ویکیپیدیا ckbwiki https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%BE%DB%8E%DA%A9 MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter میدیا تایبەت وتووێژ بەکارھێنەر لێدوانی بەکارھێنەر ویکیپیدیا لێدوانی ویکیپیدیا پەڕگە وتووێژی پەڕگە میدیاویکی وتووێژی میدیاویکی داڕێژە وتووێژی داڕێژە یارمەتی وتووێژی یارمەتی پۆل وتووێژی پۆل دەروازە لێدوانی دەروازە ویکیپرۆژە لێدوانی ویکیپرۆژە ڕەشنووس لێدوانی ڕەشنووس TimedText TimedText talk مۆدیوول لێدوانی مۆدیوول Event Event talk 0 36 1580276 1580085 2026-05-02T20:25:06Z Hivja 64112 1580276 wikitext text/x-wiki {{نیشانەی وتاری ھەڵبژێردراو}} {{نامەی ڕوونکردنەوە|سەردەشت|‏سەردەشت (ڕوونکردنەوە)}} {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = سەردەشت | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = سردشت | جۆری_نیشتنگە = [[شار]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = چەند دیمەنێک لە سەردەشت.jpg | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = لە چەپەوە بۆ ڕاست، لەسەرەوە: دیمەنی سەردەشت لە ڕێگای دەرەوەی شار، سەردەشت لە ڕێگای دەروەی شار، شەقامی ھیرۆشیما، کۆتاییی شەقامی کوردستان، گەڕەکی ئازادەگان، مەیدانی شەھیدانی ٧ی پووشپەڕ، ڕووبەڕووی پارکی ڕەزی جۆڵای | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = بەھەشتی کوردستان،<ref name="وەسوەکەل ھەواڵ" /><ref name="تەبیان" /> شاری ئاشتی<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/%DA%86%D8%A7%D9%84%D8%A7%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%DB%95%D8%AF%DB%95%D9%86%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D9%88%DB%95%DA%A9%D9%88%D9%88-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B4%D8%AA%DB%8C%D9%86 |سەردێڕ=چالاکانی مەدەنیی کورد خوازیاری ناساندنی شاری سەردەشت وەکوو \"شاری ئاشتی\"ـن |بڵاوکەرەوە=کوردستان میدیا |ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٥ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211108113341/https://kurdistanmedia.com/so/news/%DA%86%D8%A7%D9%84%D8%A7%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%DB%95%D8%AF%DB%95%D9%86%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D9%88%DB%95%DA%A9%D9%88%D9%88-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B4%D8%AA%DB%8C%D9%86 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpa.net/so/news/دوای-ساڵ-کیمیاباران/-داوا-دەکرێت-سەردەشت-وەکوو-شاری-اشتی-بناسرێت |سەردێڕ=دوای ٢٨ساڵ کیمیاباران/ داوا دەکرێت سەردەشت وەکوو شاری ئاشتی بناسرێت |بڵاوکەرەوە=کوردپا |ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٥ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١}}</ref> | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=11 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''سەردەشت''' | دەرزیی_نەخشە = ڕۆژھەڵاتی کوردستان#Iran#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]دا##جێگەی لە [[ئێران]]دا##جێگەی لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = 1 | پۆتانەکان = {{coord| 36.1568| 45.4764 |region:IR|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[پێڕستی دەوڵەتانی جیھان|وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = [[ئێران]] | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|ورمێ]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[شارستان]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[شارستانی سەردەشت|سەردەشت]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناوچە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناوچەی ناوەندی شارستانی سەردەشت|ناوەندی]] | جۆری_دابەشکراو٥ = | ناوی_دابەشکراو٥ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = مێژوویی | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = شاری لەدایکبوونی [[زەردەشت]] یان شوێنک کە لەسەر دەشت ھەڵکەتووە <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = [[دەسەڵاتی شارەوان–ئەنجومەن|شارەوان–ئەنجومەن]] | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = سەرۆکی شارەوانی | ناوی_سەرۆک = محەممەدڕەزا سەعیدزادە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.iribnews.ir/fa/news/4161493/%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D9%85%D9%86%D8%B5%D9%88%D8%A8-%D8%B4%D8%AF|سەردێڕ=شهردار جدید سردشت منصوب شد (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری دەنگ و ڕەنگ|ڕێکەوت=٢١ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٤}}</ref> | سەرناوی_سەرۆک١ = ئەندامانی ئەنجومەنی شار | ناوی_سەرۆک١ = لە ٢٧ی نیسانی ٢٠٢٤ەوە بەبێ ئەندام<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/1811202429|سەردێڕ=ئەندامانی ئەنجوومەنی شاری سەردەشت بە زیندانیکردن و لێدانی قامچی سزادران|بڵاوکەرەوە=[[تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕووداو]]|ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = |کورسی = ١ کورسی لە [[ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی|پەرلەمان]] بە ھاوبەشی لەگەڵ [[پیرانشار]]{{تێبینی|شارستانەکانی [[شارستانی سەردەشت|سەردەشت]]، [[شارستانی پیرانشار|پیرانشار]] و [[شارستانی میراوە|میراوە]] خاوەنی یەک کورسین لە [[ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی]] (پەرلەمانی ئێران).}} <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٧٫٣ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٤٨٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٤٦،٤١٢ کەس<ref name="ئامار">[https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_04_r.xlsx سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220325163822/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_04_r.xlsx |date=٢٥ی ئازاری ٢٠٢٢ }}</ref>{{ھن}}({{سەوز|+١٠٫٠٧٪}}) | دانیشتووان_لە = [[٢٠١٦]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٦٤٠٠ | مەزندەی_دانیشتووان = دەوروبەری ٥٠،٠٠٠ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://haje.ir/newsdetails.aspx?itemid=17988|سەردێڕ=آمار جمعیتی آذربایجان غربی به تفکیک شهرها در سال 1400 (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ھاژە|ڕێکەوت=٣١ی ئایاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=http://haje.ir/newsdetails.aspx?itemid=17988 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref>{{تێبینی|بەپێی ئەو بەراوردە، ژمارەی دانیشتووانی چوار شاری سەردەشت، [[ڕەبەت]]، [[نەڵاس]] و [[میراوە]]؛ ٨٤،٥٠٠ کەس بووە کە بە دەرکردنی ژمارەی بەراوردکراوی ئەو سێ شارەی دیکە و ھاوسەنگکردنیان لەگەڵ سەرژمێریییەکانی ساڵانی پێشوو، ژمارەی دانیشتووانی شاری سەردەشت لە ساڵی ٢٠٢١، دەوروبەری ٥٠،٠٠٠ کەس دەردەکەوێت.}} | مەزندەی_دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = سەردەشتی | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[یوو تی سی +٣:٣٠|+٣:٣٠]] ([[کاتی ستانداردی ئێران|کاتی ئێران]]) | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = کۆدی پۆستەی ١ | کۆدی_پۆستە = ٥٩٨٩١<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://www.asandid.com/section/postal-code-west-west-azarbaijan|سەردێڕ= کد پستی استان آذربایجان غربی (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە= asandid|ڕێکەوتی سەردان= ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20210919052217/https://www.asandid.com/section/postal-code-west-west-azarbaijan|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = کۆدی پۆستەی ٢ | کۆدی_پۆستە٢ = ٥٩٦١١<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان = https://pishro-sms.ir/%DA%A9%D8%AF%D9%BE%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DB%8C/%DA%A9%D8%AF%D9%BE%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D9%87%D8%A7/|سەردێڕ= کدپستی آذربایجان غربی (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە= pishro-sms|ڕێکەوت= ١ی ئابی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان= ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٢}} </ref> | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٠٤٤ <!-- زانیاریی زیاتر --------> | ناوی_بەشی١_بەتاڵ = پلاکی ئۆتۆمۆبیل | زانیاریی_بەشی١_بەتاڵ = ٢٧ م [[پەڕگە:Non-EU-section-with-IR.svg|10px]] | ناوی_بەشی٢_بەتاڵ = [[پۆلێنکردنی ئاووھەوای کوپێن|پۆلێنکردنی ئاووھەوا]] | زانیاریی_بەشی٢_بەتاڵ = [[ئاووھەوای کیشوەریی شێدار|Dsa (کیشوەریی شێدار و ھاوینی وشک)]] <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = [http://www.sardasht-ag.ir/fa/home/index# فەرمانداریی سەردەشت] | پەراوێزەکان = }} '''سەردەشت''' شارێکە لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] و [[ئێران]] کە لە باشووری ڕۆژاوای [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|پارێزگای ورمێ]] ھەڵکەوتووە. ئەو شارە ناوەندی [[شارستانی سەردەشت]]ە و وەک یەکێک لە شارەکانی ناوچەی [[موکریان]] ھەژمار دەکرێت. سەردەشت لە نزیکی [[سنووری ئێران و عێراق]]دا ھەڵکەوتووە و لەگەڵ [[ھەرێمی کوردستان]] ھاوسنوورە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdish.sahartv.ir/news/ڤیدیۆ_هەواڵ-i345682 |سەردێڕ=گەشتێک لە بەهەشتێکی بزربوو بەناوی سەردەشت |بڵاوکەرەوە=سەحەری کوردی |ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> ژمارەی دانیشتووانی ئەو شارە لە ساڵی ٢٠١٦، بەرامبەر لەگەڵ ٤٦٬٤١٢ کەس لە ١٢٬٥٥١ خێزاندا بووە.<ref name="ئامار" /> شارەکە لە سەردەمی [[کۆماری کوردستان]] و ھەروەھا لە دوای [[شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران]] بۆ ماوەیەک لەژێر دەستەڵاتی کورداندا بووە.<ref name="مێژوو و جوگرافیای سەردەشت٢" /><ref name="گۆڤاری تیشک" /> سەردەشت بەپێی ژمارەی دانیشتووان، ١١ەمین شاری پارێزگای ورمێ، ٢٣ەمین شاری ڕۆژھەڵاتی کوردستان و ١٩٧ەمین شاری ئێرانە. خەڵکی سەردەشت [[کورد]]ن و بە [[زمانی کوردی|کوردی]]ی [[سۆرانی]] و شێوەزاری [[موکریانی]] دەدوێن. ھەروەھا زۆربەی خەڵکی شارەکە پەیڕەوی ئایینی [[ئیسلام]] و مەزھەبی [[سوننە]]ی [[شافعی]]ن.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/178176/1/شهرستان-سردشت در مورد سردشت در ویکی تابناک بیشتر بخوانید (بە فارسی)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211107164118/https://www.tabnak.ir/fa/tags/178176/1/%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA |date= ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ }}</ref> سەردەشت لە تەنیشتی کێوی [[کێوی گردەسوور|گردەسوور]]، لەسەر زنجیرەچیاکانی [[زاگرۆس]] و لە نزیکی سەرچاوەیەکی ئاوی ھەڵکەوتووە. بەشێکی زۆری [[ئاوی خواردنەوە]] و ئاوی جووتیاریی شار لەو سەرچاوەیە دابین دەبێت کە ئاوەکەی لە کێوی گردەسوور و کێوە سنوورییەکانەوە دێتە خوار.<ref>ئیبراھی ئەفخەمی، مێژوو و ئەدەب و فەرھەنگی موکریان-بەشی دووەم، لاپەڕەی ٢٨٤، ١٣٧٣ی ھەتاوی</ref> سەردەشت خاوەنی ژینگە و سروشتێکی بەرچاوە کە بووەتە ھۆی ئەوەی کە نازناوی ''بەھەشتی کوردستان''ی پێبدرێت.<ref name="وەسوەکەل ھەواڵ" /><ref name="تەبیان" /> ئەو شارە بە کەشوھەوایەکی تاڕادەیەک سارد و فێنک، لە درێژەی ساڵدا بەفر و بارانبارینێکی زۆر دەیگرێتەوە و زۆر جاران لە ڕیزی یەکەمی بارینی پارێزگادا جێ دەگرێت.<ref name="مێژوو و جوگرافیای سەردەشت١" /> سەردەشت خاوەنی مێژووێکی کۆن و دێرینە کە کۆنترین ئاسەواری دۆزراو لەو شارە، مێژووکەی بۆ ٦ ھەزار ساڵ پێش زایین دەگەڕێتەوە.<ref name="مێژوو١ (ک. ک)" /><ref name="مێژوو٢ (ک. ک)" /><ref name="مێژوو٣ (ک. ک)" /> ئەو شارە لە ساڵی ١٩٨٧ی زایینی لەلایەن [[ڕژێمی بەعس]]ەوە کیمیاباران کرا. شاری سەردەشت کەوتووەتە باشووری شارەکانی [[پیرانشار]] و [[مەھاباد]] و ھەروەھا دەکەوێتە ڕۆژاوای [[بانە]] و باشووری ڕۆژاوای [[بۆکان]]. ھەروەھا سەردەشت دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی [[قەڵادزێ]] و [[پارێزگای سلێمانی]] لە ھەرێمی کوردستان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://raprsi.com/so/shar/sardasht |سەردێڕ=سەردەشت |بڵاوکەرەوە=ڕاپرسی |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> شاری سەردەشت ١٢٠ کیلۆمەتر لە مەھاباد، ٢٢٥ کیلۆمەتر لە ورمێ، ٧٤٠ کیلۆمەتر لە [[تاران]]، ١٨٩ کیلۆمەتر لە [[ھەولێر]] و ٣٥ کیلۆمەتر لە قەڵادزێ دوورە.<ref>ئیبراھی ئەفخەمی، مێژوو و ئەدەب و فەرھەنگی موکریان-بەشی دووەم، لاپەڕەی ٢٨٦، ١٣٧٣ی ھەتاوی</ref> سەردەشت سەرەتا وەکوو ناوەندی ناوچەی سەردەشت بەشێک لە [[شارستانی مەھاباد]] بوو، بەڵام دواتر بەھۆی ھەندێک بواری سیاسی و سەربازییەوە لە ساڵی ١٩٤٣ و ھاوکات لەگەڵ [[جەنگی جیھانیی دووەم]]، چووە ناو سنوورەکانی [[شارستانی سنە]] لە [[پارێزگای کوردستان]]. لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٦دا، ناوچەی سەردەشت لە شارستانی سنە جیا کرایەوە و خۆی بووە شارستانێکی سەربەخۆ کە ناوەندەکەی ھەتا ئێستا شاری سەردەشتە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.tabnak.ir/fa/tags/23666/1/tabnak.ir/fa/tag/1/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AF|سەردێڕ=مورد مهاباد در ویکی تابناک بیشتر بخوانید (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=تابناک|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.tabnak.ir/fa/tags/23666/1/tabnak.ir/fa/tag/1/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AF |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> == وشەڕەتناسی == لەلایەن ھەندێک سەرچاوە دەگوترێت کە سەردەشت شوێنی لەدایکبوونی [[زەردەشت]]ە و لەو ناوەوە وەرگیراوە و دوای ھێرشی عەرەبە موسڵمانەکان لە زەردەشتەوە بۆ سەردەشت گۆڕاوە.<ref>ئیبراھیم ئەفخەمی، ساڵی ١٣٧٣ی ھەتاوی، مێژووی فەرھەنگ و وێژەی موکریان–بەرگی دووەم، لاپەڕەی ٢٨٦</ref><ref name="ایسنا ۲">[https://www-isna-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.isna.ir/amp/8209-07642/?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16429841014661&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.isna.ir%2Fnews%2F8209-07642%2F%25D9%2585%25D8%25B1%25D8%25AF%25D9%2585-%25D9%2583%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B3%25D8%25AA%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25B1%25D8%25A7-%25D8%25B2%25D8%25A7%25D8%25AF%25DA%25AF%25D8%25A7%25D9%2587-%25D8%25B2%25D8%25B1%25D8%25AA%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D9%2585%25D9%258A-%25D8%25AF%25D8%25A7%25D9%2586%25D9%2586%25D8%25AF خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): ''مردم كردستان سردشت را زادگاه زرتشت مي‌دانند'' (به فارسی)، نوشته‌شده در ۱۹ آذر ۱۳۸۲؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220124003313/https://www-isna-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.isna.ir/amp/8209-07642/?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16429841014661&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.isna.ir%2Fnews%2F8209-07642%2F%25D9%2585%25D8%25B1%25D8%25AF%25D9%2585-%25D9%2583%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B3%25D8%25AA%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25B1%25D8%25A7-%25D8%25B2%25D8%25A7%25D8%25AF%25DA%25AF%25D8%25A7%25D9%2587-%25D8%25B2%25D8%25B1%25D8%25AA%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D9%2585%25D9%258A-%25D8%25AF%25D8%25A7%25D9%2586%25D9%2586%25D8%25AF |date=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}} بازدید در ۴ بهمن ۱۴۰۰.</ref> ھەندێکی دیکەش پێیان وایە ناوی سەردەشت لە دوو بەشی «سەر» و «دەشت» وەرگیرابێت، کە بە مانای دەشتێکە ھەتا [[زێی بچووک]] درێژەی ھەیە.<ref name="Bukan">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141129032201/http://bukanmukri.org/site-articlepage/sardasht/2-sardasht-fa.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ |ناونیشان=http://bukanmukri.org/site-articlepage/sardasht/2-sardasht-fa.html |سەردێڕ=ناساندنی سەردەشت |بڵاوکەرەوە=بۆکان موکری |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|fa}} |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="ایسنا ۲" /> == مێژوو == === سەردەمی دێرین === سەردەشت لە سەردەمی پێش ئیسلامدا، لە باکووری ڕۆژاوای شوێنی ئێستای ھەڵکەوتبوو و نزیک بە سەرچاوەیەکی گەورە بوو. ناوێکی تری ئەم شارە ''نێزەڕۆ'' بوو کە خاوەنی پێنج بورج بوو. سەردەشت ناوچەیەکی مێژوویییە کە کۆمەڵێک شوێنی دێرینی پێش ئیسلام، ئێستاش لە ناوچەکە بوونیان ھەیە. لە نزیکی سەردەشت قەڵایەکی لێیە کە مێژووەکەی بۆ سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] دەگەڕێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Archived copy |ناونیشان=http://bukanmukri.org/site-articlepage/sardasht/2-sardasht-fa.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141129032201/http://bukanmukri.org/site-articlepage/sardasht/2-sardasht-fa.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ |ڕێکەوتی سەردان=٤ی شوباتی ٢٠١٥}}</ref> بەپێی ئاسەوارە دۆزراوەکان، سەردەشت و ناوچەکانی دەوروبەری لەژێر حوکمڕانیی [[مانناکان]]دا بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdish.sahartv.ir/news/%D9%81%DB%95%D8%B1%D9%87%DB%95%D9%86%DA%AF%DB%8C_%D9%87%D9%88%D9%86%DB%95%D8%B1%DB%8C_%D9%88%DB%95%D8%B1%D8%B2%D8%B4%DB%8C-i242767|سەردێڕ=دۆزرانەوەی خشتی ڕووکێش‌داری مانایی لە سەردەشت|بڵاوکەرەوە=سەحەری کوردی|ڕێکەوت=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> لە نزیک چەند گوندی سەر بە سەردەشت، چەندین ئاسەواری مێژوویی دۆزراونەوە کە کۆنترینیان ئاسەواری دەستھاتوو لە پێنج ناوچەی پشکنینکراو لە تەپۆڵکەی باغی سەر بە سەردەشت بووە کە مێژووەکەی بۆ ٦ ھەزار ساڵی پێش زایین دەگەڕێتەوە.<ref name="مێژوو١ (ک. ک)">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanukurd.com/?p=11536 |سەردێڕ=دۆزرانەوە هەندێ بەڵگە و ئاسەواری هەزارەی یەکەمی پێش زایین لە ناوچەی باڵانی سەردەشت |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=١٧ی ئابی ٢٠١٦ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref><ref name="مێژوو٢ (ک. ک)">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanukurd.com/?p=5551 |سەردێڕ=لە سەردەشت ئاسەواری ٦ هەزار ساڵ لەوە پێش دۆزرایەوە |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref><ref name="مێژوو٣ (ک. ک)">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanukurd.com/?p=5575 |سەردێڕ=دۆزرانه‌وه‌ی شوێنەواری ٨ هەزار ساڵە له سەردەشت |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> === ھێرشی عوسمانییەکان === [[پەڕگە:Kurdistan-mukri-Jacques de Morgan-1893-map.jpg|وێنۆک|نەخشەی کوردستانی موکری لەلایەن [[ژاک دێ مۆرگان]] لە ساڵی ١٨٩٣، کە سەردەشت (سردشت) لە باشووری ڕۆژاوای نەخشەکەدا ھەڵکەوتووە.]] [[پەڕگە:Osmanli Ortadogu (Mukrian).jpg|وێنۆک|نەخشەی ناوچەی موکریان لە ساڵی ١٨٩٣، سەردەشت (سردشت) لە باشووری نەخشەکە و لە نزیکی سنووری دەوڵەتی عوسمانیدا ھەڵکەوتووە.]] [[پەڕگە:Ottoman Middle East in 1900, Edward Stanford (Ardalan).jpg|وێنۆک|نەخشەی [[میرنشینی ئەردەڵان]] لە ساڵی ١٩٠٠، سەردەشت (Sardasht) لە باکووری ڕۆژاوای نەخشەکەدا ھەڵکەوتووە.]] لە ساڵی ١٩٠٦ ھێزەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] سەردەشتیان داگیرکرد و دواتر لە تشرینی دووەمی ١٩١٢، دوای [[ھێرشی عوسمانی بۆ سەر وڵاتی فارس (١٩٠٦)|داگیرکارییەکی شەش ساڵە]] لە شارەکە چوونە دەرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠١٦|سەردێڕ=File 3154/1912 Pt 1-2 'Turco-Persian frontier: the position of Hawizeh; miscellaneous prints' |ناونیشان=https://www.qdl.qa/en/universal-viewer/81055/vdc_100032533196.0x000002 |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=Qatar Digital Library |زمان=English |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئایاری ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220501204402/https://www.qdl.qa/en/universal-viewer/81055/vdc_100032533196.0x000002 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> خەڵکی سەردەشت ھەر وەک سەرجەم کوردەکان بەھۆی بیروڕای مەزھەبییەوە پەیوەندییەکی باشیان لەگەڵ عوسمانییەکان ھەبووە، بەڵام پێیان خۆش نەبووە شارەکەیان بچێتە ژێر خاکی دەوڵەتی عوسمانی. بۆیە ھەندێک لە خەڵکی ئەو شارە نامەیەکیان بۆ ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانی نووسی کە دژایەتیی خۆیان بۆ چوونە ژێر دەسەڵاتی عوسمانی دەردەبڕی.<ref name="مێژوو و جوگرافیای سەردەشت١" /> === ھێرشی ڕووسەکان === [[پەڕگە:M 115 carte de la Perse front Caucase (Mukrian Region).jpg|وێنۆک|زۆرترین پێشڕەویی بەرەی ڕووسەکان لە جەنگی جیھانیی یەکەم بە ھێڵی سەوز نیشان دراوە کە سەردەشت (Serdecht) دەگرێتەوە.]] لە دەستپێکی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] ئەگەرچی دەوڵەتی ئێران بێلایەنیی خۆی ڕاگەیاند، بەڵام بەھۆی لاوازیی سیستەمی حوکمڕانی و ھێزی دەوڵەتی دانی پێنەدرا. لە دوای [[ڕێککەوتننامەی ئەنگلۆ-ڕووسی|ڕێککەوتننامەی سەنت پیتەرزبورگ]]، ھێزەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی]]ا و [[شانشینی یەکگرتوو]] وڵاتی ئێرانیان لە باکوور، باشوور و ڕۆژاواوە داگیر کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/fa/news/29174/تنها-مقبره-برجامانده-از-حمله-روس-ها-به-سردشت-در-وادی-فراموشی-عثمان-عباسی/ |سەردێڕ=تنها مقبره برجامانده از حمله روس ها به سردشت در وادی فراموشی/عثمان عباسی (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=کوردپرێس |ڕێکەوت=١٥ی ئازاری ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ھێرشی ڕووسەکان [[ئازەربایجان (ھەرێم)|ئازەربایجان]] و بەشێک لە [[کوردستان]]ی گرتەوە کە یەکێک لەو شوێنانەی لەلایەن ڕووسەکانەوە داگیر کرا، سەردەشت بوو. ھێرش بۆ سەر ناوچەی سەردەشت لە دەوروبەری ساڵی ١٩١٦ ڕوویدا. ئەگەرچی لە ناوچەکانی [[وەتماناوێ]] و [[نەڵاس]] ھەندێک بەرگری لە بەرامبەر ڕووسەکانەوە کرا، بەڵام سەرئەنجام ھێزە ڕووسەکان دەگەنە ناو شار و داگیری دەکەن. ژمارەیەک لە خەڵکی شار بە گومانی ئەوەی کە شەڕێکی نێوان ڕووسەکان و عوسمانییەکانە و ئەوان لە کوشتاری ڕووسەکان بەدوورن، شارەکەیان بەجێنەھێشت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://avaymarz.ir/تنها-مقبره-برجامانده-از-حمله-روس-ها-به-س/ |سەردێڕ=تنها مقبره برجامانده از حمله روس ها به سردشت در وادی فراموشی (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ئاوای مەرز |ڕێکەوت=١٥ی ئازاری ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=https://avaymarz.ir/%D8%AA%D9%86%D9%87%D8%A7-%D9%85%D9%82%D8%A8%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%B3-%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%B3/ |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> ڕووسەکان کە ئەو کات لە ناوچەدا بە «عەرووس» ناسرابوون، کاتی چوون بۆ شار ٥١ کەس لە خەڵکی ئاسایییان کوشت. یەکێک لەو کەسانە بە ناوی ''عەبدولکەریم قازی'' کە دادوەر بوو، لەلایەن ڕووسەکانەوە لەبەردەم ماڵەکەی بە شێوەیەکی نالەبار کوشترا. ئێستا گۆڕی عەبدولکەریم قازی تەنیا گۆڕە کە لەو کارەساتەوە ماوەتەوە و مەترسیی لەناوچوونی بەھۆی بیناسازی لەسەرە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://sardashtpress.ir/2022/04/03/تنها-مقبره-برجامانده-از-حمله-روس-ها-به-س/ |سەردێڕ=تنها مقبره برجامانده از حمله روس ها به سردشت در وادی فراموشی (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=سەردەشت پرێس |ڕێکەوت=٣ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=http://sardashtpress.ir/2022/04/03/%D8%AA%D9%86%D9%87%D8%A7-%D9%85%D9%82%D8%A8%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%B3-%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%B3/ |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> === ھێرشی پشدەرییەکان === [[پەڕگە:خارطة المملكة العراقية.jpg|وێنۆک|نەخشەی [[شانشینی عێراق]] لە ساڵی ١٩٢١، لە سەرەوەی [[پارێزگای سلێمانی]] (السليمانيه) لە باکووری ڕۆژھەڵاتی نەخشەکەدا ناوی سەردەشت (سردشت) نووسراوە.]] لە سەرەتای حکومڕانی [[ڕەزا شا]]، کاتێک کە ھۆزەکان تووشی بەڕێوەچوونی یاسای توند لەلایەن حکوومەتەوە بوون، دژایەتییان کرد و لە بەڕێوەبردنی یاساکان کشانەوە. ھەندێک لە ھۆزەکان لەبەر ڕاوەستان لە بەرامبەر حکوومەتدا، داوای یارمەتییان لە [[پشدەر]]ییەکان ویست. لە ساڵی ١٩١٩، ژمارەیەک لە مەنگوڕەکان بە یارمەتی و پاڵپشتیی پشدەرییەکان بە بیانووی خاوەن قەرزی لە ھەندێکان، ھاتنە شاری سەردەشت. لەو کاتدا ژمارەیەکی زۆر لە خەڵکی سەردەشت کوشتران، بریندار بوون و شارەکە بە تەواوی لە ئاگردا سووتا. فەرماندەی سەربازیی ئەو کاتی سەردەشت، ''عەلی ئەسغەرخانی پزیشکیان'' بوو کە نەیتوانی لە بەرامبەر پشدەرییەکاندا بەرگری بکات و ژمارەیەکی زۆر لە ھێزە سەربازییەکان کوشتران و ئەوانەی زیندووش مانەوە ناچار بە بەجێھێشتنی شارەکە بوون. لەو شەڕەدا لە ناوچەی مەرگی لە باشووری کوردستان ھەتا ناوچەی ئالانی سەردەشت بەشدارییان ھەبوو. پشدەرییەکان نزیکی یەک مانگ سەردەشتیان لەژێر دەستدا بوو. دوای ماوەیەک ڕەزا شا زانی کە بە زۆرەملی ناتوانێت پشدەرییەکان بدۆڕێنێت، بۆیە ڕێگای دانوستانی ھەڵبژارد کە پشدەرییەکان قبووڵیان کرد و ڕەزا شاش ''جێنەراڵ سەرتیپ سەیف ئەفشار''ی بە نوێنەرایەتیی خۆی ناردە ناوچەکە. دوای چەند ڕۆژان وتووێژ، حکوومەتی ئێران لە بەرامبەر زەوی و گوندەکانی پشدەرییەکان لە ئێران، پارەیەکی زۆری لیرە دانێ و مافی بەکارھێنانییان لە کوێستانەکانی ئێران لە ھاویندا پێدرا.<ref name="مێژوو و جوگرافیای سەردەشت٢" /> === ڕاپەڕینی سمکۆی شکاک === {{ئەمانەش ببینە|ڕاپەڕینی سمکۆی شکاک (١٩١٨–١٩٢٢)|ڕاپەڕینی سمکۆی شکاک (١٩٢٦)}} [[پەڕگە:Map of the Simko Shikak Revolt (1918–1922).png|وێنۆک|نەخشەی پێشڕەوییەکانی ھێزەکانی سمکۆی شکاک کە لە باشووری ڕۆژاواوە سەردەشت (Sardasht) دەگرێتەوە.]] دوای ئەوەی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] کۆتایی ھات، [[سمکۆی شکاک]] وەکوو سەرکردەیەکی سیاسی ناوی دەرکرد و لەپێناو دامەزراندنی ئیدارەیەکی کوردی لە ساڵی ١٩١٨ توانی ھێز و دەسەڵاتی خۆی لە ھەرێمی ڕۆژاوای [[دەریاچەی ورمێ]]دا زیاتر بکات<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|یەکەم=W. G. |دوایین=Elphinston |سەردێڕ=The Kurdish Question |journal=International Affairs |بەرگ=٢٢|issue=1 |پەڕەکان=٩١–١٠٣ [p. ٩٧]|ساڵ=١٩٤٦|doi=10.2307/3017874 |jstor=3017874}}</ref> و شۆڕشێک دەست پێ بکات کە ھەتا ١٩٢٢ درێژەی ھەبوو.<ref name=cornell>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Smith |یەکەم=B. |سەردێڕ=Land and Rebellion: Kurdish Separatism in Comparative Perspective |ناونیشان=http://government.arts.cornell.edu/assets/psac/sp09/Smith_Kurdish_Separatism_Feb09_PSAC.pdf |ساڵ=٢٠٠٩|journal=Working Paper}}</ref> سمکۆ سوپایەکی بەھێزی کوردی ڕێکخست کە زۆر بەھێزتر لە ھێزەکانی حکوومەتی ئێران بوو. لەبەر ئەوەیکە حکوومەتی ناوەندی نەیتوانی چالاکییەکانی سمکۆ کۆنتڕۆڵ بکات، ئەو بە پەرەپێدانی ھەرێمەکانی ژێر کۆنتڕۆڵی خۆی درێژەی دا و ھەتا ساڵی ١٩٢٢ شارەکانی [[بانە]] و سەردەشت ھاتنە ژێر کۆنتڕۆڵی.<ref>F. Koohi-Kamali, "Nationalism in Iranian Kurdistan" in ''The Kurds: A Contemporary Overview'', ed. P.G. Kreyenbroek, and S. Sperl, 252 pp., Routledge, 1992, {{ISBN|0-415-07265-4}} pp. 175, 176</ref> ھەرەوەھا لە کانوونی دووەمی ١٩٢٩ و ھاوکات لەگەڵ گرتنی [[مەھاباد]] لەلایەن کوردە [[مەنگوڕ]]ەکانەوە، شۆڕشگێڕە کوردەکان لە سەردەشت توانیان گەمارۆ بخەنە سەر ھێزە ئێرانییەکان. لە مانگی ئازاری ھەمان ساڵ، ھێزێکی نوێی سوپای ئێران نێردرانە سەردەشت و بە کوشتنی ٩٠ کەس لە شۆڕشگێڕە کوردەکان کە ٥ کەس لە سەرکردەکانیان لەخۆدەگرێت، توانیان گەمارۆکە تێکبشکێنن و کوردەکان ناچار بە کشانەوە بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.tasnimnews.com/fa/news/1392/12/06/294853/%D8%A2%D8%BA%D8%A7%D8%B2-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%AE%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%B9%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86|سەردێڕ=آغاز جنگ رضاخان علیه عشایر کردستان (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=تەسنیم|ڕێکەوت=٢٥ی شوباتی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> === ڕاپەڕینی مەلا خەلیل === {{ئەمانەش ببینە|ڕاپەڕینی مەلا خەلیل}} [[پەڕگە:Image of the mangur tribe in sardasht 1929.jpg|وێنۆک|وێنەیەکی چەکدارانی ھۆزی مەنگوڕ لە سەردەشت، پاش گرتنی شارەکە لە سەردەمی ڕاپەڕینی مەلا خەلیل.]] [[پەڕگە:هێزی مەنگوڕ و مامەش.jpg|وێنۆک|ھێزێک لە ھۆزەکانی سەر بە مەلا خەلیل گۆڕەمەری.]] لە ساڵەکانی ١٩٢٨ بۆ ١٩٢٩، کەسێک بە ناوی [[مەلا خەلیل گۆڕەمەری]] لە دژی قەدەغە و گۆڕینی [[جلی کوردی]] لەلایەن حکوومەتی ڕەزا شاوە ڕاپەری. ئەو لە ساڵی ١٨٨٠ لەدایکبوو و دواتر بووبە یەکێک لە دژبەرانی حکوومەتی ڕەزا شا. لە کۆتایییەکانی ١٩٢٨ لە دژی سیاسەتەکانی ڕەزا شا ڕاپەری و فتوای دەرکرد. ڕەزاشای پەھلەوی دەیھەویست لە چوارچێوەی سیاسەتی یەکنەتەوەکردن و مۆدێرنسازی، سەرجەم جلوبەرگی نەتەوەکانی ئێران یەک بخات و جۆرە جلوبەرگێکی دیاریکرد و سەپاندی، بەڵام لە کوردستاندا دژایەتیی ئەم سیاسەتە کولتوورییە کرا و مەلا خەلیل کە زانایەکی ئایینیی ناوچەی موکریان و سەردەشت بوو، بە فتوایەک دژایەتیی ئەو سیاسەتەی ڕاگەیاند و بە [[حەرام]] و کوفری لە قەڵەمدا و بەرەنگاربوونی ئەو [[سیاسەت]]ەی بە واجب ڕاگەیاند. ئەوەبوو لە ساڵی ١٩٢٨، ڕاپەڕینێکی لێکەوتەوە و چەندین ناوچەی کوردستان لە موکریان کەوتنە دەستی ڕاپەڕیوەکان کە سەرکردەکەی خودی مەلا خەلیل بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://sites.google.com/univsul.edu.iq/kurdistan-car/documents/فەتوای-مەلاخەلیل-گۆڕەمەری-لە-ساڵی-١٩٢٨-دژی-سیاسەتی-قەدەغەکردنی-جلی-کوردی-ل |سەردێڕ=فەتوای مەلاخەلیل گۆڕەمەری لە ساڵی ١٩٢٨، دژی سیاسەتی قەدەغەکردنی جلی کوردی لە ئێران |بڵاوکەرەوە=زانکۆی سلێمانی |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> تەواوی ھۆزەکانی [[مەنگوڕ]] و [[گەورک]]ی مەھاباد و سەردەشت لەگەڵ مەلا خەلیل لە دژی یاسای [[کەشفی حیجاب]] و [[کڵاوی پەھلەوی]] یەکیان گرت. یەکەمین ھەنگاوی ئەوان لە دەستێکی ساڵی ١٩٢٩دا بوو کە تەلەگراف و تەلەفۆنی دەوڵەتییان لە نێوان مەھاباد و سەردەشتدا بچڕاند. دواتر لە دۆڵی «ئامێد» لە نێوان ''گوڵیار'' و ''دووسەید'' ھێرشیان کردە سەر ھێزەکانی حکوومەتی ناوەندی و شکستیان پێھێنان. دوایە مەلا خەلیل بە یارمەتیی ھێزەکانی سوارە و پیادەی مەنگوڕ و گەورک [[شەڕی سەردەشت (١٩٢٩)|ھێرشی کردە سەردەشت]]،<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Cronin|یەکەم=Stephanie|ناونیشان=https://books.google.co.uk/books?id=Zy75pASpaHkC&pg=PA116&dq=mangur%20sauj%20bulak&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=sh/x/saves/uv/m1/5&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiGjbOpqK6OAxWvW0EAHZlOECkQ6AF6BAgGEAM&kgs=1f480c3e326c965c#v=onepage&q=mangur%20sauj%20bulak&f=false|سەردێڕ=Tribal Politics in Iran: Rural Conflict and the New State, 1921-1941|ڕێکەوت=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٤-١٣٨٠١-٢|پەڕەکان=١١٦|زمان=en}}</ref> ھێزەکانی ئێرانی لە شارەکە دەرکرد و سەردەشتی گرتە ژێر دەست.<ref name="مێژوو و جوگرافیای سەردەشت٢" /><ref name=":0" /><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=على|یەکەم=رزم‌آرا، حسين|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=140MAQAAMAAJ&q=%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%B4+%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84&dq=%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%B4+%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjh8Kfjh9COAxUw9QIHHTGSGQ4Q6AF6BAgFEAM|سەردێڕ=عملىات اورامان|ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=پردىس دانش|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٢٥٠٩-١٤-٠|زمان=fa|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250810030808/https://books.google.iq/books?id=140MAQAAMAAJ&q=%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%B4+%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84&dq=%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%B4+%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjh8Kfjh9COAxUw9QIHHTGSGQ4Q6AF6BAgFEAM#%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%B4%20%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٥|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ژمارەی ھێزە کوردەکانی مەلا خەلیل لەم شەڕانەدا ١٠،٠٠٠ بۆ ١٥،٠٠٠ کەس بوون.<ref name=":0" /><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Cronin|یەکەم=S.|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=WPOADAAAQBAJ&pg=PA185&dq=mangur+sardasht+1929&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjC3bj3p9GOAxXq8gIHHTprC28Q6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=mangur%20sardasht%201929&f=false|سەردێڕ=Soldiers, Shahs and Subalterns in Iran: Opposition, Protest and Revolt, 1921-1941|ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Springer|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣٠-٣٠٩٠٣-٦|پەڕەکان=١٨٥|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Potts|یەکەم=D. T.|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=ssLADwAAQBAJ&pg=PA378&dq=mangur+sardasht+1929&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjC3bj3p9GOAxXq8gIHHTprC28Q6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=mangur%20sardasht%201929&f=false|سەردێڕ=Nomadism in Iran: From Antiquity to the Modern Era|ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٣٣٠٨٠-٥|پەڕەکان=٣٧٨|زمان=en}}</ref> کاتێک ڕەزا شا نەیتوانی لەگەڵ مەلا خەلیل ڕێک بکەوێت، ڕێککەوتنی لەگەڵ ھەندێک لە ئاغاکانی مەنگوڕ لە دژی ڕاپەڕینی مەلا خەلیل ھەڵبژارد. پاش ماوەیەک ڕاپەڕینەکە سەرکوت کرا و بنکەی ڕاپەڕیوەکان کە دەکەوێتە ناوچەی سەردەشت، کەوتە دەست سوپا و مەلا خەلیل و ھەندێک لە ھاوڕێکانی ناچار بەرەو باشووری کوردستان کشانەوە. دواتر مەلا خەلیل لە ساڵی ١٩٥٥ کۆچی دواییی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://pmnews.se/?p=29574 |سەردێڕ=ڕاپەرینی مەڵا خەلیکی میراوەو ئۆمەر پاشای قەلەرەشە، سەردار پشدەری |بڵاوکەرەوە=پی ئێم نیووز |ڕێکەوت=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٣ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=https://pmnews.se/?p=29574 |date=شوباتی ٢٠٢٦ }}</ref> === ڕاپەڕینی حەمە ڕەشید === {{ئەمانەش ببینە|ڕاپەڕینی حەمە ڕەشید}} کاتێک لە ئەیلوولی ١٩٤١دا سەربازانی [[ھاوپەیمانانی جەنگی جیھانیی دووەم|ھاوپەیمانان]] ھاتنە ناو ئێرانەوە، سوپای ئێران بە خێرایی ھەڵوەشا و تەقەمەنیەکانیان لە کوردستان لەلایەن کوردەکانەوە دەستی بەسەردا گیرا. کوڕانی سەرۆک ھۆزە کوردەکان کە بۆ [[تاران]] دوورخرابوونەوە، ئەو دەرفەتەیان بەکارھێنا و خۆیان لە تاران بەرەو کوردستان ھەڵاتن. حەمە ڕەشید، سەرۆکێکی کوردی بانەیی، سەردەشت، [[بانە]] و [[مەریوان]]ی کۆنتڕۆڵ کرد و دواجار لە پاییزی ساڵی ١٩٤٤ لەلایەن سوپای ئێرانەوە ناچار بە کشانەوە لە ناوچەکە کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jwaideh|یەکەم=Wadie|سەردێڕ=The Kurdish National Movement: Its Origins and Development|ناونیشان=https://archive.org/details/kurdishnationalm0000jwai|ڕێکەوت=١٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Syracuse University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٥٦-٣٠٩٣-٧|پەڕەکان=[https://archive.org/details/kurdishnationalm٠٠٠٠jwai/page/٢٤٥ ٢٤٥]|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Phersu Atlas|ناونیشان=https://content.phersu-atlas.com/object/event/2214|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=content.phersu-atlas.com}}</ref><ref>{{Harvtxt|Elphinston|1946|pp=97–98}}</ref> === سەردەمی کۆماری کوردستان === {{ئەمانەش ببینە|کۆماری کوردستان}} [[پەڕگە:Map republic of mahabad and south azerbaijan 1945 topograhic.svg|وێنۆک|نەخشەی کۆماری کوردستان، سەردەشت (Sardasht) لەسەر سنووری باشووری ڕۆژاوای کۆماردا ھەڵکەوتووە.]] ھۆزەکان و خەڵکی سەردەشت بەپێی ڕووداوەکانی پێشوو، لە پێش دامەزراندنی کۆماری کوردستان ئامادە بوون ھەتا دەست بە شۆڕش بکەن و بچنە ناو ھێزەکانی دژی دەوڵەتی ناوەندی. زۆربەی گەورەکانی گەل و سەرکردەکانی ھۆزەکان بێجگە لە چەند بوارێکی تایبەت، وەفاداریی خۆیان بۆ [[قازی محەممەد]] ڕاگەیاند. خەڵکی سەردەشتیش بوونە ھاوڕای کۆمار، کە ئەو سەردەمە لە سەردەشت بە «ساڵی دیموکرات» ناسراوە. ساڵی ١٩٤٦ی زایینی، ساڵی سەرھەڵدانی خەڵکی شار لە دژی [[شانشینی پەھلەوی|حکوومەتی پەھلەوی]] بوو. [[بنەماڵەی بارزانی|بارزانییەکان]] لە باشووری کوردستان لە دوای سەرنەکەوتن، لە ڕێگای سەردەشتەوە دەھاتنە ناو ڕۆژھەڵاتی کوردستان و پەیوەندییان بە قازی محەممەدەوە دەکرد. حکوومەتی ئێران نامەیەکی بۆ سەرھەنگ پزیشکیان، فەرماندەی ئەو کاتی سەردەشت نووسی کە [[مەلا مستەفا بارزانی]] لە بیری یەکگرتن لەگەڵ کۆماری کوردستان دڵسارد بکاتەوە، بەڵام بە پێچەوانە مەلا مستەفا خۆی بە شاری [[مەھاباد]] و قازی محەممەد گەیاند.<ref>قازی محەممەد و کۆمار لە ئاوێنەی بەڵگەکان - بێھزاد خۆشحاڵی - ٢٠٠١</ref> لە یەکەمین کۆنگرەی [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران|حیزبی دێموکراتی کوردستان]] لە مەھاباد لە ڕێکەوتی ٢٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٥، سەردەشت ھیچ نوێنەرێکی نەبوو. بەڵام بەشی ھۆزەکان و خەڵکی سەردەشت، ٧٠٠ بۆ ٨٠٠ کەس لە سوپای ١٢،٧٥٠ کەسیی کۆماری کوردستاندا بوو، لەوانە ھێزی گەورکی سەردەشت بە سەرکردایەتیی کاکەڵڵا لە ٢٠٠ سوار و ھێزی تێکەڵاوی خێڵەکانی سەردەشت لە ٥٠٠ سوار پێکھاتبوون.<ref>Eaglton william.jr . The Kurdish Republic of 1946, London, 1963. P.91-92</ref><ref>حکوومەتی کوردستان - نۆشیروان مستەفا، سلێمانی ٢٠٠٧، ل ١٨٢-١٨٣</ref> ھێزەکانی بنکەی سەربازیی سەردەشت بە توندی لە بەرامبەر ھێزەکانی سەر بە کۆماری کوردستان بەرگرییان کرد و تەسلیمی ئەوان نەبوون. ھێزەکانی کۆماری کوردستان گەمارۆی سەردەشتیان دا و ڕێگای پەیوەندیی ھێزەکانی حکوومەتی ئێرانیان لە نێوان بانە و سەردەشت پچڕاند و دواتر ئەو ناوچەیە چوو ژێر دەسەڵاتی کۆماری کوردستان. فەرماندەی ئەو شارە لە کۆماری کوردستاندا ''زێڕۆ بەگ ھەرکی'' بوو. ناوچەکانی دەوروبەری سەردەشت ھەتا کاتی ڕووخانی کۆماری کوردستان لە ئاخرەکانی ساڵی ١٩٤٦، لەژێر دەسەڵاتی ئەو کۆمارەدا بوو کە دواتر ھێزەکانی ئێران شارەکەیان داگیر کردەوە.<ref name="مێژوو و جوگرافیای سەردەشت٢">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.islahweb.org/ar/node/5033 |سەردێڕ=تاریخ و جغرافیای شهرستان سردشت - بخش دوم و پایانی (به فارسی) |بڵاوکەرەوە=جەماعەتی دەعوەت و ئیسلاحی سەردەشت |ڕێکەوت=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی نیسانی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220412180112/http://www.islahweb.org/ar/node/5033 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[ھەژار]] لە [[چێشتی مجێور]]دا لەبارەی ھێزەکانی کۆماری کوردستان لە نزیک سەردەشت نووسیویەتی: «بڕیار درا سبەینێ شەو ھێرش بەرنە سەردەشت. ڕۆژێک لە بەیانییەوە ھەتا کاتی ڕۆژاوابوون بە کەڵەک چەکدارمان لە [[زێی بچووک|کەڵوێ]] پەڕاندەوە. پاش نوێژی شەوان فەرمان ھات کە دەبێ لە دەوری سەردەشت بکشێنەوە. ڕادیۆ لەندەن گوتوویەتی کوردەکان سەردەشتیان گرتووە. [[یەکێتیی سۆڤیەت|ڕووسەکان]] لەو خەبەرە نیگەرانن؛ نایانەوێ [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانی|ئینگلیزییەکان]] تووڕە کەن».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/22661|سەردێڕ=شەڕی کۆمەڵە و دەوڵەت|بڵاوکەرەوە=ڤەژینبووکس|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> === ڕاپەڕینی مەلا ئاوارە === [[مەلا ئاوارە]]، شاعیر، پێشمەرگە و خەباتکاری کورد لە کاتێکدا لەدایکبووی گوندی [[شەڵماش]] لە شارستانی سەردەشت بوو، بەڵام لە سەردەمی ڕاپەڕینی کوردانی باشووری کوردستان لە دژی [[عەبدولکەریم قاسم]] چووە شاری [[سلێمانی]]. دواتر لە ساڵی ١٩٦٤، لەگەڵ [[سمایل شەریفزادە]] و چەند کەسێکی تر گەڕانەوە ڕۆژھەڵاتی کوردستان و [[کۆمیتەی شۆڕشگێڕی حیزبی دێموکراتی کوردستان]]یان لە دژی [[شانشینی پەھلەوی|حکوومەتی پەھلەوی]] دامەزراند. ئەوان لە ناوچەی [[موکریان]]، بەتایبەت گوندەکانی [[ناوچەی ئالان]] لە دەوروبەری سەردەشت، [[بانە]] و چەند شوێنێکی تر، لە دژی دەسەڵاتی پەھلەوی چالاکیی سیاسی و خەباتی چەکدارییان ئەنجام دەدا و سەرنجی خەڵکیان بۆ خۆیان ڕادەکێشا.<ref>مێژووی ناودارانی کورد: بابە شێخ مەردۆخ ڕۆحانی "شیوا" وەرگێڕانی: ماجد مەردۆخ ڕۆحانی، بەرگی دووھەم، لاپەڕەی ٨٣١، لە کتێبەکانی [[ئەکادیمیای کوردی]]، ھەولێر، ٢٠١١ ز. چاپی یەکەم</ref> ھێزەکانی مەلا ئاوارە بۆ ماوەی چەند ساڵان خەباتیان ئەنجام دا و زۆر جاران لەگەڵ ھێزەکانی حکوومەت تووشی پێکدادان و تێکھەڵچوونی چەکداری بوونەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/archive/2017-09-23/25983|سەردێڕ=لە حوجرەوە ( مەلا ئاوارە)|بڵاوکەرەوە=کوردستان میدیا|ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٦ی شوباتی ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=https://kurdistanmedia.com/so/news/archive/2017-09-23/25983 |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> دواتر لە ساڵی ١٩٦٨، ھێزەکانی حکوومەتی [[محەممەدڕەزا پەھلەوی|شای ئێران]] بە ڕاسپاردنی [[ساواک]] و بەکارھێنانی بەکرێگیراوانی ناوچەکە توانیان ھێزەکانی سمایل شەریفزادە لە دەوروبەری بانە تێکبشکێنن و دواتر گەمارۆیان خستە سەر ھێزەکانی مەلا ئاوارە لە دەوروبەری سەردەشت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.kurdistanmedia.com/farsi/idame/14840|سەردێڕ=ملا آواره، ستارهٔ درخشان جنبش 47 ـ 46 (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردستان میدیا|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170421023733/http://www.kurdistanmedia.com/farsi/idame/14840|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی نیسانی ٢٠١٧}}</ref> سەرئەنجام مەلا ئاوارە لەگەڵ دوو پێشمەرگەی تر بۆ دادگایەکی سەحرایی لە بنکەی سەربازیی سەردەشت گوازرانەوە و دوای چەند مانگ [[ئەشکەنجە]]دان لە ڕۆژی ٢ی ئەیلوولی ١٩٦٨ لە سەردەشت تیرباران کران.<ref>شەھید مەلا ئاوارە، ڕەحمان نەقشی، ئەیلوولی ٢٠١١</ref> === شۆڕشی ١٩٧٩ === {{ئەمانەش ببینە|شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران}} ''شۆڕشی ئیسلامیی ئێران''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://penus.krd/index.php/ckb/2018-04-02-19-18-18/item/1528-2019-03-06-10-54-55 |سەردێڕ=بەنوئەزیزی: شۆڕشی ئیسلامیی ئێران |بڵاوکەرەوە=پێنووس |ڕێکەوت=١ی حوزەیرانی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230127091700/http://penus.krd/index.php/ckb/2018-04-02-19-18-18/item/1528-2019-03-06-10-54-55 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یان ''شۆڕشی گەلانی ئێران''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/ساڵەی-شۆڕشی-گەلانی-ێران-لە-ڕاگەیاندنە-اڵمانییەکان |سەردێڕ=٤٠ ساڵەی شۆڕشی گەلانی ئێران لە ڕاگەیاندنە ئاڵمانییەکان |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=١٣ی شوباتی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> بە یەکێک لە قۆناغە گرینگ و ڕووداوە مێژوویییە گەورەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوڕاست و جیھان دادەنرێت، کە بووە ھۆی گۆڕینی باری سیاسی، [[ئابووری]]، کۆمەڵایەتی و سیستەمی حکومڕانی لە مێژووی ھاوچەرخی ئەو وڵاتە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://penus.krd/index.php/ckb/2018-04-02-19-12-28/item/977-2018-09-02-18-56-38 |سەردێڕ=سیاسەتی دەرەوەی ئێران لە قووڵاییی شۆڕشی ئیسلامییەوە |بڵاوکەرەوە=پێنووس |ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220415164633/http://penus.krd/index.php/ckb/2018-04-02-19-12-28/item/977-2018-09-02-18-56-38 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە پاش سەرھەڵدانی شۆڕش و دروستبوونی ناڕەزایەتیی دژی [[محەممەدڕەزا پەھلەوی|محەممەدڕەزا شا]]، خەڵکی ناوچەکانی سەردەشت بە شێوەی جیاجیا بەشداریی ئەم شۆڕشەیان کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://virgool.io/pasharok/%DB%8C%DB%95%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%B1%DB%8E-%D9%BE%DB%8E%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%AE%DB%86%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%AF%DA%98%DB%8C-%D8%B2%DB%86%DA%B5%D9%85-%D9%88-%D8%AF%DB%8C%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%AA%DB%86%D8%B1%DB%8C%DB%95%D8%AA-%D9%84%DB%95-%D8%B1%DB%95%D8%B2%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%DA%B5%DB%8C-1357%D9%87%DB%95%D8%AA%D8%A7%D9%88%DB%8C-%D8%AF%D8%A7-cpz5a5ccnfmj|سەردێڕ=یەکەم رێ پێوان ، خۆپێشاندانی شاری سەردەشت دژی زۆڵم و دیکتاتۆریەت لە رەزبەری ساڵی 1357هەتاوی دا|بڵاوکەرەوە=ویرگول|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> یەکێک لەو خۆپیشاندانە لە دژی [[شانشینی پەھلەوی|ڕژێمی پەھلەوی]]، خۆپیشاندانی ١٤ی سەرماوەز (٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٨) بوو کە دوو مامۆستا بە تۆمەتی ھاندانی خەڵک لە دژی حکوومەتی پەھلەوی دەستبەسەر کران و خەڵکیش لە ناڕەزایی بە دەستبەسەرکردنی ئەو دوو مامۆستایە ڕژانە ناو شەقامەکان و بە دروشمی «دەرکەی زیندان دەشکێنین، زیندانییەکان دەردێنین» خوازیاری ئازادکردنی ئەو دوو مامۆستایە بوون.<ref name="پاشەرۆک">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://virgool.io/pasharok/%D9%87%DB%95%D8%B4%D8%AA-%DA%AF%DB%95%D9%86%D8%AC-%D9%88-%D9%87%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%DB%95%D9%87%DB%95%D8%B4%D8%AA-dlw8epxy0zgn|سەردێڕ=*( - هەشت گەنج و هەشت بەهەشت - )*|بڵاوکەرەوە=ویرگول|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> تانکێک بەناو خۆپیشاندەران دەکەوێت و تەقە دەکات کە خەڵک سەرەتا وەدەزانن ئەم گوللانە مەشقی و پلاستیکین، بەڵام بە ڕژانی خوێنی ھەندێک لە خۆپیشاندەران دەزانن کە گوللەکان ڕاستین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.sedayemoallem.ir/یادداشت/item/14331-14-آذر،-سردشت؛-پیشقراول-بودن-فرهنگیان-در-خلق-جنبش-های-مدنی |سەردێڕ=14 آذر، سردشت؛ پیشقراول بودن فرهنگیان در خلق جنبش های مدنی (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=دەنگی مامۆستا |ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> لەو خۆپیشاندانەدا ھەشت کەس بەھۆی تەقەی ڕاستەوخۆ گیانیان لەدەستدا.<ref name="پاشەرۆک"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://historydocuments.org/sanad/?page=show_document&id=c9eu8pfoa3|سەردێڕ=تاریخ سند: 14 آذر 1357 (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ناوەندی لێکۆڵینەوەی بەڵگە مێژوویییەکان|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=https://historydocuments.org/sanad/?page=show_document&id=c9eu8pfoa3 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> ھەروەھا لە سەردەمی شۆڕشدا حکوومەتی پەھلەوی ژمارەیەکی زۆر لە [[ئاخووند]]ە شیعەکانی بۆ کوردستان دوورخستەوە کە سەردەشتیشی دەگرتەوە. [[عەبدولڕەحیم ڕەبانی شیرازی]]، [[ھادی باریکبین]] و [[شوکروڵڵا تاھیری خوڕەمابادی]] لە ئاخووندە دوورخراوەکان بۆ سەردەشت بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://historydocuments.ir/?page=post&id=1768|سەردێڕ=اسامی و مشخصات روحانیون تبعیدی در سال 1356 و 1357 (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ناوندی لێکۆڵینەوەی بەڵگە مێژوویییەکان|ڕێکەوت=٩ی شوباتی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئایاری ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=https://historydocuments.ir/?page=post&id=1768 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://sobheqazvin.ir/news/239325/%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%A8%D8%B9%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D9%87-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA-%D8%AD%DA%A9%D9%85-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%A8-%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%88%D9%84%DB%8C-%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D8%B2%D9%88%DB%8C%D9%86-|سەردێڕ=از تبعید به سردشت کردستان تا دریافت حکم انتصاب نمایندگی ولی فقیه در قزوین (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=صبح قزوین|ڕێکەوت=٨ی نیسانی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئایاری ٢٠٢٤}}</ref> === سەرھەڵدانی ١٩٧٩ === {{ئەمانەش ببینە|سەرھەڵدانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان (١٩٧٩)}} [[پەڕگە:مامۆستا ھێمن (١٩٧٩).jpg|وێنۆک|بەھاری ساڵی ١٩٧٩ (١٣٥٨ی ھەتاوی)، گەڕانەوەی خەباتکارانی رۆژھەڵات لە باشوورەوە بۆ سەردەست؛ مامۆستا [[ھێمن]] شەشەمین کەس لە ڕاستەوە.]] سەردەشت یەکێک بوو لەو ناوچانەی کە دژی دەسەڵاتی [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران|کۆماری ئیسلامی]] خەباتی چەکدرایی تێدا ئەنجامدرا. دواتر شارەکە بۆ ماوەیەک لەژێر دەسەڵاتی کورداندا بوو و لەلایەن [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران]] و [[حیزبی کۆمەڵەی کوردستانی ئێران|کۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێران]] بەڕێوەدەبردرا.<ref name="گۆڤاری تیشک">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://govartishk.com/conflicts/ |سەردێڕ=کێشەی خاک لەنێوان کورد و تورکی ئازەربایجانی لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە ئێراندا |بڵاوکەرەوە=گۆڤاری تیشک |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211222222913/https://govartishk.com/conflicts/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەو سەردەمەدا لە سەردەشت و ناوچەکانی دەوروبەر، ١٠،٠٠٠ پێشمەرگە بوونیان ھەبوو.<ref name=ward>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Immortal: A Military History of Iran and its Armed Forces|دوایین=Ward|یەکەم=R.S.|ساڵ=٢٠٠٩|پەڕەکان=٢٣١–٢٣٣|بڵاوکەرەوە=Georgetown University Press |ژپنک=٩٧٨-١٥٨٩٠١٥٨٧٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=8eUTLaaVOOQC|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160505064926/https://books.google.com/books?id=8eUTLaaVOOQC|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئایاری ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە سەروبەندی شکستی دانوستانەکانی نێوان کورد و حکوومەتی ناوەندیی ئێران، [[شێخ عێزەدین حوسێنی]] وەکوو یەکێک لە ڕێبەرانی شۆڕش لە کوردستان بە مەبەستی ھاندانی خەڵک سەردانی ئەم شارەی کرد.<ref name="شار١">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=185336|سەردێڕ=گفتوگۆکانی کورد و شەرخوازیی کۆماری ئیسلامی ئێران|بڵاوکەرەوە=شارپرێس|ڕێکەوت=٣ی شوباتی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240126153419/https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=185336|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھێزەکانی ''چریکەکانی فیداییی گەل'' ھێزێکی دیکە بوون کە لە سەردەشت و دەوروبەری نیشتەجێ ببوون و لە دژی ھێزەکانی کۆماری ئیسلامی ئۆپەراسیۆنیان ئەنجام دەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://siahkal.com/%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%AC%D9%86%DA%AF%D9%84/|سەردێڕ=ورود خاطرات جنگل (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=سیاھکەل|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٤}}</ref> ھەروەھا ھێزەکانی [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران]] لە سەردەشت بوونیان ھەبوو، ئەوان دوای ئەوەی لە شارە گەورەکانی ئێران شکستیان خوارد، ڕوویان لە سەردەشت و ناوچەکانی دیکەی کوردستان کرد و ھێزێکی تایبەت بە ناوچەکەیان بەناوی ''پێشمەرگەی موجاھیدی خەلق'' پێکھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.bbc.com/persian/iran/2011/06/110620_l10_30khordad60_khodabandeh|سەردێڕ=ورود سازمان مجاهدین خلق به 'فاز نظامی' و پیامدهای آن (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=بی بی سی|ڕێکەوت=١١ی حوزەیرانی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> دوای ئەوەی کە [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] بەھۆی [[شەڕی پاوە]] لە ١٩ی ئابی ١٩٧٩، فەرمانی ناردنی ھێزی بۆ ئەو شارە دەرکرد، لە ئاکامدا شەڕێکی سێ مانگە لە سەرانسەری کوردستان ڕوویدا. بەھۆی ئەو شەڕە بەربڵاوە، زۆربەی حیزبە کوردییەکان بنکە و ھێزەکانیان بەرەو سەردەشت و ناوچە سنوورییەکانی گواستەوە. لە ٢٦ی ئابی ١٩٧٩، بنکەی سەربازیی سەردەشت بەبێ تەقەکردن لەلایەن حیزبی دێموکرات و کۆمەڵەوە دەستی بەسەردا گیرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=182559|سەردێڕ=هەیئەتی نوێنەرایەتی گەلی كورد چۆن دامەزرا؟|بڵاوکەرەوە=شارپرێس|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240208010454/https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=182559|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> شێخ عێزەدین حوسێنیش یەکێک لەوانە بوو کە لەبەر ئاسایشی خۆی لە گوندە سنوورییەکانی دەوروبەری سەردەشت نیشتەجێ بوو. سێ مانگ دواتر خومەینی پەیامی ئاشتی و ئاگربەستی ڕاگەیاند و دانیشتنەکان لە نێوان لایەنە کوردییەکان و لایەنی حکوومەت لە سەردەشتەوە دەستی پێکردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://zagrospost.com/34087|سەردێڕ=عزالدین حسینی؛ روحانی اهل سنت که خمینی آرامش کردستان را از او خواست⁄ ھاوری یوسفی (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=زاگرۆس پۆست|ڕێکەوت=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان =٣ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> سەردەشت و دەوروبەری چەندین جاران شایەتی دانیشتنەکانی نێوان نێردراوانی دەوڵەتی ئێران و لایەنە کوردییەکان بوو، کە کوردەکان بەدوای چارەسەری ئاشتیخوازانەی پرسی کورد و بەدەستھێنانی بابەتی [[ئۆتۆنۆمی|خۆبەڕێوەبەری]] بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=152186|سەردێڕ=لەسەر بناغەی هەواڵێکی درۆ، چل ساڵ لەمەوبەر فەرمانی پەلاماردانی کوردستان دەرچوو|بڵاوکەرەوە=شارپرێس|ڕێکەوت=٢٣ی ئابی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٦ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240206230137/https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=152186|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> جاری یەکەم لە ڕۆژی ٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٩، [[داریووش فرووھەر]] لەگەڵ چەند ئەفسەرێکی باڵا و نوێنەرێکی خومەینی ھاتنە سەردەشت و لە گوندی [[نشکۆڵان]] چاویان بە [[جەلال تاڵەبانی|مام جەلال]] و چەند عەرەبێکی ئۆپۆزسیۆنی عێراقی کەوت، کە مام جەلال پێش ئەم دیدارە لەگەڵ [[عەبدولڕەحمان قاسملوو]]، شێخ عێزەدین و ئەندامانی کۆمەڵە ڕاوێژی کردبوو. دواتر بۆ جاری دووەم لە ڕۆژانی ١٨ و ١٩ی تشرینی یەکەمدا، لە گوندی [[بنۆخەڵێف]]ی سەر بە سەردەشت، مام جەلال کۆبوونەوەیەکی لە نێوان داریووش فرووھەر و شێخ عێزەدین ڕێک دەخات، لە کۆبوونەوەکەدا ھەردوو لایەن داواکارییەکانی خۆیان دەخەنە ڕوو کە گرنگترینیان بابەتی ئاگربەستە لە نێوان ھێزە کوردەکان و ھێزەکانی حکوومەتی ناوەندی. دوابەدوای کۆبوونەوەی بنۆخەڵێف، جموجۆڵێکی زۆر گەرموگوڕ دەستی پێکرد بۆ پێکھێنانی «دەستەی نوێنەرانی کورد» لە نێوان شێخ عێزەدین، حیزبی دێموکرات، کۆمەڵە و لقی کوردستانی چریکەکانی فیداییی گەل. جاری سێیەم لە ٩ی تشرینی دووەمی ١٩٧٩، بە دەستپێشخەری و ئامادەبوونی مام جەلال، کۆبوونەوەیەک لە گوندی [[بێورانی خوارێ|بێوران]]ی سەردەشت لە نێوان لایەنی کوردی بە سەرۆکایەتیی شێخ عێزەدین و لایەنی حکوومەتی ناوەندی بە سەرۆکایەتیی داریووش فرووھەر ڕێکخرا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://rojnews.news/?p=11758|سەردێڕ=فتوای جیهاد دژبە کورد، ٤٠ ساڵ لەمەوبەر درا|بڵاوکەرەوە=ڕۆژنیوز|ڕێکەوت=٢٤ی شوباتی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان =٦ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> کە داخوازییەکی ھەشت خاڵی لەلایەن لایەنی کوردییەوە پێشکەشی لایەنی ئێرانی کرا و تێیدا داوای بەدەستھێنانی خوبەڕێوەبەریی کوردستان کرابوو. ئاسایشی کۆبوونەوەی بێوران لەئەستۆی پێشمەرگەکانی [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] بوو و دەوترێت کە ئەوان لەو ڕۆژەدا فەرمانی مام جەلالیان پێبوو کە ڕووبەڕووی ھەڕەشەی و ھێرشی [[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران|ئەرتەشی ئێران]] ببنەوە.<ref name="شار١"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://speemedia.com/dreja.aspx?=hewal&jmare=43822&Jor=23|سەردێڕ=بۆ یەکەم جار.. وتووێژێك لەگەڵ مامۆستا شێخ عێزەدین حوسێنی بڵاودەبێتەوە|بڵاوکەرەوە=سپی میدیا|ڕێکەوت=٢٤ی نیسانی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان =٦ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> دواتر شاری سەردەشت بۆ ماوەی ١٤ مانگان لەلایەن ھێزە کوردەکانەوە گەمارۆ درابوو و تەواوی ڕێگاکانی سەردەشت بۆ مەھاباد، پیرانشار و بانە کەوتبوونە ژێر دەستی چەکدارە کوردەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.qudsonline.ir/news/822145/%D8%A7%DA%AF%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%B3%D8%AA-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A8%D9%88%D8%AF%DB%8C%D9%85-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%B3%D8%AA-%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%85-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA%DB%8C|سەردێڕ=اگر کردستان را از دست داده بودیم انقلاب را از دست می‌دادیم/ روایتی مستند از ۱۴ ماه محاصره طاقت فرسای شهر سردشت (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=قودس ئۆنڵاین|ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئایاری ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.qudsonline.ir/news/822145/%D8%A7%DA%AF%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%B3%D8%AA-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A8%D9%88%D8%AF%DB%8C%D9%85-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%B3%D8%AA-%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%85-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA%DB%8C |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> ھێزەکانی [[عەلی سەیاد شیرازی]] لە ڕێگەی بانەوە ڕوویان کردە شاری سەردەشت تاوەکوو کۆنتڕۆڵی شارەکە بگرنە دەست. لە نزیکی سەردەشت ھێزەکانی کۆماری ئیسلامی زیانێکی بەرچاویان بەرکەوت و ژمارەیەکی زۆریان کوژران و بریندار بوون. بەوتەی لایەنی حکوومەتی ئێران، ھێزە ئێرانییەکان ٧٠ بۆ ٨٠ کوژراو و ١٠٠ بۆ ١٥٠ برینداریان لێکەوتەوە.