=iIy5CgAAQBAJ&amp;q=khomeini+human+wave+attack+promise+walking+to+certain+death&amp;pg=PT872|زمان=en}}&lt;/ref&gt;
بەدواداچوونەکانی خومەینی بۆ سەرکەوتن دواجار بێھودە بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Shane Harris and Matthew M.|دوایین١=Aid|سەردێڕ=Exclusive: CIA Files Prove America Helped Saddam as He Gassed Iran|ناونیشان=https://foreignpolicy.com/articles/2013/08/25/secret_cia_files_prove_america_helped_saddam_as_he_gassed_iran|وێبگە=Foreign Policy|زمان=en|ڕێکەوت=18ی ئەیلوولی 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ruhollah Khomeini {{!}} Biography, Exile, Iranian Revolution, Family, Ayatollah, &amp; Facts {{!}}|ناونیشان=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/316812/Ruhollah-Khomeini|وێبگە=www.britannica.com|بڵاوکەرەوە=Britannica|زمان=en}}&lt;/ref&gt; تا مانگی ئازاری ساڵی ١٩٨٤ دوو ملیۆن لە خوێندەوارترین ھاووڵاتیانی ئێران وڵاتیان بەجێھێشتبوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Ladan|دوایین١=Boroumand|سەردێڕ=Iranians Turn Away from the Islamic Republic|ناونیشان=https://www.journalofdemocracy.org/articles/iranians-turn-away-from-the-islamic-republic/|وێبگە=Journal of Democracy|بڵاوکەرەوە=journalofdemocracy.org|شوێن=Washington|زمان=en}}&lt;/ref&gt;
خومەینی لە مانگی گەلاوێژی ساڵی ١٩٨٨، بە وتەی خۆی، «کوپەکەی ژەھری خواردەوە» و ئاگربەستێکی بە ناوبژیوانی نەتەوە یەکگرتووەکان قبوڵ کرد. سەرەڕای تێچووی زۆری شەڕەکە کە ٤٥٠ بۆ ٩٥٠ ھەزار قوربانیی ئێرانی و ٣٠٠ ملیار دۆلاری ئەمریکی بوو، بەڵام خومەینی پێداگری لەسەر ئەوە کرد کە درێژکردنەوەی شەڕ بۆ ناو عێراق لە ھەوڵێکدا بۆ ڕووخاندنی سەدام ھەڵە نەبووە. لە &quot;نامەیەکدا بۆ پیاوانی ئایینی&quot; نووسیویەتی &quot;تەوبە ناکەین، تەنانەت بۆ یەک ساتیش پەشیمان نابینەوە بۆ ئەدای کارکردنمان لە کاتی شەڕدا. ئایا لەبیرمان چووە کە شەڕمان کردووە بۆ جێبەجێکردنی ئەرکی ئایینی خۆمان و ئەنجامەکەی پرسێکی پەراوێزییە؟&quot;.&lt;ref&gt;Moin, ''Khomeini'' (2000), p. 285&lt;/ref&gt;

=== فەتوای دژی چەکی کیمیایی ===
موحسین ڕەفیقدۆست فەرماندەی سوپای پاسداران لە ساڵی ١٩٨٢ تا ١٩٨٩ لە چاوپێکەوتنێکیدا لەگەڵ گارێس پۆرتەر جەختی لەوە کردەوە کە خومەینی دژایەتی پێشنیازەکەی کردووە بۆ دەستپێکردنی کارکردن لەسەر [[چەکی ناوکی|چەکی ئەتۆمی]] و کیمیایی بە فەتوایەک کە وردەکارییەکانی سەبارەت بە کات و دەرکردنی ھەرگیز ئاشکرا نەکراوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Gareth|دوایین١=Porter|سەردێڕ=(کاتێک ئایەتوڵڵا وتی نەخێر بە ئەتۆم) When the Ayatollah Said No to Nukes|ناونیشان=https://foreignpolicy.com/2014/10/16/when-the-ayatollah-said-no-to-nukes/|وێبگە=Foreign Policy|بڵاوکەرەوە=Foreign Policy|شوێن=Washington|زمان=en|ڕێکەوت=2ی تشرینی یەکەمی 2025}}&lt;/ref&gt;

=== فەتوا لە دژی کوردەکان ===
لە ١٩ی ئابی ١٩٧٩، خومەینی فەتوایەکی (بڕیاری شەرعی) دەرکرد و تێیدا جیھادی (شەڕی) دژ بە گرووپە یاخیبووەکانی کورد ڕاگەیاند، بەتایبەتی [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران]] (KDPI) و کۆمەڵە. ئەم بڕیارە دوای [[شەڕی پاوە]] ھات، کە تێیدا چەکدارانی کورد گەمارۆی پێگەکانی حکوومەتیان دابوو. خومەینی یاخیبووەکانی وەک موحاریب (ئەوانەی شەڕ لە دژی خودا دەکەن) ناساند. دوای بڕیارەکە، دادوەری شۆڕش [[سادق خەڵخاڵی]] دادگاییکردنی خێرا و کورتکراوەی لە سنە، پاوە، مەریوان، سەقز و مەھاباد ئەنجامدا، کە بووە ھۆی لەسێدارەدانی سەدان کەس بە تۆمەتی چالاکی دژە شۆڕش. بەپێی ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی، نزیکەی ١٠٬٠٠٠ کەس لە کاتی ململانێ فراوانەکەدا (١٩٧٩–١٩٨٣) کوژراون، و ھەزاران کەسیش لە دادگاییکردنە خێراکاندا سزای لەسێدارەدانیان بەسەردا سەپێنراوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=IHRDC |ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Haunted Memories: The Islamic Republic’s Executions of Kurds in 1979 |ناونیشان=https://iranhrdc.org/haunted-memories-the-islamic-republics-executions-of-kurds-in-1979/ |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Iran Human Rights Documentation Center |زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== ژیان لە سەردەمی خومەینیدا ===
لە وتارێکدا لە ١ی شوباتی ١٩٧٩، کە لەبەردەم ئاپۆرایەکی گەورەی جەماوەردا پاش گەڕانەوەی لە تاراوگە بۆ ئێران پێشکەشی کرد، خومەینی چەندین بەڵێنی بە ئێرانییەکان دا سەبارەت بە ڕژێمە ئیسلامییەکەی داھاتووی: حکوومەتێکی ھەڵبژێردراوی گەل کە نوێنەرایەتی خەڵکی ئێران بکات بێ ئەوەی پیاوانی ئایینی دەستوەردانی تێدا بکەن. ئەو بەڵێنیدا کە «نابێت ھیچ کەسێک لەم وڵاتەدا بێ ماڵ و حاڵ بمێنێتەوە»، ھەروەھا ئێرانییەکان لەبەردەم دەرگاکانیاندا خزمەتگوزارییەکانی تەلەفۆن، گەرمکەرەوە، کارەبا، پاس و نەوت بە بێبەرامبەر بەدەست دەھێنن.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Moin |یەکەم١=Baqer |سەردێڕ=Khomeini: life of the Ayatollah |ڕێکەوت=٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=Thomas Dunne Books |شوێن=New York |ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٢-٢٦٤٩٠-١|پەڕە=٢٥٨|edition=First U.S. |ناونیشان=https://www.goodreads.com/book/show/216746.Khomeini |ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٦|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

لە سایەی دەسەڵاتی خومەینیدا، ئێران بەتەواوی بە ئیسلامی کرا. شەریعەتی ئیسلامی جێبەجێ کرا و پۆشاکی ئیسلامی بەسەر ژنان و پیاواندا لەلایەن سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی و گرووپە ئیسلامییەکانی دیکەوە سەپێندرا. ژنان ناچار کران قژیان دابپۆشن، و پۆشینی شۆرت بۆ پیاوان قەدەغە کرا. خواردنەوە کحولییەکان، زۆربەی فیلمە ڕۆژاوایییەکان، و تێکەڵاوبوونی ژنان و پیاوان لە کاتی مەلەکردن یان خۆدانە بەر ھەتاو قەدەغە کران. پرۆگرامی خوێندنی ئێران لە سەرجەم قۆناغەکاندا لە ڕێگەی «شۆڕشی ڕۆشنبیریی ئیسلامی»یەوە بە ئیسلامی کرا؛ ئەم پرۆسەیەش بەوردی لەلایەن «لیژنەی بەئیسلامیکردنی زانکۆکان»ەوە جێبەجێ کرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.iranculture.org/en/about/tarikh.php |سەردێڕ=Secretariat of the Supreme Council of the Cultural Revolution. Brief history of the SCCR |بڵاوکەرەوە=Iranculture.org |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20071230042759/http://www.iranculture.org/en/about/tarikh.php |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧}}&lt;/ref&gt; لە تەممووزی ١٩٧٩، خومەینی پەخشکردنی ھەر جۆرە مۆسیقایەکی لە ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنی ئێراندا قەدەغە کرد،&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt; جگە لە مۆسیقای سەربازی و ئایینی. ئەم قەدەغەکردنە بۆ ماوەی ١٠ ساڵ (واتە نزیکەی تا کۆتایی تەمەنی خومەینی) بەردەوام بوو.&lt;ref&gt;قەدەغەکردنەکە لە شۆڕشەوە دەستی پێکرد و ١٠ ساڵی خایاند. [http://www.iranian.com/History/2001/September/BBC/ Hossein Shahidi. 'BBC Persian Service 60 years on.'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211214010513/http://www.iranian.com/History/2001/September/BBC/ |date=14 December 2021}} The Iranian. 24 September 2001&lt;/ref&gt;

بە وتەی جانێت ئافاری: «ڕژێمە تازە دامەزراوەکەی ئایەتوڵڵا خومەینی، بە خێرایی دەستی کرد بە سەرکوتکردنی فێمینیستەکان، کەمینە نەتەوەیی و ئایینییەکان، لیبراڵەکان و چەپڕەوەکان – ھەموو ئەمانەش لەپێناو و بە ناوی ئیسلامەوە بوو.»&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Janet |دوایین=Afari|سەردێڕ=Foucault and the Iranian Revolution: Gender and the Seductions of Islamism|بڵاوکەرەوە=University of Chicago Press|ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٢٦-٠٠٧٨٦-١|پەڕە=١٦٣}}&lt;/ref&gt; بەڵام لە ڕووی ئابوورییەوە، ئەو خزمەتگوزارییە خۆڕاییانەی بەڵێنیان لەسەر درابوو جێبەجێ نەکرا. لەگەڵ بەرزبوونەوەی نرخەکاندا، داھاتی ڕاستەقینەی ئێرانییەکان بۆ خوار ئاستی بژێویی چینی ناوەڕاست دابەزی، ئەمەش وای کرد خەڵک بە کردەیی ڕووبەڕووی ھەژاری ببنەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|یەکەم١=Tara |دوایین١=Rahmani |سەردێڕ=Life on the Ground in Iran: From the View of the People |ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢١|journal=Wilson Center. MENA360 |ناونیشان=https://www.wilsoncenter.org/article/life-ground-iran-view-people |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی نیسانی ٢٠٢٥}}&lt;/ref&gt;

=== مافی ژنان و منداڵان ===
خومەینی لە کاتی ڕووخانی شا و گەڕانەوەی دواتری بۆ وڵات، پشتیوانییەکی بەرفراوان و چالاکانەی لە ژنان کرد، و داوای دەکرد ژنان بێنە ناو ھەموو بوارەکانی ژیانەوە، تەنانەت پێشبینی ئەوەشی دەکرد کە ژنێک ببێتە سەرۆکی دەوڵەت؛ بەڵام کاتێک گەڕایەوە، ھەڵوێستەکانی سەبارەت بە مافەکانی ژنان بە شێوەیەکی بەرچاو گۆڕانکارییان بەسەردا ھات. خومەینی یاسای جیابوونەوەی ساڵی ١٩٦٧ی ئێرانی ھەڵوەشاندەوە، و ھەر جیابوونەوەیەکی بەپێی ئەو یاسایە بە پووچەڵ دانا. سەرەڕای ئەوەش، خومەینی پشتیوانی لە مافی جیابوونەوەی ژنان دەکرد وەک ئەوەی لە شەریعەتی ئیسلامیدا ڕێگەی پێدراوە. خومەینی جەختی لەسەر ھەڵوێستی نەریتی دەستدرێژی سێکسی لە یاسای ئیسلامیدا کردەوە کە تێیدا دەستدرێژی سێکسی لەلایەن ھاوسەرەوە ھاوتای دەستدرێژی سێکسی یان زینا نەبوو لەژێر ھەندێک بارودۆخی دیاریکراودا. چەند فەتوایەکی ئەو سەبارەت بە پرسەکانی ژنان ئەمانە دەگرێتەوە:

مەسەلەی ٢٤١٢ – ئەو ژنەی کە گرێبەستی ھاوسەرگیری ھەمیشەیی کردووە، نابێت بەبێ مۆڵەتی مێردەکەی لە ماڵ بچێتە دەرەوە، و دەبێت ڕازی بێت بە ھەر چێژێک کە ئەو دەیەوێت و بەبێ بیانوویەکی شەرعی ڕێگری لێ نەکات لە خەوتن لەگەڵیدا. ئەگەر لەم بابەتانەدا گوێڕایەڵی مێردەکەی بێت، ئەوا لەسەر مێردەکە پێویستە خواردن، جلوبەرگ، ماڵ و ئەو شتەکانی تری بۆ دابین بکات کە لە پەڕتووکەکاندا باسکراون، و ئەگەر دابینی نەکات، ئەوا قەرزارباری ژنەکەیە، چ توانای ھەبێت یان نەبێت.

مەسەلەی ٢٤١٣ – ئەگەر ژن لەو بابەتانەی لە مەسەلەی پێشوودا باسکراون گوێڕایەڵی مێردەکەی نەکات، ئەوا گوناھبارە و مافی خواردن، جلوبەرگ، نیشتەجێبوون و پێکەوە خەوتنی نییە، بەڵام مارەیییەکەی لەدەست نادات.

مەسەلەی ٢٤١٤ – پیاو مافی ئەوەی نییە ژنەکەی ناچار بکات خزمەتی ماڵ بکات.

مەسەلەی ٢٤٢٠ – ئەگەر لە کاتی خوێندنەوەی مارەبڕینی ھەمیشەییدا کاتێکی دیاریکراویان بۆ پێدانی مارەیی دیاری نەکردبێت، ئەوا ژنەکە دەتوانێت ڕێگری لە مێردەکەی بکات لە خەوتن لەگەڵیدا پێش وەرگرتنی مارەیییەکە، چ مێردەکە توانای پێدانی مارەیییەکەی ھەبێت یان نەبێت؛ بەڵام ئەگەر پێش وەرگرتنی مارەیی ڕازی بێت بە جووتبوون و مێردەکەش جووتبوونی لەگەڵدا بکات، ئیتر ناتوانێت بەبێ بیانوویەکی شەرعی ڕێگری لە مێردەکەی بکات لە جووتبوون.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Khomeini |یەکەم=Ruhollah |سەردێڕ=رساله توضیح المسائل حضرت آیةالله العظمی امام خمینی قدس سره |بڵاوکەرەوە=Imam Khomeini (PBUH) Editing and Publishing Institute |ساڵ=٢٠٢٤|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٣٥-٠٢٥-٣|edition=2nd |شوێن=Iran-Tehran |ڕێکەوتی بڵاوکردنەوە=2013–2014 |پەڕەکان=٤٣٠–٤٣١|زمان=Persian |trans-title=A treatise explaining the verdicts of Grand Ayatollah Imam Khomeini (Quds Sera)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Mousavi Khomeini |یەکەم=Sayed Rohullah |سەردێڕ=the resale of Ayatollah Khomeini |ناونیشان=https://www.leader.ir/fa/book/2?sn=544 |وێبگە=2412 Sentence|ناونیشانی ئەرشیڤ=http://web.archive.org/web/20180225074639/https://www.leader.ir/fa/book/2?sn=544|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی شوباتی ٢٠١٨}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Aghtaie|یەکەم=Nadia|سەردێڕ=Breaking the silence: rape law in Iran and controlling women's sexuality|chapter=Breaking the silence|ڕێکەوت=٢٠١١|زنجیرە=International Approaches to Rape|پەڕەکان=١٢١–١٤٦|editor-last=Westmarland|editor-first=Nicole|edition=1st|بڵاوکەرەوە=Bristol University Press|doi=10.2307/j.ctt9qgkd6.10|jstor=j.ctt9qgkd6.10|editor2-last=Gangoli|editor2-first=Geetanjali}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Khomeini|یەکەم=Ruhollah|سەردێڕ=A Clarification of Questions: An Unabridged Translation of Resaleh Towzih al-Masael|پەڕەکان=١–٣٩٣|ساڵ=٢٠١٩|orig-year=1984|no-pp=yes|ئەوانی تر=foreword by Michael M. J. Fischer and Mehdi Abedi|chapter=Resaleh Towzih al-Masael |بڵاوکەرەوە=Routledge|doi=10.4324/9780429047114-1|ژپنک=٩٧٨-٠-٤٢٩-٠٤٧١١-٤|s2cid=197985749|translator-last=Borujerdi|translator-first=J.}}&lt;/ref&gt;

=== چەوساندنەوەی ھاوزایەندخوازان ===
ماوەیەکی کەم دوای گەیشتنی بە پۆستی ڕێبەری باڵا لە شوباتی ١٩٧٩دا، خومەینی سزای لەسێدارەدانی بەسەر [[ھاوزایەندخوازی|ھاوزایەندخواز]]اندا سەپاند. لە نێوان مانگەکانی شوبات و ئازاردا، ١٦ ئێرانی بەھۆی تاوانی پەیوەندیدار بە سەرپێچییە سێکسییەکانەوە لەسێدارە دران.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Brian |دوایین=Whitaker |سەردێڕ=Unspeakable Love: Gay and Lesbian Life in the Middle East |بڵاوکەرەوە=Saqi Books|ساڵ=٢٠١١|ژپنک= ٩٧٨-٠-٨٦٣٥٦-٤٨٣-٣|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=e0YhBQAAQBAJ&amp;q=Soon+after+coming+to+power+in+1979,+Ayatollah+Khomeini+established+the+death+penalty+for+homosexuality.+In+February+and+March+1979+there+were+16+executions+for+crimes+related+to+sexual+violatio&amp;pg=PT44}}&lt;/ref&gt; ھەروەھا خومەینی [[دادگای شۆڕشی ئیسلامی|دادگای شۆڕش]]ی دامەزراند. بەپێی وتەی مێژوونووس ئێرڤاند ئەبراھامیان، خومەینی ھانی دادگا ئایینییەکانی دەدا بۆ بەردەوامبوون لە جێبەجێکردنی تێگەیشتنی خۆیان بۆ شەریعەت. وەک بەشێک لە ھەڵمەتی «پاککردنەوەی» کۆمەڵگا،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Seliktar |یەکەم١=Ofira |سەردێڕ=Failing the Crystal Ball Test |بڵاوکەرەوە=Greenwood Publishing Group |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٧٥-٩٦٨٧٢-٤|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=LzjKeAekZL8C&amp;q=%22Revolutionary+Tribunals%22+Khomeini+after+the+revolution&amp;pg=PA135|ساڵ=٢٠٠٠|via=[[Google Books]]}}&lt;/ref&gt; ئەم دادگایانە زیاتر لە ١٠٠ کەسیان لە ئالوودەبووانی ماددە ھۆشبەرەکان، لەشفرۆشان، ھاوڕەگەزخوازان، دەستدرێژیکاران و داوێنپیسان بە تۆمەتی «بڵاوکردنەوەی گەندەڵی لەسەر زەوی» لەسێدارە دا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Ervand |دوایین=Abrahamian |سەردێڕ=Radical Islam: The Iranian Mojahedin |بڵاوکەرەوە=I.B. Tauris|ساڵ=١٩٨٩|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٠٤٣-٠٧٧-٣|پەڕەکان=٥٣}}&lt;/ref&gt;بەپێی وتەی نووسەر ئارنۆ شمیت، &quot;خومەینی جەختی لەوە کردەوە کە دەبێت 'ھاوڕەگەزخوازان' لەناو ببرێن، چونکە ئەوان [[مشەخۆری|مشەخۆر]] و تێکدەری نەتەوەن لە ڕێگەی بڵاوکردنەوەی 'پەڵەی خراپەکارییەوە'.&quot; لە ساڵی ١٩٧٩دا، ڕای گەیاندبوو کە لەسێدارەدانی ھاوڕەگەزخوازان (ھەروەھا [[لەشفرۆشی|لەشفرۆش]]ان و داوێنپیسانیش) لە شارستانییەتێکی ئەخلاقیدا کارێکی گونجاوە، ڕێک بە ھەمان مانای بڕین و لێکردنەوەی پێستی ڕزیو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Arno |دوایین=Schmid |سەردێڕ=Sexuality and Eroticism Among Males in Moslem Societies |بڵاوکەرەوە=Routledge|ساڵ=١٩٩٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٩١٨٣٩٣-٩١-٣|پەڕەکان=١٨٥–١٨٦}}&lt;/ref&gt;

=== مافی ڕەگەزگۆڕاوەکان ===
بەڵام، [[ترانسجێندەر]] بوون لەلایەن خومەینییەوە وەک نەخۆشییەک دەستنیشانکرا کە دەتوانرێت لە ڕێگەی نەشتەرگەریی پەسەندکردنی ڕەگەزەوە چارەسەر بکرێت.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.spiegel.de/international/world/the-gay-sons-of-allah-wave-of-homophobia-sweeps-the-muslim-world-a-647913-2.html|سەردێڕ=The Gay Sons of Allah: Wave of Homophobia Sweeps the Muslim World|یەکەم١=Juliane von|دوایین١=Mittelstaedt|یەکەم٢=Daniel|دوایین٢=Steinvorth|ڕێکەوت=١٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٩|newspaper=Spiegel Online|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181230071424/http://www.spiegel.de/international/world/the-gay-sons-of-allah-wave-of-homophobia-sweeps-the-muslim-world-a-647913-2.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt; لە ناوەڕاستی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردووەوە، حکوومەتی ئێران ئەنجامدانی نەشتەرگەریی گۆڕینی ڕەگەزی (لەژێر ڕەزامەندی پزیشکیدا) و گۆڕینی بەڵگەنامە یاسایییە پەیوەندیدارەکانی بۆ پیشاندانی ڕەگەزە نوێیەکە یاسایی کردووە. لە ساڵی ١٩٨٣دا، خومەینی فەتوایەکی دەرکرد کە تێیدا ڕێگەی بە نەشتەرگەرییەکانی گۆڕینی ڕەگەز دا وەک چارەسەرێک بۆ «ئەو کەسانەی وەک ترانسسێکسواڵ دەستنیشانکراون».&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7259057.stm|سەردێڕ=Iran's 'diagnosed transsexuals'|دوایین=Barford|یەکەم=Vanessa|ڕێکەوت=٢٥ی شوباتی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=BBC|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٠٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080229004936/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/7259057.stm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی شوباتی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Hays |یەکەم=Matthew |ڕێکەوت=٢٦ی ئابی ٢٠٠٨|سەردێڕ=Film – Iran's gay plan |ناونیشان=https://www.cbc.ca/news/entertainment/iran-s-gay-plan-1.729253 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100222091444/http://www.cbc.ca/arts/film/story/2008/08/26/f-homosexuality-iran-sex-change.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی شوباتی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=CBC News}}&lt;/ref&gt;

=== کۆچ و ئابووری ===
دەوترێت خومەینی جەختی لەسەر «لایەنی ڕۆحی بەسەر لایەنی ماددیدا» کردووەتەوە.&lt;ref name=&quot;Sorenson&quot; /&gt;&lt;ref&gt;(Brumberg, ''Reinventing Khomeini'' (2001), p.&amp;nbsp;125)&lt;/ref&gt;  شەش مانگ دوای یەکەم وتاری، بێزاری خۆی لە سکاڵاکان سەبارەت بە دابەزینی بەرچاوی ئاستی بژێوی ژیان لە ئێران دەربڕی: «ناتوانم باوەڕ بەوە بکەم کە ئامانجی ھەموو ئەم قوربانیدانانە بۆ ئەوە بووبێت کاڵەک ھەرزانتر بێت.» لە بۆنەیەکی تردا کە جەختی لە گرنگی شەھیدبوون دەکردەوە بەسەر خۆشگوزەرانی ماددیدا، وتی: «ئایا کەسێک دەتوانێت ئاواتەخواز بێت منداڵەکەی شەھید بێت بۆ ئەوەی خانووێکی باش بەدەست بھێنێت؟ مەسەلەکە ئەمە نییە. مەسەلەکە جیھانێکی ترە.» ھەروەھا دەوترێت وەڵامی پرسیارێکی داوەتەوە سەبارەت بە سیاسەتە ئابوورییەکانی بە ڕاگەیاندنی ئەوەی کە 'ئابووری بۆ کەرە'. ئەم بێباکییەیە لە سیاسەتی ئابووری دەوترێت «یەکێکە لەو ھۆکارانەی کە ڕوونکردنەوە دەدات لەسەر ئاستی ناتەواوی ئابووری ئێران لە دوای شۆڕشەوە.»&lt;ref name=&quot;Sorenson&quot;&gt;{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=Zrpmm4120OUC&amp;q=%22economics+is+for+donkeys%22+khomeini&amp;pg=PA206 |title = An Introduction to the Modern Middle East, By David S. Sorenson |year=2007 |access-date = 19 March 2010 |isbn = 978-0-8133-4399-0 |last = Sorenson |first = David S. |publisher = Avalon }}{{Dead link|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ھۆکارەکانی تر بریتین لە شەڕی درێژخایەن لەگەڵ عێراق، کە تێچووەکەی بووە ھۆی قەرزی حکوومەت و ھەڵاوسان، دابەزینی داھاتی کەسی و بێکاری بێپێشینە، ناکۆکی ئایدۆلۆژی سەبارەت بە ئابووری، و «گوشار و گۆشەگیری نێودەوڵەتی» وەک سزاکانی ئەمریکا دوای قەیرانی بارمتەکان.&lt;ref name=Maloney-&gt;{{cite web |last=Maloney |first=Suzanne |title=The Iran Primer. The Revolutionary Economy |url = http://iranprimer.usip.org/resource/revolutionary-economy |archive-url = https://web.archive.org/web/20101028103217/http://iranprimer.usip.org/resource/revolutionary-economy |url-status = dead |archive-date = 28 October 2010 |publisher=[[United States Institute of Peace]] |access-date=3 December 2015 |year=2010 }}&lt;/ref&gt;

بەھۆی شەڕی ئێران-عێراقەوە، دەوترێت ھەژاری لە نزیکەی ٤٥٪ زیاد بووە لە ماوەی شەش ساڵی یەکەمی دەسەڵاتی خومەینی. کۆچکردن لە ئێرانیش گەشەی کردووە، بەپێی ڕاپۆرتەکان بۆ یەکەمین جار لە مێژووی وڵاتەکەدا. لە دوای شۆڕش و شەڕ لەگەڵ عێراقەوە، خەمینەیەک &quot;دوو تا چوار ملیۆن کارئافرێن، پیشەیی، تەکنیکی، و پیشەکار ماھر (لەگەڵ سەرمایەیانەوە)&quot; کۆچیان کردووە بۆ وڵاتانی تر.&lt;ref&gt;However, a significant degree of this can be attributed to Iranians fleeing during the war.[http://www.washingtoninstitute.org/templateC04.php?CID=23 ''Iran's Economic Morass: Mismanagement and Decline under the Islamic Republic''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090617210433/http://www.washingtoninstitute.org/templateC04.php?CID=23 |date=17 June 2009 }} {{ISBN|0-944029-67-1}}[https://archive.org/donate/ &lt;nowiki&gt; [Donate book to Archive.org]&lt;/nowiki&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Harrison |first=Frances |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6240287.stm |title=Huge cost of Iranian brain drain By Frances Harrison |publisher=BBC News |date=8 January 2007 |access-date=19 March 2010 |archive-date=11 November 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091111081939/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6240287.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
== ئاماژەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}

=== سەرچاوەکان ===
{{refbegin}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Ansari |یەکەم= Hamid |ناونیشان= http://www.ghadeer.org/english/imam/n_o_a/html/fehrest.html |سەردێڕ= The Narrative of Awakening |بڵاوکەرەوە= The Institute for Compilation and publication of the work of Imam Khomeini|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20150514145122/http://www.ghadeer.org/english/imam/n_o_a/html/fehrest.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١٤ی ئایاری ٢٠١٥}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Bakhash |یەکەم= Shaul |سەردێڕ= The Reign of the Ayatollahs: Iran and the Islamic Revolution |بڵاوکەرەوە=Basic Books |شوێن=New York |ساڵ=١٩٨٤}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Brumberg |یەکەم= Daniel |سەردێڕ= Reinventing Khomeini: The Struggle for Reform in Iran |بڵاوکەرەوە= University of Chicago Press |ژپنک= ٠-٢٢٦-٠٧٧٥٨-٦|ساڵ= ٢٠٠١}}
* {{cite encyclopedia |title = Zoroastrianism ii. Historical Review: from the Arab Conquest to Modern Times |last = Choksy |first = Jamsheed K. |author-link = Jamsheed Choksy |url = http://www.iranicaonline.org/articles/zoroastrianism-02-arab-conquest-to-modern |encyclopedia  = Encyclopaedia Iranica |year = 2015}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان= https://books.google.com/books?id=sTFdNNQP4ewC&amp;q=intitle:%22Islamic+revolution%22  |دوایین= Dabashi |یەکەم= Hamid |سەردێڕ= Theology of Discontent: The Ideological Foundation of the Islamic Revolution in Iran|ساڵ= ٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Transaction Publishers |ژپنک=١-٤١٢٨-٠٥١٦-٣}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Daniel |یەکەم= Elton L. |سەردێڕ= The History of Iran |ناونیشان= https://archive.org/details/historyofiran0000dani |دەستپێگەیشتنی ناونیشان= registration |بڵاوکەرەوە=Greenwood Press |ژپنک= ٠-٣١٣-٣٠٧٣١-٨|ساڵ=٢٠٠١}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= DeFronzo |یەکەم=James |سەردێڕ= Revolutions And Revolutionary Movements |بڵاوکەرەوە=Westview Press |ژپنک= ٩٧٨-٠-٨١٣٣-٤٣٥٤-٩|ساڵ=٢٠٠٧|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration |ناونیشان= https://archive.org/details/revolutionsrevol0000defr_m6p2}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Harney |یەکەم= Desmond |سەردێڕ= The priest and the king: an eyewitness account of the Iranian revolution |بڵاوکەرەوە=I.B. Tauris |ساڵ=١٩٩٨}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان= https://books.google.com/books?id=bxJgsRRtDsoC&amp;q=intitle:%22Islamic+revolution%22  |دوایین= Hoveyda |یەکەم= Fereydoun |سەردێڕ= The Shah and the Ayatollah: Iranian Mythology and Islamic Revolution |ساڵ=٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=Praeger/Greenwood|ژپنک=٠-٢٧٥-٩٧٨٥٨-٣}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Karsh |یەکەم= Efraim |سەردێڕ=Islamic Imperialism: A History |بڵاوکەرەوە=Yale University Press |ژپنک= ٩٧٨-٠-٣٠٠-١٢٢٦٣-٣|ساڵ=٢٠٠٧}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Keddie |یەکەم=Nikkie R. |سەردێڕ= Modern Iran: Roots and Results of Revolution |بڵاوکەرەوە=Yale University Press |ژپنک= ٠-٣٠٠-٠٩٨٥٦-١|ساڵ=٢٠٠٣}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١= Khomeini |یەکەم١= Ruhollah |دوایین٢=Algar |یەکەم٢=Hamid |سەردێڕ= Islamic Government: Governance of the Jurist |بڵاوکەرەوە=Alhoda UK |ژپنک= ٩٦٤-٣٣٥-٤٩٩-٧|ساڵ=٢٠٠٢}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Khomeini |یەکەم= Ruhollah |editor = Algar, Hamid (translator and editor) |سەردێڕ= Islam and Revolution: Writing and Declarations of Imam Khomeini |ناونیشان= https://archive.org/details/islamrevolutionw00khom |دەستپێگەیشتنی ناونیشان= registration |بڵاوکەرەوە=Mizan Press |شوێن=Berkeley, CA |ساڵ=١٩٨١}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Khomeini, Ruhollah |سەردێڕ= Sayings of the Ayatollah Khomeini: political, philosophical, social, and religious |بڵاوکەرەوە=Bantam |ساڵ=١٩٨٠}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان= https://books.google.com/books?id=XgoNAAAAIAAJ&amp;q=intitle:%22khomeini%22 |دوایین= Lee |یەکەم= James |سەردێڕ= The Final Word!: An American Refutes the Sayings of Ayatollah Khomeini |ساڵ=١٩٨٤|بڵاوکەرەوە=Philosophical Library|ژپنک=٠-٨٠٢٢-٢٤٦٥-٢}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Mackey |یەکەم= Sandra |سەردێڕ= The Iranians: Persia, Islam and the Soul of a Nation |بڵاوکەرەوە=Dutton |ساڵ=١٩٩٦|ژپنک= ٠-٥٢٥-٩٤٠٠٥-٧}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Milani |یەکەم= Mohsen M. |سەردێڕ=The Making of Iran's Islamic Revolution: From Monarchy to Islamic Republic |بڵاوکەرەوە=Westview Press|ژپنک=٠-٨١٣٣-٨٤٧٦-١|ساڵ=١٩٩٤}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Moin |یەکەم= Baqer |سەردێڕ= Khomeini: Life of the Ayatollah |بڵاوکەرەوە=St. Martin's Press |ژپنک= ٠-٣١٢-٢٦٤٩٠-٩|ساڵ=٢٠٠٠|ناونیشان= https://archive.org/details/khomeinilifeofay00moin}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Molavi, Afshin |سەردێڕ= The Soul of Iran: a Nation's Journey to Freedom |بڵاوکەرەوە= Norton paperbacks |شوێن=New York |ساڵ=٢٠٠٥}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Rāhnamā |یەکەم= 'Ali |سەردێڕ= Pioneers of Islamic Revival |بڵاوکەرەوە=Macmillan |ژپنک= ١-٨٥٦٤٩-٢٥٤-٠|ساڵ=١٩٩٤}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Reich |یەکەم= Bernard |سەردێڕ=Political Leaders of the Contemporary Middle East and North Africa: A Biographical Dictionary |بڵاوکەرەوە=Greenwood Press |ژپنک= ٠-٣١٣-٢٦٢١٣-٦|ساڵ=١٩٩٠}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Schirazi, Asghar |سەردێڕ= The Constitution of Iran |بڵاوکەرەوە=Tauris |شوێن=New York |ساڵ=١٩٩٧}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Taheri |یەکەم= Amir |سەردێڕ= The Spirit of Allah |بڵاوکەرەوە=Adler &amp; Adler |ساڵ=١٩٨٥}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان= https://books.google.com/books?id=4Qt-zJ7V0v8C&amp;q=intitle:%22khomeini%22 |دوایین= Willett|یەکەم= Edward C. |سەردێڕ=Ayatollah Khomeini |ساڵ=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=The Rosen Publishing Group|ژپنک=٠-٨٢٣٩-٤٤٦٥-٤}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Wright |یەکەم= Robin |سەردێڕ= In the Name of God: The Khomeini Decade |ناونیشان= https://archive.org/details/innameofgodkhome00wrig |دەستپێگەیشتنی ناونیشان= registration |بڵاوکەرەوە=Simon &amp; Schuster |شوێن=New York |ساڵ=١٩٨٩|ژپنک= ٩٧٨-٠-٦٧١-٦٧٢٣٥-٥}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Wright |یەکەم= Robin |سەردێڕ= The Last Revolution |بڵاوکەرەوە=Knopf |شوێن=New York |ساڵ=٢٠٠٠}}
{{refend}}

{{S-start}}
{{S-off}}
{{S-bef|before = ناونیشانی نوێ}}
{{S-ttl|title = [[Supreme Leader of Iran]]|years=١٩٧٩–١٩٨٩}}
{{S-aft|after = [[عەلی خامنەیی]]}}
{{s-mil}}
{{S-bef|before=[[ئەبوولحەسەن بەنیسەدر|ئەبولحەسەن بەنیسەدر]]}}
{{S-ttl|title=[[فەرماندەی گشتی ھێزە چەکدارەکانی ئێران]]|years=١٩٨١–١٩٨٩}}
{{S-aft|after=[[عەلی خامنەیی]]}}
{{S-end}}

{{ئیسلامی سیاسی}}
{{کەسایەتیی ساڵی گۆڤاری تایم}}
{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئێران|سیاسەت|ئیسلام|شیعە|شەڕی سارد|ھیندستان|تۆپی پێ|زانستی سیاسەت}}
{{پۆلی کۆمنز|Ruhollah Khomeini}}

[[پۆل:ڕووحوڵڵا خومەینی|ڕووحوڵڵا خومەینی]]
[[پۆل:سەرکردەکانی شەڕی سارد]]
[[پۆل:سیایسەتوانە ئێرانییەکان]]
[[پۆل:شاعیرانی ئێرانی]]
[[پۆل:فەیلەسووفانی موسڵمان]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٢]]
[[پۆل:مردووانی ١٩٨٩]]
[[پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە ئێران]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٠]]
[[پۆل:شاعیرانی سەدەی ٢٠ەم]]
[[پۆل:شیعە ئێرانییەکان]]
[[پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجەی گەدە]]
[[پۆل:کەسایەتیی ساڵ (گۆڤاری تایم)]]</text>
      <sha1>fggibzp1e52ud1aw0tein565jksd5o7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1575387</id>
      <parentid>1575372</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T23:46:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sorou6sh</username>
        <id>8711</id>
      </contributor>
      <comment>/* ڕێبەری مەزنی ئێران */</comment>
      <origin>1575387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97356" sha1="fh4i6kkxgiunrs9vfbuwlj9vau4fb14" xml:space="preserve">{{کەسایەتی
| ناو                  = سەید ڕووحوڵڵا خومەینی
| ناوی_خۆماڵی          = سید ڕوحاللە مصطفوی موسوی خمینی
| زمانی_ناوی_خۆماڵی    = فارسی
| وێنە                 =[[پەڕگە:Ruhollah_Khomeini_by_Jamaran_1.jpg|وێنۆک]]

| قەبارەی وێنە         = 230px
| جێگری_وێنە           =
| سەردێری وێنە         =
| ناوی کاتی لەدایکبوون =
| ڕێکەوتی لەدایکبوون   = ٢٤ی ئەیلوولی ١٩٠٢
| شوێنی لەدایکبوون     = [[خومەین]]، [[ئێران]]
| ڕێکەوتی_ونبوون       =
| شوێنی_ونبوون         =
| ڕەوشی_ونبوون         =
| ڕێکەوتی مردن         = ٣ی حوزەیرانی ١٩٨٩
| شوێنی مردن           = [[تاران]]، [[ئێران]]
| ھۆکاری مردن          = [[جەڵدەی دڵ]]
| شوێنی دۆزینەوەی تەرم =
| شوێنی گۆڕ            = مەزارگەی خومەینی
| مۆنۆمێنتەکان         =
| نیشتەجێ              =
| نەتەوە               = [[فارس]]
| ناوەکانی تر          =
| نەژاد                =
| شارومەندێتی          =
| ڕادەی خوێندەواری     =
| پیشە                 = [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران]]
| ساڵانی چالاکی          = ١٩٧٩–١٩٨٩
| خاوەنکار             =
| ڕێکخراو              =
| ناسراو_بەناوی        =
| کارە_دیارەکان        =
| شێواز                =
| کاریگەر_بووە         =
| کاریگەری_بووە        =
| شار                  =
| مووچە                =
| دارایی               =
| باڵا                  =
| کێش                  =
| تەلەڤیزیۆن            =
| سەرناو               =
| وادە                 =
| پێشوو                =پۆستەکە دامەزرا -[[محەممەدڕەزا پەھلەوی]] وەکوو شای ئێران
| جێگر                 =[[عەلی خامنەیی]]
| حیزب                 =
| بزاڤ                 =
| بەرامبەرەکان         =
| ئایین                = [[ئیسلام]] ([[شیعە]])
| سزای_تاوانباری       =
| ڕەوشی_تاوانباری      =
| ھاوسەر               = خەدیجە سەقەفی
| یار                  =
| منداڵەکان            = ٧ لەوانە مستەفا ٬زەھرا، فەریدە و ئەحمەد
| دایک و باوک          =
| خزمەکان              =
| خەڵاتەکان             =
| واژوو                = Ruhollah Khomeini signature.png
| جێگری_واژوو          =
| قەبارەی_واژوو        =
| ماڵپەڕ               ={{URL|imam-khomeini.ir}}
}}

'''سەید ڕووحوڵڵا موستەفەوی خومەینی''' ({{بە فارسی|سید ڕوحاللە موسوی خمینی}}؛ ٢٤ی ئەیلوولی ١٩٠٢ لە [[خومەین]] – ٣ی حوزەیرانی ١٩٨٩ لە [[تاران]])، ناسراو بە '''ئایەتوڵڵا خومەینی''' یان '''ئیمام خومەینی'''، پێشەوا، نووسەر، شاعیر و مەرجەعێکی تەقلیدی [[شیعە]]ی ئێرانی بوو، کە وەکوو دامەزرێنەر و یەکەمین [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران]] ھەتا دواڕۆژی ژیانی لەسەر کار بوو. خومەینی یەکێک لە ڕێبەرانی جەماوەری ئێران بوو کە لە ڕووخانی [[شانشینی پەھلەوی|ڕژێمی پەھلەوی]] و سەرکەوتنی [[شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران]]دا ڕۆڵی سەرەکی ھەبوو.&lt;ref&gt;http://www.iranchamber.com/history/rkhomeini/ayatollah_khomeini.php&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.britannica.com/eb/article-32981&lt;/ref&gt;

خومەینی لە مەدرەسە فیقە و [[فەلسەفەی ئیسلامی]] و [[عیرفان]]ی خوێندووە و لە ساڵی ١٣١٣دا گەیشتووەتە ئیجتیھاد. بە گوتەی [[ساواک]] مۆڵەتی ئیجتیھادەکەی لە عەبدولکەریم حائری یەزدی وەرگرتووە بەپێی وەشانێکی دیکە نەیکردووە ئیجتیھاد لە ھیچ کەسێک داوای مۆڵەتی نەکردووە و مۆڵەتی لەو شێوەیەی بە کەس نەداوە. دژی سیاسەتەکانی [[محەممەدڕەزا پەھلەوی]] بەتایبەت [[شۆڕشی سپی]] و پێدانی مافی دەنگدان بە ژنان لەلایەن شاوە خەباتی کردووە و بەھۆی تۆمەتبارکردنی شا بە پەیڕەوکردنی سیاسەتەکانی [[ئیسرائیل]] و [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] لە ساڵی ١٣٤٢، بۆ ماوەی ١٠ مانگ زیندانی کرا&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=خبرگزاری باشگاە خبرنگاران | آخرین اخبار ایران و جھان ||دوایین١=YJC|سەردێڕ=از ماجرای دستگیری امام خمینی (ڕە) در 15 خرداد 42 تا قیامی کە ڕنگ خون گرفت|ناونیشان=https://www.yjc.ir/fa/news/6115389/از-ماجرای-دستگیری-امام-خمینیرھ-در-15-خرداد-42-تا-قیامی-کھ-رنگ-خون-گرفت|وێبگە=yjc.ir/fa|شوێن=تاران|زمان=fa}}&lt;/ref&gt; و ساڵی دواتر، بەھۆی وتارەکانی دژی تەسلیمبوون بە ڕاوێژکارە سەربازییەکانی ئەمریکا، دەربەدەر کرا، سەرکردایەتی ئیسلامییەکان و ئۆپۆزسیۆنی کرد و دەستی کرد بە داڕشتنی تیۆری دەسەڵاتی ئایینی - کە بنەماکانی تا شۆڕش بۆ خەڵک بە نادیاری مانەوە - لە ڕۆژانی کۆتاییدا کە بەرەو سەرکەوتنی شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران، وەک ڕێبەرەکەی، شورای شۆڕشگێڕی و حکوومەتی کاتی پێکھێنا. لە ١٢ی ڕێبەندان ١٣٥٧، خومەینی گەڕایەوە بۆ ئێران و لە ٢٢ی ڕێبەندان شۆڕشەکە سەرکەوتنی بەدەستھێنا.

== ساڵانی سەرەتایی ==
=== پاشخان ===
ڕوحوڵڵا خومەینی لە ڕەچەڵەکی خاوەن زەوییە بچووکەکان و پیاوانی ئایینی و بازرگانەکانەوە ھاتووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Ervand |دوایین=Abrahamian |سەردێڕ=Radical Islam: The Iranian Mojahedin |ناونیشان=https://archive.org/details/radicalislamiran0000abra |بڵاوکەرەوە=I.B. Tauris|ساڵ=١٩٨٩|ژپنک=١-٨٥٠٤٣-٠٧٧-٢|پەڕەکان=[https://archive.org/details/radicalislamiran٠٠٠٠abra/page/٢٠ ٢٠]}}&lt;/ref&gt; باوباپیرانی بەرەو کۆتایی سەدەی ١٨ لە ماڵە ڕەسەنەکەیانەوە لە نیشاپور لە پارێزگای خۆراسان لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئێران بۆ مانەوەیەکی کورت بۆ شانشینی ئاواد کە ناوچەیەکە لە ویلایەتی مۆدێرن ئۆتار پرادێش لە ھیندستان کە فەرمانڕەواکانی موسڵمانی [[شیعەی دوازدە ئیمام|شیعە دوازدە ئیمامی]] بە ڕەچەڵەک فارس بوون کۆچیان کردووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Algar|یەکەم١=Hamid|بەستەری نووسەر١=Hamid Algar|editor1-last=Koya|editor1-first=Abdar Rahman|سەردێڕ=Imam Khomeini: Life, Thought and Legacy|ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Islamic Book Trust|ژپنک=٩٧٨–٩٦٧٥٠٦٢٢٥٤|پەڕە=١٩|chapter=A short biography}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=ntarP5hrza0C&amp;dq=awadh+persian&amp;pg=PA8 Sacred space and holy war: the politics, culture and history of Shi'ite Islam] by Juan Ricardo Cole&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=7BaVwfpWZgUC&amp;dq=awadh+origin&amp;pg=RA2-PA17 Art and culture: endeavours in interpretation] by Ahsan Jan Qaisar, Som Prakash Verma, Mohammad Habib&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Avadh&quot;&gt;''Encyclopædia Iranica'', [http://www.iranicaonline.org/articles/avadh-english-also-audh-or-oudh-an-ancient-cultural-and-administrative-region-lying-between-the-himalayas-and-the-ganges-i &quot;Avadh&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170517012521/http://www.iranicaonline.org/articles/avadh-english-also-audh-or-oudh-an-ancient-cultural-and-administrative-region-lying-between-the-himalayas-and-the-ganges-i |date=17 May 2017}}, E. Yarshater&lt;/ref&gt; لە ماوەی حوکمڕانییەکەیاندا بە شێوەیەکی بەرفراوان بانگھێشتی ژمارەیەکی بەردەوام لە زانایانی فارسی، شاعیر، دادوەر، تەلارساز و وێنەکێشیان کرد.&lt;ref name=&quot;Avadh&quot;/&gt; لە کۆتاییدا خێزانەکەی لە شارۆچکەیەکی بچووک لە کینتور، نزیک لوکناو پایتەختی ئاوەد نیشتەجێ بوون.&lt;ref name=&quot;Hamid&quot;&gt;Ruhollah Khomeini's brief biography by Hamid Algar&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iranian&quot;&gt;[http://www.iranian.com/Books/1999/June/Khomeini/index.html From Khomein, ''A biography of the Ayatollah''], 14 June 1999, The Iranian&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=rNrMilgHKKEC&amp;dq=Seyyed+Ahmad+Musavi+Hindi&amp;pg=PA199 The Columbia world dictionary of Islamism] by Olivier Roy, Antoine Sfeir&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Moin1999&quot;&gt;[https://books.google.com/books?id=B-ihPNR4iaoC&amp;dq=Seyyed+Ahmad+Musavi+Hindi&amp;pg=PA2 Khomeini: life of the Ayatollah, Volume 1999] by Baqer Moin&lt;/ref&gt; باپیرەی خومەینی، سەید ئەحمەد موسەوی ھیندی، لە کینتوور لەدایکبووە.&lt;ref name=&quot;Iranian&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Moin1999&quot;/&gt; لە ساڵی ١٨٣٠ لێنۆی بەجێھێشت بۆ سەردان کردنی گۆڕی [[عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب]] لە نەجەف، عێراقی عوسمانی (عێراقی ئێستا) و ھەرگیز نەگەڕایەوە. بە گوتەی مۆین ئەم کۆچکردنە بۆ دەربازبوون بوون لە بڵاوبوونەوەی دەسەڵاتی بەریتانیا لە ھیندستان بوو. لە ساڵی ١٨٣٤ سەید ئەحمەد موسەوی ھیندی سەردانی ئێرانی کرد و لە ساڵی ١٨٣٩ لە خومەین نیشتەجێ بوو. ھەرچەندە لە ئێران مایەوە و نیشتەجێ بوو، بەڵام بەردەوام بە ناوی ھیندی ناسراوە، ئەمەش ئاماژەیە بۆ مانەوەی لە ھیندستان و تەنانەت ڕوحوڵڵا خومەینی لە ھەندێک لە غەزەلەکانیدا زمانی ھیندی وەک ناوی قەڵەم بەکارھێناوە. باپیری خومەینی، میرزا ئەحمەد موجتەھید خونساری، ئەو پیاوە ئایینییە بوو کە لە کاتی ناڕەزایەتی تووتندا فەتوای قەدەغەکردنی بەکارھێنانی [[تووتن]]ی دەرکرد.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Staff writer |سەردێڕ=Imam Khomeini's Biography |ناونیشان=http://english.khamenei.ir/news/2116/Imam-Khomeini-s-Biography |ڕێکەوت=٢١ی شوباتی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی نیسانی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190403160844/http://english.khamenei.ir/news/2116/Imam-Khomeini-s-Biography |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی نیسانی ٢٠١٩ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Moin |یەکەم١=Baqer |سەردێڕ=Khomeini: Life of the Ayatollah |بڵاوکەرەوە=I.B. Tauris|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤٥١١-٧٩٠-٠|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=b2OL9IEXaAgC|orig-year=1999|ساڵ=٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt;

=== منداڵی ===
بەپێی بەڵگەنامەی لەدایکبوونی، ڕوحوڵڵا موسەوی خومەینی کە ناوی یەکەمی بە واتای «ڕۆحی خوا» دێت، لە ١٧ی گوڵانی ١٩٠٠ لە خومەین سەر بە [[پارێزگای مەرکەزی]] لەدایک بووە ھەرچەندە مورتەزای برای (دواتر بە ئایەتوڵڵا پەسەندی دە ناسراوە) ڕۆژی لەدایکبوونی خۆی لە ٢٤ی ڕەزبەری ١٩٠٢ ساڵیادی لەدایکبوونی کچی محمد، فاتیمە دادەنێت .&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Researcher's Note: Ruhollah Khomeini's birth date|ناونیشان=https://www.britannica.com/biography/Ruhollah-Khomeini/additional-info#Researchers-Note|وێبگە=[[Britannica.com]]|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230412021509/https://www.britannica.com/biography/Ruhollah-Khomeini/additional-info#Researchers-Note|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی نیسانی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ayatollah Khomeini (1900–1989) |ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/khomeini_ayatollah.shtml |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠١٣|وێبگە=BBC History}}&lt;/ref&gt; دوای کوژرانی باوکی، زیاتر لە دوو ساڵ دوای لەدایکبوونی لە ساڵی ١٩٠٣، لەلایەن خاڵۆزایییەوە پەروەردە کزا.
ڕووحوڵڵا لە تەمەنی شەش ساڵییەوە دەستی بە خوێندنی سەرەتایی قورئان و فارسی کرد. ساڵی دواتر دەستی کرد بە خوێندن لە قوتابخانەیەکی ناوچەکە، لەوێ فێری ئایین و نۆحە خانی (خوێندنەوەی ماتەمینی) و بابەتەکانی تری نەریتی بوو. بە درێژایی تەمەنی منداڵی بە ھاوکاری خزم و کەسوکاری لەوان جەعفەر ئامۆزای دایکی و مۆرتەزا پەسەندی دە برا گەورەکەی درێژە بە خوێندنی ئایینی دا.

=== پەروەردە و وانەوتنەوە ===
[[پەڕگە:خمینی و ھمدرسان.JPG|وێنۆک|خومەینی وەک خوێندکارێک لەگەڵ ھاوڕێکانی (دووەم لە ڕاستەوە)]]

لەدوای [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیھانی یەکەم]]، ڕێکخستن کرا بۆ ئەوەی لە مەدرەسەی ئیسلامی لە [[ئەسفەھان]] بخوێنێت، بەڵام لەبری ئەوە چوو بۆ مەدرەسەی [[ئەراک]]. خرایە ژێر سەرکردایەتی ئایەتوڵڵا عەبدولکەریم حائری یەزدی. خومەینی لە ساڵی ١٩٢٠دا ڕووی لە شاری ئەراک کرد و دەستی بە خوێندن کرد. ساڵی دواتر ئایەتوڵڵا حانری یەزدی گواسترایەوە بۆ مەدرەسەی ئیسلامی لە شاری قوم لە باشووری ڕۆژاوای [[تاران]] و قوتابییەکانی بانگھێشت کرد بۆ شوێنکەوتن. خومەینی بانگھێشتەکەی قبوڵ کرد و لە قوتابخانەی دار ئەلشەفا لە [[قوم]] نیشتەجێ بوو. لێکۆڵینەوەکانی خومەینی بریتی بوون لە شەریعەتی ئیسلامی ([[شەریعەتی ئیسلامی|شەریعەت]]) و فیقھی ([[فیقھی ئیسلامی|فیقھ]])، بەڵام تا ئەو کاتە خومەینی حەزێکی لە شیعر و [[فەلسەفە]] ([[عیرفان]])یشی بەدەستھێنابوو. کەواتە خومەینی لەگەڵ گەیشتن بە قوم داوای ڕێنوێنی لە میرزا عەلی ئەکبەر یەزدی زانای فەلسەفە و عیرفان دەکات. یەزدی لە ساڵی ١٩٢٤ کۆچی دوایی کرد، بەڵام خومەینی لەگەڵ دوو مامۆستای دیکە بە ناوەکانی جەواد عەقا مەلەکی تەبریزی و ڕافیعی [[قەزوین]] بەردەوام بوو لە پەیڕەوکردنی حەز و ئارەزووی [[فەلسەفە]]؛ بەڵام ڕەنگە گەورەترین کاریگەری لەسەر خومەینی مامۆستایەکی دیکە بووبێت بە ناوی میرزا محمد عەلی شەھابادی و عیرفانی مێژوویی سۆفی، لەوانە مەلا سەدرا و [[ئیبن عەرەبی]]. خومەینی فەلسەفەی یۆنانی کۆنی خوێندووە و ھەم لەژێر کاریگەری ھەردوو فەلسەفەی ئەرستۆ کە بە دامەزرێنەری [[ژیربێژی (مەنتیق)|ژیربێژی]] سەیری دەکرد&lt;ref name=&quot;imamreza&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Philosophy as Viewed by Ruhollah Khomeini |ناونیشان=http://www.imamreza.net/eng/imamreza.php?print=4250 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110614032732/http://www.imamreza.net/eng/imamreza.php?print=4250 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١١ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=www.imamreza.net}}&lt;/ref&gt; و ھەم [[ئەفلاتوون]] کە بۆچوونەکانی «لە بواری خودایی» دا بە «گۆڕ و پتەو» دەزانی بە شێوەیەکی سەرەکی لەژێر کاریگەری [[ئیبن سینا]] و [[مەلا سەدرا]] بوو.&lt;ref&gt;Kashful-Asrar, p. 33 by Ruhollah Khomeini.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;imamreza&quot;/&gt;

=== لایەنە سیاسییەکان ===
زۆرجار وانەوتنەوەکانی لە مەدرەسەدا لەسەر گرنگی ئایین بۆ پرسە کۆمەڵایەتی و سیاسییە پراکتیکییەکانی ئەو سەردەمە بوو، ھەروەھا لە چلەکانی سەدەی ڕابردوودا دژی سیکولاریزم کاری دەکرد.
خومەینی ھەروەھا بەھای دا بە ئامانجی ئیسلامییەکان وەک شێخ فەزلوڵڵا نوری و ئەبولقاسم کاشانی. خومەینی فەزلوڵڵا نوری وەک «کەسایەتییەکی پاڵەوان» دەبینی و ناڕەزایەتییەکانی خۆی بە دەستوور و دەسەڵاتی سیکولار لە ئەنجامی ناڕەزایەتییەکانی نوری دژی دەستووری ساڵی ١٩٠٧ دانا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان = https://books.google.com/books?id=AJ6i2-s7hoQC&amp;q=khomeini+pepsi+roast+in+the+fires+of+hell&amp;pg=PT107 |سەردێڕ=Khomeini's Ghost: Iran since 1979|نووسەر=Con Coughlin |ڕێکەوت= ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Pan MacMillan |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣٠-٧٤٣١٠-٦}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان = https://books.google.com/books?id=TteJzQyDS5kC&amp;q=khomeini+Shaikh+Fazlollah&amp;pg=PA45|سەردێڕ=Globalisation, Religion &amp; Development |ساڵ=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=International Journal of Politics &amp; Economics |پەڕە=٤٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٩٥٦٨٢٥٦-٠-٥}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان = https://books.google.com/books?id=OeqHjo6JkUsC&amp;q=khomeini+Shaikh+Fazlollah&amp;pg=PA159|سەردێڕ=A Social History of Iranian Cinema, Volume 3: The Islamicate Period, 1978–1984|نووسەر=Hamid Naficy |ساڵ=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Duke University Press Books |پەڕە=١٥٩|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٢٢٣-٤٨٧٧-١}}&lt;/ref&gt;

== چالاکیی سیاسی سەرەتایی ==
=== پاشبنەما ===
لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمدا، پیاوانی ئایینی خۆیان بە ھێزێکی سیاسی بەھێز لە ئێراندا نیشان دابوو کە دژی ئیمتیازێک بۆ بەرژەوەندییەکی بیانی (بەریتانی)، دەستپێشخەری ناڕەزایەتی تووتنیان کردبوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Fischer|یەکەم١=Michael M. J.|سەردێڕ=Iran: From Religious Dispute to Revolution|ڕێکەوت=ی ی 2003|بڵاوکەرەوە=Univ of Wisconsin Press|شوێن=Wisconsin|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٩٩-١٨٤٧٣-٥|پەڕە=٣١|ناونیشان=https://books.google.it/books/about/Iran.html?id=QzDMzTWRnFIC&amp;redir_esc=y|زمان=en}}&lt;/ref&gt; خومەینی لە تەمەنی ٦١ ساڵیدا دوای مردنی ئایەتوڵڵا سەید حوسێن بۆروجێردی (١٩٦١)، پێشەنگی ئایینی شیعەگۆڕەپانی سەرکردایەتی بە کراوەیی بینی، ھەرچەندە بێدەنگ بوو؛ چینی ڕۆحانیی ھەر لە بیستەکانی سەدەی ڕابردووەوە کە مۆدێرنیزەری [[سیکولاریزم|سێکۆلار]] و دژە ڕۆحانیی [[ڕەزا شا|ڕەزاشا پەھلەوی]] ھاتە سەر دەسەڵات، لە دۆخی بەرگریدا بوو. [[محەممەدڕەزا پەھلەوی|محەممەد ڕەزاشا]] کوڕی ڕەزا [[شۆڕشی سپی]] ڕێکخست کە ئەمەش بەرەنگاربوونەوەکی دیکە بوو بۆ [[مەلا]]کان.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ruhollah Musavi Khomeini, Ayatollah Summary|ناونیشان=http://www.bookrags.com/biography/ruhollah-musavi-khomeini-ayatollah/|وێبگە=bookrags.com|بڵاوکەرەوە=BookRags, Inc.|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

=== دژایەتی شۆڕشی سپی ===
شا لە مانگی یەکی ساڵی ١٩٦٣ [[شۆڕشی سپی]] ڕاگەیاند، کە بەرنامەیەکی شەش خاڵیی چاکسازییە و داوای چاکسازی لە زەوی و زار و بە نیشتیمانیکردنی دارستانەکان و فرۆشتنی کارگە دەوڵەتییەکان بە بەرژەوەندییە تایبەتییەکان و گۆڕانکارییەکانی ھەڵبژاردن بۆ مافی مافی ژنان و ڕێگەدان بە غەیرە موسڵمانان دەکرد وەرگرتنی پۆست، ھاوبەشکردنی قازانج لە پیشەسازیدا، و ھەڵمەتێکی خوێندەواری لە قوتابخانەکانی وڵاتدا. ھەندێک لەو دەستپێشخەرییانە بە مەترسیدار سەیر دەکران، بەتایبەتی لەلایەن مەلا شیعەکانی (زانایانی ئایینی) بەھێز و ئیمتیازدارەوە، ھەروەھا وەک ڕەوتی ڕۆژاواییکردن لەلایەن نەریتخوازەکانەوە. خومەینی بە «ھێرشکردن بۆ سەر ئیسلام» سەیری ئەوانی دەکرد. خومەینی کۆبوونەوەی مەرجەعە باڵاکانی دیکەی [[قوم]] بانگھێشت کرد و ڕازییان کرد کە بڕیاری بایکۆتی ڕیفراندۆمی شۆڕشی سپی بدەن. خومەینی لە ٢٢ی ڕێبەندانی ١٩٦٣ بەیاننامەیەکی بە وشەی توند دەرکرد کە ھەم شا و ھەم پلانی چاکسازییەکەی شەرمەزار کرد. دوای دوو ڕۆژ شا ستوونێکی زرێپۆشی بردە قوم، وتارێکی پێشکەش کرد و بە توندی ھێرشی کردە سەر مەلاکان وەک چینێک.
خومەینی درێژەی بە ئیدانەکردنی بەرنامەکانی شا دا و مانیفێستێکی دەرکرد کە واژووی ھەشت زانای ئایینی باڵای شیعەی دیکەی لەسەر بوو. لە مانیفێستەکەی خومەینیدا ئاماژە بەوە کراوە کە شا بە شێوەی جۆراوجۆر دەستووری پێشێل کردووە، ئەو تەشەنەسەندنی گەندەڵی ئەخلاقی لەو وڵاتەدا شەرمەزار دەکات و شای بە ملکەچبوون بۆ ئەمریکا و ئیسرائیل تۆمەتبار کردووە. ھەروەھا فەرمانی دا کە ئاھەنگی نەورۆز بۆ ساڵی ١٣٤٢ی ئێران (کە کەوتە بەر ٢١ی ئازاری ١٩٦٣) وەک نیشانەی ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سیاسەتەکانی حکوومەت ھەڵبوەشێتەوە.
پاشنیوەڕۆی ڕۆژی عاشورا (٣ی خەرمانانی ١٩٦٣) خومەینی لە مەدرەسەی فەیزییە وتارێکی پێشکەش کرد کە شای کێشا ھاوتەریبی خەلیفەی [[یەزید کوڕی معاویە|یەزید]] کە لەلایەن شیعەکانەوە وەک 'ستەمکار' ھەست پێدەکرێت و و شای بە &quot;بەدبەخت، &quot; پیاوی بەدبەخت&quot; و ئاگادارکردنەوەی ئەوەی کە ئەگەر ڕێگاکانی نەگۆڕێت ڕۆژێک دێت کە خەڵک سوپاسی ڕۆشتنی لە وڵات دەکەن. ڕێکەوتی ٥ی خەرمانانی ١٣٥٧ی ھەتاوی (١٥ی خورداد) کاتژمێر ٣:٠٠ی سەرلەبەیانی، دوو ڕۆژ دوای ئەم ئیدانەکردنی ئاشکرای شا، خومەینی لە شاری قوم ڕاگیرا و بۆ تاران ڕاگوێزرا. دوابەدوای ئەم چالاکییە، سێ ڕۆژ ئاژاوەی گەورە لە سەرتاسەری ئێران ڕوویدا و نزیکەی ٤٠٠ کەسیش گیانیان لەدەستدا. ئەو ڕووداوە ئێستا بە بزووتنەوەی ١٥ خورداد ناودەبرێت. خومەینی تا مانگی پووشپەڕ لەژێر دەستبەسەری ماڵەوەدا مایەوە.

== ژیان لە تاراوگەدا ==
[[پەڕگە:خمینی_در_ترکیه.JPG|وێنۆک|خومەینی لە دەربەدەری لە [[بورسا]]، تورکیا بەبێ جل و بەرگی مەلایەتی]]

خومەینی زیاتر لە ١٤ ساڵ لە تاراوگەدا بەسەر بردووە و زۆربەیان لە [[نەجەف|شاری نەجەف]]ی عێراق بووە. سەرەتا لە ٤ی تشرینی دووەمی ١٩٦٤ ڕەوانەی تورکیا کرا و لەوێ لە شاری [[بورسا]] لە ماڵی عەقید عەلی سێتینەری دەزگای زانیاری سەربازی [[تورکیا]] مایەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Elaine|دوایین١=Sciolino|سەردێڕ=The People's Shah|ناونیشان=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E06E0D9153EF934A1575BC0A9669C8B63&amp;sec=&amp;pagewanted=all|وێبگە=The New York Times|زمان=en|ڕێکەوت=٢٧ی ئابی ٢٠٠٠}}&lt;/ref&gt; لە تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٦٥، دوای کەمتر لە ساڵێک، ڕێگەی پێدرا ڕوو لە نەجەف بکات، تا ساڵی ١٩٧٨ لەوێ مایەوە، دواتر لەلایەن [[سەددام حوسێن]] جێگری سەرۆکی ئەوکاتەوە دەرکرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Fisk|یەکەم١=Robert|سەردێڕ=The Great War for Civilisation: The Conquest of the Middle East|ڕێکەوت=ی ی 2007|بڵاوکەرەوە=Knopf Doubleday Publishing Group|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٠٧-٤٢٨٧١-٤|پەڕە=١٦٢|ناونیشان=https://books.google.com/books/about/The_Great_War_for_Civilisation.html?id=jp2mZr7BoGsC|زمان=en}}&lt;/ref&gt; لەم کاتەدا ناڕازیبوون لە شا خەریک بوو چڕتر بووەوە و خومەینی لە ٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٨ بە [[ڤیزە]]ی گەشتیاری سەردانی نۆفلی شاتۆی کرد کە یەکێکە لە گەڕەکەکانی [[پاریس]]ی فەرەنسا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ruhollah Khomeini {{!}} Biography, Exile, Revolution, &amp; Facts {{!}} Britannica|ناونیشان=http://www.britannica.com/eb/article-9045329/Ruhollah-Khomeini|وێبگە=www.britannica.com|زمان=en|ڕێکەوت=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٤}}&lt;/ref&gt;

تا کۆتایییەکانی شەستەکان، خومەینی یەکێک بوو لە شەش مەرجەعی تەقلید (نموونە بۆ لاساییکردنەوە) بوو لە جیھانی شیعەدا بۆ «سەدان ھەزار» شیعە یان زیاتر.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Mottahedeh|یەکەم١=Roy P.|سەردێڕ=The Mantle of the Prophet: Religion and Politics in Iran|ڕێکەوت=ی ی 1985|بڵاوکەرەوە=Simon and Schuster|شوێن=New York|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧١-٥٥١٩٧-١|پەڕە=٢٤٦|ناونیشان=https://books.google.com/books/about/The_mantle_of_the_Prophet.html?id=KvprAAAAIAAJ|زمان=en}}&lt;/ref&gt; لەکاتێکدا خومەینی لە چلەکانی سەدەی ڕابردوودا بیرۆکەی دەسەڵاتی پاشایەتی سنوورداری لەژێر دەستووری ساڵی ١٩٠٦دا قبوڵ کرد – وەک لە کتێبەکەیدا کەشف ئەلئەسرار بەڵگەی لەسەرە – دوای حەفتاکانی سەدەی ڕابردوو ئەو بیرۆکەیەی ڕەتکردبووەوە. لە سەرەتای ساڵی ١٩٧٠ خومەینی زنجیرەیەک وتاری لە نەجەف سەبارەت بە حکوومەتی ئیسلامی پێشکەش کرد، دواتر وەک کتێبێک بە ناوی جۆراوجۆر حکوومەتی ئیسلامی یان حکوومەتی ئیسلامی: حوکمڕانی فەقیھ (حوکمەتی ئیسلامی: وەڵایەت فەقییە) بڵاوکرایەوە. ئەم پرەنسیپە، پێش شۆڕش بۆ خەڵک نەناسرابوو، لە دوای شۆڕشەوە بە دەستووری نوێی ئێرانەوە لکێنرا.&lt;ref&gt;Hamid Algar, &quot;Development of the Concept of velayat-i faqih since the Islamic Revolution in Iran&quot;, paper presented at London Conference on vilayat al-faqih, in June 1988, quoted in &quot;The Rule of the Religious Jurist in Iran&quot; by Abdulaziz Sachedina, p. 133 in ''Iran at the Crossroads'', edited by John Esposito and R. K. Ramazani&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=NYU Law: A Guide to the Legal System of the Islamic Republic of Iran |ناونیشان=http://www.nyulawglobal.org/globalex/iran.htm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120107082546/http://www.nyulawglobal.org/globalex/Iran.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Nyulawglobal.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Moin, ''Khomeini'' (2000), p. 218&lt;/ref&gt;
[[پەڕگە:Khomeini's House in Iraq-Najaf Ashraf by Samenp.jpg|150px|وێنۆک|alt=دەرگای ماڵی خومەینی لە نەجەف|دەرگای ماڵی خومەینی لە نەجەف]]

=== وەڵایەتی فەقییە (دەستەڵاتی زانای ئایینی) ===
ئەمە ناسراوترین و کاریگەرترین کاری خومەینی بوو، و بیرۆکەکانی خۆی لەسەر دەسەڵاتداری (لەو کاتەدا) داڕشت:
* یاساکانی کۆمەڵگا تەنھا دەبێت لە یاساکانی خودا (شەرع) پێک بھێنرێن، کە بەسە چونکە «ھەموو کاروباری مرۆڤایەتی» و «ڕێنمایی و دەستوور دابین دەکات ،» بۆ ھەر «بابەتێک» لە «ژیانی مرۆڤدا»&lt;ref&gt;''[[Islam and Revolution]]'' (1981), pp. 29–30.&lt;/ref&gt; دادەمەزرێنێت.
* لەبەر ئەوەی شەریعەت یاسایەکی گونجاوە، پێویستە ئەوانەی پۆستی حکومی دەگرن، زانیارییان لەسەر شەریعەت ھەبێت. بەو پێیەی زانایانی ئایینی ئیسلامی شارەزاترینن، فەرمانڕەوای وڵات دەبێ فەقیھێک بێت کە «لە زانست و دادپەروەری لە ھەموو ئەوانی تر بەرزتر بێت»،&lt;ref&gt;''Islam and Revolution'' (1981), p. 59.&lt;/ref&gt; (کە بە مەرجەع ناسراوە)، ھەروەھا ھەبوونی زیرەکی و توانای کارگێڕی. حوکمڕانی پاشا و یان کۆبوونەوەکان «ئەوانەی کە نوێنەری زۆرینەی خەڵک دەکەن» (واتە [[پەرلەمان]] و دەسەڵاتی ھەڵبژێردراوی یاسادانان) لەلایەن ئیسلامەوە بە «ھەڵە» ناسێنراوە.&lt;ref&gt;''Islam and Revolution'', (1981), pp. 31, 56.&lt;/ref&gt;
* ئەم سیستەمە دەسەڵاتدارییە بۆ ڕێگریکردن لە نادادپەروەری و گەندەڵی و چەوساندنەوەی دەسەڵاتداران بەسەر ھەژاران و لاوازەکان و کوفر و لادان لە ئیسلام و شەریعەت؛ ھەروەھا بۆ لەناوبردنی کاریگەری و پیلانەکانی دژە ئیسلام لەلایەن زلھێزە دەرەکییە غەیرە موسڵمانەکانەوە پێویستە.&lt;ref&gt;''Islam and Revolution'' (1981), p. 54.&lt;/ref&gt;