<ref>کتێبی نەوتراوەکانی شەڕ، بیرەوەرییەکانی عەلی سەیاد شیرازی، بەشی ڕزگارکردنی سەردەشت؛ کاتێک نزیک بوو سەیاد خۆی بدۆڕێنێت</ref> ئەو پێکدادانانەی ھاوینی ١٩٨٠ لە ڕێگای بانە–سەردەشت، بە ''شەڕی [[دارساوێن]]'' ناسراوە. بەوتەی [[ئەبوولحەسەن بەنیسەدر]]، سەرۆک کۆماری ئەوکاتی ئێران لە وەڵامی پرسیارەکەی لەبارەی زیانەکانی سەردەشت و لەناوچوونی ٥٠٠ چەکداری سەر بە ئێران، سەیاد شیرازی وەڵام دەداتەوە کە ئەوان دەچنە بەھەشت و بۆ قەرەبووکردنەوەی سەرنەکەوتن خوازیاری بەکارھێنانی بۆمبی [[ناپاڵم]] دەکات کە لەگەڵ توڕەبوون و ڕەتکردنەوەی بەنیسەدر ڕووبەڕوو دەبێتەوە. ئەو ناکۆکی و کێشانە دەبێتە ھۆی ئەوەیکە دوو پلەی سەبازی لە سەیاد شیرازی بستێنرێتەوە و لە پۆستەکەی دووربخرێتەوە.<ref>نامەکانی بەنیسەر بۆ خومەینی و ئەوانەی تر، پەڕەی ١٥٧ و ٣٢١-٣</ref> بەڵام عەلی سەیاد شیرازی ھۆکارەکەی شتێکی دیکە زانیوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.mizanonline.ir/fa/news/452973/%D9%85%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D8%B3%D8%B1-%DB%B2-%D8%AF%D8%B1%D8%AC%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%B5%DB%8C%D8%A7%D8%AF-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B7-%D8%A8%D9%86%DB%8C%E2%80%8C%D8%B5%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D9%86-%D8%AC%D9%84%D8%B3%D9%87-%D8%B1%D8%A7-%D8%A2%D9%84%D9%88%D8%AF%D9%87-%D9%88-%D9%86%D8%A7%D9%BE%D8%A7%DA%A9-%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%D8%A8%DB%8C%D9%86%D9%85|سەردێڕ=ماجرای کسر ۲ درجه از شهید صیاد توسط بنی‌صدر/ من این جلسه را آلوده و ناپاک می‌بینم|بڵاوکەرەوە=میزان|ڕێکەوت=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.mizanonline.ir/fa/news/452973/%D9%85%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D8%B3%D8%B1-%DB%B2-%D8%AF%D8%B1%D8%AC%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%B5%DB%8C%D8%A7%D8%AF-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B7-%D8%A8%D9%86%DB%8C%E2%80%8C%D8%B5%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D9%86-%D8%AC%D9%84%D8%B3%D9%87-%D8%B1%D8%A7-%D8%A2%D9%84%D9%88%D8%AF%D9%87-%D9%88-%D9%86%D8%A7%D9%BE%D8%A7%DA%A9-%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%D8%A8%DB%8C%D9%86%D9%85 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> فەرماندەیەکی ئەرتەش بەناوی ''محەممەدحەسەن سادقزادە''، دوای کوژرانی ''حوسێن شەھرامفەر'' لە ڕێگای بانە–سەردەشت ئەرکی گرتنی ڕێگاکەی پێدەدرێت. سادقزادە لە بیرەوەرییەکانیدا دەڵێت سەرەتا عەلی سەیاد شیرازی ھەوڵی یەکەم بۆ ڕزگارکردنی ڕێگاکە دەدات کە لە پۆستەکەی دووردەخرێتەوە و سەرناکەوێت، بۆ جاری دووەم حوسێن شەھرامفەر دەستنیشان دەکرێت بۆ ڕزگارکردنی ڕێگاکە کە دوای گرتنی ٥ بۆ ٦ کیلۆمەتر و سازکردنی ٢ بۆ ٣ بنکەی بچووکی سەربازی لە نزیک [[بانە]] دەکوژێت.<ref>کتێبی «شبی در دارساوین»، نووسینی «محمدحسن صادق‌زاده»، پەڕەی ١٠، ١١، ١٢، ١٣ و ٥٤</ref> دواتر بۆ جاری سێیەم سادقزادە خۆی دەبێتە بەرپرسی گرتنی ڕێگای بانە–سەردەشت کە ڕووبەڕووی خۆڕاگریی قورسی پێشمەرگەکانی حیزبی دێموکرات دەبنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanukurd.com/?p=29453|سەردێڕ=حەماسەکەی جادەی بانە ــ سەردەشت|بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref><ref>کتێبی «شبی در دارساوین»، نووسینی «محمدحسن صادق‌زاده»، پەڕەی ١٤، ١٥ و ١٦</ref> سادقزادە دەڵێت کە کەشوھەوای سەردەشت لە نیوەی ساڵدا بۆ ھاتوچۆی ھەلیکۆپتەر خراپ بووە و پێویستیش بووە تەواوی ناوچە سنوورییەکان بەھۆی شەڕی ئێران و عێراقەوە لەژێر کۆنترۆڵی حکوومەتی ئێراندا بن، بۆیە بۆ ھێزە ئێرانییەکان پێویست بوو ڕێگای چوونە ناو شاری سەردەشت کۆنترۆڵ بکەن.<ref>کتێبی «شبی در دارساوین»، نووسینی «محمدحسن صادق‌زاده»، پەڕەی ١٣</ref> [[محەممەد برووجێردی]]، یەکێک لە دامەزرێنەران و فەرماندەیەکی [[سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سپای پاسداران]] لەدوای کوژرانی [[ناسر کازمی]] و [[محەممەدعەلی گەنجیزادە]] لە ڕێگای [[پیرانشار]] بۆ سەردەشت لە ئاخرەکانی ھاوینی ١٩٨٢دا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زندگینامه: ناصر کاظمی (۱۳۳۵–۱۳۶۱) (بە فارسی)|ناونیشان=https://www.hamshahrionline.ir/news/216626/زندگینامه-ناصر-کاظمی-۱۳۳۵-۱۳۶۱|بڵاوکەرەوە=ھەمشەھریی ئۆنڵاین|ڕێکەوت=٢٩ی ئایاری ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=یادکردی از شهید محمدعلی گنجی‌زاده (بە فارسی)|ناونیشان=https://www.isna.ir/news/98062310591/%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DA%A9%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B9%D9%84%DB%8C-%DA%AF%D9%86%D8%AC%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87|بڵاوکەرەوە=ئیسنا|ڕێکەوت=١٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٠٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> بەرپرسیارێتیی کۆنتڕۆڵکردنی ناوچەکانی نێوان پیرانشار و سەردەشتی پێدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زندگینامه: محمد بروجردی (۱۳۳۳ - ۱۳۶۲) (بە فارسی)|ناونیشان=https://www.hamshahrionline.ir/news/185116/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D9%88%D8%AC%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%DB%B1%DB%B3%DB%B3%DB%B3-%DB%B1%DB%B3%DB%B6%DB%B2|بڵاوکەرەوە=ھەمشەھریی ئۆنڵاین|ڕێکەوت=٢٣ی ئایاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=درباره محمد بروجردی (بە فارسی)|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/84338300/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D9%88%D8%AC%D8%B1%D8%AF%DB%8C|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٢٣ی ئایاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> [[مەحموود کاوە]] ڕۆڵێکی بەرچاوی لە گرتنی ڕێگاکەدا ھەبوو، ئەوەش دوای ئەوەی فەرماندەکانی سپای پاسداران لە ڕێگای پیرانشار–سەردەشت یەک لەدوای یەک دەکوژران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=محمود کاوه؛ فرزند کردستان، معجزه انقلاب (بە فارسی)|ناونیشان=https://www.ibna.ir/news/310106/%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D9%88%D9%87-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B9%D8%AC%D8%B2%D9%87-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8|بڵاوکەرەوە=ئیبنا|ڕێکەوت=٢ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> ھێزەکانی ئێران بەگشتی لە ئایاری ١٩٨٢ لە پیرانشارەوە بەرەو سەردەشت ئۆپەراسیۆنێکیان دەست پێکرد کە ھەتا تشرینی دووەمی ھەمان ساڵ بۆ ماوەی ٦ مانگان درێژەی ھەبوو و سەرئەنجام مەودای ١٠٠ کیلۆمەتری نێوان پیرانشار و سەردەشتیان گرتە دەست کە کوژراو و بریندارێکی زۆر لە ھەر دوو لایەن کەوتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/archive/2022-04-04/90732|سەردێڕ=چەند وێستگەیەکی مێژوویی حیزبی دێموکرات لە دوای هاتنەسەرکاری کۆماری ئیسلامی (٣ـ٢)|ڕێکەوت=٤ی نیسانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٦ی شوباتی ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=https://kurdistanmedia.com/so/news/archive/2022-04-04/90732 |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=عبور از جاده ۱۰۰ کیلومتری در ۶ ماه! (بە فارسی)|ناونیشان=https://www.javanonline.ir/fa/news/968434/%D8%B9%D8%A8%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D8%AC%D8%A7%D8%AF%D9%87-%DB%B1%DB%B0%DB%B0-%DA%A9%DB%8C%D9%84%D9%88%D9%85%D8%AA%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%DB%B6-%D9%85%D8%A7%D9%87|بڵاوکەرەوە=جەوان ئۆنڵاین|ڕێکەوت=٥ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زندگینامه: محمود کاوه (۱۳۴۰-۱۳۶۵) (بە فارسی)|ناونیشان=https://www.hamshahrionline.ir/news/219749/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D9%88%D9%87-%DB%B1%DB%B3%DB%B4%DB%B0-%DB%B1%DB%B3%DB%B6%DB%B5|بڵاوکەرەوە=ھەمشەھری ئۆنڵاین|ڕێکەوت=٢١ی حوزەیرانی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> بەوتەی سەرچاوەیەکی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران، زیانەکان و قوربانییەکان لە ھەر دوو لادا بەرچاو بوو و تەنیا لە ڕۆژێکدا لە ڕێگاکە زیاتر لە ٥٥ پێشمەرگە کوژراو و بریندار بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://giareng.com/?p=19609|سەردێڕ=یادێک لە قارەمانەکانی لکی١ی هێزی ئاوارە (قەندیل). سەید عەلی هاشمی|بڵاوکەرەوە=گیاڕەنگ|ڕێکەوت=٢٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٤}}</ref> [[حەسەن ڕەستگار]]، بەرپرسی ئەوکاتی کۆمیتەی سەردەشتی سەر بە حیزبی دێموکرات، لە لێدوانێکدا ڕای گەیاند کە ڕێگای سەردەشت–پیرانشار بۆ ھێزە کوردەکان گرنگییەکی تایبەتی ھەبوو و زۆربەی یارمەتییەکانی حکوومەتی عێراق لەوێوە دەھاتن، بۆیە بۆ ڕاگرتنی ڕێگاکە یارمەتییان لە ھێزی پشتیوانیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان وەرگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=LF7-a1PMTzg|سەردێڕ=Pencemor- (5) پەنجەمۆر- چیرۆکی وێنەیەکی دکتۆر قاسملو و سەدام حوسێن|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> [[زیندانی دۆڵەتوو]] ھەڵکەوتوو لە باکووری شارستانی سەردەشت کە شوێنی بەندکرانی ھێزەکانی سەر بە کۆماری ئیسلامی بوو، لە ٦ی ئایاری ١٩٨١دا لەلایەن ھێزی ئاسمانیی عێراقی بەعسەوە بە دوو فڕۆکە بۆردوومان کرا. ئەو زیندانە کە شوێنی بەندکرانی زیاتر لە ٢٠٠ کەسی سەر بە حکوومەتی کۆماری ئیسلامی بوو، لەلایەن حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێرانەوە بەڕێوە دەبردرا. میدیاکانی سەر بە حکوومەتی ئێران ھەر لە سەرەتای بۆردوومانکردنی زیندانەکەوە بانگەشەی ئەوە دەکەن کە حیزبی دێموکرات ھاوکاریی ڕژێمی بەعسی کردووە و پێشتر ئاگاداری ھێرشەکە بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.javanonline.ir/fa/news/1012934/%D8%AF%D9%85%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D9%88%D9%84%D9%87%E2%80%8C%D8%AA%D9%88-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%A8%D8%B9%D8%AB%DB%8C%E2%80%8C%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A8%D9%88%D8%AF%D9%86%D8%AF|سەردێڕ=دموکرات‌ها گرای بمباران «دوله‌تو» را به بعثی‌ها داده بودند (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=جەوان ئۆنڵاین|ڕێکەوت=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٧ ئایاری ٢٠٢٤}}</ref> بەڵام حیزبی دێموکرات تەواوی بانگەشەکانی کۆماری ئیسلامی ھەر وەکوو [[ئەشکەنجەدان]]ی زیندانییەکان و بەشداریی بۆردوومانکردنی زیندانەکەی ڕەت کردووەتەوە و لە کاتی ھێرشەکەدا سەرکۆنەی بۆردوومانەکەی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanukurd.com/?p=75569|سەردێڕ=عەبدوڵڵا حەسەن‌زادە: پێوەندیی حیزبی دێموکرات لەگەڵ دەوڵەتی عێڕاق پێوەندییەکی سەربەرزانە بوو|بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد|ڕێکەوت=٦ی ئایاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئایاری ٢٠٢٤}}</ref> لە ئاکامدا زیاتر لە ٤٠ زیندانی کوژران، زیاتر لە ٥٠ زیندانی بریندار بوون و ھەروەھا ٦ پێشمەرگەی حیزبی دێموکراتیش گیانیان لەدەستدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://peshmergekan.com/?p=50705|سەردێڕ=بۆمبارانی زیندانی دۆڵەتوێی سەردەشت و هەڵوێستی حیزبی دێمۆکڕات|بڵاوکەرەوە=پێشمەرگەکان|ڕێکەوت=٨ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئایاری ٢٠٢٤}}</ref> === شەڕی ئێران و عێراق === {{ئەمانەش ببینە|شەڕی ئێران و عێراق}} سەردەشت یەکێک لەو شوێنانەی نێوان شەڕی ٨ ساڵەی ئێران و عێراق بوو کە شارەکە و دەوروبەری زیانێکی زۆری بەرکەوت و ھەتا ئێستاش شوێنەوارەکانی ماوەتەوە. ئێران ئۆپەراسیۆنەکانی [[ئۆپەراسیۆنی نەسری ٤|نەسری ٤]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.isna.ir/news/98033114858/%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B5%D8%B1-%DB%B4/|سەردێڕ=مروری بر عملیات «نصر ۴» (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیسنا|تاریخ =٢١ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> [[ئۆپەراسیۆنی فەتحی ٥|فەتحی ٥]]،<ref name="فارسنیوز" >{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://www-farsnews-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.farsnews.ir/amp/13990805001107?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=%D8%A7%D8%B2%20%251%24s&aoh=16548456130992&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.farsnews.ir%2Fnews%2F13990805001107%2F%25D8%25A8%25D9%2588%25D9%2584%25D8%25AD%25D8%25B3%25D9%2586-%25DB%258C%25D8%25A7%25D8%25AF%25D8%25A2%25D9%2588%25D8%25B1-%25D8%25B1%25D8%25B4%25D8%25A7%25D8%25AF%25D8%25AA%25E2%2580%258C%25D9%2587%25D8%25A7%25DB%258C-%25D9%2585%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25A7%25D9%2586%25D9%2587-%25D8%25B1%25D8%25B2%25D9%2585%25D9%2586%25D8%25AF%25DA%25AF%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D8%25AF%25D9%2581%25D8%25A7%25D8%25B9-%25D9%2585%25D9%2582%25D8%25AF%25D8%25B3-%25D8%25AA%25D8%25B5%25D8%25A7%25D9%2588%25DB%258C%25D8%25B1|سەردێڕ= «بولحسن» یادآور رشادت‌های مردانه رزمندگان در دفاع مقدس+تصاویر (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە= ھەواڵنێری فارس|ڕێکەوت= ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان= ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢}}{{بەستەری مردوو|url=https://www-farsnews-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.farsnews.ir/amp/13990805001107?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> [[ئۆپەراسیۆنی کەربەلای ١٠|کەربەلای ١٠]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://www-irna-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.irna.ir/amp/84050188/?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=%D8%A7%D8%B2%20%251%24s&aoh=16548452032651&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.irna.ir%2Fphoto%2F84050188%2F%25D8%25B9%25D9%2585%25D9%2584%25DB%258C%25D8%25A7%25D8%25AA-%25DA%25A9%25D8%25B1%25D8%25A8%25D9%2584%25D8%25A7%25DB%258C-%25DB%25B1%25DB%25B0|سەردێڕ= عملیات کربلای ۱۰ (بە فارسی)| بڵاوکەرەوە= ھەواڵنێری کۆماری ئیسلامی (ئیرنا)|ڕێکەوت= ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان= ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢}}</ref> [[ئۆپەراسیۆنی بەیتولموقەدەسی ٢|بەیتولموقەدەسی ٢]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://ihuo.ac.ir/233-%D8%A8%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%82%D8%AF%D8%B3-2.html|سەردێڕ= بیت المقدس ۲ (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە= ihuo|ڕێکەوت= ٥ی ئازاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان= ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢}}{{بەستەری مردوو|url=https://ihuo.ac.ir/233-%D8%A8%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%82%D8%AF%D8%B3-2.html |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> [[ئۆپەراسیۆنی بەیتولموقەدەسی ٣|بەیتولموقەدەسی ٣]]<ref name="فارسنیوز" /> و [[ئۆپەراسیۆنی بەیتولموقەدەسی ٦|بەیتولموقەدەسی ٦]]<ref name="فارسنیوز" /> لە ناوچەکانی نێوان سەردەشت و بانە بە ئامانجی گرتنی بەشێک لە خاکی [[قەزای ماوەت]] لە [[پارێزگای سلێمانی]] ئەنجامدا، کە ھەتا ئاستێکی کاتی ھێزە ئێرانییەکان سەرکەوتن. ھێزە عێراقییەکان لە ھەوڵی گرتنی سەردەشت سەرکەوتوو نەبوون، بەڵام توانیان ھەتا کێوی سنووریی بوڵفەت لە کێلێ پێشڕەوی بکەن و لەوێوە بە بەکارھێنانی تۆپخانە چەندین جار ناوەندی شاریان بۆردوومان کرد. بە ئامانجی گرتنەوەی ناوچە سنووریەکانی سەردەشت، ھێزەکانی ئێران ئۆپەراسیۆنی [[ئۆپەراسیۆنی نەسری ٥|نەسری ٥]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://www.isna.ir/news/99050100004/%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B5%D8%B1%DB%B5|سەردێڕ= مروری بر دستاوردهای عملیات «نصر۵» (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە= ھەواڵنێری خوێندکارانی ئێران (ئیسنا)|ڕێکەوت= ٢٢ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان= ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢}}</ref> و [[ئۆپەراسیۆنی نەسری ٧|نەسری ٧]]یان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.hamshahrionline.ir/news/225970/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B5%D8%B1-%DB%B7|سەردێڕ=آشنایی با عملیات نصر ۷ (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ھەمشەھریی ئۆنڵاین|ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231221153820/https://www.hamshahrionline.ir/news/225970/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B5%D8%B1-%DB%B7|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.isna.ir/news/1400051409812/%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D9%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D8%AC-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B5%D8%B1-%DB%B7|سەردێڕ=مروری بر نتایج عملیات «نصر ۷» (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیسنا|ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> ئەنجامدا و توانیان ھەتا ڕادەیەک سەرکەون. ھەروەھا [[کیمیابارانی سەردەشت]] لە درێژەی ئەو شەڕەدا ڕوویدا کە زیانێکی زۆر بە سەردەشت و خەڵکی شارەکە کەوت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://ku.mehrnews.com/news/32998/%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D9%86%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D9%BE%D8%A7%D8%B4-%D9%A3%D9%A3-%D8%B3%D8%A7%DA%B5-%D8%B3%D8%A7%D8%B1%DB%8E%DA%98-%D9%86%DB%95%D8%A8%D9%88%D9%88%D9%86%DB%95%D8%AA%DB%95%D9%88%DB%95|سەردێڕ= برینەکانی سەردەشت پاش ٣٣ ساڵ سارێژ نەبوونەتەوە|بڵاوکەرەوە= ئاژانسی ھەواڵی مێھر|ڕێکەوت= ٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان= ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20211026120436/https://ku.mehrnews.com/news/32998/%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D9%86%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D9%BE%D8%A7%D8%B4-%D9%A3%D9%A3-%D8%B3%D8%A7%DA%B5-%D8%B3%D8%A7%D8%B1%DB%8E%DA%98-%D9%86%DB%95%D8%A8%D9%88%D9%88%D9%86%DB%95%D8%AA%DB%95%D9%88%DB%95|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[مین]]ە چێنراوەکانی سەردەمی شەڕ لە سنووری سەردەشت ساڵانە دەبنە ھۆی کوژران و برینداربوونی خەڵکی ئاسایی و ھەتا ئێستاش ئەو کێشەیە بەردەوامە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.peyserpress.com/detail/1819|سەردێڕ=شەڕی عێراق _ ئێران لە کوردستان هێشتا کۆتایی نەهاتووە‌|بڵاوکەرەوە=پەیسەر|ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> === کیمیابارانی ١٩٨٧ === {{ئەمانەش ببینە|کیمیابارانی سەردەشت}} لە ٧ی پووشپەڕی ساڵی ١٣٦٦ی ھەتاوی بەرامبەر بە ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٨٧ی زایینی، کاتژمێری ٤:٣٠ سەر لە ئێوارە ھێزە ئاسمانییەکانی [[ڕژێمی بەعس]] و فرۆکەوانەکانی ئەو سوپایە، بە گازی کیمیاوی شاری سەردەشت و گوندی [[ڕەشەھەرمێ]]یان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304201045/http://nawendiashti.com/k/news.php?readmore=140 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠١٦ |ناونیشان=http://nawendiashti.com/k/news.php?readmore=140 |سەردێڕ=دۆسیەی کیمیابارانکردنی سەردەشت |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://nawendiashti.com/k/news.php?readmore=140 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئازاری ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304201045/http://nawendiashti.com/k/news.php?readmore=140 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کیمیاباران کرد. بەپێی ئەو کارەساتە، سەرەتا ١٠ مەدەنی گیانیان لە دەستدا و ٦٥٠ کەسیش بریندار بوون.<ref name="nti_sardasht_attack">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Iran Profile – Chemical Chronology 1987 |ناونیشان=http://www.nti.org/e_research/profiles/Iran/Chemical/2340_2959.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070416101720/http://www.nti.org/e_research/profiles/Iran/Chemical/2340_2959.html <!-- Bot retrieved archive --> |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی نیسانی ٢٠٠٧ |ڕێکەوتی سەردان=١ی تەممووزی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Nuclear Threat Initiative |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەپێی ڕاپۆرە فەرمییەکان، لە ١٢٬٠٠٠ دانیشتوو، ٨٬٠٠٠ کەس تووشی مەترسی بوون. لە ٤٬٥٠٠ کەس کە پێویستیان بە ئاگادارییە پزیشکییەکان ھەبووە، ١٬٥٠٠ کەس بەستەری کران کە ٦٠٠ کەسیان بۆ تاران بردران. ٣٬٠٠٠ کەسی دیکە بە سەرپێیی درمان کران، کە زۆر یەکیان دواتر شاریان بەرەو گوندەکان بەجێھێشت و بە بەکارھێنانی دەرمانە خۆماڵییەکان ھەوڵی چاککردنەوەی خۆیان دا. سەرئەنجام دواتر ١٣٠ کەس گیانیان بەخت کرد.<ref>[http://www.odvcw.org/articleshow.php?id=114 هشت‌هزار و 24مصدوم شيميايي سردشت در آمار بنياد شهيد نيستند] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120125054707/http://www.odvcw.org/articleshow.php?id=114 |date=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101206094322/http://www.chemical-victims.com/DesktopModules/Articles/ArticlesView.aspx?TabID=3961&Site=chemical&Lang=fa-IR&ItemID=5002&mid=17722 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ |ناونیشان=http://www.chemical-victims.com/DesktopModules/Articles/ArticlesView.aspx?TabID=3961&Site=chemical&Lang=fa-IR&ItemID=5002&mid=17722 |سەردێڕ=کردستان آزمایشگاه سلاحهای شیمیایی |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.chemical-victims.com/DesktopModules/Articles/ArticlesView.aspx?TabID=3961&Site=chemical&Lang=fa-IR&ItemID=5002&mid=17722 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101206094322/http://www.chemical-victims.com/DesktopModules/Articles/ArticlesView.aspx?TabID=3961&Site=chemical&Lang=fa-IR&ItemID=5002&mid=17722 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.peyserpress.com/detail/3070|سەردێڕ=كورد لە جەنگی عێراق و ئێراندا چی بۆمایەوە؟‌|بڵاوکەرەوە=پەیسەر|ڕێکەوت=٧ی ئابی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> ئێستاش لەو شارەدا بەھۆی کیمیابارانەوە، ژمارەیەکی زۆر تووشی نەخۆشییە کیمیایییەکان بوون<ref>[http://www.payvand.com/news/06/dec/1239.html Iranian Chemical Attacks Victims<!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110522023927/http://www.payvand.com/news/06/dec/1239.html |date=٢٢ی ئایاری ٢٠١١ }}</ref> و کێشەی خزمەتگوزاریی پزیشکییان ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/1409202318|سەردێڕ= بەرکەوتووی چەکی کیمیایی لە سەردەشت سێ مانگە چاوەڕێی ئەنجامی پشکنینەکانیانن|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=١٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> لەناو ئەو ٤٬٥٠٠ نەخۆشەی کە پێویستیان بە ئاگادارییە پزیشکییەکان ھەبوو، ھەندێکیش لە ڕزگارکەران بوونیان ھەبوو.<ref>فرووتەن، عەباس. پێداچوونەوەی پزیشکیی شەڕی کیمیاییی عێراق. تاران، ئێران: زانکۆی زانستە پزیشکییەکانی بەقییەتوڵڵا، ٢٠٠٣، پەڕەی ١٨٣</ref> [[پەڕگە:محل اصابت بمب شیمیایی.jpg|وێنۆک|شوێنی کیمیابارانکراوی شاری سەردەشت لە ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٨٧]] [[پەڕگە:Photo18 2.jpg|وێنۆک|وێنەی چەند بەرکەوتووی کیمیایی لە شاری سەردەشت]] [[پەڕگە:Photo18 3.jpg|وێنۆک|چەند بەرکەوتووی کیمیایی لە سەردەشت]] [[پەڕگە:Sardashttt.jpg|وێنۆک|شوێنی ڕاگرتنی بەرکەوتووانی کیمیاباران لە سەردەشت]] [[پەڕگە:Sardasht 01.jpg|وێنۆک|بنەماڵەیەکی بەرکەوتووی کیمیایی لە سەردەشت]] دادگای گشتیی تاران لە نیسانی ٢٠٠٤دا، حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی بە پشتگیریکردن لە حکوومەتی [[سەددام حوسێن]]، بەرپرسی ئەو ھێرشە ناساند. لە ئەنجامی دادگاکەدا، حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان بە پێدانی ٦٠٠ ملیۆن دۆلار بە قوربانییەکان سزا درا.<ref name="tehrancourtruling">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.payvand.com/news/04/apr/1184.html |سەردێڕ=Iran: Tehran's Public Court issues $600 million verdict against US to pay to Sardasht residents |ڕێکەوت=٢٨ی نیسانی ٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=Payvand |ڕێکەوتی سەردان=١ی تەممووزی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تەممووزی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210709181342/http://www.payvand.com/news/04/apr/1184.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> پاش ئەم ڕووداوە، ئێران شاری سەردەشتی بە «یەکەمین شاری بەرکەوتووی چەکی کیمیایی لە جیھان» ناساند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150427063810/http://www.dsrc.ir/view/article.aspx?id=247 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی نیسانی ٢٠١٥ |ناونیشان=http://www.dsrc.ir/view/article.aspx?id=247 |سەردێڕ=هفتم تير، سالروز بمباران شیمیایی سردشت |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.farsnews.ir/newstext.php?nn=8907180286 |سەردێڕ=سازمان منع سلاح‌هاي شيميايي براي قربانيان سردشت پيام صادر مي‌كند |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی نیسانی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150424003205/http://www.farsnews.ir/newstext.php?nn=8907180286}} {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.farsnews.ir/newstext.php?nn=8907180286 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تەممووزی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی نیسانی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150424003205/http://www.farsnews.ir/newstext.php?nn=8907180286 |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/83368686/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D9%82%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%D9%84%D8%A7%D8%AD-%D8%B4%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86|سەردێڕ=سردشت نخستین شهر قربانی سلاح شیمیایی در جهان (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.isna.ir/news/1401040704336/%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D9%82%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86|سەردێڕ=نخستین شهر قربانی جنگ‌افزارهای شیمیایی در جهان (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیسنا|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> ھەروەھا ھەندێک لایەنی تر ئەو کارەساتەیان وەکوو «کۆمەڵکوژی» ناساندووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.peyserpress.com/detail/3666|سەردێڕ=كورد چەند جار كۆمەڵكوژ كراوە؟‌|بڵاوکەرەوە=پەیسەر|ڕێکەوت=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> لەو جێیەوە کە سەردەشت ئامانجێکی سەربازی ھەژمار نەدەکرا، خەڵکی شارەکەش بۆ ھێرشەکە ئامادە نەبوون. خەڵکی شارەکە بە ژیان لە سنوور و بەرەی شەڕ، لەگەڵ بۆردوومانەکانی عێراق ڕاھاتبوون. بەو جۆرە خەڵک دواتر بە پزیشکەکانیان ڕادەگەیاند کە نەیاندەزانی ئەوە بۆردوومانێکی کیمیایییە. بەھۆی وەشانی با، تەنانەت نەخۆشخانە و ناوەندە دەرمانییەکانیش ئاڵوودە بوون و ئەو ژمارە کەمە لە پزیشکان و پەرستارانەی لەوێ کاریان دەکرد، ناچار بوون کە شارەکە بەجێبھێڵن. دوو حەمامی گشتی بۆ دەرمانی قوربانییەکان بەکاردەھێنران و یاریگایەکی بچووک کرایە ناوەندێکی پزیشکیی ١٥٠ تەختی. لە چەند سەعاتی یەکەمدا نزیکی ٣٠ کەس کە زۆربەیان منداڵانی کەمتەمەن و بەساڵاچووان بوون، بەھۆی کێشەکانی توندیی ھەناسەیی گیانیان بەخت کرد. ھەتا ساڵی ٢٠٠٧، سەرجەم ١٣٠ کەس (١٠٩ خەڵکی مەدەنی، ٢١ چەکدار و ھتد) لە [[کیمیابارانی سەردەشت]] لە حوزەیرانی ١٩٨٧ گیانیان لە دەستدا. بیست کەس لە چەند سەعاتی یەکەم، دە کەس لە کاتی بردن بۆ شارەکانی دیکە و نزیکی ١٠٠ کەسی تر لە نەخۆشخانەکانی ئێران و ئەورووپا لە درێژەی مانگێک دواتر گیانیان بەخت کرد. لە نێوان ئەو خەڵکە مەدەنییەی کە گیانیان بەخت کرد، ٣٩ کەس تەمەنیان ژێر ١٨ ساڵ بوو، کە ١١ کەسیان ژێر ٥ ساڵ بوون. ھەروەھا سی و چوار ژن و کچ گیانیان لە دەستدا.<ref>Khateri S, Wangerin R. Denied Truths, the story of victims of chemical weapons in Iran, center for women and family affairs. 2008 , {{ISBN|978-600-5201-13-0}}</ref><ref>Khateri S. Victims of chemical weapons in Iran – an evaluation on health status of 45,000 Iranian victims of chemical warfare agents. Society for Chemical Weapons Victims Support (SCWVS) (www.scwvs.org), April 2003, {{ISBN|964-93602-5-5}}</ref> خەردەل وەکوو ھۆکارێک لێکنادرێتەوە کە ببێتە ھۆی مردن، بەڵکوو ھۆکارێکی لاوازکردنە و تەنیا ٣٪ بۆ ٥٪ دەبێتە ھۆی مردن. زۆر یەک لەو ٩٥٪ی لە کیمیابارانی سەردەشت زیندوو مانەوە، لە درێژەی چەند ساڵی دواتر بە توندی تووشی کێشە و نەخۆشی جۆراوجۆر، وەکوو کێشەکانی توندی ھەناسەیی، ئازارەکانی چاو، کێشەکانی پێست و ھەروەھا ھەندێک کێشە لە سیستەمی بەرگریی لەشی خۆیان بوون.<ref>Khateri S, Ghanei M, Soroush MR, Haines D. Effects of mustard gas exposure in paediatric patients. Long-term health status of mustard-exposed children, 14 years after chemical bombardment of Sardasht. J Burns & Wound Care [serial online] (http://www.journalofburnsandwounds.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180326201400/http://journalofburnsandwounds.com/ |date=٢٦ی ئازاری ٢٠١٨ }}), 2003;2(1):11</ref><ref>Ghanei M, Aslani J, Khateri S, Hamadanizadeh K. Public Health Status of the Civil Population of Sardasht 15 Years Following Large−Scale Wartime Exposure to Sulfur Mustard. J Burns &Surg Wound Care [serial online] 2003;2(1):7. Available from: URL: http://www.journalofburns.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220421014815/https://journalofburns.com/ |date=٢١ی نیسانی ٢٠٢٢ }} . Published March 11, 2003</ref> ئەو کێشانە ھەتا ئێستاش بۆ بەرکەوتووانی ھێرشە کیمیایییەکە بەردەوامە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/2009202012|سەردێڕ=رزگاربووانی کیمیابارانی سەردەشت داوادەکەن رووداوەکە بە "کۆمەڵکوژی" بناسێنرێت|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> ھەتا ئاخرین جار ژمارەی بریندارانی تۆمارکراو تەنیا ١،٥٠٠ کەس بووە، لە کاتێکدا ١٣،٠٠٠ کەس پێیان وایە بەرکەوتووی کیمیابارانن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/news/2757589/%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%D9%86%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D9%86-%D8%B4%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D8%AF%D9%87-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D9%85%DB%8C-%DA%A9%D9%86%D8%AF|سەردێڕ=آمار جانبازان شیمیایی احراز شده سردشت چرا تغییر نمی کند؟ (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردپرێس|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> ھەروەھا ھەندێک ڕاپۆرت باس لە گەندەڵی لە تۆمارکردنی بریندارانی نوێ دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpa.net/so/news/%D9%BE%DB%95%D8%B1%DB%95%D8%B3%DB%95%D9%86%D8%AF%D9%86%DB%8C-%DA%AF%DB%95%D9%86%D8%AF%DB%95%DA%B5%DB%8C-%D9%84%DB%95%D8%AA%DB%86%D9%85%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D9%88%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DA%A9%DB%95%D9%88%D8%AA%D9%88%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA|سەردێڕ=پەرەسەندنی گەندەڵی لەتۆمارکردنی ناوی بەرکەوتووانی کیمیایی شاری سەردەشت|بڵاوکەرەوە=کوردپا|ڕێکەوت=٦ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> لە کاتێکدا [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران|کۆماری ئیسلامی]] ھەموو ساڵێک لە ساڵیادی کیمیابارانی سەردەشتدا ئەو کارەساتە سەرکۆنە دەکات<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku.kurdpress.com/news/6300/%D9%BE%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%88%DB%95%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A6%DB%8E%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%84%DB%95-%D8%B3%D8%A7%DA%B5%DB%86%DA%AF%DB%95%DA%95%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA|سەردێڕ=پەیامی وەزیری دەرەوەی ئێران لە ساڵۆگەڕی کیمیابارانی سەردەشت|بڵاوکەرەوە=کوردپرێس|ڕێکەوت=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref><ref name="M1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku.mehrnews.com/news/46415/%D9%87%DB%86%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AC%DB%95%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%95%D8%AA%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D9%86%DB%95-%D9%84%DB%95%D8%A8%DB%8C%D8%B1-%D8%AF%DB%95%DA%A9%DB%95%DB%8C%D9%86-%D9%88-%D9%86%DB%95-%D9%84%DB%8E%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AE%DB%86%D8%B4-%D8%AF%DB%95%D8%A8%DB%8C%D9%86|سەردێڕ=هۆکارانی جەنایەتی سەردەشت نە لەبیر دەکەین و نە لێیان خۆش دەبین|بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری مێھر|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240108213507/https://ku.mehrnews.com/news/46415/%D9%87%DB%86%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AC%DB%95%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%95%D8%AA%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D9%86%DB%95-%D9%84%DB%95%D8%A8%DB%8C%D8%B1-%D8%AF%DB%95%DA%A9%DB%95%DB%8C%D9%86-%D9%88-%D9%86%DB%95-%D9%84%DB%8E%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AE%DB%86%D8%B4-%D8%AF%DB%95%D8%A8%DB%8C%D9%86|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku.mehrnews.com/news/46418/%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D9%82%D9%88%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%95%D9%88%DB%95|سەردێڕ=یادی قوربانیانی کیمیابارانی سەردەشت کرایەوە|بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری مێھر|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240108213509/https://ku.mehrnews.com/news/46418/%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D9%82%D9%88%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%95%D9%88%DB%95|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و وڵاتانی ڕۆژاوا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://humanrights.eadl.ir/news/tabid/74/articleType/ArticleView/articleId/8907|سەردێڕ=نقش کشور‌های غربی در بمباران شیمیایی سردشت (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ستافی مافەکانی مرۆڤی کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240109094503/https://humanrights.eadl.ir/news/tabid/74/articleType/ArticleView/articleId/8907|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.isna.ir/news/1401040805906/%D9%87%D9%85%D8%AF%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D9%82%D8%AF%D8%B1%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%DB%8C%D8%B4%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D8%B3%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D8%B1%DA%98%DB%8C%D9%85-%D8%A8%D8%B9%D8%AB-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C|سەردێڕ=همدستی قدرت‌های جهانی بیشترین نقش را در جسارت رژیم بعث در بکارگیری سلاح شیمیایی علیه سردشت داشت (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیسنا|ڕێکەوت=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.mizanonline.ir/fa/news/4338781/%D8%BA%D8%B1%DB%8C%D8%A8-%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B3%D9%87%D9%85-%D9%88-%D9%85%D8%B3%D8%A6%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%AE%DB%8C%D9%84-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A8%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF-%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%88%D8%AF|سەردێڕ=غریب آبادی: سهم و مسئولیت کشورهای دخیل در جنایت بمباران شیمیایی سردشت باید تعیین شود (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری میزان|ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.mizanonline.ir/fa/news/4338781/%D8%BA%D8%B1%DB%8C%D8%A8-%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B3%D9%87%D9%85-%D9%88-%D9%85%D8%B3%D8%A6%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%AE%DB%8C%D9%84-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A8%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF-%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%88%D8%AF |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> و بەتایبەتی ئەڵمانیا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://xelk.org/2407/|سەردێڕ=ئێران: ئەم وڵاتە چەكی كیمیایی دابووە سەدام حسێن|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی خەڵک|ڕێکەوت=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku.mehrnews.com/news/28552/%D8%AC%DB%95%D9%86%D8%A7%D8%A8%DB%8C-%D9%85%D8%A7%DB%8C%DA%A9%DA%B5-%DA%A9%D9%84%DB%86%D8%B1-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%DA%A9%DB%95|سەردێڕ=جەنابی مایکڵ کلۆر سەردانی سەردەشت بکە|بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری مێھر|ڕێکەوت=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240108213510/https://ku.mehrnews.com/news/28552/%D8%AC%DB%95%D9%86%D8%A7%D8%A8%DB%8C-%D9%85%D8%A7%DB%8C%DA%A9%DA%B5-%DA%A9%D9%84%DB%86%D8%B1-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%DA%A9%DB%95|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku.mehrnews.com/news/176/%D8%A8%D8%A7%D8%A8%DB%95%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%88%DB%8C-%D9%86%D8%A7%DA%95%DB%95%D8%B2%D8%A7%DB%8C%DB%95%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%D8%A8%DA%95%DB%8C%D9%86-%D8%A8%DB%95-%D9%88%DB%95%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C|سەردێڕ=بابەتی کیمیایی سەردەشت بیانووی ناڕەزایەتی دەربڕین بە وەزیری دەرەوەی ئاڵمانیا|بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری مێھر|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240108214731/https://ku.mehrnews.com/news/176/%D8%A8%D8%A7%D8%A8%DB%95%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%88%DB%8C-%D9%86%D8%A7%DA%95%DB%95%D8%B2%D8%A7%DB%8C%DB%95%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%D8%A8%DA%95%DB%8C%D9%86-%D8%A8%DB%95-%D9%88%DB%95%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="M1"/> بە بەرپرسیاری ئەو ھێرشە دەزانێت،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.peyserpress.com/detail/5725|سەردێڕ=سەردەشت لە نێوان ستەمی بەعس و بێویژدانی نێو دەوڵەتیدا‌|بڵاوکەرەوە=پەیسەر|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> بەڵام زۆر سەرچاوە ڕایانگەیاندووە کە حکوومەت پرۆپاگەندە دەکات و لە ئاکامدا ھیچ کردەوەیەکی پێویست بۆ بەرکەوتووانی کیمیابارانەکە ناکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://dwaroj.net/%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA%D8%8C-%D8%AC%DB%95%D8%B3%D8%AA%DB%95%DB%8C%DB%95%DA%A9%DB%8C-%D9%BE%DA%95-%D9%84%DB%95-%D8%A6%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DB%8E%DA%A9-%D9%84|سەردێڕ=سەردەشت، جەستەیەکی پڕ لە ئازار (یادێک لە شارێکی لەبیرکراو لەپووشپەرێکی سووتاودا )|بڵاوکەرەوە=دواڕۆژ|ڕێکەوت=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240108213509/https://dwaroj.net/%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA%D8%8C-%D8%AC%DB%95%D8%B3%D8%AA%DB%95%DB%8C%DB%95%DA%A9%DB%8C-%D9%BE%DA%95-%D9%84%DB%95-%D8%A6%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DB%8E%DA%A9-%D9%84|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/%DA%95%DB%8E%DA%98%DB%8C%D9%85%DB%8C-%DB%8E%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%86-%DA%86%D8%A7%D8%B1%DB%95%D8%B3%DB%95%D8%B1%D9%86%DB%95%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DA%A9%DB%95%D9%88%D8%AA%D9%88%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%DB%95-%D8%AA%D8%A7%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DB%8C|سەردێڕ=ڕێژیمی ئێران بۆ چارەسەرنەکردنی بەرکەوتووانی کیمیابارانی سەردەشت، ئامریکای بە تاوانبار زانی|بڵاوکەرەوە=کوردستان میدیا|ڕێکەوت=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpa.net/so/news/%DB%8C%DB%95%DA%A9%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%AF%DB%8C%DA%A9%DB%95-%D9%84%DB%95-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DA%A9%DB%95%D9%88%D8%AA%D9%88%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%DA%A9%DB%86%DA%86%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D8%AF|سەردێڕ=یەکێکی دیکە لە بەرکەوتووانی کیمیابارانی سەردەشت کۆچی دوایی کرد|بڵاوکەرەوە=کوردپا|ڕێکەوت=٢٩ی نیسانی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://dengekan.info/archives/7467|سەردێڕ=شاری سەردەشت قوربانیەكی دیكەی شەڕی كۆنەپەرستانە … عەلی مەحمود محەمەد|بڵاوکەرەوە=دەنگەکان|ڕێکەوت=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> ھەروەھا چەندین فیلم لەبارەی کیمیابارانی سەردەشتدا ساز کراون کە ناسراوترینیان فیلمی [[دارگوێز (فیلم)|دارگوێز]]ە کە لە ساڵی ٢٠٢٠دا بڵاو کراوەتە و بەپێی چیرۆکی پیاوێک بەناوی مام قادر ساز کراوە کە بێجگە لەخۆی تەواوی خێزانەکەی بەھۆی کیمیابارانەوە دەکوژرێن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=پێشوازی کوردەکان لە "داری گوێز"/ لە سەردەشت نمایش نەکراوە|ناونیشان=http://ku.mehrnews.com/news/30964|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=ئاژانسی ھەواڵی مێھر|ڕێکەوت=١٢ی شوباتی ٢٠٢٠}}{{بەستەری مردوو|url=http://ku.mehrnews.com/news/30964 |date=تەممووزی ٢٠٢٥ }}</ref> === سەردەمی دوای شەڕ === [[پەڕگە:Sardasht Border Guard (46).jpg|وێنۆک|وێنەی چوار کوژراوی ھێزەکانی پاسەوانی سنووری لە دووپەزەی سەردەشت لە ساڵی ٢٠٢٠]] سەردەشت لە سەدەی ٢١دا چەندین ڕووداو و نائارامی بەخۆیەوە بینیوە. ئەو شارە بووەتە شوێنێک بۆ تێکھەڵچوون و پێکدادان لە نێوان [[حیزبەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان|چەکدارە ئۆپۆزیسیۆنە کوردەکان]] و [[ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|چەکدارانی کۆماری ئیسلامیی ئێران]]، کە لەو چەندین ساڵانەدا چەندین تێکھەڵچوون لە سنووری سەردەشتدا ڕوویداوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpa.net/so/news/سەردەشت/-لەەنجامی-تەقەی-کەسانی-نەناسراودا-ەندامی-سپای-پاسداران-کوژران |سەردێڕ=سەردەشت/ لەئەنجامی تەقەی کەسانی نەناسراودا ٤ ئەندامی سپای پاسداران کوژران |بڵاوکەرەوە=کوردپا |ڕێکەوت=٢٢ی ئابی ٢٠١٣ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/شوناسی-وژراو-و-بریندارانی-شەڕی-سەردەشت-روون-بۆوە |سەردێڕ=شوناسی كوژراو و بریندارانی شەڕی سەردەشت ڕوون بۆوە |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=٢٥ی ئابی ٢٠١٣ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=https://kurdistanmedia.com/so/news/%D8%B4%D9%88%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%DA%98%D8%B1%D8%A7%D9%88-%D9%88-%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B4%DB%95%DA%95%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%B1%D9%88%D9%88%D9%86-%D8%A8%DB%86%D9%88%DB%95 |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://westganews.net/dreja.aspx?=hewal&jmara=19687&jor=1 |سەردێڕ=سەردەشت… پێکدادانێکی دیكه لە نێوانی پێشمەرگەکانی دیموکرات و سوپای پاسداران ڕوویدا |بڵاوکەرەوە=وێستگەنیووز |ڕێکەوت=١٨ی حوزەیرانی ٢٠١٦ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://nasnews.com/kurd/view.php?cat=4570 |سەردێڕ=لە پێکدادانێکدا لە سەردەشت پاسدارێک کوژرا |بڵاوکەرەوە=ناس نیووز |ڕێکەوت=٢٠ی ئابی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=https://nasnews.com/kurd/view.php?cat=4570 |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://esta.krd/104275/ |سەردێڕ=پێکدادانی چەکداری لەنێوان سوپای پاسداران و حزبێکی کوردیدا ڕوویداوە |بڵاوکەرەوە=ئێستا |ڕێکەوت=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211029060808/https://esta.krd/104275/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ساڵی ٢٠٠٦، لە نێوان چەکدارانی ئێران و پژاک لە سەردەشت تێکھەڵچوونێک ڕوویدا، کە بەوتەی میدیا ئێرانییەکان لە چەکدارانی پژاک لانیکەم ٣٠ کەس کوژران و ٤٠ کەسی دیکەش بریندار بوون. بەو ھۆیەوە پژاک ئاگربەستی یەکلایەنەی ڕاگەیاند کە لەلایەن سپای پاسدارانەوە ڕەت کرایەوە.<ref name="bbc0509">{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان= https://www.theguardian.com/world/2011/sep/05/iran-kurdish-rebels-iraq-border| سەردێڕ=Iranian forces kill Kurdish rebels near Iraq border |یەکەم=David |دوایین=Batty |ئیش=The Guardian | ڕێکەوت=٥ی ئەیلوولی ٢٠١١| ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤}}</ref> ''بەرزایییەکانی جاسووسان'' لە نزیکی سنووری سەردەشت بۆ ماوەیەکی زۆر لەژێر دەستی پژاکدا بوو، کە لە ٤ی ئەیلوولی ٢٠١١دا، ھێزەکانی [[یەکینەی تایبەتی سابیرین|سابیرین]] کە سەر بە ھێزی وشکانیی سپای پاسدارانن، ئۆپەراسیۆنێکیان بۆ گرتنەوەی دەست پێکرد کە بەھۆیەوە ١٣ چەکداریان لێ کوژران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.tasnimnews.com/fa/news/1396/06/13/1509483/%D9%82%D9%84%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D8%B3%DA%A9%D9%88%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D8%AA%D8%A7%D8%A8-13-%D8%AA%DA%A9%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D8%B4%D8%AF-%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1|سەردێڕ=قله‌ای که سکوی پرتاب ۱۳ تکاور سپاه شد+تصاویر (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=تەسنیم|ڕێکەوت=٤ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> لە سەردەشت ھەندێک کەس بەھۆی نەبوونی کاری گونجاو و ھەژاری، ڕوو لە کۆڵبەری دەکەن و ساڵانە سەدان [[کۆڵبەر]] لە سنوورەکانی سەردەشت گیانیان لەدەست دەدەن، بریندار دەبەن یان تووشی ڕووداوی نەخوازراو دەبن کە بریتین لە تەقەکردن لەلایەن ھێزەکانی ئێران، بەربوونەوە لە بەرزایییەکان، کەوتنە ژێر ڕنوو، ڕەقبوون لە سەرمادا و چەندین ڕووداوی تر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanhumanrights.org/ku/?p=7478 |سەردێڕ=کوژران و برینداربوونی سێ کۆڵبەر لە سەردەشت |بڵاوکەرەوە=کوردپا |ڕێکەوت=٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hengaw.net/so/news/برینداربوونی-کۆڵبەر-لە-سنووری-شاری-سەردەشت |سەردێڕ=کۆڵبەرێکی گەنج لە ناوچە سنوورییەکانی سەردەشت کوژرا |بڵاوکەرەوە=تۆڕی مافەکانی مرۆڤی کوردستان |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpa.net/so/news/سەردەشت-دوو-کۆڵبەر-لە-سنووری-بێتووش-بەهۆی-بەربوونەوە-لە-بەرزایی-و-تەقەی-هێزە-نیزامییەکانی-حکوومەتی-بریندار-بوون |سەردێڕ=سەردەشت؛ دوو کۆڵبەر لە سنووری "بێتووش" بەهۆی بەربوونەوە لە بەرزایی و تەقەی هێزە نیزامییەکانی حکوومەتی بریندار بوون |بڵاوکەرەوە=کوردپا |ڕێکەوت=١٣ی ئابی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rojikurd.net/mirovayeti/23859/ |سەردێڕ=کۆمەڵێک کۆڵبەر لە سەردەشت کەوتنە ژێر ڕنوو و یەکیان گیانی لە دەست داوە |بڵاوکەرەوە=ڕۆژی کورد |ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ھەروەھا یەکێک لە کێشەکانی دیکەی سەردەشت، بازرگانیی ماددە ھۆشبەرەکان بەتایبەتی [[مێتامفتامین|شیشە]]یە کە بە ڕێژەیەکی بەرچاو بەرز بووەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.mehrnews.com/news/5939143/%DB%B4%DB%B5-%DA%A9%DB%8C%D9%84%D9%88%DA%AF%D8%B1%D9%85-%D9%85%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%AE%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%D9%81-%D8%B4%D8%AF|سەردێڕ=۴۵ کیلوگرم ماد مخدر شیشه در سردشت کشف شد (فارسی)|بڵاوکەرەوە=مێھر|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/85267774/%DB%B1%DB%B9%DB%B7-%DA%A9%DB%8C%D9%84%D9%88%DA%AF%D8%B1%D9%85-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D9%85%D8%AE%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B1%D8%B2-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%D9%81-%D8%B4%D8%AF|سەردێڕ=۱۹۷ کیلوگرم ماده مخدر شیشه در مرز سردشت کشف شد (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/news/18281/%DB%B5%DB%B0%DB%B0-%DA%A9%DB%8C%D9%84%D9%88%DA%AF%D8%B1%D9%85-%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AC%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%D9%81-%D8%B4%D8%AF|سەردێڕ=۵۰۰ کیلوگرم ماریجوانا در سردشت کشف شد (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردپرێس|ڕێکەوت=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> ھەندێک لە ڕاپۆرتەکان، [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سوپای پاسداران]] و [[وەزارەتی ھەواڵگری (ئێران)|دەزگای ھەواڵگری]] تۆمەتبار دەکەن کە لە بازرگانیی ماددە ھۆشبەکارندا ڕۆڵی ھەیە و لەو ڕێگایەوە پارە بەدەست دەھێنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpa.net/fa/news/%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AF-%D8%B4%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%B3%D9%87-%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%AF-%D8%AF%D9%84%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%85%D8%AF%D8%B2%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF|سەردێڕ=تولید شیشه در سردشت، سه میلیارد دلار برای سپاه درآمدزایی دارد (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردپا|ڕێکەوت=١٨ی ئایاری ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.avatoday.net/fa/node/11420|سەردێڕ=گزارش ویژه: چگونه مقامات اطلاعاتی سردشت مولتی میلیاردر شدند؟ (بە فارسی)|ڕێکەوت=٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=ئاواتودەی}}</ref> بەڵام میدیاکانی نزیک لە حکوومەتی ئێران، بەگشتی ھەر جۆرە بەشداریکردنی سپایان لەو بازرگانییەدا ڕەت کردووەتەوە و ھەمیشە ڕایانگەیاندووە کە ھێزەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران ڕووبەڕووی قاچاخی ماددە ھۆشبەرەکان دەبنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hengaw.net/fa/news/%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%D8%B1%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D9%88-%D9%82%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%B7%D8%B1%D9%81%DB%8C%D9%86-%D8%B9%DA%A9%D8%B3-%D9%88-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%B1|سەردێڕ=جزئیات درگیری سردشت و قربانیان طرفین + عکس و آمار (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ھەنگاو|ڕێکەوت=٦ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> ئەو بازرگانییە لە سەردەشت و دەوروبەر بووەتە ھۆی ئەوەی ژمارەیەکی زۆر لە دانیشتووانی ئەو شارە بەتایبەتی لاوان، تووشی بەکارھێنانی جۆرە جیاوازەکانی ماددە ھۆشبەرەکان ببن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/1602201712|سەردێڕ=لە رۆژهەڵاتی کوردستان ماددەی هۆشبەر بەڕێژەیەکی زۆر بڵاوبووەتەوە|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=١٦ی شوباتی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> لە ٩ی ئایاری ٢٠١٥، خەڵکی سەردەشت لە دوای ڕووداوی ھۆتێلی تارای مەھاباد کە بوو ھۆی خۆکوژیی [[فەریناز خوسرەوانی]]، لە پاڵپشتیکردنی خەڵکی مەھاباد و ناڕەزایی لە بەرامبەر ئەو کارەساتەی ڕوویداوە خۆپیشاندانیان بەڕێوەبرد،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/راپۆرت/-پشتیوانیی-هاووڵاتییانی-کورد-لە-ناڕەزایەتییەکانی-شاری-مەهاباد-وێنه |سەردێڕ=راپۆرت/ پشتیوانیی هاووڵاتییانی کورد لە ناڕەزایەتییەکانی شاری مەهاباد +وێنه |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=١٠ی ئایاری ٢٠١٥ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=https://kurdistanmedia.com/so/news/%D8%B1%D8%A7%D9%BE%DB%86%D8%B1%D8%AA/-%D9%BE%D8%B4%D8%AA%DB%8C%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%88%DA%B5%D8%A7%D8%AA%DB%8C%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%84%DB%95-%D9%86%D8%A7%DA%95%DB%95%D8%B2%D8%A7%DB%8C%DB%95%D8%AA%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%85%DB%95%D9%87%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AF-%D9%88%DB%8E%D9%86%D9%87 |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> کە دواتر ھێزە ئەمنییەکان بڵاوەیان بە خۆپیشاندەران کرد و زیاتر لە ٣٠ کەسیان دەستبەسەر کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www-rudaw-net.cdn.ampproject.org/v/s/www.rudaw.net/sorani/kurdistan/100520152-amp?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16500539125657&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.rudaw.net%2Fsorani%2Fkurdistan%2F100520152 |سەردێڕ=لە سەردەشت ٣٠ کەس دەستگیرکراون |بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو |ڕێکەوت=١٠ی ئایاری ٢٠١٥ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> لە شەوی ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧ لە دوای ڕاگەیاندنی ئەنجامە سەرەتایییەکانی [[ڕێفراندۆمی سەربەخۆییی باشووری کوردستان (٢٠١٧)|ڕێفراندۆمی سەربەخۆییی باشووری کوردستان]]، سەردەشت یەکێک لەو شارانەی ڕۆژھەڵاتی کوردستان بوو کە خەڵکەکەی بە مەبەستی پشتگیریکردن و خۆشحاڵی دەڕبرینی خۆیان لە سەرکەوتنی ئەنجامەکان ھاتنە شەقامەکان و دواتر ھێزە ئەمنییەکان ھەندێک لە کەسانی بەشداریان دەستبەسەر کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/%DA%98%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%95%DB%8C%DB%95%DA%A9-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%88%DA%B5%D8%A7%D8%AA%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D8%A8%DB%95-%D8%A8%DB%86%D9%86%DB%95%DB%8C-%D9%BE%D8%B4%D8%AA%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%AF%D8%B4%D8%AA%D9%BE%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%A8%DB%86-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%A8%DB%95%D8%AE%DB%86%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D8%A8%DB%95%D8%B3%DB%95%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%D9%86 |سەردێڕ=ژمارەیەک هاووڵاتیی کورد، بە بۆنەی پشتگیریکردن لە گشتپرسی بۆ سەربەخۆیی کوردستان دەستبەسەر کراون |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی ئازاری ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210308120312/https://kurdistanmedia.com/so/news/%DA%98%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%95%DB%8C%DB%95%DA%A9-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%88%DA%B5%D8%A7%D8%AA%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D8%A8%DB%95-%D8%A8%DB%86%D9%86%DB%95%DB%8C-%D9%BE%D8%B4%D8%AA%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%AF%D8%B4%D8%AA%D9%BE%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%A8%DB%86-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%A8%DB%95%D8%AE%DB%86%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D8%A8%DB%95%D8%B3%DB%95%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%D9%86 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەروەھا لە ڕۆژی ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٧، دوو فڕۆکەی ئێرانی بە مەبەستی دژایەتیی ڕێفراندۆم و ترساندنی خەڵک، بەسەر ھێڵی سنووریی نێوان ڕۆژھەڵات و باشووری کوردستاندا فڕیبوون کە ئاسمانی سەردەشتیشی دەگرتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanhumanrights.org/fa/?p=4198 |سەردێڕ=خبر فوری: پرواز جنگنده‌های ارتش ایران در امتداد مرزهای اقلیم کُردستان/ همراه با تصویر (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=تۆڕی مافەکانی مرۆڤی کوردستان |ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> لە ١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٨، سەردەشت یەکێک لە شارەکانی بەشداری [[مانگرتنی گشتیی ٢٠١٨ی ڕۆژھەڵاتی کوردستان|مانگرتنی گشتیی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] بوو کە دوکانداران و کاسبکارانی ئەو شارە شوێنی کاسبییەکان داخست.