=== چالاکی سیاسی پێش شۆڕش ===
فۆرمێکی دەستکاریکراوی سیستەمی ویلایەتی فەقیھ دوای دەستبەکاربوونی خومەینی و شوێنکەوتووانی وەرگیرا و خومەینی یەکەمین «پاسەوان»یان «ڕێبەری مەزن»ی کۆماری ئیسلامی بوو؛ بەڵام لەم نێوەندەدا خومەینی تەنیا باسی «حکوومەتی ئیسلامی»ی دەکرد، ھەرگیز بە ڕستەیی نەیخستەڕوو کە بەڕاستی مانای چییە.&lt;ref name=&quot;Schirazi&quot;/&gt; ڕەنگە ئەوانەی دەوروبەری ئاگاداری پێویستیی دەستەڵاتداری فەقیھ بووبن بەڵام «لە چاوپێکەوتن، وتارەکان، پەیام و فەتواکان لەو ماوەیەدا یەک ئاماژە بە ولایەتی فەقیھ نەکراوە.»&lt;ref name=&quot;Schirazi&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Schirazi|یەکەم١=Asghar|سەردێڕ=The Constitution of Iran: Politics and the State in the Islamic Republic: Asghar Schirazi Translated by John O&amp;#39;Kane|journal=Digest of Middle East Studies|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٩|ناونیشان=https://www.academia.edu/7644699|زمان=en|issn=1060-4367}}&lt;/ref&gt; خومەینی ئاگادار بوو کە بیروبۆچوونەکانی بۆ دەستەڵاتی زانای ئایینیلە دەرەوەی تۆڕی ئیسلامی دژ بە شاکەی بڵاو نەکاتەوە و چینی مامناوەندی سێکۆلار لە بزووتنەوەکەی نەترسێنێت.
بزووتنەوەکەی جەختی لە پۆپۆلیزم دەکرد، باسی لە شەڕکردن بۆ مۆستەزعەفین دەکرد، کە زاراوەیەکی قورئانییە بۆ چەوساوەکان یان بێبەشەکان، کە لەم چوارچێوەیەدا بە مانای «لە ئێران ھەمووان جگە لە شا و دیوانی شا» ھاتە ئاراوە.&lt;ref name=&quot;Kepel&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Kepel|یەکەم١=Gilles|سەردێڕ=جیھاد: شوێنپێی ئیسلامی سیاسی: Jihad: the trail of political Islam|ڕێکەوت=ی ی 2002|بڵاوکەرەوە=Cambridge, Mass. : Harvard University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٤-٠٠٨٧٧-٩|پەڕە=١١١|ناونیشان=https://www.hup.harvard.edu/books/9780674010901|زمان=en}}&lt;/ref&gt;
لە ئێران، ژمارەیەک لە ھەنگاوە ھەڵەکانی شا، لەوانە سەرکوتکردنی ناڕەزایی دەربڕین، دژایەتی ڕژێمەکەی لێکەوتەوە.
کۆپی کاسێتی وتارەکانی، کە بە توندی ئیدانەی شا دەکرد، بۆ نموونە &quot;سیخوڕی جوولەکە، مارە ئەمریکییەکە کە دەبێت بە بەرد لە سەری بدرێت &quot; بوو بە کاڵایەکی باو لە ئێراندا و یارمەتیدەر بوو بۆ لابردنی ئەفسانەی شا و شکۆمەندی دەسەڵاتی لەبەرچاوی خەڵکدا.&lt;ref name=&quot;Kepel&quot;/&gt;

=== پەیوەندی خومەینی لەگەڵ ئەمریکا ===
بەگوێرەی بی بی سی، پەیوەندییەکانی خومەینی لەگەڵ ئەمریکا &quot;بەشێکە لە کۆکراوەی بەڵگەنامەکانی حکومەتی ئەمەریکا کە تازە ئاشکرا کراون، وەک بروسکەی دیپلۆماسی، تێبینی سیاسی، تۆماری کۆبوونەوەکان&quot;. بەڵگەنامەکان ئەوە دەردەخەن کە ئیدارەی [[جیمی کارتەر|کارتەر]] یارمەتی خومەینی داوە بۆ گەڕانەوە بۆ ئێران بە ڕێگریکردن لە کودەتای سەربازی لەلایەن سوپای ئێرانەوە و خومەینی بە ئەمریکییەکانی لە فەڕەنسا وتووە پەیامێک بە [[واشینگتن دی سی|واشینگتن]] بگەیەنێت کە نابێت ترسی نەوتیان ھەبێت. ئەم بابەتە ڕاست نییە کە ئێمە بە ئەمریکا نەوت نافرۆشین.&quot;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Two Weeks in January: America's secret engagement with Khomeini-دوو ھەفتەی مانگی ژانویە: پەیوەندییە نھێنییەکانی ئەمریکا لەگەڵ خومەینی|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-36431160|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ئیش=BBC News|agency=بی بی سی|بڵاوکەرەوە=bbc.com|ڕێکەوت=٣ی حوزەیرانی ٢٠١٦|زمان=En}}&lt;/ref&gt;

== ڕێبەری مەزنی ئێران ==
=== گەڕانەوە بۆ ئێران ===
[[پەڕگە:Imam Khomeini in Mehrabad.jpg|220px|وێنۆک|گەیشتنی خومەینی لە ١ی ڕەشەمەی ١٩٧٩ بە یاوەریی فڕۆکەوانێکی ئایر فرانس. کاتێک پرسیاری لەبارەی ھەستەکانی گەڕانەوەی لە دەربەدەری لە فڕۆکەکەدا لێکرا، وەڵامی ھیچ دایەوە؛ «ھیچ.»]]
شا لە ١٦ی ژانویەی ١٩٧٩ وڵاتی بەجێھێشت بۆ چارەسەری پزیشکی (بە ڕواڵەت &quot;لە پشوودا&quot;)، ھەرگیز نەگەڕایەوە. دوای دوو ھەفتە و لە ڕۆژی پێنجشەممە ١ی ڕەشەممەی ١٩٧٩ خومەینی بە سەرکەوتن گەڕایەوە بۆ ئێران و لەلایەن جەماوەرێکی دڵخۆشەوە پێشوازی لێکرا کە دەوترێت پێنج ملیۆن کەس بوون. لە گەشتە بەکرێگیراوەکەی ئایر فرانس بۆ گەڕانەوەی بۆ تاران، ١٢٠ ڕۆژنامەنووس یاوەری بوون کە سێیان ژن بوو.
یەکێک لە ڕۆژنامەنووسەکان بە ناوی پیتەر جێنینگز پرسیاری کرد: یەکێک لە ڕۆژنامەنووسان بەناوی پیتەر جێنینگز پرسیاری کرد: ئایەتوڵڵا، ئایا دەتوانیت پێمان بڵێیت ھەستت چۆنە سەبارەت بە گەڕانەوە بۆ ئێران؟
خومەینی لە ڕێگەی سادق قوتبزادەی یاریدەدەرییەوە وەڵامی دایەوە: &quot;ھیچی&quot; (ھیچ).
لێدوانەکەی - کە لەو کاتەدا زۆر باسی لێوەکرا و ھەروەھا لەو کاتەوە - لەلایەن ھەندێک کەسەوە بە ڕەنگدانەوەی بیروباوەڕە عیرفانییەکانی و وابەستەنەبوون بە خۆ دادەنرا.

=== شۆڕش ===
خومەینی بە توندی دژی حکوومەتی کاتی شاپوور بەختیار وەستایەوە و بەڵێنیدا «من بە دەمیاندا دەدەم، حکوومەت دادەمەزرێنم».&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=متن، صوت و فیلم سخنرانی امام خمینی در 12 بھمن 57 - تسنیم|ناونیشان=https://tn.ai/650172|وێبگە=خبرگزاری تسنیم {{!}} Tasnim|بڵاوکەرەوە=ئاژانسی ھەواڵی تەسنیم|شوێن=تاران|زمان=fa}}{{بەستەری مردوو|url=https://tn.ai/650172 |date=شوباتی ٢٠٢٦}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Taheri|یەکەم١=Amir|سەردێڕ=The Spirit of Allah: Khomeini and the Islamic Revolution|ڕێکەوت=ی ی 1986|بڵاوکەرەوە=Hutchinson|شوێن=Bethesda, Md|ژپنک=٩٧٨-٠-٩١٧٥٦١-٠٤-٧|پەڕە=٢٤١|ناونیشان=https://books.google.it/books/about/The_Spirit_of_Allah.html?id=SQYPAAAAMAAJ&amp;redir_esc=y|زمان=en}}&lt;/ref&gt; خومەینی لە ١١ی بەفرانبار (٢٢ی بەھمەن) دا، [[مەھدی بازرگان]]، سەرۆک وەزیرانی کاتیی ڕکابەری خۆی بۆ خۆی دەستنیشان کرد و داوای کرد «بەو پێیەی من ئەوم داناوە، دەبێت گوێڕایەڵی بن».
. ھۆشداریشی دا کە ئەوە «حکوومەتی خودایە»،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Moin|یەکەم١=Baqer|سەردێڕ=Khomeini: Life of the Ayatollah|ڕێکەوت=ی ی 1999|بڵاوکەرەوە=St. Martin's Press|شوێن=England|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٠٤٣-١٢٨-٢|پەڕە=٢٠٤|ناونیشان=https://books.google.it/books/about/Khomeini.html?id=b2OL9IEXaAgC&amp;redir_esc=y|زمان=en}}&lt;/ref&gt; و نافەرمانی دژی ئەو یان بازرگان بە «یاخیبوون لە خودا» دادەنرێت، و «یاخیبوون لە خودا کوفرە». لەگەڵ پەرەسەندنی بزووتنەوەی خومەینی، سەربازەکان دەستیان کرد بە لادان بۆ لای ئەو و خومەینی بەختی ناخۆشی لەسەر ئەو سەربازانە ڕاگەیاند کە خۆیان ڕادەست نەدەکرد.
لە ١١ی ڕەشەممەدا لەگەڵ بڵاوبوونەوەی شۆڕش و دەستبەسەرداگرتنی چەکخانەکان، سوپا بێلایەنی ڕاگەیاند و ڕژێمی بەختیار ڕووخا.
لە ١٢ی خاکەلێوە ٢٦٧٩ (٣٠ و ٣١ی ئازاری ١٩٧٩)دا ڕیفراندۆمێک بۆ جێگرتنەوەی دەسەڵاتی پاشایەتی بە کۆماری ئیسلامی- بە پرسیارێکەوە: &quot;ئایا دەبێت دەسەڵاتی پاشایەتی لە بەرژەوەندی حکومەتێکی ئیسلامی ھەڵبوەشێتەوە؟&quot;- بە دەنگی ٩٨٪ بە بەڵێ بۆ جێگرەوە تێپەڕی.

=== سەرەتای پتەوکردنی دەسەڵات ===
کاتێک خومەینی لە پاریس بوو، بەڵێنی «سیستەمێکی سیاسی دیموکراتی» بۆ ئێران دا، بەڵام کاتێک گەییشتە دەسەڵات، داکۆکی لە دروستکردنی دەوڵەتی ئایینی کرد&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=BBC News {{!}} Middle East {{!}} Analysis: The forces for change|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/269799.stm|وێبگە=news.bbc.co.uk|بڵاوکەرەوە=British Broadcasting Corporation|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٥|زمان=en}}&lt;/ref&gt; کە لەسەر بنەمای پارێزگای فەقییە وەرگیراوە. ئەم پرۆسەیە دەستی کرد بە سەرکوتکردنی گرووپەکانی ناو ھاوپەیمانێتییە فراوانەکە بەڵام لە دەرەوەی تۆڕەکەی کە ھیوایان بە خومەینی بەستبوو بەڵام چیتر خومەینی پێویستی بە پشتیوانی ئەوان نەبوو.
ھەروەھا ئەمەش بووە ھۆی پاکتاوکردن یان گۆڕینی زۆرێک لە سیاسەتمەدارانی سێکۆلار لە ئێران و خومەینی و کەسە نزیکەکانی ئەم ھەنگاوانەی خوارەوەیان گرتەبەر:دامەزراندنی دادگاکانی شۆڕشی ئیسلامی؛ جێگرتنەوەی ھێزی سەربازی و پۆلیسی پێشوو؛ دانانی زانایانی باڵای دینی و ڕۆشنبیرانی ئیسلامی ئێران بە بەرپرسی نووسینی دەستوورێکی دینی، لەگەڵ ڕۆڵێکی ناوەندی بۆ دەسەڵاتی فەقییە؛ دروستکردنی پارتی کۆماری ئیسلامی لە ڕێگەی مۆتجاھیدەکانی خومەینی بە ئامانجی دامەزراندنی حکوومەتێکی دینی و ڕووخاندنی ھەر ئۆپۆزسیۆنێکی سێکۆلار؛ گۆڕینی ھەموو یاسا سێکۆلارەکان بە یاسای ئیسلامی؛ و بێلایەنکردن یان سزادانی ئیلاھیناسە باڵاکان (&quot;ڕکابەرەکانی خومەینی لە پلەبەندی ئایینیدا&quot;)، کە بیرۆکەکانی لەگەڵ بیرۆکەکانی خومەینی ناکۆکی ھەبوو، لەوانە محەممەد کازم شەریعەتمەداری، حەسەن تەباتەبایی قۆمی و [[حوسێنعەلی مونتەزیری]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Cloninger|یەکەم١=Susan C.|دوایین٢=Leibo|یەکەم٢=Steven A.|سەردێڕ=Understanding Angry Groups: Multidisciplinary Perspectives on Their Motivations and Effects on Society|ڕێکەوت=ی ی 2017|بڵاوکەرەوە=ABC-CLIO|شوێن=Santa Barbara, California|ژپنک=٩٧٨-١-٤٤٠٨-٣٣٥١-٩|پەڕەکان=٣٤٢–٣٥٣|ناونیشان=https://books.google.it/books/about/Understanding_Angry_Groups_Multidiscipli.html?id=PiwRDgAAQBAJ&amp;redir_esc=y|زمان=en}}&lt;/ref&gt; ھەندێک ڕۆژنامەکان داخران، ئەوانەی ناڕەزایەتیان دەربڕی بەرامبەر بە داخستنی ڕۆژنامەکان ھێرشیان کرایە سەر.&lt;ref&gt;Moin ''Khomeini'', (2000), p.219&lt;/ref&gt; گرووپە ئۆپۆزسیۆنەکانی وەک بەرەی دیموکراسی نیشتمانی و پارتی کۆماریخوازی گەلی موسڵمان ھێرشیان کرایە سەر و دواجار قەدەغە کران.&lt;ref&gt;Bakhash, Shaul, ''The Reign of the Ayatollahs'', p.68–69&lt;/ref&gt;

=== دەستووری ئیسلامی و بوون بە ڕێبەری مەزن ===
وەک بەشێک لە گواستنەوە لە سەرکردایەتی بزووتنەوەیەکی سیاسی بەرفراوان بۆ حوکومەتی توندوتیژی ئایینی، خومەینی بۆ یەکەم جار ڕای گەیاند کە پشتگیری لە دەستووری کاتی کۆماری ئیسلامی دەکات کە ھیچ پۆستێکی بۆ حوکمی باڵای زانای ئیسلامی تێدا نەبوو. دوای ئەوەی لایەنگرانی زۆرینەی ڕەھای کورسییەکانی ئەو لیژنەیەیان بەدەستھێنا کە گۆڕانکاریی کۆتاییان لە ڕەشنووسەکەدا (ئەنجومەنی شارەزایان)&lt;ref&gt;Schirazi, ''Constitution of Iran'' Tauris, 1997 p.22–23&lt;/ref&gt; ئەنجامدا، دەستووری پێشنیارکراویان نووسییەوە بۆ ئەوەی [[شەرعزان]]ێکی باڵای ئیسلامی سەرکردایەتی وڵات بکات، ھەروەھا [[ئەنجومەنی پارێزەران]]ی بەھێزتر بۆ [[ڤیتۆ]]کردنی یاسا نائیسلامییەکان و پشکنینی کاندیدەکان بۆ پۆستەکان و دوورخستنەوەی ناموسڵمانان.
ڕێبەری مەزنی ئینقلابی ئیسلامی لە کتێبەکەیدا بە ناوی حکوومەتی ئیسلامی: وەڵایەتی فەقییە (حکوومەتی ئیسلامی: حوکمڕانی فەقییە) لە ساڵی ١٩٧٠دا کە بەسەر لایەنگرانیدا دابەشکرابوو و لە خەڵک ڕاگیرابوو، لە نزیکەوە بەدواداچوونی بۆ بیرۆکەکانی خومەینی دەکرد بەڵام نە بە تەواوی. لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٧٩ دەستووری نوێی کۆماری ئیسلامی بە ڕیفراندۆمی نەتەوەیی پەسەند کرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Sial|یەکەم١=Omar|سەردێڕ=A Guide to the Legal System of the Islamic Republic of Iran|journal=GlobaLex {{!}} Foreign and International Law Research|ناونیشان=http://www.nyulawglobal.org/globalex/iran.htm|بڵاوکەرەوە=New York University School of Law.|شوێن=New York|زمان=En}}&lt;/ref&gt;
خومەینی خۆی بە ڕێبەر دەستنیشان کرا و بە فەرمی بە «ڕێبەری شۆڕش» ناسێنرا. لە ٢ ی شوباتی ١٩٨١، [[ئەبوولحەسەن بەنیسەدر|ئەبولحەسەن بەنیسەدر]] وەک یەکەم سەرۆککۆماری ئێران ھەڵبژێردرا. ڕەخنەگران گلەییان لەوە دەکرد کە خومەینی بەڵێنەکەی بۆ ئامۆژگاریکردن لە جیاتی بەڕێوەبردنی وڵاتی شکاندووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Swenson|یەکەم١=Elmer|سەردێڕ=Khomeini's REVERSALS of Promises|journal=gemsofislamism.tripod.com|ناونیشان=http://gemsofislamism.tripod.com/khomeini_promises_kept.html|زمان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=THE IRANIAN: Khomeini before &amp; after revolution|ناونیشان=https://www.iranian.com/Opinion/2003/August/Khomeini/|وێبگە=www.iranian.com|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

=== قەیرانی دیل گرتن ===
[[پەڕگە:Iran hostage crisis - Iraninan students comes up U.S. embassy in Tehran.jpg|302px|وێنۆک|خوێندکارانی ئێرانی لە باڵیۆزخانەی ئەمریکا، تاران داگیر دەکەن]]
پێش پەسەندکردنی دەستوور، لە ٢٢ ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٩، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا [[محەممەدڕەزا پەھلەوی|شای]] دوورخراو و نەخۆشی ھێنا بۆ وڵاتەکە بۆ چارەسەری شێرپەنجە. لە ئێران دەستبەجێ خۆپیشاندان دەستی پێکرد و خومەینی و گرووپە چەپەکان داوایان کرد شا بۆ دادگاییکردن و لەسێدارەدان بگەڕێتەوە بۆ ئێران. لە ٤ ی تشرینی دووەمدا، گرووپێک لە خوێندکارانی ئێرانی کە خۆیان بە خوێندکارانی موسڵمانی شوێنگری ھێڵی ئیمام ناودەبرد، کۆنتڕۆڵی باڵیۆزخانەی ئەمریکایان لە تاران گرتە دەست و ٥٢ کارمەندی باڵیۆزخانەکەیان بۆ ماوەی ٤٤٤ ڕۆژ بە دیلی گرت.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٧ی کانوونی دووەمی ١٩٨٠|سەردێڕ=The Mystic Who Lit The Fires of Hatred. 7 January 1980 |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |ناونیشان=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,923854,00.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071023031644/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,923854,00.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧}}&lt;/ref&gt; لە ئەمریکا دیل گرتن وەک پێشێلکارییەکی ئاشکرای یاسای نێودەوڵەتی تەماشا دەکرا و توڕەیی توند و ھەستی دژە ئێرانی لێکەوتەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Bowden|یەکەم١=Mark|سەردێڕ=Guests of the Ayatollah: The Iran Hostage Crisis: The First Battle in America's War with Militant Islam|ڕێکەوت=ی ی 2007|بڵاوکەرەوە=Open Road + Grove/Atlantic|شوێن=New York|ژپنک=٩٧٨-١-٥٥٥٨٤-٦٠٨-٤|ناونیشان=https://books.google.it/books/about/Guests_of_the_Ayatollah.html?id=5m0kyPc18l4C&amp;redir_esc=y|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

=== پەیوەندی لەگەڵ وڵاتانی ئیسلامی ===
خومەینی باوەڕی بە یەکڕیزی موسڵمانان، بە ھەناردەکردنی شۆڕشەکەی بۆ سەرتاسەری جیھان و دواجاریش یەکێک لە «ئامانجە گەورەکانی شۆڕش» بە «دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسلامی لەسەر ئاستی جیھان» بوو. ئەو پێیوابوو شیعە و موسڵمانانی سوننە کە ژمارەیان زیاترە، پێویستە «یەکگرتوو بن و بە توندی دژی [[زلھێز]]ە ڕۆژاوایی و خۆبەزلزانەکان بوەستن».&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Imam Emphasized Unity Between Shia and Sunni: Ayatollah Mousawi Jazayeri|ناونیشان=http://en.imam-khomeini.ir/en/n6322/News/Imam_Emphasized_Unity_Between_Shia_and_Sunni_Ayatollah_Mousawi_Jazayeri|وێبگە=Imam Khomeini|ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151208151025/http://en.imam-khomeini.ir/en/n6322/News/Imam_Emphasized_Unity_Between_Shia_and_Sunni_Ayatollah_Mousawi_Jazayeri|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
ھەفتەی لەدایکبوونی [[محەممەد]] (ھەفتەی نێوان ١٢ تا ١٧ی ڕەبیع الاول)ی وەک ھەفتەی یەکگرتوویی و کۆتا ھەینی ڕەمەزانی وەک [[ڕۆژی قودس]] لە ساڵی ١٩٨١ ناساند.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.opendemocracy.net/article/iran-s-unfinished-crisis |سەردێڕ=Iran's unfinished crisis Nazenin Ansari, 16–09–2009 |بڵاوکەرەوە=Opendemocracy.net |ڕێکەوت=١٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141110165615/https://www.opendemocracy.net/article/iran-s-unfinished-crisis |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

=== شەڕی ئێران و عێراق ===
شەڕی ئێران و عێراق دوای ماوەیەکی کورت لە گەیشتنە دەسەڵات، خومەینی داوای شۆڕشی ئیسلامی لە سەرانسەری جیھانی ئیسلامی، وەکوو عێراق دراوسێی عەرەبی ئێران کرد. عێراق تاکە وڵاتی گەورەی دراوسێی ئێران بوو کە زۆرینەی دانیشتووانەکەی شیعە بوون.&lt;ref&gt;1980 April 8 – Broadcast call by Khomeini for the pious of Iraq to overthrow Saddam Hussein and his regime. Al-Dawa al-Islamiya party in Iraqi is the hoped for catalyst to start rebellion. From: Mackey, ''The Iranians'', (1996), p.317&lt;/ref&gt;لە ھەمان کاتدا [[سەددام حوسێن|سەدام حوسێن]] سەرکردەی [[بەعسیزم|بەعسی عەرەبی عێراقی]] بە پەرۆش بوو بۆ سوود وەرگرتن لە لاوازی سوپای ئێران و ئاژاوەی شۆڕشگێڕانە بەتایبەت بۆ داگیرکردنی [[پارێزگای خووزستان]] کە دەوڵەمەندە بە [[نەوت]] و لاوازکردنی ھەوڵەکانی شۆڕشی ئیسلامی ئێران بۆ ھاندانی زۆرینەی شیعە لە وڵاتەکەیدا.
لە ئەیلوولی ١٩٨٠، عێراق ھێرشێکی تەواوی کردە سەر ئێران و سەرەتای جەنگی ئێران و عێراق (ئەیلوولی ١٩٨٠ - ئابی ١٩٨٨). تێکەڵەیەک لە بەرھەڵستکاری توند و ناکارامەیی سەربازی ھێزە عێراقییەکان زوو پێشڕەوی عێراقیان وەستاند و سەرەڕای ئیدانەکردنی نێودەوڵەتی بۆ بەکارھێنانی گازی ژەھراوی لەلایەن سەدامەوە، ئێران لە سەرەتای ساڵی ١٩٨٢ نزیکەی ھەموو ناوچە لەدەستچووەکانی لە ھێرشەکەدا بەدەست ھێنایەوە.

ئەم داگیرکارییە ئێرانییەکانی لە پشت ڕژێمی نوێوە کۆکردەوە، پێگەی خومەینی بەرز کردەوە و ڕێگەی دا سەرکردایەتی خۆی بەھێز بکات. دوای ئەم گۆڕانکارییە لە ھەڵوێستدا، خومەینی پێشنیاری ئاگربەستی عێراقی ڕەتکردەوە و لە جیاتی ئەوە داوای قەرەبووکردنەوە و لابردنی سەدام حوسێنی لە دەسەڵات کرد.&lt;ref&gt;Wright, ''In the Name of God'' (1989), p.126&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Smith |یەکەم=William E. |ناونیشان=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,950688,00.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071015110904/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,950688,00.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=The $150 Billion Question |magazine=Time |ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ١٩٨٢|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠١٠}}&lt;/ref&gt; لە ساڵی ١٩٨٢، کودەتایەکی سەربازی سەرنەکەوتوو لە دژی خومەینی ڕوویدا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=IRAN SAYS AN ATTEMPTED COUP BY ARMY GROUP WAS FOILED|ناونیشان=https://www.nytimes.com/1982/06/28/world/iran-says-an-attempted-coup-by-army-group-was-foiled.html|وێبگە=The New York Times|بڵاوکەرەوە=nytimes.com|شوێن=New York|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

ھەرچەندە ژمارەی دانیشتووان و ئابووری ئێران سێ ئەوەندەی عێراق بوو، بەڵام عێراق سوودی لە پشتیوانی وڵاتانی کەنداوی عەرەبی دراوسێ و بلۆکی سۆڤیەت و وڵاتانی ڕۆژاوا وەرگرت.
وڵاتانی عەرەبی [[کەنداوی فارس]] و ڕۆژاوا دەیانویست دڵنیا بن کە شۆڕشی ئیسلامی لە کەنداو بڵاو نەبێتەوە، لەکاتێکدا یەکێتی سۆڤیەت نیگەران بوو لە ھەڕەشەیەکی شاراوە کە ڕژێمەکەی لە ئاسیای ناوەڕاست لە باکوور دەخاتە مەترسییەوە. ھەرچەندە ئێران لە سەردەمی شادا بڕێکی زۆر چەک و تەقەمەنی ھەبوو کە لەلایەن ئەمریکاوە دابین دەکرا و سەرەڕای سیاسەتەکانی خومەینی دژ بە ڕۆژاوا ئەمریکا لە ساڵانی ھەشتاکان بە نھێنی و نایاسایی چەکی بۆ ئێران قاچاخ دەکرد.

لە کاتی جەنگدا، ئێرانییەکان ھێرشی شەپۆلی مرۆڤیان بەکارھێنا (ئەو کەسانەی کە بە پێ دەڕۆیشتن بۆ مردنێکی دیاریکراو، سەربازانی منداڵیشیان لەخۆگرتبوو) و خومەینی بەڵێنی دا کە ئەگەر لە جەنگدا بمرن، خۆکارانە دەچنە بەھەشت.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Mohammadi|یەکەم١=Kamin|سەردێڕ=The Cypress Tree|ڕێکەوت=ی ی 2012|بڵاوکەرەوە=A&amp;C Black|شوێن=London|ژپنک=٩٧٨-١-٤٠٨٨-٣٤٢٩-٩|ناونیشان=https://books.google.it/books?id=L_RqWaBZqLcC&amp;q=would+be+used+in+human—wave+attacks,+used+to+walk+over+minefields,+giving+their+lives+for+Khomeini,+brainwashed+into+thinking+that+it+was+sweeter+to+die,&amp;pg=PA205&amp;redir_esc=y|زمان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Carol|یەکەم١=Steven|سەردێڕ=Understanding the Volatile and Dangerous Middle East: A Comprehensive Analysis|ڕێکەوت=ی ی 2015|بڵاوکەرەوە=iUniverse|ژپنک=٩٧٨-١-٤٩١٧-٦٦٥٨-٣|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=iIy5CgAAQBAJ&amp;q=khomeini+human+wave+attack+promise+walking+to+certain+death&amp;pg=PT872|زمان=en}}&lt;/ref&gt;
بەدواداچوونەکانی خومەینی بۆ سەرکەوتن دواجار بێھودە بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Shane Harris and Matthew M.|دوایین١=Aid|سەردێڕ=Exclusive: CIA Files Prove America Helped Saddam as He Gassed Iran|ناونیشان=https://foreignpolicy.com/articles/2013/08/25/secret_cia_files_prove_america_helped_saddam_as_he_gassed_iran|وێبگە=Foreign Policy|زمان=en|ڕێکەوت=18ی ئەیلوولی 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ruhollah Khomeini {{!}} Biography, Exile, Iranian Revolution, Family, Ayatollah, &amp; Facts {{!}}|ناونیشان=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/316812/Ruhollah-Khomeini|وێبگە=www.britannica.com|بڵاوکەرەوە=Britannica|زمان=en}}&lt;/ref&gt; تا مانگی ئازاری ساڵی ١٩٨٤ دوو ملیۆن لە خوێندەوارترین ھاووڵاتیانی ئێران وڵاتیان بەجێھێشتبوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Ladan|دوایین١=Boroumand|سەردێڕ=Iranians Turn Away from the Islamic Republic|ناونیشان=https://www.journalofdemocracy.org/articles/iranians-turn-away-from-the-islamic-republic/|وێبگە=Journal of Democracy|بڵاوکەرەوە=journalofdemocracy.org|شوێن=Washington|زمان=en}}&lt;/ref&gt;
خومەینی لە مانگی گەلاوێژی ساڵی ١٩٨٨، بە وتەی خۆی، «کوپەکەی ژەھری خواردەوە» و ئاگربەستێکی بە ناوبژیوانی نەتەوە یەکگرتووەکان قبوڵ کرد. سەرەڕای تێچووی زۆری شەڕەکە کە ٤٥٠ بۆ ٩٥٠ ھەزار قوربانیی ئێرانی و ٣٠٠ ملیار دۆلاری ئەمریکی بوو، بەڵام خومەینی پێداگری لەسەر ئەوە کرد کە درێژکردنەوەی شەڕ بۆ ناو عێراق لە ھەوڵێکدا بۆ ڕووخاندنی سەدام ھەڵە نەبووە. لە &quot;نامەیەکدا بۆ پیاوانی ئایینی&quot; نووسیویەتی &quot;تەوبە ناکەین، تەنانەت بۆ یەک ساتیش پەشیمان نابینەوە بۆ ئەدای کارکردنمان لە کاتی شەڕدا. ئایا لەبیرمان چووە کە شەڕمان کردووە بۆ جێبەجێکردنی ئەرکی ئایینی خۆمان و ئەنجامەکەی پرسێکی پەراوێزییە؟&quot;.&lt;ref&gt;Moin, ''Khomeini'' (2000), p. 285&lt;/ref&gt;

=== فەتوای دژی چەکی کیمیایی ===
موحسین ڕەفیقدۆست فەرماندەی سوپای پاسداران لە ساڵی ١٩٨٢ تا ١٩٨٩ لە چاوپێکەوتنێکیدا لەگەڵ گارێس پۆرتەر جەختی لەوە کردەوە کە خومەینی دژایەتی پێشنیازەکەی کردووە بۆ دەستپێکردنی کارکردن لەسەر [[چەکی ناوکی|چەکی ئەتۆمی]] و کیمیایی بە فەتوایەک کە وردەکارییەکانی سەبارەت بە کات و دەرکردنی ھەرگیز ئاشکرا نەکراوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Gareth|دوایین١=Porter|سەردێڕ=(کاتێک ئایەتوڵڵا وتی نەخێر بە ئەتۆم) When the Ayatollah Said No to Nukes|ناونیشان=https://foreignpolicy.com/2014/10/16/when-the-ayatollah-said-no-to-nukes/|وێبگە=Foreign Policy|بڵاوکەرەوە=Foreign Policy|شوێن=Washington|زمان=en|ڕێکەوت=2ی تشرینی یەکەمی 2025}}&lt;/ref&gt;

=== فەتوا لە دژی کوردەکان ===
لە ١٩ی ئابی ١٩٧٩، خومەینی فەتوایەکی (بڕیاری شەرعی) دەرکرد و تێیدا جیھادی (شەڕی) دژ بە گرووپە یاخیبووەکانی کورد ڕاگەیاند، بەتایبەتی [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران]] (KDPI) و کۆمەڵە. ئەم بڕیارە دوای [[شەڕی پاوە]] ھات، کە تێیدا چەکدارانی کورد گەمارۆی پێگەکانی حکوومەتیان دابوو. خومەینی یاخیبووەکانی وەک موحاریب (ئەوانەی شەڕ لە دژی خودا دەکەن) ناساند. دوای بڕیارەکە، دادوەری شۆڕش [[سادق خەڵخاڵی]] دادگاییکردنی خێرا و کورتکراوەی لە سنە، پاوە، مەریوان، سەقز و مەھاباد ئەنجامدا، کە بووە ھۆی لەسێدارەدانی سەدان کەس بە تۆمەتی چالاکی دژە شۆڕش. بەپێی ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی، نزیکەی ١٠٬٠٠٠ کەس لە کاتی ململانێ فراوانەکەدا (١٩٧٩–١٩٨٣) کوژراون، و ھەزاران کەسیش لە دادگاییکردنە خێراکاندا سزای لەسێدارەدانیان بەسەردا سەپێنراوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=IHRDC |ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Haunted Memories: The Islamic Republic’s Executions of Kurds in 1979 |ناونیشان=https://iranhrdc.org/haunted-memories-the-islamic-republics-executions-of-kurds-in-1979/ |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Iran Human Rights Documentation Center |زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== ژیان لە سەردەمی خومەینیدا ===
لە وتارێکدا لە ١ی شوباتی ١٩٧٩، کە لەبەردەم ئاپۆرایەکی گەورەی جەماوەردا پاش گەڕانەوەی لە تاراوگە بۆ ئێران پێشکەشی کرد، خومەینی چەندین بەڵێنی بە ئێرانییەکان دا سەبارەت بە ڕژێمە ئیسلامییەکەی داھاتووی: حکوومەتێکی ھەڵبژێردراوی گەل کە نوێنەرایەتی خەڵکی ئێران بکات بێ ئەوەی پیاوانی ئایینی دەستوەردانی تێدا بکەن. ئەو بەڵێنیدا کە «نابێت ھیچ کەسێک لەم وڵاتەدا بێ ماڵ و حاڵ بمێنێتەوە»، ھەروەھا ئێرانییەکان لەبەردەم دەرگاکانیاندا خزمەتگوزارییەکانی تەلەفۆن، گەرمکەرەوە، کارەبا، پاس و نەوت بە بێبەرامبەر بەدەست دەھێنن.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Moin |یەکەم١=Baqer |سەردێڕ=Khomeini: life of the Ayatollah |ڕێکەوت=٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=Thomas Dunne Books |شوێن=New York |ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٢-٢٦٤٩٠-١|پەڕە=٢٥٨|edition=First U.S. |ناونیشان=https://www.goodreads.com/book/show/216746.Khomeini |ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٦|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

لە سایەی دەسەڵاتی خومەینیدا، ئێران بەتەواوی بە ئیسلامی کرا. شەریعەتی ئیسلامی جێبەجێ کرا و پۆشاکی ئیسلامی بەسەر ژنان و پیاواندا لەلایەن سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی و گرووپە ئیسلامییەکانی دیکەوە سەپێندرا. ژنان ناچار کران قژیان دابپۆشن، و پۆشینی شۆرت بۆ پیاوان قەدەغە کرا. خواردنەوە کحولییەکان، زۆربەی فیلمە ڕۆژاوایییەکان، و تێکەڵاوبوونی ژنان و پیاوان لە کاتی مەلەکردن یان خۆدانە بەر ھەتاو قەدەغە کران. پرۆگرامی خوێندنی ئێران لە سەرجەم قۆناغەکاندا لە ڕێگەی «شۆڕشی ڕۆشنبیریی ئیسلامی»یەوە بە ئیسلامی کرا؛ ئەم پرۆسەیەش بەوردی لەلایەن «لیژنەی بەئیسلامیکردنی زانکۆکان»ەوە جێبەجێ کرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.iranculture.org/en/about/tarikh.php |سەردێڕ=Secretariat of the Supreme Council of the Cultural Revolution. Brief history of the SCCR |بڵاوکەرەوە=Iranculture.org |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20071230042759/http://www.iranculture.org/en/about/tarikh.php |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧}}&lt;/ref&gt; لە تەممووزی ١٩٧٩، خومەینی پەخشکردنی ھەر جۆرە مۆسیقایەکی لە ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنی ئێراندا قەدەغە کرد،&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt; جگە لە مۆسیقای سەربازی و ئایینی. ئەم قەدەغەکردنە بۆ ماوەی ١٠ ساڵ (واتە نزیکەی تا کۆتایی تەمەنی خومەینی) بەردەوام بوو.&lt;ref&gt;قەدەغەکردنەکە لە شۆڕشەوە دەستی پێکرد و ١٠ ساڵی خایاند. [http://www.iranian.com/History/2001/September/BBC/ Hossein Shahidi. 'BBC Persian Service 60 years on.'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211214010513/http://www.iranian.com/History/2001/September/BBC/ |date=14 December 2021}} The Iranian. 24 September 2001&lt;/ref&gt;

بە وتەی جانێت ئافاری: «ڕژێمە تازە دامەزراوەکەی ئایەتوڵڵا خومەینی، بە خێرایی دەستی کرد بە سەرکوتکردنی فێمینیستەکان، کەمینە نەتەوەیی و ئایینییەکان، لیبراڵەکان و چەپڕەوەکان – ھەموو ئەمانەش لەپێناو و بە ناوی ئیسلامەوە بوو.»&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Janet |دوایین=Afari|سەردێڕ=Foucault and the Iranian Revolution: Gender and the Seductions of Islamism|بڵاوکەرەوە=University of Chicago Press|ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٢٦-٠٠٧٨٦-١|پەڕە=١٦٣}}&lt;/ref&gt; بەڵام لە ڕووی ئابوورییەوە، ئەو خزمەتگوزارییە خۆڕاییانەی بەڵێنیان لەسەر درابوو جێبەجێ نەکرا. لەگەڵ بەرزبوونەوەی نرخەکاندا، داھاتی ڕاستەقینەی ئێرانییەکان بۆ خوار ئاستی بژێویی چینی ناوەڕاست دابەزی، ئەمەش وای کرد خەڵک بە کردەیی ڕووبەڕووی ھەژاری ببنەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|یەکەم١=Tara |دوایین١=Rahmani |سەردێڕ=Life on the Ground in Iran: From the View of the People |ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢١|journal=Wilson Center. MENA360 |ناونیشان=https://www.wilsoncenter.org/article/life-ground-iran-view-people |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی نیسانی ٢٠٢٥}}&lt;/ref&gt;

=== مافی ژنان و منداڵان ===
خومەینی لە کاتی ڕووخانی شا و گەڕانەوەی دواتری بۆ وڵات، پشتیوانییەکی بەرفراوان و چالاکانەی لە ژنان کرد، و داوای دەکرد ژنان بێنە ناو ھەموو بوارەکانی ژیانەوە، تەنانەت پێشبینی ئەوەشی دەکرد کە ژنێک ببێتە سەرۆکی دەوڵەت؛ بەڵام کاتێک گەڕایەوە، ھەڵوێستەکانی سەبارەت بە مافەکانی ژنان بە شێوەیەکی بەرچاو گۆڕانکارییان بەسەردا ھات. خومەینی یاسای جیابوونەوەی ساڵی ١٩٦٧ی ئێرانی ھەڵوەشاندەوە، و ھەر جیابوونەوەیەکی بەپێی ئەو یاسایە بە پووچەڵ دانا. سەرەڕای ئەوەش، خومەینی پشتیوانی لە مافی جیابوونەوەی ژنان دەکرد وەک ئەوەی لە شەریعەتی ئیسلامیدا ڕێگەی پێدراوە. خومەینی جەختی لەسەر ھەڵوێستی نەریتی دەستدرێژی سێکسی لە یاسای ئیسلامیدا کردەوە کە تێیدا دەستدرێژی سێکسی لەلایەن ھاوسەرەوە ھاوتای دەستدرێژی سێکسی یان زینا نەبوو لەژێر ھەندێک بارودۆخی دیاریکراودا. چەند فەتوایەکی ئەو سەبارەت بە پرسەکانی ژنان ئەمانە دەگرێتەوە:

مەسەلەی ٢٤١٢ – ئەو ژنەی کە گرێبەستی ھاوسەرگیری ھەمیشەیی کردووە، نابێت بەبێ مۆڵەتی مێردەکەی لە ماڵ بچێتە دەرەوە، و دەبێت ڕازی بێت بە ھەر چێژێک کە ئەو دەیەوێت و بەبێ بیانوویەکی شەرعی ڕێگری لێ نەکات لە خەوتن لەگەڵیدا. ئەگەر لەم بابەتانەدا گوێڕایەڵی مێردەکەی بێت، ئەوا لەسەر مێردەکە پێویستە خواردن، جلوبەرگ، ماڵ و ئەو شتەکانی تری بۆ دابین بکات کە لە پەڕتووکەکاندا باسکراون، و ئەگەر دابینی نەکات، ئەوا قەرزارباری ژنەکەیە، چ توانای ھەبێت یان نەبێت.