{{ژێدەر پێویستە|date=ئابی ٢٠٢٤}} ھەر وەک شارەکانی دیکە ھێزە ئەمنییەکان لە دوکاندارانی ئەو شارە بە شێوەی جۆراوجۆر ھەڕەشەیان کرد و ھەندێکیان دەستبەسەر کردن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hengaw.net/so/news/مانگرتن-لە-دەیان-شاری-کوردستان-بەڕێوە-چوو-و-دەیان-کەسیش-دەسبەسەر-کران |سەردێڕ=مانگرتن لە دەیان شاری کوردستان بەڕێوە چوو و دەیان کەسیش دەسبەسەر کران |بڵاوکەرەوە=ھەنگاو |ڕێکەوت=١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> === خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ === {{ئەمانەش ببینە|خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێران}} لە ڕۆژی ٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٢، کۆمەڵێک لە گەنجانی شاری سەردەشت لە ناڕەزاییی بەرامبەر بە کوشتنی [[ژینا ئەمینی]] و لە درێژەی [[خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێران]] ڕژانە سەر شەقامەکان و لەگەڵ ھێزە ئەمنییەکان لە شەقامە سەرەکییەکانی ئەو شارە تووشی پێکدادان و تێکھەڵچوون بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=‎تلویزیون منوتو on Instagram: ". تجمع اعتراضی مردم سردشت #مهسا_امینی #mahsaamini #گزارشگرمنوتو @manotogozareshgar …⁣ WhatsApp/Telegram: +44 7590 899 999"|ناونیشان=https://www.instagram.com/p/CixXUf5IEsI/|بڵاوکەرەوە=Instagram|ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|زمان=en}}</ref> لەو خۆپیشاندانەدا خەڵک بە بەرد ھێرشیان کردە سەر ھێزە دژەشۆڕشەکان و لە بەرامبەریشدا ھێزەکان بە بەکارھێنانی چەک، تەقەی ھەوایی، باتۆم و گازی فرمێسکڕێژ ھەوڵی بڵاوەپێکردنی خۆپیشاندەرانیان دا. ھەروەھا ھەندێک لە ھێزەکان لە سەربانە بەرزەکانی دەوروبەر تەقەیان لە خەڵک کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ir.voanews.com/a/sardasht-iran-protest-mahsa-amini/6756899.html|سەردێڕ=استقرار مامور امنیتی با سلاح روی پشت بام همزمان با اعتراضات چهارشنبه سردشت (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=دەنگی ئەمریکا|ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> لە ئەنجامدا ژمارەیەک لە خۆپیشاندەران و ھێزەکانی دژەشۆڕش بریندار بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.balatarin.com/permlink/2022/9/24/5868965|سەردێڕ=مردی که یک تنه با چوب در سردشت به سمت ماموران می‌رود و آنها را فراری می‌دهد! (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=بالاترین|ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> خۆپیشاندەرانی سەردەشتی دروشمی «[[ژن، ژیان، ئازادی]]»، «مردن بۆ دیکتاتۆر» و ھەندێک دروشمی دیکەیان بەکارھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=‎تلویزیون منوتو on Instagram: ". «مرگ بر دیکتاتور» #سردشت #mahsaamini #مهسا_امینی #گزارشگرمنوتو @manotogozareshgar …⁣ WhatsApp/Telegram: +44 7590 899 999"|ناونیشان=https://www.instagram.com/p/CixXy3IIfzu/|بڵاوکەرەوە=Instagram|ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|زمان=en}}</ref> لە درێژەی خۆپیشاندانەکان و مانگرتنە سەرتاسەرییەکان، بەپێی باگھێشتەکان لەلایەن [[ناوەندی ھاوکاریی حیزبەکانی کوردستانی ئێران]] و ڕێکخراوەکانی دیکە، کاسبکاران و دوکاندارانی سەردەشت لە زۆربەی ڕۆژان دەستیان بە مانگرتن کرد،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://jinhaagency1.com/so/zhan/gh-33840|سەردێڕ=مانگرتنی کاسبکاران لە شاری سەردەشت|بڵاوکەرەوە=ئاژانسی ھەواڵی ژن|ڕێکەوت=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> لەوانەش بانگھێشتی ١٩ی ئەیلوول بەمەبەستی سەرکۆنەی کوشتنی ژینا ئەمینی<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=.kurdistanmedia.com https://kurdistanmedia.com/fa/news/2022/09/44|سەردێڕ="سردشت، دیولان و دیواندرە" جزء شهرهای پیشگام اعتصاب امروز بودند (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد|ڕێکەوت=١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> و ١ی تشرینی یەکەم بەمەبەستی دژایەتیکردنی [[ھێرشەکانی ٢٠٢٢ی ئێران بۆ سەر ھەرێمی کوردستان|ھێرشەکانی سپای پاسداران بۆ سەر حیزبە کوردییەکان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=www.iranintl.com https://www.iranintl.com/202210015835|سەردێڕ=شنبه اعتراض؛ دومین اعتصاب سراسری در کردستان، آذربایجان غربی، کرمانشاه و ایلام (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ئێران ئینتەرنەشناڵ|ڕێکەوت=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> ھەروەھا لە ١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢، لە گوندی [[بێورانی خوارێ]] کاسبکارێک بەناوی ''ھێمن حەمزە'' لەلایەن ھێزەکانی حکوومەتەوە دەکوژرێت، بەھۆیەوە ڕۆژی دواتر بەرامبەر لەگەڵ ١٢ی تشرینی دووەم، بەشێک لە خەڵک خۆپیشاندانیان بەڕێوە برد و تەواوی ڕۆژەکە کاسبکاران و دوکارندارانی سەردەشت بە داخستنی دوکانەکانیان مانیان گرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://test.jinhaagency.com/fa/rwzanh/atsab-bazaryan-srdsht-dr-adamh-qyam-mrdmy-34749|سەردێڕ=اعتصاب بازاریان سردشت در ادامه قیام مردمی (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئاژانسی ھەواڵی ژن|ڕێکەوت=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> لە ڕۆژی ٦٥ەمی خۆپیشاندانەکان بەرامبەر بە ٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢، ژمارەیەک لە خۆپیشاندەران بەمەبەستی پاڵپشتیکردنی مەھاباد و دژایەتیی سەرکوتەکانی ئەو شارە، چەندین خۆپیشاندانی ناڕەزایەتییان لە کۆمەڵێک شەقام و کۆڵانی شار بەڕێوەبرد، ڕێگاکانیان داخست و لە مزگەوتەکان دروشمی شۆڕشگێڕییان بڵاوکردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.akhbar-rooz.com/180784/1401/08/29/|سەردێڕ=حمله همه جانبه حکومت، کردستان مقاومت می کند، اعتراض در شهرهای ديگر (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئەخباری ڕووز|ڕێکەوت=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221121011836/https://www.akhbar-rooz.com/180784/1401/08/29/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل === {{ئەمانەش ببینە|شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران}} لە بەرەبەیانی ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ لە دەستپێکی [[ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران (حوزەیرانی ٢٠٢٥)|ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]]دا، بنکەکانی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سوپای پاسداران]] لە ناو شاری سەردەشت و سەر سنوور لەلایەن [[ھێزی ئاسمانیی ئیسرائیل]]ەوە کرانە ئامانج.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://farhikhtegandaily.com/news/208561/%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%85%D8%B1%D8%B2%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA/|سەردێڕ=حمله اسرائیل به هنگ مرزی سردشت (بە فارسی)|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=ڕۆژنامەی فەرھیختێگان}}{{بەستەری مردوو|url=https://farhikhtegandaily.com/news/208561/%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%85%D8%B1%D8%B2%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA/ |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> لە ئەنجامدا چەندین سەرباز کوژران و بریندار بوون، بەڵام حکوومەتی ئێران تەنیا کوژرانی سەربازێکی پشتڕاست کردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku.mehrnews.com/news/55437/%D8%B4%DB%95%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%95%D8%AA%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8E%DA%A9-%D9%84%DB%95-%D8%B3%D9%86%D9%88%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%DB%95-%D9%87%DB%8E%D8%B1%D8%B4%DB%8C-%D8%A6%DB%8C%D8%B3%DA%95%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84|سەردێڕ=شەهادەتی سەربازێک لە سنووری سەردەشت بە هێرشی ئیسڕائیل|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=[[ئاژانسی ھەواڵی مێھر]]}}{{بەستەری مردوو|url=https://ku.mehrnews.com/news/55437/%D8%B4%DB%95%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%95%D8%AA%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8E%DA%A9-%D9%84%DB%95-%D8%B3%D9%86%D9%88%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%DB%95-%D9%87%DB%8E%D8%B1%D8%B4%DB%8C-%D8%A6%DB%8C%D8%B3%DA%95%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84 |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ }}</ref> == جوگرافیا == سەردەشت لە تەنیشت کێوی گردەسوور و لەسەر [[زاگرۆس|زنجیرەچیاکانی زاگرۆس]] ھەڵکەوتووە. کێوەکانی [[قەندیل]] لە باکووری ڕۆژاوای ئەم شارەن. سەردەشت لە باکوور لەگەڵ [[نەڵاس]]، [[میراوە]] و [[پیرانشار]]، لە باکووری ڕۆژھەڵات لەگەڵ [[مەھاباد]]، لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ [[ڕەبەت]] و [[بۆکان]]، لە باشووری ڕۆژھەڵات لەگەڵ [[بانە]] و لە ڕۆژاوا لەگەڵ [[قەڵادزێ]] و [[پارێزگای سلێمانی]] ھاوسنوورە. ھەروەھا سەردەشت ١٠٠ کیلۆمەتر سنووری لەگەڵ [[ھەرێمی کوردستان]] ھەیە. ھەرێمی کوێستانی سەردەشت بە گەورەیی ١٦٦٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە دەبێت. ھەندێک لە کێوە بەرزەکانی سەردەشت لەخوارەوە نووسراون:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://drkhezri.ir/DrRasoolKhezri/sardasht.aspx |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی شوباتی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150207015345/http://drkhezri.ir/DrRasoolKhezri/sardasht.aspx |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://drkhezri.ir/DrRasoolKhezri/sardasht.aspx |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی شوباتی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150207015345/http://drkhezri.ir/DrRasoolKhezri/sardasht.aspx |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * بوڵفەت * ھەوینە ماڵ (لە باشووری گوندی [[قەڵاتەڕەشێ]]) * زەردکە (لە [[گوندستانی ئالان|ناوچەی ئالان]]) * سەری گۆم (لە پشتەوەی شاری [[میراوە]]) * تەرخان * ئیبراھیم جەلال * کێوی نستان * لەندی شێخان * داشان قەڵا * کاسە بەردین * حاجی ئیبراھیم * بەردە سپیان {{Geographic location |ناوی شار = شاری سەردەشت |باکوور = [[مەھاباد]] و [[پیرانشار]] |باکووری ڕۆژھەڵات = [[بۆکان]] |ڕۆژھەڵات = [[سەقز]] |باشووری ڕۆژھەڵات = [[کامیاران]] و [[قوروە]] |باشوور = [[بانە]] و [[مەریوان]] |باشووری ڕۆژاوا = [[ھەرێمی کوردستان]] |ڕۆژاوا = [[ھەرێمی کوردستان]] |باکووری ڕۆژاوا = [[ھەرێمی کوردستان]] |پەڕگە = Sardasht County.png }} == ھەرێم == سەردەشت بەپێی ھەرێمی جوگرافی، لە ھەرێمی سارد و کوێستانیدا ھەڵکەوتووە و بە بەرزایی ١٤٨٠ مەتر (٤٬٨٦٠ پێ)، ھەتا ڕادەیەک کەشوھەوایەکی ساردی لە درێژەی ساڵدا ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.azmet.ir/in/page/climate.htm |سەردێڕ=کەشوھەوا، ھەرێم و سەرچاوە ئاوییەکانی پارێزگای ورمێ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٢ |قاڵب=ئێکسڵ |بڵاوکەرەوە=کەشوھەواناسی پارێزگای ورمێ |زمان=فارسی }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.azmet.ir/in/page/climate.htm |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> سەردەشت یەکێک لە شارە پڕبارینەکانی پارێزگای ورمێیە و زۆر جاران زیاترین ئاستی بارینی لە ئاستی پارێزگا و تەنانەت لە وڵاتدا بەدەستھێناوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/85157639/%D8%A8%DB%8C%D8%B4%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%B2%D8%B1%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D8%B4%D8%AF|سەردێڕ=بیشترین بارش سال زراعی جاری آذربایجان‌غربی در سردشت ثبت شد (فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/news/39844/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%AF|سەردێڕ=سردشت بارانی‌ترین شهر ایران شد (فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردپرێس|ڕێکەوت=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/85022325/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D9%BE%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DB%8C-%D8%B4%D8%AF|سەردێڕ=سردشت پربارش‌ترین شهر آذربایجان‌غربی شد (فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٧ی شوباتی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> بارستەکانی ھەوا لەلای ڕۆژاوا و باکووری ڕۆژاواوە، ئەو شارە ھەر وەک ناوچەکانی تری پارێزگا دەگرێتەوە.<ref name="مێژوو و جوگرافیای سەردەشت١">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.islahweb.org/ar/node/5016 |سەردێڕ=تاریخ و جغرافیای شهرستان سردشت-بخش نخست (به فارسی) |بڵاوکەرەوە=جەماعەتی دەعوەت و ئیسلاحی سەردەشت |ڕێکەوت=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.islahweb.org/ar/node/5016 |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> ھەرچەندە سەردەشت بەگشتی خاوەنی کەشوھەوایەکی فێنک و بارانی لە درێژەی ساڵدایە، بەڵام ھەندێک جاران بەتایبەت لە ھاویناندا کەشوھەوای گەرمی تێدا تۆمار کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/85074311/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D9%BE%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%88-%DA%AF%D8%B1%D9%85%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%A2%D8%A8%DB%8C-%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C|سەردێڕ=سردشت پربارش‌ترین و گرمترین شهر آذربایجان‌غربی در سال آبی جاری شد (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٥ی نیسانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> کەشوھەوای سەردەشت لە مانگەکانی ساڵدا بەم شێوەیە: {{Weather box |location = سەردەشت |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = ١٦ |Feb record high C = ١٣.٨ |Mar record high C = ٢١.١ |Apr record high C = ٢٧.٢ |May record high C = ٣٢.٠ |Jun record high C = ٣٥.٢ |Jul record high C = ٣٩.٦ |Aug record high C = ٣٨.٢ |Sep record high C = ٣٤.٤ |Oct record high C = ٢٩.٦ |Nov record high C = ٢٠.٠ |Dec record high C = ١٨.٠ |Jan high C = ١.٢ |Feb high C = ٢.٣ |Mar high C = ٧.٦ |Apr high C = ١٤.٨ |May high C = ٢٠.٥ |Jun high C = ٢٧.٠ |Jul high C = ٣١.٢ |Aug high C = ٣١.٠ |Sep high C = ٢٦.٦ |Oct high C = ١٩.٤ |Nov high C = ١٠.٤ |Dec high C = ٤.٨ |year high C = ١٦.٤٠ |Jan low C = &minus;٣.٥ |Feb low C = &minus;٣.١ |Mar low C = ١.٣ |Apr low C = ٧.١ |May low C = ١١.٨ |Jun low C = ١٧.٤ |Jul low C = ٢١.٢ |Aug low C = ٢٠.٨ |Sep low C = ١٧.١ |Oct low C = ١١.٥ |Nov low C = ٤.٣ |Dec low C = ٠.٥&minus; |year low C = ٨.٧٨ |Jan record low C = ٢٥&minus; |Feb record low C = ١٩.٦&minus; |Mar record low C = ١٦.٦&minus; |Apr record low C = ٢.٤&minus; |May record low C = ١.٨&minus; |Jun record low C = ٧.٨ |Jul record low C = ١٣.٠ |Aug record low C = ١١.٤ |Sep record low C = ٥.٨ |Oct record low C = ٢.٦ |Nov record low C = ٩.٢&minus; |Dec record low C = ١٢.٨&minus; |precipitation colour=green |Jan precipitation mm = ١٣٤.٦ |Feb precipitation mm = ١٠٨.٣ |Mar precipitation mm = ١٢٨.٢ |Apr precipitation mm = ١٢٤.٣ |May precipitation mm = ٥٠.٧ |Jun precipitation mm = ٤.٨ |Jul precipitation mm = ١.٨ |Aug precipitation mm = ١.١ |Sep precipitation mm = ٢.٨ |Oct precipitation mm = ٤١.٤ |Nov precipitation mm = ١١٨.٥ |Dec precipitation mm = ١٤٩.٥ |Jan precipitation days = ١١.٣ |Feb precipitation days = ٩.٩ |Mar precipitation days = ١٠.٨ |Apr precipitation days = ١٠.١ |May precipitation days = ٥.٩ |Jun precipitation days = ١.١ |Jul precipitation days = ٠.٥ |Aug precipitation days = ٠.٤ |Sep precipitation days = ٠.٧ |Oct precipitation days = ٤.٧ |Nov precipitation days = ٧.٨ |Dec precipitation days = ١٠.٢ |unit precipitation days = ١.٠ میلیمەتر |Jan humidity = ٧٣ |Feb humidity = ٦٨ |Mar humidity = ٦٢ |Apr humidity = ٥٤ |May humidity = ٤٤ |Jun humidity = ٣١ |Jul humidity = ٣١ |Aug humidity = ٢٩ |Sep humidity = ٢٩ |Oct humidity = ٤٤ |Nov humidity = ٥٩ |Dec humidity = ٦٨ |Jan sun = ١٣٣.٠ |Feb sun = ١٣٨.٤ |Mar sun = ١٨٤.٠ |Apr sun = ٢١٩.٢ |May sun = ٢٨٨.٣ |Jun sun = ٣٥٢.٨ |Jul sun = ٣٦٧.٧ |Aug sun = ٣٥٧.٥ |Sep sun = ٣١٢.٠ |Oct sun = ٢٤٨.٠ |Nov sun = ١٨٠.٧ |Dec sun = ١٢٩.٨ |source 1 = [http://irimo.ir/english/monthly&annual/admin2.asp?CODE=127 ئاماری وێستگەکانی سینۆپتیک] |date= تشرینی دووەمی ٢٠١١ }} == دانیشتووان == [[ژاک دێ مۆرگان]]، شوێنەوارناس و زەویناسی فەڕەنسی لە ساڵی ١٩٠٧ لە گەشتێکدا بۆ شاری سەردەشت، ئەو شارەی بە دانیشتووانی ١٬٥٠٠ کەسی ناساندووە. لە یەکەمین سەرژمێری لە ساڵی ١٩٥٦، ژمارەی دانیشتووانی ئەو شارە ٢٬٦٤٥ کەس بووە و لە ساڵی ١٩٧٦دا، ژمارەی دانیشتووانی گەیشتە ١٠٬٢٠٧ کەس کە لەچاو جاری پێشدا ٨٩٫٥ لە سەد زیادی کردبوو. بەپێی سەرژمێریی کۆماری ئیسلامیی ئێران لە ساڵی ٢٠١١دا، بە چوونە سەری ٨١٫١ لە سەدی ژمارەی دانیشتووانی گەیشتە ٤٢٬١٦٧ کەس لە ١٠٬٤٩١ خێزاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://sardashtcity.ir/HomePage.aspx?TabID=4805&Site=DouranPortal&Lang=fa-IR |سەردێڕ=جمعیت سردشت در گذشته و حال (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=شارەوانیی سەردەشت |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150105015731/http://www.sardashtcity.ir/HomePage.aspx?TabID=4805&Site=DouranPortal&Lang=fa-IR |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەپێی سەرژمێرییەکانی [[ناوەندی ئاماری ئێران]]، ژمارەی دانیشتووانی سەردەشت بەپێی ساڵ بەم شێوەیە بووە: {| class="wikitable" '''ئاماری دانیشتووان''' |- ! ساڵ{{ھن}}(زایینی) || ژمارەی دانیشتووانی شار !! ژمارەی خێزانەکانی شار !! ژمارەی دانیشتووانی شارستان !! ژمارەی خێزانەکانی شارستان |- | ١٩٥٦ || ٢،٦٤٥{{ھن}}({{بەرزبوونەوە}}{{سەوز|٧٦٫٣٣٪}}){{تێبینی|بە ھەڵسەنگاندن لەگەڵ بەراوردی [[ژاک دێ مۆرگان]] لە ساڵی ١٩٠٧.}} || – || – || – |- | ١٩٦٦ || ٥،٧٥٩{{ھن}}({{بەرزبوونەوە}}{{سەوز|١١٧٫٧٣٪}}) || – || ٣٩،١٧٧ || – |- | ١٩٧٦ || ١٠،٢٠٧{{ھن}}({{بەرزبوونەوە}}{{سەوز|٧٧٫٢٤٪}}) || – || ٥٤،٤٣٨ || – |- | ١٩٨٦ || ١٧،٨٧٧{{ھن}}({{بەرزبوونەوە}}{{سەوز|٧٥٫١٤٪}}) || ٣،١٩٠ || ٧٥،٠٨٦ || ١٢،٢٥٠ |- | ١٩٩٦ || ٣٠،٩٠٤{{ھن}}({{بەرزبوونەوە}}{{سەوز|٧٢٫٨٧٪}}) || – || – || – |- | ٢٠٠٦ || ٣٧،١١٥{{ھن}}({{بەرزبوونەوە}}{{سەوز|٢٠٫١٠٪}}) || ٨،٢٢٤ || ١٠٤،١٤٦ || ٢٠،٤١٤ |- | ٢٠١١ || ٤٢،١٦٧{{ھن}}({{بەرزبوونەوە}}{{سەوز|١٣٫٦١٪}}) || ١٠،٤٩١ || ١١١،٥٩٠ || ٢٦،٥٦١ |- | ٢٠١٦ || ٤٦،٤١٢{{ھن}}({{بەرزبوونەوە}}{{سەوز|١٠٫٠٧٪}}) || ١٢،٥٥١ || ١١٨،٨٤٩ || ٣١،٠٤٩ |} بەپێی ئاماری کۆماری ئیسلامیی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، شاری سەردەشت ٣٧٬١١٥ کەس دانیشتووی ھەبووە، بەڵام بە سەرجەم شارۆچکە و گوندەکانەوە دەگەیشتە ١٠٤٬١٤٦ کەس.<ref>{{IranCensus2006|04}}</ref> لە نوێترین سەرژمێری لە ساڵی ٢٠١٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شاری سەردەشت بەرامبەر لەگەڵ ٤٦٬٤١٢ کەس لە ١٢٬٥٥١ خێزاندا بووە.<ref name="ئامار" /> {{ھەرەمی دانیشتووان |width=50% |maxvalue=١١٠٠٠ |bg=rgb(100%,100%,100%) |border=0 |caption=ھەرەمی دانیشتووانی سەردەشت لە ساڵی ٢٠١٦<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/population-urban-95.xlsx|سەردێڕ=نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۹۵ (بە فارسی)|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> |barcolor=rgb(100%,0%,0%) |+٦٥|٩٦٩|١١٨٦ |٦٠-٦٤|٥٦٤|٥٧٠ |٥٥-٥٩|٦٨٩|٧٤٢ |٥٠-٥٤|٩٧٥|٩٤٩ |٤٥-٤٩|١٤٣٣|١٢٨٨ |٤٠-٤٤|١٣٥٤|١٣١٩ |٣٥-٣٩|٢٠٧٢|١٩٦٨ |٣٠-٣٤|٢٤٢٥|٢٢٥١ |٢٥-٢٩|٢٧٠٧|٢٧٠٠ |٢٠-٢٤|٢٠٨٠|٢١٥٦ |١٥-١٩|١٦٩١|١٧١٤ |١٠-١٤|١٨٦٠|١٧٤٩ |٥-٩|٢١٥٢|٢٠١٢ |٠-٤|٢٥٤٦|٢٢٩١ }} == مرۆڤناسی == === زمان === {{نەخشەی کوردیی ناوەندی}} دانیشتووانی شاری سەردەشت ھەموویان لە خەڵکی [[کورد]] پێکدێن،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.peyserpress.com/detail/5806|سەردێڕ=بۆچی كورد له‌ سه‌رانسه‌ری ئێراندا په‌رش و بڵاوبوونه‌ته‌وه‌؟‌|بڵاوکەرەوە=پەیسەر|ڕێکەوت=٩ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> کە بە زمانی [[زمانی کوردی|کوردی]] و شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی]] و زاری [[موکریانی]] دەدوێن.<ref>https://anfpersian.com/znn/مرگ-ناخواسته-یک-دختر-کرد-در-سردشت-39362 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201029001832/https://anfpersian.com/znn/%D9%85%D8%B1%DA%AF-%D9%86%D8%A7%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%87-%DB%8C%DA%A9-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-39362 |date=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ }}</ref><ref>[https://www.visitiran.ir/fa/destination/سردشت سردشت، ویزیت ایران] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211107184139/https://www.visitiran.ir/fa/destination/سردشت |date= ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١}}</ref> ھەڵبەت خەڵکی سەردەشت بە شێوەزارێکی ھەندێک جیاوازی موکریانی دەدوێن، کە نزیکایەتی لەگەڵ سۆرانیی ھەولێری و سۆرانیی بابانی لە باشووری کوردستاندا ھەیە. ھەروەھا ناوچەکانی ڕانیە و قەڵادزێش بەپێی زمان و فەرھەنگ لە سەردەشت و موکریان نزیکن.<ref name="ناساندنی شارستانی سەردەشت" /> === ئایین === خەڵکی ئەم شارە [[موسڵمان]]ن و لە [[سوننە|ئیسلامی سوننە]] و مەزھەبی [[شافعی]] پەیڕەوی دەکەن. ھەر چەند ھەندێک پێیان وایە سەردەشت شوێنی لەدایکبوونی زەردەشتە، بەڵام لە ئێستادا ھیچ کەسی ئەو شارە لە ئایینی [[ئایینی زەردەشتی|زەردەشتی]] پەیڕەوی ناکات.<ref name="ایسنا ۲" /> ھەروەھا لە مێژوودا کەمینەیەک لە پەیڕەوانی [[مێژووی جووەکان لە کوردستان|جوویەتی]] لە سەردەشت ژیانیان بەسەر دەبرد،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Kurdistan (بە ئینگلیزی)|ناونیشان=https://www.jewishvirtuallibrary.org/kurdistan|بڵاوکەرەوە=کتێبخانەی مەجازیی جوویەتی|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤}}</ref> کە دواتر بوونە موسڵمان و یان لە دوای دامەزراندنی [[ئیسرائیل]] کۆچیان کردە ئەو وڵاتە. لە بەھاری ١٩٤٩، کۆمەڵێک لە جوولەکەکانی سەردەشت بەرەو ئیسرائیل کۆچیان کرد.{{ژێدەر پێویستە}} === ھۆزەکان === زۆربەی ھۆزەکانی ناوچەی سەردەشت لە ھۆزە [[موکری]]یەکان پێکدێن، کە بریتین لە: [[میراودەلی]]، [[گەورک]]، [[مەنگوڕ]]، [[بەریاجی]]، [[مڵکاری]]، [[مامش]]، [[بیگزادە]] و [[باپیرئاقایی]]. [[پەڕگە:Gawerk Lords in iranian kurdistan - urmia - sardasht-آغایان ایل گورک در سردشت و مهاباد 1900 میلادی.jpg|وێنۆک|پیاوەکانی ھۆزی [[گەورک]] و ھەواڵنێرە ئینگلیزییەکان لە سەردەشت و مەھاباد پێش جەنگی جیھانیی یەکەم لە ساڵە یەکەمەکانی سەدەی ١٩٠٠]] بەربڵاویی ھۆزەکانی سەردەشت بەم جۆرەیە:<ref name="ناساندنی شارستانی سەردەشت" /> * ھۆزی گەورک: شاری [[ڕەبەت]]، دەوروبەری پاراستان، سیسێر، ھەنداوێ، مەکڵاوێ، بریسوێ و دەوروبەری ڕێگای مەھاباد و بۆکان. * ھۆزی مەنگوڕ: ناوچەی [[میراوە]]، ئاڵوەتان، دۆڵەتوو، دارمەکەون، ئاڵاوان، سۆستان، گەرۆر، نێزێ و دەشتی وەزنێ. * ھۆزی بەریاجی و مڵکاری: سەردەشت، [[نەڵاس]]، بێوران، قەڵاتەڕەشێ، بێزیلە، بێشاسب، مەلاشێخ و مەزرا. * ھۆزی میراودەلی: ئالان، بێژوێ و بێتووش. * ھۆزی بیگزادە و باپیرئاقایی: سەردەشت، ئالان و شەڵماش. == ئابوور == === بازرگانی و سنوورەکان === [[پەڕگە:Kele, Sardasht.jpg|وێنۆک|دەروازەی سنووریی کێلێ]] سەردەشت سێ دەروازەی چالاکی سنووریی قاسمەڕەش، [[دەروازەی سنووریی کێلێ|کێلێ]] و بێژوێی لە [[گوندستانی ئالان|ناوچەی ئالاندا]] ھەیە. ھەروەھا سەردەشت لە ڕێگای سنووری کێلێوە لەگەڵ ھەرێمی کوردستان پەیوەندی ھەیە کە بڕیار وایە ببێتە سنووری نێونەتەوەیی. سەردەشت بە ڕێگای ئاسفاڵتەوە ١٤ کیلۆمەتر و بە ڕێگای ئاسمانییەوە ٨ کیلۆمەتر لە ھێڵی سنووریی کێلێوە دوورە. بە کردنەوەی سنووری نێونەتەوەییی کێلێ، سەردەشت دەبێتە دەروازەی پەیوەندیی ئێران لە باکووری ڕۆژاوا و بە ھەرێمی کوردستان، تورکیا، سووریا و ھەرێمی دەریای ناوینەوە دەبەسترێتەوە.<ref name="ناساندنی شارستانی سەردەشت">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://sardasht-mroad.ir/showpage.php?id=3 |سەردێڕ=معرفی شهرستان سردشت (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ڕێگا و شارسازی سەردەشت |ڕێکەوت=١٠ی تەممووزی ٢٠١٤ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تەممووزی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140710142905/http://sardasht-mroad.ir/showpage.php?id=3 |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە ئەیلوولی ٢٠٢١، سەرۆکی دەروازەی سنووریی کێلێ ئاماژەی بەوە کرد کە لە سەرەتای بەھارەوە ھەناردەکردنی شتومەکەکان لەو سنوورەوە گەیشتووەتە ٧٥ ملیۆن دۆلار و لە چاو ساڵی پێشوو ٢٠٪ بەرز بووەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdish.sahartv.ir/news/ئێران-i401043 |سەردێڕ=هەناردە کردنی کاڵا لە دەروازەی سنووریی کێلەی سەردەشتەوە گەیشتە 75 ملیۆن دۆلار |بڵاوکەرەوە=سەحەری کوردی |ڕێکەوت=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> بەڕێوەبەری گومرگی سەردەشت لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣دا ڕایگەیاند کە لە شەش مانگی بەھار و ھاوینی ئەو ساڵەدا، دەوروبەری ٢٧٤ ھەزار تۆن کەلوپەل بە بەھای زیاتر لە ٩٤ ملیۆن دۆلار لە ڕێگای دەروازەی سنووریی کێلێ ھەناردە کراوە، کە لە ڕووی نرخەوە بەراورد بە ساڵی ڕابردوو ٨٠٪ی زیاد کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/261020238|سەردێڕ=هەناردەی دەروازەی کێلێ نزیکدەبێتەوە لە 100 ملیۆن دۆلار|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> لە چوار مانگی ئەو ساڵەدا، بە بەھای ٥٤ ملیۆن دۆلار کەلوپەل ھەناردەی ھەرێمی کوردستان کراوە و لە مانگی ئازار ھەتا مانگی ئابی ٢٠٢٣، تەنیا بەھای ٨٧٦ ھەزار دۆلار کەلوپەل لە سنووری کێلێوە ھاوردە کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/business/090820234|سەردێڕ=گومرکی سەردەشت: لە 4 مانگدا بە بەهای 54 ملیۆن دۆلار کاڵا هەناردەی هەرێمی کوردستان کراوە|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٩ی ئابی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> ئامارەکانی ھەناردەکردن لە سنووری کێلێ لە کۆتاییی ساڵی ١٤٠٢ی ھەتاوی (لە ئازاری ٢٠٢٣ەوە ھەتا ئازاری ٢٠٢٤) گەیشتە ٤٦١ ھەزار تۆن کەلوپەل بە بەھای ٢٢٨ ملیۆن دۆلار کە لەچاو ساڵی پێشوو ٦٥٪ زیاتر بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/85516439/%D8%B1%D8%B4%D8%AF-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA%DB%8C-%DA%86%D8%B4%D9%85-%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%B3%D8%AA-%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA%D9%86%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%B2-%DA%A9%DB%8C%D9%84%D9%87-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA|سەردێڕ=رشد صادراتی؛ چشم انداز دست یافتنی مرز کیله سردشت (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠٢٤}}</ref> ھەروەھا لە ڕێگەی سنووری کێلێوە ١٢٧ ھەزار گەشتیار لە ساڵی ١٤٠٢ی ھەتاوی (٢٠٢٣ی زایینی) ھاتوچۆیان کردووە کە لەچاو ساڵی پێشوو، زیاتر لە ١٠ ھێندە بووە.<ref name="ئیرنا (شوباتی ٢٠٢٤)">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/85402154/%DB%B1%DB%B2%DB%B7-%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D9%81%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B1%D8%B2-%DA%A9%DB%8C%D9%84%D9%87-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%AA%D8%B1%D8%AF%D8%AF-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%D8%AF|سەردێڕ=۱۲۷ هزار مسافر از مرز کیله سردشت تردد کردند (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٢٩ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٤}}</ref> === ڕێژەی بێکاری و کۆچکردن === خەڵکی سەردەشت بە پیشە جۆراوجۆرەکانەوە سەرقاڵن، بەڵام ئەو شارە بە ٢٣٪ زۆرترین ڕێژەی بێکاری لە ئاستی پارێزگای ورمێدا ھەیە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.ilna.news/بخش-آذربایجان-غربی-83/990844-سردشت-با-درصد-بالاترین-نرخ-بیکاری-را-در-آذربایجان-غربی-دارد |سەردێڕ=سردشت با ۲۳درصد بالاترین نرخ بیکاری ڕا در آذربایجان غربی دارد (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ئیلنا |ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.isna.ir/news/99081408714/سردشت-بالاترین-نرخ-بیکاری-آذربایجان-غربی-را-به-خود-اختصاص-داد |سەردێڕ=سردشت بالاترین نرخ بیکاری آذربایجان غربی را به خود اختصاص داد (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ئیسنا |ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> کە داخستنی سنوورەکان بە یەکێک لە ھۆکارەکانی بەرزبوونەوەی بێکاری لەو شارە دادەنرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.asoyroj.com/farsi/detail.aspx?=hewal&jmara=15180&Jor=1 |سەردێڕ=انسداد مرزها در سردشت موجب افزایش نرخ بیکاری در این شهرستان شده است (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ئاسۆی ڕۆژھەڵات |ڕێکەوت=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> بەھۆی نەبوونی ھەلی کار و کێشەکانی ئابووری، ژمارەیەکی بەرچاو لە خەڵکی سەردەشت ڕوویان کردووەتە کۆڵبەری<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.isna.ir/news/1400101208541/حسین-پور-چرا-باید-جوانان-سردشتی-کولبری-کنند |سەردێڕ=انسدادحسین پور: چرا باید جوانان سردشتی کولبری کنند؟ (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ئیسنا |ڕێکەوت=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> یان بەرەو دەرەوەی وڵات کۆچیان کردووە،<ref name="asriran">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.asriran.com/fa/news/753801/نماینده-سردشت-در-مجلس-در-شهر-من-مردم-خانوادگی-مهاجرت-می-کنند-از-5-ماه-پیش-بیش-از-1000-نفر-مهاجرت-کرده-اند |سەردێڕ=انسدادنماینده سردشت در مجلس: در شهر من مردم خانوادگی مهاجرت می کنند/ از 5 ماه پیش بیش از 1000 نفر مهاجرت کرده اند (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=عەسری ئێران |ڕێکەوت=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> بەجۆرێک کە کۆچکردنی خەڵکی سەردەشت بۆ دەرەوەی وڵات بووەتە یەکێک لە گەورەترین و سەرەکیترین کێشەکانی ئەو شارە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/0811202319|سەردێڕ=بێکاری بەرۆکی گەنجانی رۆژهەڵاتی کوردستانی گرتووە؛ ناچاری کردوون کۆچ بۆ وڵاتانی رۆژئاوا بکەن|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> نوێنەری سەردەشت و پیرانشار لە [[ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی|پەرلەمان]] لە کۆتاییی ساڵی ٢٠٢٣دا، ڕایگەیاند کە کۆچکردنی سەردەشتییەکان بەرەو دەرەوەی وڵات بووەتە «کارەسات» و خەڵکی ئەو شارە لەگەڵ تەواوی خێزانەکەیان و بەکۆمەڵ کۆچ دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/news/2764953/%D9%81%D8%A7%D8%AC%D8%B9%D9%87-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA|سەردێڕ=فاجعه مهاجرت در سردشت (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردپرێس|ڕێکەوت=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> ئەو ھەروەھا پێشتر ڕایگەیاندبوو کە لە پێنج مانگی ساڵی ٢٠٢٠دا، زیاتر لە ھەزار کەس لە شارستانی سەردەشت بەرەو ئەورووپا کۆچیان کردووە.<ref name="asriran"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.radiofarda.com/a/30922430.html|سەردێڕ=نماینده سردشت: مردم هرچه دارند می‌فروشند تا قاچاقی خودشان را به اروپا برسانند (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ڕادیۆ فەردا|ڕێکەوت=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.dw.com/fa-ir/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D8%AE%D8%B7%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%88%D9%82%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D8%B1%D8%A7%D9%87-%D8%AF%DB%8C%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA/a-55451941|سەردێڕ=مهاجرت‌های پرخطر ایرانیان؛ "وقتی که راه دیگری نمانده است" (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=دۆیچە ڤێڵی فارسی|ڕێکەوت=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/news/2762929/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D9%87-%DB%8C%DA%A9-%D8%AF%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%AA%D8%A8%D8%AF%DB%8C%D9%84-%D8%B4%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA|سەردێڕ=مهاجرت در سردشت به یک داستان خانوادگی تبدیل شده است (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردپرێس|ڕێکەوت=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> بەپێی ھەندێک لە ئامارە نافەرمییەکان، لە ساڵی ٢٠١٨ ھەتا ٢٠٢٣ لە شارستانی سەردەشت، دەوروبەری ١٤ ھەزار کەس بۆ دەرەوەی وڵات کۆچیان کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://jinhaagency1.com/fa/ajtmay/mwj-mhajrt-shhrwndan-srdsht-bh-kshwrhay-arwpayy-1-40900|سەردێڕ=موج مهاجرت شهروندان سردشت به کشورهای اروپایی - ١ (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری ژن|ڕێکەوت=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> زۆربەی کۆچبەرە سەردەشتییەکان بەرەو وڵاتی [[بەریتانیا]] کۆچ دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.balatarin.com/permlink/2023/12/22/6091340|سەردێڕ=بریده از همه‌جا؛ مستقیم از روستا به بریتانیا؛ زنگ خطری درباره اوضاع وخیم ایران (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=باڵاترین|ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> === کشتوکاڵ و بەرھەمەکان === [[پەڕگە:ترێ ڕەشە (انگور سیاه) سەردەشت.jpg|وێنۆک|باخێکی ترێ ڕەشە لە سەردەشت]] بەرھەمە سروشتییەکانی سەردەشت بریتین لە: [[ترێ ڕەشە]]،<ref name="ترێی ڕەشی سەردەشت (ک. ک)" /> [[ھەنگوین]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www-yjc-news.cdn.ampproject.org/v/s/www.yjc.news/fa/amp/news/3988046?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16508812200022&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.yjc.news%2Ffa%2Fnews%2F3988046 |سەردێڕ=تولید سالانه 500تن عسل مرغوب در سردشت (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێرانی گەنج |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٢ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220602234719/https://www-yjc-news.cdn.ampproject.org/v/s/www.yjc.news/fa/amp/news/3988046?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16508812200022&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.yjc.news%2Ffa%2Fnews%2F3988046 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[ھەنجیر]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www-irna-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.irna.ir/amp/83446330/?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16508810470881&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.irna.ir%2Fnews%2F83446330%2F%25D8%25A8%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25A7%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25A7%25D9%2586%25D8%25AC%25DB%258C%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D8%25B2-%25D8%25A8%25D8%25A7%25D8%25BA-%25D9%2587%25D8%25A7%25DB%258C-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25A2%25D8%25BA%25D8%25A7%25D8%25B2-%25D8%25B4%25D8%25AF |سەردێڕ=برداشت انجیر از باغ‌های سردشت آغاز شد (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ئیرنا |ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> [[گوێز]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www-yjc-news.cdn.ampproject.org/v/s/www.yjc.news/fa/amp/news/6665551?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16508805379259&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.yjc.news%2Ffa%2Fnews%2F6665551 |سەردێڕ=سردشت رتبه اول تولید گردو در آذربایجان غربی (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێرانی گەنج |ڕێکەوت=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220425101610/https://www-yjc-news.cdn.ampproject.org/v/s/www.yjc.news/fa/amp/news/6665551?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16508805379259&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.yjc.news%2Ffa%2Fnews%2F6665551 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[سماق]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www-irna-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.irna.ir/amp/84478771/?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16508814597034&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.irna.ir%2Fnews%2F84478771%2F%25D8%25B3%25D9%2585%25D8%25A7%25D9%2582-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25B1%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2586%25D9%2587-%25D8%25A8%25D8%25A7%25D8%25B2%25D8%25A7%25D8%25B1-%25D8%25B4%25D8%25AF |سەردێڕ=سماق سردشت روانه بازار شد (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ئیرنا |ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> [[سێو]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://srusht.ir/?p=1285 |سەردێڕ=باغی سێو – باغ سیب |بڵاوکەرەوە=سروشت |ڕێکەوت=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=http://srusht.ir/?p=1285 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> و [[مێوژ]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://piranshahrrudaw.ir/?p=2356 |سەردێڕ=جشنواره انگور سیاه در سردشت آغاز بکار کرد |بڵاوکەرەوە=پیرانشار ڕووداو |ڕێکەوت=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=https://piranshahrrudaw.ir/?p=2356 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> سەردەشت ناوەندی بەرھەمھێنانی ترێ ڕەشەیە، نزیک بە ٥ ھەزار و ٥٠٠ ھێکتار باخی [[ترێ]] لە شاری سەردەشت بوونیان ھەیە کە بەشێوەی سروشتی ڕواون. ساڵانە ٣٥ ھەزار تۆن ترێ واتا ٩ لەسەدی ترێی پارێزگای ورمێ لەو شارە بەرھەم دەھێندرێت.<ref name="ترێی ڕەشی سەردەشت (ک. ک)">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/ترێی-ڕەشی-سەردەشت-بەختی-وەرزێڕانی-ڕەشتر-کردووە |سەردێڕ=ترێی ڕەشی سەردەشت بەختی وەرزێڕانی ڕەشتر کردووە |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=٥ی ئەیلوولی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٢١، پێشبینی کرا کە بەرھەمھێنانی ترێ ڕەشەی ئەو شارە گەیشتووەتە ٥٠ ھەزار تۆن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://wishe.net/details.aspx?=hewal&jmare=122454&Jor=3 |سەردێڕ=بەرهەمی ئەمساڵی ترێی سەردەشت دەگاتە 50 هەزار تۆن |بڵاوکەرەوە=وشە |ڕێکەوت=٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> بەپێی وتەی بەڕێوەبەری کشتوکاڵی سەردەشت لە ساڵی ٢٠٢١دا، ٥٠ لەسەدی دانیشتووانی سەردەشت بەشێوەی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ لە ڕیزی بەرھەمھێنەرانی [[ترێ ڕەشە]] دان و جۆرەکانی نەمامی ترێ ڕەشەی سەردەشت ڕەوانەی شار و پارێزگاکانی دیکەی ئێران و تەنانەت دەرەوەی وڵاتیش بۆ وێنە فەڕەنسا کراوە. ترێ ڕەشەی سەردەشت جیا لەوەی بەشێوەی خاو بەکار دەھێندرێت، ھاوکات بەرھەمەکانی وەک مێوژ، شیرە، دۆشاو، باسووق، ئاوی ترێ، دروستکردنی ڕۆن لە ناوکەکەی و ھەروەھا بۆ بەرھەمی دیکەش بەکار دێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://haje.ir/newsdetails.aspx?itemid=15467 |سەردێڕ=ترێ ڕەشە، بەختی جووتیارانی سەردەشتی ڕەشتر کردووە |بڵاوکەرەوە=ھاژە |ڕێکەوت=١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=http://haje.ir/newsdetails.aspx?itemid=15467 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> سەرۆکی جیھادی کشتوکاڵیی سەردەشت لە ٢٠ی تەممووزی ٢٠٢٣دا ڕایگەیاند کە لەو شارە ساڵانە زیاتر لە ٧٠٠ تۆن سماق بەرھەم دەھێنرێت و لە ئاستی پارێزگای ورمێدا پلەی یەکەمی پێیە، کە زیاتر لە ٩٠٪ی ئەو بەرھەمانە بۆ پارێزگاکانی تری ئێران ھەناردە دەکرێن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.hanakhabar.ir/news.php?id=339224A7&news=%D8%B1%D8%AA%D8%A8%D9%87%20%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%20%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AF%20%D8%B3%D9%85%D8%A7%D9%82%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86%20%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DB%8C|سەردێڕ=رتبه نخست سردشت در تولید سماق در آذربایجان غربی (فارسی)|بڵاوکەرەوە=ھاناخەبەر|ڕێکەوت=٢٠ی تەممووزی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231124114013/https://www.hanakhabar.ir/news.php?id=339224A7&news=%D8%B1%D8%AA%D8%A8%D9%87%20%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%20%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AF%20%D8%B3%D9%85%D8%A7%D9%82%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86%20%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DB%8C|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == گەشتیاری == بەھۆی ژینگە و سروشتی سەردەشت، ئەو شارە لەگەڵ دەوروبەری بووەتە ناوچەیەکی گەشتیاری و زۆر جاران وەکوو «بەھەشتی کوردستان» ناوی لێدەبەن.<ref name="وەسوەکەل ھەواڵ">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.wswakl-hawal.lima-city.de/سەردەشت-بەهەشتی-کوردستان/ |سەردێڕ=سەردەشت بەھەشتی کوردستان |بڵاوکەرەوە=وەسوەکەل ھەواڵ |ڕێکەوت=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١}}</ref><ref name="تەبیان">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.tebyan.net/newindex.aspx?pid=320263 |سەردێڕ=سەردەشت بەھەشتی کوردستان |بڵاوکەرەوە=تەبیان |ڕێکەوت=٢٢ی ئایاری ٢٠١٦ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211107111324/https://www.tebyan.net/newindex.aspx?pid=320263 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku-mehrnews-com.cdn.ampproject.org/v/s/ku.mehrnews.com/amp/39113/?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16499363871740&csi=1&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fku.mehrnews.com%2Fnews%2F39113%2F%25D8%25B3%25DB%2595%25D8%25B1%25D8%25AF%25DB%2595%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25A8%25DB%2595%25D9%2587%25DB%2595%25D8%25B4%25D8%25AA%25DB%258C-%25DA%25A9%25D9%2588%25D8%25B1%25D8%25AF%25DB%2595%25D9%2588%25D8%25A7%25D8%25B1%25DB%258C-%25D8%25B4%25D9%2588%25DB%258E%25D9%2586%25DB%258E%25DA%25A9-%25DA%25A9%25DB%2595-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D9%2588%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25AC%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2586%25DB%258C%25DB%258C-%25D8%25AF%25DB%2595%25D9%2586%25DB%2595%25D8%25AE%25D8%25B4%25DB%258E%25D9%2586%25DB%258E |سەردێڕ=سەردەشت، بەهەشتی کوردەواری/ شوێنێک کە سروشت جوانیی دەنەخشێنێ |بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری مێھر |ڕێکەوت=١٤ی ئەیلوولی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> بەپێی لێدوانی فەرمانداری پێشووی سەردەشت، لە دەستپێکی بەھاری ٢٠١٩ ھەتا سەرەتای ھاوینی ھەمان ساڵ، دەوروبەری ١٧٠،٠٠٠ گەشتیار ھاتوونەتە سەردەشت کە ئەو ڕێژەیە لە چاو ساڵی پێشوو دوو ھێندە بووە و زۆربەی گەشتیارانیش خەڵکی ھەرێمی کوردستان و شوێنە جۆراوجۆرەکانی ئێران بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.iribnews.ir/fa/news/2475615/بازار-سردشت-گرم-از-حضور-گردشگران |سەردێڕ=بازار سردشت، گرم از حضور گردشگران (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری دەنگ و ڕەنگ |ڕێکەوت=١٥ی تەممووزی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ھەروەھا بەپێی وتەی سەرۆکی ڕێکخراوەی میراتی فەرھەنگی، گەشتیاری و کەلوپەلە دەستییەکانی سەردەشت، لە نەورۆزی ٢٠٢٢دا، سەردەشت میوانداری لە ١٢،٧٥٠ گەشتیار کردووە کە ٣،٠٤٥ کەسیان بۆ ماوەیەک لە شوێنە نیشتەجێبووەکانی شارستان گیرسانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/fa/news/29797/بازدید-بیش-از-١٢-هزار-نفر-از-جاذبه‌های-گردشگری-سردشت/ |سەردێڕ=بازدید بیش از ١٢ هزار نفر از جاذبه‌های گردشگری سردشت (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=کوردپرێس |ڕێکەوت=٢٩ی ئازاری ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> بەوتەی فەرمانداری ئەوکاتی سەردەشت لە نەورۆزی ٢٠٢٣، بە دوو ھێندەبوونی ئاماری گەشتەکان بۆ سەردەشت لەچاو نەورۆزی ساڵی پێشوو،<ref name="کوردپرێس٢٣"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/85069317/%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%DB%B2-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA|سەردێڕ=آمار گردشگران نوروزی سردشت ۲ برابر افزایش یافت (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٣٠ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> سەرجەم زیاتر لە ٧٠ ھەزار کەس سەردانی شارستانی سەردەشتیان کردووە کە ٥،٥٠٠ کەسیان لە ناوەندە نێشتەجێبووەکان گیرسانەوە و لەچاو نەورۆزی پێشوو ٢٠٪ زۆرتر بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.hanakhabar.ir/news.php?id=2113036D&news=%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AF%DB%8C%D8%AF%20%D8%A8%DB%8C%D8%B4%20%D8%A7%D8%B2%20%DB%B5%DB%B3%20%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1%20%D9%86%D9%81%D8%B1%20%D8%A7%D8%B2%20%D8%AC%D8%A7%D8%B0%D8%A8%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C%20%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D8%B9%DB%8C%20%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA|سەردێڕ=بازدید بیش از ۵۳ هزار نفر از جاذبه‌های طبیعی سردشت (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ھاناخەبەر|ڕێکەوت=٢ی نیسانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230520173354/https://www.hanakhabar.ir/news.php?id=2113036D&news=%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AF%DB%8C%D8%AF%20%D8%A8%DB%8C%D8%B4%20%D8%A7%D8%B2%20%DB%B5%DB%B3%20%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1%20%D9%86%D9%81%D8%B1%20%D8%A7%D8%B2%20%D8%AC%D8%A7%D8%B0%D8%A8%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C%20%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D8%B9%DB%8C%20%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="کوردپرێس٢٣">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/news/2754055/%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D9%A2-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1-%D8%B4%D8%AF|سەردێڕ=آمار بازدید گردشگران نوروزی در سردشت ٢ برابر شد (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردپرێس|ڕێکەوت=١ی نیسانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> لە ساڵی ١٤٠٢ی ھەتاوی (٢٠٢٣–٢٠٢٤ی زایینی)، سەرجەم ١٢٧ ھەزار گەشتیار لە ڕێگەی [[سنووری کێلێ]]ەوە ھاتوچۆیان کردووە کە بەشێکی بەرچاوی ئەو کەسانە بوون کە لە باشووری کوردستانەوە سەردانی سەردەشتیان کردووە. ئەو ئامارە لەچاو ساڵی پێشوو زیاتر لە دە ھێندە بووە.<ref name="ئیرنا (شوباتی ٢٠٢٤)"/> === تاڤگەی شەڵماش === {{ئەمانەش ببینە|تاڤگەی شەڵماش}} [[پەڕگە:(((آبشار شلماش))) - panoramio.jpg|وێنۆک|دیمەنێکی تاڤگەی شەڵماش]] تاڤگەی شەڵماش یەکێک لە گرنگترین تاڤگەکانی پارێزگای ورمێیە کە لە شارستانی سەردەشت ھەڵکەوتووە. ئەم تاڤگەیە کە لە دۆڵێکی ئاوەدان و بە گژ و گیا و لە ناو دارستانێکی پڕ و سەرسەوزی نزیک شاری سەردەشتە و یەکێک لە لقەکانی ڕووباری [[زێی بچووک]] ھەژمار دەکرێت.<ref name="Daily">[http://www.iran-daily.com/News/122305.html "سەردەشت شارێکی دیمەنی"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210517085956/http://www.iran-daily.com/News/122305.html |date=١٧ی ئایاری ٢٠٢١ }}، ''ڕۆژنامەی ئێران'' (١٣ی تەممووزی ٢٠١٥)</ref><ref>[http://www.itto.org/tourismattractions/?sight=1878 "تاڤگەی شەڵماش"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160821171243/http://www.itto.org/tourismattractions/?sight=1878 |date=٢١ی ئابی ٢٠١٦ }}، گەشتیاریی ئێران و گەشتیاریی جیھان ئۆنڵاین. (٣٠ی تەممووزی ٢٠١٦)</ref> ئەم تاڤگەیە کە لە ڕاستیدا لە سێ تاڤگە پێکھاتووە، ئێستا وەکوو ھاوینەھەوار و سەیرانگەی لێھاتووە کە لە وەرزی گەرمادا ھەزران کەس ڕووی تێدەکەن. سێ تاڤگەکە لە دوای یەکن و یەکەمیان نزیکی ڕێگای سەرەکییە، بەڵام دووانی تر مەودایەکی زۆرتریان ھەیە و دەبێت بۆ بینینیان بەرەو خوارەوە بەڕێکەوت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdish.sahartv.ir/tv/کورتە_بەرنامە-i313639 |سەردێڕ=تاڤگەی شەڵماش شاری سه‌رده‌شت |بڵاوکەرەوە=سەحەری کوردی |ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ڕێگای سەردەشت ھەتا تاڤگەی جوان و سەرنجڕاکێشی شەڵماش، ڕێگایەکی جوان و پڕ لە سەوزایی و دارستانە. ئەو ڕیگایە قیر کراوە و لە شاری سەردەشت بە ئۆتۆمۆبیلەوە ١٥ کیلۆمەتر دوورە کە دەکاتە ٢٠ خولەک.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.khaktv.net/all-detail.aspx?jimare=22127&type=komalayati |سەردێڕ=تاڤگەی شەڵماش+وێنە |بڵاوکەرەوە=خاک تیڤی |ڕێکەوت=٥ی تەممووزی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی تەممووزی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220701021721/https://www.khaktv.net/all-detail.aspx?jimare=22127&type=komalayati |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٨دا، تاڤگەی شەڵماش خرایە ناو ڕیزی ئاسەوارە سروشتییەکانی ئێران و وەکوو ٥ەمین ئاسەواری نیشتمانیی پارێزگای ورمێ تۆمارکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://hawler.in/index.php/2017-12-28-23-20-20/item/4075-2018-06-26-06-45-35 |سەردێڕ=تاڤگەی شەڵماش چووە ڕیزی ئاسەوارە سروشتییەکانەوە |بڵاوکەرەوە=سایتی ھەولێر |ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ساڵانە گەشتیارانێکی زۆر لە کوردستان، ئێران و تەنانەت جیھانیش ڕوو لەو تاڤگەیە دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku-mehrnews-com.cdn.ampproject.org/v/s/ku.mehrnews.com/amp/27019/?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16499334225973&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fku.mehrnews.com%2Fnews%2F27019%2F%25D8%25AA%25D8%25A7%25DA%25A4%25DA%25AF%25DB%2595%25DB%258C-%25D8%25B3%25DB%2595%25D8%25B1%25DB%2595%25D9%2586%25D8%25AC%25DA%2595%25D8%25A7%25DA%25A9%25DB%258E%25D8%25B4%25DB%258C-%25D8%25B4%25DB%2595%25DA%25B5%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25B4-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D9%2588%25D8%25B4%25D8%25AA%25DB%258C-%25D8%25AF%25DA%25B5%25DA%2595%25D9%2581%25DB%258E%25D9%2586%25DB%258C-%25D8%25B3%25DB%2595%25D8%25B1%25D8%25AF%25DB%2595%25D8%25B4%25D8%25AA |سەردێڕ=تاڤگەی سەرەنجڕاکێشی شەڵماش/ سروشتی دڵڕفێنی سەردەشت |بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری مێھر |ڕێکەوت=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> === تاڤگەی ڕەزگە === {{ئەمانەش ببینە|تاڤگەی ڕەزگە}} تاڤگەی ڕەزگە لە [[گوندستانی ئالان|ناوچەی ئالان]] لە ١٣ کیلۆمەتری باشووری شاری سەردەشت و لە قەراخ شەقامی نێوان سەردەشت و [[ڕەزگە، سەردەشت|ڕەزگە]] ھەڵکەوتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://jinhaagency1.com/so/nujinha-tv/fd-38102|سەردێڕ=تاڤگەی "ڕەزگە" لە ناوچەی ئالان لە شاری سەردەشت|بڵاوکەرەوە=ئاژانسی ھەواڵی ژن|ڕێکەوت=١٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> ئەم تاڤگەیە لە بەرزایی ١١٥٠ کیلۆمەتری لە [[ئاستی دەریا]] ھەڵکەوتووە و بە جۆری دوو پلیکانی لە سەرەوەی تەختەبەردە بەرزەکان دێتە خوار. لە باکووری تاڤگەی ڕەزگە و لە نزیک گوندی شەڵماش، ''تاڤگەی شەڵماش'' جێی گرتووە.<ref>[https://seeiran.ir/آبشار-رزگه/ آبشار رزگه | جاهای دیدنی ایران - سیری در ایران (بە فارسی)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210629032852/https://seeiran.ir/%D8%A2%D8%A8%D8%B4%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D8%B2%DA%AF%D9%87/ |date=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢١ }}. سەردان لە ١٠ی نیسانی ٢٠٢٢</ref> تاڤگەکە زیاتر لە ١٥ مەتر بەرزە<ref>[https://kurdpress.com/fa/news/29246/سردشت؛-قطعه-ای-از-بهشت-خیال-انگیز-زمین/ سردشت؛ قطعه ای از بهشت خیال انگیز زمین - کردپرس (بە فارسی)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220501204403/https://kurdpress.com/fa/news/29246/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA%D8%9B-%D9%82%D8%B7%D8%B9%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D9%87%D8%B4%D8%AA-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%86%DA%AF%DB%8C%D8%B2-%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86/ |date= ١ی ئایاری ٢٠٢٢ }}. سەردان لە ١٣ی نیسانی ٢٠٢٢</ref> و لە وەرزی بەھاردا لە پڕئاوترین بارودۆخی خۆی دایە، بەڵام بەھۆی ساردی ھەوا باشترین کات بۆ سەردانی، کۆتایییەکانی بەھار ھەتا ناوەندەکانی پاییزە.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/26365-razageh-waterfall/ آبشار رزگه کجاست | عکس + آدرس و هر آنچه پیش از رفتن باید بدانید - کجارو (بە فارسی)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624204426/https://www.kojaro.com/attraction/26365-razageh-waterfall/ |date=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢١ }}. سەردان لە ١٣ی نیسانی ٢٠٢٢</ref> === چۆمی کەڵوێ === {{ئەمانەش ببینە|زێی بچووک|بەنداوی سەردەشت}} [[پەڕگە:گومه شین - panoramio.jpg|وێنۆک|دیمەنێکی چۆمی کەڵوێ لە ناوچەی گۆمەشین]] [[پەڕگە:Sardasht Dam.jpg|وێنۆک|بەنداوی سەردەشت]] چۆمی کەڵوێ بەشێک لە [[زێی بچووک]]ە بە درێژیی ٤٠٠ ھەتا ٤٤٠ کیلۆمەتر، کە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانەوە بەرەو باشووری کوردستان دەڕوات و دواتر دەڕژێتە ناو [[بەنداوی دووکان]] و لەوێشەوە لەگەڵ [[دیجلە|ڕووباری دیجلە]] و [[کەنداوی فارس]] تێکەڵ دەبێتەوە. بەشێک لە سەرچاوەی ئاویی چۆمی کەڵوێ لە کێوەکانی باکووری ڕۆژاوای [[شارستانی پیرانشار|پیرانشار]] دابین دەبێت و لە چەندین سەرچاوەوە وەکوو لاوێن و بادین کە دەڕژێنە ناو تەنگەی گڕژاڵ، ئاو وەردەگرێت و بەرەو دەشتی کەڵوێ لە نزیکی سەردەشت درێژەی دەبێت، ھەروەھا دواتر ئاوی ھەندێک سەرچاوەی دیکە وەکوو شەڵماش و ڕەزگە دەڕژێنە ناو ڕووبارەکە و دوای پێکھێنانی بەشێک لە ھێڵی [[سنووری ئێران و عێراق]] لە [[ناوچەی ئالان]]دا، دەچێتە ناو خاکی ھەرێمی کوردستان و لەگەڵ ئاوی بەنداوی دووکان تێکەڵ دەبێتەوە.<ref name="ناساندنی شارستانی سەردەشت" /> ھەروەوھا [[بەنداوی سەردەشت]] لەسەر ئەم ڕووبارە ساز کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/onair/tv/episodes/episode/your-rudaw-19092021/19092021105620|سەردێڕ=دیمەنی بەنداوی کۆڵەسە لە سەردەشت|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ئەو ڕووبار و بەنداوە بەھۆی ژینگە و سرووشتی دەوروبەرەوە بووەتە یەکێک لە ناوچە گەشتیارییەکانی شارستانی سەردەشت و ساڵانە ژمارەیەکی بەرچاو لە گەشتیاران سەردانی دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/onair/tv/episodes/episode/your_rudaw_20122018|سەردێڕ=سەردانی گەشتیاران بۆ بەنداوی سەردەشت|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> ھەرچەندە ئێستاش جێگای پەرەسەندنی زیاتری گەشتیاری و کشتوکاڵی ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/news/37736/%D8%B8%D8%B1%D9%81%DB%8C%D8%AA-%D8%B3%D8%AF-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D9%82%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%D8%AA%D8%A7%D9%86%D8%B3%DB%8C%D9%84-%DA%A9%D8%B4%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%B2%DB%8C-%D9%88-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D8%B9%D8%AB%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3%DB%8C|سەردێڕ=ظرفیت سد سردشت؛ ارتقای پتانسیل کشاورزی و گردشگری/ عثمان عباسی (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردپرێس|ڕێکەوت=٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> ھەتا ئێستا لە دەریاچەی بەنداوی سەردەشتدا تەرمی ژمارەیەکی زۆر لە کەسانێک دۆزراوەتەوە کە بەمەبەستی مەلەکردن، خۆکوژی و ھەندێک ھۆکاری تر تێیدا خنکاون<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://haje.ir/newsdetails.aspx?itemid=18408|سەردێڕ=گەڕان بەدوای تەرمی۲ لاوی قوومبوو لە بەنداوی سەردەشت بەردەوامە|بڵاوکەرەوە=ھاژە|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=http://haje.ir/newsdetails.aspx?itemid=18408 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> و ھەروەھا بووەتە شوێنێک بۆ شاردنەوە و نوقمکردنی تەرمی ئەو کەسانەی کە کوژراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://jinhaagency.com/so/zhan/fg-39305?page=8|سەردێڕ=ناسنامەی تەرمی کچە کوژراوەکەی بەنداوی سەردەشت ئاشکرا کرا|بڵاوکەرەوە=ئاژانسی ھەواڵی ژنان|ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> === کانیاوی گڕاوان === {{ئەمانەش ببینە|کانیاوی گڕاوان}} [[پەڕگە:کانی گراوان (1).jpg|وێنۆک|کانیاوی گڕاوان]] [[پەڕگە:گراوان لای ره به ت gravan - panoramio.jpg|وێنۆک|کانیاوی گڕاوان لە زستاندا]] کانیاوی گڕاوان سەرچاوەیەکی ئاوی لە [[ناوچەی ڕەبەت]] لە شارستانی سەردەشتە کە بەھۆی تایبەتمەندیی دەرمانی و سروشتی سەرسەوزی دەوروبەری ناوبانگی ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.tebyan.net/newindex.aspx?pid=329303 |سەردێڕ=کانیاوێکی سه‌رسوڕهێنه‌ر له شاری سه‌رده‌شت |بڵاوکەرەوە=تەبیان |ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠١٦ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220122010113/https://www.tebyan.net/newindex.aspx?pid=329303 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> گڕاوان لە دەشتێکی یەکدەست سەوز و سەرنجڕاکێش لە نزیک گوندی [[کانی گوێز (ڕوونکردنەوە)|کانی گوێز]] لە مەودای دوو کیلۆمەتریی شاری [[ڕەبەت]] و لە دوازدە کیلۆمەتریی باکووری ڕۆژھەڵاتی شاری سەردەشت ھەڵکەوتووە کە خاوەن ئاوی کانیاوییە. ڕووباری [[زێی بچووک]] لە تەنیشت ئەو کانیاوە تێدەپەڕێت کە لە وەرزی بەھاردا یەکێک لە پڕئاوترین ڕووبارەکانی ناوچەیە. ئاوی ئەو کانیاوە دەڕژێتە ناو ڕووباری کەڵوێ کە بەشێک لە زێی بچووک دێتە ھەژمار.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdish.sahartv.ir/news/فەرهەنگی_هونەری_وەرزشی-i347141 |سەردێڕ=گڕاوانی ڕەبەت، سێحری سروشتی دڵڕفێن |بڵاوکەرەوە=سەحەری کوردی |ڕێکەوت=١٤ی ئابی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١}}</ref> ھەروەھا گڕاوان کانیاوێکە ئاوەکەی کانزانییە و ھەڵگری خوێیە. ئەو کانیاوە ١٢٠٦ مەتر بەرزە لە [[ئاستی دەریا]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.khaktv.net/all-detail.aspx?jimare=22098&type=farhang |سەردێڕ=کانی گڕاوان+وێنە |بڵاوکەرەوە=خاک تیڤی |ڕێکەوت=٥ی ئایاری ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211107104052/https://www.khaktv.net/all-detail.aspx?jimare=22098&type=farhang |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ڕۆژانە ژمارەیەکی زۆر گەشتیار لە شارەکانی ئێران، ڕۆژھەڵاتی کوردستان و ھەروەھا باشووری کوردستان سەردانی ئەو کانیاوە دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/180920197 |سەردێڕ=كانیی گڕاوان لە سەردەشت |بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو |ڕێکەوت=١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> === حەمامی کۆن === {{ئەمانەش ببینە|حەمامی کۆن}} [[پەڕگە:حمام کهنه سردشت.jpg|وێنۆک|سەرەوەی حەمامی کۆنی سەردەشت]] حەمامی کۆن یان حەمامی بێستوون حەمامێکی مێژوویی لە سەردەشتە کە لە نزیکی پارکی شار لە ناوەندی ئەو شارەدا ھەڵکەوتووە. [[عەزیزخان موکری]] لە سەردەمی [[قاجاڕەکان]]دا فەرمانی سازکردنی ئەو حەمامەی دەرکرد. حەمامی کۆن لە ٢٠ی تەممووزی ١٩٨٨، وەکوو یەکێک لە ''ئاسەوارە نیشتمانییەکانی ئێران'' بە ژمارەی تۆمارکردنی ٢٠٦٠ ناسێندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://seeiran.ir/حمام-بیستون-سردشت/ |سەردێڕ=حمام بیستون سردشت (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=seeiran |ڕێکەوت=٧ی ئایاری ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=https://seeiran.ir/%D8%AD%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D9%88%D9%86-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA/ |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.kojaro.com/attraction/43924-bistoun-historical-bath/ |سەردێڕ=حمام تاریخی بیستون (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=kojaro |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ئەو حەمامە وەک شوێنێکی گەشتیاریی سەردەشت دادەنرێت و بڕیار وایە بکرێتە مۆزەخانەی مرۆڤناسی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://ctmehr.com/News/Index/4550 |سەردێڕ=حمام تاریخی بیستون سردشت استان آذربایجان غربی (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ctmehr |ڕێکەوت=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=https://ctmehr.com/News/Index/4550 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> == شوێنەکان == === مزگەوتەکان === سەردەشت خاوەنی زیاتر لە ٢٠ مزگەوتە کە بێجگە لە یەکیان، ھەموو مزگەوتی سوننەکانن. سەرۆکی ئەوقاف و کاروباری خێرخوازیی سەردەشت لە ٢٥ی ئابی ٢٠١٩دا ڕایگەیاند کە ئەو شارە دوو ھێندە زیاتر لەچاو ئاستی شارەکانی دیکەی ئێران خاوەنی مزگەوتە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/83449527/%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%AC%D8%AF-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%DB%B2-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1-%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%DA%AF%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA|سەردێڕ=سردشت، ۲ برابر میانگین کشور مسجد دارد (فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٢٥ی ئابی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> مزگەوتەکانی شاری سەردەشت بریتین لە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://behtarino.com/r/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA|سەردێڕ=مزگەوتەکانی سەردەشت|بڵاوکەرەوە=behtarino|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> * مزگەوتی سوور (جامیعە) * مزگەوتی نوور * مزگەوتی حاجی ڕەسووڵ * مزگەوتی خانەقا * مزگەوتی چواریاری نەبی * مزگەوتی حەزرەتی ئیبراھیم خەلیل * مزگەوتی میعراج * مزگەوتی شێوەبرایم * مزگەوتی دارولسەلام * مزگەوتی حەزرەتی مەلاسەیدڕەزا * مزگەوتی قیبلە * مزگەوتی حەزرەتی عەلی * مزگەوتی سەرچاوێ * مزگەوتی سەڵاحەددینی ئەییووبی * مزگەوتی محەممەد ڕەسووڵئەڵڵا * مزگەوتی حەزرەتی عوسمان * مزگەوتی بیلالی حەبەشی * مزگەوتی حەزرەتی عائیشە * مزگەوتی ئیمام شافعی * مزگەوتی کانی خان * مزگەوتی شێخ مەولانا * مزگەوتی ھەنگی مەرزیی سەردەشت{{تێبینی|ئەم مزگەوتە تاکە مزگەوتی شیعەکانە لە سەردەشت کە لە ناو بنکەی سەربازیی ئەم شارەدا ھەڵکەوتووە و لەلایەن نیشتەجێبووانی بنکەکە بەکاردەھێنرێت.}} === پارکەکان === سەردەشت خاوەنی ١٠ پارکی سەرەکییە کە بەپێی گەورەییی ڕووبەر بریتین لە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=10 بهترین پارک در سردشت|ناونیشان=https://behtarino.com/r/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%A9/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA|بڵاوکەرەوە=behtarino|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئابی ٢٠٢٤}}</ref> * ھەواری شار * [[پارکی گوڵان (سەردەشت)|گوڵان]] * لالە * ڕەزی جۆڵا * مەشاھیر * کارگەر * شار * وەنەوشە * فەرھەنگیان * وەیسی قەرەنی === ھۆتێلەکان === * ھۆتێلی مروارید * ھۆتێلی واحیدی === زانستگاکان === * زانستگای ئازادی ئیسلامیی لقی سەردەشت * زانستگای پەیامی نووری سەردەشت === گۆڕستانەکان === * گۆڕستانی گردەسوور * گۆڕستانی مەلاپیرە == ئاسایش == فەرماندەی جێبەجێکردنی یاسای پارێزگای ورمێ لە ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٢دا ڕایگەیاند کە بەھۆی کەمبوونەوەی ١٣٪ی دزی و زۆربوونی ١٨٪ی دۆزینەوە و دەستبەسەرکردنی دزەکان لە سەردەشت، ئەو شارە لە ئەو بوارانەوە لە ڕیزبەندی پارێزگادا پلەی یەکەمی بەدەستھێناوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/84790059/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D8%AA%D8%A8%D9%87-%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%D8%B1%D9%82%D8%AA-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DB%8C|سەردێڕ=سردشت در رتبه نخست پیشگیری از سرقت آذربایجان غربی (فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> == ڕێگاکان == شاری سەردەشت لەگەڵ شارەکانی [[بۆکان]]، [[ورمێ]]، [[مەھاباد]]، [[بانە]] و [[پیرانشار]] ڕیگای ھەیە. ھەروەھا شاری سەردەشت لە ڕێگای قەڵادزێوە لەگەڵ شارەکانی [[باشووری کوردستان]] پەیوەندیی ھەیە. ڕێگاکانی شاری سەردەشت لەگەڵ ھەندێک لە شارەکانی کوردستان و ئێران بریتین لە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://behrah.com/map.php |سەردێڕ=نقشه راهها و جاده های - ایران (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=behrah |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221101050902/https://behrah.com/map.php |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> {{div col|3}} {| class="wikitable" |- ! شار!! وڵات/ھەرێم!! ڕێگا (کیلۆمەتر) |- | [[ورمێ]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٢٢٥ |- | [[سێرۆ]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٢٤٠ |- | [[بۆکان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٤٥ |- | [[ڕەبەت]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٥ |- | [[ماکۆ]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٤٤٠ |- | [[مەھاباد]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٢٠ |- | [[شنۆ]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٤٠ |- | [[پیرانشار]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٨٥ |- | [[نەغەدە]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٢٥ |- | [[بانە]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٦٧ |- | [[سەقز]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٢٥ |- | [[بیجاڕ]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٢٦٥ |- | [[سنە]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٣١٦ |- | [[کرماشان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٤٥٠ |- | [[ئیلام]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٦٠٨ |- | [[تەورێز]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٣٤٠ |- | [[زەنگان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٤٢٨ |- | [[ھەمەدان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٤٤٣ |- | [[ئەردەوێڵ]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٥٤٧ |- | [[قەزوین]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٥٥١ |- | [[ئەراک]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٦١٢ |- | [[ڕەشت]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٦١٨ |- | [[خوڕەماوە]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٦٢٠ |- | [[کەرەج]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٦٥٣ |- | [[تاران]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٦٩٢ |- | [[قوم]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٧٠٦ |- | [[شەھری کورد]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٩٠٨ |- | [[ئەھواز]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٩٣٥ |- | [[ئەسفەھان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٩٣٧ |- | [[سمنان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٩٤٠ |- | [[ساری]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٩٨٠ |- | [[گورگان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١١٣٤ |- | [[یەزد]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١١٨٥ |- | [[یاسووج]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٢٤٦ |- | [[بووشێھر]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٤٠٠ |- | [[شیراز]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٤٢٠ |- | [[بوژنۆرد]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٤٤٥ |- | [[کرمان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٥٥٠ |- | [[مەشھەد]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٦١٢ |- | [[بیرجەند]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٧٠٠ |- | [[بەندەر عەباس]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٨٤٠ |- | [[زاھیدان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٢٠٥٥ |- | [[قەڵادزێ]] || {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ٣٥ |- | [[ڕانیە]] || {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ٦٥ |- | [[سەنگەسەر]] || {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ٥٠ |- | [[ژاراوە]] || {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ٤٥ |- | [[ھەولێر]] || {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ١٨٩ |- | [[دھۆک]]|| {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ٣٠٥ |- | [[سلێمانی]] || {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ١٧٧ |- | [[کەرکووک]] || {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ٢١٨ |- | [[حاجی ئۆمەران]] || {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ٩٤ |} {{div col end}} تێرمیناڵی سەردەشت ھەموو ڕۆژێک لەگەڵ شارەکانی [[بۆکان]]، [[سەقز]]، [[بانە]]، [[ورمێ]]، [[مەھاباد]]، [[نەغەدە]]، [[پیرانشار]]، [[شنۆ]]، [[تەورێز]] و [[تاران]] ھاتوچۆی ھەیە. == کەسانی ناودار == ژمارەیەک لە کەسانی بەناوبانگی سەردەشت لە خوارەوە نووسراون: * [[ئەحمەد بازگر]] * [[ئیبن حاج]] * [[ئیسماعیل سەردەشتی]] * [[بەرزین حەمزەزادە]] * [[خلە دەرزی]] * [[دێبا حیکمەت]] * [[شێرکۆ فایقی]] * [[بێتووشی]] * [[عەبدوڵڵا حەسەنزادە]] * [[عەزیزخان موکری]] * [[فەرەیدوون حەکیمزادە]] * [[مەلا ئاوارە]] * [[مەلا خەلیل گۆڕەمەری]] * [[مەلا کەریم فیدایی]] * [[یووسف عەباسزادە]] * [[کاوان محەمەدپوور]] * [[ھاوڕێ ڕەحیمی]] * جەلال حاجیزادە * کەریم حەداد * کەریم مەعرووفزادە * محەممەد کەریمیان * مستەفا نەقیب [[پەڕگە:Azizkhan Mukri Qajar.jpg|وێنۆک|عەزیزخان موکری]] == گەڕەکەکان == گەڕەکانی شاری سەردەشت بریتین لە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&data=9/N/wVnkDjO0FX/0/n1VqsIsZKwMhiy4wixkrAyGLLjCLGSsDIYsuNowrccDggPvwixkrAyGLLjCLGSsDIYsuMIsZKwMhiy4wixkrAyGLLiXz1qGIdZer5WEU5hzAJAUDsw+PYVdYhxeCoTiaF0zRMIsZKwMhiy4wixkrAyGLLjCLGSsDIYsuNfKMgyW65wxBUzU5myJiLyB6eVdGTwYJmTcoHgoaNtGHqDXKuaz63yHuUe0q9kAM5NkmWXghd4t7+yhs5DSU+hz4ECp9iGp13sqzmbhXrho7xU/Zzbjz0wJsHtJv8NcvwVM1OZsiYi8iFZGbBEMRP0NalvG1lE7IsIsZKwMhiy4wixkrAyGLLjCLGSsDIYsuLomzZT7zgFW4c82gUSuR9WHuUe0q9kAM5NkmWXghd4tv/VCkjHQxJ5+MME49Q5Uwm6EIqDVtOsjwixkrAyGLLjCLGSsDIYsuMIsZKwMhiy4pHAs1aLMvlT0oOQb2vFREsIsZKwMhiy4wixkrAyGLLjCLGSsDIYsuNLaOL3J2697T6/S+m/V2m7rgFBs4s47TuWhi9ahXlnCwixkrAyGLLjCLGSsDIYsuMIsZKwMhiy4wixkrAyGLLgM6tVAjKNsY+oewqP/VNZ1R8rRafWseIUqDpPFuGKU5AVM1OZsiYi8JLZacNSSFWt5iUJ13YEp67zWQ0pwBTJYh7lHtKvZADOTZJll4IXeLb/1QpIx0MSe3Xe4XbxpEC7rgFBs4s47TkJk4rdtAWJashcGi4WY3+vCLGSsDIYsuMIsZKwMhiy4wixkrAyGLLjyCtDxXi9/OpWEU5hzAJAU5BOUz0GW5NqFvkpeU9WRoTocBx/CZ1roqioIEfzDCMHM3PjnD4ICUcIsZKwMhiy4wixkrAyGLLjCLGSsDIYsuDyXlttCRMHv |سەردێڕ=سەردەشت |بڵاوکەرەوە=کوردیپێدیا |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> {{div col|3}} * کانی مەڕێ * بەردەقووچێ * دۆڵتانچک * بەری کەریزەی * ئاشان * ژێروو * بیمارستان * پادگان * سەرچاوێ * حەسارێ * داربەڕوو * سەر قەبران * گردەسوور * کوورپە * سابڵاغیان * نێزەڕۆ * مزگەوتی حاجی ڕەسووڵ شێخانی * تێرمیناڵ * مزگەوتی سوور * بەری کەوەنەی * خانەی فەقیران * شیرکەتی نەوت * سەر سەدێ * ئاشی موباشیری * کانی ساردێ * حەمامی کەوسەر * سەر سازمانێ * خانی حوسێن کەتیرە * شێر و خوورشید * فەرمانداری * ڕەزی جۆڵای * فەتعەلی زادە * چاکە چکۆلە * کانی خانی * کوورەخانەی میرزا وەھاب * شەبەکەی دوو * تەکیەی مەلامینە * جانبازان * فەدەک * ئازادەگان * فەرھەنگیان * شێوەبرایمە {{div col end}} == پەیوەندیی نێونەتەوەیی == === دەستەخوشک === [[پەڕگە:17 avril 2017 07.jpg|وێنۆک|[[ئیپر]]؛ دەستەخوشکی سەردەشت]] [[پەڕگە:Night views from Mount Kogane01.jpg|وێنۆک|[[ھیرۆشیما]]؛ دەستەخوشکی سەردەشت]] [[پەڕگە:Halabja.jpg|وێنۆک|[[ھەڵەبجە]]؛ دەستەخوشکی سەردەشت]] سەردەشت لەگەڵ سێ شاران دەستەخوشکە کە بریتین لە: {|class="wikitable" |- !style="background: #E4AE30; color:#000000" | ئاڵا !style="background: #E4AE30; color:#000000" |شار !style="background: #E4AE30; color:#000000" |وڵات !style="background: #E4AE30; color:#000000" |ساڵی دەستەخوشکایەتی |-style="background: #FFFFFF; color:#000000" |[[پەڕگە:Flag of Belgium (civil).svg|25px]]||[[ئیپر]]||[[بەلجیکا]]||٢٠٠٥{{تێبینی|لە ساڵی ٢٠٠٥دا لە کۆبوونەیەکی باڵیۆزی ئێران لەگەڵ شارەوانی ئیپر، بەھۆی ئەوەی کە ھەر دوو شاری سەردەشت و ئیپر بوونەتە قوربانی چەکە کیمیایییەکان، پێشنیار کرا ببنە دەستەخوشکی یەکتری کە ئەم پێشنیارە لەلایەن شارەوانیی ئیپرەوە پێشوازی لێ کرا، بەڵام ھەتا ئێستاش بە فەرمی ئەو دوو شارە نەبوونە دەستەخوشک.}}<ref name="ایرنا ۲">[https://irna.ir/news/6324935/ خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): ''استقبال شهردار "ایپر" بلژیک از خواهرخواندگی با شهر سردشت ایران'' (به فارسی)، نوشته‌شده در ۱۸ خرداد ۱۳۸۴؛] بازدید در ۳ بهمن ۱۴۰۰.</ref><ref name="مهر ۱">[https://www-mehrnews-com.cdn.ampproject.org/v/s/www.mehrnews.com/amp/192686/?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16428908517367&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.mehrnews.com%2Fnews%2F192686%2F%25D8%25A7%25D8%25B3%25D8%25AA%25D9%2582%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2584-%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25A7%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D9%258A%25D9%25BE%25D8%25B1-%25D8%25A8%25D9%2584%25DA%2598%25D9%258A%25D9%2583-%25D8%25A7%25D8%25B2-%25D8%25AE%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2587%25D8%25B1%25D8%25AE%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2586%25D8%25AF%25DA%25AF%25D9%258A-%25D8%25A8%25D8%25A7-%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA خبرگزاری مهر: ''استقبال شهردار "ايپر" بلژيك از خواهرخواندگي با شهر سردشت'' (به فارسی)، نوشته‌شده در ۱۸ خرداد ۱۳۸۴؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220122224440/https://www-mehrnews-com.cdn.ampproject.org/v/s/www.mehrnews.com/amp/192686/?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16428908517367&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.mehrnews.com%2Fnews%2F192686%2F%25D8%25A7%25D8%25B3%25D8%25AA%25D9%2582%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2584-%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25A7%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D9%258A%25D9%25BE%25D8%25B1-%25D8%25A8%25D9%2584%25DA%2598%25D9%258A%25D9%2583-%25D8%25A7%25D8%25B2-%25D8%25AE%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2587%25D8%25B1%25D8%25AE%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2586%25D8%25AF%25DA%25AF%25D9%258A-%25D8%25A8%25D8%25A7-%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA |date=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}} بازدید در ۳ بهمن ۱۴۰۰.</ref><ref name="ایسنا ۱">[https://www-isna-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.isna.ir/amp/8403-07675/?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16428908517367&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.isna.ir%2Fnews%2F8403-07675%2F%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25A7%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D9%258A%25D9%25BE%25D8%25B1-%25D8%25A8%25D9%2584%25DA%2598%25D9%258A%25D9%2583-%25D8%25A7%25D8%25B2-%25D8%25AE%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25AE%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2586%25D8%25AF%25DA%25AF%25D9%258A-%25D8%25A8%25D8%25A7-%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25A7%25D8%25B3%25D8%25AA%25D9%2582%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2584-%25D9%2583%25D8%25B1%25D8%25AF خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): ''شهردار ايپر بلژيك از خواهر خواندگي با شهر سردشت استقبال كرد'' (به فارسی)، نوشته‌شده در ۱۸ خرداد ۱۳۸۴؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220122224440/https://www-isna-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.isna.ir/amp/8403-07675/?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16428908517367&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.isna.ir%2Fnews%2F8403-07675%2F%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25A7%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D9%258A%25D9%25BE%25D8%25B1-%25D8%25A8%25D9%2584%25DA%2598%25D9%258A%25D9%2583-%25D8%25A7%25D8%25B2-%25D8%25AE%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25AE%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2586%25D8%25AF%25DA%25AF%25D9%258A-%25D8%25A8%25D8%25A7-%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25A7%25D8%25B3%25D8%25AA%25D9%2582%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2584-%25D9%2583%25D8%25B1%25D8%25AF |date=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}} بازدید در ۳ بهمن ۱۴۰۰.</ref> |- |[[پەڕگە:Flag of Japan.svg|25px]]||[[ھیرۆشیما]]||[[ژاپۆن]]||٢٠٠٥<ref name="استانداری ۱">[https://www.ostan-ag.gov.ir/fa/news/print/2f829879-eb29-e911-9c14-000c29ce98b8/سردشت-وارث-تمدن-های-کهن-و-تاریخی-منطقه-با-قاب استانداری آذربایجان غربی: ''سردشت وارث تمدن‌های کهن و تاریخی منطقه با قابلیت‌های جهانی است'' (به فارسی)، نوشتۀ محمدمهدی شهریاری، نوشته‌شده در ۱۶ بهمن ۱۳۹۷؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220325163824/https://www.ostan-ag.gov.ir/fa/news/print/2f829879-eb29-e911-9c14-000c29ce98b8/سردشت-وارث-تمدن-های-کهن-و-تاریخی-منطقه-با-قاب |date=٢٥ی ئازاری ٢٠٢٢}} بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰.</ref><ref name="سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی ۱">[https://www.air.ir/ZrqN3Rq سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی: ''شركت دانش‌آموزان ایرانی در مراسم یادبود صلح هیروشیما'' (به فارسی)، نوشته‌شده در ۱۰ مرداد ۱۳۹۶؛]{{بەستەری مردوو|url=https://www.air.ir/ZrqN3Rq |date=حوزەیرانی ٢٠٢١}} بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰.</ref><ref name="شعار سال ۱">[https://shoaresal.ir/fa/news/68875/سردشت-نخستین-شهر-قربانی-سلاح-شیمیایی-در-جهان سایت خبری-تحلیلی شعار سال: ''سردشت نخستین شهر قربانی سلاح شیمیایی در جهان'' (به فارسی)، نوشته‌شده در ۱۱ تیر ۱۳۹۶؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210525122011/https://shoaresal.ir/fa/news/68875/سردشت-نخستین-شهر-قربانی-سلاح-شیمیایی-در-جهان |date=٢٥ی ئایاری ٢٠٢١}} بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰.</ref> |- |[[پەڕگە:Flag of Kurdistan.svg|25px]]||[[ھەڵەبجە]]||[[ھەرێمی کوردستان|کوردستان]]||٢٠١١{{تێبینی|لە سەرەتای کیمیابارانی سەردەشت و ھەڵەبجە، بەھۆی ھاوشێوەیان بە شێوەیەکی نافەرمی وەک دەستە خوشکی یەکتری داندران، بەڵام لە ساڵی ٢٠١١دا لە سەردانێکی شاندی ھەڵەبجەیی بۆ ساڵیادی کیمیابارانی سەردەشت بە ئەو شارە، شەقامێکی سەردەشت ناوی ھەڵەبجەی لەسەر داندرا و ھەروەھا بە فەرمی ئەو دوو شارە وەک دەستە خوشک دەستنیشان کران.}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://rwmal.net/19424/ |سەردێڕ=یادی کیمیابارانکردنی سەردەشت؛ دەستەخوشک و هاوزامی هەڵەبجە |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ |بڵاوکەرەوە=ڕووماڵ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی نیسانی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230416155527/https://rwmal.net/19424/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="ایران اینترنشنال ۱">[https://old.iranintl.com/فرهنگ-و-زندگی/پس-از-سه‌دهه-آژیر-خطر-همچنان-طنین‌انداز-است ایران اینترنشنال: ''پس از سەدھە آژیر خطر ھمچنان طنینانداز است'' (بە فارسی)، نوشتەشدە در ٦ تیر ١٣٩٧؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220122184331/https://old.iranintl.com/فرهنگ-و-زندگی/پس-از-سه‌دهه-آژیر-خطر-همچنان-طنین‌انداز-است |date=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}} بازدید در ٢ بھمن ١٤٠٠.</ref><ref name="فارس ۱">[https://www-farsnews-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.farsnews.ir/amp/13941216001439?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16428496522787&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.farsnews.ir%2Fnews%2F13941216001439%2F%25D8%25A8%25DA%2586%25D9%2587%25E2%2580%258C%25D9%2587%25D8%25A7%25DB%258C-%25D8%25A8%25DB%258C%25E2%2580%258C%25DA%25AF%25D9%2586%25D8%25A7%25D9%2587-%25D9%2586%25D8%25AE%25D8%25B3%25D8%25AA%25DB%258C%25D9%2586-%25D9%2582%25D8%25B1%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2586%25DB%258C%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25A8%25D9%2585%25D8%25A8%25D8%25A7%25D8%25B1%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25B4%25DB%258C%25D9%2585%25DB%258C%25D8%25A7%25DB%258C%25DB%258C-%25D8%25AD%25D9%2584%25D8%25A8%25DA%2586%25D9%2587-%25D9%2588-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA خبرگزاری فارس: ''بچه‌های بی‌گناه نخستین قربانیان بمباران شیمیایی حلبچه و سردشت'' (به فارسی)، نوشتۀ محمدمهدی شهریاری، نوشته‌شده در ۱۶ اسفند ۱۳۹۴؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220122182612/https://www-farsnews-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.farsnews.ir/amp/13941216001439?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16428496522787&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.farsnews.ir%2Fnews%2F13941216001439%2F%25D8%25A8%25DA%2586%25D9%2587%25E2%2580%258C%25D9%2587%25D8%25A7%25DB%258C-%25D8%25A8%25DB%258C%25E2%2580%258C%25DA%25AF%25D9%2586%25D8%25A7%25D9%2587-%25D9%2586%25D8%25AE%25D8%25B3%25D8%25AA%25DB%258C%25D9%2586-%25D9%2582%25D8%25B1%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2586%25DB%258C%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25A8%25D9%2585%25D8%25A8%25D8%25A7%25D8%25B1%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25B4%25DB%258C%25D9%2585%25DB%258C%25D8%25A7%25DB%258C%25DB%258C-%25D8%25AD%25D9%2584%25D8%25A8%25DA%2586%25D9%2587-%25D9%2588-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA |date=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}} بازدید در ۲ بهمن ۱۴۰۰.</ref> |} ڕۆژی سێشەممەی ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٥ (بەرامبەر لەگەڵ ٧ی پووشپەڕی ٢٧٠٥) بە بەشداریکردنی کۆمەڵێک ژاپۆنی لە شارەکانی [[ھیرۆشیما]] و [[ناگاساکی]]، شەقامێک لە شاری سەردەشت بە ناوی ''شەقامی ھیرۆشیما'' کرایەوە.<ref name="ایرنا ۱">[https://irna.ir/news/6324935/ خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): ''یکی از خیابان‌های سردشت به نام «هیروشیما» نام‌گذاری شد'' (به فارسی)، نوشتۀ محمدمهدی شهریاری، نوشته‌شده در ۷ تیر ۱۳۸۴؛] بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰.</ref> دواتر لە شاری ھیرۆشیماش شەقامێک بە ناوی ''شەقامی سەردەشت'' کرایەوە.<ref name="ایران ۱">[https://www.magiran.com/article/3684760 ''خیابانی در سردشت خیابانی در هیروشیما'' (به فارسی)، نوشته‌شده در روزنامۀ ایران، دوشنبه ۱۱ دی ۱۳۹۶، شمارۀ ۶۶۸۱؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220501204409/https://www.magiran.com/article/3684760 |date= ١ی ئایاری ٢٠٢٢}} بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰.</ref> ھەروەھا شەقامێکی دیکە لە سەردەشت بە ناوی ''شەقامی ھەڵەبجە'' بوونی ھەیە و لە ھەڵەبجەش قوتابخانە و شەقامێک ناوی ''سەردەشت''ی لەسەر داندرا.<ref name="فارس ۲">[https://www-farsnews-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.farsnews.ir/amp/13941225001049?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16428756557003&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.farsnews.ir%2Fnews%2F13941225001049%2F%25D8%25A7%25D9%2581%25D8%25AA%25D8%25AA%25D8%25A7%25D8%25AD-%25D9%2586%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25AF%25DB%258C%25D9%2586-%25D9%2585%25D8%25AF%25D8%25B1%25D8%25B3%25D9%2587-%25D9%2588-%25D8%25AE%25DB%258C%25D8%25A7%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D8%25AD%25D9%2584%25D8%25A8%25DA%2586%25D9%2587-%25D8%25B9%25D8%25B1%25D8%25A7%25D9%2582-%25D8%25B9%25DA%25A9%25D8%25B3 خبرگزاری فارس: ''افتتاح نمادین مدرسه و خیابان سردشت در حلبچه عراق+عکس'' (به فارسی)، نوشته‌شده در ۲۵ اسفند ۱۳۹۴؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220122182612/https://www-farsnews-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.farsnews.ir/amp/13941225001049?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16428756557003&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.farsnews.ir%2Fnews%2F13941225001049%2F%25D8%25A7%25D9%2581%25D8%25AA%25D8%25AA%25D8%25A7%25D8%25AD-%25D9%2586%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25AF%25DB%258C%25D9%2586-%25D9%2585%25D8%25AF%25D8%25B1%25D8%25B3%25D9%2587-%25D9%2588-%25D8%25AE%25DB%258C%25D8%25A7%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D8%25AD%25D9%2584%25D8%25A8%25DA%2586%25D9%2587-%25D8%25B9%25D8%25B1%25D8%25A7%25D9%2582-%25D8%25B9%25DA%25A9%25D8%25B3 |date=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}} بازدید در ۲ بهمن ۱۴۰۰.</ref><ref name="دانا ۱">[https://www.dana.ir/news/264447.html/نامگذاری-یکی-از-خیابان-های-حلبچه-به-نام-سردشت-دعوتنامه شبکه اطلاع‌رسانی دانا: ''نامگذاری یکی از خیابان های حلبچه به نام سردشت+دعوتنامه'' (به فارسی)، نوشته‌شده در ۲۲ اسفند ۱۳۹۳؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220122182613/https://www.dana.ir/news/264447.html/نامگذاری-یکی-از-خیابان-های-حلبچه-به-نام-سردشت-دعوتنامه |date=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}} بازدید در ۲ بهمن ۱۴۰۰.</ref> لە ڕۆژی ٢٥ی شوباتی ٢٠٢١، شەقامێک لە [[تاران]] ھەڵکەوتوو لە شاڕێگەی شەھید چەمران و سەرتر لە شەقامی باقرخان، ناوەکەی کرای ''شەقامی سەردەشت''.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdish.sahartv.ir/news/فەرهەنگی_هونەری_وەرزشی-i391241 |سەردێڕ=شەقامێک لە تاران بە ناوی "سەردەشت" دەکرێ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوت=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |بڵاوکەرەوە=سەحەری کوردی}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/ku/news/2120/شەقامێکی-تاران-ناوی-%22سەردەشت%22ی-لێنرا/ |سەردێڕ=شەقامێکی تاران ناوی سەردەشتی لێنرا |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |ڕێکەوت=٢٥ی ئازاری ٢٠٢١ |بڵاوکەرەوە=کوردپرێس}}</ref> == پێشانگا == <gallery> Sardasht City.jpg|سەردەشت لە ساڵی ٢٠٠٥ سەردەشت.jpg|شاری سەردەشت لە ساڵی ٢٠٢١ سەردەشت١.jpg|دیمەنی سەردەشت لە ساڵی ٢٠٢١ سردشت - panoramio.jpg|مەیدانی شەھیدانی ٧ی پووشپەڕ Sardasht1.jpg|مەیدانی شەھیدانی ٧ی پووشپەڕی سەردەشت لە ڕۆژدا Sardashtnature4.jpg|مەیدانی شەھیدانی ٧ی پووشپەڕی سەردەشت لە شەودا Spring Nature of Sardasht - March 2007 (3 8601100100 L600).jpg|سەردەشت لە بەھاری ٢٠٠٧ Sardashtkurdishlocaldress.jpg|ڕۆژێکی بارانیی سەردەشت لە ساڵی ٢٠٢١ سەردەشت، زستانی ٢٠٢٢.jpg|سەردەشت لە زستانی ٢٠٢٢ بمب شیمیایی.jpg|شوێنی کیمیاباران کراوی شاری سەردەشت شاخەکانی سەردەشت.jpg|شاخەکانی دەوروبەری سەردەشت </gallery> == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی شارەکانی ئێران]] * [[پێڕستی شارەکانی کوردستان]] * [[پێڕستی شارەکانی پارێزگای ورمێ]] * [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] * [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|پارێزگای ورمێ]] * [[شارستانی سەردەشت]] == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Commons category|Sardasht}} * [https://www.sardasht-ag.ir/fa/home/index وێبگەی فەرمانداریی سەردەشت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230608092507/https://www.sardasht-ag.ir/fa/home/index |date= ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ }} (بە فارسی) * {{ئینستاگرام|shahremasardasht|ھەژماری شارەوانیی سەردەشت}} {{شارستانی سەردەشت}} {{پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا}} {{وتاری ھەڵبژێردراو|وەشان=٩٤٣٨٤٥|ڕێکەوت=١ی ئایاری ٢٠٢٢}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|موکریان|کوردستان|ئێران}} [[پۆل:سەردەشت| ]] [[پۆل:شارستانی سەردەشت]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] [[پۆل:شارەکانی ئێران]] [[پۆل:شارەکانی کوردستان]] [[پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان‏]] [[پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] ceakig9mkcfjr77mnij1hgotqcwn25r 1580288 1580276 2026-05-02T23:16:56Z Hivja 64112 /* ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل */ 1580288 wikitext text/x-wiki {{نیشانەی وتاری ھەڵبژێردراو}} {{نامەی ڕوونکردنەوە|سەردەشت|‏سەردەشت (ڕوونکردنەوە)}} {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = سەردەشت | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = سردشت | جۆری_نیشتنگە = [[شار]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = چەند دیمەنێک لە سەردەشت.jpg | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = لە چەپەوە بۆ ڕاست، لەسەرەوە: دیمەنی سەردەشت لە ڕێگای دەرەوەی شار، سەردەشت لە ڕێگای دەروەی شار، شەقامی ھیرۆشیما، کۆتاییی شەقامی کوردستان، گەڕەکی ئازادەگان، مەیدانی شەھیدانی ٧ی پووشپەڕ، ڕووبەڕووی پارکی ڕەزی جۆڵای | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = بەھەشتی کوردستان،<ref name="وەسوەکەل ھەواڵ" /><ref name="تەبیان" /> شاری ئاشتی<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/%DA%86%D8%A7%D9%84%D8%A7%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%DB%95%D8%AF%DB%95%D9%86%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D9%88%DB%95%DA%A9%D9%88%D9%88-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B4%D8%AA%DB%8C%D9%86 |سەردێڕ=چالاکانی مەدەنیی کورد خوازیاری ناساندنی شاری سەردەشت وەکوو \"شاری ئاشتی\"ـن |بڵاوکەرەوە=کوردستان میدیا |ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٥ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211108113341/https://kurdistanmedia.com/so/news/%DA%86%D8%A7%D9%84%D8%A7%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%DB%95%D8%AF%DB%95%D9%86%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D9%88%DB%95%DA%A9%D9%88%D9%88-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B4%D8%AA%DB%8C%D9%86 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpa.net/so/news/دوای-ساڵ-کیمیاباران/-داوا-دەکرێت-سەردەشت-وەکوو-شاری-اشتی-بناسرێت |سەردێڕ=دوای ٢٨ساڵ کیمیاباران/ داوا دەکرێت سەردەشت وەکوو شاری ئاشتی بناسرێت |بڵاوکەرەوە=کوردپا |ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٥ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١}}</ref> | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=11 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''سەردەشت''' | دەرزیی_نەخشە = ڕۆژھەڵاتی کوردستان#Iran#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]دا##جێگەی لە [[ئێران]]دا##جێگەی لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = 1 | پۆتانەکان = {{coord| 36.1568| 45.4764 |region:IR|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[پێڕستی دەوڵەتانی جیھان|وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = [[ئێران]] | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|ورمێ]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[شارستان]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[شارستانی سەردەشت|سەردەشت]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناوچە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناوچەی ناوەندی شارستانی سەردەشت|ناوەندی]] | جۆری_دابەشکراو٥ = | ناوی_دابەشکراو٥ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = مێژوویی | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = شاری لەدایکبوونی [[زەردەشت]] یان شوێنک کە لەسەر دەشت ھەڵکەتووە <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = [[دەسەڵاتی شارەوان–ئەنجومەن|شارەوان–ئەنجومەن]] | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = سەرۆکی شارەوانی | ناوی_سەرۆک = محەممەدڕەزا سەعیدزادە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.iribnews.ir/fa/news/4161493/%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D9%85%D9%86%D8%B5%D9%88%D8%A8-%D8%B4%D8%AF|سەردێڕ=شهردار جدید سردشت منصوب شد (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری دەنگ و ڕەنگ|ڕێکەوت=٢١ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٤}}</ref> | سەرناوی_سەرۆک١ = ئەندامانی ئەنجومەنی شار | ناوی_سەرۆک١ = لە ٢٧ی نیسانی ٢٠٢٤ەوە بەبێ ئەندام<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/1811202429|سەردێڕ=ئەندامانی ئەنجوومەنی شاری سەردەشت بە زیندانیکردن و لێدانی قامچی سزادران|بڵاوکەرەوە=[[تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕووداو]]|ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = |کورسی = ١ کورسی لە [[ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی|پەرلەمان]] بە ھاوبەشی لەگەڵ [[پیرانشار]]{{تێبینی|شارستانەکانی [[شارستانی سەردەشت|سەردەشت]]، [[شارستانی پیرانشار|پیرانشار]] و [[شارستانی میراوە|میراوە]] خاوەنی یەک کورسین لە [[ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی]] (پەرلەمانی ئێران).}} <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٧٫٣ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٤٨٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٤٦،٤١٢ کەس<ref name="ئامار">[https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_04_r.xlsx سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220325163822/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_04_r.xlsx |date=٢٥ی ئازاری ٢٠٢٢ }}</ref>{{ھن}}({{سەوز|+١٠٫٠٧٪}}) | دانیشتووان_لە = [[٢٠١٦]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٦٤٠٠ | مەزندەی_دانیشتووان = دەوروبەری ٥٠،٠٠٠ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://haje.ir/newsdetails.aspx?itemid=17988|سەردێڕ=آمار جمعیتی آذربایجان غربی به تفکیک شهرها در سال 1400 (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ھاژە|ڕێکەوت=٣١ی ئایاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=http://haje.ir/newsdetails.aspx?itemid=17988 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref>{{تێبینی|بەپێی ئەو بەراوردە، ژمارەی دانیشتووانی چوار شاری سەردەشت، [[ڕەبەت]]، [[نەڵاس]] و [[میراوە]]؛ ٨٤،٥٠٠ کەس بووە کە بە دەرکردنی ژمارەی بەراوردکراوی ئەو سێ شارەی دیکە و ھاوسەنگکردنیان لەگەڵ سەرژمێریییەکانی ساڵانی پێشوو، ژمارەی دانیشتووانی شاری سەردەشت لە ساڵی ٢٠٢١، دەوروبەری ٥٠،٠٠٠ کەس دەردەکەوێت.}} | مەزندەی_دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = سەردەشتی | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[یوو تی سی +٣:٣٠|+٣:٣٠]] ([[کاتی ستانداردی ئێران|کاتی ئێران]]) | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = کۆدی پۆستەی ١ | کۆدی_پۆستە = ٥٩٨٩١<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://www.asandid.com/section/postal-code-west-west-azarbaijan|سەردێڕ= کد پستی استان آذربایجان غربی (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە= asandid|ڕێکەوتی سەردان= ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20210919052217/https://www.asandid.com/section/postal-code-west-west-azarbaijan|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = کۆدی پۆستەی ٢ | کۆدی_پۆستە٢ = ٥٩٦١١<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان = https://pishro-sms.ir/%DA%A9%D8%AF%D9%BE%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DB%8C/%DA%A9%D8%AF%D9%BE%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D9%87%D8%A7/|سەردێڕ= کدپستی آذربایجان غربی (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە= pishro-sms|ڕێکەوت= ١ی ئابی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان= ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٢}} </ref> | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٠٤٤ <!-- زانیاریی زیاتر --------> | ناوی_بەشی١_بەتاڵ = پلاکی ئۆتۆمۆبیل | زانیاریی_بەشی١_بەتاڵ = ٢٧ م [[پەڕگە:Non-EU-section-with-IR.svg|10px]] | ناوی_بەشی٢_بەتاڵ = [[پۆلێنکردنی ئاووھەوای کوپێن|پۆلێنکردنی ئاووھەوا]] | زانیاریی_بەشی٢_بەتاڵ = [[ئاووھەوای کیشوەریی شێدار|Dsa (کیشوەریی شێدار و ھاوینی وشک)]] <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = [http://www.sardasht-ag.ir/fa/home/index# فەرمانداریی سەردەشت] | پەراوێزەکان = }} '''سەردەشت''' شارێکە لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] و [[ئێران]] کە لە باشووری ڕۆژاوای [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|پارێزگای ورمێ]] ھەڵکەوتووە. ئەو شارە ناوەندی [[شارستانی سەردەشت]]ە و وەک یەکێک لە شارەکانی ناوچەی [[موکریان]] ھەژمار دەکرێت. سەردەشت لە نزیکی [[سنووری ئێران و عێراق]]دا ھەڵکەوتووە و لەگەڵ [[ھەرێمی کوردستان]] ھاوسنوورە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdish.sahartv.ir/news/ڤیدیۆ_هەواڵ-i345682 |سەردێڕ=گەشتێک لە بەهەشتێکی بزربوو بەناوی سەردەشت |بڵاوکەرەوە=سەحەری کوردی |ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> ژمارەی دانیشتووانی ئەو شارە لە ساڵی ٢٠١٦، بەرامبەر لەگەڵ ٤٦٬٤١٢ کەس لە ١٢٬٥٥١ خێزاندا بووە.<ref name="ئامار" /> شارەکە لە سەردەمی [[کۆماری کوردستان]] و ھەروەھا لە دوای [[شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران]] بۆ ماوەیەک لەژێر دەستەڵاتی کورداندا بووە.<ref name="مێژوو و جوگرافیای سەردەشت٢" /><ref name="گۆڤاری تیشک" /> سەردەشت بەپێی ژمارەی دانیشتووان، ١١ەمین شاری پارێزگای ورمێ، ٢٣ەمین شاری ڕۆژھەڵاتی کوردستان و ١٩٧ەمین شاری ئێرانە. خەڵکی سەردەشت [[کورد]]ن و بە [[زمانی کوردی|کوردی]]ی [[سۆرانی]] و شێوەزاری [[موکریانی]] دەدوێن. ھەروەھا زۆربەی خەڵکی شارەکە پەیڕەوی ئایینی [[ئیسلام]] و مەزھەبی [[سوننە]]ی [[شافعی]]ن.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/178176/1/شهرستان-سردشت در مورد سردشت در ویکی تابناک بیشتر بخوانید (بە فارسی)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211107164118/https://www.tabnak.ir/fa/tags/178176/1/%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA |date= ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ }}</ref> سەردەشت لە تەنیشتی کێوی [[کێوی گردەسوور|گردەسوور]]، لەسەر زنجیرەچیاکانی [[زاگرۆس]] و لە نزیکی سەرچاوەیەکی ئاوی ھەڵکەوتووە. بەشێکی زۆری [[ئاوی خواردنەوە]] و ئاوی جووتیاریی شار لەو سەرچاوەیە دابین دەبێت کە ئاوەکەی لە کێوی گردەسوور و کێوە سنوورییەکانەوە دێتە خوار.<ref>ئیبراھی ئەفخەمی، مێژوو و ئەدەب و فەرھەنگی موکریان-بەشی دووەم، لاپەڕەی ٢٨٤، ١٣٧٣ی ھەتاوی</ref> سەردەشت خاوەنی ژینگە و سروشتێکی بەرچاوە کە بووەتە ھۆی ئەوەی کە نازناوی ''بەھەشتی کوردستان''ی پێبدرێت.<ref name="وەسوەکەل ھەواڵ" /><ref name="تەبیان" /> ئەو شارە بە کەشوھەوایەکی تاڕادەیەک سارد و فێنک، لە درێژەی ساڵدا بەفر و بارانبارینێکی زۆر دەیگرێتەوە و زۆر جاران لە ڕیزی یەکەمی بارینی پارێزگادا جێ دەگرێت.<ref name="مێژوو و جوگرافیای سەردەشت١" /> سەردەشت خاوەنی مێژووێکی کۆن و دێرینە کە کۆنترین ئاسەواری دۆزراو لەو شارە، مێژووکەی بۆ ٦ ھەزار ساڵ پێش زایین دەگەڕێتەوە.<ref name="مێژوو١ (ک. ک)" /><ref name="مێژوو٢ (ک. ک)" /><ref name="مێژوو٣ (ک. ک)" /> ئەو شارە لە ساڵی ١٩٨٧ی زایینی لەلایەن [[ڕژێمی بەعس]]ەوە کیمیاباران کرا. شاری سەردەشت کەوتووەتە باشووری شارەکانی [[پیرانشار]] و [[مەھاباد]] و ھەروەھا دەکەوێتە ڕۆژاوای [[بانە]] و باشووری ڕۆژاوای [[بۆکان]]. ھەروەھا سەردەشت دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی [[قەڵادزێ]] و [[پارێزگای سلێمانی]] لە ھەرێمی کوردستان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://raprsi.com/so/shar/sardasht |سەردێڕ=سەردەشت |بڵاوکەرەوە=ڕاپرسی |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> شاری سەردەشت ١٢٠ کیلۆمەتر لە مەھاباد، ٢٢٥ کیلۆمەتر لە ورمێ، ٧٤٠ کیلۆمەتر لە [[تاران]]، ١٨٩ کیلۆمەتر لە [[ھەولێر]] و ٣٥ کیلۆمەتر لە قەڵادزێ دوورە.<ref>ئیبراھی ئەفخەمی، مێژوو و ئەدەب و فەرھەنگی موکریان-بەشی دووەم، لاپەڕەی ٢٨٦، ١٣٧٣ی ھەتاوی</ref> سەردەشت سەرەتا وەکوو ناوەندی ناوچەی سەردەشت بەشێک لە [[شارستانی مەھاباد]] بوو، بەڵام دواتر بەھۆی ھەندێک بواری سیاسی و سەربازییەوە لە ساڵی ١٩٤٣ و ھاوکات لەگەڵ [[جەنگی جیھانیی دووەم]]، چووە ناو سنوورەکانی [[شارستانی سنە]] لە [[پارێزگای کوردستان]]. لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٦دا، ناوچەی سەردەشت لە شارستانی سنە جیا کرایەوە و خۆی بووە شارستانێکی سەربەخۆ کە ناوەندەکەی ھەتا ئێستا شاری سەردەشتە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.tabnak.ir/fa/tags/23666/1/tabnak.ir/fa/tag/1/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AF|سەردێڕ=مورد مهاباد در ویکی تابناک بیشتر بخوانید (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=تابناک|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.tabnak.ir/fa/tags/23666/1/tabnak.ir/fa/tag/1/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AF |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> == وشەڕەتناسی == لەلایەن ھەندێک سەرچاوە دەگوترێت کە سەردەشت شوێنی لەدایکبوونی [[زەردەشت]]ە و لەو ناوەوە وەرگیراوە و دوای ھێرشی عەرەبە موسڵمانەکان لە زەردەشتەوە بۆ سەردەشت گۆڕاوە.<ref>ئیبراھیم ئەفخەمی، ساڵی ١٣٧٣ی ھەتاوی، مێژووی فەرھەنگ و وێژەی موکریان–بەرگی دووەم، لاپەڕەی ٢٨٦</ref><ref name="ایسنا ۲">[https://www-isna-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.isna.ir/amp/8209-07642/?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16429841014661&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.isna.ir%2Fnews%2F8209-07642%2F%25D9%2585%25D8%25B1%25D8%25AF%25D9%2585-%25D9%2583%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B3%25D8%25AA%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25B1%25D8%25A7-%25D8%25B2%25D8%25A7%25D8%25AF%25DA%25AF%25D8%25A7%25D9%2587-%25D8%25B2%25D8%25B1%25D8%25AA%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D9%2585%25D9%258A-%25D8%25AF%25D8%25A7%25D9%2586%25D9%2586%25D8%25AF خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): ''مردم كردستان سردشت را زادگاه زرتشت مي‌دانند'' (به فارسی)، نوشته‌شده در ۱۹ آذر ۱۳۸۲؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220124003313/https://www-isna-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.isna.ir/amp/8209-07642/?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16429841014661&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.isna.ir%2Fnews%2F8209-07642%2F%25D9%2585%25D8%25B1%25D8%25AF%25D9%2585-%25D9%2583%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B3%25D8%25AA%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25B1%25D8%25A7-%25D8%25B2%25D8%25A7%25D8%25AF%25DA%25AF%25D8%25A7%25D9%2587-%25D8%25B2%25D8%25B1%25D8%25AA%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D9%2585%25D9%258A-%25D8%25AF%25D8%25A7%25D9%2586%25D9%2586%25D8%25AF |date=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}} بازدید در ۴ بهمن ۱۴۰۰.</ref> ھەندێکی دیکەش پێیان وایە ناوی سەردەشت لە دوو بەشی «سەر» و «دەشت» وەرگیرابێت، کە بە مانای دەشتێکە ھەتا [[زێی بچووک]] درێژەی ھەیە.<ref name="Bukan">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141129032201/http://bukanmukri.org/site-articlepage/sardasht/2-sardasht-fa.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ |ناونیشان=http://bukanmukri.org/site-articlepage/sardasht/2-sardasht-fa.html |سەردێڕ=ناساندنی سەردەشت |بڵاوکەرەوە=بۆکان موکری |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|fa}} |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="ایسنا ۲" /> == مێژوو == === سەردەمی دێرین === سەردەشت لە سەردەمی پێش ئیسلامدا، لە باکووری ڕۆژاوای شوێنی ئێستای ھەڵکەوتبوو و نزیک بە سەرچاوەیەکی گەورە بوو. ناوێکی تری ئەم شارە ''نێزەڕۆ'' بوو کە خاوەنی پێنج بورج بوو. سەردەشت ناوچەیەکی مێژوویییە کە کۆمەڵێک شوێنی دێرینی پێش ئیسلام، ئێستاش لە ناوچەکە بوونیان ھەیە. لە نزیکی سەردەشت قەڵایەکی لێیە کە مێژووەکەی بۆ سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] دەگەڕێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Archived copy |ناونیشان=http://bukanmukri.org/site-articlepage/sardasht/2-sardasht-fa.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141129032201/http://bukanmukri.org/site-articlepage/sardasht/2-sardasht-fa.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ |ڕێکەوتی سەردان=٤ی شوباتی ٢٠١٥}}</ref> بەپێی ئاسەوارە دۆزراوەکان، سەردەشت و ناوچەکانی دەوروبەری لەژێر حوکمڕانیی [[مانناکان]]دا بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdish.sahartv.ir/news/%D9%81%DB%95%D8%B1%D9%87%DB%95%D9%86%DA%AF%DB%8C_%D9%87%D9%88%D9%86%DB%95%D8%B1%DB%8C_%D9%88%DB%95%D8%B1%D8%B2%D8%B4%DB%8C-i242767|سەردێڕ=دۆزرانەوەی خشتی ڕووکێش‌داری مانایی لە سەردەشت|بڵاوکەرەوە=سەحەری کوردی|ڕێکەوت=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> لە نزیک چەند گوندی سەر بە سەردەشت، چەندین ئاسەواری مێژوویی دۆزراونەوە کە کۆنترینیان ئاسەواری دەستھاتوو لە پێنج ناوچەی پشکنینکراو لە تەپۆڵکەی باغی سەر بە سەردەشت بووە کە مێژووەکەی بۆ ٦ ھەزار ساڵی پێش زایین دەگەڕێتەوە.<ref name="مێژوو١ (ک. ک)">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanukurd.com/?p=11536 |سەردێڕ=دۆزرانەوە هەندێ بەڵگە و ئاسەواری هەزارەی یەکەمی پێش زایین لە ناوچەی باڵانی سەردەشت |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=١٧ی ئابی ٢٠١٦ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref><ref name="مێژوو٢ (ک. ک)">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanukurd.com/?p=5551 |سەردێڕ=لە سەردەشت ئاسەواری ٦ هەزار ساڵ لەوە پێش دۆزرایەوە |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref><ref name="مێژوو٣ (ک. ک)">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanukurd.com/?p=5575 |سەردێڕ=دۆزرانه‌وه‌ی شوێنەواری ٨ هەزار ساڵە له سەردەشت |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> === ھێرشی عوسمانییەکان === [[پەڕگە:Kurdistan-mukri-Jacques de Morgan-1893-map.jpg|وێنۆک|نەخشەی کوردستانی موکری لەلایەن [[ژاک دێ مۆرگان]] لە ساڵی ١٨٩٣، کە سەردەشت (سردشت) لە باشووری ڕۆژاوای نەخشەکەدا ھەڵکەوتووە.]] [[پەڕگە:Osmanli Ortadogu (Mukrian).jpg|وێنۆک|نەخشەی ناوچەی موکریان لە ساڵی ١٨٩٣، سەردەشت (سردشت) لە باشووری نەخشەکە و لە نزیکی سنووری دەوڵەتی عوسمانیدا ھەڵکەوتووە.]] [[پەڕگە:Ottoman Middle East in 1900, Edward Stanford (Ardalan).jpg|وێنۆک|نەخشەی [[میرنشینی ئەردەڵان]] لە ساڵی ١٩٠٠، سەردەشت (Sardasht) لە باکووری ڕۆژاوای نەخشەکەدا ھەڵکەوتووە.]] لە ساڵی ١٩٠٦ ھێزەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] سەردەشتیان داگیرکرد و دواتر لە تشرینی دووەمی ١٩١٢، دوای [[ھێرشی عوسمانی بۆ سەر وڵاتی فارس (١٩٠٦)|داگیرکارییەکی شەش ساڵە]] لە شارەکە چوونە دەرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠١٦|سەردێڕ=File 3154/1912 Pt 1-2 'Turco-Persian frontier: the position of Hawizeh; miscellaneous prints' |ناونیشان=https://www.qdl.qa/en/universal-viewer/81055/vdc_100032533196.0x000002 |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=Qatar Digital Library |زمان=English |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئایاری ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220501204402/https://www.qdl.qa/en/universal-viewer/81055/vdc_100032533196.0x000002 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> خەڵکی سەردەشت ھەر وەک سەرجەم کوردەکان بەھۆی بیروڕای مەزھەبییەوە پەیوەندییەکی باشیان لەگەڵ عوسمانییەکان ھەبووە، بەڵام پێیان خۆش نەبووە شارەکەیان بچێتە ژێر خاکی دەوڵەتی عوسمانی. بۆیە ھەندێک لە خەڵکی ئەو شارە نامەیەکیان بۆ ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانی نووسی کە دژایەتیی خۆیان بۆ چوونە ژێر دەسەڵاتی عوسمانی دەردەبڕی.<ref name="مێژوو و جوگرافیای سەردەشت١" /> === ھێرشی ڕووسەکان === [[پەڕگە:M 115 carte de la Perse front Caucase (Mukrian Region).jpg|وێنۆک|زۆرترین پێشڕەویی بەرەی ڕووسەکان لە جەنگی جیھانیی یەکەم بە ھێڵی سەوز نیشان دراوە کە سەردەشت (Serdecht) دەگرێتەوە.]] لە دەستپێکی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] ئەگەرچی دەوڵەتی ئێران بێلایەنیی خۆی ڕاگەیاند، بەڵام بەھۆی لاوازیی سیستەمی حوکمڕانی و ھێزی دەوڵەتی دانی پێنەدرا. لە دوای [[ڕێککەوتننامەی ئەنگلۆ-ڕووسی|ڕێککەوتننامەی سەنت پیتەرزبورگ]]، ھێزەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی]]ا و [[شانشینی یەکگرتوو]] وڵاتی ئێرانیان لە باکوور، باشوور و ڕۆژاواوە داگیر کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/fa/news/29174/تنها-مقبره-برجامانده-از-حمله-روس-ها-به-سردشت-در-وادی-فراموشی-عثمان-عباسی/ |سەردێڕ=تنها مقبره برجامانده از حمله روس ها به سردشت در وادی فراموشی/عثمان عباسی (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=کوردپرێس |ڕێکەوت=١٥ی ئازاری ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ھێرشی ڕووسەکان [[ئازەربایجان (ھەرێم)|ئازەربایجان]] و بەشێک لە [[کوردستان]]ی گرتەوە کە یەکێک لەو شوێنانەی لەلایەن ڕووسەکانەوە داگیر کرا، سەردەشت بوو. ھێرش بۆ سەر ناوچەی سەردەشت لە دەوروبەری ساڵی ١٩١٦ ڕوویدا. ئەگەرچی لە ناوچەکانی [[وەتماناوێ]] و [[نەڵاس]] ھەندێک بەرگری لە بەرامبەر ڕووسەکانەوە کرا، بەڵام سەرئەنجام ھێزە ڕووسەکان دەگەنە ناو شار و داگیری دەکەن. ژمارەیەک لە خەڵکی شار بە گومانی ئەوەی کە شەڕێکی نێوان ڕووسەکان و عوسمانییەکانە و ئەوان لە کوشتاری ڕووسەکان بەدوورن، شارەکەیان بەجێنەھێشت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://avaymarz.ir/تنها-مقبره-برجامانده-از-حمله-روس-ها-به-س/ |سەردێڕ=تنها مقبره برجامانده از حمله روس ها به سردشت در وادی فراموشی (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ئاوای مەرز |ڕێکەوت=١٥ی ئازاری ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=https://avaymarz.ir/%D8%AA%D9%86%D9%87%D8%A7-%D9%85%D9%82%D8%A8%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%B3-%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%B3/ |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> ڕووسەکان کە ئەو کات لە ناوچەدا بە «عەرووس» ناسرابوون، کاتی چوون بۆ شار ٥١ کەس لە خەڵکی ئاسایییان کوشت. یەکێک لەو کەسانە بە ناوی ''عەبدولکەریم قازی'' کە دادوەر بوو، لەلایەن ڕووسەکانەوە لەبەردەم ماڵەکەی بە شێوەیەکی نالەبار کوشترا. ئێستا گۆڕی عەبدولکەریم قازی تەنیا گۆڕە کە لەو کارەساتەوە ماوەتەوە و مەترسیی لەناوچوونی بەھۆی بیناسازی لەسەرە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://sardashtpress.ir/2022/04/03/تنها-مقبره-برجامانده-از-حمله-روس-ها-به-س/ |سەردێڕ=تنها مقبره برجامانده از حمله روس ها به سردشت در وادی فراموشی (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=سەردەشت پرێس |ڕێکەوت=٣ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=http://sardashtpress.ir/2022/04/03/%D8%AA%D9%86%D9%87%D8%A7-%D9%85%D9%82%D8%A8%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%B3-%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%B3/ |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> === ھێرشی پشدەرییەکان === [[پەڕگە:خارطة المملكة العراقية.jpg|وێنۆک|نەخشەی [[شانشینی عێراق]] لە ساڵی ١٩٢١، لە سەرەوەی [[پارێزگای سلێمانی]] (السليمانيه) لە باکووری ڕۆژھەڵاتی نەخشەکەدا ناوی سەردەشت (سردشت) نووسراوە.]] لە سەرەتای حکومڕانی [[ڕەزا شا]]، کاتێک کە ھۆزەکان تووشی بەڕێوەچوونی یاسای توند لەلایەن حکوومەتەوە بوون، دژایەتییان کرد و لە بەڕێوەبردنی یاساکان کشانەوە. ھەندێک لە ھۆزەکان لەبەر ڕاوەستان لە بەرامبەر حکوومەتدا، داوای یارمەتییان لە [[پشدەر]]ییەکان ویست. لە ساڵی ١٩١٩، ژمارەیەک لە مەنگوڕەکان بە یارمەتی و پاڵپشتیی پشدەرییەکان بە بیانووی خاوەن قەرزی لە ھەندێکان، ھاتنە شاری سەردەشت. لەو کاتدا ژمارەیەکی زۆر لە خەڵکی سەردەشت کوشتران، بریندار بوون و شارەکە بە تەواوی لە ئاگردا سووتا. فەرماندەی سەربازیی ئەو کاتی سەردەشت، ''عەلی ئەسغەرخانی پزیشکیان'' بوو کە نەیتوانی لە بەرامبەر پشدەرییەکاندا بەرگری بکات و ژمارەیەکی زۆر لە ھێزە سەربازییەکان کوشتران و ئەوانەی زیندووش مانەوە ناچار بە بەجێھێشتنی شارەکە بوون. لەو شەڕەدا لە ناوچەی مەرگی لە باشووری کوردستان ھەتا ناوچەی ئالانی سەردەشت بەشدارییان ھەبوو. پشدەرییەکان نزیکی یەک مانگ سەردەشتیان لەژێر دەستدا بوو. دوای ماوەیەک ڕەزا شا زانی کە بە زۆرەملی ناتوانێت پشدەرییەکان بدۆڕێنێت، بۆیە ڕێگای دانوستانی ھەڵبژارد کە پشدەرییەکان قبووڵیان کرد و ڕەزا شاش ''جێنەراڵ سەرتیپ سەیف ئەفشار''ی بە نوێنەرایەتیی خۆی ناردە ناوچەکە. دوای چەند ڕۆژان وتووێژ، حکوومەتی ئێران لە بەرامبەر زەوی و گوندەکانی پشدەرییەکان لە ئێران، پارەیەکی زۆری لیرە دانێ و مافی بەکارھێنانییان لە کوێستانەکانی ئێران لە ھاویندا پێدرا.<ref name="مێژوو و جوگرافیای سەردەشت٢" /> === ڕاپەڕینی سمکۆی شکاک === {{ئەمانەش ببینە|ڕاپەڕینی سمکۆی شکاک (١٩١٨–١٩٢٢)|ڕاپەڕینی سمکۆی شکاک (١٩٢٦)}} [[پەڕگە:Map of the Simko Shikak Revolt (1918–1922).png|وێنۆک|نەخشەی پێشڕەوییەکانی ھێزەکانی سمکۆی شکاک کە لە باشووری ڕۆژاواوە سەردەشت (Sardasht) دەگرێتەوە.]] دوای ئەوەی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] کۆتایی ھات، [[سمکۆی شکاک]] وەکوو سەرکردەیەکی سیاسی ناوی دەرکرد و لەپێناو دامەزراندنی ئیدارەیەکی کوردی لە ساڵی ١٩١٨ توانی ھێز و دەسەڵاتی خۆی لە ھەرێمی ڕۆژاوای [[دەریاچەی ورمێ]]دا زیاتر بکات<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|یەکەم=W. G. |دوایین=Elphinston |سەردێڕ=The Kurdish Question |journal=International Affairs |بەرگ=٢٢|issue=1 |پەڕەکان=٩١–١٠٣ [p. ٩٧]|ساڵ=١٩٤٦|doi=10.2307/3017874 |jstor=3017874}}</ref> و شۆڕشێک دەست پێ بکات کە ھەتا ١٩٢٢ درێژەی ھەبوو.<ref name=cornell>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Smith |یەکەم=B. |سەردێڕ=Land and Rebellion: Kurdish Separatism in Comparative Perspective |ناونیشان=http://government.arts.cornell.edu/assets/psac/sp09/Smith_Kurdish_Separatism_Feb09_PSAC.pdf |ساڵ=٢٠٠٩|journal=Working Paper}}</ref> سمکۆ سوپایەکی بەھێزی کوردی ڕێکخست کە زۆر بەھێزتر لە ھێزەکانی حکوومەتی ئێران بوو. لەبەر ئەوەیکە حکوومەتی ناوەندی نەیتوانی چالاکییەکانی سمکۆ کۆنتڕۆڵ بکات، ئەو بە پەرەپێدانی ھەرێمەکانی ژێر کۆنتڕۆڵی خۆی درێژەی دا و ھەتا ساڵی ١٩٢٢ شارەکانی [[بانە]] و سەردەشت ھاتنە ژێر کۆنتڕۆڵی.<ref>F. Koohi-Kamali, "Nationalism in Iranian Kurdistan" in ''The Kurds: A Contemporary Overview'', ed. P.G. Kreyenbroek, and S. Sperl, 252 pp., Routledge, 1992, {{ISBN|0-415-07265-4}} pp. 175, 176</ref> ھەرەوەھا لە کانوونی دووەمی ١٩٢٩ و ھاوکات لەگەڵ گرتنی [[مەھاباد]] لەلایەن کوردە [[مەنگوڕ]]ەکانەوە، شۆڕشگێڕە کوردەکان لە سەردەشت توانیان گەمارۆ بخەنە سەر ھێزە ئێرانییەکان. لە مانگی ئازاری ھەمان ساڵ، ھێزێکی نوێی سوپای ئێران نێردرانە سەردەشت و بە کوشتنی ٩٠ کەس لە شۆڕشگێڕە کوردەکان کە ٥ کەس لە سەرکردەکانیان لەخۆدەگرێت، توانیان گەمارۆکە تێکبشکێنن و کوردەکان ناچار بە کشانەوە بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.tasnimnews.com/fa/news/1392/12/06/294853/%D8%A2%D8%BA%D8%A7%D8%B2-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%AE%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%B9%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86|سەردێڕ=آغاز جنگ رضاخان علیه عشایر کردستان (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=تەسنیم|ڕێکەوت=٢٥ی شوباتی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> === ڕاپەڕینی مەلا خەلیل === {{ئەمانەش ببینە|ڕاپەڕینی مەلا خەلیل}} [[پەڕگە:Image of the mangur tribe in sardasht 1929.jpg|وێنۆک|وێنەیەکی چەکدارانی ھۆزی مەنگوڕ لە سەردەشت، پاش گرتنی شارەکە لە سەردەمی ڕاپەڕینی مەلا خەلیل.]] [[پەڕگە:هێزی مەنگوڕ و مامەش.jpg|وێنۆک|ھێزێک لە ھۆزەکانی سەر بە مەلا خەلیل گۆڕەمەری.]] لە ساڵەکانی ١٩٢٨ بۆ ١٩٢٩، کەسێک بە ناوی [[مەلا خەلیل گۆڕەمەری]] لە دژی قەدەغە و گۆڕینی [[جلی کوردی]] لەلایەن حکوومەتی ڕەزا شاوە ڕاپەری. ئەو لە ساڵی ١٨٨٠ لەدایکبوو و دواتر بووبە یەکێک لە دژبەرانی حکوومەتی ڕەزا شا. لە کۆتایییەکانی ١٩٢٨ لە دژی سیاسەتەکانی ڕەزا شا ڕاپەری و فتوای دەرکرد. ڕەزاشای پەھلەوی دەیھەویست لە چوارچێوەی سیاسەتی یەکنەتەوەکردن و مۆدێرنسازی، سەرجەم جلوبەرگی نەتەوەکانی ئێران یەک بخات و جۆرە جلوبەرگێکی دیاریکرد و سەپاندی، بەڵام لە کوردستاندا دژایەتیی ئەم سیاسەتە کولتوورییە کرا و مەلا خەلیل کە زانایەکی ئایینیی ناوچەی موکریان و سەردەشت بوو، بە فتوایەک دژایەتیی ئەو سیاسەتەی ڕاگەیاند و بە [[حەرام]] و کوفری لە قەڵەمدا و بەرەنگاربوونی ئەو [[سیاسەت]]ەی بە واجب ڕاگەیاند. ئەوەبوو لە ساڵی ١٩٢٨، ڕاپەڕینێکی لێکەوتەوە و چەندین ناوچەی کوردستان لە موکریان کەوتنە دەستی ڕاپەڕیوەکان کە سەرکردەکەی خودی مەلا خەلیل بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://sites.google.com/univsul.edu.iq/kurdistan-car/documents/فەتوای-مەلاخەلیل-گۆڕەمەری-لە-ساڵی-١٩٢٨-دژی-سیاسەتی-قەدەغەکردنی-جلی-کوردی-ل |سەردێڕ=فەتوای مەلاخەلیل گۆڕەمەری لە ساڵی ١٩٢٨، دژی سیاسەتی قەدەغەکردنی جلی کوردی لە ئێران |بڵاوکەرەوە=زانکۆی سلێمانی |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> تەواوی ھۆزەکانی [[مەنگوڕ]] و [[گەورک]]ی مەھاباد و سەردەشت لەگەڵ مەلا خەلیل لە دژی یاسای [[کەشفی حیجاب]] و [[کڵاوی پەھلەوی]] یەکیان گرت. یەکەمین ھەنگاوی ئەوان لە دەستێکی ساڵی ١٩٢٩دا بوو کە تەلەگراف و تەلەفۆنی دەوڵەتییان لە نێوان مەھاباد و سەردەشتدا بچڕاند. دواتر لە دۆڵی «ئامێد» لە نێوان ''گوڵیار'' و ''دووسەید'' ھێرشیان کردە سەر ھێزەکانی حکوومەتی ناوەندی و شکستیان پێھێنان. دوایە مەلا خەلیل بە یارمەتیی ھێزەکانی سوارە و پیادەی مەنگوڕ و گەورک [[شەڕی سەردەشت (١٩٢٩)|ھێرشی کردە سەردەشت]]،<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Cronin|یەکەم=Stephanie|ناونیشان=https://books.google.co.uk/books?id=Zy75pASpaHkC&pg=PA116&dq=mangur%20sauj%20bulak&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=sh/x/saves/uv/m1/5&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiGjbOpqK6OAxWvW0EAHZlOECkQ6AF6BAgGEAM&kgs=1f480c3e326c965c#v=onepage&q=mangur%20sauj%20bulak&f=false|سەردێڕ=Tribal Politics in Iran: Rural Conflict and the New State, 1921-1941|ڕێکەوت=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٤-١٣٨٠١-٢|پەڕەکان=١١٦|زمان=en}}</ref> ھێزەکانی ئێرانی لە شارەکە دەرکرد و سەردەشتی گرتە ژێر دەست.