مەسەلەی ٢٤١٣ – ئەگەر ژن لەو بابەتانەی لە مەسەلەی پێشوودا باسکراون گوێڕایەڵی مێردەکەی نەکات، ئەوا گوناھبارە و مافی خواردن، جلوبەرگ، نیشتەجێبوون و پێکەوە خەوتنی نییە، بەڵام مارەیییەکەی لەدەست نادات.

مەسەلەی ٢٤١٤ – پیاو مافی ئەوەی نییە ژنەکەی ناچار بکات خزمەتی ماڵ بکات.

مەسەلەی ٢٤٢٠ – ئەگەر لە کاتی خوێندنەوەی مارەبڕینی ھەمیشەییدا کاتێکی دیاریکراویان بۆ پێدانی مارەیی دیاری نەکردبێت، ئەوا ژنەکە دەتوانێت ڕێگری لە مێردەکەی بکات لە خەوتن لەگەڵیدا پێش وەرگرتنی مارەیییەکە، چ مێردەکە توانای پێدانی مارەیییەکەی ھەبێت یان نەبێت؛ بەڵام ئەگەر پێش وەرگرتنی مارەیی ڕازی بێت بە جووتبوون و مێردەکەش جووتبوونی لەگەڵدا بکات، ئیتر ناتوانێت بەبێ بیانوویەکی شەرعی ڕێگری لە مێردەکەی بکات لە جووتبوون.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Khomeini |یەکەم=Ruhollah |سەردێڕ=رساله توضیح المسائل حضرت آیةالله العظمی امام خمینی قدس سره |بڵاوکەرەوە=Imam Khomeini (PBUH) Editing and Publishing Institute |ساڵ=٢٠٢٤|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٣٥-٠٢٥-٣|edition=2nd |شوێن=Iran-Tehran |ڕێکەوتی بڵاوکردنەوە=2013–2014 |پەڕەکان=٤٣٠–٤٣١|زمان=Persian |trans-title=A treatise explaining the verdicts of Grand Ayatollah Imam Khomeini (Quds Sera)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Mousavi Khomeini |یەکەم=Sayed Rohullah |سەردێڕ=the resale of Ayatollah Khomeini |ناونیشان=https://www.leader.ir/fa/book/2?sn=544 |وێبگە=2412 Sentence|ناونیشانی ئەرشیڤ=http://web.archive.org/web/20180225074639/https://www.leader.ir/fa/book/2?sn=544|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی شوباتی ٢٠١٨}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Aghtaie|یەکەم=Nadia|سەردێڕ=Breaking the silence: rape law in Iran and controlling women's sexuality|chapter=Breaking the silence|ڕێکەوت=٢٠١١|زنجیرە=International Approaches to Rape|پەڕەکان=١٢١–١٤٦|editor-last=Westmarland|editor-first=Nicole|edition=1st|بڵاوکەرەوە=Bristol University Press|doi=10.2307/j.ctt9qgkd6.10|jstor=j.ctt9qgkd6.10|editor2-last=Gangoli|editor2-first=Geetanjali}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Khomeini|یەکەم=Ruhollah|سەردێڕ=A Clarification of Questions: An Unabridged Translation of Resaleh Towzih al-Masael|پەڕەکان=١–٣٩٣|ساڵ=٢٠١٩|orig-year=1984|no-pp=yes|ئەوانی تر=foreword by Michael M. J. Fischer and Mehdi Abedi|chapter=Resaleh Towzih al-Masael |بڵاوکەرەوە=Routledge|doi=10.4324/9780429047114-1|ژپنک=٩٧٨-٠-٤٢٩-٠٤٧١١-٤|s2cid=197985749|translator-last=Borujerdi|translator-first=J.}}&lt;/ref&gt;

=== چەوساندنەوەی ھاوزایەندخوازان ===
ماوەیەکی کەم دوای گەیشتنی بە پۆستی ڕێبەری باڵا لە شوباتی ١٩٧٩دا، خومەینی سزای لەسێدارەدانی بەسەر [[ھاوزایەندخوازی|ھاوزایەندخواز]]اندا سەپاند. لە نێوان مانگەکانی شوبات و ئازاردا، ١٦ ئێرانی بەھۆی تاوانی پەیوەندیدار بە سەرپێچییە سێکسییەکانەوە لەسێدارە دران.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Brian |دوایین=Whitaker |سەردێڕ=Unspeakable Love: Gay and Lesbian Life in the Middle East |بڵاوکەرەوە=Saqi Books|ساڵ=٢٠١١|ژپنک= ٩٧٨-٠-٨٦٣٥٦-٤٨٣-٣|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=e0YhBQAAQBAJ&amp;q=Soon+after+coming+to+power+in+1979,+Ayatollah+Khomeini+established+the+death+penalty+for+homosexuality.+In+February+and+March+1979+there+were+16+executions+for+crimes+related+to+sexual+violatio&amp;pg=PT44}}&lt;/ref&gt; ھەروەھا خومەینی [[دادگای شۆڕشی ئیسلامی|دادگای شۆڕش]]ی دامەزراند. بەپێی وتەی مێژوونووس ئێرڤاند ئەبراھامیان، خومەینی ھانی دادگا ئایینییەکانی دەدا بۆ بەردەوامبوون لە جێبەجێکردنی تێگەیشتنی خۆیان بۆ شەریعەت. وەک بەشێک لە ھەڵمەتی «پاککردنەوەی» کۆمەڵگا،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Seliktar |یەکەم١=Ofira |سەردێڕ=Failing the Crystal Ball Test |بڵاوکەرەوە=Greenwood Publishing Group |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٧٥-٩٦٨٧٢-٤|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=LzjKeAekZL8C&amp;q=%22Revolutionary+Tribunals%22+Khomeini+after+the+revolution&amp;pg=PA135|ساڵ=٢٠٠٠|via=[[Google Books]]}}&lt;/ref&gt; ئەم دادگایانە زیاتر لە ١٠٠ کەسیان لە ئالوودەبووانی ماددە ھۆشبەرەکان، لەشفرۆشان، ھاوڕەگەزخوازان، دەستدرێژیکاران و داوێنپیسان بە تۆمەتی «بڵاوکردنەوەی گەندەڵی لەسەر زەوی» لەسێدارە دا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Ervand |دوایین=Abrahamian |سەردێڕ=Radical Islam: The Iranian Mojahedin |بڵاوکەرەوە=I.B. Tauris|ساڵ=١٩٨٩|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٠٤٣-٠٧٧-٣|پەڕەکان=٥٣}}&lt;/ref&gt;بەپێی وتەی نووسەر ئارنۆ شمیت، &quot;خومەینی جەختی لەوە کردەوە کە دەبێت 'ھاوڕەگەزخوازان' لەناو ببرێن، چونکە ئەوان [[مشەخۆری|مشەخۆر]] و تێکدەری نەتەوەن لە ڕێگەی بڵاوکردنەوەی 'پەڵەی خراپەکارییەوە'.&quot; لە ساڵی ١٩٧٩دا، ڕای گەیاندبوو کە لەسێدارەدانی ھاوڕەگەزخوازان (ھەروەھا [[لەشفرۆشی|لەشفرۆش]]ان و داوێنپیسانیش) لە شارستانییەتێکی ئەخلاقیدا کارێکی گونجاوە، ڕێک بە ھەمان مانای بڕین و لێکردنەوەی پێستی ڕزیو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Arno |دوایین=Schmid |سەردێڕ=Sexuality and Eroticism Among Males in Moslem Societies |بڵاوکەرەوە=Routledge|ساڵ=١٩٩٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٩١٨٣٩٣-٩١-٣|پەڕەکان=١٨٥–١٨٦}}&lt;/ref&gt;

=== مافی ڕەگەزگۆڕاوەکان ===
بەڵام، [[ترانسجێندەر]] بوون لەلایەن خومەینییەوە وەک نەخۆشییەک دەستنیشانکرا کە دەتوانرێت لە ڕێگەی نەشتەرگەریی پەسەندکردنی ڕەگەزەوە چارەسەر بکرێت.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.spiegel.de/international/world/the-gay-sons-of-allah-wave-of-homophobia-sweeps-the-muslim-world-a-647913-2.html|سەردێڕ=The Gay Sons of Allah: Wave of Homophobia Sweeps the Muslim World|یەکەم١=Juliane von|دوایین١=Mittelstaedt|یەکەم٢=Daniel|دوایین٢=Steinvorth|ڕێکەوت=١٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٩|newspaper=Spiegel Online|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181230071424/http://www.spiegel.de/international/world/the-gay-sons-of-allah-wave-of-homophobia-sweeps-the-muslim-world-a-647913-2.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt; لە ناوەڕاستی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردووەوە، حکوومەتی ئێران ئەنجامدانی نەشتەرگەریی گۆڕینی ڕەگەزی (لەژێر ڕەزامەندی پزیشکیدا) و گۆڕینی بەڵگەنامە یاسایییە پەیوەندیدارەکانی بۆ پیشاندانی ڕەگەزە نوێیەکە یاسایی کردووە. لە ساڵی ١٩٨٣دا، خومەینی فەتوایەکی دەرکرد کە تێیدا ڕێگەی بە نەشتەرگەرییەکانی گۆڕینی ڕەگەز دا وەک چارەسەرێک بۆ «ئەو کەسانەی وەک ترانسسێکسواڵ دەستنیشانکراون».&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7259057.stm|سەردێڕ=Iran's 'diagnosed transsexuals'|دوایین=Barford|یەکەم=Vanessa|ڕێکەوت=٢٥ی شوباتی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=BBC|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٠٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080229004936/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/7259057.stm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی شوباتی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Hays |یەکەم=Matthew |ڕێکەوت=٢٦ی ئابی ٢٠٠٨|سەردێڕ=Film – Iran's gay plan |ناونیشان=https://www.cbc.ca/news/entertainment/iran-s-gay-plan-1.729253 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100222091444/http://www.cbc.ca/arts/film/story/2008/08/26/f-homosexuality-iran-sex-change.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی شوباتی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=CBC News}}&lt;/ref&gt;

=== کۆچ و ئابووری ===
دەوترێت خومەینی جەختی لەسەر «لایەنی ڕۆحی بەسەر لایەنی ماددیدا» کردووەتەوە.&lt;ref name=&quot;Sorenson&quot;/&gt;&lt;ref&gt;(Brumberg, ''Reinventing Khomeini'' (2001), p. &amp;nbsp;125)&lt;/ref&gt; شەش مانگ دوای یەکەم وتاری، بێزاری خۆی لە سکاڵاکان سەبارەت بە دابەزینی بەرچاوی ئاستی بژێوی ژیان لە ئێران دەربڕی: «ناتوانم باوەڕ بەوە بکەم کە ئامانجی ھەموو ئەم قوربانیدانانە بۆ ئەوە بووبێت کاڵەک ھەرزانتر بێت.» لە بۆنەیەکی تردا کە جەختی لە گرنگی شەھیدبوون دەکردەوە بەسەر خۆشگوزەرانی ماددیدا، وتی: «ئایا کەسێک دەتوانێت ئاواتەخواز بێت منداڵەکەی شەھید بێت بۆ ئەوەی خانووێکی باش بەدەست بھێنێت؟ مەسەلەکە ئەمە نییە. مەسەلەکە جیھانێکی ترە.» ھەروەھا دەوترێت وەڵامی پرسیارێکی داوەتەوە سەبارەت بە سیاسەتە ئابوورییەکانی بە ڕاگەیاندنی ئەوەی کە 'ئابووری بۆ کەرە'. ئەم بێباکییەیە لە سیاسەتی ئابووری دەوترێت «یەکێکە لەو ھۆکارانەی کە ڕوونکردنەوە دەدات لەسەر ئاستی ناتەواوی ئابووری ئێران لە دوای شۆڕشەوە.»&lt;ref name=&quot;Sorenson&quot;&gt;{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=Zrpmm4120OUC&amp;q=%22economics+is+for+donkeys%22+khomeini&amp;pg=PA206 |title = An Introduction to the Modern Middle East, By David S. Sorenson |year=2007 |access-date = 19 March 2010 |isbn = 978-0-8133-4399-0 |last = Sorenson |first = David S. |publisher = Avalon}}{{Dead link|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; ھۆکارەکانی تر بریتین لە شەڕی درێژخایەن لەگەڵ عێراق، کە تێچووەکەی بووە ھۆی قەرزی حکوومەت و ھەڵاوسان، دابەزینی داھاتی کەسی و بێکاری بێپێشینە، ناکۆکی ئایدۆلۆژی سەبارەت بە ئابووری، و «گوشار و گۆشەگیری نێودەوڵەتی» وەک سزاکانی ئەمریکا دوای قەیرانی بارمتەکان.&lt;ref name=Maloney-&gt;{{cite web |last=Maloney |first=Suzanne |title=The Iran Primer. The Revolutionary Economy |url = http://iranprimer.usip.org/resource/revolutionary-economy |archive-url = https://web.archive.org/web/20101028103217/http://iranprimer.usip.org/resource/revolutionary-economy |url-status = dead |archive-date = 28 October 2010 |publisher=[[United States Institute of Peace]] |access-date=3 December 2015 |year=2010}}&lt;/ref&gt;

بەھۆی شەڕی ئێران-عێراقەوە، دەوترێت ھەژاری لە نزیکەی ٤٥٪ زیاد بووە لە ماوەی شەش ساڵی یەکەمی دەسەڵاتی خومەینی. کۆچکردن لە ئێرانیش گەشەی کردووە، بەپێی ڕاپۆرتەکان بۆ یەکەمین جار لە مێژووی وڵاتەکەدا. لە دوای شۆڕش و شەڕ لەگەڵ عێراقەوە، خەمینەیەک &quot;دوو تا چوار ملیۆن کارئافرێن، پیشەیی، تەکنیکی، و پیشەکار ماھر (لەگەڵ سەرمایەیانەوە)&quot; کۆچیان کردووە بۆ وڵاتانی تر.&lt;ref&gt;However, a significant degree of this can be attributed to Iranians fleeing during the war.[http://www.washingtoninstitute.org/templateC04.php?CID=23 ''Iran's Economic Morass: Mismanagement and Decline under the Islamic Republic''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090617210433/http://www.washingtoninstitute.org/templateC04.php?CID=23 |date=17 June 2009}} {{ISBN|0-944029-67-1}}[https://archive.org/donate/ &lt;nowiki&gt; [Donate book to Archive.org]&lt;/nowiki&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Harrison |first=Frances |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6240287.stm |title=Huge cost of Iranian brain drain By Frances Harrison |publisher=BBC News |date=8 January 2007 |access-date=19 March 2010 |archive-date=11 November 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091111081939/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6240287.stm |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== سەرکوتکردنی ئۆپۆزیسیۆن ===
ستراتیژی خومەینی بۆ ڕووخاندنی شا بە کۆکردنەوەی ھاوپەیمانییەکی فراوان لە لایەنگرانی جیاواز (لیبراڵەکان، موسڵمانە میانڕەوەکان، موسڵمانە چەپەکان، [[مارکسیزم|مارکسییەکان]]، گەنجە ھەژارەکانی شار و ھتد) وەسف کراوە، بەبێ ئەوەی ھەرگیز بە تەواوی ڕوونی بکاتەوە کە دوای گەیشتن بە دەسەڵات چی دەکات، (و لە ڕاستیشدا بە پێدانی بەڵێنگەلێک کە نەیدەتوانی جێبەجێیان بکات). بەڵام دوای گرتنەدەستی دەسەڵات، نەک ھەر شا و دەزگاکانی دەسەڵاتەکەی لەناوبرد، بەڵکو دەستی کرد بە دوورخستنەوەی ھاوپەیمانە نەویستراو (و نەگونجاوەکانی)یەک لە دوای یەک (وەک بەرەی نەتەوەیی دیموکراتی، حکوومەتی کاتی، پاشان سەرۆک [[ئەبوولحەسەن بەنیسەدر]] و گەریلاکانی [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران|موجاھیدینی خەلق]] و ھتد)، بە بەکارھێنانی ھەرچەندە ھێزێک کە پێویست بوو. لە کۆتاییدا تەنھا یەک لایەن مایەوە—ئەویش بازرگانەکانی بازاڕ بوون، کە زۆرجار پەیوەست بوون بە پلەبەندی سیاسی-ئایینییەوە، و لە ڕووی دارایییەوە لە سیستەمە نوێیەکەدا گەشەیان دەکرد. لەم پرۆسەیەدا خەڵکێکی زۆر کوژران یان مافەکانی مرۆڤیان پێشێل کرا.

== سەرچاوەکان ==
== ئاماژەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}

=== سەرچاوەکان ===
{{refbegin}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Ansari |یەکەم= Hamid |ناونیشان= http://www.ghadeer.org/english/imam/n_o_a/html/fehrest.html |سەردێڕ= The Narrative of Awakening |بڵاوکەرەوە= The Institute for Compilation and publication of the work of Imam Khomeini|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20150514145122/http://www.ghadeer.org/english/imam/n_o_a/html/fehrest.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١٤ی ئایاری ٢٠١٥}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Bakhash |یەکەم= Shaul |سەردێڕ= The Reign of the Ayatollahs: Iran and the Islamic Revolution |بڵاوکەرەوە=Basic Books |شوێن=New York |ساڵ=١٩٨٤}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Brumberg |یەکەم= Daniel |سەردێڕ= Reinventing Khomeini: The Struggle for Reform in Iran |بڵاوکەرەوە= University of Chicago Press |ژپنک= ٠-٢٢٦-٠٧٧٥٨-٦|ساڵ= ٢٠٠١}}
* {{cite encyclopedia |title = Zoroastrianism ii. Historical Review: from the Arab Conquest to Modern Times |last = Choksy |first = Jamsheed K. |author-link = Jamsheed Choksy |url = http://www.iranicaonline.org/articles/zoroastrianism-02-arab-conquest-to-modern |encyclopedia  = Encyclopaedia Iranica |year = 2015}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان= https://books.google.com/books?id=sTFdNNQP4ewC&amp;q=intitle:%22Islamic+revolution%22  |دوایین= Dabashi |یەکەم= Hamid |سەردێڕ= Theology of Discontent: The Ideological Foundation of the Islamic Revolution in Iran|ساڵ= ٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Transaction Publishers |ژپنک=١-٤١٢٨-٠٥١٦-٣}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Daniel |یەکەم= Elton L. |سەردێڕ= The History of Iran |ناونیشان= https://archive.org/details/historyofiran0000dani |دەستپێگەیشتنی ناونیشان= registration |بڵاوکەرەوە=Greenwood Press |ژپنک= ٠-٣١٣-٣٠٧٣١-٨|ساڵ=٢٠٠١}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= DeFronzo |یەکەم=James |سەردێڕ= Revolutions And Revolutionary Movements |بڵاوکەرەوە=Westview Press |ژپنک= ٩٧٨-٠-٨١٣٣-٤٣٥٤-٩|ساڵ=٢٠٠٧|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration |ناونیشان= https://archive.org/details/revolutionsrevol0000defr_m6p2}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Harney |یەکەم= Desmond |سەردێڕ= The priest and the king: an eyewitness account of the Iranian revolution |بڵاوکەرەوە=I.B. Tauris |ساڵ=١٩٩٨}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان= https://books.google.com/books?id=bxJgsRRtDsoC&amp;q=intitle:%22Islamic+revolution%22  |دوایین= Hoveyda |یەکەم= Fereydoun |سەردێڕ= The Shah and the Ayatollah: Iranian Mythology and Islamic Revolution |ساڵ=٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=Praeger/Greenwood|ژپنک=٠-٢٧٥-٩٧٨٥٨-٣}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Karsh |یەکەم= Efraim |سەردێڕ=Islamic Imperialism: A History |بڵاوکەرەوە=Yale University Press |ژپنک= ٩٧٨-٠-٣٠٠-١٢٢٦٣-٣|ساڵ=٢٠٠٧}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Keddie |یەکەم=Nikkie R. |سەردێڕ= Modern Iran: Roots and Results of Revolution |بڵاوکەرەوە=Yale University Press |ژپنک= ٠-٣٠٠-٠٩٨٥٦-١|ساڵ=٢٠٠٣}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١= Khomeini |یەکەم١= Ruhollah |دوایین٢=Algar |یەکەم٢=Hamid |سەردێڕ= Islamic Government: Governance of the Jurist |بڵاوکەرەوە=Alhoda UK |ژپنک= ٩٦٤-٣٣٥-٤٩٩-٧|ساڵ=٢٠٠٢}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Khomeini |یەکەم= Ruhollah |editor = Algar, Hamid (translator and editor) |سەردێڕ= Islam and Revolution: Writing and Declarations of Imam Khomeini |ناونیشان= https://archive.org/details/islamrevolutionw00khom |دەستپێگەیشتنی ناونیشان= registration |بڵاوکەرەوە=Mizan Press |شوێن=Berkeley, CA |ساڵ=١٩٨١}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Khomeini, Ruhollah |سەردێڕ= Sayings of the Ayatollah Khomeini: political, philosophical, social, and religious |بڵاوکەرەوە=Bantam |ساڵ=١٩٨٠}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان= https://books.google.com/books?id=XgoNAAAAIAAJ&amp;q=intitle:%22khomeini%22 |دوایین= Lee |یەکەم= James |سەردێڕ= The Final Word!: An American Refutes the Sayings of Ayatollah Khomeini |ساڵ=١٩٨٤|بڵاوکەرەوە=Philosophical Library|ژپنک=٠-٨٠٢٢-٢٤٦٥-٢}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Mackey |یەکەم= Sandra |سەردێڕ= The Iranians: Persia, Islam and the Soul of a Nation |بڵاوکەرەوە=Dutton |ساڵ=١٩٩٦|ژپنک= ٠-٥٢٥-٩٤٠٠٥-٧}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Milani |یەکەم= Mohsen M. |سەردێڕ=The Making of Iran's Islamic Revolution: From Monarchy to Islamic Republic |بڵاوکەرەوە=Westview Press|ژپنک=٠-٨١٣٣-٨٤٧٦-١|ساڵ=١٩٩٤}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Moin |یەکەم= Baqer |سەردێڕ= Khomeini: Life of the Ayatollah |بڵاوکەرەوە=St. Martin's Press |ژپنک= ٠-٣١٢-٢٦٤٩٠-٩|ساڵ=٢٠٠٠|ناونیشان= https://archive.org/details/khomeinilifeofay00moin}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Molavi, Afshin |سەردێڕ= The Soul of Iran: a Nation's Journey to Freedom |بڵاوکەرەوە= Norton paperbacks |شوێن=New York |ساڵ=٢٠٠٥}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Rāhnamā |یەکەم= 'Ali |سەردێڕ= Pioneers of Islamic Revival |بڵاوکەرەوە=Macmillan |ژپنک= ١-٨٥٦٤٩-٢٥٤-٠|ساڵ=١٩٩٤}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Reich |یەکەم= Bernard |سەردێڕ=Political Leaders of the Contemporary Middle East and North Africa: A Biographical Dictionary |بڵاوکەرەوە=Greenwood Press |ژپنک= ٠-٣١٣-٢٦٢١٣-٦|ساڵ=١٩٩٠}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Schirazi, Asghar |سەردێڕ= The Constitution of Iran |بڵاوکەرەوە=Tauris |شوێن=New York |ساڵ=١٩٩٧}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Taheri |یەکەم= Amir |سەردێڕ= The Spirit of Allah |بڵاوکەرەوە=Adler &amp; Adler |ساڵ=١٩٨٥}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان= https://books.google.com/books?id=4Qt-zJ7V0v8C&amp;q=intitle:%22khomeini%22 |دوایین= Willett|یەکەم= Edward C. |سەردێڕ=Ayatollah Khomeini |ساڵ=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=The Rosen Publishing Group|ژپنک=٠-٨٢٣٩-٤٤٦٥-٤}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Wright |یەکەم= Robin |سەردێڕ= In the Name of God: The Khomeini Decade |ناونیشان= https://archive.org/details/innameofgodkhome00wrig |دەستپێگەیشتنی ناونیشان= registration |بڵاوکەرەوە=Simon &amp; Schuster |شوێن=New York |ساڵ=١٩٨٩|ژپنک= ٩٧٨-٠-٦٧١-٦٧٢٣٥-٥}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Wright |یەکەم= Robin |سەردێڕ= The Last Revolution |بڵاوکەرەوە=Knopf |شوێن=New York |ساڵ=٢٠٠٠}}
{{refend}}

{{S-start}}
{{S-off}}
{{S-bef|before = ناونیشانی نوێ}}
{{S-ttl|title = [[Supreme Leader of Iran]]|years=١٩٧٩–١٩٨٩}}
{{S-aft|after = [[عەلی خامنەیی]]}}
{{s-mil}}
{{S-bef|before=[[ئەبوولحەسەن بەنیسەدر|ئەبولحەسەن بەنیسەدر]]}}
{{S-ttl|title=[[فەرماندەی گشتی ھێزە چەکدارەکانی ئێران]]|years=١٩٨١–١٩٨٩}}
{{S-aft|after=[[عەلی خامنەیی]]}}
{{S-end}}

{{ئیسلامی سیاسی}}
{{کەسایەتیی ساڵی گۆڤاری تایم}}
{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئێران|سیاسەت|ئیسلام|شیعە|شەڕی سارد|ھیندستان|تۆپی پێ|زانستی سیاسەت}}
{{پۆلی کۆمنز|Ruhollah Khomeini}}

[[پۆل:ڕووحوڵڵا خومەینی|ڕووحوڵڵا خومەینی]]
[[پۆل:سەرکردەکانی شەڕی سارد]]
[[پۆل:سیایسەتوانە ئێرانییەکان]]
[[پۆل:شاعیرانی ئێرانی]]
[[پۆل:فەیلەسووفانی موسڵمان]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٢]]
[[پۆل:مردووانی ١٩٨٩]]
[[پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە ئێران]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٠]]
[[پۆل:شاعیرانی سەدەی ٢٠ەم]]
[[پۆل:شیعە ئێرانییەکان]]
[[پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجەی گەدە]]
[[پۆل:کەسایەتیی ساڵ (گۆڤاری تایم)]]</text>
      <sha1>fh4i6kkxgiunrs9vfbuwlj9vau4fb14</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماوە (ماتماتیک)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156165</id>
    <revision>
      <id>1575393</id>
      <parentid>1551171</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T07:00:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Д.Ильин</username>
        <id>9473</id>
      </contributor>
      <comment>img</comment>
      <origin>1575393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2499" sha1="kox6xzn0rml1fmrisj2plr20o59kbb3" xml:space="preserve">{{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
[[پەڕگە:Interval0.svg|وێنۆک|چەپ|کۆکردنەوەی ''x'' + ''a'' لەسەر هێڵی ژمارەکان. هەموو ئەو ژمارانەی گەورەترن لە ''x'' و کەمترن لە ''x'' + ''a'' لەناو ئەو ماوەیە کراوەیە.]]
لە [[بیرکاری]]دا '''ماوە'''&lt;ref&gt;فەرھەنگی بیرکاری نەوزاد عومەر محێدین&lt;/ref&gt;، ({{بە ئینگلیزی|Interval}}) ژێرکۆمەڵێکی بەردەوام لە [[ژمارەی ڕاستەقینە|ژمارە ڕاستەقینەکانە]] و دوو جۆرە، ماوەی سنووردار و ماوەی بێسنوور.

ماوە سنووردارەکان، لە دوو لا بە دوو ژمارەی ڕاستەقینە سنوور دراون.  
{{ltr}}
: &lt;math&gt; \begin{align}
{\color{Maroon}(} a,b{\color{Maroon})}  = \mathopen{\color{Maroon}]}a,b\mathclose{\color{Maroon}[} &amp;= \{x\in\R\mid a{\color{Maroon}&lt;}x{\color{Maroon}&lt;}b\}, \\{}
{\color{DarkGreen}[}a,b{\color{Maroon})}  = \mathopen{\color{DarkGreen}[} a,b\mathclose{\color{Maroon}[} &amp;= \{x\in\R\mid a{\color{DarkGreen}\le} x{\color{Maroon}&lt;}b\}, \\{}
{\color{Maroon}(} a,b{\color{DarkGreen}]} = \mathopen{\color{Maroon}]}a,b\mathclose{\color{DarkGreen}]} &amp;= \{x\in\R\mid a{\color{Maroon}&lt;}x{\color{DarkGreen}\le} b\}, \\{}
{\color{DarkGreen}[}a,b{\color{DarkGreen}]} = \mathopen{\color{DarkGreen}[} a,b\mathclose{\color{DarkGreen}]} &amp;= \{x\in\R\mid a{\color{DarkGreen}\le} x{\color{DarkGreen}\le} b\}.
\end{align} &lt;/math&gt;
{{ltr/end}}
ماوە بێسنوورەکان، لانیکەم لە لایەکەوە بەرەو ناکۆتا دەڕۆن.
{{ltr}}
: &lt;math&gt;(a,+\infty) = \{x\mid x &gt; a\}&lt;/math&gt;
: &lt;math&gt;[a,+\infty) = \{x\mid x \geq a\}&lt;/math&gt;
: &lt;math&gt;(-\infty,b) = \{x\mid x &lt; b\}&lt;/math&gt;
: &lt;math&gt;(-\infty,b] = \{x\mid x \leq b\}&lt;/math&gt;
: &lt;math&gt;(-\infty,+\infty) = \R&lt;/math&gt;
{{ltr/end}}
== ئەمانەش ببینە ==
{{تووڵی دەروازە|ماتماتیک|شیکاریی ماتماتیکی}}
*[[کۆمەڵە (ماتماتیک)|کۆمەڵە]]
==پەراوێزەکان==
{{پەراوێز}}
== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
* {{بیرخستنەوەی ویکی | بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/Interval_(mathematics)| سەردێڕ=Interval (mathematics)| زمان= ئینگلیزی | سەردان= ٢٩ تەممووزی ٢٠١٩}}

{{ماتماتیک-کۆلکە}}
{{پۆلی کۆمنز|Real intervals}}

[[پۆل:تۆپۆلۆژی]]</text>
      <sha1>kox6xzn0rml1fmrisj2plr20o59kbb3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وۆڵ مارت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159018</id>
    <revision>
      <id>1575397</id>
      <parentid>1519628</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T09:45:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-23719-96</username>
        <id>75806</id>
      </contributor>
      <origin>1575397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3597" sha1="nfqf4wr219kco3n7oo02yborrdn5kiv" xml:space="preserve">{{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
[[File:Walmart logo (2025; Stacked alt).svg|200px|thumb]]
{{داتابۆکس}}
'''وۆڵ مارت''' ({{بە ئینگلیزی|Wal-Mart}}) ھاوبەشگایەکی فرۆشتنی کەلوپەلە بەگەورەترین ھاوبەشگا دادەنرێت لە ڕووی زۆری داھاتییەوە، ھاوبەشگایەکی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمەریکییە]].

== مێژوو ==
دەستپێکی ھاوبەشگاکە بۆ ١٩٦٢ دەگەڕێتەوە یەکەم بازاڕی لەلایەن سام واڵتن کرایەوە، لە ساڵی ١٩٦٨ یەکەم بازاڕی لە دەرەوەی ھەرێمی ئەریکنساس کردەوە، لە ١ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٢ پشکی لە بۆرسەی ئەمریکی بەرزبویەوە،

== بازاڕەکان ==
ھاوبەشگاکە پتر لە ١٠٩٠٠ بازاڕی لەسەرانسەری جیھان ھەیە، کە ٤٠٩٢بازاڕی لە ولاتە یەکگرتوەکانی ئەمەریکایە ئەوانیتری بە ڕێژەی جیاواز دابەش بوونە بەسەر ھەریەک لە وڵاتانی [[کەنەدا]] و [[مەکسیک]] و [[ئینگلتەرا]] و [[ئەڵمانیا]]، خێزانی والتن دەستیان بەسەر ھاوبەشگاکە داگرتوە بە جۆرێک ئەندامانی خێزانەکە لە پلە ھەرە بەرزەکانی ھاوبەشگاکەن بەجۆرێک زۆربەیان ناویان لەڕێزبەندی ھەرە دەوڵەمرندەکانی جیھانن بەگوێرەی گۆڤاری فۆربیس

== کاروباری گشتی ==
ھاوبەشگاکە ڕوبەروی ڕەخنەی توند بۆتەوە لەلایەن کۆمەڵە کۆمەڵایەتیەکانی ئەمریکا بەھۆی خراپی مامەلە کۆمەڵایەتیەکانیان لەگەڵ فەرمانبەرەکانیان بەھۆیەوە سەدان لقی بچوکی داخراوە.

=== پێگەی ئەلیکترۆنی ===
Walmart.com توانیویەتی ٣٠٤ میلیۆن کەس ڕابکێشێت ساڵانە

== سەرچاوەکان ==
* {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر = https://ar.wikipedia.org/wiki/وول_مارت|سەردێڕ = وول مارت|زمان = عەرەبی|سەردان = ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
* {{وێبگەی فەرمی}}
* [https://web.archive.org/web/20191115125021/https://corporate.walmart.com/ Wal-Mart Stores Corporate Site]
{{پۆلی کۆمنز|Walmart|وۆڵ مارت}}
{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}}
{{ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە}}
{{تووڵی دەروازە|ئابووری|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|کۆمپانیا}}

[[پۆل:کۆمپانیاکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان]]
[[پۆل:ھەموو کۆلکەوتارەکان]]
[[پۆل:کۆلکە-وتارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان]]
[[پۆل:ئابوری]]
[[پۆل:کەنەدا]]
[[پۆل:ئەو کۆمپانیانەی لە بۆرسەی نیویۆرکدا ناویان هاتووە]]
[[پۆل:کۆمپانیاکان لە تێکڕای پیشەسازیی داو جۆنز]]
[[پۆل:ئەو کۆمپانیانەی لە بۆرسەی نیویۆرکدا ناویان ھاتووە]]
[[پۆل:کۆمپانیا فرەنەتەوەییەکان کە بارەگاکەیان لە ئەمریکایە]]
[[پۆل:وردەفرۆشە سەرھێڵەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان]]</text>
      <sha1>nfqf4wr219kco3n7oo02yborrdn5kiv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وارنەر برۆس ھۆم ڤیدیۆ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>220835</id>
    <revision>
      <id>1575381</id>
      <parentid>1185348</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T19:26:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-23718-28</username>
        <id>75803</id>
      </contributor>
      <origin>1575381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4726" sha1="9543ke6anju6wi9aqvtalwcovw42drl" xml:space="preserve">[[پەڕگە:Warner Bros. Home Entertainment 2023.svg|وێنۆک]]

'''وارنەر برۆس ھۆم ڤیدیۆ''' یان '''وارنەر برۆس ھۆم ڤیدیۆ ئینتەرتەیمێنت''' ({{بە ئینگلیزی|Warner Bros. Home Video}}) لە ساڵی ١٩٧٨ بە ناوی وارنەر ھۆم ڤیدیۆ (بۆ [[وارنەر میدیا]]) دامەزراوە. کۆمپانیاکە لە ئەمریکا بە بیست فیلم لەسەر ڤیدیۆکاسێتی Betamax و VHS لە کۆتایی ساڵی ١٩٧٩ دەستیپێکرد. دواتر کۆمپانیاکە ھێڵەکەی فراوانتر کرد و ناونیشانی زیادەی لەخۆگرت بە درێژایی ساڵانی ١٩٧٩ و ١٩٨٠.&lt;ref&gt;https://archive.org/details/newpotofgold00step&lt;/ref&gt;

==مێژوو==
کۆمپانیاکە لە ئەمریکا بە بیست فیلم لەسەر ڤیدیۆکاسێتی Betamax و VHS لە کۆتایی ساڵی ١٩٧٩ دەستیپێکرد، دواتر کۆمپانیاکە ھێڵەکەی فراوانتر کرد و ناونیشانی زیادەی لەخۆگرت بە درێژایی ساڵانی ١٩٧٩ و ١٩٨٠. وارنەر برۆس دەستی کرد بە لقکردن لە بازاڕی ڤیدیۆدیسکدا، مۆڵەتی ناونیشانەکانی بە فۆرماتەکانی ڤیدیۆدیسکی MCA DiscoVision و SelectaVisionی RCAدا، ئەمەش ڕێگەی بە ھەردوو کۆمپانیاکەدا فیلمەکان لە ژێر ناوی خۆیاندا بخەنە بازاڕەوە و دابەشی بکەن.&lt;ref&gt;http://www.cedmagic.com/museum/press/release-1982-03-30.html&lt;/ref&gt; تا ساڵی ١٩٨٥، وارنەر خەریکی بڵاوکردنەوەی ماددە لە ژێر ناوی خۆیان بوو بە ھەردوو فۆرماتەکە. ناونیشانەکانی فیلمی وارنەر ھۆم ڤیدیۆ لەلایەن کۆمپانیای ڕۆدشۆ ھۆم ڤیدیۆوە لە سەرانسەری جیھاندا دابەشکراون و بەرھەمدەھێنرێن، جگە لە ئوسترالیا و نیوزلەندا بەھۆی فیلمەکانی ھاوتا فیلمەکەی کە لەلایەن ڤیلەج ڕۆدشۆوە بڵاوکراونەتەوە.&lt;ref&gt;https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-dec-10-fi-62449-story.html&lt;/ref&gt; ھەروەھا وارنەر تاقیکردنەوەی لەسەر بازاڕی &quot;تەنھا بە کرێ&quot; بۆ ڤیدیۆکان کرد، شێوازێک کە لەلایەن کۆمپانیای [[فۆکسی سەدەی ٢٠ەم]] بەکارھێنرا بۆ یەکەم بڵاوکردنەوەی فیلمی جەنگی ئەستێرەکان لە ساڵی ١٩٨٢. لە ساڵی ٢٠٠٩ کۆمپانیای وارنەر ھۆم ڤیدیۆ کۆکردنەوەی ئەرشیفی وارنەری ناساند، کە ڕێگە بە خەڵک دەدات [[دی ڤی دی]] دروستکراوی تایبەت بە فیلم و زنجیرە تەلەفزیۆنییە دەگمەنەکان لە کتێبخانەکانی وارنەر و تۆرنەر داوا بکەن.&lt;ref&gt;https://www.nytimes.com/1990/10/24/business/the-media-business-pathe-settles-time-warner-dispute.html&lt;/ref&gt; فیلمەکان بە شێوەی دابەزاندنی دیجیتاڵیش بەردەستن. دەتوانرێت دیڤیدی و دابەزاندنی وارنەر ئەرشیف بە شێوەی ئۆنلاین لە ماڵپەڕی وارنەر، لە ماڵپەڕی [[ئەمازۆن (کۆمپانیا)|ئەمازۆن]] یان دیڤیدییەکانی سەر بە کۆمپانیای تەرنەر کلاسیک مووڤیزی بێ سنوور داوا بکرێت. لە ١٤ی ١ی ٢٠٢٠، کۆمپانیای یونێڤێرساڵ و وارنەر برۆس ھۆم ئینتەرتەینمەنت ڕایانگەیاند کە ھاوبەشی دەکەن لە کارێکی ھاوبەشی فرەنەتەوەیی بۆ ماوەی ١٠ ساڵە، کە کارە فیزیکییەکانیان لە ئەمریکای باکوور تێکەڵ دەکەن. لە ٧ی نیسانی ٢٠٢٠ کۆمیسیۆنی ئەورووپا یەکگرتنەکەی پەسەند کرد. دواتر کۆمپانیاکە ناوی لێنرا Studio Distribution Services, LCC.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/19970329103433/http://www.videodiscovery.com/vdyweb/dvd/dvdfaq.html&lt;/ref&gt;

==سەرچاوەکان==
{{سەرچاوەکان}}

{{تووڵی دەروازە|ئەنیمەیشن|فیلم|کۆمپانیا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|کالیفۆڕنیا}}
{{پۆلی کۆمنز|Warner Bros. Home Entertainment}}

[[پۆل:ئەو کۆمپانیا چێژبەخشیانەی دەکەونە کالیفۆرنیا]]
[[پۆل:ئەو کۆمپانیایانەی بنکەکەیان لە بێربانک، کالیفۆڕنیایە]]</text>
      <sha1>9543ke6anju6wi9aqvtalwcovw42drl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئێلی بڵباس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>235988</id>
    <revision>
      <id>1575388</id>
      <parentid>1572769</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T00:38:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-23880-22</username>
        <id>75805</id>
      </contributor>
      <origin>1575388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21545" sha1="31u110na7kbfctng7rkucwfj0pe9ehv" xml:space="preserve">'''ئێلی بڵباس''' ئێلێکی کوردیە لە [[ھەرێمی کوردستان]] و [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] نیشتەجێن بە تایبەتی لە [[پارێزگای ھەولێر]] و [[پارێزگای ورمێ]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=ابراھیمی |یەکەم=معصومە |سەردێڕ=بلباس |ناونیشان=https://www.cgie.org.ir/fa/article/228912/بلباس |وێبگە=مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی |زمان=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Sites of Violence: Gender and Conflict Zones|ڕێکەوت=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=University of California Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢٠-٢٣٧٩١-٩|editor-last=Blacklock|editor-first=Cathy|شوێن=Berkeley, CA|editor-last2=Cockburn|editor-first2=Cynthia|editor-last3=Crosby|editor-first3=Alison|editor-last4=Giles|editor-first4=Wenona Mary|editor-last5=Giles|editor-first5=Wenona Mary|editor-last6=Hans|editor-first6=Asha|editor-last7=Hyndman|editor-first7=Jennifer|editor-last8=Hyndman|editor-first8=Jennifer|editor-last9=Klein|editor-first9=Edith}}&lt;/ref&gt; ئەم ئێلە یەکێکە لە ئێلەک کۆنەکانی [[فەیلییەکان|کورادنی فەیلی]]&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=بڵباس Biľbas – فەرھەنگی زمانی یەکگرتووی کوردی ھاوچەرخ |ناونیشان=https://ferheng.info/alfba/36553/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=ferheng.info}}&lt;/ref&gt; وە ئێلی بڵباس لە بنەچەدا لەگەڵ مەلکشاھی ئامۆزان.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;حوسێن مەلێکشایی «[https://www.historyofkurd.com/2016/05/22/%D9%85%DB%8E%DA%98%D9%88%D9%88%DB%8C-%D8%AE%DB%8E%DA%B5%DB%8C-%D9%85%DB%95%D9%84%DB%8E%DA%A9%D8%B4%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%DA%86%DB%95%D9%85%D8%B4%DA%AF%D8%B2%DB%95%DA%AF-%D9%86%D9%88%D9%88%D8%B3%D9%8A/ مێژووی خێڵی مەلێکشایی (چەمشگزەگ).]» لە ١٢ی شوباتی ٢٠٢٦ ھێنراوە.&lt;/ref&gt; ئێلی بڵباس لە مێژووی خۆیدا بە ئێلێکی نیمچە کۆچەر باسکراوە.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=١٤ی ئابی ٢٠٢٤|سەردێڕ=The Belbas Tribes and the Revolt of Sheikh Ubaidullah Nahari (1880) |ناونیشان=https://zancojournal.su.edu.krd/index.php/JAHS/article/view/1350 |journal=Zanco Journal of Humanity Sciences |بەرگ=٢٨|issue=SpB |doi=10.21271/zjhs.28.SpB.8}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ireland|یەکەم=Royal Anthropological Institute of Great Britain and|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/The_Journal_of_the_Royal_Anthropological/NsYEAAAAYAAJ?hl=en|سەردێڕ=The Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland|ڕێکەوت=١٩٠٨|بڵاوکەرەوە=The Institute|پەڕەکان=٤٥٧|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

== مێژوو ==
بڵباس لە باشووری کوردستان لە شارەکانی: [[کۆیە]]، [[شارەزوور]]، و [[ڕەواندز]]. و [[خانەقین]]&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt; ھەندێکیان لە [[ڕانیە]] دەژین.&lt;ref&gt;آر ھی، دبیلو (١٩٨٣). ''[https://archive.org/details/1_20220515/%D8%B3%D9%86%D8%AA%D8%A7%D9%86%20%D9%81%D9%8A%20%D9%83%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%20-%20%D8%AF%D8%A8%D9%8A%D9%84%D9%88%20%D8%A2%D8%B1%20%D9%87%D9%8A%20-%20%D8%AA%D8%B1%D8%AC%D9%85%D8%A9%20%D9%81%D8%A4%D8%A7%D8%AF%20%D8%AC%D9%85%D9%8A%D9%84%20-%20%D8%AC%201/page/n87/mode/1up?q=%D8%A8%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B3 سنتان فی کردستان ١٩١٨-١٩٢٠]'' (بە عەرەبی). بەرگی&amp;nbsp;١. لەلایەن جەمیل، فوئاد وەرگێڕدراوە. لاپەڕە&amp;nbsp;٨٩.&lt;/ref&gt; وە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لەم شارانەن: [[سەردەشت]]، [[مەھاباد|سابڵاغ]]، [[ورمێ]]، و [[پیرانشار]] نیشتەجێن.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=BELBĀS |ناونیشان=https://www.iranicaonline.org/articles/belbas-a-former-kurdish-tribal-confederacy-of-northwestern-iran-and-northeastern-iraq/ |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Encyclopaedia Iranica |زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=الحسىن|یەکەم=سعىدىان، عبد|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=5FQuAQAAIAAJ&amp;q=ایل+بلباس+لری&amp;redir_esc=y|سەردێڕ=سرزمىن و مردم ایران|ڕێکەوت=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=علم و زندگى،|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٩٠٠٥٢-٧-٠|زمان=fa}}&lt;/ref&gt; جگە لەو شارانەی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]، تیرەیەکی ھۆزی پیرانی ئێلی بڵباس لە لوڕستان و ئیلام نیشتەجێن.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt; وە ئێلی بڵباس لە [[خۆراسان|خۆراسانیش]] ژیاون.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Amanat|یەکەم=Abbas|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=omo3DwAAQBAJ&amp;printsec=copyright&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=belbas&amp;f=false|سەردێڕ=Iran: A Modern History|ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=Yale University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٠٠-٢٣١٤٦-٥|زمان=en}}&lt;/ref&gt; ئەمەش دەگەڕێتەوە سەردەمی [[شا عەباسی یەکەم]] کە نزیکەی ٣٠٬٠٠٠ خێزانی کوردی [[ئەرزڕۆم|ئەرزرۆمی]] لە [[خۆراسان]] نیشتەجێ کرد،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Fisher|یەکەم=William Bayne|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=H20Xt157iYUC&amp;pg=PA4&amp;dq=he+sent+nearly+thirty+thousand+families+of+kurds&amp;hl=en&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;ovdme=1&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwj-t7DAzLeQAxWJBNsEHanmO6kQ6AF6BAgNEAM#v=onepage&amp;q=he%20sent%20nearly%20thirty%20thousand%20families%20of%20kurds&amp;f=false|سەردێڕ=The Cambridge History of Iran|دوایین٢=Avery|یەکەم٢=P.|دوایین٣=Hambly|یەکەم٣=G. R. G.|دوایین٤=Melville|یەکەم٤=C.|ڕێکەوت=١٩٦٨|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٢٠٠٩٥-٠|زمان=en}}&lt;/ref&gt; کە سەر بە ئێلی بڵباس بوون.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; لە سەدەی ١٩ەیەم ئێلی بڵباس نزیکەی ١٣٠٬٠٠٠ کەسی تێدابووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Pagnozzi|یەکەم=Giuseppe R.|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/Geografia_moderna_universale_ovvero_Desc/opbXkd0fpxsC?hl=en&amp;gbpv=0|سەردێڕ=Geografia moderna universale ovvero Descrizione fisica, statistica, topografica di tutti i paesi conosciuti della terra per G.R. Pagnozzi. Volume primo [-decimoquinto ed ultimo]: Arabia, Persia, Belucistan, Cabul, India. 2|ڕێکەوت=١٨٢٢|بڵاوکەرەوە=per Vincenzo Batelli|زمان=it}}&lt;/ref&gt; و بڵباسەکان لە [[باکووری کوردستان|باکووری کوردستانیش]] ژیاون.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Rawlinson|یەکەم=H. C.|ناونیشان=http://archive.org/details/jstor-1797838|سەردێڕ=Notes on a Journey from Tabríz, Through Persian Kurdistán, to the Ruins of Takhti-Soleïmán, and from Thence by Zenján and Ṭárom, to Gílán, in October and November, 1838; With a Memoir on the Site of the Atropatenian Ecbatana|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ١٨٤٠|بڵاوکەرەوە=Journal of the Royal Geographical Society of London|ئەوانی تر=JSTOR}}&lt;/ref&gt;

ئێلی بڵباس لەگەڵ [[خانەدانی ئەفشاری|ئەفشار]]&lt;nowiki/&gt;ەکان دوژمن بوونە&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; و چەندان شەڕیان کردووە، بە تایبەتی لە [[ورمێ]] کە [[نادر شا]] توانی شکست بە ئێلی بڵباس بێنێت،&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=رشید|یەکەم=میرزا|ناونیشان=https://www.karaketab.com/download/history/iran/5291-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%84%D9%88%D8%AF-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A7%D9%81%D8%B4%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D8%AB%D8%B1-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B2%D8%A7-%D8%B1%D8%B4%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%A7/|سەردێڕ=تاریخ افشار|پەڕەکان=١٦٥|زمان=Fa}}&lt;/ref&gt; محەممەد قولی ئەفشار ورمێی قایمقامی [[ورمێ]] ھەردوو ھۆزی شکاک و زەرزای بەکارھێنا لە شەڕ دژ بە بڵباسەکان لە نزیک ڕووباری لاوین.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=احمدی|یەکەم=کامیل|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=Cm0-EQAAQBAJ&amp;dq=ایل+روژکی&amp;source=gbs_navlinks_s|سەردێڕ=مقاومت زندگیست {{!}} خودزندگی نامۀ کامیل احمدی|بڵاوکەرەوە=Avaye Buf|ژپنک=٩٧٨-٨٧-٩٤٢٩٥-٨٣-٣|زمان=fa}}&lt;/ref&gt; بڵباسەکان خۆیان بۆ [[زەندییەکان]] نەچەماندەوە و شەڕیان لەگەڵ کردن، بۆیە [[کەریم خانی زەند]] ئەفسەرێکی خۆی نارد بە ناوی [[فەتحعەلی خان ئەفشار]] بۆ ئەوەی ھێرش بکاتە سەر ھۆزە، [[فەتحعەلی خان ئەفشار|فەتحعەلی]] لەگەڵ ھەزاران پیاو بەرەو شاری خوی نزیک بوونەوە و ھێرشیان کردە سەر ئێلی بڵباس و زۆر پیاوی لەم ھۆزە کوشت، ھەزاران کەسیان بەدیل گرت و ١٠ ھەزار ئەسپ و مەڕیان دابەشکرد بۆ سوپای [[زەندییەکان]].&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=بلباس |ناونیشان=https://rch.ac.ir/article/Details/7124 |وێبگە=دانشنامھ جھان اسلامی |زمان=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Goudge|یەکەم=Eileen|سەردێڕ=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779|ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=University of Chicago Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٢٦-٦٦١٠٢-٥|زنجیرە=Publications of the Center for Middle Eastern Studies|شوێن=Chicago}}&lt;/ref&gt; بەڵام [[نادر شا]] جگە لە ئەوەی کە شەڕی لەگەڵ ئەم ئێلە کردووە لە سوپاکەیدا بەکاریان ھێنا بۆ شەڕکردن لەگەڵ [[عوسمانییەکان]].&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;''Journal Asiatique. لاپەڕە ٩٥ (بە فەڕەنسی)''&lt;/ref&gt;

بەپێی گێڕانەوەی سەفەری سەدەی ١٩می [[بەریتانیا]]، ئێلی بڵباس سەردەمانێک بە یەکێک لە توندوتیژترین و جەنگاوەرترین ئێلە کوردەکان دادەنرا. باس لەوە دەکرێت کە بڵباسەکان چەندین جار ھێرشیان کردۆتە سەر ناوچەکانی دراوسێ بەتایبەتی دەوروبەری [[ورمێ]] و [[مەراغە|شاری مەراغە]]، ئەمەش بووە ھۆی وروژاندنی گەشتێکی سزایی [[عەباس میرزا]]. زۆرێک لە سەرۆکەکانیان لە قەڵاکانیانەوە ڕاکێشران و لە سێدارە دران. داکشانیان زیاتر خێراتر بوو بە کردەوەی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میری ڕەواندوز]]، کە دوای چەندین ساڵ لە ململانێ و ھاوپەیمانی گۆڕاو لەگەڵ ھۆزەکە، بەشێکی زۆریان لە ھۆزی [[مامەش|مامەشیان]] گرت و لە [[ڕەواندز|ڕەواندوز]] زیندانییان کرد.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Fraser|یەکەم=James Baillie|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/Travels_in_Koordistan_Mesopotamia_c/D53LZ69U9scC?hl=en&amp;gl=IQ|سەردێڕ=Travels in Koordistan, Mesopotamia, &amp;c: Including an Account of Parts of Those Countries Hitherto Unvisited by Europeans. With Sketches of the Character and Manners of the Koordish and Arab Tribes|ڕێکەوت=١٨٤٠|بڵاوکەرەوە=R. Bentley|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

بڵباسەکان ڕۆڵێکی گەورەیان ھەبووە لە ناسیونالیزمی کورد لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]، بەشدارییان کردووە لە [[شۆڕشی شێخ عوبەیدوڵڵای نەھری|شۆرشی شێخ عوبەیدەڵڵا]]&lt;nowiki/&gt;دا لە ساڵی ١٨٨٠،&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt; بە تایبەتی لە [[میاندواو]]، کە کۆمەڵکوژییەک ڕوویدا بە سەرکردایەتی [[ھەمزاغای مەنگوڕ]]&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=jronAAAAYAAJ&amp;source=gbs_navlinks_s|سەردێڕ=The Andover Review|ڕێکەوت=١٨٨٥|بڵاوکەرەوە=Houghton, Mifflin and Company|زمان=en}}&lt;/ref&gt;  مامەند ئاغای پیران و جەلیل ئاغای کوڕی [[شێخ عوبەیدوڵڵای نەھری|شێخ عوبەیدوڵڵا]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Eagleton|یەکەم=William L.|ناونیشان=https://books.google.iq/books/about/The_Kurdish_Republic_of_1946.html?id=kV4xAAAAIAAJ&amp;redir_esc=y|سەردێڕ=The Kurdish Republic of 1946|ڕێکەوت=١٩٦٣|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|پەڕەکان=٧|زمان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=3Lg_AQAAMAAJ&amp;pg=PA422&amp;dq=miandoab+massacre&amp;hl=en&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;ovdme=1&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwj2u7a8_bmQAxU9Q_EDHbpdBloQ6AF6BAgMEAM#v=onepage&amp;q=miandoab%20massacre&amp;f=false|سەردێڕ=The Pall Mall Budget: Being a Weekly Collection of Articles Printed in the Pall Mall Gazette from Day to Day, with a Summary of News|ڕێکەوت=١٨٨١|بڵاوکەرەوە=J. Kellett|پەڕەکان=٢١|زمان=en}}&lt;/ref&gt; کە نزیکەی ٣٬٠٠٠&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Curzon|یەکەم=George Nathaniel|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=Mx462foqQCoC&amp;pg=PA553&amp;dq=Miandoab+massacre&amp;hl=en&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;ovdme=1&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwiyisONgLqQAxWJAdsEHd2sCQc4ChDoAXoECAkQAw#v=onepage&amp;q=Miandoab%20massacre&amp;f=false|سەردێڕ=Persia and the Persian Question|ڕێکەوت=١٨٩٢|بڵاوکەرەوە=Longmans, Green|زمان=en}}&lt;/ref&gt; بۆ ٤٬٠٠٠ کەس تێیدا کوژران.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Cigerli|یەکەم=Sabri|ناونیشان=https://books.google.iq/books/about/Les_Kurdes_et_le_Kurdistan_en_1920.html?id=qTlJzwEACAAJ&amp;redir_esc=y|سەردێڕ=Les Kurdes et le Kurdistan en 1920|ڕێکەوت=٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=Vérone éditions|ژپنک=٩٧٩-١٠-٢٨٤-١٨٣٧-٣|زمان=fr}}&lt;/ref&gt; و ئەوان بەشدارییان کردووە لە [[ڕاپەڕینی سمکۆی شکاک (١٩١٨–١٩٢٢)|ڕاپەڕینی سیمکۆ شیکاک]] لە ساڵی ١٩٢١، و بەشدارییان کردووە لە دروستبوونی [[کۆماری کوردستان|کۆماری مەھاباد]] لە ساڵی ١٩٤٦&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; کە پەیوەندییەکانی لەگەڵ [[بنەماڵەی بارزانی|ھۆزی بارزانیدا]] تاڵکرد.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=O'Ballance|یەکەم=E.|سەردێڕ=The Kurdish Struggle, 1920-94|ڕێکەوت=١٩٩٦|بڵاوکەرەوە=Palgrave Macmillan UK|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣٠-٣٧٧٤٢-٤|edition=1st ed. 1996|شوێن=London}}&lt;/ref&gt;

بڵباسەکان لە دژی عوسمانییەکان،&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Lambton |یەکەم=Ann K. S. |ڕێکەوت=حوزەیرانی ١٩٧٧ |سەردێڕ=Robert W. Olson: The siege of Mosul and Ottoman-Persian relations, 1718–1743: a study of rebellion in the capital and war in the provinces of the Ottoman empire. (Indiana University Publications. Uralic and Altaic Series, Vol. 124.) xviii, 237 pp. Bloomington: Indiana University, [1975]. $16. |ناونیشان=https://www.cambridge.org/core/journals/bulletin-of-the-school-of-oriental-and-african-studies/article/abs/robert-w-olson-the-siege-of-mosul-and-ottomanpersian-relations-17181743-a-study-of-rebellion-in-the-capital-and-war-in-the-provinces-of-the-ottoman-empire-indiana-university-publications-uralic-and-altaic-series-vol-124-xviii-237-pp-bloomington-indiana-university-1975-16/A4E6AD46720CF3E5EA36DF6DADADF0EB |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |زمان=en |بەرگ=٤٠|issue=2 |پەڕەکان=٤٤٧–٤٤٧|doi=10.1017/S0041977X00044827 |issn=0041-977X}}&lt;/ref&gt; [[خۆشناو|خۆشناوەکان]]، [[ئاکۆ]]،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=تاڵەبانی|یەکەم=شێخ ڕەزا|ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/26786?h=آنچھ%20بلباس%20بھ%20خوشناو|سەردێڕ=اشعار فارسی شیخ رضا|زمان=fa}}&lt;/ref&gt; گەردییەکان، میراودەلییەکان، سورچییەکان، هەرکییەکان، زێبارییەکان، هەرووتییەکان، زرارییەکان، سیانەکان، شێروانییەکان، دۆلەمەرییەکان، مزورییەکان، بەروارییەکان، شەڕەفانییەکان، بەگزادەکان، مەنتکەکان، شوانییەکان، زەنگەنەکان، هەمەوەندەکان، جەبارییەکان، ساڵەییەکان، هەنارەییەکان، بەزنجییەکان، گۆرانەکان، باڵەکەکان، مەرزانییەکان، غەفورییەکان، شێخانییەکان، ڕەباتییەکان، ئەتروشییەکان، سندییەکان، گولییەکان، مامەسێنییەکان، پاڵانییەکان، بەڕۆژییەکان، نزارییەکان، کۆچەرەکان، مهاجیرەکان، دزەییەکان، خەیلانییەکان، برادۆستییەکان، [[میرنشینی سۆران]]،&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; [[میرنشینی بابان]] و [[جاف|ھۆزی جاف]] شەڕیان کردووە.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=موحەممەد|یەکەم=مەحموود|سەردێڕ=مێژووی ھۆزی بڵباس|بڵاوکەرەوە=تاڤگا|ساڵ=١٩٨٩|شوێن=[[سلێمانی]]|ناونیشان=http://archive.org/details/Othmanesmail1961_gmail_20180119_0450}}&lt;/ref&gt;

لە ساڵی ١٧١٣ لە مانگی ڕەمەزاندا، بڵباسەکان چوونە ناو [[ئێران]]. لەوێ کێشەیەک لەگەڵ [[فارسەکان|فارسەکاندا]] دروست بوو، ئەم کێشەیە بووە ھۆکاری تێکدانی چەندان گوندی [[فارسەکان]]. ڕووداوەکە گەیشتە وەزیرێک، وەزیرەکە شووبرای خۆی نارد بۆ ئەوەی بزانێت سەرچاوەی ئەم ڕووداوە چییە. کاتێک خەڵکی گوندەکە شووبرایەکەیان بینی ترس کەوتە نێویان، بۆی دەرکەوت کە بڵباسەکان ھۆکاری سەرەکی کێشەکەن بەڵام [[فارسەکان|فارسەکانیش]] بێتاوان نەبوون. لە کۆتاییدا سەرزەنشتی بڵباسەکان کرد و کێشەکەی بە تاوانبار زانی. پاشان ڕاپۆرتەکەی دابە وەزیرە ەڕچی وویدا، وەزیریش بڕیاریدا بڵباسەکان لە ئێران دەربکات.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=عزاوی، عباس|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/تاریخ_العراق_بین_احتل/zwA0LunOKKYC?hl=en|سەردێڕ=تاریخ العراق بین احتلالین|ڕێکەوت=١٩٣٥|بڵاوکەرەوە=Maṭbaʻat Baghdād|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; ھەروەھا لەگەڵ [[بەلۆچەکان]]ی [[سیستان]] شەڕیان کردووە کە ئیبراھیم بەگی کوڕی قەلەندەر ئاغای بڵباس فەرمانڕەوای [[پارێزگای سیستان و بەلۆچستان|پارێزگای سیستانی]] دەکرد، و ھەمیشە لە شەڕەکانیان لە دژی [[بەلۆچەکان]] سەرکەوتوو بوون.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=خان|یەکەم=بدلیسى، شرف|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/الشرفنامھ/7NAfDQEACAAJ?hl=en|سەردێڕ=الشرفنامھ: فی تأریخ الدول والامارات الکردیة، الفھ باللغة الفارسیة شرف خان البدلیسی، نقلھ الى اللغة العربیة وعلق علیھ جمیل بندى روژبیانی|ڕێکەوت=١٩٥٣|بڵاوکەرەوە=مطبعة النجاح ،|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;

شەڕەفخانی بەدلیسی لە شەڕەفنامە دەڵێت ئێلەکانی بڵباس و قەوالیس بە پێی نەریتەکان بەشێکن لە ئێلی بابان.&lt;ref&gt;بەدلیسی، شەڕەفخان. ''[https://books.vejin.net/ck/text/32286?h=%D8%A8%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B3 شەڕەفنامە]''.&lt;/ref&gt;
== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}
{{شریتی دەروازە|ئێران|عێراق|کوردستان}}

[[پۆل:ئێران]]
[[پۆل:چاندی زمانی کوردی]]
[[پۆل:چاندی کوردی]]
[[پۆل:عێراق]]
[[پۆل:ھەرێمی کوردستان]]
[[پۆل:ھۆزە کوردییەکان]]</text>
      <sha1>31u110na7kbfctng7rkucwfj0pe9ehv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ویکیپیدیا:ڕاپۆرتی بنکەدراوە/پێڕستی بۆتە چالاکەکان</title>
    <ns>4</ns>
    <id>241625</id>
    <revision>
      <id>1575385</id>
      <parentid>1575347</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T21:00:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: نوێکردنەوە</comment>
      <origin>1575385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2038" sha1="6l7wgs6bj6emtcnkl9hr1ywh30ufycy" xml:space="preserve">{{ئەمانەش ببینە|ویکیپیدیا:ڕاپۆرتی بنکەدراوە/پێڕستی بۆتە ناچالاکەکان}}
{{چینی ناوەند}}
پێرستی [[وپ:بۆت|بۆت]]ە چالاکەکانی ویکیپیدیا{{ھن}}
بۆتی چالاک بە بۆتێک دەڵێن کە لە ٣٠ ڕۆژی ڕابردوو لانی کەم [[تایبەت:بەشدارییەکان|بەشدارییەکی]] ھەبووە.{{ھن}}
لە ئێستادا ئەم ئامارە ڕۆژانە نوێ دەکرێتەوە.{{ھن}}
'''دوایین نوێکردنەوە لەلایەن [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]]'''؛ لە ''٢١:٠٠، ١٧ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)''
{{کۆتایی}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;margin: auto;&quot;
|+ بۆتە چالاکەکان
|-
! # !! بەکارھێنەر !! دوایین دەستکاری !! ژمارەی دەستکارییەکان !! مافەکان !! ڕێکەوتی خۆتۆمارکردن
|-
| ١ || [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/AramBot|١٧ی نیسانی ٢٠٢٦]] || ٣٥٣١٨٦ || bot,botadmin || ٤ی نیسانی ٢٠٢٠
|-
| ٢ || [[بەکارھێنەر:Dexbot|Dexbot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Dexbot|١٧ی نیسانی ٢٠٢٦]] || ٨٣٩١ || bot || ٢ی ئایاری ٢٠١٢
|-
| ٣ || [[بەکارھێنەر:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/InternetArchiveBot|١٥ی نیسانی ٢٠٢٦]] || ٨٤٤٥٦ || bot || ٢٨ی تەممووزی ٢٠١٧
|-
| ٤ || [[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/MediaWiki message delivery|١٣ی نیسانی ٢٠٢٦]] || ٣٤٤١ || bot || ١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣
|-
| ٥ || [[بەکارھێنەر:Xqbot|Xqbot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Xqbot|١١ی نیسانی ٢٠٢٦]] || ٢١١٧٩ || bot || ٣١ی ئابی ٢٠٠٩
|}

[[پۆل:ڕاپۆرتی بنکەدراوەی ویکیپیدیا]]</text>
      <sha1>6l7wgs6bj6emtcnkl9hr1ywh30ufycy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وتووێژ:تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان</title>
    <ns>1</ns>
    <id>244212</id>
    <revision>
      <id>1575398</id>
      <parentid>1132295</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T10:04:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>-Haryad</username>
        <id>40333</id>
      </contributor>
      <comment>/* ناوی وتار */ وەڵامدانەوە</comment>
      <origin>1575398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1243" sha1="5hoqa44mo4a3ptfbamgxd3d1cuzfbjt" xml:space="preserve">== ناوی وتار ==

@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]]: [[تۆڕی کۆمەڵایەتی|ئەمە]] تۆڕی کۆمەڵایەتییە. media جەمعی medium-ە کە لە فەرھەنگەکاندا بە ھۆ، ڕاگەیێنە یا ناوەند مانا کراوەتەوە.[https://lex.vejin.net/en/search/?t=medium&amp;f=0] تکایە نەختێ وردتر کار بکە. ‎'''[[بەکارھێنەر:Gejeluk|&lt;span style=&quot;color:#EB3C27;&quot;&gt;G&lt;/span&gt;]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|&lt;span style=&quot;color:#1D3F6E;&quot;&gt;êjełûk&lt;/span&gt;]]''' ‏١١:٤٨، ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ (UTC)

:سڵاو @[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]]: دەستخۆش بۆ پێشنیارکردنی ئەم ناوە. ناوێکی زۆر باشە و گونجاوە بۆ وتارەکە. ئەگەر لای تۆ ئاسایی بێ و ھیچ کێشەیەک نییە، با وتارەکە گوێزینەوە بۆ «ڕاگەیێنە کۆمەڵایەتییەکان». [[User:-Haryad |&lt;span style=&quot;color:black; font-size:16px;&quot;&gt;'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[User Talk: -Haryad |&lt;span style=&quot;color:yellow; Background:black &quot;&gt;'''ᴛᴀʟᴋ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; ١٠:٠٤، ١٨ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)</text>
      <sha1>5hoqa44mo4a3ptfbamgxd3d1cuzfbjt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1575399</id>
      <parentid>1575398</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T11:50:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>حوسێن</username>
        <id>42516</id>
      </contributor>
      <comment>/* ناوی وتار */ وەڵامدانەوە</comment>
      <origin>1575399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2138" sha1="l4cvuh7t9hl4wwl5efj8g254jfq3kby" xml:space="preserve">== ناوی وتار ==

@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]]: [[تۆڕی کۆمەڵایەتی|ئەمە]] تۆڕی کۆمەڵایەتییە. media جەمعی medium-ە کە لە فەرھەنگەکاندا بە ھۆ، ڕاگەیێنە یا ناوەند مانا کراوەتەوە.[https://lex.vejin.net/en/search/?t=medium&amp;f=0] تکایە نەختێ وردتر کار بکە. ‎'''[[بەکارھێنەر:Gejeluk|&lt;span style=&quot;color:#EB3C27;&quot;&gt;G&lt;/span&gt;]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|&lt;span style=&quot;color:#1D3F6E;&quot;&gt;êjełûk&lt;/span&gt;]]''' ‏١١:٤٨، ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ (UTC)

:سڵاو @[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]]: دەستخۆش بۆ پێشنیارکردنی ئەم ناوە. ناوێکی زۆر باشە و گونجاوە بۆ وتارەکە. ئەگەر لای تۆ ئاسایی بێ و ھیچ کێشەیەک نییە، با وتارەکە گوێزینەوە بۆ «ڕاگەیێنە کۆمەڵایەتییەکان». [[User:-Haryad |&lt;span style=&quot;color:black; font-size:16px;&quot;&gt;'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[User Talk: -Haryad |&lt;span style=&quot;color:yellow; Background:black &quot;&gt;'''ᴛᴀʟᴋ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; ١٠:٠٤، ١٨ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)
::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] سیانم نووسیوە، نازانم کامیان باشە. ھەروەھا، ئێستا کۆمەڵایەتیم بۆ social پێ باش و ڕاست نییە. کۆمەڵایەتی لە کۆمەڵ + ـایەتی دروست بووە. «ـایەتی» ناوی دەرھەست (abstract noun) دروست دەکا (لە [https://lex.vejin.net/ck/def/wahby-edmonds/ayet%C3%AE ئێرە] بنۆڕە)، بەڵام کۆمەڵایەتی وەکوو ھاواڵناو بە کار ھاتووە! ھیچ وشەیەک شک دەبەی کە «ـایەتی»ی پێ لکابێ و ھاواڵناو بێ؟ بە ڕای من، ئەمە ھەڵەیە و دەبا «کۆمەڵی» یان «کۆمەڵگەیی» با. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١١:٥٠، ١٨ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)</text>
      <sha1>l4cvuh7t9hl4wwl5efj8g254jfq3kby</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کۆلێژی زانستی کرداری لە زانکۆی تیشک</title>
    <ns>0</ns>
    <id>278295</id>
    <revision>
      <id>1575367</id>
      <parentid>1575341</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:01:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]])</comment>
      <origin>1575367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3288" sha1="i6l3yjwdsafa8dhd3s8lkvadkalk6r6" xml:space="preserve">{{ویکیسازی}}
{{زانیاریدانی زانکۆ|ناو=زانستی کرداری|دامەزراندن=٢٠٠٩|شار=ھەولێر|ماڵپەڕ=https://applied-science.tiu.edu.iq/|dean=پ. د. فایەق حوسێن|former_names=کۆلێژی زانست|سەردێڕ=کۆلێژی زانستی کرداری}}