<ref name="مێژوو و جوگرافیای سەردەشت٢" /><ref name=":0" /><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=على|یەکەم=رزم‌آرا، حسين|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=140MAQAAMAAJ&q=%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%B4+%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84&dq=%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%B4+%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjh8Kfjh9COAxUw9QIHHTGSGQ4Q6AF6BAgFEAM|سەردێڕ=عملىات اورامان|ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=پردىس دانش|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٢٥٠٩-١٤-٠|زمان=fa|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250810030808/https://books.google.iq/books?id=140MAQAAMAAJ&q=%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%B4+%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84&dq=%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%B4+%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjh8Kfjh9COAxUw9QIHHTGSGQ4Q6AF6BAgFEAM#%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%B4%20%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٥|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ژمارەی ھێزە کوردەکانی مەلا خەلیل لەم شەڕانەدا ١٠،٠٠٠ بۆ ١٥،٠٠٠ کەس بوون.<ref name=":0" /><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Cronin|یەکەم=S.|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=WPOADAAAQBAJ&pg=PA185&dq=mangur+sardasht+1929&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjC3bj3p9GOAxXq8gIHHTprC28Q6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=mangur%20sardasht%201929&f=false|سەردێڕ=Soldiers, Shahs and Subalterns in Iran: Opposition, Protest and Revolt, 1921-1941|ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Springer|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣٠-٣٠٩٠٣-٦|پەڕەکان=١٨٥|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Potts|یەکەم=D. T.|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=ssLADwAAQBAJ&pg=PA378&dq=mangur+sardasht+1929&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjC3bj3p9GOAxXq8gIHHTprC28Q6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=mangur%20sardasht%201929&f=false|سەردێڕ=Nomadism in Iran: From Antiquity to the Modern Era|ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٣٣٠٨٠-٥|پەڕەکان=٣٧٨|زمان=en}}</ref> کاتێک ڕەزا شا نەیتوانی لەگەڵ مەلا خەلیل ڕێک بکەوێت، ڕێککەوتنی لەگەڵ ھەندێک لە ئاغاکانی مەنگوڕ لە دژی ڕاپەڕینی مەلا خەلیل ھەڵبژارد. پاش ماوەیەک ڕاپەڕینەکە سەرکوت کرا و بنکەی ڕاپەڕیوەکان کە دەکەوێتە ناوچەی سەردەشت، کەوتە دەست سوپا و مەلا خەلیل و ھەندێک لە ھاوڕێکانی ناچار بەرەو باشووری کوردستان کشانەوە. دواتر مەلا خەلیل لە ساڵی ١٩٥٥ کۆچی دواییی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://pmnews.se/?p=29574 |سەردێڕ=ڕاپەرینی مەڵا خەلیکی میراوەو ئۆمەر پاشای قەلەرەشە، سەردار پشدەری |بڵاوکەرەوە=پی ئێم نیووز |ڕێکەوت=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٣ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=https://pmnews.se/?p=29574 |date=شوباتی ٢٠٢٦ }}</ref> === ڕاپەڕینی حەمە ڕەشید === {{ئەمانەش ببینە|ڕاپەڕینی حەمە ڕەشید}} کاتێک لە ئەیلوولی ١٩٤١دا سەربازانی [[ھاوپەیمانانی جەنگی جیھانیی دووەم|ھاوپەیمانان]] ھاتنە ناو ئێرانەوە، سوپای ئێران بە خێرایی ھەڵوەشا و تەقەمەنیەکانیان لە کوردستان لەلایەن کوردەکانەوە دەستی بەسەردا گیرا. کوڕانی سەرۆک ھۆزە کوردەکان کە بۆ [[تاران]] دوورخرابوونەوە، ئەو دەرفەتەیان بەکارھێنا و خۆیان لە تاران بەرەو کوردستان ھەڵاتن. حەمە ڕەشید، سەرۆکێکی کوردی بانەیی، سەردەشت، [[بانە]] و [[مەریوان]]ی کۆنتڕۆڵ کرد و دواجار لە پاییزی ساڵی ١٩٤٤ لەلایەن سوپای ئێرانەوە ناچار بە کشانەوە لە ناوچەکە کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jwaideh|یەکەم=Wadie|سەردێڕ=The Kurdish National Movement: Its Origins and Development|ناونیشان=https://archive.org/details/kurdishnationalm0000jwai|ڕێکەوت=١٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Syracuse University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٥٦-٣٠٩٣-٧|پەڕەکان=[https://archive.org/details/kurdishnationalm٠٠٠٠jwai/page/٢٤٥ ٢٤٥]|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Phersu Atlas|ناونیشان=https://content.phersu-atlas.com/object/event/2214|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=content.phersu-atlas.com}}</ref><ref>{{Harvtxt|Elphinston|1946|pp=97–98}}</ref> === سەردەمی کۆماری کوردستان === {{ئەمانەش ببینە|کۆماری کوردستان}} [[پەڕگە:Map republic of mahabad and south azerbaijan 1945 topograhic.svg|وێنۆک|نەخشەی کۆماری کوردستان، سەردەشت (Sardasht) لەسەر سنووری باشووری ڕۆژاوای کۆماردا ھەڵکەوتووە.]] ھۆزەکان و خەڵکی سەردەشت بەپێی ڕووداوەکانی پێشوو، لە پێش دامەزراندنی کۆماری کوردستان ئامادە بوون ھەتا دەست بە شۆڕش بکەن و بچنە ناو ھێزەکانی دژی دەوڵەتی ناوەندی. زۆربەی گەورەکانی گەل و سەرکردەکانی ھۆزەکان بێجگە لە چەند بوارێکی تایبەت، وەفاداریی خۆیان بۆ [[قازی محەممەد]] ڕاگەیاند. خەڵکی سەردەشتیش بوونە ھاوڕای کۆمار، کە ئەو سەردەمە لە سەردەشت بە «ساڵی دیموکرات» ناسراوە. ساڵی ١٩٤٦ی زایینی، ساڵی سەرھەڵدانی خەڵکی شار لە دژی [[شانشینی پەھلەوی|حکوومەتی پەھلەوی]] بوو. [[بنەماڵەی بارزانی|بارزانییەکان]] لە باشووری کوردستان لە دوای سەرنەکەوتن، لە ڕێگای سەردەشتەوە دەھاتنە ناو ڕۆژھەڵاتی کوردستان و پەیوەندییان بە قازی محەممەدەوە دەکرد. حکوومەتی ئێران نامەیەکی بۆ سەرھەنگ پزیشکیان، فەرماندەی ئەو کاتی سەردەشت نووسی کە [[مەلا مستەفا بارزانی]] لە بیری یەکگرتن لەگەڵ کۆماری کوردستان دڵسارد بکاتەوە، بەڵام بە پێچەوانە مەلا مستەفا خۆی بە شاری [[مەھاباد]] و قازی محەممەد گەیاند.<ref>قازی محەممەد و کۆمار لە ئاوێنەی بەڵگەکان - بێھزاد خۆشحاڵی - ٢٠٠١</ref> لە یەکەمین کۆنگرەی [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران|حیزبی دێموکراتی کوردستان]] لە مەھاباد لە ڕێکەوتی ٢٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٥، سەردەشت ھیچ نوێنەرێکی نەبوو. بەڵام بەشی ھۆزەکان و خەڵکی سەردەشت، ٧٠٠ بۆ ٨٠٠ کەس لە سوپای ١٢،٧٥٠ کەسیی کۆماری کوردستاندا بوو، لەوانە ھێزی گەورکی سەردەشت بە سەرکردایەتیی کاکەڵڵا لە ٢٠٠ سوار و ھێزی تێکەڵاوی خێڵەکانی سەردەشت لە ٥٠٠ سوار پێکھاتبوون.<ref>Eaglton william.jr . The Kurdish Republic of 1946, London, 1963. P.91-92</ref><ref>حکوومەتی کوردستان - نۆشیروان مستەفا، سلێمانی ٢٠٠٧، ل ١٨٢-١٨٣</ref> ھێزەکانی بنکەی سەربازیی سەردەشت بە توندی لە بەرامبەر ھێزەکانی سەر بە کۆماری کوردستان بەرگرییان کرد و تەسلیمی ئەوان نەبوون. ھێزەکانی کۆماری کوردستان گەمارۆی سەردەشتیان دا و ڕێگای پەیوەندیی ھێزەکانی حکوومەتی ئێرانیان لە نێوان بانە و سەردەشت پچڕاند و دواتر ئەو ناوچەیە چوو ژێر دەسەڵاتی کۆماری کوردستان. فەرماندەی ئەو شارە لە کۆماری کوردستاندا ''زێڕۆ بەگ ھەرکی'' بوو. ناوچەکانی دەوروبەری سەردەشت ھەتا کاتی ڕووخانی کۆماری کوردستان لە ئاخرەکانی ساڵی ١٩٤٦، لەژێر دەسەڵاتی ئەو کۆمارەدا بوو کە دواتر ھێزەکانی ئێران شارەکەیان داگیر کردەوە.<ref name="مێژوو و جوگرافیای سەردەشت٢">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.islahweb.org/ar/node/5033 |سەردێڕ=تاریخ و جغرافیای شهرستان سردشت - بخش دوم و پایانی (به فارسی) |بڵاوکەرەوە=جەماعەتی دەعوەت و ئیسلاحی سەردەشت |ڕێکەوت=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی نیسانی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220412180112/http://www.islahweb.org/ar/node/5033 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[ھەژار]] لە [[چێشتی مجێور]]دا لەبارەی ھێزەکانی کۆماری کوردستان لە نزیک سەردەشت نووسیویەتی: «بڕیار درا سبەینێ شەو ھێرش بەرنە سەردەشت. ڕۆژێک لە بەیانییەوە ھەتا کاتی ڕۆژاوابوون بە کەڵەک چەکدارمان لە [[زێی بچووک|کەڵوێ]] پەڕاندەوە. پاش نوێژی شەوان فەرمان ھات کە دەبێ لە دەوری سەردەشت بکشێنەوە. ڕادیۆ لەندەن گوتوویەتی کوردەکان سەردەشتیان گرتووە. [[یەکێتیی سۆڤیەت|ڕووسەکان]] لەو خەبەرە نیگەرانن؛ نایانەوێ [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانی|ئینگلیزییەکان]] تووڕە کەن».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/22661|سەردێڕ=شەڕی کۆمەڵە و دەوڵەت|بڵاوکەرەوە=ڤەژینبووکس|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> === ڕاپەڕینی مەلا ئاوارە === [[مەلا ئاوارە]]، شاعیر، پێشمەرگە و خەباتکاری کورد لە کاتێکدا لەدایکبووی گوندی [[شەڵماش]] لە شارستانی سەردەشت بوو، بەڵام لە سەردەمی ڕاپەڕینی کوردانی باشووری کوردستان لە دژی [[عەبدولکەریم قاسم]] چووە شاری [[سلێمانی]]. دواتر لە ساڵی ١٩٦٤، لەگەڵ [[سمایل شەریفزادە]] و چەند کەسێکی تر گەڕانەوە ڕۆژھەڵاتی کوردستان و [[کۆمیتەی شۆڕشگێڕی حیزبی دێموکراتی کوردستان]]یان لە دژی [[شانشینی پەھلەوی|حکوومەتی پەھلەوی]] دامەزراند. ئەوان لە ناوچەی [[موکریان]]، بەتایبەت گوندەکانی [[ناوچەی ئالان]] لە دەوروبەری سەردەشت، [[بانە]] و چەند شوێنێکی تر، لە دژی دەسەڵاتی پەھلەوی چالاکیی سیاسی و خەباتی چەکدارییان ئەنجام دەدا و سەرنجی خەڵکیان بۆ خۆیان ڕادەکێشا.<ref>مێژووی ناودارانی کورد: بابە شێخ مەردۆخ ڕۆحانی "شیوا" وەرگێڕانی: ماجد مەردۆخ ڕۆحانی، بەرگی دووھەم، لاپەڕەی ٨٣١، لە کتێبەکانی [[ئەکادیمیای کوردی]]، ھەولێر، ٢٠١١ ز. چاپی یەکەم</ref> ھێزەکانی مەلا ئاوارە بۆ ماوەی چەند ساڵان خەباتیان ئەنجام دا و زۆر جاران لەگەڵ ھێزەکانی حکوومەت تووشی پێکدادان و تێکھەڵچوونی چەکداری بوونەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/archive/2017-09-23/25983|سەردێڕ=لە حوجرەوە ( مەلا ئاوارە)|بڵاوکەرەوە=کوردستان میدیا|ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٦ی شوباتی ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=https://kurdistanmedia.com/so/news/archive/2017-09-23/25983 |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> دواتر لە ساڵی ١٩٦٨، ھێزەکانی حکوومەتی [[محەممەدڕەزا پەھلەوی|شای ئێران]] بە ڕاسپاردنی [[ساواک]] و بەکارھێنانی بەکرێگیراوانی ناوچەکە توانیان ھێزەکانی سمایل شەریفزادە لە دەوروبەری بانە تێکبشکێنن و دواتر گەمارۆیان خستە سەر ھێزەکانی مەلا ئاوارە لە دەوروبەری سەردەشت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.kurdistanmedia.com/farsi/idame/14840|سەردێڕ=ملا آواره، ستارهٔ درخشان جنبش 47 ـ 46 (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردستان میدیا|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170421023733/http://www.kurdistanmedia.com/farsi/idame/14840|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی نیسانی ٢٠١٧}}</ref> سەرئەنجام مەلا ئاوارە لەگەڵ دوو پێشمەرگەی تر بۆ دادگایەکی سەحرایی لە بنکەی سەربازیی سەردەشت گوازرانەوە و دوای چەند مانگ [[ئەشکەنجە]]دان لە ڕۆژی ٢ی ئەیلوولی ١٩٦٨ لە سەردەشت تیرباران کران.<ref>شەھید مەلا ئاوارە، ڕەحمان نەقشی، ئەیلوولی ٢٠١١</ref> === شۆڕشی ١٩٧٩ === {{ئەمانەش ببینە|شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران}} ''شۆڕشی ئیسلامیی ئێران''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://penus.krd/index.php/ckb/2018-04-02-19-18-18/item/1528-2019-03-06-10-54-55 |سەردێڕ=بەنوئەزیزی: شۆڕشی ئیسلامیی ئێران |بڵاوکەرەوە=پێنووس |ڕێکەوت=١ی حوزەیرانی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230127091700/http://penus.krd/index.php/ckb/2018-04-02-19-18-18/item/1528-2019-03-06-10-54-55 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یان ''شۆڕشی گەلانی ئێران''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/ساڵەی-شۆڕشی-گەلانی-ێران-لە-ڕاگەیاندنە-اڵمانییەکان |سەردێڕ=٤٠ ساڵەی شۆڕشی گەلانی ئێران لە ڕاگەیاندنە ئاڵمانییەکان |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=١٣ی شوباتی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> بە یەکێک لە قۆناغە گرینگ و ڕووداوە مێژوویییە گەورەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوڕاست و جیھان دادەنرێت، کە بووە ھۆی گۆڕینی باری سیاسی، [[ئابووری]]، کۆمەڵایەتی و سیستەمی حکومڕانی لە مێژووی ھاوچەرخی ئەو وڵاتە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://penus.krd/index.php/ckb/2018-04-02-19-12-28/item/977-2018-09-02-18-56-38 |سەردێڕ=سیاسەتی دەرەوەی ئێران لە قووڵاییی شۆڕشی ئیسلامییەوە |بڵاوکەرەوە=پێنووس |ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220415164633/http://penus.krd/index.php/ckb/2018-04-02-19-12-28/item/977-2018-09-02-18-56-38 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە پاش سەرھەڵدانی شۆڕش و دروستبوونی ناڕەزایەتیی دژی [[محەممەدڕەزا پەھلەوی|محەممەدڕەزا شا]]، خەڵکی ناوچەکانی سەردەشت بە شێوەی جیاجیا بەشداریی ئەم شۆڕشەیان کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://virgool.io/pasharok/%DB%8C%DB%95%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%B1%DB%8E-%D9%BE%DB%8E%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%AE%DB%86%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%AF%DA%98%DB%8C-%D8%B2%DB%86%DA%B5%D9%85-%D9%88-%D8%AF%DB%8C%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%AA%DB%86%D8%B1%DB%8C%DB%95%D8%AA-%D9%84%DB%95-%D8%B1%DB%95%D8%B2%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%DA%B5%DB%8C-1357%D9%87%DB%95%D8%AA%D8%A7%D9%88%DB%8C-%D8%AF%D8%A7-cpz5a5ccnfmj|سەردێڕ=یەکەم رێ پێوان ، خۆپێشاندانی شاری سەردەشت دژی زۆڵم و دیکتاتۆریەت لە رەزبەری ساڵی 1357هەتاوی دا|بڵاوکەرەوە=ویرگول|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> یەکێک لەو خۆپیشاندانە لە دژی [[شانشینی پەھلەوی|ڕژێمی پەھلەوی]]، خۆپیشاندانی ١٤ی سەرماوەز (٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٨) بوو کە دوو مامۆستا بە تۆمەتی ھاندانی خەڵک لە دژی حکوومەتی پەھلەوی دەستبەسەر کران و خەڵکیش لە ناڕەزایی بە دەستبەسەرکردنی ئەو دوو مامۆستایە ڕژانە ناو شەقامەکان و بە دروشمی «دەرکەی زیندان دەشکێنین، زیندانییەکان دەردێنین» خوازیاری ئازادکردنی ئەو دوو مامۆستایە بوون.<ref name="پاشەرۆک">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://virgool.io/pasharok/%D9%87%DB%95%D8%B4%D8%AA-%DA%AF%DB%95%D9%86%D8%AC-%D9%88-%D9%87%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%DB%95%D9%87%DB%95%D8%B4%D8%AA-dlw8epxy0zgn|سەردێڕ=*( - هەشت گەنج و هەشت بەهەشت - )*|بڵاوکەرەوە=ویرگول|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> تانکێک بەناو خۆپیشاندەران دەکەوێت و تەقە دەکات کە خەڵک سەرەتا وەدەزانن ئەم گوللانە مەشقی و پلاستیکین، بەڵام بە ڕژانی خوێنی ھەندێک لە خۆپیشاندەران دەزانن کە گوللەکان ڕاستین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.sedayemoallem.ir/یادداشت/item/14331-14-آذر،-سردشت؛-پیشقراول-بودن-فرهنگیان-در-خلق-جنبش-های-مدنی |سەردێڕ=14 آذر، سردشت؛ پیشقراول بودن فرهنگیان در خلق جنبش های مدنی (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=دەنگی مامۆستا |ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> لەو خۆپیشاندانەدا ھەشت کەس بەھۆی تەقەی ڕاستەوخۆ گیانیان لەدەستدا.<ref name="پاشەرۆک"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://historydocuments.org/sanad/?page=show_document&id=c9eu8pfoa3|سەردێڕ=تاریخ سند: 14 آذر 1357 (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ناوەندی لێکۆڵینەوەی بەڵگە مێژوویییەکان|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=https://historydocuments.org/sanad/?page=show_document&id=c9eu8pfoa3 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> ھەروەھا لە سەردەمی شۆڕشدا حکوومەتی پەھلەوی ژمارەیەکی زۆر لە [[ئاخووند]]ە شیعەکانی بۆ کوردستان دوورخستەوە کە سەردەشتیشی دەگرتەوە. [[عەبدولڕەحیم ڕەبانی شیرازی]]، [[ھادی باریکبین]] و [[شوکروڵڵا تاھیری خوڕەمابادی]] لە ئاخووندە دوورخراوەکان بۆ سەردەشت بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://historydocuments.ir/?page=post&id=1768|سەردێڕ=اسامی و مشخصات روحانیون تبعیدی در سال 1356 و 1357 (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ناوندی لێکۆڵینەوەی بەڵگە مێژوویییەکان|ڕێکەوت=٩ی شوباتی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئایاری ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=https://historydocuments.ir/?page=post&id=1768 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://sobheqazvin.ir/news/239325/%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%A8%D8%B9%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D9%87-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA-%D8%AD%DA%A9%D9%85-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%A8-%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%88%D9%84%DB%8C-%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D8%B2%D9%88%DB%8C%D9%86-|سەردێڕ=از تبعید به سردشت کردستان تا دریافت حکم انتصاب نمایندگی ولی فقیه در قزوین (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=صبح قزوین|ڕێکەوت=٨ی نیسانی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئایاری ٢٠٢٤}}</ref> === سەرھەڵدانی ١٩٧٩ === {{ئەمانەش ببینە|سەرھەڵدانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان (١٩٧٩)}} [[پەڕگە:مامۆستا ھێمن (١٩٧٩).jpg|وێنۆک|بەھاری ساڵی ١٩٧٩ (١٣٥٨ی ھەتاوی)، گەڕانەوەی خەباتکارانی رۆژھەڵات لە باشوورەوە بۆ سەردەست؛ مامۆستا [[ھێمن]] شەشەمین کەس لە ڕاستەوە.]] سەردەشت یەکێک بوو لەو ناوچانەی کە دژی دەسەڵاتی [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران|کۆماری ئیسلامی]] خەباتی چەکدرایی تێدا ئەنجامدرا. دواتر شارەکە بۆ ماوەیەک لەژێر دەسەڵاتی کورداندا بوو و لەلایەن [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران]] و [[حیزبی کۆمەڵەی کوردستانی ئێران|کۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێران]] بەڕێوەدەبردرا.<ref name="گۆڤاری تیشک">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://govartishk.com/conflicts/ |سەردێڕ=کێشەی خاک لەنێوان کورد و تورکی ئازەربایجانی لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە ئێراندا |بڵاوکەرەوە=گۆڤاری تیشک |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211222222913/https://govartishk.com/conflicts/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەو سەردەمەدا لە سەردەشت و ناوچەکانی دەوروبەر، ١٠،٠٠٠ پێشمەرگە بوونیان ھەبوو.<ref name=ward>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Immortal: A Military History of Iran and its Armed Forces|دوایین=Ward|یەکەم=R.S.|ساڵ=٢٠٠٩|پەڕەکان=٢٣١–٢٣٣|بڵاوکەرەوە=Georgetown University Press |ژپنک=٩٧٨-١٥٨٩٠١٥٨٧٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=8eUTLaaVOOQC|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160505064926/https://books.google.com/books?id=8eUTLaaVOOQC|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئایاری ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە سەروبەندی شکستی دانوستانەکانی نێوان کورد و حکوومەتی ناوەندیی ئێران، [[شێخ عێزەدین حوسێنی]] وەکوو یەکێک لە ڕێبەرانی شۆڕش لە کوردستان بە مەبەستی ھاندانی خەڵک سەردانی ئەم شارەی کرد.<ref name="شار١">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=185336|سەردێڕ=گفتوگۆکانی کورد و شەرخوازیی کۆماری ئیسلامی ئێران|بڵاوکەرەوە=شارپرێس|ڕێکەوت=٣ی شوباتی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240126153419/https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=185336|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھێزەکانی ''چریکەکانی فیداییی گەل'' ھێزێکی دیکە بوون کە لە سەردەشت و دەوروبەری نیشتەجێ ببوون و لە دژی ھێزەکانی کۆماری ئیسلامی ئۆپەراسیۆنیان ئەنجام دەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://siahkal.com/%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%AC%D9%86%DA%AF%D9%84/|سەردێڕ=ورود خاطرات جنگل (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=سیاھکەل|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٤}}</ref> ھەروەھا ھێزەکانی [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران]] لە سەردەشت بوونیان ھەبوو، ئەوان دوای ئەوەی لە شارە گەورەکانی ئێران شکستیان خوارد، ڕوویان لە سەردەشت و ناوچەکانی دیکەی کوردستان کرد و ھێزێکی تایبەت بە ناوچەکەیان بەناوی ''پێشمەرگەی موجاھیدی خەلق'' پێکھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.bbc.com/persian/iran/2011/06/110620_l10_30khordad60_khodabandeh|سەردێڕ=ورود سازمان مجاهدین خلق به 'فاز نظامی' و پیامدهای آن (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=بی بی سی|ڕێکەوت=١١ی حوزەیرانی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> دوای ئەوەی کە [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] بەھۆی [[شەڕی پاوە]] لە ١٩ی ئابی ١٩٧٩، فەرمانی ناردنی ھێزی بۆ ئەو شارە دەرکرد، لە ئاکامدا شەڕێکی سێ مانگە لە سەرانسەری کوردستان ڕوویدا. بەھۆی ئەو شەڕە بەربڵاوە، زۆربەی حیزبە کوردییەکان بنکە و ھێزەکانیان بەرەو سەردەشت و ناوچە سنوورییەکانی گواستەوە. لە ٢٦ی ئابی ١٩٧٩، بنکەی سەربازیی سەردەشت بەبێ تەقەکردن لەلایەن حیزبی دێموکرات و کۆمەڵەوە دەستی بەسەردا گیرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=182559|سەردێڕ=هەیئەتی نوێنەرایەتی گەلی كورد چۆن دامەزرا؟|بڵاوکەرەوە=شارپرێس|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240208010454/https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=182559|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> شێخ عێزەدین حوسێنیش یەکێک لەوانە بوو کە لەبەر ئاسایشی خۆی لە گوندە سنوورییەکانی دەوروبەری سەردەشت نیشتەجێ بوو. سێ مانگ دواتر خومەینی پەیامی ئاشتی و ئاگربەستی ڕاگەیاند و دانیشتنەکان لە نێوان لایەنە کوردییەکان و لایەنی حکوومەت لە سەردەشتەوە دەستی پێکردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://zagrospost.com/34087|سەردێڕ=عزالدین حسینی؛ روحانی اهل سنت که خمینی آرامش کردستان را از او خواست⁄ ھاوری یوسفی (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=زاگرۆس پۆست|ڕێکەوت=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان =٣ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> سەردەشت و دەوروبەری چەندین جاران شایەتی دانیشتنەکانی نێوان نێردراوانی دەوڵەتی ئێران و لایەنە کوردییەکان بوو، کە کوردەکان بەدوای چارەسەری ئاشتیخوازانەی پرسی کورد و بەدەستھێنانی بابەتی [[ئۆتۆنۆمی|خۆبەڕێوەبەری]] بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=152186|سەردێڕ=لەسەر بناغەی هەواڵێکی درۆ، چل ساڵ لەمەوبەر فەرمانی پەلاماردانی کوردستان دەرچوو|بڵاوکەرەوە=شارپرێس|ڕێکەوت=٢٣ی ئابی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٦ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240206230137/https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=152186|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> جاری یەکەم لە ڕۆژی ٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٩، [[داریووش فرووھەر]] لەگەڵ چەند ئەفسەرێکی باڵا و نوێنەرێکی خومەینی ھاتنە سەردەشت و لە گوندی [[نشکۆڵان]] چاویان بە [[جەلال تاڵەبانی|مام جەلال]] و چەند عەرەبێکی ئۆپۆزسیۆنی عێراقی کەوت، کە مام جەلال پێش ئەم دیدارە لەگەڵ [[عەبدولڕەحمان قاسملوو]]، شێخ عێزەدین و ئەندامانی کۆمەڵە ڕاوێژی کردبوو. دواتر بۆ جاری دووەم لە ڕۆژانی ١٨ و ١٩ی تشرینی یەکەمدا، لە گوندی [[بنۆخەڵێف]]ی سەر بە سەردەشت، مام جەلال کۆبوونەوەیەکی لە نێوان داریووش فرووھەر و شێخ عێزەدین ڕێک دەخات، لە کۆبوونەوەکەدا ھەردوو لایەن داواکارییەکانی خۆیان دەخەنە ڕوو کە گرنگترینیان بابەتی ئاگربەستە لە نێوان ھێزە کوردەکان و ھێزەکانی حکوومەتی ناوەندی. دوابەدوای کۆبوونەوەی بنۆخەڵێف، جموجۆڵێکی زۆر گەرموگوڕ دەستی پێکرد بۆ پێکھێنانی «دەستەی نوێنەرانی کورد» لە نێوان شێخ عێزەدین، حیزبی دێموکرات، کۆمەڵە و لقی کوردستانی چریکەکانی فیداییی گەل. جاری سێیەم لە ٩ی تشرینی دووەمی ١٩٧٩، بە دەستپێشخەری و ئامادەبوونی مام جەلال، کۆبوونەوەیەک لە گوندی [[بێورانی خوارێ|بێوران]]ی سەردەشت لە نێوان لایەنی کوردی بە سەرۆکایەتیی شێخ عێزەدین و لایەنی حکوومەتی ناوەندی بە سەرۆکایەتیی داریووش فرووھەر ڕێکخرا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://rojnews.news/?p=11758|سەردێڕ=فتوای جیهاد دژبە کورد، ٤٠ ساڵ لەمەوبەر درا|بڵاوکەرەوە=ڕۆژنیوز|ڕێکەوت=٢٤ی شوباتی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان =٦ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> کە داخوازییەکی ھەشت خاڵی لەلایەن لایەنی کوردییەوە پێشکەشی لایەنی ئێرانی کرا و تێیدا داوای بەدەستھێنانی خوبەڕێوەبەریی کوردستان کرابوو. ئاسایشی کۆبوونەوەی بێوران لەئەستۆی پێشمەرگەکانی [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] بوو و دەوترێت کە ئەوان لەو ڕۆژەدا فەرمانی مام جەلالیان پێبوو کە ڕووبەڕووی ھەڕەشەی و ھێرشی [[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران|ئەرتەشی ئێران]] ببنەوە.<ref name="شار١"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://speemedia.com/dreja.aspx?=hewal&jmare=43822&Jor=23|سەردێڕ=بۆ یەکەم جار.. وتووێژێك لەگەڵ مامۆستا شێخ عێزەدین حوسێنی بڵاودەبێتەوە|بڵاوکەرەوە=سپی میدیا|ڕێکەوت=٢٤ی نیسانی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان =٦ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> دواتر شاری سەردەشت بۆ ماوەی ١٤ مانگان لەلایەن ھێزە کوردەکانەوە گەمارۆ درابوو و تەواوی ڕێگاکانی سەردەشت بۆ مەھاباد، پیرانشار و بانە کەوتبوونە ژێر دەستی چەکدارە کوردەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.qudsonline.ir/news/822145/%D8%A7%DA%AF%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%B3%D8%AA-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A8%D9%88%D8%AF%DB%8C%D9%85-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%B3%D8%AA-%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%85-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA%DB%8C|سەردێڕ=اگر کردستان را از دست داده بودیم انقلاب را از دست می‌دادیم/ روایتی مستند از ۱۴ ماه محاصره طاقت فرسای شهر سردشت (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=قودس ئۆنڵاین|ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئایاری ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.qudsonline.ir/news/822145/%D8%A7%DA%AF%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%B3%D8%AA-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A8%D9%88%D8%AF%DB%8C%D9%85-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%B3%D8%AA-%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%85-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA%DB%8C |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> ھێزەکانی [[عەلی سەیاد شیرازی]] لە ڕێگەی بانەوە ڕوویان کردە شاری سەردەشت تاوەکوو کۆنتڕۆڵی شارەکە بگرنە دەست. لە نزیکی سەردەشت ھێزەکانی کۆماری ئیسلامی زیانێکی بەرچاویان بەرکەوت و ژمارەیەکی زۆریان کوژران و بریندار بوون. بەوتەی لایەنی حکوومەتی ئێران، ھێزە ئێرانییەکان ٧٠ بۆ ٨٠ کوژراو و ١٠٠ بۆ ١٥٠ برینداریان لێکەوتەوە.<ref>کتێبی نەوتراوەکانی شەڕ، بیرەوەرییەکانی عەلی سەیاد شیرازی، بەشی ڕزگارکردنی سەردەشت؛ کاتێک نزیک بوو سەیاد خۆی بدۆڕێنێت</ref> ئەو پێکدادانانەی ھاوینی ١٩٨٠ لە ڕێگای بانە–سەردەشت، بە ''شەڕی [[دارساوێن]]'' ناسراوە. بەوتەی [[ئەبوولحەسەن بەنیسەدر]]، سەرۆک کۆماری ئەوکاتی ئێران لە وەڵامی پرسیارەکەی لەبارەی زیانەکانی سەردەشت و لەناوچوونی ٥٠٠ چەکداری سەر بە ئێران، سەیاد شیرازی وەڵام دەداتەوە کە ئەوان دەچنە بەھەشت و بۆ قەرەبووکردنەوەی سەرنەکەوتن خوازیاری بەکارھێنانی بۆمبی [[ناپاڵم]] دەکات کە لەگەڵ توڕەبوون و ڕەتکردنەوەی بەنیسەدر ڕووبەڕوو دەبێتەوە. ئەو ناکۆکی و کێشانە دەبێتە ھۆی ئەوەیکە دوو پلەی سەبازی لە سەیاد شیرازی بستێنرێتەوە و لە پۆستەکەی دووربخرێتەوە.<ref>نامەکانی بەنیسەر بۆ خومەینی و ئەوانەی تر، پەڕەی ١٥٧ و ٣٢١-٣</ref> بەڵام عەلی سەیاد شیرازی ھۆکارەکەی شتێکی دیکە زانیوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.mizanonline.ir/fa/news/452973/%D9%85%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D8%B3%D8%B1-%DB%B2-%D8%AF%D8%B1%D8%AC%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%B5%DB%8C%D8%A7%D8%AF-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B7-%D8%A8%D9%86%DB%8C%E2%80%8C%D8%B5%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D9%86-%D8%AC%D9%84%D8%B3%D9%87-%D8%B1%D8%A7-%D8%A2%D9%84%D9%88%D8%AF%D9%87-%D9%88-%D9%86%D8%A7%D9%BE%D8%A7%DA%A9-%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%D8%A8%DB%8C%D9%86%D9%85|سەردێڕ=ماجرای کسر ۲ درجه از شهید صیاد توسط بنی‌صدر/ من این جلسه را آلوده و ناپاک می‌بینم|بڵاوکەرەوە=میزان|ڕێکەوت=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.mizanonline.ir/fa/news/452973/%D9%85%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D8%B3%D8%B1-%DB%B2-%D8%AF%D8%B1%D8%AC%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%B5%DB%8C%D8%A7%D8%AF-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B7-%D8%A8%D9%86%DB%8C%E2%80%8C%D8%B5%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D9%86-%D8%AC%D9%84%D8%B3%D9%87-%D8%B1%D8%A7-%D8%A2%D9%84%D9%88%D8%AF%D9%87-%D9%88-%D9%86%D8%A7%D9%BE%D8%A7%DA%A9-%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%D8%A8%DB%8C%D9%86%D9%85 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> فەرماندەیەکی ئەرتەش بەناوی ''محەممەدحەسەن سادقزادە''، دوای کوژرانی ''حوسێن شەھرامفەر'' لە ڕێگای بانە–سەردەشت ئەرکی گرتنی ڕێگاکەی پێدەدرێت. سادقزادە لە بیرەوەرییەکانیدا دەڵێت سەرەتا عەلی سەیاد شیرازی ھەوڵی یەکەم بۆ ڕزگارکردنی ڕێگاکە دەدات کە لە پۆستەکەی دووردەخرێتەوە و سەرناکەوێت، بۆ جاری دووەم حوسێن شەھرامفەر دەستنیشان دەکرێت بۆ ڕزگارکردنی ڕێگاکە کە دوای گرتنی ٥ بۆ ٦ کیلۆمەتر و سازکردنی ٢ بۆ ٣ بنکەی بچووکی سەربازی لە نزیک [[بانە]] دەکوژێت.<ref>کتێبی «شبی در دارساوین»، نووسینی «محمدحسن صادق‌زاده»، پەڕەی ١٠، ١١، ١٢، ١٣ و ٥٤</ref> دواتر بۆ جاری سێیەم سادقزادە خۆی دەبێتە بەرپرسی گرتنی ڕێگای بانە–سەردەشت کە ڕووبەڕووی خۆڕاگریی قورسی پێشمەرگەکانی حیزبی دێموکرات دەبنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanukurd.com/?p=29453|سەردێڕ=حەماسەکەی جادەی بانە ــ سەردەشت|بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref><ref>کتێبی «شبی در دارساوین»، نووسینی «محمدحسن صادق‌زاده»، پەڕەی ١٤، ١٥ و ١٦</ref> سادقزادە دەڵێت کە کەشوھەوای سەردەشت لە نیوەی ساڵدا بۆ ھاتوچۆی ھەلیکۆپتەر خراپ بووە و پێویستیش بووە تەواوی ناوچە سنوورییەکان بەھۆی شەڕی ئێران و عێراقەوە لەژێر کۆنترۆڵی حکوومەتی ئێراندا بن، بۆیە بۆ ھێزە ئێرانییەکان پێویست بوو ڕێگای چوونە ناو شاری سەردەشت کۆنترۆڵ بکەن.<ref>کتێبی «شبی در دارساوین»، نووسینی «محمدحسن صادق‌زاده»، پەڕەی ١٣</ref> [[محەممەد برووجێردی]]، یەکێک لە دامەزرێنەران و فەرماندەیەکی [[سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سپای پاسداران]] لەدوای کوژرانی [[ناسر کازمی]] و [[محەممەدعەلی گەنجیزادە]] لە ڕێگای [[پیرانشار]] بۆ سەردەشت لە ئاخرەکانی ھاوینی ١٩٨٢دا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زندگینامه: ناصر کاظمی (۱۳۳۵–۱۳۶۱) (بە فارسی)|ناونیشان=https://www.hamshahrionline.ir/news/216626/زندگینامه-ناصر-کاظمی-۱۳۳۵-۱۳۶۱|بڵاوکەرەوە=ھەمشەھریی ئۆنڵاین|ڕێکەوت=٢٩ی ئایاری ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=یادکردی از شهید محمدعلی گنجی‌زاده (بە فارسی)|ناونیشان=https://www.isna.ir/news/98062310591/%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DA%A9%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B9%D9%84%DB%8C-%DA%AF%D9%86%D8%AC%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87|بڵاوکەرەوە=ئیسنا|ڕێکەوت=١٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٠٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> بەرپرسیارێتیی کۆنتڕۆڵکردنی ناوچەکانی نێوان پیرانشار و سەردەشتی پێدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زندگینامه: محمد بروجردی (۱۳۳۳ - ۱۳۶۲) (بە فارسی)|ناونیشان=https://www.hamshahrionline.ir/news/185116/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D9%88%D8%AC%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%DB%B1%DB%B3%DB%B3%DB%B3-%DB%B1%DB%B3%DB%B6%DB%B2|بڵاوکەرەوە=ھەمشەھریی ئۆنڵاین|ڕێکەوت=٢٣ی ئایاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=درباره محمد بروجردی (بە فارسی)|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/84338300/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D9%88%D8%AC%D8%B1%D8%AF%DB%8C|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٢٣ی ئایاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> [[مەحموود کاوە]] ڕۆڵێکی بەرچاوی لە گرتنی ڕێگاکەدا ھەبوو، ئەوەش دوای ئەوەی فەرماندەکانی سپای پاسداران لە ڕێگای پیرانشار–سەردەشت یەک لەدوای یەک دەکوژران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=محمود کاوه؛ فرزند کردستان، معجزه انقلاب (بە فارسی)|ناونیشان=https://www.ibna.ir/news/310106/%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D9%88%D9%87-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B9%D8%AC%D8%B2%D9%87-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8|بڵاوکەرەوە=ئیبنا|ڕێکەوت=٢ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> ھێزەکانی ئێران بەگشتی لە ئایاری ١٩٨٢ لە پیرانشارەوە بەرەو سەردەشت ئۆپەراسیۆنێکیان دەست پێکرد کە ھەتا تشرینی دووەمی ھەمان ساڵ بۆ ماوەی ٦ مانگان درێژەی ھەبوو و سەرئەنجام مەودای ١٠٠ کیلۆمەتری نێوان پیرانشار و سەردەشتیان گرتە دەست کە کوژراو و بریندارێکی زۆر لە ھەر دوو لایەن کەوتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/archive/2022-04-04/90732|سەردێڕ=چەند وێستگەیەکی مێژوویی حیزبی دێموکرات لە دوای هاتنەسەرکاری کۆماری ئیسلامی (٣ـ٢)|ڕێکەوت=٤ی نیسانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٦ی شوباتی ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=https://kurdistanmedia.com/so/news/archive/2022-04-04/90732 |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=عبور از جاده ۱۰۰ کیلومتری در ۶ ماه! (بە فارسی)|ناونیشان=https://www.javanonline.ir/fa/news/968434/%D8%B9%D8%A8%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D8%AC%D8%A7%D8%AF%D9%87-%DB%B1%DB%B0%DB%B0-%DA%A9%DB%8C%D9%84%D9%88%D9%85%D8%AA%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%DB%B6-%D9%85%D8%A7%D9%87|بڵاوکەرەوە=جەوان ئۆنڵاین|ڕێکەوت=٥ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زندگینامه: محمود کاوه (۱۳۴۰-۱۳۶۵) (بە فارسی)|ناونیشان=https://www.hamshahrionline.ir/news/219749/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D9%88%D9%87-%DB%B1%DB%B3%DB%B4%DB%B0-%DB%B1%DB%B3%DB%B6%DB%B5|بڵاوکەرەوە=ھەمشەھری ئۆنڵاین|ڕێکەوت=٢١ی حوزەیرانی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> بەوتەی سەرچاوەیەکی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران، زیانەکان و قوربانییەکان لە ھەر دوو لادا بەرچاو بوو و تەنیا لە ڕۆژێکدا لە ڕێگاکە زیاتر لە ٥٥ پێشمەرگە کوژراو و بریندار بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://giareng.com/?p=19609|سەردێڕ=یادێک لە قارەمانەکانی لکی١ی هێزی ئاوارە (قەندیل). سەید عەلی هاشمی|بڵاوکەرەوە=گیاڕەنگ|ڕێکەوت=٢٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٤}}</ref> [[حەسەن ڕەستگار]]، بەرپرسی ئەوکاتی کۆمیتەی سەردەشتی سەر بە حیزبی دێموکرات، لە لێدوانێکدا ڕای گەیاند کە ڕێگای سەردەشت–پیرانشار بۆ ھێزە کوردەکان گرنگییەکی تایبەتی ھەبوو و زۆربەی یارمەتییەکانی حکوومەتی عێراق لەوێوە دەھاتن، بۆیە بۆ ڕاگرتنی ڕێگاکە یارمەتییان لە ھێزی پشتیوانیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان وەرگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=LF7-a1PMTzg|سەردێڕ=Pencemor- (5) پەنجەمۆر- چیرۆکی وێنەیەکی دکتۆر قاسملو و سەدام حوسێن|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> [[زیندانی دۆڵەتوو]] ھەڵکەوتوو لە باکووری شارستانی سەردەشت کە شوێنی بەندکرانی ھێزەکانی سەر بە کۆماری ئیسلامی بوو، لە ٦ی ئایاری ١٩٨١دا لەلایەن ھێزی ئاسمانیی عێراقی بەعسەوە بە دوو فڕۆکە بۆردوومان کرا. ئەو زیندانە کە شوێنی بەندکرانی زیاتر لە ٢٠٠ کەسی سەر بە حکوومەتی کۆماری ئیسلامی بوو، لەلایەن حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێرانەوە بەڕێوە دەبردرا. میدیاکانی سەر بە حکوومەتی ئێران ھەر لە سەرەتای بۆردوومانکردنی زیندانەکەوە بانگەشەی ئەوە دەکەن کە حیزبی دێموکرات ھاوکاریی ڕژێمی بەعسی کردووە و پێشتر ئاگاداری ھێرشەکە بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.javanonline.ir/fa/news/1012934/%D8%AF%D9%85%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D9%88%D9%84%D9%87%E2%80%8C%D8%AA%D9%88-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%A8%D8%B9%D8%AB%DB%8C%E2%80%8C%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A8%D9%88%D8%AF%D9%86%D8%AF|سەردێڕ=دموکرات‌ها گرای بمباران «دوله‌تو» را به بعثی‌ها داده بودند (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=جەوان ئۆنڵاین|ڕێکەوت=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٧ ئایاری ٢٠٢٤}}</ref> بەڵام حیزبی دێموکرات تەواوی بانگەشەکانی کۆماری ئیسلامی ھەر وەکوو [[ئەشکەنجەدان]]ی زیندانییەکان و بەشداریی بۆردوومانکردنی زیندانەکەی ڕەت کردووەتەوە و لە کاتی ھێرشەکەدا سەرکۆنەی بۆردوومانەکەی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanukurd.com/?p=75569|سەردێڕ=عەبدوڵڵا حەسەن‌زادە: پێوەندیی حیزبی دێموکرات لەگەڵ دەوڵەتی عێڕاق پێوەندییەکی سەربەرزانە بوو|بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد|ڕێکەوت=٦ی ئایاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئایاری ٢٠٢٤}}</ref> لە ئاکامدا زیاتر لە ٤٠ زیندانی کوژران، زیاتر لە ٥٠ زیندانی بریندار بوون و ھەروەھا ٦ پێشمەرگەی حیزبی دێموکراتیش گیانیان لەدەستدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://peshmergekan.com/?p=50705|سەردێڕ=بۆمبارانی زیندانی دۆڵەتوێی سەردەشت و هەڵوێستی حیزبی دێمۆکڕات|بڵاوکەرەوە=پێشمەرگەکان|ڕێکەوت=٨ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئایاری ٢٠٢٤}}</ref> === شەڕی ئێران و عێراق === {{ئەمانەش ببینە|شەڕی ئێران و عێراق}} سەردەشت یەکێک لەو شوێنانەی نێوان شەڕی ٨ ساڵەی ئێران و عێراق بوو کە شارەکە و دەوروبەری زیانێکی زۆری بەرکەوت و ھەتا ئێستاش شوێنەوارەکانی ماوەتەوە. ئێران ئۆپەراسیۆنەکانی [[ئۆپەراسیۆنی نەسری ٤|نەسری ٤]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.isna.ir/news/98033114858/%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B5%D8%B1-%DB%B4/|سەردێڕ=مروری بر عملیات «نصر ۴» (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیسنا|تاریخ =٢١ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> [[ئۆپەراسیۆنی فەتحی ٥|فەتحی ٥]]،<ref name="فارسنیوز" >{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://www-farsnews-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.farsnews.ir/amp/13990805001107?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=%D8%A7%D8%B2%20%251%24s&aoh=16548456130992&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.farsnews.ir%2Fnews%2F13990805001107%2F%25D8%25A8%25D9%2588%25D9%2584%25D8%25AD%25D8%25B3%25D9%2586-%25DB%258C%25D8%25A7%25D8%25AF%25D8%25A2%25D9%2588%25D8%25B1-%25D8%25B1%25D8%25B4%25D8%25A7%25D8%25AF%25D8%25AA%25E2%2580%258C%25D9%2587%25D8%25A7%25DB%258C-%25D9%2585%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25A7%25D9%2586%25D9%2587-%25D8%25B1%25D8%25B2%25D9%2585%25D9%2586%25D8%25AF%25DA%25AF%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D8%25AF%25D9%2581%25D8%25A7%25D8%25B9-%25D9%2585%25D9%2582%25D8%25AF%25D8%25B3-%25D8%25AA%25D8%25B5%25D8%25A7%25D9%2588%25DB%258C%25D8%25B1|سەردێڕ= «بولحسن» یادآور رشادت‌های مردانه رزمندگان در دفاع مقدس+تصاویر (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە= ھەواڵنێری فارس|ڕێکەوت= ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان= ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢}}{{بەستەری مردوو|url=https://www-farsnews-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.farsnews.ir/amp/13990805001107?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> [[ئۆپەراسیۆنی کەربەلای ١٠|کەربەلای ١٠]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://www-irna-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.irna.ir/amp/84050188/?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=%D8%A7%D8%B2%20%251%24s&aoh=16548452032651&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.irna.ir%2Fphoto%2F84050188%2F%25D8%25B9%25D9%2585%25D9%2584%25DB%258C%25D8%25A7%25D8%25AA-%25DA%25A9%25D8%25B1%25D8%25A8%25D9%2584%25D8%25A7%25DB%258C-%25DB%25B1%25DB%25B0|سەردێڕ= عملیات کربلای ۱۰ (بە فارسی)| بڵاوکەرەوە= ھەواڵنێری کۆماری ئیسلامی (ئیرنا)|ڕێکەوت= ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان= ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢}}</ref> [[ئۆپەراسیۆنی بەیتولموقەدەسی ٢|بەیتولموقەدەسی ٢]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://ihuo.ac.ir/233-%D8%A8%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%82%D8%AF%D8%B3-2.html|سەردێڕ= بیت المقدس ۲ (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە= ihuo|ڕێکەوت= ٥ی ئازاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان= ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢}}{{بەستەری مردوو|url=https://ihuo.ac.ir/233-%D8%A8%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%82%D8%AF%D8%B3-2.html |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> [[ئۆپەراسیۆنی بەیتولموقەدەسی ٣|بەیتولموقەدەسی ٣]]<ref name="فارسنیوز" /> و [[ئۆپەراسیۆنی بەیتولموقەدەسی ٦|بەیتولموقەدەسی ٦]]<ref name="فارسنیوز" /> لە ناوچەکانی نێوان سەردەشت و بانە بە ئامانجی گرتنی بەشێک لە خاکی [[قەزای ماوەت]] لە [[پارێزگای سلێمانی]] ئەنجامدا، کە ھەتا ئاستێکی کاتی ھێزە ئێرانییەکان سەرکەوتن. ھێزە عێراقییەکان لە ھەوڵی گرتنی سەردەشت سەرکەوتوو نەبوون، بەڵام توانیان ھەتا کێوی سنووریی بوڵفەت لە کێلێ پێشڕەوی بکەن و لەوێوە بە بەکارھێنانی تۆپخانە چەندین جار ناوەندی شاریان بۆردوومان کرد. بە ئامانجی گرتنەوەی ناوچە سنووریەکانی سەردەشت، ھێزەکانی ئێران ئۆپەراسیۆنی [[ئۆپەراسیۆنی نەسری ٥|نەسری ٥]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://www.isna.ir/news/99050100004/%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B5%D8%B1%DB%B5|سەردێڕ= مروری بر دستاوردهای عملیات «نصر۵» (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە= ھەواڵنێری خوێندکارانی ئێران (ئیسنا)|ڕێکەوت= ٢٢ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان= ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢}}</ref> و [[ئۆپەراسیۆنی نەسری ٧|نەسری ٧]]یان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.hamshahrionline.ir/news/225970/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B5%D8%B1-%DB%B7|سەردێڕ=آشنایی با عملیات نصر ۷ (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ھەمشەھریی ئۆنڵاین|ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231221153820/https://www.hamshahrionline.ir/news/225970/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B5%D8%B1-%DB%B7|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.isna.ir/news/1400051409812/%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D9%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D8%AC-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B5%D8%B1-%DB%B7|سەردێڕ=مروری بر نتایج عملیات «نصر ۷» (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیسنا|ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> ئەنجامدا و توانیان ھەتا ڕادەیەک سەرکەون. ھەروەھا [[کیمیابارانی سەردەشت]] لە درێژەی ئەو شەڕەدا ڕوویدا کە زیانێکی زۆر بە سەردەشت و خەڵکی شارەکە کەوت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://ku.mehrnews.com/news/32998/%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D9%86%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D9%BE%D8%A7%D8%B4-%D9%A3%D9%A3-%D8%B3%D8%A7%DA%B5-%D8%B3%D8%A7%D8%B1%DB%8E%DA%98-%D9%86%DB%95%D8%A8%D9%88%D9%88%D9%86%DB%95%D8%AA%DB%95%D9%88%DB%95|سەردێڕ= برینەکانی سەردەشت پاش ٣٣ ساڵ سارێژ نەبوونەتەوە|بڵاوکەرەوە= ئاژانسی ھەواڵی مێھر|ڕێکەوت= ٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان= ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20211026120436/https://ku.mehrnews.com/news/32998/%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D9%86%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D9%BE%D8%A7%D8%B4-%D9%A3%D9%A3-%D8%B3%D8%A7%DA%B5-%D8%B3%D8%A7%D8%B1%DB%8E%DA%98-%D9%86%DB%95%D8%A8%D9%88%D9%88%D9%86%DB%95%D8%AA%DB%95%D9%88%DB%95|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[مین]]ە چێنراوەکانی سەردەمی شەڕ لە سنووری سەردەشت ساڵانە دەبنە ھۆی کوژران و برینداربوونی خەڵکی ئاسایی و ھەتا ئێستاش ئەو کێشەیە بەردەوامە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.peyserpress.com/detail/1819|سەردێڕ=شەڕی عێراق _ ئێران لە کوردستان هێشتا کۆتایی نەهاتووە‌|بڵاوکەرەوە=پەیسەر|ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> === کیمیابارانی ١٩٨٧ === {{ئەمانەش ببینە|کیمیابارانی سەردەشت}} لە ٧ی پووشپەڕی ساڵی ١٣٦٦ی ھەتاوی بەرامبەر بە ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٨٧ی زایینی، کاتژمێری ٤:٣٠ سەر لە ئێوارە ھێزە ئاسمانییەکانی [[ڕژێمی بەعس]] و فرۆکەوانەکانی ئەو سوپایە، بە گازی کیمیاوی شاری سەردەشت و گوندی [[ڕەشەھەرمێ]]یان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304201045/http://nawendiashti.com/k/news.php?readmore=140 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠١٦ |ناونیشان=http://nawendiashti.com/k/news.php?readmore=140 |سەردێڕ=دۆسیەی کیمیابارانکردنی سەردەشت |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://nawendiashti.com/k/news.php?readmore=140 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئازاری ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304201045/http://nawendiashti.com/k/news.php?readmore=140 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کیمیاباران کرد. بەپێی ئەو کارەساتە، سەرەتا ١٠ مەدەنی گیانیان لە دەستدا و ٦٥٠ کەسیش بریندار بوون.<ref name="nti_sardasht_attack">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Iran Profile – Chemical Chronology 1987 |ناونیشان=http://www.nti.org/e_research/profiles/Iran/Chemical/2340_2959.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070416101720/http://www.nti.org/e_research/profiles/Iran/Chemical/2340_2959.html <!-- Bot retrieved archive --> |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی نیسانی ٢٠٠٧ |ڕێکەوتی سەردان=١ی تەممووزی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Nuclear Threat Initiative |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەپێی ڕاپۆرە فەرمییەکان، لە ١٢٬٠٠٠ دانیشتوو، ٨٬٠٠٠ کەس تووشی مەترسی بوون. لە ٤٬٥٠٠ کەس کە پێویستیان بە ئاگادارییە پزیشکییەکان ھەبووە، ١٬٥٠٠ کەس بەستەری کران کە ٦٠٠ کەسیان بۆ تاران بردران. ٣٬٠٠٠ کەسی دیکە بە سەرپێیی درمان کران، کە زۆر یەکیان دواتر شاریان بەرەو گوندەکان بەجێھێشت و بە بەکارھێنانی دەرمانە خۆماڵییەکان ھەوڵی چاککردنەوەی خۆیان دا. سەرئەنجام دواتر ١٣٠ کەس گیانیان بەخت کرد.<ref>[http://www.odvcw.org/articleshow.php?id=114 هشت‌هزار و 24مصدوم شيميايي سردشت در آمار بنياد شهيد نيستند] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120125054707/http://www.odvcw.org/articleshow.php?id=114 |date=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101206094322/http://www.chemical-victims.com/DesktopModules/Articles/ArticlesView.aspx?TabID=3961&Site=chemical&Lang=fa-IR&ItemID=5002&mid=17722 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ |ناونیشان=http://www.chemical-victims.com/DesktopModules/Articles/ArticlesView.aspx?TabID=3961&Site=chemical&Lang=fa-IR&ItemID=5002&mid=17722 |سەردێڕ=کردستان آزمایشگاه سلاحهای شیمیایی |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.chemical-victims.com/DesktopModules/Articles/ArticlesView.aspx?TabID=3961&Site=chemical&Lang=fa-IR&ItemID=5002&mid=17722 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101206094322/http://www.chemical-victims.com/DesktopModules/Articles/ArticlesView.aspx?TabID=3961&Site=chemical&Lang=fa-IR&ItemID=5002&mid=17722 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.peyserpress.com/detail/3070|سەردێڕ=كورد لە جەنگی عێراق و ئێراندا چی بۆمایەوە؟‌|بڵاوکەرەوە=پەیسەر|ڕێکەوت=٧ی ئابی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> ئێستاش لەو شارەدا بەھۆی کیمیابارانەوە، ژمارەیەکی زۆر تووشی نەخۆشییە کیمیایییەکان بوون<ref>[http://www.payvand.com/news/06/dec/1239.html Iranian Chemical Attacks Victims<!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110522023927/http://www.payvand.com/news/06/dec/1239.html |date=٢٢ی ئایاری ٢٠١١ }}</ref> و کێشەی خزمەتگوزاریی پزیشکییان ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/1409202318|سەردێڕ= بەرکەوتووی چەکی کیمیایی لە سەردەشت سێ مانگە چاوەڕێی ئەنجامی پشکنینەکانیانن|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=١٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> لەناو ئەو ٤٬٥٠٠ نەخۆشەی کە پێویستیان بە ئاگادارییە پزیشکییەکان ھەبوو، ھەندێکیش لە ڕزگارکەران بوونیان ھەبوو.<ref>فرووتەن، عەباس. پێداچوونەوەی پزیشکیی شەڕی کیمیاییی عێراق. تاران، ئێران: زانکۆی زانستە پزیشکییەکانی بەقییەتوڵڵا، ٢٠٠٣، پەڕەی ١٨٣</ref> [[پەڕگە:محل اصابت بمب شیمیایی.jpg|وێنۆک|شوێنی کیمیابارانکراوی شاری سەردەشت لە ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٨٧]] [[پەڕگە:Photo18 2.jpg|وێنۆک|وێنەی چەند بەرکەوتووی کیمیایی لە شاری سەردەشت]] [[پەڕگە:Photo18 3.jpg|وێنۆک|چەند بەرکەوتووی کیمیایی لە سەردەشت]] [[پەڕگە:Sardashttt.jpg|وێنۆک|شوێنی ڕاگرتنی بەرکەوتووانی کیمیاباران لە سەردەشت]] [[پەڕگە:Sardasht 01.jpg|وێنۆک|بنەماڵەیەکی بەرکەوتووی کیمیایی لە سەردەشت]] دادگای گشتیی تاران لە نیسانی ٢٠٠٤دا، حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی بە پشتگیریکردن لە حکوومەتی [[سەددام حوسێن]]، بەرپرسی ئەو ھێرشە ناساند. لە ئەنجامی دادگاکەدا، حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان بە پێدانی ٦٠٠ ملیۆن دۆلار بە قوربانییەکان سزا درا.<ref name="tehrancourtruling">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.payvand.com/news/04/apr/1184.html |سەردێڕ=Iran: Tehran's Public Court issues $600 million verdict against US to pay to Sardasht residents |ڕێکەوت=٢٨ی نیسانی ٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=Payvand |ڕێکەوتی سەردان=١ی تەممووزی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تەممووزی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210709181342/http://www.payvand.com/news/04/apr/1184.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> پاش ئەم ڕووداوە، ئێران شاری سەردەشتی بە «یەکەمین شاری بەرکەوتووی چەکی کیمیایی لە جیھان» ناساند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150427063810/http://www.dsrc.ir/view/article.aspx?id=247 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی نیسانی ٢٠١٥ |ناونیشان=http://www.dsrc.ir/view/article.aspx?id=247 |سەردێڕ=هفتم تير، سالروز بمباران شیمیایی سردشت |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.farsnews.ir/newstext.php?nn=8907180286 |سەردێڕ=سازمان منع سلاح‌هاي شيميايي براي قربانيان سردشت پيام صادر مي‌كند |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی نیسانی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150424003205/http://www.farsnews.ir/newstext.php?nn=8907180286}} {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.farsnews.ir/newstext.php?nn=8907180286 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تەممووزی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی نیسانی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150424003205/http://www.farsnews.ir/newstext.php?nn=8907180286 |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/83368686/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D9%82%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%D9%84%D8%A7%D8%AD-%D8%B4%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86|سەردێڕ=سردشت نخستین شهر قربانی سلاح شیمیایی در جهان (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.isna.ir/news/1401040704336/%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D9%82%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86|سەردێڕ=نخستین شهر قربانی جنگ‌افزارهای شیمیایی در جهان (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیسنا|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> ھەروەھا ھەندێک لایەنی تر ئەو کارەساتەیان وەکوو «کۆمەڵکوژی» ناساندووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.peyserpress.com/detail/3666|سەردێڕ=كورد چەند جار كۆمەڵكوژ كراوە؟‌|بڵاوکەرەوە=پەیسەر|ڕێکەوت=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> لەو جێیەوە کە سەردەشت ئامانجێکی سەربازی ھەژمار نەدەکرا، خەڵکی شارەکەش بۆ ھێرشەکە ئامادە نەبوون. خەڵکی شارەکە بە ژیان لە سنوور و بەرەی شەڕ، لەگەڵ بۆردوومانەکانی عێراق ڕاھاتبوون. بەو جۆرە خەڵک دواتر بە پزیشکەکانیان ڕادەگەیاند کە نەیاندەزانی ئەوە بۆردوومانێکی کیمیایییە. بەھۆی وەشانی با، تەنانەت نەخۆشخانە و ناوەندە دەرمانییەکانیش ئاڵوودە بوون و ئەو ژمارە کەمە لە پزیشکان و پەرستارانەی لەوێ کاریان دەکرد، ناچار بوون کە شارەکە بەجێبھێڵن. دوو حەمامی گشتی بۆ دەرمانی قوربانییەکان بەکاردەھێنران و یاریگایەکی بچووک کرایە ناوەندێکی پزیشکیی ١٥٠ تەختی. لە چەند سەعاتی یەکەمدا نزیکی ٣٠ کەس کە زۆربەیان منداڵانی کەمتەمەن و بەساڵاچووان بوون، بەھۆی کێشەکانی توندیی ھەناسەیی گیانیان بەخت کرد. ھەتا ساڵی ٢٠٠٧، سەرجەم ١٣٠ کەس (١٠٩ خەڵکی مەدەنی، ٢١ چەکدار و ھتد) لە [[کیمیابارانی سەردەشت]] لە حوزەیرانی ١٩٨٧ گیانیان لە دەستدا. بیست کەس لە چەند سەعاتی یەکەم، دە کەس لە کاتی بردن بۆ شارەکانی دیکە و نزیکی ١٠٠ کەسی تر لە نەخۆشخانەکانی ئێران و ئەورووپا لە درێژەی مانگێک دواتر گیانیان بەخت کرد. لە نێوان ئەو خەڵکە مەدەنییەی کە گیانیان بەخت کرد، ٣٩ کەس تەمەنیان ژێر ١٨ ساڵ بوو، کە ١١ کەسیان ژێر ٥ ساڵ بوون. ھەروەھا سی و چوار ژن و کچ گیانیان لە دەستدا.<ref>Khateri S, Wangerin R. Denied Truths, the story of victims of chemical weapons in Iran, center for women and family affairs. 2008 , {{ISBN|978-600-5201-13-0}}</ref><ref>Khateri S. Victims of chemical weapons in Iran – an evaluation on health status of 45,000 Iranian victims of chemical warfare agents. Society for Chemical Weapons Victims Support (SCWVS) (www.scwvs.org), April 2003, {{ISBN|964-93602-5-5}}</ref> خەردەل وەکوو ھۆکارێک لێکنادرێتەوە کە ببێتە ھۆی مردن، بەڵکوو ھۆکارێکی لاوازکردنە و تەنیا ٣٪ بۆ ٥٪ دەبێتە ھۆی مردن. زۆر یەک لەو ٩٥٪ی لە کیمیابارانی سەردەشت زیندوو مانەوە، لە درێژەی چەند ساڵی دواتر بە توندی تووشی کێشە و نەخۆشی جۆراوجۆر، وەکوو کێشەکانی توندی ھەناسەیی، ئازارەکانی چاو، کێشەکانی پێست و ھەروەھا ھەندێک کێشە لە سیستەمی بەرگریی لەشی خۆیان بوون.<ref>Khateri S, Ghanei M, Soroush MR, Haines D. Effects of mustard gas exposure in paediatric patients. Long-term health status of mustard-exposed children, 14 years after chemical bombardment of Sardasht. J Burns & Wound Care [serial online] (http://www.journalofburnsandwounds.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180326201400/http://journalofburnsandwounds.com/ |date=٢٦ی ئازاری ٢٠١٨ }}), 2003;2(1):11</ref><ref>Ghanei M, Aslani J, Khateri S, Hamadanizadeh K. Public Health Status of the Civil Population of Sardasht 15 Years Following Large−Scale Wartime Exposure to Sulfur Mustard. J Burns &Surg Wound Care [serial online] 2003;2(1):7. Available from: URL: http://www.journalofburns.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220421014815/https://journalofburns.com/ |date=٢١ی نیسانی ٢٠٢٢ }} . Published March 11, 2003</ref> ئەو کێشانە ھەتا ئێستاش بۆ بەرکەوتووانی ھێرشە کیمیایییەکە بەردەوامە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/2009202012|سەردێڕ=رزگاربووانی کیمیابارانی سەردەشت داوادەکەن رووداوەکە بە "کۆمەڵکوژی" بناسێنرێت|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> ھەتا ئاخرین جار ژمارەی بریندارانی تۆمارکراو تەنیا ١،٥٠٠ کەس بووە، لە کاتێکدا ١٣،٠٠٠ کەس پێیان وایە بەرکەوتووی کیمیابارانن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/news/2757589/%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%D9%86%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D9%86-%D8%B4%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D8%AF%D9%87-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D9%85%DB%8C-%DA%A9%D9%86%D8%AF|سەردێڕ=آمار جانبازان شیمیایی احراز شده سردشت چرا تغییر نمی کند؟ (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردپرێس|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> ھەروەھا ھەندێک ڕاپۆرت باس لە گەندەڵی لە تۆمارکردنی بریندارانی نوێ دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpa.net/so/news/%D9%BE%DB%95%D8%B1%DB%95%D8%B3%DB%95%D9%86%D8%AF%D9%86%DB%8C-%DA%AF%DB%95%D9%86%D8%AF%DB%95%DA%B5%DB%8C-%D9%84%DB%95%D8%AA%DB%86%D9%85%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D9%88%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DA%A9%DB%95%D9%88%D8%AA%D9%88%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA|سەردێڕ=پەرەسەندنی گەندەڵی لەتۆمارکردنی ناوی بەرکەوتووانی کیمیایی شاری سەردەشت|بڵاوکەرەوە=کوردپا|ڕێکەوت=٦ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> لە کاتێکدا [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران|کۆماری ئیسلامی]] ھەموو ساڵێک لە ساڵیادی کیمیابارانی سەردەشتدا ئەو کارەساتە سەرکۆنە دەکات<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku.kurdpress.com/news/6300/%D9%BE%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%88%DB%95%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A6%DB%8E%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%84%DB%95-%D8%B3%D8%A7%DA%B5%DB%86%DA%AF%DB%95%DA%95%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA|سەردێڕ=پەیامی وەزیری دەرەوەی ئێران لە ساڵۆگەڕی کیمیابارانی سەردەشت|بڵاوکەرەوە=کوردپرێس|ڕێکەوت=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref><ref name="M1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku.mehrnews.com/news/46415/%D9%87%DB%86%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AC%DB%95%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%95%D8%AA%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D9%86%DB%95-%D9%84%DB%95%D8%A8%DB%8C%D8%B1-%D8%AF%DB%95%DA%A9%DB%95%DB%8C%D9%86-%D9%88-%D9%86%DB%95-%D9%84%DB%8E%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AE%DB%86%D8%B4-%D8%AF%DB%95%D8%A8%DB%8C%D9%86|سەردێڕ=هۆکارانی جەنایەتی سەردەشت نە لەبیر دەکەین و نە لێیان خۆش دەبین|بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری مێھر|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240108213507/https://ku.mehrnews.com/news/46415/%D9%87%DB%86%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AC%DB%95%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%95%D8%AA%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D9%86%DB%95-%D9%84%DB%95%D8%A8%DB%8C%D8%B1-%D8%AF%DB%95%DA%A9%DB%95%DB%8C%D9%86-%D9%88-%D9%86%DB%95-%D9%84%DB%8E%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AE%DB%86%D8%B4-%D8%AF%DB%95%D8%A8%DB%8C%D9%86|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku.mehrnews.com/news/46418/%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D9%82%D9%88%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%95%D9%88%DB%95|سەردێڕ=یادی قوربانیانی کیمیابارانی سەردەشت کرایەوە|بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری مێھر|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240108213509/https://ku.mehrnews.com/news/46418/%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D9%82%D9%88%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%95%D9%88%DB%95|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و وڵاتانی ڕۆژاوا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://humanrights.eadl.ir/news/tabid/74/articleType/ArticleView/articleId/8907|سەردێڕ=نقش کشور‌های غربی در بمباران شیمیایی سردشت (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ستافی مافەکانی مرۆڤی کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240109094503/https://humanrights.eadl.ir/news/tabid/74/articleType/ArticleView/articleId/8907|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.isna.ir/news/1401040805906/%D9%87%D9%85%D8%AF%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D9%82%D8%AF%D8%B1%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%DB%8C%D8%B4%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D8%B3%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D8%B1%DA%98%DB%8C%D9%85-%D8%A8%D8%B9%D8%AB-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C|سەردێڕ=همدستی قدرت‌های جهانی بیشترین نقش را در جسارت رژیم بعث در بکارگیری سلاح شیمیایی علیه سردشت داشت (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیسنا|ڕێکەوت=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.mizanonline.ir/fa/news/4338781/%D8%BA%D8%B1%DB%8C%D8%A8-%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B3%D9%87%D9%85-%D9%88-%D9%85%D8%B3%D8%A6%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%AE%DB%8C%D9%84-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A8%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF-%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%88%D8%AF|سەردێڕ=غریب آبادی: سهم و مسئولیت کشورهای دخیل در جنایت بمباران شیمیایی سردشت باید تعیین شود (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری میزان|ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.mizanonline.ir/fa/news/4338781/%D8%BA%D8%B1%DB%8C%D8%A8-%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B3%D9%87%D9%85-%D9%88-%D9%85%D8%B3%D8%A6%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%AE%DB%8C%D9%84-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A8%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF-%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%88%D8%AF |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> و بەتایبەتی ئەڵمانیا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://xelk.org/2407/|سەردێڕ=ئێران: ئەم وڵاتە چەكی كیمیایی دابووە سەدام حسێن|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی خەڵک|ڕێکەوت=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku.mehrnews.com/news/28552/%D8%AC%DB%95%D9%86%D8%A7%D8%A8%DB%8C-%D9%85%D8%A7%DB%8C%DA%A9%DA%B5-%DA%A9%D9%84%DB%86%D8%B1-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%DA%A9%DB%95|سەردێڕ=جەنابی مایکڵ کلۆر سەردانی سەردەشت بکە|بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری مێھر|ڕێکەوت=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240108213510/https://ku.mehrnews.com/news/28552/%D8%AC%DB%95%D9%86%D8%A7%D8%A8%DB%8C-%D9%85%D8%A7%DB%8C%DA%A9%DA%B5-%DA%A9%D9%84%DB%86%D8%B1-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%DA%A9%DB%95|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku.mehrnews.com/news/176/%D8%A8%D8%A7%D8%A8%DB%95%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%88%DB%8C-%D9%86%D8%A7%DA%95%DB%95%D8%B2%D8%A7%DB%8C%DB%95%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%D8%A8%DA%95%DB%8C%D9%86-%D8%A8%DB%95-%D9%88%DB%95%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C|سەردێڕ=بابەتی کیمیایی سەردەشت بیانووی ناڕەزایەتی دەربڕین بە وەزیری دەرەوەی ئاڵمانیا|بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری مێھر|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240108214731/https://ku.mehrnews.com/news/176/%D8%A8%D8%A7%D8%A8%DB%95%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%88%DB%8C-%D9%86%D8%A7%DA%95%DB%95%D8%B2%D8%A7%DB%8C%DB%95%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%D8%A8%DA%95%DB%8C%D9%86-%D8%A8%DB%95-%D9%88%DB%95%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="M1"/> بە بەرپرسیاری ئەو ھێرشە دەزانێت،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.peyserpress.com/detail/5725|سەردێڕ=سەردەشت لە نێوان ستەمی بەعس و بێویژدانی نێو دەوڵەتیدا‌|بڵاوکەرەوە=پەیسەر|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> بەڵام زۆر سەرچاوە ڕایانگەیاندووە کە حکوومەت پرۆپاگەندە دەکات و لە ئاکامدا ھیچ کردەوەیەکی پێویست بۆ بەرکەوتووانی کیمیابارانەکە ناکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://dwaroj.net/%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA%D8%8C-%D8%AC%DB%95%D8%B3%D8%AA%DB%95%DB%8C%DB%95%DA%A9%DB%8C-%D9%BE%DA%95-%D9%84%DB%95-%D8%A6%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DB%8E%DA%A9-%D9%84|سەردێڕ=سەردەشت، جەستەیەکی پڕ لە ئازار (یادێک لە شارێکی لەبیرکراو لەپووشپەرێکی سووتاودا )|بڵاوکەرەوە=دواڕۆژ|ڕێکەوت=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240108213509/https://dwaroj.net/%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA%D8%8C-%D8%AC%DB%95%D8%B3%D8%AA%DB%95%DB%8C%DB%95%DA%A9%DB%8C-%D9%BE%DA%95-%D9%84%DB%95-%D8%A6%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DB%8E%DA%A9-%D9%84|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/%DA%95%DB%8E%DA%98%DB%8C%D9%85%DB%8C-%DB%8E%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%86-%DA%86%D8%A7%D8%B1%DB%95%D8%B3%DB%95%D8%B1%D9%86%DB%95%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DA%A9%DB%95%D9%88%D8%AA%D9%88%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%DB%95-%D8%AA%D8%A7%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DB%8C|سەردێڕ=ڕێژیمی ئێران بۆ چارەسەرنەکردنی بەرکەوتووانی کیمیابارانی سەردەشت، ئامریکای بە تاوانبار زانی|بڵاوکەرەوە=کوردستان میدیا|ڕێکەوت=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpa.net/so/news/%DB%8C%DB%95%DA%A9%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%AF%DB%8C%DA%A9%DB%95-%D9%84%DB%95-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DA%A9%DB%95%D9%88%D8%AA%D9%88%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%DA%A9%DB%86%DA%86%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D8%AF|سەردێڕ=یەکێکی دیکە لە بەرکەوتووانی کیمیابارانی سەردەشت کۆچی دوایی کرد|بڵاوکەرەوە=کوردپا|ڕێکەوت=٢٩ی نیسانی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://dengekan.info/archives/7467|سەردێڕ=شاری سەردەشت قوربانیەكی دیكەی شەڕی كۆنەپەرستانە … عەلی مەحمود محەمەد|بڵاوکەرەوە=دەنگەکان|ڕێکەوت=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> ھەروەھا چەندین فیلم لەبارەی کیمیابارانی سەردەشتدا ساز کراون کە ناسراوترینیان فیلمی [[دارگوێز (فیلم)|دارگوێز]]ە کە لە ساڵی ٢٠٢٠دا بڵاو کراوەتە و بەپێی چیرۆکی پیاوێک بەناوی مام قادر ساز کراوە کە بێجگە لەخۆی تەواوی خێزانەکەی بەھۆی کیمیابارانەوە دەکوژرێن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=پێشوازی کوردەکان لە "داری گوێز"/ لە سەردەشت نمایش نەکراوە|ناونیشان=http://ku.mehrnews.com/news/30964|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=ئاژانسی ھەواڵی مێھر|ڕێکەوت=١٢ی شوباتی ٢٠٢٠}}{{بەستەری مردوو|url=http://ku.mehrnews.com/news/30964 |date=تەممووزی ٢٠٢٥ }}</ref> === سەردەمی دوای شەڕ === [[پەڕگە:Sardasht Border Guard (46).jpg|وێنۆک|وێنەی چوار کوژراوی ھێزەکانی پاسەوانی سنووری لە دووپەزەی سەردەشت لە ساڵی ٢٠٢٠]] سەردەشت لە سەدەی ٢١دا چەندین ڕووداو و نائارامی بەخۆیەوە بینیوە. ئەو شارە بووەتە شوێنێک بۆ تێکھەڵچوون و پێکدادان لە نێوان [[حیزبەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان|چەکدارە ئۆپۆزیسیۆنە کوردەکان]] و [[ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|چەکدارانی کۆماری ئیسلامیی ئێران]]، کە لەو چەندین ساڵانەدا چەندین تێکھەڵچوون لە سنووری سەردەشتدا ڕوویداوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpa.net/so/news/سەردەشت/-لەەنجامی-تەقەی-کەسانی-نەناسراودا-ەندامی-سپای-پاسداران-کوژران |سەردێڕ=سەردەشت/ لەئەنجامی تەقەی کەسانی نەناسراودا ٤ ئەندامی سپای پاسداران کوژران |بڵاوکەرەوە=کوردپا |ڕێکەوت=٢٢ی ئابی ٢٠١٣ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/شوناسی-وژراو-و-بریندارانی-شەڕی-سەردەشت-روون-بۆوە |سەردێڕ=شوناسی كوژراو و بریندارانی شەڕی سەردەشت ڕوون بۆوە |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=٢٥ی ئابی ٢٠١٣ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=https://kurdistanmedia.com/so/news/%D8%B4%D9%88%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%DA%98%D8%B1%D8%A7%D9%88-%D9%88-%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B4%DB%95%DA%95%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%B1%D9%88%D9%88%D9%86-%D8%A8%DB%86%D9%88%DB%95 |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://westganews.net/dreja.aspx?=hewal&jmara=19687&jor=1 |سەردێڕ=سەردەشت… پێکدادانێکی دیكه لە نێوانی پێشمەرگەکانی دیموکرات و سوپای پاسداران ڕوویدا |بڵاوکەرەوە=وێستگەنیووز |ڕێکەوت=١٨ی حوزەیرانی ٢٠١٦ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://nasnews.com/kurd/view.php?cat=4570 |سەردێڕ=لە پێکدادانێکدا لە سەردەشت پاسدارێک کوژرا |بڵاوکەرەوە=ناس نیووز |ڕێکەوت=٢٠ی ئابی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=https://nasnews.com/kurd/view.php?cat=4570 |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://esta.krd/104275/ |سەردێڕ=پێکدادانی چەکداری لەنێوان سوپای پاسداران و حزبێکی کوردیدا ڕوویداوە |بڵاوکەرەوە=ئێستا |ڕێکەوت=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211029060808/https://esta.krd/104275/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ساڵی ٢٠٠٦، لە نێوان چەکدارانی ئێران و پژاک لە سەردەشت تێکھەڵچوونێک ڕوویدا، کە بەوتەی میدیا ئێرانییەکان لە چەکدارانی پژاک لانیکەم ٣٠ کەس کوژران و ٤٠ کەسی دیکەش بریندار بوون. بەو ھۆیەوە پژاک ئاگربەستی یەکلایەنەی ڕاگەیاند کە لەلایەن سپای پاسدارانەوە ڕەت کرایەوە.<ref name="bbc0509">{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان= https://www.theguardian.com/world/2011/sep/05/iran-kurdish-rebels-iraq-border| سەردێڕ=Iranian forces kill Kurdish rebels near Iraq border |یەکەم=David |دوایین=Batty |ئیش=The Guardian | ڕێکەوت=٥ی ئەیلوولی ٢٠١١| ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤}}</ref> ''بەرزایییەکانی جاسووسان'' لە نزیکی سنووری سەردەشت بۆ ماوەیەکی زۆر لەژێر دەستی پژاکدا بوو، کە لە ٤ی ئەیلوولی ٢٠١١دا، ھێزەکانی [[یەکینەی تایبەتی سابیرین|سابیرین]] کە سەر بە ھێزی وشکانیی سپای پاسدارانن، ئۆپەراسیۆنێکیان بۆ گرتنەوەی دەست پێکرد کە بەھۆیەوە ١٣ چەکداریان لێ کوژران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.tasnimnews.com/fa/news/1396/06/13/1509483/%D9%82%D9%84%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D8%B3%DA%A9%D9%88%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D8%AA%D8%A7%D8%A8-13-%D8%AA%DA%A9%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D8%B4%D8%AF-%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1|سەردێڕ=قله‌ای که سکوی پرتاب ۱۳ تکاور سپاه شد+تصاویر (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=تەسنیم|ڕێکەوت=٤ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> لە سەردەشت ھەندێک کەس بەھۆی نەبوونی کاری گونجاو و ھەژاری، ڕوو لە کۆڵبەری دەکەن و ساڵانە سەدان [[کۆڵبەر]] لە سنوورەکانی سەردەشت گیانیان لەدەست دەدەن، بریندار دەبەن یان تووشی ڕووداوی نەخوازراو دەبن کە بریتین لە تەقەکردن لەلایەن ھێزەکانی ئێران، بەربوونەوە لە بەرزایییەکان، کەوتنە ژێر ڕنوو، ڕەقبوون لە سەرمادا و چەندین ڕووداوی تر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanhumanrights.org/ku/?p=7478 |سەردێڕ=کوژران و برینداربوونی سێ کۆڵبەر لە سەردەشت |بڵاوکەرەوە=کوردپا |ڕێکەوت=٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hengaw.net/so/news/برینداربوونی-کۆڵبەر-لە-سنووری-شاری-سەردەشت |سەردێڕ=کۆڵبەرێکی گەنج لە ناوچە سنوورییەکانی سەردەشت کوژرا |بڵاوکەرەوە=تۆڕی مافەکانی مرۆڤی کوردستان |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpa.net/so/news/سەردەشت-دوو-کۆڵبەر-لە-سنووری-بێتووش-بەهۆی-بەربوونەوە-لە-بەرزایی-و-تەقەی-هێزە-نیزامییەکانی-حکوومەتی-بریندار-بوون |سەردێڕ=سەردەشت؛ دوو کۆڵبەر لە سنووری "بێتووش" بەهۆی بەربوونەوە لە بەرزایی و تەقەی هێزە نیزامییەکانی حکوومەتی بریندار بوون |بڵاوکەرەوە=کوردپا |ڕێکەوت=١٣ی ئابی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rojikurd.net/mirovayeti/23859/ |سەردێڕ=کۆمەڵێک کۆڵبەر لە سەردەشت کەوتنە ژێر ڕنوو و یەکیان گیانی لە دەست داوە |بڵاوکەرەوە=ڕۆژی کورد |ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ھەروەھا یەکێک لە کێشەکانی دیکەی سەردەشت، بازرگانیی ماددە ھۆشبەرەکان بەتایبەتی [[مێتامفتامین|شیشە]]یە کە بە ڕێژەیەکی بەرچاو بەرز بووەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.mehrnews.com/news/5939143/%DB%B4%DB%B5-%DA%A9%DB%8C%D9%84%D9%88%DA%AF%D8%B1%D9%85-%D9%85%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%AE%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%D9%81-%D8%B4%D8%AF|سەردێڕ=۴۵ کیلوگرم ماد مخدر شیشه در سردشت کشف شد (فارسی)|بڵاوکەرەوە=مێھر|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/85267774/%DB%B1%DB%B9%DB%B7-%DA%A9%DB%8C%D9%84%D9%88%DA%AF%D8%B1%D9%85-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D9%85%D8%AE%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B1%D8%B2-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%D9%81-%D8%B4%D8%AF|سەردێڕ=۱۹۷ کیلوگرم ماده مخدر شیشه در مرز سردشت کشف شد (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/news/18281/%DB%B5%DB%B0%DB%B0-%DA%A9%DB%8C%D9%84%D9%88%DA%AF%D8%B1%D9%85-%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AC%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%D9%81-%D8%B4%D8%AF|سەردێڕ=۵۰۰ کیلوگرم ماریجوانا در سردشت کشف شد (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردپرێس|ڕێکەوت=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> ھەندێک لە ڕاپۆرتەکان، [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سوپای پاسداران]] و [[وەزارەتی ھەواڵگری (ئێران)|دەزگای ھەواڵگری]] تۆمەتبار دەکەن کە لە بازرگانیی ماددە ھۆشبەکارندا ڕۆڵی ھەیە و لەو ڕێگایەوە پارە بەدەست دەھێنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpa.net/fa/news/%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AF-%D8%B4%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%B3%D9%87-%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%AF-%D8%AF%D9%84%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%85%D8%AF%D8%B2%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF|سەردێڕ=تولید شیشه در سردشت، سه میلیارد دلار برای سپاه درآمدزایی دارد (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردپا|ڕێکەوت=١٨ی ئایاری ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.avatoday.net/fa/node/11420|سەردێڕ=گزارش ویژه: چگونه مقامات اطلاعاتی سردشت مولتی میلیاردر شدند؟ (بە فارسی)|ڕێکەوت=٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=ئاواتودەی}}</ref> بەڵام میدیاکانی نزیک لە حکوومەتی ئێران، بەگشتی ھەر جۆرە بەشداریکردنی سپایان لەو بازرگانییەدا ڕەت کردووەتەوە و ھەمیشە ڕایانگەیاندووە کە ھێزەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران ڕووبەڕووی قاچاخی ماددە ھۆشبەرەکان دەبنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hengaw.net/fa/news/%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%D8%B1%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D9%88-%D9%82%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%B7%D8%B1%D9%81%DB%8C%D9%86-%D8%B9%DA%A9%D8%B3-%D9%88-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%B1|سەردێڕ=جزئیات درگیری سردشت و قربانیان طرفین + عکس و آمار (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ھەنگاو|ڕێکەوت=٦ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> ئەو بازرگانییە لە سەردەشت و دەوروبەر بووەتە ھۆی ئەوەی ژمارەیەکی زۆر لە دانیشتووانی ئەو شارە بەتایبەتی لاوان، تووشی بەکارھێنانی جۆرە جیاوازەکانی ماددە ھۆشبەرەکان ببن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/1602201712|سەردێڕ=لە رۆژهەڵاتی کوردستان ماددەی هۆشبەر بەڕێژەیەکی زۆر بڵاوبووەتەوە|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=١٦ی شوباتی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> لە ٩ی ئایاری ٢٠١٥، خەڵکی سەردەشت لە دوای ڕووداوی ھۆتێلی تارای مەھاباد کە بوو ھۆی خۆکوژیی [[فەریناز خوسرەوانی]]، لە پاڵپشتیکردنی خەڵکی مەھاباد و ناڕەزایی لە بەرامبەر ئەو کارەساتەی ڕوویداوە خۆپیشاندانیان بەڕێوەبرد،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/راپۆرت/-پشتیوانیی-هاووڵاتییانی-کورد-لە-ناڕەزایەتییەکانی-شاری-مەهاباد-وێنه |سەردێڕ=راپۆرت/ پشتیوانیی هاووڵاتییانی کورد لە ناڕەزایەتییەکانی شاری مەهاباد +وێنه |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=١٠ی ئایاری ٢٠١٥ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=https://kurdistanmedia.com/so/news/%D8%B1%D8%A7%D9%BE%DB%86%D8%B1%D8%AA/-%D9%BE%D8%B4%D8%AA%DB%8C%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%88%DA%B5%D8%A7%D8%AA%DB%8C%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%84%DB%95-%D9%86%D8%A7%DA%95%DB%95%D8%B2%D8%A7%DB%8C%DB%95%D8%AA%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%85%DB%95%D9%87%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AF-%D9%88%DB%8E%D9%86%D9%87 |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> کە دواتر ھێزە ئەمنییەکان بڵاوەیان بە خۆپیشاندەران کرد و زیاتر لە ٣٠ کەسیان دەستبەسەر کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www-rudaw-net.cdn.ampproject.org/v/s/www.rudaw.net/sorani/kurdistan/100520152-amp?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16500539125657&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.rudaw.net%2Fsorani%2Fkurdistan%2F100520152 |سەردێڕ=لە سەردەشت ٣٠ کەس دەستگیرکراون |بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو |ڕێکەوت=١٠ی ئایاری ٢٠١٥ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> لە شەوی ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧ لە دوای ڕاگەیاندنی ئەنجامە سەرەتایییەکانی [[ڕێفراندۆمی سەربەخۆییی باشووری کوردستان (٢٠١٧)|ڕێفراندۆمی سەربەخۆییی باشووری کوردستان]]، سەردەشت یەکێک لەو شارانەی ڕۆژھەڵاتی کوردستان بوو کە خەڵکەکەی بە مەبەستی پشتگیریکردن و خۆشحاڵی دەڕبرینی خۆیان لە سەرکەوتنی ئەنجامەکان ھاتنە شەقامەکان و دواتر ھێزە ئەمنییەکان ھەندێک لە کەسانی بەشداریان دەستبەسەر کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/%DA%98%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%95%DB%8C%DB%95%DA%A9-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%88%DA%B5%D8%A7%D8%AA%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D8%A8%DB%95-%D8%A8%DB%86%D9%86%DB%95%DB%8C-%D9%BE%D8%B4%D8%AA%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%AF%D8%B4%D8%AA%D9%BE%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%A8%DB%86-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%A8%DB%95%D8%AE%DB%86%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D8%A8%DB%95%D8%B3%DB%95%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%D9%86 |سەردێڕ=ژمارەیەک هاووڵاتیی کورد، بە بۆنەی پشتگیریکردن لە گشتپرسی بۆ سەربەخۆیی کوردستان دەستبەسەر کراون |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی ئازاری ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210308120312/https://kurdistanmedia.com/so/news/%DA%98%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%95%DB%8C%DB%95%DA%A9-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%88%DA%B5%D8%A7%D8%AA%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D8%A8%DB%95-%D8%A8%DB%86%D9%86%DB%95%DB%8C-%D9%BE%D8%B4%D8%AA%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%AF%D8%B4%D8%AA%D9%BE%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%A8%DB%86-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%A8%DB%95%D8%AE%DB%86%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D8%A8%DB%95%D8%B3%DB%95%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%D9%86 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەروەھا لە ڕۆژی ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٧، دوو فڕۆکەی ئێرانی بە مەبەستی دژایەتیی ڕێفراندۆم و ترساندنی خەڵک، بەسەر ھێڵی سنووریی نێوان ڕۆژھەڵات و باشووری کوردستاندا فڕیبوون کە ئاسمانی سەردەشتیشی دەگرتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanhumanrights.org/fa/?p=4198 |سەردێڕ=خبر فوری: پرواز جنگنده‌های ارتش ایران در امتداد مرزهای اقلیم کُردستان/ همراه با تصویر (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=تۆڕی مافەکانی مرۆڤی کوردستان |ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> لە ١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٨، سەردەشت یەکێک لە شارەکانی بەشداری [[مانگرتنی گشتیی ٢٠١٨ی ڕۆژھەڵاتی کوردستان|مانگرتنی گشتیی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] بوو کە دوکانداران و کاسبکارانی ئەو شارە شوێنی کاسبییەکان داخست.{{ژێدەر پێویستە|date=ئابی ٢٠٢٤}} ھەر وەک شارەکانی دیکە ھێزە ئەمنییەکان لە دوکاندارانی ئەو شارە بە شێوەی جۆراوجۆر ھەڕەشەیان کرد و ھەندێکیان دەستبەسەر کردن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hengaw.net/so/news/مانگرتن-لە-دەیان-شاری-کوردستان-بەڕێوە-چوو-و-دەیان-کەسیش-دەسبەسەر-کران |سەردێڕ=مانگرتن لە دەیان شاری کوردستان بەڕێوە چوو و دەیان کەسیش دەسبەسەر کران |بڵاوکەرەوە=ھەنگاو |ڕێکەوت=١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> === خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ === {{ئەمانەش ببینە|خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێران}} لە ڕۆژی ٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٢، کۆمەڵێک لە گەنجانی شاری سەردەشت لە ناڕەزاییی بەرامبەر بە کوشتنی [[ژینا ئەمینی]] و لە درێژەی [[خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێران]] ڕژانە سەر شەقامەکان و لەگەڵ ھێزە ئەمنییەکان لە شەقامە سەرەکییەکانی ئەو شارە تووشی پێکدادان و تێکھەڵچوون بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=‎تلویزیون منوتو on Instagram: ". تجمع اعتراضی مردم سردشت #مهسا_امینی #mahsaamini #گزارشگرمنوتو @manotogozareshgar …⁣ WhatsApp/Telegram: +44 7590 899 999"|ناونیشان=https://www.instagram.com/p/CixXUf5IEsI/|بڵاوکەرەوە=Instagram|ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|زمان=en}}</ref> لەو خۆپیشاندانەدا خەڵک بە بەرد ھێرشیان کردە سەر ھێزە دژەشۆڕشەکان و لە بەرامبەریشدا ھێزەکان بە بەکارھێنانی چەک، تەقەی ھەوایی، باتۆم و گازی فرمێسکڕێژ ھەوڵی بڵاوەپێکردنی خۆپیشاندەرانیان دا. ھەروەھا ھەندێک لە ھێزەکان لە سەربانە بەرزەکانی دەوروبەر تەقەیان لە خەڵک کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ir.voanews.com/a/sardasht-iran-protest-mahsa-amini/6756899.html|سەردێڕ=استقرار مامور امنیتی با سلاح روی پشت بام همزمان با اعتراضات چهارشنبه سردشت (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=دەنگی ئەمریکا|ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> لە ئەنجامدا ژمارەیەک لە خۆپیشاندەران و ھێزەکانی دژەشۆڕش بریندار بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.balatarin.com/permlink/2022/9/24/5868965|سەردێڕ=مردی که یک تنه با چوب در سردشت به سمت ماموران می‌رود و آنها را فراری می‌دهد! (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=بالاترین|ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> خۆپیشاندەرانی سەردەشتی دروشمی «[[ژن، ژیان، ئازادی]]»، «مردن بۆ دیکتاتۆر» و ھەندێک دروشمی دیکەیان بەکارھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=‎تلویزیون منوتو on Instagram: ". «مرگ بر دیکتاتور» #سردشت #mahsaamini #مهسا_امینی #گزارشگرمنوتو @manotogozareshgar …⁣ WhatsApp/Telegram: +44 7590 899 999"|ناونیشان=https://www.instagram.com/p/CixXy3IIfzu/|بڵاوکەرەوە=Instagram|ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|زمان=en}}</ref> لە درێژەی خۆپیشاندانەکان و مانگرتنە سەرتاسەرییەکان، بەپێی باگھێشتەکان لەلایەن [[ناوەندی ھاوکاریی حیزبەکانی کوردستانی ئێران]] و ڕێکخراوەکانی دیکە، کاسبکاران و دوکاندارانی سەردەشت لە زۆربەی ڕۆژان دەستیان بە مانگرتن کرد،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://jinhaagency1.com/so/zhan/gh-33840|سەردێڕ=مانگرتنی کاسبکاران لە شاری سەردەشت|بڵاوکەرەوە=ئاژانسی ھەواڵی ژن|ڕێکەوت=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> لەوانەش بانگھێشتی ١٩ی ئەیلوول بەمەبەستی سەرکۆنەی کوشتنی ژینا ئەمینی<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=.kurdistanmedia.com https://kurdistanmedia.com/fa/news/2022/09/44|سەردێڕ="سردشت، دیولان و دیواندرە" جزء شهرهای پیشگام اعتصاب امروز بودند (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد|ڕێکەوت=١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> و ١ی تشرینی یەکەم بەمەبەستی دژایەتیکردنی [[ھێرشەکانی ٢٠٢٢ی ئێران بۆ سەر ھەرێمی کوردستان|ھێرشەکانی سپای پاسداران بۆ سەر حیزبە کوردییەکان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=www.iranintl.com https://www.iranintl.com/202210015835|سەردێڕ=شنبه اعتراض؛ دومین اعتصاب سراسری در کردستان، آذربایجان غربی، کرمانشاه و ایلام (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ئێران ئینتەرنەشناڵ|ڕێکەوت=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> ھەروەھا لە ١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢، لە گوندی [[بێورانی خوارێ]] کاسبکارێک بەناوی ''ھێمن حەمزە'' لەلایەن ھێزەکانی حکوومەتەوە دەکوژرێت، بەھۆیەوە ڕۆژی دواتر بەرامبەر لەگەڵ ١٢ی تشرینی دووەم، بەشێک لە خەڵک خۆپیشاندانیان بەڕێوە برد و تەواوی ڕۆژەکە کاسبکاران و دوکارندارانی سەردەشت بە داخستنی دوکانەکانیان مانیان گرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://test.jinhaagency.com/fa/rwzanh/atsab-bazaryan-srdsht-dr-adamh-qyam-mrdmy-34749|سەردێڕ=اعتصاب بازاریان سردشت در ادامه قیام مردمی (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئاژانسی ھەواڵی ژن|ڕێکەوت=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> لە ڕۆژی ٦٥ەمی خۆپیشاندانەکان بەرامبەر بە ٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢، ژمارەیەک لە خۆپیشاندەران بەمەبەستی پاڵپشتیکردنی مەھاباد و دژایەتیی سەرکوتەکانی ئەو شارە، چەندین خۆپیشاندانی ناڕەزایەتییان لە کۆمەڵێک شەقام و کۆڵانی شار بەڕێوەبرد، ڕێگاکانیان داخست و لە مزگەوتەکان دروشمی شۆڕشگێڕییان بڵاوکردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.akhbar-rooz.com/180784/1401/08/29/|سەردێڕ=حمله همه جانبه حکومت، کردستان مقاومت می کند، اعتراض در شهرهای ديگر (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئەخباری ڕووز|ڕێکەوت=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221121011836/https://www.akhbar-rooz.com/180784/1401/08/29/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل === {{ئەمانەش ببینە|شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران}} لە بەرەبەیانی ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ لە دەستپێکی [[ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران (حوزەیرانی ٢٠٢٥)|ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]] لە [[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی دوازدە ڕۆژە]]دا، بنکەکانی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سوپای پاسداران]] لە ناو شاری سەردەشت و سەر سنوور لەلایەن [[ھێزی ئاسمانیی ئیسرائیل]]ەوە کرانە ئامانج.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://farhikhtegandaily.com/news/208561/%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%85%D8%B1%D8%B2%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA/|سەردێڕ=حمله اسرائیل به هنگ مرزی سردشت (بە فارسی)|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=ڕۆژنامەی فەرھیختێگان}}{{بەستەری مردوو|url=https://farhikhtegandaily.com/news/208561/%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%85%D8%B1%D8%B2%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA/ |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> لە ئەنجامدا چەندین سەرباز کوژران و بریندار بوون، بەڵام حکوومەتی ئێران تەنیا کوژرانی سەربازێکی پشتڕاست کردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku.mehrnews.com/news/55437/%D8%B4%DB%95%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%95%D8%AA%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8E%DA%A9-%D9%84%DB%95-%D8%B3%D9%86%D9%88%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%DB%95-%D9%87%DB%8E%D8%B1%D8%B4%DB%8C-%D8%A6%DB%8C%D8%B3%DA%95%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84|سەردێڕ=شەهادەتی سەربازێک لە سنووری سەردەشت بە هێرشی ئیسڕائیل|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=[[ئاژانسی ھەواڵی مێھر]]}}{{بەستەری مردوو|url=https://ku.mehrnews.com/news/55437/%D8%B4%DB%95%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%95%D8%AA%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8E%DA%A9-%D9%84%DB%95-%D8%B3%D9%86%D9%88%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%DB%95-%D9%87%DB%8E%D8%B1%D8%B4%DB%8C-%D8%A6%DB%8C%D8%B3%DA%95%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84 |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ }}</ref> لە درێژەی [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|ھێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران]] لە بەیانیی ٤ی ئازاری ٢٠٢٦، لە ھێرشێکی ئاسمانیدا بە چەندین بۆمب بنکەی سەربازیی ''جندوڵڵا''ی سەر بە سوپای پاسداران لە ڕۆژاوای شاری سەردەشت کرایە ئامانج و بەشێکی بەتەواوی خاپوور کرا. ھەر لە ھەمان شەودا ھێرش کرایە سەر باڵەخانەی [[وەزارەتی ھەواڵگری (ئێران)|دەزگای ھەواڵگری]]ی سەردەشت و لە ئەنجامدا بەشێکی باڵەخانەکە و دەوروبەری زیانی بەرچاوی بەرکەوت. ھەرچەندە دواتر شارەکە لەلایەن ئیسرائیلەوە نەکرایە ئامانج، بەڵام بەگشتی شەڕەکە کاریگەرییەکی زۆری لەسەر ژیانی خەڵکی شار ھەبوو، بۆ نموونە لە کاتی شەڕدا شەپۆلێکی تری گرانی و ھەڵاوەسان سەری ھەڵدایەوە و ھەروەھا ھەر لە یەکەم ڕۆژی دەستپێکی شەڕ لە ٢٨ی شوباتەوە ئینتەرنێت بەتەواوی پچڕا.<ref name="AVA44968">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ava.news/news/44968|سەردێڕ=ڕۆژهەڵاتی کوردستان باجێکی قورس دەدات و جەنگی نان دەستی پێکردووە|بڵاوکەرەوە=ئاڤا میدیا|ڕێکەوت=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> بەوتەی [[ڕێکخراوی ھەنگاو بۆ مافەکانی مرۆڤ]] و شایەتحاڵان، ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامی لە سەردەشت و شارەکانی تری ڕۆژهەڵاتی کوردستان، شوێنە مەدەنییەکانی وەک ھۆڵی وەرزشی، قوتابخانە و مزگەوتیان بۆ مەبەستی چالاکیی سەربازی یان شوێنی نیشتەجێبوونی کاتیی خۆیان و خێزانەکانیان بەکاردەھێنا، ئەمەش بە مەبەستی بەکارھێنانی شوێنە مەدەنییەکان وەک [[قەڵغانی مرۆیی]] بۆ ڕێگریکردن لە ھێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ھێزەکانی حکوومەت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hengaw.net/ku/reports-and-statistics/2026/03/article-5|سەردێڕ=ڕاپۆرتی تایبەت: میلیتاریزەکردنی شوێنە گشتییەکان و زیادبوونی کەشی ئەمنی و سەربازی لە کوردستان|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی مافی مرۆڤی ھەنگاو|ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> ھەروەھا ھەندێک سەرچاوە ئاماژەیان بەوە کرد کە سەردەشت ببوو بە شوێنێکی ھەڵدانی درۆن و مووشەک لەلایەن سوپای پاسدارانەوە بەرەو [[ھەرێمی کوردستان]].<ref name="AVA44968"/> == جوگرافیا == سەردەشت لە تەنیشت کێوی گردەسوور و لەسەر [[زاگرۆس|زنجیرەچیاکانی زاگرۆس]] ھەڵکەوتووە. کێوەکانی [[قەندیل]] لە باکووری ڕۆژاوای ئەم شارەن. سەردەشت لە باکوور لەگەڵ [[نەڵاس]]، [[میراوە]] و [[پیرانشار]]، لە باکووری ڕۆژھەڵات لەگەڵ [[مەھاباد]]، لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ [[ڕەبەت]] و [[بۆکان]]، لە باشووری ڕۆژھەڵات لەگەڵ [[بانە]] و لە ڕۆژاوا لەگەڵ [[قەڵادزێ]] و [[پارێزگای سلێمانی]] ھاوسنوورە. ھەروەھا سەردەشت ١٠٠ کیلۆمەتر سنووری لەگەڵ [[ھەرێمی کوردستان]] ھەیە. ھەرێمی کوێستانی سەردەشت بە گەورەیی ١٦٦٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە دەبێت. ھەندێک لە کێوە بەرزەکانی سەردەشت لەخوارەوە نووسراون:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://drkhezri.ir/DrRasoolKhezri/sardasht.aspx |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی شوباتی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150207015345/http://drkhezri.ir/DrRasoolKhezri/sardasht.aspx |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://drkhezri.ir/DrRasoolKhezri/sardasht.aspx |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی شوباتی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150207015345/http://drkhezri.ir/DrRasoolKhezri/sardasht.aspx |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * بوڵفەت * ھەوینە ماڵ (لە باشووری گوندی [[قەڵاتەڕەشێ]]) * زەردکە (لە [[گوندستانی ئالان|ناوچەی ئالان]]) * سەری گۆم (لە پشتەوەی شاری [[میراوە]]) * تەرخان * ئیبراھیم جەلال * کێوی نستان * لەندی شێخان * داشان قەڵا * کاسە بەردین * حاجی ئیبراھیم * بەردە سپیان {{Geographic location |ناوی شار = شاری سەردەشت |باکوور = [[مەھاباد]] و [[پیرانشار]] |باکووری ڕۆژھەڵات = [[بۆکان]] |ڕۆژھەڵات = [[سەقز]] |باشووری ڕۆژھەڵات = [[کامیاران]] و [[قوروە]] |باشوور = [[بانە]] و [[مەریوان]] |باشووری ڕۆژاوا = [[ھەرێمی کوردستان]] |ڕۆژاوا = [[ھەرێمی کوردستان]] |باکووری ڕۆژاوا = [[ھەرێمی کوردستان]] |پەڕگە = Sardasht County.png }} == ھەرێم == سەردەشت بەپێی ھەرێمی جوگرافی، لە ھەرێمی سارد و کوێستانیدا ھەڵکەوتووە و بە بەرزایی ١٤٨٠ مەتر (٤٬٨٦٠ پێ)، ھەتا ڕادەیەک کەشوھەوایەکی ساردی لە درێژەی ساڵدا ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.azmet.ir/in/page/climate.htm |سەردێڕ=کەشوھەوا، ھەرێم و سەرچاوە ئاوییەکانی پارێزگای ورمێ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٢ |قاڵب=ئێکسڵ |بڵاوکەرەوە=کەشوھەواناسی پارێزگای ورمێ |زمان=فارسی }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.azmet.ir/in/page/climate.htm |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> سەردەشت یەکێک لە شارە پڕبارینەکانی پارێزگای ورمێیە و زۆر جاران زیاترین ئاستی بارینی لە ئاستی پارێزگا و تەنانەت لە وڵاتدا بەدەستھێناوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/85157639/%D8%A8%DB%8C%D8%B4%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%B2%D8%B1%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D8%B4%D8%AF|سەردێڕ=بیشترین بارش سال زراعی جاری آذربایجان‌غربی در سردشت ثبت شد (فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/news/39844/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%AF|سەردێڕ=سردشت بارانی‌ترین شهر ایران شد (فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردپرێس|ڕێکەوت=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/85022325/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D9%BE%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DB%8C-%D8%B4%D8%AF|سەردێڕ=سردشت پربارش‌ترین شهر آذربایجان‌غربی شد (فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٧ی شوباتی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> بارستەکانی ھەوا لەلای ڕۆژاوا و باکووری ڕۆژاواوە، ئەو شارە ھەر وەک ناوچەکانی تری پارێزگا دەگرێتەوە.<ref name="مێژوو و جوگرافیای سەردەشت١">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.islahweb.org/ar/node/5016 |سەردێڕ=تاریخ و جغرافیای شهرستان سردشت-بخش نخست (به فارسی) |بڵاوکەرەوە=جەماعەتی دەعوەت و ئیسلاحی سەردەشت |ڕێکەوت=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.islahweb.org/ar/node/5016 |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> ھەرچەندە سەردەشت بەگشتی خاوەنی کەشوھەوایەکی فێنک و بارانی لە درێژەی ساڵدایە، بەڵام ھەندێک جاران بەتایبەت لە ھاویناندا کەشوھەوای گەرمی تێدا تۆمار کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/85074311/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D9%BE%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%88-%DA%AF%D8%B1%D9%85%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%A2%D8%A8%DB%8C-%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C|سەردێڕ=سردشت پربارش‌ترین و گرمترین شهر آذربایجان‌غربی در سال آبی جاری شد (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٥ی نیسانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> کەشوھەوای سەردەشت لە مانگەکانی ساڵدا بەم شێوەیە: {{Weather box |location = سەردەشت |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = ١٦ |Feb record high C = ١٣.٨ |Mar record high C = ٢١.١ |Apr record high C = ٢٧.٢ |May record high C = ٣٢.٠ |Jun record high C = ٣٥.٢ |Jul record high C = ٣٩.٦ |Aug record high C = ٣٨.٢ |Sep record high C = ٣٤.٤ |Oct record high C = ٢٩.٦ |Nov record high C = ٢٠.٠ |Dec record high C = ١٨.٠ |Jan high C = ١.٢ |Feb high C = ٢.٣ |Mar high C = ٧.٦ |Apr high C = ١٤.٨ |May high C = ٢٠.٥ |Jun high C = ٢٧.٠ |Jul high C = ٣١.٢ |Aug high C = ٣١.٠ |Sep high C = ٢٦.٦ |Oct high C = ١٩.٤ |Nov high C = ١٠.٤ |Dec high C = ٤.٨ |year high C = ١٦.٤٠ |Jan low C = &minus;٣.٥ |Feb low C = &minus;٣.١ |Mar low C = ١.٣ |Apr low C = ٧.١ |May low C = ١١.٨ |Jun low C = ١٧.٤ |Jul low C = ٢١.٢ |Aug low C = ٢٠.٨ |Sep low C = ١٧.١ |Oct low C = ١١.٥ |Nov low C = ٤.٣ |Dec low C = ٠.٥&minus; |year low C = ٨.٧٨ |Jan record low C = ٢٥&minus; |Feb record low C = ١٩.٦&minus; |Mar record low C = ١٦.٦&minus; |Apr record low C = ٢.٤&minus; |May record low C = ١.٨&minus; |Jun record low C = ٧.٨ |Jul record low C = ١٣.٠ |Aug record low C = ١١.٤ |Sep record low C = ٥.٨ |Oct record low C = ٢.٦ |Nov record low C = ٩.٢&minus; |Dec record low C = ١٢.٨&minus; |precipitation colour=green |Jan precipitation mm = ١٣٤.٦ |Feb precipitation mm = ١٠٨.٣ |Mar precipitation mm = ١٢٨.٢ |Apr precipitation mm = ١٢٤.٣ |May precipitation mm = ٥٠.٧ |Jun precipitation mm = ٤.٨ |Jul precipitation mm = ١.٨ |Aug precipitation mm = ١.١ |Sep precipitation mm = ٢.٨ |Oct precipitation mm = ٤١.٤ |Nov precipitation mm = ١١٨.٥ |Dec precipitation mm = ١٤٩.٥ |Jan precipitation days = ١١.٣ |Feb precipitation days = ٩.٩ |Mar precipitation days = ١٠.٨ |Apr precipitation days = ١٠.١ |May precipitation days = ٥.٩ |Jun precipitation days = ١.١ |Jul precipitation days = ٠.٥ |Aug precipitation days = ٠.٤ |Sep precipitation days = ٠.٧ |Oct precipitation days = ٤.٧ |Nov precipitation days = ٧.٨ |Dec precipitation days = ١٠.٢ |unit precipitation days = ١.٠ میلیمەتر |Jan humidity = ٧٣ |Feb humidity = ٦٨ |Mar humidity = ٦٢ |Apr humidity = ٥٤ |May humidity = ٤٤ |Jun humidity = ٣١ |Jul humidity = ٣١ |Aug humidity = ٢٩ |Sep humidity = ٢٩ |Oct humidity = ٤٤ |Nov humidity = ٥٩ |Dec humidity = ٦٨ |Jan sun = ١٣٣.٠ |Feb sun = ١٣٨.٤ |Mar sun = ١٨٤.٠ |Apr sun = ٢١٩.٢ |May sun = ٢٨٨.٣ |Jun sun = ٣٥٢.٨ |Jul sun = ٣٦٧.٧ |Aug sun = ٣٥٧.٥ |Sep sun = ٣١٢.٠ |Oct sun = ٢٤٨.٠ |Nov sun = ١٨٠.٧ |Dec sun = ١٢٩.٨ |source 1 = [http://irimo.ir/english/monthly&annual/admin2.asp?CODE=127 ئاماری وێستگەکانی سینۆپتیک] |date= تشرینی دووەمی ٢٠١١ }} == دانیشتووان == [[ژاک دێ مۆرگان]]، شوێنەوارناس و زەویناسی فەڕەنسی لە ساڵی ١٩٠٧ لە گەشتێکدا بۆ شاری سەردەشت، ئەو شارەی بە دانیشتووانی ١٬٥٠٠ کەسی ناساندووە. لە یەکەمین سەرژمێری لە ساڵی ١٩٥٦، ژمارەی دانیشتووانی ئەو شارە ٢٬٦٤٥ کەس بووە و لە ساڵی ١٩٧٦دا، ژمارەی دانیشتووانی گەیشتە ١٠٬٢٠٧ کەس کە لەچاو جاری پێشدا ٨٩٫٥ لە سەد زیادی کردبوو. بەپێی سەرژمێریی کۆماری ئیسلامیی ئێران لە ساڵی ٢٠١١دا، بە چوونە سەری ٨١٫١ لە سەدی ژمارەی دانیشتووانی گەیشتە ٤٢٬١٦٧ کەس لە ١٠٬٤٩١ خێزاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://sardashtcity.ir/HomePage.aspx?TabID=4805&Site=DouranPortal&Lang=fa-IR |سەردێڕ=جمعیت سردشت در گذشته و حال (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=شارەوانیی سەردەشت |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150105015731/http://www.sardashtcity.ir/HomePage.aspx?TabID=4805&Site=DouranPortal&Lang=fa-IR |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەپێی سەرژمێرییەکانی [[ناوەندی ئاماری ئێران]]، ژمارەی دانیشتووانی سەردەشت بەپێی ساڵ بەم شێوەیە بووە: {| class="wikitable" '''ئاماری دانیشتووان''' |- ! ساڵ{{ھن}}(زایینی) || ژمارەی دانیشتووانی شار !! ژمارەی خێزانەکانی شار !! ژمارەی دانیشتووانی شارستان !! ژمارەی خێزانەکانی شارستان |- | ١٩٥٦ || ٢،٦٤٥{{ھن}}({{بەرزبوونەوە}}{{سەوز|٧٦٫٣٣٪}}){{تێبینی|بە ھەڵسەنگاندن لەگەڵ بەراوردی [[ژاک دێ مۆرگان]] لە ساڵی ١٩٠٧.}} || – || – || – |- | ١٩٦٦ || ٥،٧٥٩{{ھن}}({{بەرزبوونەوە}}{{سەوز|١١٧٫٧٣٪}}) || – || ٣٩،١٧٧ || – |- | ١٩٧٦ || ١٠،٢٠٧{{ھن}}({{بەرزبوونەوە}}{{سەوز|٧٧٫٢٤٪}}) || – || ٥٤،٤٣٨ || – |- | ١٩٨٦ || ١٧،٨٧٧{{ھن}}({{بەرزبوونەوە}}{{سەوز|٧٥٫١٤٪}}) || ٣،١٩٠ || ٧٥،٠٨٦ || ١٢،٢٥٠ |- | ١٩٩٦ || ٣٠،٩٠٤{{ھن}}({{بەرزبوونەوە}}{{سەوز|٧٢٫٨٧٪}}) || – || – || – |- | ٢٠٠٦ || ٣٧،١١٥{{ھن}}({{بەرزبوونەوە}}{{سەوز|٢٠٫١٠٪}}) || ٨،٢٢٤ || ١٠٤،١٤٦ || ٢٠،٤١٤ |- | ٢٠١١ || ٤٢،١٦٧{{ھن}}({{بەرزبوونەوە}}{{سەوز|١٣٫٦١٪}}) || ١٠،٤٩١ || ١١١،٥٩٠ || ٢٦،٥٦١ |- | ٢٠١٦ || ٤٦،٤١٢{{ھن}}({{بەرزبوونەوە}}{{سەوز|١٠٫٠٧٪}}) || ١٢،٥٥١ || ١١٨،٨٤٩ || ٣١،٠٤٩ |} بەپێی ئاماری کۆماری ئیسلامیی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، شاری سەردەشت ٣٧٬١١٥ کەس دانیشتووی ھەبووە، بەڵام بە سەرجەم شارۆچکە و گوندەکانەوە دەگەیشتە ١٠٤٬١٤٦ کەس.<ref>{{IranCensus2006|04}}</ref> لە نوێترین سەرژمێری لە ساڵی ٢٠١٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شاری سەردەشت بەرامبەر لەگەڵ ٤٦٬٤١٢ کەس لە ١٢٬٥٥١ خێزاندا بووە.<ref name="ئامار" /> {{ھەرەمی دانیشتووان |width=50% |maxvalue=١١٠٠٠ |bg=rgb(100%,100%,100%) |border=0 |caption=ھەرەمی دانیشتووانی سەردەشت لە ساڵی ٢٠١٦<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/population-urban-95.xlsx|سەردێڕ=نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۹۵ (بە فارسی)|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> |barcolor=rgb(100%,0%,0%) |+٦٥|٩٦٩|١١٨٦ |٦٠-٦٤|٥٦٤|٥٧٠ |٥٥-٥٩|٦٨٩|٧٤٢ |٥٠-٥٤|٩٧٥|٩٤٩ |٤٥-٤٩|١٤٣٣|١٢٨٨ |٤٠-٤٤|١٣٥٤|١٣١٩ |٣٥-٣٩|٢٠٧٢|١٩٦٨ |٣٠-٣٤|٢٤٢٥|٢٢٥١ |٢٥-٢٩|٢٧٠٧|٢٧٠٠ |٢٠-٢٤|٢٠٨٠|٢١٥٦ |١٥-١٩|١٦٩١|١٧١٤ |١٠-١٤|١٨٦٠|١٧٤٩ |٥-٩|٢١٥٢|٢٠١٢ |٠-٤|٢٥٤٦|٢٢٩١ }} == مرۆڤناسی == === زمان === {{نەخشەی کوردیی ناوەندی}} دانیشتووانی شاری سەردەشت ھەموویان لە خەڵکی [[کورد]] پێکدێن،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.peyserpress.com/detail/5806|سەردێڕ=بۆچی كورد له‌ سه‌رانسه‌ری ئێراندا په‌رش و بڵاوبوونه‌ته‌وه‌؟‌|بڵاوکەرەوە=پەیسەر|ڕێکەوت=٩ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> کە بە زمانی [[زمانی کوردی|کوردی]] و شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی]] و زاری [[موکریانی]] دەدوێن.<ref>https://anfpersian.com/znn/مرگ-ناخواسته-یک-دختر-کرد-در-سردشت-39362 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201029001832/https://anfpersian.com/znn/%D9%85%D8%B1%DA%AF-%D9%86%D8%A7%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%87-%DB%8C%DA%A9-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-39362 |date=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ }}</ref><ref>[https://www.visitiran.ir/fa/destination/سردشت سردشت، ویزیت ایران] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211107184139/https://www.visitiran.ir/fa/destination/سردشت |date= ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١}}</ref> ھەڵبەت خەڵکی سەردەشت بە شێوەزارێکی ھەندێک جیاوازی موکریانی دەدوێن، کە نزیکایەتی لەگەڵ سۆرانیی ھەولێری و سۆرانیی بابانی لە باشووری کوردستاندا ھەیە. ھەروەھا ناوچەکانی ڕانیە و قەڵادزێش بەپێی زمان و فەرھەنگ لە سەردەشت و موکریان نزیکن.<ref name="ناساندنی شارستانی سەردەشت" /> === ئایین === خەڵکی ئەم شارە [[موسڵمان]]ن و لە [[سوننە|ئیسلامی سوننە]] و مەزھەبی [[شافعی]] پەیڕەوی دەکەن. ھەر چەند ھەندێک پێیان وایە سەردەشت شوێنی لەدایکبوونی زەردەشتە، بەڵام لە ئێستادا ھیچ کەسی ئەو شارە لە ئایینی [[ئایینی زەردەشتی|زەردەشتی]] پەیڕەوی ناکات.<ref name="ایسنا ۲" /> ھەروەھا لە مێژوودا کەمینەیەک لە پەیڕەوانی [[مێژووی جووەکان لە کوردستان|جوویەتی]] لە سەردەشت ژیانیان بەسەر دەبرد،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Kurdistan (بە ئینگلیزی)|ناونیشان=https://www.jewishvirtuallibrary.org/kurdistan|بڵاوکەرەوە=کتێبخانەی مەجازیی جوویەتی|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤}}</ref> کە دواتر بوونە موسڵمان و یان لە دوای دامەزراندنی [[ئیسرائیل]] کۆچیان کردە ئەو وڵاتە. لە بەھاری ١٩٤٩، کۆمەڵێک لە جوولەکەکانی سەردەشت بەرەو ئیسرائیل کۆچیان کرد.{{ژێدەر پێویستە}} === ھۆزەکان === زۆربەی ھۆزەکانی ناوچەی سەردەشت لە ھۆزە [[موکری]]یەکان پێکدێن، کە بریتین لە: [[میراودەلی]]، [[گەورک]]، [[مەنگوڕ]]، [[بەریاجی]]، [[مڵکاری]]، [[مامش]]، [[بیگزادە]] و [[باپیرئاقایی]]. [[پەڕگە:Gawerk Lords in iranian kurdistan - urmia - sardasht-آغایان ایل گورک در سردشت و مهاباد 1900 میلادی.jpg|وێنۆک|پیاوەکانی ھۆزی [[گەورک]] و ھەواڵنێرە ئینگلیزییەکان لە سەردەشت و مەھاباد پێش جەنگی جیھانیی یەکەم لە ساڵە یەکەمەکانی سەدەی ١٩٠٠]] بەربڵاویی ھۆزەکانی سەردەشت بەم جۆرەیە:<ref name="ناساندنی شارستانی سەردەشت" /> * ھۆزی گەورک: شاری [[ڕەبەت]]، دەوروبەری پاراستان، سیسێر، ھەنداوێ، مەکڵاوێ، بریسوێ و دەوروبەری ڕێگای مەھاباد و بۆکان. * ھۆزی مەنگوڕ: ناوچەی [[میراوە]]، ئاڵوەتان، دۆڵەتوو، دارمەکەون، ئاڵاوان، سۆستان، گەرۆر، نێزێ و دەشتی وەزنێ. * ھۆزی بەریاجی و مڵکاری: سەردەشت، [[نەڵاس]]، بێوران، قەڵاتەڕەشێ، بێزیلە، بێشاسب، مەلاشێخ و مەزرا. * ھۆزی میراودەلی: ئالان، بێژوێ و بێتووش. * ھۆزی بیگزادە و باپیرئاقایی: سەردەشت، ئالان و شەڵماش. == ئابوور == === بازرگانی و سنوورەکان === [[پەڕگە:Kele, Sardasht.jpg|وێنۆک|دەروازەی سنووریی کێلێ]] سەردەشت سێ دەروازەی چالاکی سنووریی قاسمەڕەش، [[دەروازەی سنووریی کێلێ|کێلێ]] و بێژوێی لە [[گوندستانی ئالان|ناوچەی ئالاندا]] ھەیە. ھەروەھا سەردەشت لە ڕێگای سنووری کێلێوە لەگەڵ ھەرێمی کوردستان پەیوەندی ھەیە کە بڕیار وایە ببێتە سنووری نێونەتەوەیی. سەردەشت بە ڕێگای ئاسفاڵتەوە ١٤ کیلۆمەتر و بە ڕێگای ئاسمانییەوە ٨ کیلۆمەتر لە ھێڵی سنووریی کێلێوە دوورە. بە کردنەوەی سنووری نێونەتەوەییی کێلێ، سەردەشت دەبێتە دەروازەی پەیوەندیی ئێران لە باکووری ڕۆژاوا و بە ھەرێمی کوردستان، تورکیا، سووریا و ھەرێمی دەریای ناوینەوە دەبەسترێتەوە.<ref name="ناساندنی شارستانی سەردەشت">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://sardasht-mroad.ir/showpage.php?id=3 |سەردێڕ=معرفی شهرستان سردشت (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ڕێگا و شارسازی سەردەشت |ڕێکەوت=١٠ی تەممووزی ٢٠١٤ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تەممووزی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140710142905/http://sardasht-mroad.ir/showpage.php?id=3 |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە ئەیلوولی ٢٠٢١، سەرۆکی دەروازەی سنووریی کێلێ ئاماژەی بەوە کرد کە لە سەرەتای بەھارەوە ھەناردەکردنی شتومەکەکان لەو سنوورەوە گەیشتووەتە ٧٥ ملیۆن دۆلار و لە چاو ساڵی پێشوو ٢٠٪ بەرز بووەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdish.sahartv.ir/news/ئێران-i401043 |سەردێڕ=هەناردە کردنی کاڵا لە دەروازەی سنووریی کێلەی سەردەشتەوە گەیشتە 75 ملیۆن دۆلار |بڵاوکەرەوە=سەحەری کوردی |ڕێکەوت=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> بەڕێوەبەری گومرگی سەردەشت لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣دا ڕایگەیاند کە لە شەش مانگی بەھار و ھاوینی ئەو ساڵەدا، دەوروبەری ٢٧٤ ھەزار تۆن کەلوپەل بە بەھای زیاتر لە ٩٤ ملیۆن دۆلار لە ڕێگای دەروازەی سنووریی کێلێ ھەناردە کراوە، کە لە ڕووی نرخەوە بەراورد بە ساڵی ڕابردوو ٨٠٪ی زیاد کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/261020238|سەردێڕ=هەناردەی دەروازەی کێلێ نزیکدەبێتەوە لە 100 ملیۆن دۆلار|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> لە چوار مانگی ئەو ساڵەدا، بە بەھای ٥٤ ملیۆن دۆلار کەلوپەل ھەناردەی ھەرێمی کوردستان کراوە و لە مانگی ئازار ھەتا مانگی ئابی ٢٠٢٣، تەنیا بەھای ٨٧٦ ھەزار دۆلار کەلوپەل لە سنووری کێلێوە ھاوردە کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/business/090820234|سەردێڕ=گومرکی سەردەشت: لە 4 مانگدا بە بەهای 54 ملیۆن دۆلار کاڵا هەناردەی هەرێمی کوردستان کراوە|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٩ی ئابی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> ئامارەکانی ھەناردەکردن لە سنووری کێلێ لە کۆتاییی ساڵی ١٤٠٢ی ھەتاوی (لە ئازاری ٢٠٢٣ەوە ھەتا ئازاری ٢٠٢٤) گەیشتە ٤٦١ ھەزار تۆن کەلوپەل بە بەھای ٢٢٨ ملیۆن دۆلار کە لەچاو ساڵی پێشوو ٦٥٪ زیاتر بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/85516439/%D8%B1%D8%B4%D8%AF-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA%DB%8C-%DA%86%D8%B4%D9%85-%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%B3%D8%AA-%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA%D9%86%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%B2-%DA%A9%DB%8C%D9%84%D9%87-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA|سەردێڕ=رشد صادراتی؛ چشم انداز دست یافتنی مرز کیله سردشت (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠٢٤}}</ref> ھەروەھا لە ڕێگەی سنووری کێلێوە ١٢٧ ھەزار گەشتیار لە ساڵی ١٤٠٢ی ھەتاوی (٢٠٢٣ی زایینی) ھاتوچۆیان کردووە کە لەچاو ساڵی پێشوو، زیاتر لە ١٠ ھێندە بووە.<ref name="ئیرنا (شوباتی ٢٠٢٤)">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/85402154/%DB%B1%DB%B2%DB%B7-%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D9%81%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B1%D8%B2-%DA%A9%DB%8C%D9%84%D9%87-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%AA%D8%B1%D8%AF%D8%AF-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%D8%AF|سەردێڕ=۱۲۷ هزار مسافر از مرز کیله سردشت تردد کردند (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٢٩ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٤}}</ref> === ڕێژەی بێکاری و کۆچکردن === خەڵکی سەردەشت بە پیشە جۆراوجۆرەکانەوە سەرقاڵن، بەڵام ئەو شارە بە ٢٣٪ زۆرترین ڕێژەی بێکاری لە ئاستی پارێزگای ورمێدا ھەیە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.ilna.news/بخش-آذربایجان-غربی-83/990844-سردشت-با-درصد-بالاترین-نرخ-بیکاری-را-در-آذربایجان-غربی-دارد |سەردێڕ=سردشت با ۲۳درصد بالاترین نرخ بیکاری ڕا در آذربایجان غربی دارد (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ئیلنا |ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.isna.ir/news/99081408714/سردشت-بالاترین-نرخ-بیکاری-آذربایجان-غربی-را-به-خود-اختصاص-داد |سەردێڕ=سردشت بالاترین نرخ بیکاری آذربایجان غربی را به خود اختصاص داد (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ئیسنا |ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> کە داخستنی سنوورەکان بە یەکێک لە ھۆکارەکانی بەرزبوونەوەی بێکاری لەو شارە دادەنرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.asoyroj.com/farsi/detail.aspx?=hewal&jmara=15180&Jor=1 |سەردێڕ=انسداد مرزها در سردشت موجب افزایش نرخ بیکاری در این شهرستان شده است (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ئاسۆی ڕۆژھەڵات |ڕێکەوت=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> بەھۆی نەبوونی ھەلی کار و کێشەکانی ئابووری، ژمارەیەکی بەرچاو لە خەڵکی سەردەشت ڕوویان کردووەتە کۆڵبەری<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.isna.ir/news/1400101208541/حسین-پور-چرا-باید-جوانان-سردشتی-کولبری-کنند |سەردێڕ=انسدادحسین پور: چرا باید جوانان سردشتی کولبری کنند؟ (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ئیسنا |ڕێکەوت=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> یان بەرەو دەرەوەی وڵات کۆچیان کردووە،<ref name="asriran">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.asriran.com/fa/news/753801/نماینده-سردشت-در-مجلس-در-شهر-من-مردم-خانوادگی-مهاجرت-می-کنند-از-5-ماه-پیش-بیش-از-1000-نفر-مهاجرت-کرده-اند |سەردێڕ=انسدادنماینده سردشت در مجلس: در شهر من مردم خانوادگی مهاجرت می کنند/ از 5 ماه پیش بیش از 1000 نفر مهاجرت کرده اند (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=عەسری ئێران |ڕێکەوت=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> بەجۆرێک کە کۆچکردنی خەڵکی سەردەشت بۆ دەرەوەی وڵات بووەتە یەکێک لە گەورەترین و سەرەکیترین کێشەکانی ئەو شارە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/0811202319|سەردێڕ=بێکاری بەرۆکی گەنجانی رۆژهەڵاتی کوردستانی گرتووە؛ ناچاری کردوون کۆچ بۆ وڵاتانی رۆژئاوا بکەن|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> نوێنەری سەردەشت و پیرانشار لە [[ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی|پەرلەمان]] لە کۆتاییی ساڵی ٢٠٢٣دا، ڕایگەیاند کە کۆچکردنی سەردەشتییەکان بەرەو دەرەوەی وڵات بووەتە «کارەسات» و خەڵکی ئەو شارە لەگەڵ تەواوی خێزانەکەیان و بەکۆمەڵ کۆچ دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/news/2764953/%D9%81%D8%A7%D8%AC%D8%B9%D9%87-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA|سەردێڕ=فاجعه مهاجرت در سردشت (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردپرێس|ڕێکەوت=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> ئەو ھەروەھا پێشتر ڕایگەیاندبوو کە لە پێنج مانگی ساڵی ٢٠٢٠دا، زیاتر لە ھەزار کەس لە شارستانی سەردەشت بەرەو ئەورووپا کۆچیان کردووە.