'''کۆلێژی زانستی کرداری''' یەکێکە لە کۆلێژەکانی '''[[زانکۆی نێونەتەوەییی تیشک|زانکۆی نێودەوڵەتیی تیشک]]'''. بۆ یەکەم جار لە ساڵی ٢٠٠٩ دامەزراوە، لە ساڵی ٢٠٢١ ناوی لە کۆلێژی زانست گۆڕدرا بۆ کۆلێژی زانستی کرداری. کۆلێژەکە گەشەکردنی بەرچاوی بەخۆیەوە دیوە بەتایبەتی لە ساڵانی ٢٠٢٣ و ٢٠٢٥، بە کردنەوەی چەند بەشێک وەک سایبەرسیکیوریتی، چارەسەری سروشتی، نیوترشن و دایەتێتکس، تەکنیکیی پزیشکیی تیشک، ژیریی دەستکرد، سڕکردن.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Tishk International University - Tishk International University - previously Known As Ishik University |ناونیشان=https://tiu.edu.iq/ |ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ |زمان=en-US |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئازاری ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210301212053/https://tiu.edu.iq/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

== بەشەکانی کۆلێژ ==
* بەشی تەکنەلۆژیای زانیاری
* بەشی شیکاری نەخۆشییەکان
* بەشی سایبەرسیکیوریتی
* بەشی چارەسەری سروشتی
* بەشی نیوترشن و دایەتێتێکس
* بەشی تەکنیکیی پزیشکیی تیشک
* ژیریی دەستکرد
* سڕکردن

== سەرۆک بەشەکان ==
* بەڕێز سەڤرەدین خەلیل (بەشی تەکنەلۆژیای زانیاری)
* د. تۆڵە فەرەج (بەشی شیکاری نەخۆشییەکان)
* د. ھێمن ئیبراھیم (بەشی ژیریی دەستکرد&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Head’s Message - Artificial Intelligence TISHK INTERNATIONAL UNIVERSITY |ناونیشان=https://applied-science.tiu.edu.iq/artificial-intelligence/heads-message/ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Artificial Intelligence |زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;)
* بەشی چارەسەری سروشتی
* بەشی نیوترشن و دایەتێتێکس
* بەشی تەکنیکیی پزیشکیی تیشک

== کاروباری قوتابیان ==
* پ.د. کێنان کاپوکایا - بەرێوبەری گشتی بۆ کاروباری قوتابییانی کۆلێژ
* بەرێز جەنگیز ئەکبالابان- نوێنەری تەکنەلۆژیای زانیاری بۆ کاروباری قوتابییان

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

{{تووڵی دەروازە|کوردستان|زانکۆکان}}

[[پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی ھەولێر]]
[[پۆل:زانکۆکانی باشووری کوردستان]]
[[پۆل:شوێنەکانی ھەولێر]]
[[پۆل:زانکۆ کوردییەکان]]</text>
      <sha1>i6l3yjwdsafa8dhd3s8lkvadkalk6r6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لێدوانی بەکارھێنەر:Harki Muhammad</title>
    <ns>3</ns>
    <id>279829</id>
    <revision>
      <id>1575395</id>
      <parentid>1574797</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T08:48:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>-Haryad</username>
        <id>40333</id>
      </contributor>
      <comment>چەند ڕێنمایییەک</comment>
      <origin>1575395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17581" sha1="99bm8dzvquopobsw5ngnyysd308daeg" xml:space="preserve">== بەخێربێیت ==
{| bgcolor=&quot;#f8f8ff&quot; align=center style=&quot;width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;&quot;
|
&lt;div class=&quot;tabber horizTabBox&quot; style=&quot;width: 100% !important;&quot;&gt;
&lt;div class=&quot;tabbertab&quot; title=&quot;&amp;zwnj;ویکیپیدیا&amp;zwnj;&quot;&gt;
{{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}}
&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]&lt;/span&gt;
'''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}}
{{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}}
{| align=&quot;center&quot; cellpadding=&quot;1&quot; width=&quot;100%&quot; style=&quot;text-align:right&quot;
|[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]]
|[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری]
|[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]]
|}
&lt;/div&gt;

&lt;div class=&quot;tabbertab&quot; title=&quot;&amp;zwnj;بنەماکان&amp;zwnj;&quot;&gt;
بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت:
&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]&lt;/span&gt;
* '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە.
* '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن.
* '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت.
* '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان.
* '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە.
&lt;/div&gt;

&lt;div class=&quot;tabbertab&quot; title=&quot;&amp;zwnj;پەڕەکەت&amp;zwnj;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]&lt;/span&gt;
'''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە:
* تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە.
* لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە.
* لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە.
&lt;/div&gt;

&lt;div class=&quot;tabbertab&quot; title=&quot;&amp;zwnj;بەشداری&amp;zwnj;&quot;&gt;
ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی:
&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]&lt;/span&gt;
* پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''.
* ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە.
* '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە.
* '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا.
* لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت.
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
|}

-- &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:black&quot;&gt;&lt;/span&gt; [[User:Tessla|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:FF003A6A&quot;&gt;Tessla&lt;/span&gt;]] ([[User Talk:Tessla#top|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:black&quot;&gt;وتووێژ&lt;/span&gt;]])&lt;/b&gt; ٢٢:١٦، ٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC)

== هەرکی محمدسلیم عبدالعزیز ==

هەرکی محمدسلیم بە ینگلیزی (harki Muhammadsalim) لە ٩ نەورۆزی ٢٠١١ لە قەزای خەبات لە دایک بووە،لە قوتابخانەی ڕەوێتی بنەرەتی کوڕان لە قەزای خەباتە دەخوێنێت پۆلی نۆیەمە [[بەکارھێنەر:Harki Muhammad|Harki Muhammad]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Harki Muhammad|لێدوان]]) ٢٢:٢٣، ٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC)

== هەرکی محمدسلیم عبدالعزیز ==

لە ٩ نەورۆزی ٢٧١٠ کوردی لە قەزای خەبات لە دایک بووە.لە قوتابخانەی ڕەوێنی بنەڕەتی کوڕان خوێندویەتی پۆلی نۆیەمە.لە سەر دینی اسلامە [[بەکارھێنەر:Harki Muhammad|Harki Muhammad]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Harki Muhammad|لێدوان]]) ١٦:٥٣، ٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC)

==[[:پەڕگە:Harki Muhammadsalim abdullaziz.jpg]] بۆ [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا|سڕینەوەی خێرا]] ھەڵبژێردرا ==
[[Image:Information icon4.svg|48px|ڕاست|alt=|link=]]

تاگێک لەسەر [[:پەڕگە:Harki Muhammadsalim abdullaziz.jpg]] دانراوە، کە داوا دەکات بە خێرایی لە ویکیپیدیا بسڕدرێتەوە، ئەمە لەژێر [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا#پ٢|پێوەری ژمارە ٢ی پەڕگەکان بۆ سڕینەوەی خێرا]] ئەنجام دراوە لەبەر ئەوەی مۆلەتنامەی نییە یان ماف پارێزراوە یان وێنەیەکی بێ پێناسەیە و بەتاڵە. 

ئەگەر پێت وایە ئەم پەڕەیە نابێت بسڕدرێتەوە لەبەر ئەم ھۆکارە، لەوانەیە '''پێویست بکات ناڕەزایی دەرببڕیت''' [[:پەڕگە:Harki Muhammadsalim abdullaziz.jpg|بە سەردانکردنی پەڕەکە]] و کرتەکردن لەسەر ئەو دوگمەیەی کە دەڵێت «دەربڕینی ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سڕینەوە» کە ھەلێکت پێ دەدات بۆ ڕوونکردنەوە کە بۆچی نابێت پەڕەکە بسڕدرێتەوە. بەھەرحاڵ، ئاگاداربە کە ھەرکاتێک پەڕەیەک تاگی سڕینەوەی خێرای لێ درا، لەوانەیە بەبێ دواخستن بسڕدرێتەوە. تکایە خۆت تاگی سڕینەوە لە پەڕەکە لامەبە. سەیری [[ویکیپیدیا:سیاسەتەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکان و ڕێساکان]] بکە تاکوو لە داھاتوودا ئەمە ڕوونەداتەوە. &lt;!-- Template:Db-noimage-notice --&gt;  [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٠:٣٠، ١٠ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC)

==[[:پەڕگە:Harki25-01-24 11-10-54-089.jpg]] بۆ [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا|سڕینەوەی خێرا]] ھەڵبژێردرا ==
[[Image:Information icon4.svg|48px|ڕاست|alt=|link=]]

تاگێک لەسەر [[:پەڕگە:Harki25-01-24 11-10-54-089.jpg]] دانراوە، کە داوا دەکات بە خێرایی لە ویکیپیدیا بسڕدرێتەوە، ئەمە لەژێر [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا#پ٢|پێوەری ژمارە ٢ی پەڕگەکان بۆ سڕینەوەی خێرا]] ئەنجام دراوە لەبەر ئەوەی مۆلەتنامەی نییە یان ماف پارێزراوە یان وێنەیەکی بێ پێناسەیە و بەتاڵە. 

ئەگەر پێت وایە ئەم پەڕەیە نابێت بسڕدرێتەوە لەبەر ئەم ھۆکارە، لەوانەیە '''پێویست بکات ناڕەزایی دەرببڕیت''' [[:پەڕگە:Harki25-01-24 11-10-54-089.jpg|بە سەردانکردنی پەڕەکە]] و کرتەکردن لەسەر ئەو دوگمەیەی کە دەڵێت «دەربڕینی ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سڕینەوە» کە ھەلێکت پێ دەدات بۆ ڕوونکردنەوە کە بۆچی نابێت پەڕەکە بسڕدرێتەوە. بەھەرحاڵ، ئاگاداربە کە ھەرکاتێک پەڕەیەک تاگی سڕینەوەی خێرای لێ درا، لەوانەیە بەبێ دواخستن بسڕدرێتەوە. تکایە خۆت تاگی سڕینەوە لە پەڕەکە لامەبە. سەیری [[ویکیپیدیا:سیاسەتەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکان و ڕێساکان]] بکە تاکوو لە داھاتوودا ئەمە ڕوونەداتەوە. &lt;!-- Template:Db-noimage-notice --&gt;  [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٠:٣٠، ١٠ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC)

== red-chested cuckoo ==

'''''red-chested cuckoo''''' [[بەکارھێنەر:Harki Muhammad|Harki Muhammad]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Harki Muhammad|لێدوان]]) ٠٨:١١، ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC)

== بابەتەکانت بوونیان هەیە! ==

سڵاو کاک محەممەد، وتاری ئارمیسی ٢ لە ویکیپیدیای کوردی بوونی هەیە و پێویستی ناکرد دروستی بکەیت. تکایە گەرر وتارێک بوونی هەبوو دروستی مەکە. بڕوانە [[ئارتێمیس ٢]] '''[[User:Tessla|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:FF003A6A&quot;&gt;Tessla&lt;/span&gt;]] ([[User Talk:Tessla#top|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:black&quot;&gt;وتووێژ&lt;/span&gt;]])''' ١٦:٥٩، ٢ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)

:@[[بەکارھێنەر:Harki Muhammad|Harki Muhammad]]: سڵاو، سوپاس بۆ وتارەکانت، بەڵام تکایە بۆکسی زانیاریدانەکانت بۆ ئینگلیزیین؟ '''[[User:Tessla|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:FF003A6A&quot;&gt;Tessla&lt;/span&gt;]] ([[User Talk:Tessla#top|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:black&quot;&gt;وتووێژ&lt;/span&gt;]])''' ٢٣:٢٩، ٢ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)
::دەستخۆش بۆ تێبینییەکەت. لە ڕاستیدا سەرەتا بە کوردی دامنابوو، بەڵام سێرڤەرەکە کێشەی هەبوو و وەک پێویست زانیارییەکانی نەدەخوێندەوە، بۆیە ناچار بووم  Infobox بکەمە ئینگلیزی تاوەکو بێ کێشە و وەک خۆی بنوسرێتەوە. ئێستا بابەتەکە ڕێکخراوەتەوە. سوپاس بۆ هاوکاریت. [[بەکارھێنەر:Harki Muhammad|Harki Muhammad]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Harki Muhammad|لێدوان]]) ٢٢:٣١، ١١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)

== چەند ڕێنمایییەک دەربارەی نووسینی وتار ==
سڵاو ئەم کاتەت باش @Harki Muhammad: دەستخۆش بۆ ماندووبوونت لە ویکیپیدیای کوردی. ویستم چەند ڕێنمایییەکت پێ بڵێم، بۆ ئەوەی وتارەکانت کوالێتییان باشتر بێ و بۆ تێگەیشتن ئاسان بن:
# بەستنەوەی وتار بە زمانەکانی تر (نێوانویکی): کاتێک وتارێک دروست ئەکەی، لەسەر شێوەی کۆمپیوتەر لە ستوونی لای ڕاست، بەشی زمانەکان، کلیک لەسەر «گرێدانەکان زیاد بکە» بکە و بە وتاری ھاوشێوەی لە ویکیپیدیای ئینگلیزی یان زمانەکانی تری بەستەوە. لەسەر شێوەی موبایل لە [https://www.wikidata.org/wiki/Q109001687 بەندی ویکیدیراوە] ئەتوانی بەدوای زمانی کوردی بگەڕێی و ناوەکە زیا بکەی. ئەم کارە جگە لەوەی یارمەتیی خوێنەر ئەیا، ڕێگرییش ئەکا لە دروستبوونی وتاری دووبارە؛ چونکە کاتێک وتارەکەت گرێ درا، سیستمەکە ڕێگە نایە کەسێکی تر ھەمان بەستەری ئینگلیزی بۆ وتارێکی نوێ بە کار بێنێتەوە.
# بڕوانە [[وپ:شێواز#بەشەکانی وتار|ئێرە]] تا شێوازی نووسینی وتار فێربی.
# زۆرێک لە وتارەکانت بێسەرچاوەن، بۆ دانانی سەرچاوە سەیری [[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]] بکە و چاوێکیش لە [[ویکیپیدیا:دیاریکردنی سەرچاوە باوەڕپێکراوەکان|دیاریکردنی سەرچاوە باوەڕپێکراوەکان]] بکە تا بزانی سەرچاوە باوەڕپێکراوەکان کامانەن.
# زۆر گرنگە فێربی چۆن پۆل و دەروازە بۆ وتارەکان زیاد بکەی تا وتارەکان ڕێکخراو بن؛ بۆ فێربوونی چۆنێتیی زیادکردنی پۆلەکان سەیری [[یارمەتی:پۆل|پۆل]] بکە، ھەروەھا بۆ دەروازەکانیش بڕوانە [[ویکیپیدیا:دەروازە|دەروازەکان]]. ئەمانە بەئاسانی یارمەتیی خوێنەر ئەیەن بگاتە وتارەکەت. [[User:-Haryad |&lt;span style=&quot;color:black; font-size:16px;&quot;&gt;'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[User Talk: -Haryad |&lt;span style=&quot;color:yellow; Background:black &quot;&gt;'''ᴛᴀʟᴋ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; ٠٨:٤٨، ١٨ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)</text>
      <sha1>99bm8dzvquopobsw5ngnyysd308daeg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڕۆبنی ئەورووپی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>293972</id>
    <revision>
      <id>1575368</id>
      <parentid>1575327</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:02:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]])</comment>
      <origin>1575368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6819" sha1="k58lmj2arte9uzv3lf36i58smnmbxcp" xml:space="preserve">'''ڕۆبنی ئەورووپی''' ({{بە ئینگلیزی|Erithacus rubecula}}) ئەم باڵندەیە کە لە بەریتانیا و ئێرلەندا بە سادەیی بە ڕۆبنی سنگسوور یان ڕۆبن ناسراوە، باڵندەیەکی بچووکی مێرووخۆری پاسێرینەیە و سەر بە خێزانی مێشگرەکانی جیھانی کۆن (Muscicapidae)ە.Muscicapidae. &lt;ref name=&quot;ioc&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=٢٠١٦|editor-last=Gill |editor-first=Frank |editor-link=Frank Gill (ornithologist) |editor2-last=Donsker |editor2-first=David |editor3-last=Rasmussen |editor3-first=Pamela |editor3-link=Pamela Rasmussen |ناونیشان=http://www.worldbirdnames.org/bow/chats/|سەردێڕ=Chats, Old World flycatchers – IOC World Bird List |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠١٦|وێبگە=World Bird List Version 6.2}}&lt;/ref&gt; لە سەرانسەری ئەورووپا و تا ڕۆژھەڵاتی [[سیبیریا]]ی ڕۆژاوا، ھەروەھا بەرەو باشوور تا باکووری ئەفریقا بڵاوبووەتەوە. ئەم باڵندەیە لە ناوچەکانی ڕۆژاوا و باشووری مەودای بڵاوبوونەوەکەیدا بە جێگیری دەمێنێتەوە، بەڵام لە ناوچەکانی باکوور و ڕۆژھەڵاتەوە کە زستانیان سەختترە، کۆچ دەکات.

درێژییەکەی ١٢٫٥ بۆ ١٤ سانتیمەترە (٤٫٩–٥٫٥ ئینچ). نێر و مێ لە پەڕوپاڵیاندا ھاوشێوەن؛ ھەردوولا خاوەن سنگێکی پڕتەقاڵیی سوورباون و دەوروبەری ڕوخساریان ڕەنگێکی خۆڵەمێشیی ھەیە، بەشەکانی سەرەوەی جەستەیان قاوەیی و سکیان سپییە. باڵندە لاوەکان (باڵندەیەک کە ھێشتا نەگەیشتووەتە تەمەنی زاوزێ) جیاوازن؛ ھەموو جەستەیان قاوەیی پەڵەدارە و خاوەن سنگی سوور نین. ئەو لاوانەی کە تەمەنیان دەگاتە یەکەم زستان، لە باڵندە پێگەیشتووەکان دەچن، تەنیا ئەوە نەبێت کە ڕەنگی زەردباوی نوکی پەڕە شاراوەکانی باڵیان دەمێنێتەوە، کە لە پێگەیشتووەکاندا یان بە دەگمەن دەبینرێت یان ھەر نامێنێت.

== ئیتیمۆلۆژی ==
سنگە پڕتەقاڵییە ناوازەکەی ھەردوو ڕەگەزەکە، کاریگەریی ھەبوو لەسەر ناوی ڕەسەنی «ڕۆبنی ئەورووپی» کە پێشتر بە «سنگسوور» (Redbreast) دەناسرا. وشەی «پڕتەقاڵی» تا سەدەی ١٦ەم وەک ناوی ڕەنگ لە زمانی ئینگلیزیدا نەبوو، بەڵکو تەنیا وەک ناوی میوەیەک دەناسرا. ناوەکانی تری ئەم باڵندەیە لە زمانە جیاوازەکانیشدا ئاماژە بەم ڕەنگە ناوازەیە دەدەن: چێکی: červenka، ھۆڵەندی: roodborstje، فەڕەنسی: rouge-gorge، سویدی: rödhake، ئەڵمانی: Rotkehlchen، ئیتاڵی: pettirosso، ئیسپانی: petirrojo، ھەنگاری: vörösbegy، و پورتوگالی: pisco-de-peito-ruivo.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Holland, J.|سەردێڕ=Bird Spotting|بڵاوکەرەوە=Blandford|ساڵ=١٩٦٥|شوێن=London, UK|پەڕە=٢٢٥}}&lt;/ref&gt;

لە سەدەی پازدەیەمدا، کاتێک کە ناونانی جۆرە ئاژەڵە باوەکان بە ناوی مرۆڤ بڵاوبوو، باڵندەکە بە ڕۆبن سنگسوور ناسرا، کە دواتر کورتکرایەوە بۆ ڕۆبن.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lack|یەکەم=D.|سەردێڕ=Robin Redbreast|بڵاوکەرەوە=Oxford, Clarendon Press|ساڵ=١٩٥٠|شوێن=Oxford|پەڕە=٤٤}}&lt;/ref&gt; وەک ناوێکی ناسراو، ڕۆبن لە بنەڕەتدا بچووککراوەی ناوی (ڕۆبەرت)ە. ھەروەھا، زاراوەی ڕۆبن بۆ ھەندێک باڵندەی خێزانی دیکە بەکاردێت کە سنگیان سوور یان پرتەقاڵییە. لەوانە ڕۆبینی ئەمریکی (Turdus migratorius, جۆرێک لە [[ڕەشیشە]]) و ڕۆبینی ئوسترالی لە خێزانی Petroicidae کە پەیوەندییەکانیان ڕوون نییە.

ناوە ئینگلیزییە کۆنەکانی دیکەی ئەم باڵندەیە بریتین لە ruddock و robinet. لە ئەدەبیاتی ئەمریکی کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمدا، ئەم ڕۆبینە زۆرجار بە ڕۆبینی ئینگلیزی ناودەبرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Sylvester|یەکەم=Charles H.|ناونیشان=https://archive.org/details/bwb_S0-AXA-671_2/page/254/mode/1up?q=robin|سەردێڕ=Journeys Through Bookland, Volume 2|بڵاوکەرەوە=Bellows-Reeve Company|ساڵ=١٩٠٩|شوێن=Chicago|پەڕە=٢٥٤}}&lt;/ref&gt;

==== ڕۆبینەکانی دوورگەکانی کەناری ====
[[پەڕگە:Erithacus_rubecula_-Canary_Islands,_Spain_-adult_and_juvenile-8.jpg|وێنۆک|ڕۆبنی پێگەیشتوو و لاو لە گران کاناریا]]
[[پەڕگە:Erithacus_rubecula_superbus,_Los_Silos,_Tenerife_1.jpg|وێنۆک|ڕۆبنی تێنریفێیی ''Erithacus rubecula superbus'', لۆس سیلۆس، تێنەریفێ]]
[[پەڕگە:European_robin_(Erithacus_rubecula)_juvenile.jpg|وێنۆک|لاو، ساسێکس]]
[[پەڕگە:Rouge-gorge_à_une_mangeoire.jpg|وێنۆک|ڕۆبنێک تۆو دەخوات لا فەڕەنسا]]
[[پەڕگە:European_Robin_(Erithacus_rubecula)_with_mealworm.jpeg|وێنۆک|ڕۆبن لەگەڵ کرمی ژەم]]
[[پەڕگە:European_Robin_Erithacus_rubecula.ogv|وێنۆک|ڕۆبنی ئەورووپی لەسەر خاکی بەفراوی خۆراک دەخوات]]
[[پەڕگە:04-European_Robin-nX-1.webm|وێنۆک|خۆراکدانی ڕۆبنی ئەورووپی.]]

== زیاتر بخوێنەوە ==
* * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lack|یەکەم=Andrew|سەردێڕ=Redbreast: The Robin in Life and Literature|بڵاوکەرەوە=SMH Books|ساڵ=٢٠٠٨|ژپنک=٩٧٨-٠-٩٥٥٣٨٢٧-٢-٧}}

== بەستەری دەرەکییەکان ==

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

{{کۆمنز}}

{{تووڵی دەروازە|باڵندەکان|ژینناسی}}
{{Wikispecies|Erithacus rubecula}}

[[پۆل:مەلەکانی ئەورووپا]]
[[پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە]]
[[پۆل:Articles with hAudio microformats]]
[[پۆل:باڵندەکانی ئەورووپا]]
[[پۆل:ڕۆبن]]
[[پۆل:ڕۆبنی ئەورووپی]]</text>
      <sha1>k58lmj2arte9uzv3lf36i58smnmbxcp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ھەڵبژاردنی پەرلەمانیی نەرویژ، ٢٠١٧</title>
    <ns>0</ns>
    <id>294090</id>
    <revision>
      <id>1575371</id>
      <parentid>1574487</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:03:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]])</comment>
      <origin>1575371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1906" sha1="ipvyr0fkr2nkyue5bteung7mncbggcj" xml:space="preserve">{{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}}
{{داتابۆکس}}
'''ھەڵبژاردنی پەرلەمانی''' لە ١١ی ئەیلوولی ٢٠١٧ لە [[نەرویژ]] بۆ ھەڵبژاردنی ھەموو ١٦٩ ئەندامەکەی پەرلەمانی یەک-ژووریی نەرویژ، ستۆرتینگ، بەڕێوەچوو. پارتە نان-سۆشیالیستەکان زۆرینەیەکی کەمبووەوەی ٨٨ کورسییان پاراست، ئەمەش ڕێگەی دا بە ھاوپەیمانیی پارێزگاران-پێشکەوتنی سەرۆک وەزیران [[ئێرنا سۆلبێرگ]] بۆ ئەوەی لە حکوومەتدا بمێننەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://valgresultat.no/?type=st&amp;year=2017|سەردێڕ=Valgresultat |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.nrk.no/valg/2017/resultat/|سەردێڕ=Valgresultat for Norge |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt; پارتی لیبراڵ لە کانوونی دووەمی ٢٠١٨ چووە ناو ھاوپەیمانییەکەوە بەڵام بە کابینەیەکی کەمینە مایییەوە تا ئەو کاتەی پارتی کریستیان دیموکرات لە ساڵی ٢٠١٩دا چووە ناو ھاوپەیمانییەکەوە. سێ گەورەترین پارتە چەپی ناوەندەکان ٧٩ کورسییان بردەوە. پارتی سەوز تاکە کورسییەکەی پاراست، لەکاتێکدا پارتی سوور یەکەم کورسیی مێژوویی خۆی بردەوە.

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{پۆلی کۆمنز|Norwegian parliamentary election, 2017}}
{{شریتی دەروازە|سیاسەت|دەیەی ٢٠١٠|زانستی سیاسەت}}
{{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}}</text>
      <sha1>ipvyr0fkr2nkyue5bteung7mncbggcj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی تایوان، ٢٠٠٨</title>
    <ns>0</ns>
    <id>294406</id>
    <revision>
      <id>1575370</id>
      <parentid>1574779</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:02:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]])</comment>
      <origin>1575370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1451" sha1="srbbnfwu3y4ge038ln1cyly3jx1s0zu" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}
ھەڵبژاردنە سەرۆکایەتییەکان لە [[تایوان]] لە ٢٢ی ئازاری ٢٠٠٨ بەڕێوەچوون.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://web.cec.gov.tw/english/cms/pe|سەردێڕ=Central Election Commission:::Presidential Elections::: |ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Central Election Commission |زمان=en}}&lt;/ref&gt; کاندیدی کومینتانگ (کەی ئێم تی) ما ئینگ-جیو بە ٥٨٪ی دەنگەکان سەرکەوتنی بەدەستھێنا، و کۆتایی بە ھەشت ساڵ لە حوکمڕانیی پارتی پێشکەوتووی دیموکرات (دی پی پی) ھێنا. لەگەڵ ھەڵبژاردنی یاسادانانی ٢٠٠٨، سەرکەوتنە گەورەکەی ما کومینتانگی گەڕاندەوە بۆ دەسەڵات لە کۆماری چین.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://china.usc.edu/ShowArticle.aspx?articleID=986|سەردێڕ=US-China Institute :: news &amp; features :: usci symposium explores the taiwan vote |ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئابی ٢٠١١}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{پۆلی کۆمنز|Republic of China presidential election, 2008}}

[[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]]
{{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}}</text>
      <sha1>srbbnfwu3y4ge038ln1cyly3jx1s0zu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڕێکخراوی نێونەتەوەیی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>294473</id>
    <revision>
      <id>1575369</id>
      <parentid>1575177</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:02:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]])</comment>
      <origin>1575369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5666" sha1="78z9uqvli5u0itrfw9k7m46j8ewqk4w" xml:space="preserve">[[پەڕگە:Palace_of_Nations_Geneva_20102014_02.jpg|وێنۆک|نووسینگەکانی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] لە [[ژنێڤ]] (سویسرا)، کە ئەو شارەیە زۆرترین ژمارەی ڕێکخراوە نێونەتەوەیییەکانی جیھانی تێدایە&lt;ref&gt;{{In lang|fr}} François Modoux, &quot;La Suisse engagera 300 millions pour rénover le Palais des Nations&quot;, ''[[Le Temps]]'', Friday 28 June 2013, p. 9.&lt;/ref&gt;]]
'''ڕێکخراوی نێونەتەوەیی'''، کە ھەروەھا وەک '''دامەزراوەی نێونەتەوەیی''' یان '''ڕێکخراوی نێوان-حکوومی''' (ئای جی ئۆ) دەناسرێت، کۆمەڵەیەکە لە دەوڵەتان کە بەپێی پەیماننامەیەک یان جۆرێکی تری ئامرازێک دامەزراوە کە لەلایەن یاسای نێودەوڵەتییەوە بەڕێوە دەبرێت بۆ شوێنکەوتنی ئامانجە ھاوبەشەکانی دەوڵەتانی ئەندامی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Gaja |یەکەم=Giorgio |ڕێکەوت=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|ناونیشان=http://legal.un.org/avl/ha/ario/ario.html|سەردێڕ=Articles on the Responsibility of International Organizations |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠١٩|وێبگە=Audiovisual Library of International Law}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Bouwhuis |یەکەم=Stephen |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=The International Law Commission's Definition of International Organizations |ناونیشان=https://brill.com/view/journals/iolr/9/2/article-p451_5.xml |journal=International Organizations Law Review |زمان=en |بەرگ=٩|issue=2 |پەڕەکان=٤٥١–٤٦٥|doi=10.1163/15723747-00902004 |issn=1572-3747 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}&lt;/ref&gt; ئای جی ئۆ خاوەنی کەسایەتیی یاسایی خۆیەتی کە جیاوازە لە دەوڵەتانی ئەندامی و دەتوانێت ڕێککەوتنامەی پابەندکەری یاسایی لەگەڵ ئای جی ئۆکانی تر یان لەگەڵ دەوڵەتانی تردا ببەستێت. [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] (یو ئێن)، [[ئەنجومەنی ئەورووپا]]، [[یەکێتیی ئەفریقا]]، ڕێکخراوی دەوڵەتە ئەمریکییەکان (ئۆ ئەی ئێس)، [[ناتۆ|ڕێکخراوی پەیمانی ئەتڵەسی باکوور]] (ناتۆ)، مێرکۆسۆر، و [[بریکس]] نموونەی ئای جی ئۆکانن. ڕێکخراوە نێونەتەوەیییەکان لە پلەی یەکەمدا لە دەوڵەتانی ئەندام پێکدێن، بەڵام لەوانەیە قەوارەکانی تریش لەخۆ بگرن، وەک ڕێکخراوە نێونەتەوەیییەکانی تر، کۆمپانیاکان، و ڕێکخراوە ناحکوومییەکان.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Koremenos |یەکەم=Barbara |دوایین٢=Lipson |یەکەم٢=Charles |دوایین٣=Snidal |یەکەم٣=Duncan |ڕێکەوت=٢٠٠١|سەردێڕ=The Rational Design of International Institutions |ناونیشان=https://www.iilj.org/wp-content/uploads/2016/11/Raustiala-The-Rational-Design-of-International-Institutions-2010.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=International Organization |بەرگ=٥٥|issue=4 |پەڕەکان=٧٦١–٧٩٩|doi=10.1162/002081801317193592 |issn=0020-8183 |jstor=3078615 |s2cid=41593236 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230422202631/https://www.iilj.org/wp-content/uploads/2016/11/Raustiala-The-Rational-Design-of-International-Institutions-2010.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt; سەرەڕای ئەوەش، قەوارەکان لەوانەیە پێگەی چاودێریان ھەبێت.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.peacepalacelibrary.nl/research-guides/international-organisations-and-relations/international-organizations/|سەردێڕ=International Organizations - Research Guide International Law {{!}} Peace Palace Library |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200513060037/https://peacepalacelibrary.nl/research-guides/international-organisations-and-relations/international-organizations/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئایاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠١٩|وێبگە=Peace Palace Library |زمان=en-US}}&lt;/ref&gt; لەژێر یاسای نێودەوڵەتیدا، ھەرچەندە پەیماننامەکان بە شێوەیەکی گشتی لە نێوان دەوڵەتاندان، ڕێکخراوە نێوان-حکوومییەکان ھەروەھا توانای بەستنی پەیماننامەیان ھەیە. تێڕوانینە کلاسیکییەکە ئەوە بوو کە تەنھا دەوڵەتان بابەتەکانی یاسای نێودەوڵەتین، بەڵام لەگەڵ دامەزراندنی نەتەوە یەکگرتووەکان، ئەو تێڕوانینە فراوانتر بوو بۆ ئەوەی ڕێکخراوە نێوان-حکوومییەکانیش بگرێتەوە.

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{پۆلی کۆمنز|International organizations}}
{{شریتی دەروازە|سیاسەت|پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان}}

[[پۆل:جیھانگیری کولتووری]]
[[پۆل:ڕێکخراوە نێونەتەوەیییەکان]]
[[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]]</text>
      <sha1>78z9uqvli5u0itrfw9k7m46j8ewqk4w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئەردەشێری چوارەم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>294493</id>
    <revision>
      <id>1575377</id>
      <parentid>1575342</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:01:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ژیاننامە|ژیاننامە]]، [[دەروازە:ئێران|ئێران]] و [[دەروازە:میسر|میسر]]</comment>
      <origin>1575377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3252" sha1="9z240p8np73l7kysjvgh3p0qvy1g3vi" xml:space="preserve">{{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}}
'''ئارسس''' (بە [[فارسیی کۆن]]: [[wikt:Reconstruction:Old Persian/R̥šā|R̥šā]]؛ بە [[یۆنانیی کۆن]]: [[wikt:Ἀρσής|Ἀρσής]])، ھەروەھا بە ناوی پاشایەتییەکەی '''ئەرتەخشەشتەی چوارەم''' یان '''ئەردەشێری چوارەم''' ({{IPAc-en|ˌ|ɑr|t|ə|ˈ|z|ɜr|k|s|iː|z}}؛ بە فارسیی کۆن: [[wiktionary:𐎠𐎼𐎫𐎧𐏁𐏂𐎠|𐎠𐎼𐎫𐎧𐏁𐏂𐎠]]؛ بە یۆنانیی کۆن: [[wiktionary:Ἀρταξέρξης|ئەرتەخشەشتە]])، دوازدەھەمین [[شاھەنشا]]ی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ھەخامەنشی]] بوو لە ٣٣٨ تا ٣٣٦ پێش زایین.

ئارسس سەرکەوت بۆ سەر تەخت، دوای ئەوەی باوکی [[ئەردەشێری سێیەم]]—کە ببووە ھۆی گەشانەوەی ئیمپراتۆریەتیی فارسی—لە لایەن خەسێنراو [[باگۆئاس]] ژەھرخوارد کرا. ئەمەی دوایی ئارسسی خستە سەر تەخت بەو ئومێدەی کە بتوانێت کۆنترۆڵی بکات. بە لاوازبوونی ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی لە تیرۆرکردنی ئەرتەخشەشتەی سێیەم و جێنشینی ئارسس، [[کۆمەڵەی کۆرینت|کۆمەڵەی یۆنانی]] لە ساڵی ٣٣٦ ھێزیان نارد بۆ [[ئاسیا]].

ئارسس، لە ھەوڵێکدا بۆ ڕزگارکردنی خۆی لە ژێر کاریگەرییەکانی باگۆئاس، ھەوڵیدا خەسێنراوەکە ژەھرخوارد بکات؛ بەڵام سەرکەوتوو نەبوو، لەبری ئەوە بە فەرمانی باگۆئاس خۆی بە ژەھر مرد. باگۆئاس ئامۆزای ئارسس [[داریووشی سێیەم]]ی خستە سەر تەخت لە دوای ئەو.

==ناو==
ئەو لە سەرچاوە یۆنانییەکاندا بە ئارسس ناسراوە و وادیارە ئەوە ناوی ڕاستەقینەی بووە، بەڵام [[نووسراوی سێزمانەی لێتۆن|سێزمانەی زانتوس]] و پارچە گۆزەکانی [[ساماریا]] ڕایدەگەیێنن کە ئەو ناوی پاشایەتیی ئەرتەخشەشتەی چوارەمی وەرگرتووە، بە شوێنکەوتنی باوکی و باپیری.