<ref name="asriran"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.radiofarda.com/a/30922430.html|سەردێڕ=نماینده سردشت: مردم هرچه دارند می‌فروشند تا قاچاقی خودشان را به اروپا برسانند (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ڕادیۆ فەردا|ڕێکەوت=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.dw.com/fa-ir/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D8%AE%D8%B7%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%88%D9%82%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D8%B1%D8%A7%D9%87-%D8%AF%DB%8C%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA/a-55451941|سەردێڕ=مهاجرت‌های پرخطر ایرانیان؛ "وقتی که راه دیگری نمانده است" (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=دۆیچە ڤێڵی فارسی|ڕێکەوت=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/news/2762929/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D9%87-%DB%8C%DA%A9-%D8%AF%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%AA%D8%A8%D8%AF%DB%8C%D9%84-%D8%B4%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA|سەردێڕ=مهاجرت در سردشت به یک داستان خانوادگی تبدیل شده است (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردپرێس|ڕێکەوت=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> بەپێی ھەندێک لە ئامارە نافەرمییەکان، لە ساڵی ٢٠١٨ ھەتا ٢٠٢٣ لە شارستانی سەردەشت، دەوروبەری ١٤ ھەزار کەس بۆ دەرەوەی وڵات کۆچیان کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://jinhaagency1.com/fa/ajtmay/mwj-mhajrt-shhrwndan-srdsht-bh-kshwrhay-arwpayy-1-40900|سەردێڕ=موج مهاجرت شهروندان سردشت به کشورهای اروپایی - ١ (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری ژن|ڕێکەوت=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> زۆربەی کۆچبەرە سەردەشتییەکان بەرەو وڵاتی [[بەریتانیا]] کۆچ دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.balatarin.com/permlink/2023/12/22/6091340|سەردێڕ=بریده از همه‌جا؛ مستقیم از روستا به بریتانیا؛ زنگ خطری درباره اوضاع وخیم ایران (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=باڵاترین|ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> === کشتوکاڵ و بەرھەمەکان === [[پەڕگە:ترێ ڕەشە (انگور سیاه) سەردەشت.jpg|وێنۆک|باخێکی ترێ ڕەشە لە سەردەشت]] بەرھەمە سروشتییەکانی سەردەشت بریتین لە: [[ترێ ڕەشە]]،<ref name="ترێی ڕەشی سەردەشت (ک. ک)" /> [[ھەنگوین]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www-yjc-news.cdn.ampproject.org/v/s/www.yjc.news/fa/amp/news/3988046?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16508812200022&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.yjc.news%2Ffa%2Fnews%2F3988046 |سەردێڕ=تولید سالانه 500تن عسل مرغوب در سردشت (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێرانی گەنج |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٢ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220602234719/https://www-yjc-news.cdn.ampproject.org/v/s/www.yjc.news/fa/amp/news/3988046?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16508812200022&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.yjc.news%2Ffa%2Fnews%2F3988046 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[ھەنجیر]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www-irna-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.irna.ir/amp/83446330/?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16508810470881&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.irna.ir%2Fnews%2F83446330%2F%25D8%25A8%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25A7%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25A7%25D9%2586%25D8%25AC%25DB%258C%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D8%25B2-%25D8%25A8%25D8%25A7%25D8%25BA-%25D9%2587%25D8%25A7%25DB%258C-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25A2%25D8%25BA%25D8%25A7%25D8%25B2-%25D8%25B4%25D8%25AF |سەردێڕ=برداشت انجیر از باغ‌های سردشت آغاز شد (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ئیرنا |ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> [[گوێز]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www-yjc-news.cdn.ampproject.org/v/s/www.yjc.news/fa/amp/news/6665551?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16508805379259&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.yjc.news%2Ffa%2Fnews%2F6665551 |سەردێڕ=سردشت رتبه اول تولید گردو در آذربایجان غربی (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێرانی گەنج |ڕێکەوت=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220425101610/https://www-yjc-news.cdn.ampproject.org/v/s/www.yjc.news/fa/amp/news/6665551?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16508805379259&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.yjc.news%2Ffa%2Fnews%2F6665551 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[سماق]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www-irna-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.irna.ir/amp/84478771/?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16508814597034&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.irna.ir%2Fnews%2F84478771%2F%25D8%25B3%25D9%2585%25D8%25A7%25D9%2582-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25B1%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2586%25D9%2587-%25D8%25A8%25D8%25A7%25D8%25B2%25D8%25A7%25D8%25B1-%25D8%25B4%25D8%25AF |سەردێڕ=سماق سردشت روانه بازار شد (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ئیرنا |ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> [[سێو]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://srusht.ir/?p=1285 |سەردێڕ=باغی سێو – باغ سیب |بڵاوکەرەوە=سروشت |ڕێکەوت=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=http://srusht.ir/?p=1285 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> و [[مێوژ]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://piranshahrrudaw.ir/?p=2356 |سەردێڕ=جشنواره انگور سیاه در سردشت آغاز بکار کرد |بڵاوکەرەوە=پیرانشار ڕووداو |ڕێکەوت=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=https://piranshahrrudaw.ir/?p=2356 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> سەردەشت ناوەندی بەرھەمھێنانی ترێ ڕەشەیە، نزیک بە ٥ ھەزار و ٥٠٠ ھێکتار باخی [[ترێ]] لە شاری سەردەشت بوونیان ھەیە کە بەشێوەی سروشتی ڕواون. ساڵانە ٣٥ ھەزار تۆن ترێ واتا ٩ لەسەدی ترێی پارێزگای ورمێ لەو شارە بەرھەم دەھێندرێت.<ref name="ترێی ڕەشی سەردەشت (ک. ک)">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/ترێی-ڕەشی-سەردەشت-بەختی-وەرزێڕانی-ڕەشتر-کردووە |سەردێڕ=ترێی ڕەشی سەردەشت بەختی وەرزێڕانی ڕەشتر کردووە |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=٥ی ئەیلوولی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٢١، پێشبینی کرا کە بەرھەمھێنانی ترێ ڕەشەی ئەو شارە گەیشتووەتە ٥٠ ھەزار تۆن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://wishe.net/details.aspx?=hewal&jmare=122454&Jor=3 |سەردێڕ=بەرهەمی ئەمساڵی ترێی سەردەشت دەگاتە 50 هەزار تۆن |بڵاوکەرەوە=وشە |ڕێکەوت=٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> بەپێی وتەی بەڕێوەبەری کشتوکاڵی سەردەشت لە ساڵی ٢٠٢١دا، ٥٠ لەسەدی دانیشتووانی سەردەشت بەشێوەی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ لە ڕیزی بەرھەمھێنەرانی [[ترێ ڕەشە]] دان و جۆرەکانی نەمامی ترێ ڕەشەی سەردەشت ڕەوانەی شار و پارێزگاکانی دیکەی ئێران و تەنانەت دەرەوەی وڵاتیش بۆ وێنە فەڕەنسا کراوە. ترێ ڕەشەی سەردەشت جیا لەوەی بەشێوەی خاو بەکار دەھێندرێت، ھاوکات بەرھەمەکانی وەک مێوژ، شیرە، دۆشاو، باسووق، ئاوی ترێ، دروستکردنی ڕۆن لە ناوکەکەی و ھەروەھا بۆ بەرھەمی دیکەش بەکار دێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://haje.ir/newsdetails.aspx?itemid=15467 |سەردێڕ=ترێ ڕەشە، بەختی جووتیارانی سەردەشتی ڕەشتر کردووە |بڵاوکەرەوە=ھاژە |ڕێکەوت=١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=http://haje.ir/newsdetails.aspx?itemid=15467 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> سەرۆکی جیھادی کشتوکاڵیی سەردەشت لە ٢٠ی تەممووزی ٢٠٢٣دا ڕایگەیاند کە لەو شارە ساڵانە زیاتر لە ٧٠٠ تۆن سماق بەرھەم دەھێنرێت و لە ئاستی پارێزگای ورمێدا پلەی یەکەمی پێیە، کە زیاتر لە ٩٠٪ی ئەو بەرھەمانە بۆ پارێزگاکانی تری ئێران ھەناردە دەکرێن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.hanakhabar.ir/news.php?id=339224A7&news=%D8%B1%D8%AA%D8%A8%D9%87%20%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%20%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AF%20%D8%B3%D9%85%D8%A7%D9%82%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86%20%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DB%8C|سەردێڕ=رتبه نخست سردشت در تولید سماق در آذربایجان غربی (فارسی)|بڵاوکەرەوە=ھاناخەبەر|ڕێکەوت=٢٠ی تەممووزی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231124114013/https://www.hanakhabar.ir/news.php?id=339224A7&news=%D8%B1%D8%AA%D8%A8%D9%87%20%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%20%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AF%20%D8%B3%D9%85%D8%A7%D9%82%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86%20%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DB%8C|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == گەشتیاری == بەھۆی ژینگە و سروشتی سەردەشت، ئەو شارە لەگەڵ دەوروبەری بووەتە ناوچەیەکی گەشتیاری و زۆر جاران وەکوو «بەھەشتی کوردستان» ناوی لێدەبەن.<ref name="وەسوەکەل ھەواڵ">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.wswakl-hawal.lima-city.de/سەردەشت-بەهەشتی-کوردستان/ |سەردێڕ=سەردەشت بەھەشتی کوردستان |بڵاوکەرەوە=وەسوەکەل ھەواڵ |ڕێکەوت=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١}}</ref><ref name="تەبیان">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.tebyan.net/newindex.aspx?pid=320263 |سەردێڕ=سەردەشت بەھەشتی کوردستان |بڵاوکەرەوە=تەبیان |ڕێکەوت=٢٢ی ئایاری ٢٠١٦ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211107111324/https://www.tebyan.net/newindex.aspx?pid=320263 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku-mehrnews-com.cdn.ampproject.org/v/s/ku.mehrnews.com/amp/39113/?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16499363871740&csi=1&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fku.mehrnews.com%2Fnews%2F39113%2F%25D8%25B3%25DB%2595%25D8%25B1%25D8%25AF%25DB%2595%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25A8%25DB%2595%25D9%2587%25DB%2595%25D8%25B4%25D8%25AA%25DB%258C-%25DA%25A9%25D9%2588%25D8%25B1%25D8%25AF%25DB%2595%25D9%2588%25D8%25A7%25D8%25B1%25DB%258C-%25D8%25B4%25D9%2588%25DB%258E%25D9%2586%25DB%258E%25DA%25A9-%25DA%25A9%25DB%2595-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D9%2588%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25AC%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2586%25DB%258C%25DB%258C-%25D8%25AF%25DB%2595%25D9%2586%25DB%2595%25D8%25AE%25D8%25B4%25DB%258E%25D9%2586%25DB%258E |سەردێڕ=سەردەشت، بەهەشتی کوردەواری/ شوێنێک کە سروشت جوانیی دەنەخشێنێ |بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری مێھر |ڕێکەوت=١٤ی ئەیلوولی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> بەپێی لێدوانی فەرمانداری پێشووی سەردەشت، لە دەستپێکی بەھاری ٢٠١٩ ھەتا سەرەتای ھاوینی ھەمان ساڵ، دەوروبەری ١٧٠،٠٠٠ گەشتیار ھاتوونەتە سەردەشت کە ئەو ڕێژەیە لە چاو ساڵی پێشوو دوو ھێندە بووە و زۆربەی گەشتیارانیش خەڵکی ھەرێمی کوردستان و شوێنە جۆراوجۆرەکانی ئێران بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.iribnews.ir/fa/news/2475615/بازار-سردشت-گرم-از-حضور-گردشگران |سەردێڕ=بازار سردشت، گرم از حضور گردشگران (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری دەنگ و ڕەنگ |ڕێکەوت=١٥ی تەممووزی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ھەروەھا بەپێی وتەی سەرۆکی ڕێکخراوەی میراتی فەرھەنگی، گەشتیاری و کەلوپەلە دەستییەکانی سەردەشت، لە نەورۆزی ٢٠٢٢دا، سەردەشت میوانداری لە ١٢،٧٥٠ گەشتیار کردووە کە ٣،٠٤٥ کەسیان بۆ ماوەیەک لە شوێنە نیشتەجێبووەکانی شارستان گیرسانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/fa/news/29797/بازدید-بیش-از-١٢-هزار-نفر-از-جاذبه‌های-گردشگری-سردشت/ |سەردێڕ=بازدید بیش از ١٢ هزار نفر از جاذبه‌های گردشگری سردشت (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=کوردپرێس |ڕێکەوت=٢٩ی ئازاری ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> بەوتەی فەرمانداری ئەوکاتی سەردەشت لە نەورۆزی ٢٠٢٣، بە دوو ھێندەبوونی ئاماری گەشتەکان بۆ سەردەشت لەچاو نەورۆزی ساڵی پێشوو،<ref name="کوردپرێس٢٣"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/85069317/%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%DB%B2-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA|سەردێڕ=آمار گردشگران نوروزی سردشت ۲ برابر افزایش یافت (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٣٠ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> سەرجەم زیاتر لە ٧٠ ھەزار کەس سەردانی شارستانی سەردەشتیان کردووە کە ٥،٥٠٠ کەسیان لە ناوەندە نێشتەجێبووەکان گیرسانەوە و لەچاو نەورۆزی پێشوو ٢٠٪ زۆرتر بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.hanakhabar.ir/news.php?id=2113036D&news=%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AF%DB%8C%D8%AF%20%D8%A8%DB%8C%D8%B4%20%D8%A7%D8%B2%20%DB%B5%DB%B3%20%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1%20%D9%86%D9%81%D8%B1%20%D8%A7%D8%B2%20%D8%AC%D8%A7%D8%B0%D8%A8%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C%20%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D8%B9%DB%8C%20%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA|سەردێڕ=بازدید بیش از ۵۳ هزار نفر از جاذبه‌های طبیعی سردشت (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ھاناخەبەر|ڕێکەوت=٢ی نیسانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230520173354/https://www.hanakhabar.ir/news.php?id=2113036D&news=%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AF%DB%8C%D8%AF%20%D8%A8%DB%8C%D8%B4%20%D8%A7%D8%B2%20%DB%B5%DB%B3%20%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1%20%D9%86%D9%81%D8%B1%20%D8%A7%D8%B2%20%D8%AC%D8%A7%D8%B0%D8%A8%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C%20%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D8%B9%DB%8C%20%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="کوردپرێس٢٣">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/news/2754055/%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D9%A2-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1-%D8%B4%D8%AF|سەردێڕ=آمار بازدید گردشگران نوروزی در سردشت ٢ برابر شد (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردپرێس|ڕێکەوت=١ی نیسانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> لە ساڵی ١٤٠٢ی ھەتاوی (٢٠٢٣–٢٠٢٤ی زایینی)، سەرجەم ١٢٧ ھەزار گەشتیار لە ڕێگەی [[سنووری کێلێ]]ەوە ھاتوچۆیان کردووە کە بەشێکی بەرچاوی ئەو کەسانە بوون کە لە باشووری کوردستانەوە سەردانی سەردەشتیان کردووە. ئەو ئامارە لەچاو ساڵی پێشوو زیاتر لە دە ھێندە بووە.<ref name="ئیرنا (شوباتی ٢٠٢٤)"/> === تاڤگەی شەڵماش === {{ئەمانەش ببینە|تاڤگەی شەڵماش}} [[پەڕگە:(((آبشار شلماش))) - panoramio.jpg|وێنۆک|دیمەنێکی تاڤگەی شەڵماش]] تاڤگەی شەڵماش یەکێک لە گرنگترین تاڤگەکانی پارێزگای ورمێیە کە لە شارستانی سەردەشت ھەڵکەوتووە. ئەم تاڤگەیە کە لە دۆڵێکی ئاوەدان و بە گژ و گیا و لە ناو دارستانێکی پڕ و سەرسەوزی نزیک شاری سەردەشتە و یەکێک لە لقەکانی ڕووباری [[زێی بچووک]] ھەژمار دەکرێت.<ref name="Daily">[http://www.iran-daily.com/News/122305.html "سەردەشت شارێکی دیمەنی"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210517085956/http://www.iran-daily.com/News/122305.html |date=١٧ی ئایاری ٢٠٢١ }}، ''ڕۆژنامەی ئێران'' (١٣ی تەممووزی ٢٠١٥)</ref><ref>[http://www.itto.org/tourismattractions/?sight=1878 "تاڤگەی شەڵماش"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160821171243/http://www.itto.org/tourismattractions/?sight=1878 |date=٢١ی ئابی ٢٠١٦ }}، گەشتیاریی ئێران و گەشتیاریی جیھان ئۆنڵاین. (٣٠ی تەممووزی ٢٠١٦)</ref> ئەم تاڤگەیە کە لە ڕاستیدا لە سێ تاڤگە پێکھاتووە، ئێستا وەکوو ھاوینەھەوار و سەیرانگەی لێھاتووە کە لە وەرزی گەرمادا ھەزران کەس ڕووی تێدەکەن. سێ تاڤگەکە لە دوای یەکن و یەکەمیان نزیکی ڕێگای سەرەکییە، بەڵام دووانی تر مەودایەکی زۆرتریان ھەیە و دەبێت بۆ بینینیان بەرەو خوارەوە بەڕێکەوت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdish.sahartv.ir/tv/کورتە_بەرنامە-i313639 |سەردێڕ=تاڤگەی شەڵماش شاری سه‌رده‌شت |بڵاوکەرەوە=سەحەری کوردی |ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ڕێگای سەردەشت ھەتا تاڤگەی جوان و سەرنجڕاکێشی شەڵماش، ڕێگایەکی جوان و پڕ لە سەوزایی و دارستانە. ئەو ڕیگایە قیر کراوە و لە شاری سەردەشت بە ئۆتۆمۆبیلەوە ١٥ کیلۆمەتر دوورە کە دەکاتە ٢٠ خولەک.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.khaktv.net/all-detail.aspx?jimare=22127&type=komalayati |سەردێڕ=تاڤگەی شەڵماش+وێنە |بڵاوکەرەوە=خاک تیڤی |ڕێکەوت=٥ی تەممووزی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی تەممووزی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220701021721/https://www.khaktv.net/all-detail.aspx?jimare=22127&type=komalayati |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٨دا، تاڤگەی شەڵماش خرایە ناو ڕیزی ئاسەوارە سروشتییەکانی ئێران و وەکوو ٥ەمین ئاسەواری نیشتمانیی پارێزگای ورمێ تۆمارکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://hawler.in/index.php/2017-12-28-23-20-20/item/4075-2018-06-26-06-45-35 |سەردێڕ=تاڤگەی شەڵماش چووە ڕیزی ئاسەوارە سروشتییەکانەوە |بڵاوکەرەوە=سایتی ھەولێر |ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ساڵانە گەشتیارانێکی زۆر لە کوردستان، ئێران و تەنانەت جیھانیش ڕوو لەو تاڤگەیە دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku-mehrnews-com.cdn.ampproject.org/v/s/ku.mehrnews.com/amp/27019/?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16499334225973&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fku.mehrnews.com%2Fnews%2F27019%2F%25D8%25AA%25D8%25A7%25DA%25A4%25DA%25AF%25DB%2595%25DB%258C-%25D8%25B3%25DB%2595%25D8%25B1%25DB%2595%25D9%2586%25D8%25AC%25DA%2595%25D8%25A7%25DA%25A9%25DB%258E%25D8%25B4%25DB%258C-%25D8%25B4%25DB%2595%25DA%25B5%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25B4-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D9%2588%25D8%25B4%25D8%25AA%25DB%258C-%25D8%25AF%25DA%25B5%25DA%2595%25D9%2581%25DB%258E%25D9%2586%25DB%258C-%25D8%25B3%25DB%2595%25D8%25B1%25D8%25AF%25DB%2595%25D8%25B4%25D8%25AA |سەردێڕ=تاڤگەی سەرەنجڕاکێشی شەڵماش/ سروشتی دڵڕفێنی سەردەشت |بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری مێھر |ڕێکەوت=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> === تاڤگەی ڕەزگە === {{ئەمانەش ببینە|تاڤگەی ڕەزگە}} تاڤگەی ڕەزگە لە [[گوندستانی ئالان|ناوچەی ئالان]] لە ١٣ کیلۆمەتری باشووری شاری سەردەشت و لە قەراخ شەقامی نێوان سەردەشت و [[ڕەزگە، سەردەشت|ڕەزگە]] ھەڵکەوتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://jinhaagency1.com/so/nujinha-tv/fd-38102|سەردێڕ=تاڤگەی "ڕەزگە" لە ناوچەی ئالان لە شاری سەردەشت|بڵاوکەرەوە=ئاژانسی ھەواڵی ژن|ڕێکەوت=١٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> ئەم تاڤگەیە لە بەرزایی ١١٥٠ کیلۆمەتری لە [[ئاستی دەریا]] ھەڵکەوتووە و بە جۆری دوو پلیکانی لە سەرەوەی تەختەبەردە بەرزەکان دێتە خوار. لە باکووری تاڤگەی ڕەزگە و لە نزیک گوندی شەڵماش، ''تاڤگەی شەڵماش'' جێی گرتووە.<ref>[https://seeiran.ir/آبشار-رزگه/ آبشار رزگه | جاهای دیدنی ایران - سیری در ایران (بە فارسی)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210629032852/https://seeiran.ir/%D8%A2%D8%A8%D8%B4%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D8%B2%DA%AF%D9%87/ |date=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢١ }}. سەردان لە ١٠ی نیسانی ٢٠٢٢</ref> تاڤگەکە زیاتر لە ١٥ مەتر بەرزە<ref>[https://kurdpress.com/fa/news/29246/سردشت؛-قطعه-ای-از-بهشت-خیال-انگیز-زمین/ سردشت؛ قطعه ای از بهشت خیال انگیز زمین - کردپرس (بە فارسی)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220501204403/https://kurdpress.com/fa/news/29246/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA%D8%9B-%D9%82%D8%B7%D8%B9%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D9%87%D8%B4%D8%AA-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%86%DA%AF%DB%8C%D8%B2-%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86/ |date= ١ی ئایاری ٢٠٢٢ }}. سەردان لە ١٣ی نیسانی ٢٠٢٢</ref> و لە وەرزی بەھاردا لە پڕئاوترین بارودۆخی خۆی دایە، بەڵام بەھۆی ساردی ھەوا باشترین کات بۆ سەردانی، کۆتایییەکانی بەھار ھەتا ناوەندەکانی پاییزە.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/26365-razageh-waterfall/ آبشار رزگه کجاست | عکس + آدرس و هر آنچه پیش از رفتن باید بدانید - کجارو (بە فارسی)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624204426/https://www.kojaro.com/attraction/26365-razageh-waterfall/ |date=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢١ }}. سەردان لە ١٣ی نیسانی ٢٠٢٢</ref> === چۆمی کەڵوێ === {{ئەمانەش ببینە|زێی بچووک|بەنداوی سەردەشت}} [[پەڕگە:گومه شین - panoramio.jpg|وێنۆک|دیمەنێکی چۆمی کەڵوێ لە ناوچەی گۆمەشین]] [[پەڕگە:Sardasht Dam.jpg|وێنۆک|بەنداوی سەردەشت]] چۆمی کەڵوێ بەشێک لە [[زێی بچووک]]ە بە درێژیی ٤٠٠ ھەتا ٤٤٠ کیلۆمەتر، کە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانەوە بەرەو باشووری کوردستان دەڕوات و دواتر دەڕژێتە ناو [[بەنداوی دووکان]] و لەوێشەوە لەگەڵ [[دیجلە|ڕووباری دیجلە]] و [[کەنداوی فارس]] تێکەڵ دەبێتەوە. بەشێک لە سەرچاوەی ئاویی چۆمی کەڵوێ لە کێوەکانی باکووری ڕۆژاوای [[شارستانی پیرانشار|پیرانشار]] دابین دەبێت و لە چەندین سەرچاوەوە وەکوو لاوێن و بادین کە دەڕژێنە ناو تەنگەی گڕژاڵ، ئاو وەردەگرێت و بەرەو دەشتی کەڵوێ لە نزیکی سەردەشت درێژەی دەبێت، ھەروەھا دواتر ئاوی ھەندێک سەرچاوەی دیکە وەکوو شەڵماش و ڕەزگە دەڕژێنە ناو ڕووبارەکە و دوای پێکھێنانی بەشێک لە ھێڵی [[سنووری ئێران و عێراق]] لە [[ناوچەی ئالان]]دا، دەچێتە ناو خاکی ھەرێمی کوردستان و لەگەڵ ئاوی بەنداوی دووکان تێکەڵ دەبێتەوە.<ref name="ناساندنی شارستانی سەردەشت" /> ھەروەوھا [[بەنداوی سەردەشت]] لەسەر ئەم ڕووبارە ساز کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/onair/tv/episodes/episode/your-rudaw-19092021/19092021105620|سەردێڕ=دیمەنی بەنداوی کۆڵەسە لە سەردەشت|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ئەو ڕووبار و بەنداوە بەھۆی ژینگە و سرووشتی دەوروبەرەوە بووەتە یەکێک لە ناوچە گەشتیارییەکانی شارستانی سەردەشت و ساڵانە ژمارەیەکی بەرچاو لە گەشتیاران سەردانی دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/onair/tv/episodes/episode/your_rudaw_20122018|سەردێڕ=سەردانی گەشتیاران بۆ بەنداوی سەردەشت|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> ھەرچەندە ئێستاش جێگای پەرەسەندنی زیاتری گەشتیاری و کشتوکاڵی ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/news/37736/%D8%B8%D8%B1%D9%81%DB%8C%D8%AA-%D8%B3%D8%AF-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D9%82%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%D8%AA%D8%A7%D9%86%D8%B3%DB%8C%D9%84-%DA%A9%D8%B4%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%B2%DB%8C-%D9%88-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D8%B9%D8%AB%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3%DB%8C|سەردێڕ=ظرفیت سد سردشت؛ ارتقای پتانسیل کشاورزی و گردشگری/ عثمان عباسی (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردپرێس|ڕێکەوت=٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> ھەتا ئێستا لە دەریاچەی بەنداوی سەردەشتدا تەرمی ژمارەیەکی زۆر لە کەسانێک دۆزراوەتەوە کە بەمەبەستی مەلەکردن، خۆکوژی و ھەندێک ھۆکاری تر تێیدا خنکاون<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://haje.ir/newsdetails.aspx?itemid=18408|سەردێڕ=گەڕان بەدوای تەرمی۲ لاوی قوومبوو لە بەنداوی سەردەشت بەردەوامە|بڵاوکەرەوە=ھاژە|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=http://haje.ir/newsdetails.aspx?itemid=18408 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> و ھەروەھا بووەتە شوێنێک بۆ شاردنەوە و نوقمکردنی تەرمی ئەو کەسانەی کە کوژراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://jinhaagency.com/so/zhan/fg-39305?page=8|سەردێڕ=ناسنامەی تەرمی کچە کوژراوەکەی بەنداوی سەردەشت ئاشکرا کرا|بڵاوکەرەوە=ئاژانسی ھەواڵی ژنان|ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> === کانیاوی گڕاوان === {{ئەمانەش ببینە|کانیاوی گڕاوان}} [[پەڕگە:کانی گراوان (1).jpg|وێنۆک|کانیاوی گڕاوان]] [[پەڕگە:گراوان لای ره به ت gravan - panoramio.jpg|وێنۆک|کانیاوی گڕاوان لە زستاندا]] کانیاوی گڕاوان سەرچاوەیەکی ئاوی لە [[ناوچەی ڕەبەت]] لە شارستانی سەردەشتە کە بەھۆی تایبەتمەندیی دەرمانی و سروشتی سەرسەوزی دەوروبەری ناوبانگی ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.tebyan.net/newindex.aspx?pid=329303 |سەردێڕ=کانیاوێکی سه‌رسوڕهێنه‌ر له شاری سه‌رده‌شت |بڵاوکەرەوە=تەبیان |ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠١٦ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220122010113/https://www.tebyan.net/newindex.aspx?pid=329303 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> گڕاوان لە دەشتێکی یەکدەست سەوز و سەرنجڕاکێش لە نزیک گوندی [[کانی گوێز (ڕوونکردنەوە)|کانی گوێز]] لە مەودای دوو کیلۆمەتریی شاری [[ڕەبەت]] و لە دوازدە کیلۆمەتریی باکووری ڕۆژھەڵاتی شاری سەردەشت ھەڵکەوتووە کە خاوەن ئاوی کانیاوییە. ڕووباری [[زێی بچووک]] لە تەنیشت ئەو کانیاوە تێدەپەڕێت کە لە وەرزی بەھاردا یەکێک لە پڕئاوترین ڕووبارەکانی ناوچەیە. ئاوی ئەو کانیاوە دەڕژێتە ناو ڕووباری کەڵوێ کە بەشێک لە زێی بچووک دێتە ھەژمار.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdish.sahartv.ir/news/فەرهەنگی_هونەری_وەرزشی-i347141 |سەردێڕ=گڕاوانی ڕەبەت، سێحری سروشتی دڵڕفێن |بڵاوکەرەوە=سەحەری کوردی |ڕێکەوت=١٤ی ئابی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١}}</ref> ھەروەھا گڕاوان کانیاوێکە ئاوەکەی کانزانییە و ھەڵگری خوێیە. ئەو کانیاوە ١٢٠٦ مەتر بەرزە لە [[ئاستی دەریا]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.khaktv.net/all-detail.aspx?jimare=22098&type=farhang |سەردێڕ=کانی گڕاوان+وێنە |بڵاوکەرەوە=خاک تیڤی |ڕێکەوت=٥ی ئایاری ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211107104052/https://www.khaktv.net/all-detail.aspx?jimare=22098&type=farhang |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ڕۆژانە ژمارەیەکی زۆر گەشتیار لە شارەکانی ئێران، ڕۆژھەڵاتی کوردستان و ھەروەھا باشووری کوردستان سەردانی ئەو کانیاوە دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/180920197 |سەردێڕ=كانیی گڕاوان لە سەردەشت |بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو |ڕێکەوت=١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> === حەمامی کۆن === {{ئەمانەش ببینە|حەمامی کۆن}} [[پەڕگە:حمام کهنه سردشت.jpg|وێنۆک|سەرەوەی حەمامی کۆنی سەردەشت]] حەمامی کۆن یان حەمامی بێستوون حەمامێکی مێژوویی لە سەردەشتە کە لە نزیکی پارکی شار لە ناوەندی ئەو شارەدا ھەڵکەوتووە. [[عەزیزخان موکری]] لە سەردەمی [[قاجاڕەکان]]دا فەرمانی سازکردنی ئەو حەمامەی دەرکرد. حەمامی کۆن لە ٢٠ی تەممووزی ١٩٨٨، وەکوو یەکێک لە ''ئاسەوارە نیشتمانییەکانی ئێران'' بە ژمارەی تۆمارکردنی ٢٠٦٠ ناسێندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://seeiran.ir/حمام-بیستون-سردشت/ |سەردێڕ=حمام بیستون سردشت (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=seeiran |ڕێکەوت=٧ی ئایاری ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=https://seeiran.ir/%D8%AD%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D9%88%D9%86-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA/ |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.kojaro.com/attraction/43924-bistoun-historical-bath/ |سەردێڕ=حمام تاریخی بیستون (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=kojaro |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ئەو حەمامە وەک شوێنێکی گەشتیاریی سەردەشت دادەنرێت و بڕیار وایە بکرێتە مۆزەخانەی مرۆڤناسی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://ctmehr.com/News/Index/4550 |سەردێڕ=حمام تاریخی بیستون سردشت استان آذربایجان غربی (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ctmehr |ڕێکەوت=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=https://ctmehr.com/News/Index/4550 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> == شوێنەکان == === مزگەوتەکان === سەردەشت خاوەنی زیاتر لە ٢٠ مزگەوتە کە بێجگە لە یەکیان، ھەموو مزگەوتی سوننەکانن. سەرۆکی ئەوقاف و کاروباری خێرخوازیی سەردەشت لە ٢٥ی ئابی ٢٠١٩دا ڕایگەیاند کە ئەو شارە دوو ھێندە زیاتر لەچاو ئاستی شارەکانی دیکەی ئێران خاوەنی مزگەوتە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/83449527/%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%AC%D8%AF-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%DB%B2-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1-%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%DA%AF%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA|سەردێڕ=سردشت، ۲ برابر میانگین کشور مسجد دارد (فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٢٥ی ئابی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> مزگەوتەکانی شاری سەردەشت بریتین لە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://behtarino.com/r/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA|سەردێڕ=مزگەوتەکانی سەردەشت|بڵاوکەرەوە=behtarino|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> * مزگەوتی سوور (جامیعە) * مزگەوتی نوور * مزگەوتی حاجی ڕەسووڵ * مزگەوتی خانەقا * مزگەوتی چواریاری نەبی * مزگەوتی حەزرەتی ئیبراھیم خەلیل * مزگەوتی میعراج * مزگەوتی شێوەبرایم * مزگەوتی دارولسەلام * مزگەوتی حەزرەتی مەلاسەیدڕەزا * مزگەوتی قیبلە * مزگەوتی حەزرەتی عەلی * مزگەوتی سەرچاوێ * مزگەوتی سەڵاحەددینی ئەییووبی * مزگەوتی محەممەد ڕەسووڵئەڵڵا * مزگەوتی حەزرەتی عوسمان * مزگەوتی بیلالی حەبەشی * مزگەوتی حەزرەتی عائیشە * مزگەوتی ئیمام شافعی * مزگەوتی کانی خان * مزگەوتی شێخ مەولانا * مزگەوتی ھەنگی مەرزیی سەردەشت{{تێبینی|ئەم مزگەوتە تاکە مزگەوتی شیعەکانە لە سەردەشت کە لە ناو بنکەی سەربازیی ئەم شارەدا ھەڵکەوتووە و لەلایەن نیشتەجێبووانی بنکەکە بەکاردەھێنرێت.}} === پارکەکان === سەردەشت خاوەنی ١٠ پارکی سەرەکییە کە بەپێی گەورەییی ڕووبەر بریتین لە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=10 بهترین پارک در سردشت|ناونیشان=https://behtarino.com/r/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%A9/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA|بڵاوکەرەوە=behtarino|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئابی ٢٠٢٤}}</ref> * ھەواری شار * [[پارکی گوڵان (سەردەشت)|گوڵان]] * لالە * ڕەزی جۆڵا * مەشاھیر * کارگەر * شار * وەنەوشە * فەرھەنگیان * وەیسی قەرەنی === ھۆتێلەکان === * ھۆتێلی مروارید * ھۆتێلی واحیدی === زانستگاکان === * زانستگای ئازادی ئیسلامیی لقی سەردەشت * زانستگای پەیامی نووری سەردەشت === گۆڕستانەکان === * گۆڕستانی گردەسوور * گۆڕستانی مەلاپیرە == ئاسایش == فەرماندەی جێبەجێکردنی یاسای پارێزگای ورمێ لە ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٢دا ڕایگەیاند کە بەھۆی کەمبوونەوەی ١٣٪ی دزی و زۆربوونی ١٨٪ی دۆزینەوە و دەستبەسەرکردنی دزەکان لە سەردەشت، ئەو شارە لە ئەو بوارانەوە لە ڕیزبەندی پارێزگادا پلەی یەکەمی بەدەستھێناوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/84790059/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D8%AA%D8%A8%D9%87-%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%D8%B1%D9%82%D8%AA-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DB%8C|سەردێڕ=سردشت در رتبه نخست پیشگیری از سرقت آذربایجان غربی (فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> == ڕێگاکان == شاری سەردەشت لەگەڵ شارەکانی [[بۆکان]]، [[ورمێ]]، [[مەھاباد]]، [[بانە]] و [[پیرانشار]] ڕیگای ھەیە. ھەروەھا شاری سەردەشت لە ڕێگای قەڵادزێوە لەگەڵ شارەکانی [[باشووری کوردستان]] پەیوەندیی ھەیە. ڕێگاکانی شاری سەردەشت لەگەڵ ھەندێک لە شارەکانی کوردستان و ئێران بریتین لە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://behrah.com/map.php |سەردێڕ=نقشه راهها و جاده های - ایران (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=behrah |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221101050902/https://behrah.com/map.php |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> {{div col|3}} {| class="wikitable" |- ! شار!! وڵات/ھەرێم!! ڕێگا (کیلۆمەتر) |- | [[ورمێ]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٢٢٥ |- | [[سێرۆ]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٢٤٠ |- | [[بۆکان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٤٥ |- | [[ڕەبەت]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٥ |- | [[ماکۆ]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٤٤٠ |- | [[مەھاباد]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٢٠ |- | [[شنۆ]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٤٠ |- | [[پیرانشار]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٨٥ |- | [[نەغەدە]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٢٥ |- | [[بانە]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٦٧ |- | [[سەقز]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٢٥ |- | [[بیجاڕ]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٢٦٥ |- | [[سنە]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٣١٦ |- | [[کرماشان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٤٥٠ |- | [[ئیلام]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٦٠٨ |- | [[تەورێز]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٣٤٠ |- | [[زەنگان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٤٢٨ |- | [[ھەمەدان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٤٤٣ |- | [[ئەردەوێڵ]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٥٤٧ |- | [[قەزوین]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٥٥١ |- | [[ئەراک]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٦١٢ |- | [[ڕەشت]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٦١٨ |- | [[خوڕەماوە]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٦٢٠ |- | [[کەرەج]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٦٥٣ |- | [[تاران]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٦٩٢ |- | [[قوم]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٧٠٦ |- | [[شەھری کورد]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٩٠٨ |- | [[ئەھواز]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٩٣٥ |- | [[ئەسفەھان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٩٣٧ |- | [[سمنان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٩٤٠ |- | [[ساری]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٩٨٠ |- | [[گورگان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١١٣٤ |- | [[یەزد]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١١٨٥ |- | [[یاسووج]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٢٤٦ |- | [[بووشێھر]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٤٠٠ |- | [[شیراز]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٤٢٠ |- | [[بوژنۆرد]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٤٤٥ |- | [[کرمان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٥٥٠ |- | [[مەشھەد]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٦١٢ |- | [[بیرجەند]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٧٠٠ |- | [[بەندەر عەباس]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٨٤٠ |- | [[زاھیدان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٢٠٥٥ |- | [[قەڵادزێ]] || {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ٣٥ |- | [[ڕانیە]] || {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ٦٥ |- | [[سەنگەسەر]] || {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ٥٠ |- | [[ژاراوە]] || {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ٤٥ |- | [[ھەولێر]] || {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ١٨٩ |- | [[دھۆک]]|| {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ٣٠٥ |- | [[سلێمانی]] || {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ١٧٧ |- | [[کەرکووک]] || {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ٢١٨ |- | [[حاجی ئۆمەران]] || {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ٩٤ |} {{div col end}} تێرمیناڵی سەردەشت ھەموو ڕۆژێک لەگەڵ شارەکانی [[بۆکان]]، [[سەقز]]، [[بانە]]، [[ورمێ]]، [[مەھاباد]]، [[نەغەدە]]، [[پیرانشار]]، [[شنۆ]]، [[تەورێز]] و [[تاران]] ھاتوچۆی ھەیە. == کەسانی ناودار == ژمارەیەک لە کەسانی بەناوبانگی سەردەشت لە خوارەوە نووسراون: * [[ئەحمەد بازگر]] * [[ئیبن حاج]] * [[ئیسماعیل سەردەشتی]] * [[بەرزین حەمزەزادە]] * [[خلە دەرزی]] * [[دێبا حیکمەت]] * [[شێرکۆ فایقی]] * [[بێتووشی]] * [[عەبدوڵڵا حەسەنزادە]] * [[عەزیزخان موکری]] * [[فەرەیدوون حەکیمزادە]] * [[مەلا ئاوارە]] * [[مەلا خەلیل گۆڕەمەری]] * [[مەلا کەریم فیدایی]] * [[یووسف عەباسزادە]] * [[کاوان محەمەدپوور]] * [[ھاوڕێ ڕەحیمی]] * جەلال حاجیزادە * کەریم حەداد * کەریم مەعرووفزادە * محەممەد کەریمیان * مستەفا نەقیب [[پەڕگە:Azizkhan Mukri Qajar.jpg|وێنۆک|عەزیزخان موکری]] == گەڕەکەکان == گەڕەکانی شاری سەردەشت بریتین لە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&data=9/N/wVnkDjO0FX/0/n1VqsIsZKwMhiy4wixkrAyGLLjCLGSsDIYsuNowrccDggPvwixkrAyGLLjCLGSsDIYsuMIsZKwMhiy4wixkrAyGLLiXz1qGIdZer5WEU5hzAJAUDsw+PYVdYhxeCoTiaF0zRMIsZKwMhiy4wixkrAyGLLjCLGSsDIYsuNfKMgyW65wxBUzU5myJiLyB6eVdGTwYJmTcoHgoaNtGHqDXKuaz63yHuUe0q9kAM5NkmWXghd4t7+yhs5DSU+hz4ECp9iGp13sqzmbhXrho7xU/Zzbjz0wJsHtJv8NcvwVM1OZsiYi8iFZGbBEMRP0NalvG1lE7IsIsZKwMhiy4wixkrAyGLLjCLGSsDIYsuLomzZT7zgFW4c82gUSuR9WHuUe0q9kAM5NkmWXghd4tv/VCkjHQxJ5+MME49Q5Uwm6EIqDVtOsjwixkrAyGLLjCLGSsDIYsuMIsZKwMhiy4pHAs1aLMvlT0oOQb2vFREsIsZKwMhiy4wixkrAyGLLjCLGSsDIYsuNLaOL3J2697T6/S+m/V2m7rgFBs4s47TuWhi9ahXlnCwixkrAyGLLjCLGSsDIYsuMIsZKwMhiy4wixkrAyGLLgM6tVAjKNsY+oewqP/VNZ1R8rRafWseIUqDpPFuGKU5AVM1OZsiYi8JLZacNSSFWt5iUJ13YEp67zWQ0pwBTJYh7lHtKvZADOTZJll4IXeLb/1QpIx0MSe3Xe4XbxpEC7rgFBs4s47TkJk4rdtAWJashcGi4WY3+vCLGSsDIYsuMIsZKwMhiy4wixkrAyGLLjyCtDxXi9/OpWEU5hzAJAU5BOUz0GW5NqFvkpeU9WRoTocBx/CZ1roqioIEfzDCMHM3PjnD4ICUcIsZKwMhiy4wixkrAyGLLjCLGSsDIYsuDyXlttCRMHv |سەردێڕ=سەردەشت |بڵاوکەرەوە=کوردیپێدیا |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> {{div col|3}} * کانی مەڕێ * بەردەقووچێ * دۆڵتانچک * بەری کەریزەی * ئاشان * ژێروو * بیمارستان * پادگان * سەرچاوێ * حەسارێ * داربەڕوو * سەر قەبران * گردەسوور * کوورپە * سابڵاغیان * نێزەڕۆ * مزگەوتی حاجی ڕەسووڵ شێخانی * تێرمیناڵ * مزگەوتی سوور * بەری کەوەنەی * خانەی فەقیران * شیرکەتی نەوت * سەر سەدێ * ئاشی موباشیری * کانی ساردێ * حەمامی کەوسەر * سەر سازمانێ * خانی حوسێن کەتیرە * شێر و خوورشید * فەرمانداری * ڕەزی جۆڵای * فەتعەلی زادە * چاکە چکۆلە * کانی خانی * کوورەخانەی میرزا وەھاب * شەبەکەی دوو * تەکیەی مەلامینە * جانبازان * فەدەک * ئازادەگان * فەرھەنگیان * شێوەبرایمە {{div col end}} == پەیوەندیی نێونەتەوەیی == === دەستەخوشک === [[پەڕگە:17 avril 2017 07.jpg|وێنۆک|[[ئیپر]]؛ دەستەخوشکی سەردەشت]] [[پەڕگە:Night views from Mount Kogane01.jpg|وێنۆک|[[ھیرۆشیما]]؛ دەستەخوشکی سەردەشت]] [[پەڕگە:Halabja.jpg|وێنۆک|[[ھەڵەبجە]]؛ دەستەخوشکی سەردەشت]] سەردەشت لەگەڵ سێ شاران دەستەخوشکە کە بریتین لە: {|class="wikitable" |- !style="background: #E4AE30; color:#000000" | ئاڵا !style="background: #E4AE30; color:#000000" |شار !style="background: #E4AE30; color:#000000" |وڵات !style="background: #E4AE30; color:#000000" |ساڵی دەستەخوشکایەتی |-style="background: #FFFFFF; color:#000000" |[[پەڕگە:Flag of Belgium (civil).svg|25px]]||[[ئیپر]]||[[بەلجیکا]]||٢٠٠٥{{تێبینی|لە ساڵی ٢٠٠٥دا لە کۆبوونەیەکی باڵیۆزی ئێران لەگەڵ شارەوانی ئیپر، بەھۆی ئەوەی کە ھەر دوو شاری سەردەشت و ئیپر بوونەتە قوربانی چەکە کیمیایییەکان، پێشنیار کرا ببنە دەستەخوشکی یەکتری کە ئەم پێشنیارە لەلایەن شارەوانیی ئیپرەوە پێشوازی لێ کرا، بەڵام ھەتا ئێستاش بە فەرمی ئەو دوو شارە نەبوونە دەستەخوشک.}}<ref name="ایرنا ۲">[https://irna.ir/news/6324935/ خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): ''استقبال شهردار "ایپر" بلژیک از خواهرخواندگی با شهر سردشت ایران'' (به فارسی)، نوشته‌شده در ۱۸ خرداد ۱۳۸۴؛] بازدید در ۳ بهمن ۱۴۰۰.</ref><ref name="مهر ۱">[https://www-mehrnews-com.cdn.ampproject.org/v/s/www.mehrnews.com/amp/192686/?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16428908517367&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.mehrnews.com%2Fnews%2F192686%2F%25D8%25A7%25D8%25B3%25D8%25AA%25D9%2582%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2584-%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25A7%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D9%258A%25D9%25BE%25D8%25B1-%25D8%25A8%25D9%2584%25DA%2598%25D9%258A%25D9%2583-%25D8%25A7%25D8%25B2-%25D8%25AE%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2587%25D8%25B1%25D8%25AE%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2586%25D8%25AF%25DA%25AF%25D9%258A-%25D8%25A8%25D8%25A7-%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA خبرگزاری مهر: ''استقبال شهردار "ايپر" بلژيك از خواهرخواندگي با شهر سردشت'' (به فارسی)، نوشته‌شده در ۱۸ خرداد ۱۳۸۴؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220122224440/https://www-mehrnews-com.cdn.ampproject.org/v/s/www.mehrnews.com/amp/192686/?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16428908517367&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.mehrnews.com%2Fnews%2F192686%2F%25D8%25A7%25D8%25B3%25D8%25AA%25D9%2582%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2584-%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25A7%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D9%258A%25D9%25BE%25D8%25B1-%25D8%25A8%25D9%2584%25DA%2598%25D9%258A%25D9%2583-%25D8%25A7%25D8%25B2-%25D8%25AE%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2587%25D8%25B1%25D8%25AE%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2586%25D8%25AF%25DA%25AF%25D9%258A-%25D8%25A8%25D8%25A7-%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA |date=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}} بازدید در ۳ بهمن ۱۴۰۰.</ref><ref name="ایسنا ۱">[https://www-isna-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.isna.ir/amp/8403-07675/?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16428908517367&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.isna.ir%2Fnews%2F8403-07675%2F%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25A7%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D9%258A%25D9%25BE%25D8%25B1-%25D8%25A8%25D9%2584%25DA%2598%25D9%258A%25D9%2583-%25D8%25A7%25D8%25B2-%25D8%25AE%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25AE%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2586%25D8%25AF%25DA%25AF%25D9%258A-%25D8%25A8%25D8%25A7-%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25A7%25D8%25B3%25D8%25AA%25D9%2582%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2584-%25D9%2583%25D8%25B1%25D8%25AF خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): ''شهردار ايپر بلژيك از خواهر خواندگي با شهر سردشت استقبال كرد'' (به فارسی)، نوشته‌شده در ۱۸ خرداد ۱۳۸۴؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220122224440/https://www-isna-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.isna.ir/amp/8403-07675/?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16428908517367&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.isna.ir%2Fnews%2F8403-07675%2F%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25A7%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D9%258A%25D9%25BE%25D8%25B1-%25D8%25A8%25D9%2584%25DA%2598%25D9%258A%25D9%2583-%25D8%25A7%25D8%25B2-%25D8%25AE%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25AE%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2586%25D8%25AF%25DA%25AF%25D9%258A-%25D8%25A8%25D8%25A7-%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25A7%25D8%25B3%25D8%25AA%25D9%2582%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2584-%25D9%2583%25D8%25B1%25D8%25AF |date=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}} بازدید در ۳ بهمن ۱۴۰۰.</ref> |- |[[پەڕگە:Flag of Japan.svg|25px]]||[[ھیرۆشیما]]||[[ژاپۆن]]||٢٠٠٥<ref name="استانداری ۱">[https://www.ostan-ag.gov.ir/fa/news/print/2f829879-eb29-e911-9c14-000c29ce98b8/سردشت-وارث-تمدن-های-کهن-و-تاریخی-منطقه-با-قاب استانداری آذربایجان غربی: ''سردشت وارث تمدن‌های کهن و تاریخی منطقه با قابلیت‌های جهانی است'' (به فارسی)، نوشتۀ محمدمهدی شهریاری، نوشته‌شده در ۱۶ بهمن ۱۳۹۷؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220325163824/https://www.ostan-ag.gov.ir/fa/news/print/2f829879-eb29-e911-9c14-000c29ce98b8/سردشت-وارث-تمدن-های-کهن-و-تاریخی-منطقه-با-قاب |date=٢٥ی ئازاری ٢٠٢٢}} بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰.</ref><ref name="سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی ۱">[https://www.air.ir/ZrqN3Rq سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی: ''شركت دانش‌آموزان ایرانی در مراسم یادبود صلح هیروشیما'' (به فارسی)، نوشته‌شده در ۱۰ مرداد ۱۳۹۶؛]{{بەستەری مردوو|url=https://www.air.ir/ZrqN3Rq |date=حوزەیرانی ٢٠٢١}} بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰.</ref><ref name="شعار سال ۱">[https://shoaresal.ir/fa/news/68875/سردشت-نخستین-شهر-قربانی-سلاح-شیمیایی-در-جهان سایت خبری-تحلیلی شعار سال: ''سردشت نخستین شهر قربانی سلاح شیمیایی در جهان'' (به فارسی)، نوشته‌شده در ۱۱ تیر ۱۳۹۶؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210525122011/https://shoaresal.ir/fa/news/68875/سردشت-نخستین-شهر-قربانی-سلاح-شیمیایی-در-جهان |date=٢٥ی ئایاری ٢٠٢١}} بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰.</ref> |- |[[پەڕگە:Flag of Kurdistan.svg|25px]]||[[ھەڵەبجە]]||[[ھەرێمی کوردستان|کوردستان]]||٢٠١١{{تێبینی|لە سەرەتای کیمیابارانی سەردەشت و ھەڵەبجە، بەھۆی ھاوشێوەیان بە شێوەیەکی نافەرمی وەک دەستە خوشکی یەکتری داندران، بەڵام لە ساڵی ٢٠١١دا لە سەردانێکی شاندی ھەڵەبجەیی بۆ ساڵیادی کیمیابارانی سەردەشت بە ئەو شارە، شەقامێکی سەردەشت ناوی ھەڵەبجەی لەسەر داندرا و ھەروەھا بە فەرمی ئەو دوو شارە وەک دەستە خوشک دەستنیشان کران.}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://rwmal.net/19424/ |سەردێڕ=یادی کیمیابارانکردنی سەردەشت؛ دەستەخوشک و هاوزامی هەڵەبجە |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ |بڵاوکەرەوە=ڕووماڵ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی نیسانی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230416155527/https://rwmal.net/19424/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="ایران اینترنشنال ۱">[https://old.iranintl.com/فرهنگ-و-زندگی/پس-از-سه‌دهه-آژیر-خطر-همچنان-طنین‌انداز-است ایران اینترنشنال: ''پس از سەدھە آژیر خطر ھمچنان طنینانداز است'' (بە فارسی)، نوشتەشدە در ٦ تیر ١٣٩٧؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220122184331/https://old.iranintl.com/فرهنگ-و-زندگی/پس-از-سه‌دهه-آژیر-خطر-همچنان-طنین‌انداز-است |date=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}} بازدید در ٢ بھمن ١٤٠٠.</ref><ref name="فارس ۱">[https://www-farsnews-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.farsnews.ir/amp/13941216001439?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16428496522787&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.farsnews.ir%2Fnews%2F13941216001439%2F%25D8%25A8%25DA%2586%25D9%2587%25E2%2580%258C%25D9%2587%25D8%25A7%25DB%258C-%25D8%25A8%25DB%258C%25E2%2580%258C%25DA%25AF%25D9%2586%25D8%25A7%25D9%2587-%25D9%2586%25D8%25AE%25D8%25B3%25D8%25AA%25DB%258C%25D9%2586-%25D9%2582%25D8%25B1%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2586%25DB%258C%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25A8%25D9%2585%25D8%25A8%25D8%25A7%25D8%25B1%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25B4%25DB%258C%25D9%2585%25DB%258C%25D8%25A7%25DB%258C%25DB%258C-%25D8%25AD%25D9%2584%25D8%25A8%25DA%2586%25D9%2587-%25D9%2588-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA خبرگزاری فارس: ''بچه‌های بی‌گناه نخستین قربانیان بمباران شیمیایی حلبچه و سردشت'' (به فارسی)، نوشتۀ محمدمهدی شهریاری، نوشته‌شده در ۱۶ اسفند ۱۳۹۴؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220122182612/https://www-farsnews-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.farsnews.ir/amp/13941216001439?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16428496522787&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.farsnews.ir%2Fnews%2F13941216001439%2F%25D8%25A8%25DA%2586%25D9%2587%25E2%2580%258C%25D9%2587%25D8%25A7%25DB%258C-%25D8%25A8%25DB%258C%25E2%2580%258C%25DA%25AF%25D9%2586%25D8%25A7%25D9%2587-%25D9%2586%25D8%25AE%25D8%25B3%25D8%25AA%25DB%258C%25D9%2586-%25D9%2582%25D8%25B1%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2586%25DB%258C%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25A8%25D9%2585%25D8%25A8%25D8%25A7%25D8%25B1%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25B4%25DB%258C%25D9%2585%25DB%258C%25D8%25A7%25DB%258C%25DB%258C-%25D8%25AD%25D9%2584%25D8%25A8%25DA%2586%25D9%2587-%25D9%2588-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA |date=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}} بازدید در ۲ بهمن ۱۴۰۰.</ref> |} ڕۆژی سێشەممەی ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٥ (بەرامبەر لەگەڵ ٧ی پووشپەڕی ٢٧٠٥) بە بەشداریکردنی کۆمەڵێک ژاپۆنی لە شارەکانی [[ھیرۆشیما]] و [[ناگاساکی]]، شەقامێک لە شاری سەردەشت بە ناوی ''شەقامی ھیرۆشیما'' کرایەوە.<ref name="ایرنا ۱">[https://irna.ir/news/6324935/ خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): ''یکی از خیابان‌های سردشت به نام «هیروشیما» نام‌گذاری شد'' (به فارسی)، نوشتۀ محمدمهدی شهریاری، نوشته‌شده در ۷ تیر ۱۳۸۴؛] بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰.</ref> دواتر لە شاری ھیرۆشیماش شەقامێک بە ناوی ''شەقامی سەردەشت'' کرایەوە.<ref name="ایران ۱">[https://www.magiran.com/article/3684760 ''خیابانی در سردشت خیابانی در هیروشیما'' (به فارسی)، نوشته‌شده در روزنامۀ ایران، دوشنبه ۱۱ دی ۱۳۹۶، شمارۀ ۶۶۸۱؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220501204409/https://www.magiran.com/article/3684760 |date= ١ی ئایاری ٢٠٢٢}} بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰.</ref> ھەروەھا شەقامێکی دیکە لە سەردەشت بە ناوی ''شەقامی ھەڵەبجە'' بوونی ھەیە و لە ھەڵەبجەش قوتابخانە و شەقامێک ناوی ''سەردەشت''ی لەسەر داندرا.<ref name="فارس ۲">[https://www-farsnews-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.farsnews.ir/amp/13941225001049?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16428756557003&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.farsnews.ir%2Fnews%2F13941225001049%2F%25D8%25A7%25D9%2581%25D8%25AA%25D8%25AA%25D8%25A7%25D8%25AD-%25D9%2586%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25AF%25DB%258C%25D9%2586-%25D9%2585%25D8%25AF%25D8%25B1%25D8%25B3%25D9%2587-%25D9%2588-%25D8%25AE%25DB%258C%25D8%25A7%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D8%25AD%25D9%2584%25D8%25A8%25DA%2586%25D9%2587-%25D8%25B9%25D8%25B1%25D8%25A7%25D9%2582-%25D8%25B9%25DA%25A9%25D8%25B3 خبرگزاری فارس: ''افتتاح نمادین مدرسه و خیابان سردشت در حلبچه عراق+عکس'' (به فارسی)، نوشته‌شده در ۲۵ اسفند ۱۳۹۴؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220122182612/https://www-farsnews-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.farsnews.ir/amp/13941225001049?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16428756557003&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.farsnews.ir%2Fnews%2F13941225001049%2F%25D8%25A7%25D9%2581%25D8%25AA%25D8%25AA%25D8%25A7%25D8%25AD-%25D9%2586%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25AF%25DB%258C%25D9%2586-%25D9%2585%25D8%25AF%25D8%25B1%25D8%25B3%25D9%2587-%25D9%2588-%25D8%25AE%25DB%258C%25D8%25A7%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D8%25AD%25D9%2584%25D8%25A8%25DA%2586%25D9%2587-%25D8%25B9%25D8%25B1%25D8%25A7%25D9%2582-%25D8%25B9%25DA%25A9%25D8%25B3 |date=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}} بازدید در ۲ بهمن ۱۴۰۰.</ref><ref name="دانا ۱">[https://www.dana.ir/news/264447.html/نامگذاری-یکی-از-خیابان-های-حلبچه-به-نام-سردشت-دعوتنامه شبکه اطلاع‌رسانی دانا: ''نامگذاری یکی از خیابان های حلبچه به نام سردشت+دعوتنامه'' (به فارسی)، نوشته‌شده در ۲۲ اسفند ۱۳۹۳؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220122182613/https://www.dana.ir/news/264447.html/نامگذاری-یکی-از-خیابان-های-حلبچه-به-نام-سردشت-دعوتنامه |date=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}} بازدید در ۲ بهمن ۱۴۰۰.</ref> لە ڕۆژی ٢٥ی شوباتی ٢٠٢١، شەقامێک لە [[تاران]] ھەڵکەوتوو لە شاڕێگەی شەھید چەمران و سەرتر لە شەقامی باقرخان، ناوەکەی کرای ''شەقامی سەردەشت''.