ئارسس شێوەی [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]] ناوە [[زمانی فارسیی کۆن|فارسیی کۆن]]ەکەیە کە «ڕشا»یە، کە ھەروەھا لە شێوەی [[زمانی ئاڤێستایی|ئەڤێستایی]] «ئەرشان-»دا ھاتووە و لە چەندین ناوی لێکدراوی فارسیی کۆندا بەکارھاتووە، وەک «ئەرشەکا»، «ئەرشاما»، و «خەشایارشا». زاراوەکە لە ڕووی زمانەوانییەوە پەیوەندی بە «ئارسێن»ی یۆنانییەوە ھەیە، بە واتای «نێر، پیاوانە».{{sfn|LeCoq|1986|p=548}}

== سەرچاوەکان ==
{{پۆلی کۆمنز|Artaxerxes IV}}
{{شریتی دەروازە|ژیاننامە|ئێران|میسر}}

[[پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نەزانراو]]</text>
      <sha1>9z240p8np73l7kysjvgh3p0qvy1g3vi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بادەمى زەوى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>294495</id>
    <revision>
      <id>1575366</id>
      <parentid>1575343</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:01:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]])</comment>
      <origin>1575366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4618" sha1="8pjynf4s0rqqa6acsmyjear5hogwzg3" xml:space="preserve">{{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}}
'''بادەمى زەوى'''  یان '''وەنەشامى''' یان '''باویى شامى [https://ferheng.info/alfba/15566/]'''  بە پندار یان گۆبەریش ناودەبرێت.  (بە عەرەبی: الفول السودانی) و  ({{بە ئینگلیزی|Peanut}} ) (ناوى زانستى : Archis Hypogea)   لە بازاڕەکانى باشوورى کوردستاندا بە '''فستق عەبید''' ناودەبرێت'''.''' ڕووەکێکی ساڵانەیە لە خێزانی گەنمەشامی ، زێدى رەسەنى ناوچە گەرمەکانی [[ئەمریکای باشوور|ئەمریکای باشوورە]] .
[[پەڕگە:Arachis hypogaea - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-163.jpg|وێنۆک|شێوەى رووەکى '''بادەمى زەوى''']]

== مێژوو ==
ناوی ڕەسەنی (فستقی کۆیلە)یە &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=عوض |یەکەم=مروة |ڕێکەوت=١٦ی شوباتی ٢٠٢١|ناونیشان=https://elmeezan.com/%d9%81%d8%b3%d8%aa%d9%82-%d8%a7%d9%84%d8%b9%d8%a8%d9%8a%d8%af-%d9%82%d8%b5%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%85%d9%83%d8%b3%d8%b1%d8%a7%d8%aa-%d8%a7%d9%84%d8%a3%d9%83%d8%ab%d8%b1-%d8%b4%d8%b9%d8%a8%d9%8a%d8%a9/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210216131226/https://elmeezan.com/فستق-العبيد-قصة-المكسرات-الأكثر-شعبية/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی شوباتی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=الميزان |زمان=ar}}&lt;/ref&gt; زێدى رەسەنى ناوچە کەمەریەکانى ئەمریکای باشوورە،  پورتوگالیەکان لەوێوە، لە سەرەتای سەدەی شازدەیەمدا گواستیانەوە بۆ ڕۆژئاوای ئەفریقا . لەوێشەوە بۆ ڕۆژهەڵاتى ئەفریقا و سوودان. دواتر لە سەدەى هەژدەیەمدا برایە باکوورى ئەمریکا. ئێستا  لە چین و هیندستان بووە بە گرنگترین بەرهەمە چێنراوەکانى وڵات.   لە دواتر لە میسڕ و لە شام چێنرا و بەرهەمەکەى لەێوە گەیشتە بازاڕەکانى کوردستان بۆیە هەر بە بادەمى یاخود فستقی شامى ناودەبرا.  [[پەڕگە:2005groundnut.PNG|وێنۆک|نەخشەى بەرهەمهێنانی بادەمى زەوىى لە  جیهاندا]]
== شێوەى رووەک ==
بەرزی ئەم رووەکە  ٣٠ تا  ٩٠ سانتیمەتر دەبێت و گوڵەکانى بچووک و رەنگ زەردن لاچکەکانى شۆڕن و بە زەویەوە نووساون و هەر کەلێکى دوو یان سێ دانە دەگرێت. &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=البعلبكي |یەکەم=منير |بەستەری نووسەر=منير البعلبكي |ڕێکەوت=١٩٩١|ناونیشان=http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&amp;id=252703|سەردێڕ=موسوعة شبكة المعرفة الريفية |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131006195349/http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&amp;id=252703 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=27 أيار 2013 م |وێبگە=موسوعة المورد}}&lt;/ref&gt;

== بەرهەمهێنان ==
لە کۆی بەرهەمی جیهانی وڵاتى [[چین]] پێشەنگە لە بەرهەمهێنانی باوى شامى  بە ڕێژەی 41.5% ، لە دوای ئەویش [[ھیندستان|هیندستان]] دێت بە ڕێژەی 18.2% [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|و ئەمریکا]] بە ڕێژەی 6.8%.

== بەکارهێنان ==
بەرهەمێکی  بەسوودە پڕە لە [[پرۆتین]] و [[چەوری]] تەندروست و [[ڕیشاڵی خۆراکی|ڕیشاڵ]] و [[ڤیتامین]] [[معادن (مغذيات)|و کانزاکان]]. یارمەتی باشترکردنی تەندروستی [[دڵ]] دەدات و لە ئامادەکردنى [[زەلاتە|زەڵاتە]] [[کێک|و کێک]] و شیرینی بەکاردێت . جگە لەوەش چاندنی یارمەتیدەرە بۆ [[ئابوور|ئابووری]] و هەلی کار دەڕەخسێنێت.

== سەرچاوەکان: ==
{{سەرچاوەکان}}
{{پۆلی کۆمنز|Arachis hypogaea}}

[[پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣]]
[[پۆل:ڕوەکەکان]]
[[پۆل:فندقی و تۆوە خۆراکییەکان]]
[[پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە]]</text>
      <sha1>8pjynf4s0rqqa6acsmyjear5hogwzg3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1575376</id>
      <parentid>1575366</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:01:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:پزیشکی|پزیشکی]]، [[دەروازە:ڕوەک|ڕوەک]] و [[دەروازە:خۆراک|خۆراک]]</comment>
      <origin>1575376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4681" sha1="t9m0h9pr572uhmwau68bsz86l1nazsj" xml:space="preserve">{{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}}
'''بادەمى زەوى'''  یان '''وەنەشامى''' یان '''باویى شامى [https://ferheng.info/alfba/15566/]'''  بە پندار یان گۆبەریش ناودەبرێت.  (بە عەرەبی: الفول السودانی) و  ({{بە ئینگلیزی|Peanut}} ) (ناوى زانستى : Archis Hypogea)   لە بازاڕەکانى باشوورى کوردستاندا بە '''فستق عەبید''' ناودەبرێت'''.''' ڕووەکێکی ساڵانەیە لە خێزانی گەنمەشامی ، زێدى رەسەنى ناوچە گەرمەکانی [[ئەمریکای باشوور|ئەمریکای باشوورە]] .
[[پەڕگە:Arachis hypogaea - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-163.jpg|وێنۆک|شێوەى رووەکى '''بادەمى زەوى''']]

== مێژوو ==
ناوی ڕەسەنی (فستقی کۆیلە)یە &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=عوض |یەکەم=مروة |ڕێکەوت=١٦ی شوباتی ٢٠٢١|ناونیشان=https://elmeezan.com/%d9%81%d8%b3%d8%aa%d9%82-%d8%a7%d9%84%d8%b9%d8%a8%d9%8a%d8%af-%d9%82%d8%b5%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%85%d9%83%d8%b3%d8%b1%d8%a7%d8%aa-%d8%a7%d9%84%d8%a3%d9%83%d8%ab%d8%b1-%d8%b4%d8%b9%d8%a8%d9%8a%d8%a9/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210216131226/https://elmeezan.com/فستق-العبيد-قصة-المكسرات-الأكثر-شعبية/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی شوباتی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=الميزان |زمان=ar}}&lt;/ref&gt; زێدى رەسەنى ناوچە کەمەریەکانى ئەمریکای باشوورە،  پورتوگالیەکان لەوێوە، لە سەرەتای سەدەی شازدەیەمدا گواستیانەوە بۆ ڕۆژئاوای ئەفریقا . لەوێشەوە بۆ ڕۆژهەڵاتى ئەفریقا و سوودان. دواتر لە سەدەى هەژدەیەمدا برایە باکوورى ئەمریکا. ئێستا  لە چین و هیندستان بووە بە گرنگترین بەرهەمە چێنراوەکانى وڵات.   لە دواتر لە میسڕ و لە شام چێنرا و بەرهەمەکەى لەێوە گەیشتە بازاڕەکانى کوردستان بۆیە هەر بە بادەمى یاخود فستقی شامى ناودەبرا.  [[پەڕگە:2005groundnut.PNG|وێنۆک|نەخشەى بەرهەمهێنانی بادەمى زەوىى لە  جیهاندا]]
== شێوەى رووەک ==
بەرزی ئەم رووەکە  ٣٠ تا  ٩٠ سانتیمەتر دەبێت و گوڵەکانى بچووک و رەنگ زەردن لاچکەکانى شۆڕن و بە زەویەوە نووساون و هەر کەلێکى دوو یان سێ دانە دەگرێت. &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=البعلبكي |یەکەم=منير |بەستەری نووسەر=منير البعلبكي |ڕێکەوت=١٩٩١|ناونیشان=http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&amp;id=252703|سەردێڕ=موسوعة شبكة المعرفة الريفية |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131006195349/http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&amp;id=252703 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=27 أيار 2013 م |وێبگە=موسوعة المورد}}&lt;/ref&gt;

== بەرهەمهێنان ==
لە کۆی بەرهەمی جیهانی وڵاتى [[چین]] پێشەنگە لە بەرهەمهێنانی باوى شامى  بە ڕێژەی 41.5% ، لە دوای ئەویش [[ھیندستان|هیندستان]] دێت بە ڕێژەی 18.2% [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|و ئەمریکا]] بە ڕێژەی 6.8%.

== بەکارهێنان ==
بەرهەمێکی  بەسوودە پڕە لە [[پرۆتین]] و [[چەوری]] تەندروست و [[ڕیشاڵی خۆراکی|ڕیشاڵ]] و [[ڤیتامین]] [[معادن (مغذيات)|و کانزاکان]]. یارمەتی باشترکردنی تەندروستی [[دڵ]] دەدات و لە ئامادەکردنى [[زەلاتە|زەڵاتە]] [[کێک|و کێک]] و شیرینی بەکاردێت . جگە لەوەش چاندنی یارمەتیدەرە بۆ [[ئابوور|ئابووری]] و هەلی کار دەڕەخسێنێت.

== سەرچاوەکان: ==
{{سەرچاوەکان}}
{{پۆلی کۆمنز|Arachis hypogaea}}
{{شریتی دەروازە|پزیشکی|ڕوەک|خۆراک}}

[[پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣]]
[[پۆل:ڕوەکەکان]]
[[پۆل:فندقی و تۆوە خۆراکییەکان]]
[[پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە]]</text>
      <sha1>t9m0h9pr572uhmwau68bsz86l1nazsj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جۆن ڕێسیگ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>294497</id>
    <revision>
      <id>1575365</id>
      <parentid>1575359</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:01:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: چاکسازیی ژمارەکان؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]])</comment>
      <origin>1575365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5740" sha1="g7amvnsvaoz7evnkclnb40ghx0m8ez5" xml:space="preserve">{{زانیاریدانی کەسایەتی|name=John Resig|image=John Resig (4586826039) (cropped).jpg|caption=Resig in 2010|birth_date={{birth date and age|1984|05|08}}|birth_place=[[Boston]], Massachusetts, U.S.|education=[[Rochester Institute of Technology]] (BS)|occupation={{hlist|Software engineer|author}}|employer=[[Khan Academy]]|known_for={{hlist|[[jQuery]]|[[Processing.js]]|[[Ukiyo-e]].org}}|website={{URL|https://johnresig.com}}}}

'''جۆن ڕێسیگ''' (لەدایکبووی ٨ی ئایاری ١٩٨٤) [[ئەندازیاریی نەرمامێر|ئەندازیار و نووسەری نەرمەکاڵای]] ئەمریکییە، زیاتر بە دروستکەری [[جەی کوێری|jQuery]] ناسراوە، کە لایبرریەکی جافاسکریپتە زۆرترین بەکارهێنانی هەیە . &lt;ref name=&quot;jquery&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Bernstein |یەکەم=M. |ساڵ=٢٠١٠|سەردێڕ=Profile John Resig: The creator of jQuery talks about research, open source development and creating the most popular JavaScript library in use today |journal=XRDS: Crossroads, the ACM Magazine for Students |بەرگ=١٧|پەڕە=٤٤|doi=10.1145/1836543.1836557}}&lt;/ref&gt; jQuery لە نزیکەی ٧٧%ی ١٠ ملیۆن ماڵپەڕی سەرەکیدا بەکاردەهێنرێت، ئەمەش وایکردووە کە لایبرریەکە زۆرترین بەکارهێنانی هەبێت. &lt;ref name=&quot;w3techs&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://w3techs.com/technologies/details/js-jquery|سەردێڕ=Usage Statistics and Market Share of jQuery for Websites, April 2026 |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}&lt;/ref&gt; سەرۆکی تەلارسازێکی نەرمەکاڵایە لە [[ئەکادیمیای خان]] ، کە لە ساڵی ٢٠١١ەوە لەوێ کاردەکات &lt;ref name=&quot;ieee&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Severance |یەکەم=Charles |ساڵ=٢٠١٥|سەردێڕ=John Resig: Building JQuery |journal=[[Computer (magazine)|Computer]] |بڵاوکەرەوە=[[IEEE Computer Society]] |بەرگ=٤٨|issue=5 |پەڕەکان=٧–٨|doi=10.1109/MC.2015.135}}&lt;/ref&gt;

== سەرەتایی ژیانی و پەروەردە ==
ڕێسیگ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی وەرگرت لە [[زانستی کۆمپیوتەر]] لە پەیمانگای تەکنەلۆژیای ڕۆچێستەر لە کۆلێژی [[پێکھاتەی دراوەکان|گۆلیسانۆی]] زانستی کۆمپیوتەر و زانیاری لە ساڵی [[Jon Schull|٢٠٠٩]]

== پیشە ==

=== جەیکوێری و مۆزێلا ===
رێسیگ دەستکرد بە دروستکردنی جەی کوێری لە سالی ٢٠٠٥ لەو کاتەی قوتابی بوو لە پەیمانگا ، رێسیگ بێزاربوو لە شێوازی کارکردنی جافاسکریپت لە براوسەرەکاندا . لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠٠٦دا بە ئاشکرا jQuery لە بارکامپ نیویۆرک بڵاوکردەوە. 

لە ساڵی ٢٠٠٧ تا ٢٠١١، ڕێسیگ لە کۆمپانیای مۆزیلا کاری کردووە، سەرەتا وەک ئینجیلیستی جاڤاسکڕێپت و دواتر وەک گەشەپێدەری ئامرازەکانی جاڤاسکڕێپت. &lt;ref name=&quot;ieee&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Severance |یەکەم=Charles |ساڵ=٢٠١٥|سەردێڕ=John Resig: Building JQuery |journal=[[Computer (magazine)|Computer]] |بڵاوکەرەوە=[[IEEE Computer Society]] |بەرگ=٤٨|issue=5 |پەڕەکان=٧–٨|doi=10.1109/MC.2015.135}}&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFSeverance2015&quot;&gt;Severance, Charles (2015). &quot;John Resig: Building JQuery&quot;. ''[[Computer (magazine)|Computer]]''. '''48''' (5). [[IEEE Computer Society]]: &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;7–&lt;/span&gt;8. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1109/MC.2015.135|10.1109/MC.2015.135]].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; لە چاوپێکەوتنێکی ساڵی ٢٠١٥ لەگەڵ ''IEEE Computer'', Resig باسی لە سەرچاوەی جەی کوێری و پەرەسەندنی کرد بۆ پێکهاتەیەکی گرنگی ئیکۆسیستەمی پرۆگرامی وێب گەر. &lt;ref name=&quot;ieee&quot; /&gt;

جگە لە جەیکوێری رێسیگ چەندین پڕۆژەی تری جاڤاسکڕێپتی دروست کردووە یان بەشداری کردووە لە دروستکردنیان ، لەوانە:

* Processing.js, دەروازەیەکی زمانی پرۆسێسکردن بۆ جاڤاسکڕێپت &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Resig |یەکەم=John |ناونیشان=https://johnresig.com/blog/processingjs/ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠١١}}&lt;/ref&gt;
* [[جەی کوێری|Sizzle]], بزوێنەرێکی سەربەخۆی هەڵبژێرەری CSS کە دواتر لە jQuery &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Resig |یەکەم=John |ڕێکەوت=٢٥ی نیسانی ٢٠٠٩|ناونیشان=https://johnresig.com/blog/new-processingjs-and-sizzlejs-sites/ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠١١}}&lt;/ref&gt; دەرهێنرا.
* TestSwarm، چوارچێوەیەکی تاقیکردنەوەی یەکخستنی بەردەوامی دابەشکراو بۆ جاڤاسکڕێپت &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Resig |یەکەم=John |ناونیشان=https://johnresig.com/blog/javascript-testing-does-not-scale/ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠١١}}&lt;/ref&gt;
[[پۆل:پڕۆگرامەرەکانی کۆمپیوتەر لە ئەمریکا]]
[[پۆل:ئەندازیارانی نەرمەواڵەی ئەمریکا]]
[[پۆل:زیندووان]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٤]]</text>
      <sha1>g7amvnsvaoz7evnkclnb40ghx0m8ez5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1575373</id>
      <parentid>1575365</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T15:00:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: زیادکردنی داڕێژەی بەجێماوی {{[[داڕێژە:سەرچاوەکان|سەرچاوەکان]]}}</comment>
      <origin>1575373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5794" sha1="mrucc1hrv8ue425un4req83hzwayibn" xml:space="preserve">{{زانیاریدانی کەسایەتی|name=John Resig|image=John Resig (4586826039) (cropped).jpg|caption=Resig in 2010|birth_date={{birth date and age|1984|05|08}}|birth_place=[[Boston]], Massachusetts, U.S.|education=[[Rochester Institute of Technology]] (BS)|occupation={{hlist|Software engineer|author}}|employer=[[Khan Academy]]|known_for={{hlist|[[jQuery]]|[[Processing.js]]|[[Ukiyo-e]].org}}|website={{URL|https://johnresig.com}}}}

'''جۆن ڕێسیگ''' (لەدایکبووی ٨ی ئایاری ١٩٨٤) [[ئەندازیاریی نەرمامێر|ئەندازیار و نووسەری نەرمەکاڵای]] ئەمریکییە، زیاتر بە دروستکەری [[جەی کوێری|jQuery]] ناسراوە، کە لایبرریەکی جافاسکریپتە زۆرترین بەکارهێنانی هەیە . &lt;ref name=&quot;jquery&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Bernstein |یەکەم=M. |ساڵ=٢٠١٠|سەردێڕ=Profile John Resig: The creator of jQuery talks about research, open source development and creating the most popular JavaScript library in use today |journal=XRDS: Crossroads, the ACM Magazine for Students |بەرگ=١٧|پەڕە=٤٤|doi=10.1145/1836543.1836557}}&lt;/ref&gt; jQuery لە نزیکەی ٧٧%ی ١٠ ملیۆن ماڵپەڕی سەرەکیدا بەکاردەهێنرێت، ئەمەش وایکردووە کە لایبرریەکە زۆرترین بەکارهێنانی هەبێت. &lt;ref name=&quot;w3techs&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://w3techs.com/technologies/details/js-jquery|سەردێڕ=Usage Statistics and Market Share of jQuery for Websites, April 2026 |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}&lt;/ref&gt; سەرۆکی تەلارسازێکی نەرمەکاڵایە لە [[ئەکادیمیای خان]] ، کە لە ساڵی ٢٠١١ەوە لەوێ کاردەکات &lt;ref name=&quot;ieee&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Severance |یەکەم=Charles |ساڵ=٢٠١٥|سەردێڕ=John Resig: Building JQuery |journal=[[Computer (magazine)|Computer]] |بڵاوکەرەوە=[[IEEE Computer Society]] |بەرگ=٤٨|issue=5 |پەڕەکان=٧–٨|doi=10.1109/MC.2015.135}}&lt;/ref&gt;

== سەرەتایی ژیانی و پەروەردە ==
ڕێسیگ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی وەرگرت لە [[زانستی کۆمپیوتەر]] لە پەیمانگای تەکنەلۆژیای ڕۆچێستەر لە کۆلێژی [[پێکھاتەی دراوەکان|گۆلیسانۆی]] زانستی کۆمپیوتەر و زانیاری لە ساڵی [[Jon Schull|٢٠٠٩]]

== پیشە ==

=== جەیکوێری و مۆزێلا ===
رێسیگ دەستکرد بە دروستکردنی جەی کوێری لە سالی ٢٠٠٥ لەو کاتەی قوتابی بوو لە پەیمانگا ، رێسیگ بێزاربوو لە شێوازی کارکردنی جافاسکریپت لە براوسەرەکاندا . لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠٠٦دا بە ئاشکرا jQuery لە بارکامپ نیویۆرک بڵاوکردەوە. 

لە ساڵی ٢٠٠٧ تا ٢٠١١، ڕێسیگ لە کۆمپانیای مۆزیلا کاری کردووە، سەرەتا وەک ئینجیلیستی جاڤاسکڕێپت و دواتر وەک گەشەپێدەری ئامرازەکانی جاڤاسکڕێپت. &lt;ref name=&quot;ieee&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Severance |یەکەم=Charles |ساڵ=٢٠١٥|سەردێڕ=John Resig: Building JQuery |journal=[[Computer (magazine)|Computer]] |بڵاوکەرەوە=[[IEEE Computer Society]] |بەرگ=٤٨|issue=5 |پەڕەکان=٧–٨|doi=10.1109/MC.2015.135}}&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFSeverance2015&quot;&gt;Severance, Charles (2015). &quot;John Resig: Building JQuery&quot;. ''[[Computer (magazine)|Computer]]''. '''48''' (5). [[IEEE Computer Society]]: &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;7–&lt;/span&gt;8. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1109/MC.2015.135|10.1109/MC.2015.135]].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; لە چاوپێکەوتنێکی ساڵی ٢٠١٥ لەگەڵ ''IEEE Computer'', Resig باسی لە سەرچاوەی جەی کوێری و پەرەسەندنی کرد بۆ پێکهاتەیەکی گرنگی ئیکۆسیستەمی پرۆگرامی وێب گەر. &lt;ref name=&quot;ieee&quot; /&gt;

جگە لە جەیکوێری رێسیگ چەندین پڕۆژەی تری جاڤاسکڕێپتی دروست کردووە یان بەشداری کردووە لە دروستکردنیان ، لەوانە:

* Processing.js, دەروازەیەکی زمانی پرۆسێسکردن بۆ جاڤاسکڕێپت &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Resig |یەکەم=John |ناونیشان=https://johnresig.com/blog/processingjs/ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠١١}}&lt;/ref&gt;
* [[جەی کوێری|Sizzle]], بزوێنەرێکی سەربەخۆی هەڵبژێرەری CSS کە دواتر لە jQuery &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Resig |یەکەم=John |ڕێکەوت=٢٥ی نیسانی ٢٠٠٩|ناونیشان=https://johnresig.com/blog/new-processingjs-and-sizzlejs-sites/ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠١١}}&lt;/ref&gt; دەرهێنرا.
* TestSwarm، چوارچێوەیەکی تاقیکردنەوەی یەکخستنی بەردەوامی دابەشکراو بۆ جاڤاسکڕێپت &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Resig |یەکەم=John |ناونیشان=https://johnresig.com/blog/javascript-testing-does-not-scale/ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠١١}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

[[پۆل:پڕۆگرامەرەکانی کۆمپیوتەر لە ئەمریکا]]
[[پۆل:ئەندازیارانی نەرمەواڵەی ئەمریکا]]
[[پۆل:زیندووان]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٤]]</text>
      <sha1>mrucc1hrv8ue425un4req83hzwayibn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1575374</id>
      <parentid>1575373</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T16:00:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|John Resig}}</comment>
      <origin>1575374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5829" sha1="pixcgfxqlc6utzqfmd7h458qcq1aqm9" xml:space="preserve">{{زانیاریدانی کەسایەتی|name=John Resig|image=John Resig (4586826039) (cropped).jpg|caption=Resig in 2010|birth_date={{birth date and age|1984|05|08}}|birth_place=[[Boston]], Massachusetts, U.S.|education=[[Rochester Institute of Technology]] (BS)|occupation={{hlist|Software engineer|author}}|employer=[[Khan Academy]]|known_for={{hlist|[[jQuery]]|[[Processing.js]]|[[Ukiyo-e]].org}}|website={{URL|https://johnresig.com}}}}

'''جۆن ڕێسیگ''' (لەدایکبووی ٨ی ئایاری ١٩٨٤) [[ئەندازیاریی نەرمامێر|ئەندازیار و نووسەری نەرمەکاڵای]] ئەمریکییە، زیاتر بە دروستکەری [[جەی کوێری|jQuery]] ناسراوە، کە لایبرریەکی جافاسکریپتە زۆرترین بەکارهێنانی هەیە . &lt;ref name=&quot;jquery&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Bernstein |یەکەم=M. |ساڵ=٢٠١٠|سەردێڕ=Profile John Resig: The creator of jQuery talks about research, open source development and creating the most popular JavaScript library in use today |journal=XRDS: Crossroads, the ACM Magazine for Students |بەرگ=١٧|پەڕە=٤٤|doi=10.1145/1836543.1836557}}&lt;/ref&gt; jQuery لە نزیکەی ٧٧%ی ١٠ ملیۆن ماڵپەڕی سەرەکیدا بەکاردەهێنرێت، ئەمەش وایکردووە کە لایبرریەکە زۆرترین بەکارهێنانی هەبێت. &lt;ref name=&quot;w3techs&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://w3techs.com/technologies/details/js-jquery|سەردێڕ=Usage Statistics and Market Share of jQuery for Websites, April 2026 |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}&lt;/ref&gt; سەرۆکی تەلارسازێکی نەرمەکاڵایە لە [[ئەکادیمیای خان]] ، کە لە ساڵی ٢٠١١ەوە لەوێ کاردەکات &lt;ref name=&quot;ieee&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Severance |یەکەم=Charles |ساڵ=٢٠١٥|سەردێڕ=John Resig: Building JQuery |journal=[[Computer (magazine)|Computer]] |بڵاوکەرەوە=[[IEEE Computer Society]] |بەرگ=٤٨|issue=5 |پەڕەکان=٧–٨|doi=10.1109/MC.2015.135}}&lt;/ref&gt;

== سەرەتایی ژیانی و پەروەردە ==
ڕێسیگ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی وەرگرت لە [[زانستی کۆمپیوتەر]] لە پەیمانگای تەکنەلۆژیای ڕۆچێستەر لە کۆلێژی [[پێکھاتەی دراوەکان|گۆلیسانۆی]] زانستی کۆمپیوتەر و زانیاری لە ساڵی [[Jon Schull|٢٠٠٩]]

== پیشە ==

=== جەیکوێری و مۆزێلا ===
رێسیگ دەستکرد بە دروستکردنی جەی کوێری لە سالی ٢٠٠٥ لەو کاتەی قوتابی بوو لە پەیمانگا ، رێسیگ بێزاربوو لە شێوازی کارکردنی جافاسکریپت لە براوسەرەکاندا . لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠٠٦دا بە ئاشکرا jQuery لە بارکامپ نیویۆرک بڵاوکردەوە. 

لە ساڵی ٢٠٠٧ تا ٢٠١١، ڕێسیگ لە کۆمپانیای مۆزیلا کاری کردووە، سەرەتا وەک ئینجیلیستی جاڤاسکڕێپت و دواتر وەک گەشەپێدەری ئامرازەکانی جاڤاسکڕێپت. &lt;ref name=&quot;ieee&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Severance |یەکەم=Charles |ساڵ=٢٠١٥|سەردێڕ=John Resig: Building JQuery |journal=[[Computer (magazine)|Computer]] |بڵاوکەرەوە=[[IEEE Computer Society]] |بەرگ=٤٨|issue=5 |پەڕەکان=٧–٨|doi=10.1109/MC.2015.135}}&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFSeverance2015&quot;&gt;Severance, Charles (2015). &quot;John Resig: Building JQuery&quot;. ''[[Computer (magazine)|Computer]]''. '''48''' (5). [[IEEE Computer Society]]: &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;7–&lt;/span&gt;8. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1109/MC.2015.135|10.1109/MC.2015.135]].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; لە چاوپێکەوتنێکی ساڵی ٢٠١٥ لەگەڵ ''IEEE Computer'', Resig باسی لە سەرچاوەی جەی کوێری و پەرەسەندنی کرد بۆ پێکهاتەیەکی گرنگی ئیکۆسیستەمی پرۆگرامی وێب گەر. &lt;ref name=&quot;ieee&quot; /&gt;

جگە لە جەیکوێری رێسیگ چەندین پڕۆژەی تری جاڤاسکڕێپتی دروست کردووە یان بەشداری کردووە لە دروستکردنیان ، لەوانە:

* Processing.js, دەروازەیەکی زمانی پرۆسێسکردن بۆ جاڤاسکڕێپت &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Resig |یەکەم=John |ناونیشان=https://johnresig.com/blog/processingjs/ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠١١}}&lt;/ref&gt;
* [[جەی کوێری|Sizzle]], بزوێنەرێکی سەربەخۆی هەڵبژێرەری CSS کە دواتر لە jQuery &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Resig |یەکەم=John |ڕێکەوت=٢٥ی نیسانی ٢٠٠٩|ناونیشان=https://johnresig.com/blog/new-processingjs-and-sizzlejs-sites/ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠١١}}&lt;/ref&gt; دەرهێنرا.
* TestSwarm، چوارچێوەیەکی تاقیکردنەوەی یەکخستنی بەردەوامی دابەشکراو بۆ جاڤاسکڕێپت &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Resig |یەکەم=John |ناونیشان=https://johnresig.com/blog/javascript-testing-does-not-scale/ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠١١}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{پۆلی کۆمنز|John Resig}}

[[پۆل:پڕۆگرامەرەکانی کۆمپیوتەر لە ئەمریکا]]
[[پۆل:ئەندازیارانی نەرمەواڵەی ئەمریکا]]
[[پۆل:زیندووان]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٤]]</text>
      <sha1>pixcgfxqlc6utzqfmd7h458qcq1aqm9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1575375</id>
      <parentid>1575374</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:00:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ژیاننامە|ژیاننامە]]، [[دەروازە:ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] و [[دەروازە:جاڤا|جاڤا]]</comment>
      <origin>1575375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5944" sha1="8utgfdg7ro5e0vshwmr0y7sz1acm3xf" xml:space="preserve">{{زانیاریدانی کەسایەتی|name=John Resig|image=John Resig (4586826039) (cropped).jpg|caption=Resig in 2010|birth_date={{birth date and age|1984|05|08}}|birth_place=[[Boston]], Massachusetts, U.S.|education=[[Rochester Institute of Technology]] (BS)|occupation={{hlist|Software engineer|author}}|employer=[[Khan Academy]]|known_for={{hlist|[[jQuery]]|[[Processing.js]]|[[Ukiyo-e]].org}}|website={{URL|https://johnresig.com}}}}

'''جۆن ڕێسیگ''' (لەدایکبووی ٨ی ئایاری ١٩٨٤) [[ئەندازیاریی نەرمامێر|ئەندازیار و نووسەری نەرمەکاڵای]] ئەمریکییە، زیاتر بە دروستکەری [[جەی کوێری|jQuery]] ناسراوە، کە لایبرریەکی جافاسکریپتە زۆرترین بەکارهێنانی هەیە . &lt;ref name=&quot;jquery&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Bernstein |یەکەم=M. |ساڵ=٢٠١٠|سەردێڕ=Profile John Resig: The creator of jQuery talks about research, open source development and creating the most popular JavaScript library in use today |journal=XRDS: Crossroads, the ACM Magazine for Students |بەرگ=١٧|پەڕە=٤٤|doi=10.1145/1836543.1836557}}&lt;/ref&gt; jQuery لە نزیکەی ٧٧%ی ١٠ ملیۆن ماڵپەڕی سەرەکیدا بەکاردەهێنرێت، ئەمەش وایکردووە کە لایبرریەکە زۆرترین بەکارهێنانی هەبێت. &lt;ref name=&quot;w3techs&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://w3techs.com/technologies/details/js-jquery|سەردێڕ=Usage Statistics and Market Share of jQuery for Websites, April 2026 |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}&lt;/ref&gt; سەرۆکی تەلارسازێکی نەرمەکاڵایە لە [[ئەکادیمیای خان]] ، کە لە ساڵی ٢٠١١ەوە لەوێ کاردەکات &lt;ref name=&quot;ieee&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Severance |یەکەم=Charles |ساڵ=٢٠١٥|سەردێڕ=John Resig: Building JQuery |journal=[[Computer (magazine)|Computer]] |بڵاوکەرەوە=[[IEEE Computer Society]] |بەرگ=٤٨|issue=5 |پەڕەکان=٧–٨|doi=10.1109/MC.2015.135}}&lt;/ref&gt;

== سەرەتایی ژیانی و پەروەردە ==
ڕێسیگ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی وەرگرت لە [[زانستی کۆمپیوتەر]] لە پەیمانگای تەکنەلۆژیای ڕۆچێستەر لە کۆلێژی [[پێکھاتەی دراوەکان|گۆلیسانۆی]] زانستی کۆمپیوتەر و زانیاری لە ساڵی [[Jon Schull|٢٠٠٩]]

== پیشە ==

=== جەیکوێری و مۆزێلا ===
رێسیگ دەستکرد بە دروستکردنی جەی کوێری لە سالی ٢٠٠٥ لەو کاتەی قوتابی بوو لە پەیمانگا ، رێسیگ بێزاربوو لە شێوازی کارکردنی جافاسکریپت لە براوسەرەکاندا . لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠٠٦دا بە ئاشکرا jQuery لە بارکامپ نیویۆرک بڵاوکردەوە. 

لە ساڵی ٢٠٠٧ تا ٢٠١١، ڕێسیگ لە کۆمپانیای مۆزیلا کاری کردووە، سەرەتا وەک ئینجیلیستی جاڤاسکڕێپت و دواتر وەک گەشەپێدەری ئامرازەکانی جاڤاسکڕێپت. &lt;ref name=&quot;ieee&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Severance |یەکەم=Charles |ساڵ=٢٠١٥|سەردێڕ=John Resig: Building JQuery |journal=[[Computer (magazine)|Computer]] |بڵاوکەرەوە=[[IEEE Computer Society]] |بەرگ=٤٨|issue=5 |پەڕەکان=٧–٨|doi=10.1109/MC.2015.135}}&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFSeverance2015&quot;&gt;Severance, Charles (2015). &quot;John Resig: Building JQuery&quot;. ''[[Computer (magazine)|Computer]]''. '''48''' (5). [[IEEE Computer Society]]: &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;7–&lt;/span&gt;8. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1109/MC.2015.135|10.1109/MC.2015.135]].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; لە چاوپێکەوتنێکی ساڵی ٢٠١٥ لەگەڵ ''IEEE Computer'', Resig باسی لە سەرچاوەی جەی کوێری و پەرەسەندنی کرد بۆ پێکهاتەیەکی گرنگی ئیکۆسیستەمی پرۆگرامی وێب گەر. &lt;ref name=&quot;ieee&quot; /&gt;

جگە لە جەیکوێری رێسیگ چەندین پڕۆژەی تری جاڤاسکڕێپتی دروست کردووە یان بەشداری کردووە لە دروستکردنیان ، لەوانە:

* Processing.js, دەروازەیەکی زمانی پرۆسێسکردن بۆ جاڤاسکڕێپت &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Resig |یەکەم=John |ناونیشان=https://johnresig.com/blog/processingjs/ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠١١}}&lt;/ref&gt;
* [[جەی کوێری|Sizzle]], بزوێنەرێکی سەربەخۆی هەڵبژێرەری CSS کە دواتر لە jQuery &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Resig |یەکەم=John |ڕێکەوت=٢٥ی نیسانی ٢٠٠٩|ناونیشان=https://johnresig.com/blog/new-processingjs-and-sizzlejs-sites/ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠١١}}&lt;/ref&gt; دەرهێنرا.
* TestSwarm، چوارچێوەیەکی تاقیکردنەوەی یەکخستنی بەردەوامی دابەشکراو بۆ جاڤاسکڕێپت &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Resig |یەکەم=John |ناونیشان=https://johnresig.com/blog/javascript-testing-does-not-scale/ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠١١}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{پۆلی کۆمنز|John Resig}}
{{شریتی دەروازە|ژیاننامە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|جاڤا}}

[[پۆل:پڕۆگرامەرەکانی کۆمپیوتەر لە ئەمریکا]]
[[پۆل:ئەندازیارانی نەرمەواڵەی ئەمریکا]]
[[پۆل:زیندووان]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٤]]</text>
      <sha1>8utgfdg7ro5e0vshwmr0y7sz1acm3xf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1575384</id>
      <parentid>1575375</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T20:00:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}}</comment>
      <origin>1575384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5994" sha1="7dtx6cloaj7elytpfjg7nf6n80mn1tn" xml:space="preserve">{{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}}
{{زانیاریدانی کەسایەتی|name=John Resig|image=John Resig (4586826039) (cropped).jpg|caption=Resig in 2010|birth_date={{birth date and age|1984|05|08}}|birth_place=[[Boston]], Massachusetts, U.S.|education=[[Rochester Institute of Technology]] (BS)|occupation={{hlist|Software engineer|author}}|employer=[[Khan Academy]]|known_for={{hlist|[[jQuery]]|[[Processing.js]]|[[Ukiyo-e]].org}}|website={{URL|https://johnresig.com}}}}

'''جۆن ڕێسیگ''' (لەدایکبووی ٨ی ئایاری ١٩٨٤) [[ئەندازیاریی نەرمامێر|ئەندازیار و نووسەری نەرمەکاڵای]] ئەمریکییە، زیاتر بە دروستکەری [[جەی کوێری|jQuery]] ناسراوە، کە لایبرریەکی جافاسکریپتە زۆرترین بەکارهێنانی هەیە . &lt;ref name=&quot;jquery&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Bernstein |یەکەم=M. |ساڵ=٢٠١٠|سەردێڕ=Profile John Resig: The creator of jQuery talks about research, open source development and creating the most popular JavaScript library in use today |journal=XRDS: Crossroads, the ACM Magazine for Students |بەرگ=١٧|پەڕە=٤٤|doi=10.1145/1836543.1836557}}&lt;/ref&gt; jQuery لە نزیکەی ٧٧%ی ١٠ ملیۆن ماڵپەڕی سەرەکیدا بەکاردەهێنرێت، ئەمەش وایکردووە کە لایبرریەکە زۆرترین بەکارهێنانی هەبێت. &lt;ref name=&quot;w3techs&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://w3techs.com/technologies/details/js-jquery|سەردێڕ=Usage Statistics and Market Share of jQuery for Websites, April 2026 |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}&lt;/ref&gt; سەرۆکی تەلارسازێکی نەرمەکاڵایە لە [[ئەکادیمیای خان]] ، کە لە ساڵی ٢٠١١ەوە لەوێ کاردەکات &lt;ref name=&quot;ieee&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Severance |یەکەم=Charles |ساڵ=٢٠١٥|سەردێڕ=John Resig: Building JQuery |journal=[[Computer (magazine)|Computer]] |بڵاوکەرەوە=[[IEEE Computer Society]] |بەرگ=٤٨|issue=5 |پەڕەکان=٧–٨|doi=10.1109/MC.2015.135}}&lt;/ref&gt;

== سەرەتایی ژیانی و پەروەردە ==
ڕێسیگ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی وەرگرت لە [[زانستی کۆمپیوتەر]] لە پەیمانگای تەکنەلۆژیای ڕۆچێستەر لە کۆلێژی [[پێکھاتەی دراوەکان|گۆلیسانۆی]] زانستی کۆمپیوتەر و زانیاری لە ساڵی [[Jon Schull|٢٠٠٩]]

== پیشە ==

=== جەیکوێری و مۆزێلا ===
رێسیگ دەستکرد بە دروستکردنی جەی کوێری لە سالی ٢٠٠٥ لەو کاتەی قوتابی بوو لە پەیمانگا ، رێسیگ بێزاربوو لە شێوازی کارکردنی جافاسکریپت لە براوسەرەکاندا . لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠٠٦دا بە ئاشکرا jQuery لە بارکامپ نیویۆرک بڵاوکردەوە. 

لە ساڵی ٢٠٠٧ تا ٢٠١١، ڕێسیگ لە کۆمپانیای مۆزیلا کاری کردووە، سەرەتا وەک ئینجیلیستی جاڤاسکڕێپت و دواتر وەک گەشەپێدەری ئامرازەکانی جاڤاسکڕێپت. &lt;ref name=&quot;ieee&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Severance |یەکەم=Charles |ساڵ=٢٠١٥|سەردێڕ=John Resig: Building JQuery |journal=[[Computer (magazine)|Computer]] |بڵاوکەرەوە=[[IEEE Computer Society]] |بەرگ=٤٨|issue=5 |پەڕەکان=٧–٨|doi=10.1109/MC.2015.135}}&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFSeverance2015&quot;&gt;Severance, Charles (2015). &quot;John Resig: Building JQuery&quot;. ''[[Computer (magazine)|Computer]]''. '''48''' (5). [[IEEE Computer Society]]: &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;7–&lt;/span&gt;8. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1109/MC.2015.135|10.1109/MC.2015.135]].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; لە چاوپێکەوتنێکی ساڵی ٢٠١٥ لەگەڵ ''IEEE Computer'', Resig باسی لە سەرچاوەی جەی کوێری و پەرەسەندنی کرد بۆ پێکهاتەیەکی گرنگی ئیکۆسیستەمی پرۆگرامی وێب گەر. &lt;ref name=&quot;ieee&quot; /&gt;

جگە لە جەیکوێری رێسیگ چەندین پڕۆژەی تری جاڤاسکڕێپتی دروست کردووە یان بەشداری کردووە لە دروستکردنیان ، لەوانە:

* Processing.js, دەروازەیەکی زمانی پرۆسێسکردن بۆ جاڤاسکڕێپت &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Resig |یەکەم=John |ناونیشان=https://johnresig.com/blog/processingjs/ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠١١}}&lt;/ref&gt;
* [[جەی کوێری|Sizzle]], بزوێنەرێکی سەربەخۆی هەڵبژێرەری CSS کە دواتر لە jQuery &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Resig |یەکەم=John |ڕێکەوت=٢٥ی نیسانی ٢٠٠٩|ناونیشان=https://johnresig.com/blog/new-processingjs-and-sizzlejs-sites/ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠١١}}&lt;/ref&gt; دەرهێنرا.
* TestSwarm، چوارچێوەیەکی تاقیکردنەوەی یەکخستنی بەردەوامی دابەشکراو بۆ جاڤاسکڕێپت &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Resig |یەکەم=John |ناونیشان=https://johnresig.com/blog/javascript-testing-does-not-scale/ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠١١}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{پۆلی کۆمنز|John Resig}}
{{شریتی دەروازە|ژیاننامە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|جاڤا}}

[[پۆل:پڕۆگرامەرەکانی کۆمپیوتەر لە ئەمریکا]]
[[پۆل:ئەندازیارانی نەرمەواڵەی ئەمریکا]]
[[پۆل:زیندووان]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٤]]</text>
      <sha1>7dtx6cloaj7elytpfjg7nf6n80mn1tn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ترووس سۆشیاڵ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>294498</id>
    <revision>
      <id>1575380</id>
      <timestamp>2026-04-17T19:21:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harki Muhammad</username>
        <id>67394</id>
      </contributor>
      <comment>زیادکردنی زانیاری بەرنامەی تروس زیادکردن/چاککردنی سەرچاوە(کان)</comment>
      <origin>1575380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5030" sha1="3g4ecflaqpnvuhcngxt4t208vrrdq0m" xml:space="preserve">{{ Infobox website
| name = تروس سۆشیاڵ (Truth Social)
| logo = Truth Social logo 2022.svg
| type = [[تۆڕی کۆمەڵایەتی]]
| language = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]] و [[زمانی پورتوگالی|پورتوگالی]]
| foundation = ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١
| location = ساراسۆتا، فلۆریدا
| owner = گرووپی میدیا و تەکنەلۆژیای ترەمپ (TMTG)
| founder = [[دۆناڵد ترەمپ]]،ئاندی دین، وێس مۆس
| url = {{URL|https://truthsocial.com}}
| registration = پێویستە
| num_users = ٦.٣ ملیۆن (خەمڵاندنی ٢٠٢٥)
| launch_date = ٢١ی شوباتی ٢٠٢٢
| current_status = چالاک
}}

'''تروس سۆشیاڵ''' (بە ئینگلیزی: Truth Social) پلاتفۆرمێکی سۆشیاڵ میدیای ئەمریکییە لە جۆری تەکنەلۆژیای جێگرەوە. خاوەنەکەی گرووپی میدیا و تەکنەلۆژیای ترەمپ (TMTG)یە، کە کۆمپانیایەکی ئەمریکییە و زۆرینەی پشکەکانی لەلایەن سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا [[دۆناڵد ترەمپ]]ەوە خاوەندارێتی دەکرێت. 

ئەم پلاتفۆرمە وەک جێگرەوەیەک بۆ [[تویتەر]] و [[فەیسبووک]] دروستکراوە و زیاتر ڕوو لە بەکارهێنەرانی پارێزگار و لایەنگرانی ترەمپ دەکات.

== مێژوو ==

=== پاشخان(بەکگراوند) ===
دۆناڵد ترەمپ بیرۆکەی دروستکردنی پلاتفۆرمێکی نوێی سۆشیاڵ میدیای وروژاند دوای ئەوەی لە ساڵی ٢٠٢١ لە فەیسبووک و تویتەر قەدەغە کرا، ئەمەش دوای هێرشکردنە سەر تەلاری پایتەختی ویلایەتە یەکگرتووەکان (٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١)|هێرشەکەی ٦ی کانوونی دووەم بۆ سەر کاپیتۆڵ. 

=== دامەزراندن و دارایی ===
گرووپی میدیا و تەکنەلۆژیای ترەمپ (TMTG) لەلایەن وێس مۆس و ئاندی لیتینیسکی دامەزرا کە پێشتر لە بەرنامەی ی ترەمپ بەشدار بوون. کۆمپانیاکە لە ساڵی ٢٠٢٤ لە بازاڕی [[نازداک]] بە هێمای (DJT) تۆمارکرا. سەرەڕای ئەوەی کۆمپانیاکە زیانی دارایی گەورەی ڕاگەیاندووە (زیاتر لە ٥٨ ملیۆن دۆلار لە ساڵی ٢٠٢٣)، بەڵام بەهای پشکەکانی بە ملیارەها دۆلار دەخەمڵێندرێت.

== پلاتفۆرم و نەرمەکاڵا ==
تروس سۆشیاڵ لە ڕووی شێوازەوە زۆر لە تویتەر دەچێت. بەکارهێنەران دەتوانن پۆست بکەن کە پێی دەوترێت (ڕاستییەکان) و پۆستی کەسانی دیکە بڵاو بکەنەوە کە پێی دەوترێت. 

ئەم پلاتفۆرمە کۆدی سەرچاوە کراوەی ماستۆدۆن بەکاردەهێنێت. کۆمپانیای ڕەمبڵ خزمەتگوزاری هەور و ژێرخانی تەکنەلۆژی بۆ دابین دەکات.

== بەکارهێنان ==
بەپێی خەمڵاندنەکانی سەرەتای ساڵی ٢٠٢٥، پلاتفۆرمەکە خاوەنی ٦.٣ ملیۆن بەکارهێنەری چالاکە لە مانگێکدا. تا ساڵی ٢٠٢٦، ماڵپەڕەکە لە ڕیزبەندی ٢٤ەمی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان دێت لە ناوخۆی ئەمریکادا بەپێی ترافیکی ماڵپەڕەکە.

== چالاکییە دیارەکان ==

=== دۆناڵد ترەمپ ===
ترەمپ ئەم پلاتفۆرمە وەک دەزگای سەرەکی خۆی بۆ بڵاوکردنەوەی هەواڵ و ڕاگەیەندراوەکانی بەکاردێنێت. لە ئۆکتۆبەری ٢٠٢٥، ترەمپ ڤیدیۆیەکی دروستکراوی [[زیرەکی دەستکرد]] بڵاوکردەوە کە تێیدا نیشانی دەدا هێرش دەکاتە سەر خۆپیشاندەرانی &quot;هیچ پاشایێك&quot;، ئەمەش مشتومڕێکی زۆری نایەوە.

=== تیمی هەڵمەتی هەڵبژاردنی دیموکراتەکان ===
تیمی هەڵمەتی هەڵبژاردنی [[جۆ بایدن]] و دواتر کامڵا هێریس لە ساڵی ٢٠٢٣ و ٢٠٢٤ ئەکاونتیان لە تروس سۆشیاڵ کردەوە بۆ ئەوەی ڕاستەوخۆ ڕەخنە لە ترەمپ بگرن لەناو پلاتفۆرمەکەی خۆیدا.

== پەیوەندیدار ==
* [[دۆناڵد ترەمپ]]
* گرووپی میدیا و تەکنەلۆژیای ترەمپ
* [[تۆڕی کۆمەڵایەتی]]

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

کۆپۆل:تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان
کۆپۆل:دۆناڵد ترەمپ
کۆپۆل:ماڵپەڕە ئەمریکییەکان
کۆپۆل:کۆمپانیاکانی فلۆریدا</text>
      <sha1>3g4ecflaqpnvuhcngxt4t208vrrdq0m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1575383</id>
      <parentid>1575380</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T20:00:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}}</comment>
      <origin>1575383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5138" sha1="9h3l61phyagll38wgrxjrzmez98vgfk" xml:space="preserve">{{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}}
{{ Infobox website
| name = تروس سۆشیاڵ (Truth Social)
| logo = Truth Social logo 2022.svg
| type = [[تۆڕی کۆمەڵایەتی]]
| language = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]] و [[زمانی پورتوگالی|پورتوگالی]]
| foundation = ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١
| location = ساراسۆتا، فلۆریدا
| owner = گرووپی میدیا و تەکنەلۆژیای ترەمپ (TMTG)
| founder = [[دۆناڵد ترەمپ]]،ئاندی دین، وێس مۆس
| url = {{URL|https://truthsocial.com}}
| registration = پێویستە
| num_users = ٦.٣ ملیۆن (خەمڵاندنی ٢٠٢٥)
| launch_date = ٢١ی شوباتی ٢٠٢٢
| current_status = چالاک
}}

'''تروس سۆشیاڵ''' (بە ئینگلیزی: Truth Social) پلاتفۆرمێکی سۆشیاڵ میدیای ئەمریکییە لە جۆری تەکنەلۆژیای جێگرەوە. خاوەنەکەی گرووپی میدیا و تەکنەلۆژیای ترەمپ (TMTG)یە، کە کۆمپانیایەکی ئەمریکییە و زۆرینەی پشکەکانی لەلایەن سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا [[دۆناڵد ترەمپ]]ەوە خاوەندارێتی دەکرێت. 

ئەم پلاتفۆرمە وەک جێگرەوەیەک بۆ [[تویتەر]] و [[فەیسبووک]] دروستکراوە و زیاتر ڕوو لە بەکارهێنەرانی پارێزگار و لایەنگرانی ترەمپ دەکات.

== مێژوو ==

=== پاشخان(بەکگراوند) ===
دۆناڵد ترەمپ بیرۆکەی دروستکردنی پلاتفۆرمێکی نوێی سۆشیاڵ میدیای وروژاند دوای ئەوەی لە ساڵی ٢٠٢١ لە فەیسبووک و تویتەر قەدەغە کرا، ئەمەش دوای هێرشکردنە سەر تەلاری پایتەختی ویلایەتە یەکگرتووەکان (٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١)|هێرشەکەی ٦ی کانوونی دووەم بۆ سەر کاپیتۆڵ. 

=== دامەزراندن و دارایی ===
گرووپی میدیا و تەکنەلۆژیای ترەمپ (TMTG) لەلایەن وێس مۆس و ئاندی لیتینیسکی دامەزرا کە پێشتر لە بەرنامەی ی ترەمپ بەشدار بوون. کۆمپانیاکە لە ساڵی ٢٠٢٤ لە بازاڕی [[نازداک]] بە هێمای (DJT) تۆمارکرا. سەرەڕای ئەوەی کۆمپانیاکە زیانی دارایی گەورەی ڕاگەیاندووە (زیاتر لە ٥٨ ملیۆن دۆلار لە ساڵی ٢٠٢٣)، بەڵام بەهای پشکەکانی بە ملیارەها دۆلار دەخەمڵێندرێت.

== پلاتفۆرم و نەرمەکاڵا ==
تروس سۆشیاڵ لە ڕووی شێوازەوە زۆر لە تویتەر دەچێت. بەکارهێنەران دەتوانن پۆست بکەن کە پێی دەوترێت (ڕاستییەکان) و پۆستی کەسانی دیکە بڵاو بکەنەوە کە پێی دەوترێت. 

ئەم پلاتفۆرمە کۆدی سەرچاوە کراوەی ماستۆدۆن بەکاردەهێنێت. کۆمپانیای ڕەمبڵ خزمەتگوزاری هەور و ژێرخانی تەکنەلۆژی بۆ دابین دەکات.

== بەکارهێنان ==
بەپێی خەمڵاندنەکانی سەرەتای ساڵی ٢٠٢٥، پلاتفۆرمەکە خاوەنی ٦.٣ ملیۆن بەکارهێنەری چالاکە لە مانگێکدا. تا ساڵی ٢٠٢٦، ماڵپەڕەکە لە ڕیزبەندی ٢٤ەمی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان دێت لە ناوخۆی ئەمریکادا بەپێی ترافیکی ماڵپەڕەکە.

== چالاکییە دیارەکان ==

=== دۆناڵد ترەمپ ===
ترەمپ ئەم پلاتفۆرمە وەک دەزگای سەرەکی خۆی بۆ بڵاوکردنەوەی هەواڵ و ڕاگەیەندراوەکانی بەکاردێنێت. لە ئۆکتۆبەری ٢٠٢٥، ترەمپ ڤیدیۆیەکی دروستکراوی [[زیرەکی دەستکرد]] بڵاوکردەوە کە تێیدا نیشانی دەدا هێرش دەکاتە سەر خۆپیشاندەرانی &quot;هیچ پاشایێك&quot;، ئەمەش مشتومڕێکی زۆری نایەوە.

=== تیمی هەڵمەتی هەڵبژاردنی دیموکراتەکان ===
تیمی هەڵمەتی هەڵبژاردنی [[جۆ بایدن]] و دواتر کامڵا هێریس لە ساڵی ٢٠٢٣ و ٢٠٢٤ ئەکاونتیان لە تروس سۆشیاڵ کردەوە بۆ ئەوەی ڕاستەوخۆ ڕەخنە لە ترەمپ بگرن لەناو پلاتفۆرمەکەی خۆیدا.

== پەیوەندیدار ==
* [[دۆناڵد ترەمپ]]
* گرووپی میدیا و تەکنەلۆژیای ترەمپ
* [[تۆڕی کۆمەڵایەتی]]

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

کۆپۆل:تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان
کۆپۆل:دۆناڵد ترەمپ
کۆپۆل:ماڵپەڕە ئەمریکییەکان
کۆپۆل:کۆمپانیاکانی فلۆریدا
{{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}}</text>
      <sha1>9h3l61phyagll38wgrxjrzmez98vgfk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1575396</id>
      <parentid>1575383</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T09:22:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>-Haryad</username>
        <id>40333</id>
      </contributor>
      <comment>شائەمراز، چاکسازی (بچووک)</comment>
      <origin>1575396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5101" sha1="5qps51k8d85xrildf7finqv6uoz3q5h" xml:space="preserve">{{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}}
{{ Infobox website
| name = تروس سۆشیاڵ (Truth Social)
| logo = Truth Social logo 2022.svg
| type = [[تۆڕی کۆمەڵایەتی]]
| language = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]] و [[زمانی پورتوگالی|پورتوگالی]]
| foundation = ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١
| location = ساراسۆتا، فلۆریدا
| owner = گرووپی میدیا و تەکنەلۆژیای ترەمپ (TMTG)
| founder = [[دۆناڵد ترەمپ]]، ئاندی دین، وێس مۆس
| url = {{URL|https://truthsocial.com}}
| registration = پێویستە
| num_users = ٦٫٣ ملیۆن (خەمڵاندنی ٢٠٢٥)
| launch_date = ٢١ی شوباتی ٢٠٢٢
| current_status = چالاک
}}

'''تروس سۆشیاڵ''' (بە ئینگلیزی: Truth Social) پلاتفۆڕمێکی سۆشیاڵ میدیای ئەمریکییە لە جۆری تەکنەلۆژیای جێگرەوە. خاوەنەکەی گرووپی میدیا و تەکنەلۆژیای ترەمپ (TMTG)یە، کە کۆمپانیایەکی ئەمریکییە و زۆرینەی پشکەکانی لەلایەن سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا [[دۆناڵد ترەمپ]]ەوە خاوەندارێتی دەکرێت.
ئەم پلاتفۆرمە وەک جێگرەوەیەک بۆ [[تویتەر]] و [[فەیسبووک]] دروست کراوە و زیاتر ڕوو لە بەکارھێنەرانی پارێزگار و لایەنگرانی ترەمپ دەکات.

== مێژوو ==
=== پاشخان (بەکگراوند) ===
دۆناڵد ترەمپ بیرۆکەی دروستکردنی پلاتفۆڕمێکی نوێی سۆشیاڵ میدیای وروژاند دوای ئەوەی لە ساڵی ٢٠٢١ لە فەیسبووک و تویتەر قەدەغە کرا، ئەمەش دوای ھێرشکردنە سەر تەلاری پایتەختی ویلایەتە یەکگرتووەکان (٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١) ھێرشەکەی ٦ی کانوونی دووەم بۆ سەر کاپیتۆڵ.

=== دامەزراندن و دارایی ===
گرووپی میدیا و تەکنەلۆژیای ترەمپ (TMTG) لەلایەن وێس مۆس و ئاندی لیتینیسکی دامەزرا کە پێشتر لە بەرنامەی ی ترەمپ بەشدار بوون. کۆمپانیاکە لە ساڵی ٢٠٢٤ لە بازاڕی [[نازداک]] بە ھێمای (DJT) تۆمارکرا. سەرەڕای ئەوەی کۆمپانیاکە زیانی داراییی گەورەی ڕاگەیاندووە (زیاتر لە ٥٨ ملیۆن دۆلار لە ساڵی ٢٠٢٣)، بەڵام بەھای پشکەکانی بە ملیارەھا دۆلار دەخەمڵێندرێت.

== پلاتفۆرم و نەرمەکاڵا ==
تروس سۆشیاڵ لە ڕووی شێوازەوە زۆر لە تویتەر دەچێت. بەکارھێنەران دەتوانن پۆست بکەن کە پێی دەوترێت (ڕاستییەکان) و پۆستی کەسانی دیکە بڵاو بکەنەوە کە پێی دەوترێت.
ئەم پلاتفۆرمە کۆدی سەرچاوە کراوەی ماستۆدۆن بەکاردەھێنێت. کۆمپانیای ڕەمبڵ خزمەتگوزاریی ھەور و ژێرخانی تەکنەلۆژی بۆ دابین دەکات.

== بەکارھێنان ==
بەپێی خەمڵاندنەکانی سەرەتای ساڵی ٢٠٢٥، پلاتفۆرمەکە خاوەنی ٦٫٣ ملیۆن بەکارھێنەری چالاکە لە مانگێکدا. تا ساڵی ٢٠٢٦، ماڵپەڕەکە لە ڕیزبەندی ٢٤ەمی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان دێت لە ناوخۆی ئەمریکادا بەپێی ترافیکی ماڵپەڕەکە.

== چالاکییە دیارەکان ==
=== دۆناڵد ترەمپ ===
ترەمپ ئەم پلاتفۆرمە وەک دەزگای سەرەکیی خۆی بۆ بڵاوکردنەوەی ھەواڵ و ڕاگەیەندراوەکانی بەکاردێنێت. لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥، ترەمپ ڤیدیۆیەکی دروستکراوی [[زیرەکی دەستکرد]] بڵاوکردەوە کە تێیدا نیشانی دەدا ھێرش دەکاتە سەر خۆپیشاندەرانی «ھیچ پاشایێک»، ئەمەش مشتومڕێکی زۆری نایەوە.

=== تیمی ھەڵمەتی ھەڵبژاردنی دیموکراتەکان ===
تیمی ھەڵمەتی ھەڵبژاردنی [[جۆ بایدن]] و دواتر کامڵا ھێریس لە ساڵی ٢٠٢٣ و ٢٠٢٤ ئەکاونتیان لە تروس سۆشیاڵ کردەوە بۆ ئەوەی ڕاستەوخۆ ڕەخنە لە ترەمپ بگرن لەناو پلاتفۆرمەکەی خۆیدا.

== پەیوەندیدار ==
* [[دۆناڵد ترەمپ]]
* گرووپی میدیا و تەکنەلۆژیای ترەمپ
* [[تۆڕی کۆمەڵایەتی]]

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

[[پۆل:تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان]]
[[پۆل:دۆناڵد ترەمپ]]
[[پۆل:ماڵپەڕە ئەمریکییەکان]]
[[پۆل:کۆمپانیاکانی فلۆریدا]]</text>
      <sha1>5qps51k8d85xrildf7finqv6uoz3q5h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بەکارھێنەر:تیار مستقبل کردستان/خۆڵەپەتانێ</title>
    <ns>2</ns>
    <id>294499</id>
    <revision>
      <id>1575389</id>
      <timestamp>2026-04-18T01:44:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>تیار مستقبل کردستان</username>
        <id>75742</id>
      </contributor>
      <comment>دەستکاری بچووک</comment>
      <origin>1575389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11249" sha1="a26v057vxt0rzns2m3hbrx4lkoq6uau" xml:space="preserve">{{سخ-و٧}}
{{زانیاریدانی کەسایەتی
| پێشگری ڕێزلێنان      = 
| ناو                  = ڕەند مەریوانی(Rand Mariwani)
| ناوی خۆماڵی          = ڕەند مەریوانی
| زمانی ناوی خۆماڵی    = [[کوردی]]
| وێنە                 =[[پەڕگە:Kfmeast.jpg|وێنۆک|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان (باک)]]
| جێگری وێنە           = ڕەند مەریوانی
| لێدوانی وێنە         = ڕەند مەریوانی، سەرپەشتیاری گشتیی بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان
| ڕەنگی_پاشبنەما     = #800080
#800080
| ناوی کاتی لەدایکبوون = 
| ڕێکەوتی لەدایکبوون   = [[١٩٧٩]] (تەمەن {{تەمەن|1979|1|1}} ساڵ)
| شوێنی لەدایکبوون     = [[مەریوان]]، [[ڕۆژهەڵاتی کوردستان]]
| ڕێکەوتی ونبوون       = 
| شوێنی ونبوون         = 
| ڕەوشی ونبوون         = 
| ڕێکەوتی مەرگ         = 
| شوێنی مەرگ           = 
| ھۆکاری مەرگ          = 
| شوێنی تەرم           = 
| شوێنی گۆڕ            = 
| پۆتانەکانی گۆڕ       = 
| مۆنیومێنتەکان        = 
| نیشتەجێ              = [[ڕۆژهەڵاتی کوردستان]]
| نەتەوە               = [[کورد]]
| ناوەکانی تر          = 
| شارومەندێتی          = 
| پەروەردە             = بەکالۆریۆس لە زانستە سەربازییەکان
| خوێندنگە             = کۆلێژی سەربازی
| پیشە                 = سیاسەتمەدار، فەرماندەی سەربازی
| ساڵانی چالاکی          = ٢٠٢٠–ئێستا
| خاوەنکار             = 
| ڕێکخراو              = [[بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]] (باک)
| وەکیل                = 
| ناوبانگ              = سەرپەشتیاری گشتیی باک، پسپۆڕی سەربازی
| کارە دیارەکان        = مانیفێستی ڕۆژەڵاتی ئایندە، دامەزراندنی سۆسیالیزمی نیشتمانی دیموکراتی
| شێواز                = مۆدێرن، عەقڵانی، هەرەمی تۆڕیی
| دارایی               = 
| باڵا                  = 
| تەلەڤیزیۆن           = 
| ئۆفیس                = سەرپەشتیاری گشتیی بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان
| وادە                 = ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠ – ئێستا
| پێش                  = (دامەزرێنەر)
| پاش                  = 
| بەرامبەرەکان         = 
| تۆمەت                = 
| دۆخی دادوەری         = 
| یار                  = 
| مناڵەکان             = 
| باوان                = 
| دایک                 = 
| باوک                 = 
| خزمەکان              = 
| خێزان                = 
| خەڵاتەکان             = بڕوانامەی سەربازیی هێزەکانی هاوپەیمانان (دژی داعش)
| ڕێزلێنان             = 
| واژوو                = 
| جێگری واژوو          = 
| قەبارەی واژوو        = 
| ماڵپەڕ               = [https://ayinda.org https://kfmeast.org]
| پەراوێزەکان          = ناساندنی نێودەوڵەتی: '''
|بزووتنەوە=[[بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]] (باک)}}


'''ڕەند مەریوانی''' (لەدایکبووی [[١٩٧٩]] لە مەریوان) سیاسەتمەدار، پسپۆڕی سەربازی و سەرپەشتیاری گشتیی [[بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]] (باک)ـە.&lt;ref name=&quot;Ayinda&quot;&gt;ماڵپەڕی فەرمی بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان: [https://ayinda.org ayinda.org]&lt;/ref&gt; مەریوانی بە یەکێک لە سەرکردە مۆدێرنەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان دادەنرێت کە دەیەوێت خەباتی سیاسی لە شێوازی تەقلیدییەوە بگۆڕێت بۆ سیستەمێکی تەکنۆکراتی و عەقڵانی.&lt;ref name=&quot;KFM&quot;&gt;کەی ئێف ئێم (KFM): چاوپێکەوتن لەگەڵ ڕەند مەریوانی&lt;/ref&gt;

== ژیان و پەروەردە ==
ڕەند مەریوانی لە شاری [[مەریوان]] لەدایکبووە. خوێندنی باڵای لە بواری زانستە سەربازییەکاندا تەواو کردووە و دەرچووی کۆلێژی سەربازییە. وەک پسپۆڕێکی سەربازی، بەشدارییەکی کارای هەبووە لە '''شەڕی دژی داعش''' لەگەڵ هێزەکانی هاوپەیمانانی نێودەوڵەتی و خاوەنی بڕوانامەی باوەڕپێکراوی خولە سەربازییەکانی هاوپەیمانانە.&lt;ref name=&quot;Rudaw24&quot;&gt;ڕووداو ٢٤: ژیاننامەی فەرماندە ڕەند مەریوانی&lt;/ref&gt;

== دامەزراندنی بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان ==
لە [[٢٠ی کانوونی دووەمی]] [[٢٠٢٠]]، مەریوانی و هەندێک لە هاوبیرانی بزووتنەوەی ئایندەی کوردستانیان دامەزراند. ئەم بزووتنەوەیە لەسەر بنەمای گۆڕینی فیکری حزبی لە &quot;کلاسیک&quot; بۆ &quot;مۆدێرن&quot; بونیاد نراوە.&lt;ref name=&quot;Kurdipedia&quot;&gt;بزووتنەوەی ئایندە، کوردیپێدیا: [https://www.kurdipedia.org kurdipedia.org]&lt;/ref&gt;
=== ئایدۆلۆژیا: سۆسیالیزمی نیشتمانی دیموکرات ===
مەریوانی لەرێگەی &quot;مانیفێستی ڕۆژەڵاتی ئایندە&quot;وە، چەمکی '''سۆسیالیزمی نیشتمانی دیموکرات'''ی ناساندووە. ئەم ئایدۆلۆژیایە ئامانجی بونیادنانەوەی مرۆڤی کوردە لەسەر بنەمای دادپەروەری کۆمەڵایەتی و ڕەسەنایەتی نەتەوەیی.&lt;ref name=&quot;AyindaNet&quot;&gt;ئایندە نێت: مانیفێستی ڕۆژەڵاتی ئایندە&lt;/ref&gt;

=== هێما و ڕەنگەکان ===
* &lt;span style=&quot;color:#800080; font-weight:bold;&quot;&gt; '''[[وەنەوشە|[[ وەنەوشەیی|ڕەنگی وەنەوشەیی]]]]:'''هێمایە بۆ شکۆ، مۆدێرنێتە و گۆڕانکاریی ڕیشەیی لە کۆمەڵگەدا.:&lt;/span&gt;
* '''ئاڵای ماد:''' مەریوانی جەخت لەسەر بەکارهێنانی سێ ڕەنگی ({{color box|#fdbd12}} [[زەرد]] {{color box|#ed2224}} [[سوور]] {{color box|#2d8c43}} [[سەوز]]) دەکاتەوە وەک ئاماژەیەک بۆ ڕەسەنایەتی و مێژووی ئیمپراتۆریەتی ماد.&lt;ref name=&quot;KurdNation&quot;&gt;کورد نەیشن: فەلسەفەی ڕەنگەکان لە بزووتنەوەی ئایندەدا&lt;/ref&gt;

== دیدگای سیاسی و ڕێکخراوەیی ==
ڕەند مەریوانی بڕوای بە '''هەرەمی تۆڕیی ڕێکخستن''' هەیە؛ واتە گۆڕینی سیستەمی کۆنی حزبایەتی بۆ سیستەمێکی تۆڕیی کە تێیدا ناوەندی بڕیار لەسەر بنەمای تەکنۆکراسی و پسپۆڕی کار دەکات.
'''بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان''' ناسراو بە '''باک''' (بە ئینگلیزی: Future Movement of Kurdistan) ڕێکخراوێکی سیاسیی کوردستانییە کە لە ڕێکەوتی [[٢٠ی کانوونی دووەمی]] [[٢٠٢٠]] دامەزراوە.&lt;ref name=&quot;Founding&quot;&gt;ڕاگەیەندراوی فەرمی دامەزراندنی بزووتنەوەی ئایندە، کانوونی دووەمی ٢٠٢٠&lt;/ref&gt; ئەم بزووتنەوەیە خۆی وەک &quot;ڕێگای سێیەم&quot; لە سیاسەتی کوردیدا دەناسێنێت و جەخت لەسەر تێپەڕاندنی شێوازە تەقلیدییەکانی حزبایەتی دەکاتەوە.تۆڕی میدیایی کەی ئێف ئێم (KFM): فەلسەفە و مانیفێستی بزووتنەوەی ئایندە 

== فەلسەفە و مانیفێست ==
بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان خاوەنی مانیفێستێکی سیاسییە بە ناوی '''&quot;مانیفێستی ڕۆژەڵاتی ئایندە&quot;'''، کە تێیدا تێڕوانینێکی نوێ بۆ مرۆڤ و نیشتمان دەخاتە ڕوو. مانیفێستەکە لەسەر بنەمای سێ کۆڵەکەی سەرەکی داڕژاوە:
# '''ڕزگاریی نەتەوەیی:''' باوەڕبوون بە مافی چارەی خۆنووسین و فیدڕالیزم.
# '''دادپەروەریی کۆمەڵایەتی:''' پەیڕەوکردنی سۆسیالیزمی نیشتمانی دیموکراتیک بۆ پاراستنی مافی کرێکار و زەحمەتکێشان.
# '''ڕێنێسانسی فکری:''' بونیادنانەوەی تاک و کۆمەڵگە لەسەر بنەمای زانست، ئەقڵانییەت و تەکنۆلۆژیا.&lt;ref name=&quot;Founding&quot; /&gt;

== پێکهاتەی ڕێکخراوەیی ==
بزووتنەوەکە جەخت لەسەر سیستەمی '''شایستەسالاری''' و '''هەرەمی تۆڕیی''' دەکاتەوە. پێکهاتەی بزووتنەوەکە جیاواز لە حزبە کلاسیکییەکان، لەم ناوەندانە پێکدێت:
* '''سەرپەشتیاری گشتی:''' بەرزترین پێگەی ستراتیژییە.
* '''ناوەندی بڕیار:''' دەستەی باڵای جێبەجێکردن.
* '''ناوەندە پسپۆڕییەکان:''' وەک کانوونی پلاندانانی ئابووری، ناوەندی ڕۆشنگەری و یەکەی تەکنیک.
* '''ناوەندی شارەکان:''' وەک سیستەمی خۆبەڕێوەبەری لە شار و گوندەکاندا کار دەکەن.&lt;ref name=&quot;KFM&quot; /&gt;

== پێکهاتەی سەربازی ==
بۆ مەبەستی پاراستنی نیشتمانی، بزووتنەوەکە خاوەنی دوو یەکەی ڕێکخراوە:
# '''فەرماندەیی بەرگری نیشتمانی (NDC)'''
# '''یەکەی تایبەتی بەرگریکاری کوردستان (SUPK)'''
بەپێی بەیاننامە فەرمییەکانیان، ئەم هێزانە تەنها بۆ ئەرکی بەرگری و پاراستن ئامادە کراون.&lt;ref name=&quot;KFM&quot; /&gt;

== پێگەی ژنان ==
لە ناو بزووتنەوەی ئایندەدا، ژنان وەک &quot;بڕیاربەدەستی ڕاستەقینە&quot; پێناسە کراون. بزووتنەوەکە بڕوای وایە کە شۆڕشی کۆمەڵایەتی بەبێ ئازادی و دەسەڵاتی ژن بەدی نایەت و پێویستە ژنان لە لووتکەی هەرەمی بڕیاردا بن.&lt;ref name=&quot;Founding&quot; /&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
* [https://ayinda.org ماڵپەڕی فەرمی بزووتنەوەی ئایندە]
* [https://kurdipedia.org لاپەڕەی ڕەند مەریوانی لە کوردپێدیا]

[[پۆل:سیاسەتمەدارانی کورد]]
[[پۆل:خەڵکی مەریوان]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٩]]
[[پۆل:فەرماندە سەربازییەکان]]
[[پۆل:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]]</text>
      <sha1>a26v057vxt0rzns2m3hbrx4lkoq6uau</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>