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdish.sahartv.ir/news/فەرهەنگی_هونەری_وەرزشی-i391241 |سەردێڕ=شەقامێک لە تاران بە ناوی "سەردەشت" دەکرێ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوت=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |بڵاوکەرەوە=سەحەری کوردی}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/ku/news/2120/شەقامێکی-تاران-ناوی-%22سەردەشت%22ی-لێنرا/ |سەردێڕ=شەقامێکی تاران ناوی سەردەشتی لێنرا |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |ڕێکەوت=٢٥ی ئازاری ٢٠٢١ |بڵاوکەرەوە=کوردپرێس}}</ref> == پێشانگا == <gallery> Sardasht City.jpg|سەردەشت لە ساڵی ٢٠٠٥ سەردەشت.jpg|شاری سەردەشت لە ساڵی ٢٠٢١ سەردەشت١.jpg|دیمەنی سەردەشت لە ساڵی ٢٠٢١ سردشت - panoramio.jpg|مەیدانی شەھیدانی ٧ی پووشپەڕ Sardasht1.jpg|مەیدانی شەھیدانی ٧ی پووشپەڕی سەردەشت لە ڕۆژدا Sardashtnature4.jpg|مەیدانی شەھیدانی ٧ی پووشپەڕی سەردەشت لە شەودا Spring Nature of Sardasht - March 2007 (3 8601100100 L600).jpg|سەردەشت لە بەھاری ٢٠٠٧ Sardashtkurdishlocaldress.jpg|ڕۆژێکی بارانیی سەردەشت لە ساڵی ٢٠٢١ سەردەشت، زستانی ٢٠٢٢.jpg|سەردەشت لە زستانی ٢٠٢٢ بمب شیمیایی.jpg|شوێنی کیمیاباران کراوی شاری سەردەشت شاخەکانی سەردەشت.jpg|شاخەکانی دەوروبەری سەردەشت </gallery> == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی شارەکانی ئێران]] * [[پێڕستی شارەکانی کوردستان]] * [[پێڕستی شارەکانی پارێزگای ورمێ]] * [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] * [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|پارێزگای ورمێ]] * [[شارستانی سەردەشت]] == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Commons category|Sardasht}} * [https://www.sardasht-ag.ir/fa/home/index وێبگەی فەرمانداریی سەردەشت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230608092507/https://www.sardasht-ag.ir/fa/home/index |date= ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ }} (بە فارسی) * {{ئینستاگرام|shahremasardasht|ھەژماری شارەوانیی سەردەشت}} {{شارستانی سەردەشت}} {{پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا}} {{وتاری ھەڵبژێردراو|وەشان=٩٤٣٨٤٥|ڕێکەوت=١ی ئایاری ٢٠٢٢}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|موکریان|کوردستان|ئێران}} [[پۆل:سەردەشت| ]] [[پۆل:شارستانی سەردەشت]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] [[پۆل:شارەکانی ئێران]] [[پۆل:شارەکانی کوردستان]] [[پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان‏]] [[پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] cvn6xmyz9uaz0iv6snj0qcs4e2ktefy 1580289 1580288 2026-05-02T23:36:37Z Hivja 64112 /* ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل */ 1580289 wikitext text/x-wiki {{نیشانەی وتاری ھەڵبژێردراو}} {{نامەی ڕوونکردنەوە|سەردەشت|‏سەردەشت (ڕوونکردنەوە)}} {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = سەردەشت | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = سردشت | جۆری_نیشتنگە = [[شار]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = چەند دیمەنێک لە سەردەشت.jpg | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = لە چەپەوە بۆ ڕاست، لەسەرەوە: دیمەنی سەردەشت لە ڕێگای دەرەوەی شار، سەردەشت لە ڕێگای دەروەی شار، شەقامی ھیرۆشیما، کۆتاییی شەقامی کوردستان، گەڕەکی ئازادەگان، مەیدانی شەھیدانی ٧ی پووشپەڕ، ڕووبەڕووی پارکی ڕەزی جۆڵای | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = بەھەشتی کوردستان،<ref name="وەسوەکەل ھەواڵ" /><ref name="تەبیان" /> شاری ئاشتی<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/%DA%86%D8%A7%D9%84%D8%A7%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%DB%95%D8%AF%DB%95%D9%86%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D9%88%DB%95%DA%A9%D9%88%D9%88-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B4%D8%AA%DB%8C%D9%86 |سەردێڕ=چالاکانی مەدەنیی کورد خوازیاری ناساندنی شاری سەردەشت وەکوو \"شاری ئاشتی\"ـن |بڵاوکەرەوە=کوردستان میدیا |ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٥ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211108113341/https://kurdistanmedia.com/so/news/%DA%86%D8%A7%D9%84%D8%A7%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%DB%95%D8%AF%DB%95%D9%86%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D9%88%DB%95%DA%A9%D9%88%D9%88-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B4%D8%AA%DB%8C%D9%86 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpa.net/so/news/دوای-ساڵ-کیمیاباران/-داوا-دەکرێت-سەردەشت-وەکوو-شاری-اشتی-بناسرێت |سەردێڕ=دوای ٢٨ساڵ کیمیاباران/ داوا دەکرێت سەردەشت وەکوو شاری ئاشتی بناسرێت |بڵاوکەرەوە=کوردپا |ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٥ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١}}</ref> | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=11 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''سەردەشت''' | دەرزیی_نەخشە = ڕۆژھەڵاتی کوردستان#Iran#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]دا##جێگەی لە [[ئێران]]دا##جێگەی لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = 1 | پۆتانەکان = {{coord| 36.1568| 45.4764 |region:IR|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[پێڕستی دەوڵەتانی جیھان|وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = [[ئێران]] | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|ورمێ]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[شارستان]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[شارستانی سەردەشت|سەردەشت]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناوچە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناوچەی ناوەندی شارستانی سەردەشت|ناوەندی]] | جۆری_دابەشکراو٥ = | ناوی_دابەشکراو٥ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = مێژوویی | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = شاری لەدایکبوونی [[زەردەشت]] یان شوێنک کە لەسەر دەشت ھەڵکەتووە <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = [[دەسەڵاتی شارەوان–ئەنجومەن|شارەوان–ئەنجومەن]] | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = سەرۆکی شارەوانی | ناوی_سەرۆک = محەممەدڕەزا سەعیدزادە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.iribnews.ir/fa/news/4161493/%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D9%85%D9%86%D8%B5%D9%88%D8%A8-%D8%B4%D8%AF|سەردێڕ=شهردار جدید سردشت منصوب شد (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری دەنگ و ڕەنگ|ڕێکەوت=٢١ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٤}}</ref> | سەرناوی_سەرۆک١ = ئەندامانی ئەنجومەنی شار | ناوی_سەرۆک١ = لە ٢٧ی نیسانی ٢٠٢٤ەوە بەبێ ئەندام<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/1811202429|سەردێڕ=ئەندامانی ئەنجوومەنی شاری سەردەشت بە زیندانیکردن و لێدانی قامچی سزادران|بڵاوکەرەوە=[[تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕووداو]]|ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = |کورسی = ١ کورسی لە [[ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی|پەرلەمان]] بە ھاوبەشی لەگەڵ [[پیرانشار]]{{تێبینی|شارستانەکانی [[شارستانی سەردەشت|سەردەشت]]، [[شارستانی پیرانشار|پیرانشار]] و [[شارستانی میراوە|میراوە]] خاوەنی یەک کورسین لە [[ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی]] (پەرلەمانی ئێران).}} <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٧٫٣ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٤٨٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٤٦،٤١٢ کەس<ref name="ئامار">[https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_04_r.xlsx سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220325163822/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_04_r.xlsx |date=٢٥ی ئازاری ٢٠٢٢ }}</ref>{{ھن}}({{سەوز|+١٠٫٠٧٪}}) | دانیشتووان_لە = [[٢٠١٦]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٦٤٠٠ | مەزندەی_دانیشتووان = دەوروبەری ٥٠،٠٠٠ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://haje.ir/newsdetails.aspx?itemid=17988|سەردێڕ=آمار جمعیتی آذربایجان غربی به تفکیک شهرها در سال 1400 (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ھاژە|ڕێکەوت=٣١ی ئایاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=http://haje.ir/newsdetails.aspx?itemid=17988 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref>{{تێبینی|بەپێی ئەو بەراوردە، ژمارەی دانیشتووانی چوار شاری سەردەشت، [[ڕەبەت]]، [[نەڵاس]] و [[میراوە]]؛ ٨٤،٥٠٠ کەس بووە کە بە دەرکردنی ژمارەی بەراوردکراوی ئەو سێ شارەی دیکە و ھاوسەنگکردنیان لەگەڵ سەرژمێریییەکانی ساڵانی پێشوو، ژمارەی دانیشتووانی شاری سەردەشت لە ساڵی ٢٠٢١، دەوروبەری ٥٠،٠٠٠ کەس دەردەکەوێت.}} | مەزندەی_دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = سەردەشتی | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[یوو تی سی +٣:٣٠|+٣:٣٠]] ([[کاتی ستانداردی ئێران|کاتی ئێران]]) | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = کۆدی پۆستەی ١ | کۆدی_پۆستە = ٥٩٨٩١<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://www.asandid.com/section/postal-code-west-west-azarbaijan|سەردێڕ= کد پستی استان آذربایجان غربی (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە= asandid|ڕێکەوتی سەردان= ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20210919052217/https://www.asandid.com/section/postal-code-west-west-azarbaijan|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = کۆدی پۆستەی ٢ | کۆدی_پۆستە٢ = ٥٩٦١١<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان = https://pishro-sms.ir/%DA%A9%D8%AF%D9%BE%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DB%8C/%DA%A9%D8%AF%D9%BE%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D9%87%D8%A7/|سەردێڕ= کدپستی آذربایجان غربی (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە= pishro-sms|ڕێکەوت= ١ی ئابی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان= ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٢}} </ref> | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٠٤٤ <!-- زانیاریی زیاتر --------> | ناوی_بەشی١_بەتاڵ = پلاکی ئۆتۆمۆبیل | زانیاریی_بەشی١_بەتاڵ = ٢٧ م [[پەڕگە:Non-EU-section-with-IR.svg|10px]] | ناوی_بەشی٢_بەتاڵ = [[پۆلێنکردنی ئاووھەوای کوپێن|پۆلێنکردنی ئاووھەوا]] | زانیاریی_بەشی٢_بەتاڵ = [[ئاووھەوای کیشوەریی شێدار|Dsa (کیشوەریی شێدار و ھاوینی وشک)]] <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = [http://www.sardasht-ag.ir/fa/home/index# فەرمانداریی سەردەشت] | پەراوێزەکان = }} '''سەردەشت''' شارێکە لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] و [[ئێران]] کە لە باشووری ڕۆژاوای [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|پارێزگای ورمێ]] ھەڵکەوتووە. ئەو شارە ناوەندی [[شارستانی سەردەشت]]ە و وەک یەکێک لە شارەکانی ناوچەی [[موکریان]] ھەژمار دەکرێت. سەردەشت لە نزیکی [[سنووری ئێران و عێراق]]دا ھەڵکەوتووە و لەگەڵ [[ھەرێمی کوردستان]] ھاوسنوورە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdish.sahartv.ir/news/ڤیدیۆ_هەواڵ-i345682 |سەردێڕ=گەشتێک لە بەهەشتێکی بزربوو بەناوی سەردەشت |بڵاوکەرەوە=سەحەری کوردی |ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> ژمارەی دانیشتووانی ئەو شارە لە ساڵی ٢٠١٦، بەرامبەر لەگەڵ ٤٦٬٤١٢ کەس لە ١٢٬٥٥١ خێزاندا بووە.<ref name="ئامار" /> شارەکە لە سەردەمی [[کۆماری کوردستان]] و ھەروەھا لە دوای [[شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران]] بۆ ماوەیەک لەژێر دەستەڵاتی کورداندا بووە.<ref name="مێژوو و جوگرافیای سەردەشت٢" /><ref name="گۆڤاری تیشک" /> سەردەشت بەپێی ژمارەی دانیشتووان، ١١ەمین شاری پارێزگای ورمێ، ٢٣ەمین شاری ڕۆژھەڵاتی کوردستان و ١٩٧ەمین شاری ئێرانە. خەڵکی سەردەشت [[کورد]]ن و بە [[زمانی کوردی|کوردی]]ی [[سۆرانی]] و شێوەزاری [[موکریانی]] دەدوێن. ھەروەھا زۆربەی خەڵکی شارەکە پەیڕەوی ئایینی [[ئیسلام]] و مەزھەبی [[سوننە]]ی [[شافعی]]ن.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/178176/1/شهرستان-سردشت در مورد سردشت در ویکی تابناک بیشتر بخوانید (بە فارسی)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211107164118/https://www.tabnak.ir/fa/tags/178176/1/%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA |date= ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ }}</ref> سەردەشت لە تەنیشتی کێوی [[کێوی گردەسوور|گردەسوور]]، لەسەر زنجیرەچیاکانی [[زاگرۆس]] و لە نزیکی سەرچاوەیەکی ئاوی ھەڵکەوتووە. بەشێکی زۆری [[ئاوی خواردنەوە]] و ئاوی جووتیاریی شار لەو سەرچاوەیە دابین دەبێت کە ئاوەکەی لە کێوی گردەسوور و کێوە سنوورییەکانەوە دێتە خوار.<ref>ئیبراھی ئەفخەمی، مێژوو و ئەدەب و فەرھەنگی موکریان-بەشی دووەم، لاپەڕەی ٢٨٤، ١٣٧٣ی ھەتاوی</ref> سەردەشت خاوەنی ژینگە و سروشتێکی بەرچاوە کە بووەتە ھۆی ئەوەی کە نازناوی ''بەھەشتی کوردستان''ی پێبدرێت.<ref name="وەسوەکەل ھەواڵ" /><ref name="تەبیان" /> ئەو شارە بە کەشوھەوایەکی تاڕادەیەک سارد و فێنک، لە درێژەی ساڵدا بەفر و بارانبارینێکی زۆر دەیگرێتەوە و زۆر جاران لە ڕیزی یەکەمی بارینی پارێزگادا جێ دەگرێت.<ref name="مێژوو و جوگرافیای سەردەشت١" /> سەردەشت خاوەنی مێژووێکی کۆن و دێرینە کە کۆنترین ئاسەواری دۆزراو لەو شارە، مێژووکەی بۆ ٦ ھەزار ساڵ پێش زایین دەگەڕێتەوە.<ref name="مێژوو١ (ک. ک)" /><ref name="مێژوو٢ (ک. ک)" /><ref name="مێژوو٣ (ک. ک)" /> ئەو شارە لە ساڵی ١٩٨٧ی زایینی لەلایەن [[ڕژێمی بەعس]]ەوە کیمیاباران کرا. شاری سەردەشت کەوتووەتە باشووری شارەکانی [[پیرانشار]] و [[مەھاباد]] و ھەروەھا دەکەوێتە ڕۆژاوای [[بانە]] و باشووری ڕۆژاوای [[بۆکان]]. ھەروەھا سەردەشت دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی [[قەڵادزێ]] و [[پارێزگای سلێمانی]] لە ھەرێمی کوردستان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://raprsi.com/so/shar/sardasht |سەردێڕ=سەردەشت |بڵاوکەرەوە=ڕاپرسی |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> شاری سەردەشت ١٢٠ کیلۆمەتر لە مەھاباد، ٢٢٥ کیلۆمەتر لە ورمێ، ٧٤٠ کیلۆمەتر لە [[تاران]]، ١٨٩ کیلۆمەتر لە [[ھەولێر]] و ٣٥ کیلۆمەتر لە قەڵادزێ دوورە.<ref>ئیبراھی ئەفخەمی، مێژوو و ئەدەب و فەرھەنگی موکریان-بەشی دووەم، لاپەڕەی ٢٨٦، ١٣٧٣ی ھەتاوی</ref> سەردەشت سەرەتا وەکوو ناوەندی ناوچەی سەردەشت بەشێک لە [[شارستانی مەھاباد]] بوو، بەڵام دواتر بەھۆی ھەندێک بواری سیاسی و سەربازییەوە لە ساڵی ١٩٤٣ و ھاوکات لەگەڵ [[جەنگی جیھانیی دووەم]]، چووە ناو سنوورەکانی [[شارستانی سنە]] لە [[پارێزگای کوردستان]]. لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٦دا، ناوچەی سەردەشت لە شارستانی سنە جیا کرایەوە و خۆی بووە شارستانێکی سەربەخۆ کە ناوەندەکەی ھەتا ئێستا شاری سەردەشتە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.tabnak.ir/fa/tags/23666/1/tabnak.ir/fa/tag/1/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AF|سەردێڕ=مورد مهاباد در ویکی تابناک بیشتر بخوانید (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=تابناک|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.tabnak.ir/fa/tags/23666/1/tabnak.ir/fa/tag/1/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AF |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> == وشەڕەتناسی == لەلایەن ھەندێک سەرچاوە دەگوترێت کە سەردەشت شوێنی لەدایکبوونی [[زەردەشت]]ە و لەو ناوەوە وەرگیراوە و دوای ھێرشی عەرەبە موسڵمانەکان لە زەردەشتەوە بۆ سەردەشت گۆڕاوە.<ref>ئیبراھیم ئەفخەمی، ساڵی ١٣٧٣ی ھەتاوی، مێژووی فەرھەنگ و وێژەی موکریان–بەرگی دووەم، لاپەڕەی ٢٨٦</ref><ref name="ایسنا ۲">[https://www-isna-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.isna.ir/amp/8209-07642/?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16429841014661&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.isna.ir%2Fnews%2F8209-07642%2F%25D9%2585%25D8%25B1%25D8%25AF%25D9%2585-%25D9%2583%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B3%25D8%25AA%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25B1%25D8%25A7-%25D8%25B2%25D8%25A7%25D8%25AF%25DA%25AF%25D8%25A7%25D9%2587-%25D8%25B2%25D8%25B1%25D8%25AA%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D9%2585%25D9%258A-%25D8%25AF%25D8%25A7%25D9%2586%25D9%2586%25D8%25AF خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): ''مردم كردستان سردشت را زادگاه زرتشت مي‌دانند'' (به فارسی)، نوشته‌شده در ۱۹ آذر ۱۳۸۲؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220124003313/https://www-isna-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.isna.ir/amp/8209-07642/?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16429841014661&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.isna.ir%2Fnews%2F8209-07642%2F%25D9%2585%25D8%25B1%25D8%25AF%25D9%2585-%25D9%2583%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B3%25D8%25AA%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25B1%25D8%25A7-%25D8%25B2%25D8%25A7%25D8%25AF%25DA%25AF%25D8%25A7%25D9%2587-%25D8%25B2%25D8%25B1%25D8%25AA%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D9%2585%25D9%258A-%25D8%25AF%25D8%25A7%25D9%2586%25D9%2586%25D8%25AF |date=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}} بازدید در ۴ بهمن ۱۴۰۰.</ref> ھەندێکی دیکەش پێیان وایە ناوی سەردەشت لە دوو بەشی «سەر» و «دەشت» وەرگیرابێت، کە بە مانای دەشتێکە ھەتا [[زێی بچووک]] درێژەی ھەیە.<ref name="Bukan">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141129032201/http://bukanmukri.org/site-articlepage/sardasht/2-sardasht-fa.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ |ناونیشان=http://bukanmukri.org/site-articlepage/sardasht/2-sardasht-fa.html |سەردێڕ=ناساندنی سەردەشت |بڵاوکەرەوە=بۆکان موکری |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|fa}} |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="ایسنا ۲" /> == مێژوو == === سەردەمی دێرین === سەردەشت لە سەردەمی پێش ئیسلامدا، لە باکووری ڕۆژاوای شوێنی ئێستای ھەڵکەوتبوو و نزیک بە سەرچاوەیەکی گەورە بوو. ناوێکی تری ئەم شارە ''نێزەڕۆ'' بوو کە خاوەنی پێنج بورج بوو. سەردەشت ناوچەیەکی مێژوویییە کە کۆمەڵێک شوێنی دێرینی پێش ئیسلام، ئێستاش لە ناوچەکە بوونیان ھەیە. لە نزیکی سەردەشت قەڵایەکی لێیە کە مێژووەکەی بۆ سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] دەگەڕێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Archived copy |ناونیشان=http://bukanmukri.org/site-articlepage/sardasht/2-sardasht-fa.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141129032201/http://bukanmukri.org/site-articlepage/sardasht/2-sardasht-fa.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ |ڕێکەوتی سەردان=٤ی شوباتی ٢٠١٥}}</ref> بەپێی ئاسەوارە دۆزراوەکان، سەردەشت و ناوچەکانی دەوروبەری لەژێر حوکمڕانیی [[مانناکان]]دا بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdish.sahartv.ir/news/%D9%81%DB%95%D8%B1%D9%87%DB%95%D9%86%DA%AF%DB%8C_%D9%87%D9%88%D9%86%DB%95%D8%B1%DB%8C_%D9%88%DB%95%D8%B1%D8%B2%D8%B4%DB%8C-i242767|سەردێڕ=دۆزرانەوەی خشتی ڕووکێش‌داری مانایی لە سەردەشت|بڵاوکەرەوە=سەحەری کوردی|ڕێکەوت=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> لە نزیک چەند گوندی سەر بە سەردەشت، چەندین ئاسەواری مێژوویی دۆزراونەوە کە کۆنترینیان ئاسەواری دەستھاتوو لە پێنج ناوچەی پشکنینکراو لە تەپۆڵکەی باغی سەر بە سەردەشت بووە کە مێژووەکەی بۆ ٦ ھەزار ساڵی پێش زایین دەگەڕێتەوە.<ref name="مێژوو١ (ک. ک)">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanukurd.com/?p=11536 |سەردێڕ=دۆزرانەوە هەندێ بەڵگە و ئاسەواری هەزارەی یەکەمی پێش زایین لە ناوچەی باڵانی سەردەشت |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=١٧ی ئابی ٢٠١٦ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref><ref name="مێژوو٢ (ک. ک)">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanukurd.com/?p=5551 |سەردێڕ=لە سەردەشت ئاسەواری ٦ هەزار ساڵ لەوە پێش دۆزرایەوە |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref><ref name="مێژوو٣ (ک. ک)">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanukurd.com/?p=5575 |سەردێڕ=دۆزرانه‌وه‌ی شوێنەواری ٨ هەزار ساڵە له سەردەشت |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> === ھێرشی عوسمانییەکان === [[پەڕگە:Kurdistan-mukri-Jacques de Morgan-1893-map.jpg|وێنۆک|نەخشەی کوردستانی موکری لەلایەن [[ژاک دێ مۆرگان]] لە ساڵی ١٨٩٣، کە سەردەشت (سردشت) لە باشووری ڕۆژاوای نەخشەکەدا ھەڵکەوتووە.]] [[پەڕگە:Osmanli Ortadogu (Mukrian).jpg|وێنۆک|نەخشەی ناوچەی موکریان لە ساڵی ١٨٩٣، سەردەشت (سردشت) لە باشووری نەخشەکە و لە نزیکی سنووری دەوڵەتی عوسمانیدا ھەڵکەوتووە.]] [[پەڕگە:Ottoman Middle East in 1900, Edward Stanford (Ardalan).jpg|وێنۆک|نەخشەی [[میرنشینی ئەردەڵان]] لە ساڵی ١٩٠٠، سەردەشت (Sardasht) لە باکووری ڕۆژاوای نەخشەکەدا ھەڵکەوتووە.]] لە ساڵی ١٩٠٦ ھێزەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] سەردەشتیان داگیرکرد و دواتر لە تشرینی دووەمی ١٩١٢، دوای [[ھێرشی عوسمانی بۆ سەر وڵاتی فارس (١٩٠٦)|داگیرکارییەکی شەش ساڵە]] لە شارەکە چوونە دەرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠١٦|سەردێڕ=File 3154/1912 Pt 1-2 'Turco-Persian frontier: the position of Hawizeh; miscellaneous prints' |ناونیشان=https://www.qdl.qa/en/universal-viewer/81055/vdc_100032533196.0x000002 |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=Qatar Digital Library |زمان=English |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئایاری ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220501204402/https://www.qdl.qa/en/universal-viewer/81055/vdc_100032533196.0x000002 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> خەڵکی سەردەشت ھەر وەک سەرجەم کوردەکان بەھۆی بیروڕای مەزھەبییەوە پەیوەندییەکی باشیان لەگەڵ عوسمانییەکان ھەبووە، بەڵام پێیان خۆش نەبووە شارەکەیان بچێتە ژێر خاکی دەوڵەتی عوسمانی. بۆیە ھەندێک لە خەڵکی ئەو شارە نامەیەکیان بۆ ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانی نووسی کە دژایەتیی خۆیان بۆ چوونە ژێر دەسەڵاتی عوسمانی دەردەبڕی.<ref name="مێژوو و جوگرافیای سەردەشت١" /> === ھێرشی ڕووسەکان === [[پەڕگە:M 115 carte de la Perse front Caucase (Mukrian Region).jpg|وێنۆک|زۆرترین پێشڕەویی بەرەی ڕووسەکان لە جەنگی جیھانیی یەکەم بە ھێڵی سەوز نیشان دراوە کە سەردەشت (Serdecht) دەگرێتەوە.]] لە دەستپێکی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] ئەگەرچی دەوڵەتی ئێران بێلایەنیی خۆی ڕاگەیاند، بەڵام بەھۆی لاوازیی سیستەمی حوکمڕانی و ھێزی دەوڵەتی دانی پێنەدرا. لە دوای [[ڕێککەوتننامەی ئەنگلۆ-ڕووسی|ڕێککەوتننامەی سەنت پیتەرزبورگ]]، ھێزەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی]]ا و [[شانشینی یەکگرتوو]] وڵاتی ئێرانیان لە باکوور، باشوور و ڕۆژاواوە داگیر کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/fa/news/29174/تنها-مقبره-برجامانده-از-حمله-روس-ها-به-سردشت-در-وادی-فراموشی-عثمان-عباسی/ |سەردێڕ=تنها مقبره برجامانده از حمله روس ها به سردشت در وادی فراموشی/عثمان عباسی (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=کوردپرێس |ڕێکەوت=١٥ی ئازاری ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ھێرشی ڕووسەکان [[ئازەربایجان (ھەرێم)|ئازەربایجان]] و بەشێک لە [[کوردستان]]ی گرتەوە کە یەکێک لەو شوێنانەی لەلایەن ڕووسەکانەوە داگیر کرا، سەردەشت بوو. ھێرش بۆ سەر ناوچەی سەردەشت لە دەوروبەری ساڵی ١٩١٦ ڕوویدا. ئەگەرچی لە ناوچەکانی [[وەتماناوێ]] و [[نەڵاس]] ھەندێک بەرگری لە بەرامبەر ڕووسەکانەوە کرا، بەڵام سەرئەنجام ھێزە ڕووسەکان دەگەنە ناو شار و داگیری دەکەن. ژمارەیەک لە خەڵکی شار بە گومانی ئەوەی کە شەڕێکی نێوان ڕووسەکان و عوسمانییەکانە و ئەوان لە کوشتاری ڕووسەکان بەدوورن، شارەکەیان بەجێنەھێشت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://avaymarz.ir/تنها-مقبره-برجامانده-از-حمله-روس-ها-به-س/ |سەردێڕ=تنها مقبره برجامانده از حمله روس ها به سردشت در وادی فراموشی (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ئاوای مەرز |ڕێکەوت=١٥ی ئازاری ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=https://avaymarz.ir/%D8%AA%D9%86%D9%87%D8%A7-%D9%85%D9%82%D8%A8%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%B3-%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%B3/ |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> ڕووسەکان کە ئەو کات لە ناوچەدا بە «عەرووس» ناسرابوون، کاتی چوون بۆ شار ٥١ کەس لە خەڵکی ئاسایییان کوشت. یەکێک لەو کەسانە بە ناوی ''عەبدولکەریم قازی'' کە دادوەر بوو، لەلایەن ڕووسەکانەوە لەبەردەم ماڵەکەی بە شێوەیەکی نالەبار کوشترا. ئێستا گۆڕی عەبدولکەریم قازی تەنیا گۆڕە کە لەو کارەساتەوە ماوەتەوە و مەترسیی لەناوچوونی بەھۆی بیناسازی لەسەرە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://sardashtpress.ir/2022/04/03/تنها-مقبره-برجامانده-از-حمله-روس-ها-به-س/ |سەردێڕ=تنها مقبره برجامانده از حمله روس ها به سردشت در وادی فراموشی (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=سەردەشت پرێس |ڕێکەوت=٣ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=http://sardashtpress.ir/2022/04/03/%D8%AA%D9%86%D9%87%D8%A7-%D9%85%D9%82%D8%A8%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%B3-%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%B3/ |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> === ھێرشی پشدەرییەکان === [[پەڕگە:خارطة المملكة العراقية.jpg|وێنۆک|نەخشەی [[شانشینی عێراق]] لە ساڵی ١٩٢١، لە سەرەوەی [[پارێزگای سلێمانی]] (السليمانيه) لە باکووری ڕۆژھەڵاتی نەخشەکەدا ناوی سەردەشت (سردشت) نووسراوە.]] لە سەرەتای حکومڕانی [[ڕەزا شا]]، کاتێک کە ھۆزەکان تووشی بەڕێوەچوونی یاسای توند لەلایەن حکوومەتەوە بوون، دژایەتییان کرد و لە بەڕێوەبردنی یاساکان کشانەوە. ھەندێک لە ھۆزەکان لەبەر ڕاوەستان لە بەرامبەر حکوومەتدا، داوای یارمەتییان لە [[پشدەر]]ییەکان ویست. لە ساڵی ١٩١٩، ژمارەیەک لە مەنگوڕەکان بە یارمەتی و پاڵپشتیی پشدەرییەکان بە بیانووی خاوەن قەرزی لە ھەندێکان، ھاتنە شاری سەردەشت. لەو کاتدا ژمارەیەکی زۆر لە خەڵکی سەردەشت کوشتران، بریندار بوون و شارەکە بە تەواوی لە ئاگردا سووتا. فەرماندەی سەربازیی ئەو کاتی سەردەشت، ''عەلی ئەسغەرخانی پزیشکیان'' بوو کە نەیتوانی لە بەرامبەر پشدەرییەکاندا بەرگری بکات و ژمارەیەکی زۆر لە ھێزە سەربازییەکان کوشتران و ئەوانەی زیندووش مانەوە ناچار بە بەجێھێشتنی شارەکە بوون. لەو شەڕەدا لە ناوچەی مەرگی لە باشووری کوردستان ھەتا ناوچەی ئالانی سەردەشت بەشدارییان ھەبوو. پشدەرییەکان نزیکی یەک مانگ سەردەشتیان لەژێر دەستدا بوو. دوای ماوەیەک ڕەزا شا زانی کە بە زۆرەملی ناتوانێت پشدەرییەکان بدۆڕێنێت، بۆیە ڕێگای دانوستانی ھەڵبژارد کە پشدەرییەکان قبووڵیان کرد و ڕەزا شاش ''جێنەراڵ سەرتیپ سەیف ئەفشار''ی بە نوێنەرایەتیی خۆی ناردە ناوچەکە. دوای چەند ڕۆژان وتووێژ، حکوومەتی ئێران لە بەرامبەر زەوی و گوندەکانی پشدەرییەکان لە ئێران، پارەیەکی زۆری لیرە دانێ و مافی بەکارھێنانییان لە کوێستانەکانی ئێران لە ھاویندا پێدرا.<ref name="مێژوو و جوگرافیای سەردەشت٢" /> === ڕاپەڕینی سمکۆی شکاک === {{ئەمانەش ببینە|ڕاپەڕینی سمکۆی شکاک (١٩١٨–١٩٢٢)|ڕاپەڕینی سمکۆی شکاک (١٩٢٦)}} [[پەڕگە:Map of the Simko Shikak Revolt (1918–1922).png|وێنۆک|نەخشەی پێشڕەوییەکانی ھێزەکانی سمکۆی شکاک کە لە باشووری ڕۆژاواوە سەردەشت (Sardasht) دەگرێتەوە.]] دوای ئەوەی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] کۆتایی ھات، [[سمکۆی شکاک]] وەکوو سەرکردەیەکی سیاسی ناوی دەرکرد و لەپێناو دامەزراندنی ئیدارەیەکی کوردی لە ساڵی ١٩١٨ توانی ھێز و دەسەڵاتی خۆی لە ھەرێمی ڕۆژاوای [[دەریاچەی ورمێ]]دا زیاتر بکات<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|یەکەم=W. G. |دوایین=Elphinston |سەردێڕ=The Kurdish Question |journal=International Affairs |بەرگ=٢٢|issue=1 |پەڕەکان=٩١–١٠٣ [p. ٩٧]|ساڵ=١٩٤٦|doi=10.2307/3017874 |jstor=3017874}}</ref> و شۆڕشێک دەست پێ بکات کە ھەتا ١٩٢٢ درێژەی ھەبوو.<ref name=cornell>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Smith |یەکەم=B. |سەردێڕ=Land and Rebellion: Kurdish Separatism in Comparative Perspective |ناونیشان=http://government.arts.cornell.edu/assets/psac/sp09/Smith_Kurdish_Separatism_Feb09_PSAC.pdf |ساڵ=٢٠٠٩|journal=Working Paper}}</ref> سمکۆ سوپایەکی بەھێزی کوردی ڕێکخست کە زۆر بەھێزتر لە ھێزەکانی حکوومەتی ئێران بوو. لەبەر ئەوەیکە حکوومەتی ناوەندی نەیتوانی چالاکییەکانی سمکۆ کۆنتڕۆڵ بکات، ئەو بە پەرەپێدانی ھەرێمەکانی ژێر کۆنتڕۆڵی خۆی درێژەی دا و ھەتا ساڵی ١٩٢٢ شارەکانی [[بانە]] و سەردەشت ھاتنە ژێر کۆنتڕۆڵی.<ref>F. Koohi-Kamali, "Nationalism in Iranian Kurdistan" in ''The Kurds: A Contemporary Overview'', ed. P.G. Kreyenbroek, and S. Sperl, 252 pp., Routledge, 1992, {{ISBN|0-415-07265-4}} pp. 175, 176</ref> ھەرەوەھا لە کانوونی دووەمی ١٩٢٩ و ھاوکات لەگەڵ گرتنی [[مەھاباد]] لەلایەن کوردە [[مەنگوڕ]]ەکانەوە، شۆڕشگێڕە کوردەکان لە سەردەشت توانیان گەمارۆ بخەنە سەر ھێزە ئێرانییەکان. لە مانگی ئازاری ھەمان ساڵ، ھێزێکی نوێی سوپای ئێران نێردرانە سەردەشت و بە کوشتنی ٩٠ کەس لە شۆڕشگێڕە کوردەکان کە ٥ کەس لە سەرکردەکانیان لەخۆدەگرێت، توانیان گەمارۆکە تێکبشکێنن و کوردەکان ناچار بە کشانەوە بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.tasnimnews.com/fa/news/1392/12/06/294853/%D8%A2%D8%BA%D8%A7%D8%B2-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%AE%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%B9%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86|سەردێڕ=آغاز جنگ رضاخان علیه عشایر کردستان (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=تەسنیم|ڕێکەوت=٢٥ی شوباتی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> === ڕاپەڕینی مەلا خەلیل === {{ئەمانەش ببینە|ڕاپەڕینی مەلا خەلیل}} [[پەڕگە:Image of the mangur tribe in sardasht 1929.jpg|وێنۆک|وێنەیەکی چەکدارانی ھۆزی مەنگوڕ لە سەردەشت، پاش گرتنی شارەکە لە سەردەمی ڕاپەڕینی مەلا خەلیل.]] [[پەڕگە:هێزی مەنگوڕ و مامەش.jpg|وێنۆک|ھێزێک لە ھۆزەکانی سەر بە مەلا خەلیل گۆڕەمەری.]] لە ساڵەکانی ١٩٢٨ بۆ ١٩٢٩، کەسێک بە ناوی [[مەلا خەلیل گۆڕەمەری]] لە دژی قەدەغە و گۆڕینی [[جلی کوردی]] لەلایەن حکوومەتی ڕەزا شاوە ڕاپەری. ئەو لە ساڵی ١٨٨٠ لەدایکبوو و دواتر بووبە یەکێک لە دژبەرانی حکوومەتی ڕەزا شا. لە کۆتایییەکانی ١٩٢٨ لە دژی سیاسەتەکانی ڕەزا شا ڕاپەری و فتوای دەرکرد. ڕەزاشای پەھلەوی دەیھەویست لە چوارچێوەی سیاسەتی یەکنەتەوەکردن و مۆدێرنسازی، سەرجەم جلوبەرگی نەتەوەکانی ئێران یەک بخات و جۆرە جلوبەرگێکی دیاریکرد و سەپاندی، بەڵام لە کوردستاندا دژایەتیی ئەم سیاسەتە کولتوورییە کرا و مەلا خەلیل کە زانایەکی ئایینیی ناوچەی موکریان و سەردەشت بوو، بە فتوایەک دژایەتیی ئەو سیاسەتەی ڕاگەیاند و بە [[حەرام]] و کوفری لە قەڵەمدا و بەرەنگاربوونی ئەو [[سیاسەت]]ەی بە واجب ڕاگەیاند. ئەوەبوو لە ساڵی ١٩٢٨، ڕاپەڕینێکی لێکەوتەوە و چەندین ناوچەی کوردستان لە موکریان کەوتنە دەستی ڕاپەڕیوەکان کە سەرکردەکەی خودی مەلا خەلیل بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://sites.google.com/univsul.edu.iq/kurdistan-car/documents/فەتوای-مەلاخەلیل-گۆڕەمەری-لە-ساڵی-١٩٢٨-دژی-سیاسەتی-قەدەغەکردنی-جلی-کوردی-ل |سەردێڕ=فەتوای مەلاخەلیل گۆڕەمەری لە ساڵی ١٩٢٨، دژی سیاسەتی قەدەغەکردنی جلی کوردی لە ئێران |بڵاوکەرەوە=زانکۆی سلێمانی |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> تەواوی ھۆزەکانی [[مەنگوڕ]] و [[گەورک]]ی مەھاباد و سەردەشت لەگەڵ مەلا خەلیل لە دژی یاسای [[کەشفی حیجاب]] و [[کڵاوی پەھلەوی]] یەکیان گرت. یەکەمین ھەنگاوی ئەوان لە دەستێکی ساڵی ١٩٢٩دا بوو کە تەلەگراف و تەلەفۆنی دەوڵەتییان لە نێوان مەھاباد و سەردەشتدا بچڕاند. دواتر لە دۆڵی «ئامێد» لە نێوان ''گوڵیار'' و ''دووسەید'' ھێرشیان کردە سەر ھێزەکانی حکوومەتی ناوەندی و شکستیان پێھێنان. دوایە مەلا خەلیل بە یارمەتیی ھێزەکانی سوارە و پیادەی مەنگوڕ و گەورک [[شەڕی سەردەشت (١٩٢٩)|ھێرشی کردە سەردەشت]]،<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Cronin|یەکەم=Stephanie|ناونیشان=https://books.google.co.uk/books?id=Zy75pASpaHkC&pg=PA116&dq=mangur%20sauj%20bulak&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=sh/x/saves/uv/m1/5&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiGjbOpqK6OAxWvW0EAHZlOECkQ6AF6BAgGEAM&kgs=1f480c3e326c965c#v=onepage&q=mangur%20sauj%20bulak&f=false|سەردێڕ=Tribal Politics in Iran: Rural Conflict and the New State, 1921-1941|ڕێکەوت=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٤-١٣٨٠١-٢|پەڕەکان=١١٦|زمان=en}}</ref> ھێزەکانی ئێرانی لە شارەکە دەرکرد و سەردەشتی گرتە ژێر دەست.<ref name="مێژوو و جوگرافیای سەردەشت٢" /><ref name=":0" /><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=على|یەکەم=رزم‌آرا، حسين|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=140MAQAAMAAJ&q=%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%B4+%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84&dq=%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%B4+%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjh8Kfjh9COAxUw9QIHHTGSGQ4Q6AF6BAgFEAM|سەردێڕ=عملىات اورامان|ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=پردىس دانش|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٢٥٠٩-١٤-٠|زمان=fa|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250810030808/https://books.google.iq/books?id=140MAQAAMAAJ&q=%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%B4+%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84&dq=%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%B4+%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjh8Kfjh9COAxUw9QIHHTGSGQ4Q6AF6BAgFEAM#%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%B4%20%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٥|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ژمارەی ھێزە کوردەکانی مەلا خەلیل لەم شەڕانەدا ١٠،٠٠٠ بۆ ١٥،٠٠٠ کەس بوون.<ref name=":0" /><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Cronin|یەکەم=S.|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=WPOADAAAQBAJ&pg=PA185&dq=mangur+sardasht+1929&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjC3bj3p9GOAxXq8gIHHTprC28Q6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=mangur%20sardasht%201929&f=false|سەردێڕ=Soldiers, Shahs and Subalterns in Iran: Opposition, Protest and Revolt, 1921-1941|ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Springer|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣٠-٣٠٩٠٣-٦|پەڕەکان=١٨٥|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Potts|یەکەم=D. T.|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=ssLADwAAQBAJ&pg=PA378&dq=mangur+sardasht+1929&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjC3bj3p9GOAxXq8gIHHTprC28Q6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=mangur%20sardasht%201929&f=false|سەردێڕ=Nomadism in Iran: From Antiquity to the Modern Era|ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٣٣٠٨٠-٥|پەڕەکان=٣٧٨|زمان=en}}</ref> کاتێک ڕەزا شا نەیتوانی لەگەڵ مەلا خەلیل ڕێک بکەوێت، ڕێککەوتنی لەگەڵ ھەندێک لە ئاغاکانی مەنگوڕ لە دژی ڕاپەڕینی مەلا خەلیل ھەڵبژارد. پاش ماوەیەک ڕاپەڕینەکە سەرکوت کرا و بنکەی ڕاپەڕیوەکان کە دەکەوێتە ناوچەی سەردەشت، کەوتە دەست سوپا و مەلا خەلیل و ھەندێک لە ھاوڕێکانی ناچار بەرەو باشووری کوردستان کشانەوە. دواتر مەلا خەلیل لە ساڵی ١٩٥٥ کۆچی دواییی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://pmnews.se/?p=29574 |سەردێڕ=ڕاپەرینی مەڵا خەلیکی میراوەو ئۆمەر پاشای قەلەرەشە، سەردار پشدەری |بڵاوکەرەوە=پی ئێم نیووز |ڕێکەوت=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٣ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=https://pmnews.se/?p=29574 |date=شوباتی ٢٠٢٦ }}</ref> === ڕاپەڕینی حەمە ڕەشید === {{ئەمانەش ببینە|ڕاپەڕینی حەمە ڕەشید}} کاتێک لە ئەیلوولی ١٩٤١دا سەربازانی [[ھاوپەیمانانی جەنگی جیھانیی دووەم|ھاوپەیمانان]] ھاتنە ناو ئێرانەوە، سوپای ئێران بە خێرایی ھەڵوەشا و تەقەمەنیەکانیان لە کوردستان لەلایەن کوردەکانەوە دەستی بەسەردا گیرا. کوڕانی سەرۆک ھۆزە کوردەکان کە بۆ [[تاران]] دوورخرابوونەوە، ئەو دەرفەتەیان بەکارھێنا و خۆیان لە تاران بەرەو کوردستان ھەڵاتن. حەمە ڕەشید، سەرۆکێکی کوردی بانەیی، سەردەشت، [[بانە]] و [[مەریوان]]ی کۆنتڕۆڵ کرد و دواجار لە پاییزی ساڵی ١٩٤٤ لەلایەن سوپای ئێرانەوە ناچار بە کشانەوە لە ناوچەکە کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jwaideh|یەکەم=Wadie|سەردێڕ=The Kurdish National Movement: Its Origins and Development|ناونیشان=https://archive.org/details/kurdishnationalm0000jwai|ڕێکەوت=١٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Syracuse University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٥٦-٣٠٩٣-٧|پەڕەکان=[https://archive.org/details/kurdishnationalm٠٠٠٠jwai/page/٢٤٥ ٢٤٥]|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Phersu Atlas|ناونیشان=https://content.phersu-atlas.com/object/event/2214|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=content.phersu-atlas.com}}</ref><ref>{{Harvtxt|Elphinston|1946|pp=97–98}}</ref> === سەردەمی کۆماری کوردستان === {{ئەمانەش ببینە|کۆماری کوردستان}} [[پەڕگە:Map republic of mahabad and south azerbaijan 1945 topograhic.svg|وێنۆک|نەخشەی کۆماری کوردستان، سەردەشت (Sardasht) لەسەر سنووری باشووری ڕۆژاوای کۆماردا ھەڵکەوتووە.]] ھۆزەکان و خەڵکی سەردەشت بەپێی ڕووداوەکانی پێشوو، لە پێش دامەزراندنی کۆماری کوردستان ئامادە بوون ھەتا دەست بە شۆڕش بکەن و بچنە ناو ھێزەکانی دژی دەوڵەتی ناوەندی. زۆربەی گەورەکانی گەل و سەرکردەکانی ھۆزەکان بێجگە لە چەند بوارێکی تایبەت، وەفاداریی خۆیان بۆ [[قازی محەممەد]] ڕاگەیاند. خەڵکی سەردەشتیش بوونە ھاوڕای کۆمار، کە ئەو سەردەمە لە سەردەشت بە «ساڵی دیموکرات» ناسراوە. ساڵی ١٩٤٦ی زایینی، ساڵی سەرھەڵدانی خەڵکی شار لە دژی [[شانشینی پەھلەوی|حکوومەتی پەھلەوی]] بوو. [[بنەماڵەی بارزانی|بارزانییەکان]] لە باشووری کوردستان لە دوای سەرنەکەوتن، لە ڕێگای سەردەشتەوە دەھاتنە ناو ڕۆژھەڵاتی کوردستان و پەیوەندییان بە قازی محەممەدەوە دەکرد. حکوومەتی ئێران نامەیەکی بۆ سەرھەنگ پزیشکیان، فەرماندەی ئەو کاتی سەردەشت نووسی کە [[مەلا مستەفا بارزانی]] لە بیری یەکگرتن لەگەڵ کۆماری کوردستان دڵسارد بکاتەوە، بەڵام بە پێچەوانە مەلا مستەفا خۆی بە شاری [[مەھاباد]] و قازی محەممەد گەیاند.<ref>قازی محەممەد و کۆمار لە ئاوێنەی بەڵگەکان - بێھزاد خۆشحاڵی - ٢٠٠١</ref> لە یەکەمین کۆنگرەی [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران|حیزبی دێموکراتی کوردستان]] لە مەھاباد لە ڕێکەوتی ٢٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٥، سەردەشت ھیچ نوێنەرێکی نەبوو. بەڵام بەشی ھۆزەکان و خەڵکی سەردەشت، ٧٠٠ بۆ ٨٠٠ کەس لە سوپای ١٢،٧٥٠ کەسیی کۆماری کوردستاندا بوو، لەوانە ھێزی گەورکی سەردەشت بە سەرکردایەتیی کاکەڵڵا لە ٢٠٠ سوار و ھێزی تێکەڵاوی خێڵەکانی سەردەشت لە ٥٠٠ سوار پێکھاتبوون.<ref>Eaglton william.jr . The Kurdish Republic of 1946, London, 1963. P.91-92</ref><ref>حکوومەتی کوردستان - نۆشیروان مستەفا، سلێمانی ٢٠٠٧، ل ١٨٢-١٨٣</ref> ھێزەکانی بنکەی سەربازیی سەردەشت بە توندی لە بەرامبەر ھێزەکانی سەر بە کۆماری کوردستان بەرگرییان کرد و تەسلیمی ئەوان نەبوون. ھێزەکانی کۆماری کوردستان گەمارۆی سەردەشتیان دا و ڕێگای پەیوەندیی ھێزەکانی حکوومەتی ئێرانیان لە نێوان بانە و سەردەشت پچڕاند و دواتر ئەو ناوچەیە چوو ژێر دەسەڵاتی کۆماری کوردستان. فەرماندەی ئەو شارە لە کۆماری کوردستاندا ''زێڕۆ بەگ ھەرکی'' بوو. ناوچەکانی دەوروبەری سەردەشت ھەتا کاتی ڕووخانی کۆماری کوردستان لە ئاخرەکانی ساڵی ١٩٤٦، لەژێر دەسەڵاتی ئەو کۆمارەدا بوو کە دواتر ھێزەکانی ئێران شارەکەیان داگیر کردەوە.<ref name="مێژوو و جوگرافیای سەردەشت٢">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.islahweb.org/ar/node/5033 |سەردێڕ=تاریخ و جغرافیای شهرستان سردشت - بخش دوم و پایانی (به فارسی) |بڵاوکەرەوە=جەماعەتی دەعوەت و ئیسلاحی سەردەشت |ڕێکەوت=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی نیسانی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220412180112/http://www.islahweb.org/ar/node/5033 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[ھەژار]] لە [[چێشتی مجێور]]دا لەبارەی ھێزەکانی کۆماری کوردستان لە نزیک سەردەشت نووسیویەتی: «بڕیار درا سبەینێ شەو ھێرش بەرنە سەردەشت. ڕۆژێک لە بەیانییەوە ھەتا کاتی ڕۆژاوابوون بە کەڵەک چەکدارمان لە [[زێی بچووک|کەڵوێ]] پەڕاندەوە. پاش نوێژی شەوان فەرمان ھات کە دەبێ لە دەوری سەردەشت بکشێنەوە. ڕادیۆ لەندەن گوتوویەتی کوردەکان سەردەشتیان گرتووە. [[یەکێتیی سۆڤیەت|ڕووسەکان]] لەو خەبەرە نیگەرانن؛ نایانەوێ [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانی|ئینگلیزییەکان]] تووڕە کەن».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/22661|سەردێڕ=شەڕی کۆمەڵە و دەوڵەت|بڵاوکەرەوە=ڤەژینبووکس|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> === ڕاپەڕینی مەلا ئاوارە === [[مەلا ئاوارە]]، شاعیر، پێشمەرگە و خەباتکاری کورد لە کاتێکدا لەدایکبووی گوندی [[شەڵماش]] لە شارستانی سەردەشت بوو، بەڵام لە سەردەمی ڕاپەڕینی کوردانی باشووری کوردستان لە دژی [[عەبدولکەریم قاسم]] چووە شاری [[سلێمانی]]. دواتر لە ساڵی ١٩٦٤، لەگەڵ [[سمایل شەریفزادە]] و چەند کەسێکی تر گەڕانەوە ڕۆژھەڵاتی کوردستان و [[کۆمیتەی شۆڕشگێڕی حیزبی دێموکراتی کوردستان]]یان لە دژی [[شانشینی پەھلەوی|حکوومەتی پەھلەوی]] دامەزراند. ئەوان لە ناوچەی [[موکریان]]، بەتایبەت گوندەکانی [[ناوچەی ئالان]] لە دەوروبەری سەردەشت، [[بانە]] و چەند شوێنێکی تر، لە دژی دەسەڵاتی پەھلەوی چالاکیی سیاسی و خەباتی چەکدارییان ئەنجام دەدا و سەرنجی خەڵکیان بۆ خۆیان ڕادەکێشا.<ref>مێژووی ناودارانی کورد: بابە شێخ مەردۆخ ڕۆحانی "شیوا" وەرگێڕانی: ماجد مەردۆخ ڕۆحانی، بەرگی دووھەم، لاپەڕەی ٨٣١، لە کتێبەکانی [[ئەکادیمیای کوردی]]، ھەولێر، ٢٠١١ ز. چاپی یەکەم</ref> ھێزەکانی مەلا ئاوارە بۆ ماوەی چەند ساڵان خەباتیان ئەنجام دا و زۆر جاران لەگەڵ ھێزەکانی حکوومەت تووشی پێکدادان و تێکھەڵچوونی چەکداری بوونەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/archive/2017-09-23/25983|سەردێڕ=لە حوجرەوە ( مەلا ئاوارە)|بڵاوکەرەوە=کوردستان میدیا|ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٦ی شوباتی ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=https://kurdistanmedia.com/so/news/archive/2017-09-23/25983 |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> دواتر لە ساڵی ١٩٦٨، ھێزەکانی حکوومەتی [[محەممەدڕەزا پەھلەوی|شای ئێران]] بە ڕاسپاردنی [[ساواک]] و بەکارھێنانی بەکرێگیراوانی ناوچەکە توانیان ھێزەکانی سمایل شەریفزادە لە دەوروبەری بانە تێکبشکێنن و دواتر گەمارۆیان خستە سەر ھێزەکانی مەلا ئاوارە لە دەوروبەری سەردەشت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.kurdistanmedia.com/farsi/idame/14840|سەردێڕ=ملا آواره، ستارهٔ درخشان جنبش 47 ـ 46 (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردستان میدیا|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170421023733/http://www.kurdistanmedia.com/farsi/idame/14840|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی نیسانی ٢٠١٧}}</ref> سەرئەنجام مەلا ئاوارە لەگەڵ دوو پێشمەرگەی تر بۆ دادگایەکی سەحرایی لە بنکەی سەربازیی سەردەشت گوازرانەوە و دوای چەند مانگ [[ئەشکەنجە]]دان لە ڕۆژی ٢ی ئەیلوولی ١٩٦٨ لە سەردەشت تیرباران کران.<ref>شەھید مەلا ئاوارە، ڕەحمان نەقشی، ئەیلوولی ٢٠١١</ref> === شۆڕشی ١٩٧٩ === {{ئەمانەش ببینە|شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران}} ''شۆڕشی ئیسلامیی ئێران''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://penus.krd/index.php/ckb/2018-04-02-19-18-18/item/1528-2019-03-06-10-54-55 |سەردێڕ=بەنوئەزیزی: شۆڕشی ئیسلامیی ئێران |بڵاوکەرەوە=پێنووس |ڕێکەوت=١ی حوزەیرانی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230127091700/http://penus.krd/index.php/ckb/2018-04-02-19-18-18/item/1528-2019-03-06-10-54-55 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یان ''شۆڕشی گەلانی ئێران''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/ساڵەی-شۆڕشی-گەلانی-ێران-لە-ڕاگەیاندنە-اڵمانییەکان |سەردێڕ=٤٠ ساڵەی شۆڕشی گەلانی ئێران لە ڕاگەیاندنە ئاڵمانییەکان |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=١٣ی شوباتی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> بە یەکێک لە قۆناغە گرینگ و ڕووداوە مێژوویییە گەورەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوڕاست و جیھان دادەنرێت، کە بووە ھۆی گۆڕینی باری سیاسی، [[ئابووری]]، کۆمەڵایەتی و سیستەمی حکومڕانی لە مێژووی ھاوچەرخی ئەو وڵاتە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://penus.krd/index.php/ckb/2018-04-02-19-12-28/item/977-2018-09-02-18-56-38 |سەردێڕ=سیاسەتی دەرەوەی ئێران لە قووڵاییی شۆڕشی ئیسلامییەوە |بڵاوکەرەوە=پێنووس |ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220415164633/http://penus.krd/index.php/ckb/2018-04-02-19-12-28/item/977-2018-09-02-18-56-38 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە پاش سەرھەڵدانی شۆڕش و دروستبوونی ناڕەزایەتیی دژی [[محەممەدڕەزا پەھلەوی|محەممەدڕەزا شا]]، خەڵکی ناوچەکانی سەردەشت بە شێوەی جیاجیا بەشداریی ئەم شۆڕشەیان کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://virgool.io/pasharok/%DB%8C%DB%95%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%B1%DB%8E-%D9%BE%DB%8E%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%AE%DB%86%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%AF%DA%98%DB%8C-%D8%B2%DB%86%DA%B5%D9%85-%D9%88-%D8%AF%DB%8C%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%AA%DB%86%D8%B1%DB%8C%DB%95%D8%AA-%D9%84%DB%95-%D8%B1%DB%95%D8%B2%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%DA%B5%DB%8C-1357%D9%87%DB%95%D8%AA%D8%A7%D9%88%DB%8C-%D8%AF%D8%A7-cpz5a5ccnfmj|سەردێڕ=یەکەم رێ پێوان ، خۆپێشاندانی شاری سەردەشت دژی زۆڵم و دیکتاتۆریەت لە رەزبەری ساڵی 1357هەتاوی دا|بڵاوکەرەوە=ویرگول|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> یەکێک لەو خۆپیشاندانە لە دژی [[شانشینی پەھلەوی|ڕژێمی پەھلەوی]]، خۆپیشاندانی ١٤ی سەرماوەز (٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٨) بوو کە دوو مامۆستا بە تۆمەتی ھاندانی خەڵک لە دژی حکوومەتی پەھلەوی دەستبەسەر کران و خەڵکیش لە ناڕەزایی بە دەستبەسەرکردنی ئەو دوو مامۆستایە ڕژانە ناو شەقامەکان و بە دروشمی «دەرکەی زیندان دەشکێنین، زیندانییەکان دەردێنین» خوازیاری ئازادکردنی ئەو دوو مامۆستایە بوون.<ref name="پاشەرۆک">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://virgool.io/pasharok/%D9%87%DB%95%D8%B4%D8%AA-%DA%AF%DB%95%D9%86%D8%AC-%D9%88-%D9%87%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%DB%95%D9%87%DB%95%D8%B4%D8%AA-dlw8epxy0zgn|سەردێڕ=*( - هەشت گەنج و هەشت بەهەشت - )*|بڵاوکەرەوە=ویرگول|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> تانکێک بەناو خۆپیشاندەران دەکەوێت و تەقە دەکات کە خەڵک سەرەتا وەدەزانن ئەم گوللانە مەشقی و پلاستیکین، بەڵام بە ڕژانی خوێنی ھەندێک لە خۆپیشاندەران دەزانن کە گوللەکان ڕاستین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.sedayemoallem.ir/یادداشت/item/14331-14-آذر،-سردشت؛-پیشقراول-بودن-فرهنگیان-در-خلق-جنبش-های-مدنی |سەردێڕ=14 آذر، سردشت؛ پیشقراول بودن فرهنگیان در خلق جنبش های مدنی (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=دەنگی مامۆستا |ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> لەو خۆپیشاندانەدا ھەشت کەس بەھۆی تەقەی ڕاستەوخۆ گیانیان لەدەستدا.<ref name="پاشەرۆک"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://historydocuments.org/sanad/?page=show_document&id=c9eu8pfoa3|سەردێڕ=تاریخ سند: 14 آذر 1357 (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ناوەندی لێکۆڵینەوەی بەڵگە مێژوویییەکان|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=https://historydocuments.org/sanad/?page=show_document&id=c9eu8pfoa3 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> ھەروەھا لە سەردەمی شۆڕشدا حکوومەتی پەھلەوی ژمارەیەکی زۆر لە [[ئاخووند]]ە شیعەکانی بۆ کوردستان دوورخستەوە کە سەردەشتیشی دەگرتەوە. [[عەبدولڕەحیم ڕەبانی شیرازی]]، [[ھادی باریکبین]] و [[شوکروڵڵا تاھیری خوڕەمابادی]] لە ئاخووندە دوورخراوەکان بۆ سەردەشت بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://historydocuments.ir/?page=post&id=1768|سەردێڕ=اسامی و مشخصات روحانیون تبعیدی در سال 1356 و 1357 (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ناوندی لێکۆڵینەوەی بەڵگە مێژوویییەکان|ڕێکەوت=٩ی شوباتی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئایاری ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=https://historydocuments.ir/?page=post&id=1768 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://sobheqazvin.ir/news/239325/%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%A8%D8%B9%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D9%87-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA-%D8%AD%DA%A9%D9%85-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%A8-%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%88%D9%84%DB%8C-%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D8%B2%D9%88%DB%8C%D9%86-|سەردێڕ=از تبعید به سردشت کردستان تا دریافت حکم انتصاب نمایندگی ولی فقیه در قزوین (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=صبح قزوین|ڕێکەوت=٨ی نیسانی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئایاری ٢٠٢٤}}</ref> === سەرھەڵدانی ١٩٧٩ === {{ئەمانەش ببینە|سەرھەڵدانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان (١٩٧٩)}} [[پەڕگە:مامۆستا ھێمن (١٩٧٩).jpg|وێنۆک|بەھاری ساڵی ١٩٧٩ (١٣٥٨ی ھەتاوی)، گەڕانەوەی خەباتکارانی رۆژھەڵات لە باشوورەوە بۆ سەردەست؛ مامۆستا [[ھێمن]] شەشەمین کەس لە ڕاستەوە.]] سەردەشت یەکێک بوو لەو ناوچانەی کە دژی دەسەڵاتی [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران|کۆماری ئیسلامی]] خەباتی چەکدرایی تێدا ئەنجامدرا. دواتر شارەکە بۆ ماوەیەک لەژێر دەسەڵاتی کورداندا بوو و لەلایەن [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران]] و [[حیزبی کۆمەڵەی کوردستانی ئێران|کۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێران]] بەڕێوەدەبردرا.<ref name="گۆڤاری تیشک">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://govartishk.com/conflicts/ |سەردێڕ=کێشەی خاک لەنێوان کورد و تورکی ئازەربایجانی لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە ئێراندا |بڵاوکەرەوە=گۆڤاری تیشک |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211222222913/https://govartishk.com/conflicts/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەو سەردەمەدا لە سەردەشت و ناوچەکانی دەوروبەر، ١٠،٠٠٠ پێشمەرگە بوونیان ھەبوو.<ref name=ward>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Immortal: A Military History of Iran and its Armed Forces|دوایین=Ward|یەکەم=R.S.|ساڵ=٢٠٠٩|پەڕەکان=٢٣١–٢٣٣|بڵاوکەرەوە=Georgetown University Press |ژپنک=٩٧٨-١٥٨٩٠١٥٨٧٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=8eUTLaaVOOQC|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160505064926/https://books.google.com/books?id=8eUTLaaVOOQC|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئایاری ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە سەروبەندی شکستی دانوستانەکانی نێوان کورد و حکوومەتی ناوەندیی ئێران، [[شێخ عێزەدین حوسێنی]] وەکوو یەکێک لە ڕێبەرانی شۆڕش لە کوردستان بە مەبەستی ھاندانی خەڵک سەردانی ئەم شارەی کرد.<ref name="شار١">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=185336|سەردێڕ=گفتوگۆکانی کورد و شەرخوازیی کۆماری ئیسلامی ئێران|بڵاوکەرەوە=شارپرێس|ڕێکەوت=٣ی شوباتی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240126153419/https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=185336|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھێزەکانی ''چریکەکانی فیداییی گەل'' ھێزێکی دیکە بوون کە لە سەردەشت و دەوروبەری نیشتەجێ ببوون و لە دژی ھێزەکانی کۆماری ئیسلامی ئۆپەراسیۆنیان ئەنجام دەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://siahkal.com/%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%AC%D9%86%DA%AF%D9%84/|سەردێڕ=ورود خاطرات جنگل (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=سیاھکەل|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٤}}</ref> ھەروەھا ھێزەکانی [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران]] لە سەردەشت بوونیان ھەبوو، ئەوان دوای ئەوەی لە شارە گەورەکانی ئێران شکستیان خوارد، ڕوویان لە سەردەشت و ناوچەکانی دیکەی کوردستان کرد و ھێزێکی تایبەت بە ناوچەکەیان بەناوی ''پێشمەرگەی موجاھیدی خەلق'' پێکھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.bbc.com/persian/iran/2011/06/110620_l10_30khordad60_khodabandeh|سەردێڕ=ورود سازمان مجاهدین خلق به 'فاز نظامی' و پیامدهای آن (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=بی بی سی|ڕێکەوت=١١ی حوزەیرانی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> دوای ئەوەی کە [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] بەھۆی [[شەڕی پاوە]] لە ١٩ی ئابی ١٩٧٩، فەرمانی ناردنی ھێزی بۆ ئەو شارە دەرکرد، لە ئاکامدا شەڕێکی سێ مانگە لە سەرانسەری کوردستان ڕوویدا. بەھۆی ئەو شەڕە بەربڵاوە، زۆربەی حیزبە کوردییەکان بنکە و ھێزەکانیان بەرەو سەردەشت و ناوچە سنوورییەکانی گواستەوە. لە ٢٦ی ئابی ١٩٧٩، بنکەی سەربازیی سەردەشت بەبێ تەقەکردن لەلایەن حیزبی دێموکرات و کۆمەڵەوە دەستی بەسەردا گیرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=182559|سەردێڕ=هەیئەتی نوێنەرایەتی گەلی كورد چۆن دامەزرا؟|بڵاوکەرەوە=شارپرێس|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240208010454/https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=182559|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> شێخ عێزەدین حوسێنیش یەکێک لەوانە بوو کە لەبەر ئاسایشی خۆی لە گوندە سنوورییەکانی دەوروبەری سەردەشت نیشتەجێ بوو. سێ مانگ دواتر خومەینی پەیامی ئاشتی و ئاگربەستی ڕاگەیاند و دانیشتنەکان لە نێوان لایەنە کوردییەکان و لایەنی حکوومەت لە سەردەشتەوە دەستی پێکردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://zagrospost.com/34087|سەردێڕ=عزالدین حسینی؛ روحانی اهل سنت که خمینی آرامش کردستان را از او خواست⁄ ھاوری یوسفی (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=زاگرۆس پۆست|ڕێکەوت=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان =٣ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> سەردەشت و دەوروبەری چەندین جاران شایەتی دانیشتنەکانی نێوان نێردراوانی دەوڵەتی ئێران و لایەنە کوردییەکان بوو، کە کوردەکان بەدوای چارەسەری ئاشتیخوازانەی پرسی کورد و بەدەستھێنانی بابەتی [[ئۆتۆنۆمی|خۆبەڕێوەبەری]] بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=152186|سەردێڕ=لەسەر بناغەی هەواڵێکی درۆ، چل ساڵ لەمەوبەر فەرمانی پەلاماردانی کوردستان دەرچوو|بڵاوکەرەوە=شارپرێس|ڕێکەوت=٢٣ی ئابی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٦ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240206230137/https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=152186|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> جاری یەکەم لە ڕۆژی ٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٩، [[داریووش فرووھەر]] لەگەڵ چەند ئەفسەرێکی باڵا و نوێنەرێکی خومەینی ھاتنە سەردەشت و لە گوندی [[نشکۆڵان]] چاویان بە [[جەلال تاڵەبانی|مام جەلال]] و چەند عەرەبێکی ئۆپۆزسیۆنی عێراقی کەوت، کە مام جەلال پێش ئەم دیدارە لەگەڵ [[عەبدولڕەحمان قاسملوو]]، شێخ عێزەدین و ئەندامانی کۆمەڵە ڕاوێژی کردبوو. دواتر بۆ جاری دووەم لە ڕۆژانی ١٨ و ١٩ی تشرینی یەکەمدا، لە گوندی [[بنۆخەڵێف]]ی سەر بە سەردەشت، مام جەلال کۆبوونەوەیەکی لە نێوان داریووش فرووھەر و شێخ عێزەدین ڕێک دەخات، لە کۆبوونەوەکەدا ھەردوو لایەن داواکارییەکانی خۆیان دەخەنە ڕوو کە گرنگترینیان بابەتی ئاگربەستە لە نێوان ھێزە کوردەکان و ھێزەکانی حکوومەتی ناوەندی. دوابەدوای کۆبوونەوەی بنۆخەڵێف، جموجۆڵێکی زۆر گەرموگوڕ دەستی پێکرد بۆ پێکھێنانی «دەستەی نوێنەرانی کورد» لە نێوان شێخ عێزەدین، حیزبی دێموکرات، کۆمەڵە و لقی کوردستانی چریکەکانی فیداییی گەل. جاری سێیەم لە ٩ی تشرینی دووەمی ١٩٧٩، بە دەستپێشخەری و ئامادەبوونی مام جەلال، کۆبوونەوەیەک لە گوندی [[بێورانی خوارێ|بێوران]]ی سەردەشت لە نێوان لایەنی کوردی بە سەرۆکایەتیی شێخ عێزەدین و لایەنی حکوومەتی ناوەندی بە سەرۆکایەتیی داریووش فرووھەر ڕێکخرا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://rojnews.news/?p=11758|سەردێڕ=فتوای جیهاد دژبە کورد، ٤٠ ساڵ لەمەوبەر درا|بڵاوکەرەوە=ڕۆژنیوز|ڕێکەوت=٢٤ی شوباتی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان =٦ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> کە داخوازییەکی ھەشت خاڵی لەلایەن لایەنی کوردییەوە پێشکەشی لایەنی ئێرانی کرا و تێیدا داوای بەدەستھێنانی خوبەڕێوەبەریی کوردستان کرابوو. ئاسایشی کۆبوونەوەی بێوران لەئەستۆی پێشمەرگەکانی [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] بوو و دەوترێت کە ئەوان لەو ڕۆژەدا فەرمانی مام جەلالیان پێبوو کە ڕووبەڕووی ھەڕەشەی و ھێرشی [[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران|ئەرتەشی ئێران]] ببنەوە.<ref name="شار١"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://speemedia.com/dreja.aspx?=hewal&jmare=43822&Jor=23|سەردێڕ=بۆ یەکەم جار.. وتووێژێك لەگەڵ مامۆستا شێخ عێزەدین حوسێنی بڵاودەبێتەوە|بڵاوکەرەوە=سپی میدیا|ڕێکەوت=٢٤ی نیسانی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان =٦ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> دواتر شاری سەردەشت بۆ ماوەی ١٤ مانگان لەلایەن ھێزە کوردەکانەوە گەمارۆ درابوو و تەواوی ڕێگاکانی سەردەشت بۆ مەھاباد، پیرانشار و بانە کەوتبوونە ژێر دەستی چەکدارە کوردەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.qudsonline.ir/news/822145/%D8%A7%DA%AF%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%B3%D8%AA-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A8%D9%88%D8%AF%DB%8C%D9%85-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%B3%D8%AA-%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%85-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA%DB%8C|سەردێڕ=اگر کردستان را از دست داده بودیم انقلاب را از دست می‌دادیم/ روایتی مستند از ۱۴ ماه محاصره طاقت فرسای شهر سردشت (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=قودس ئۆنڵاین|ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئایاری ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.qudsonline.ir/news/822145/%D8%A7%DA%AF%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%B3%D8%AA-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A8%D9%88%D8%AF%DB%8C%D9%85-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%B3%D8%AA-%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%85-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA%DB%8C |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> ھێزەکانی [[عەلی سەیاد شیرازی]] لە ڕێگەی بانەوە ڕوویان کردە شاری سەردەشت تاوەکوو کۆنتڕۆڵی شارەکە بگرنە دەست. لە نزیکی سەردەشت ھێزەکانی کۆماری ئیسلامی زیانێکی بەرچاویان بەرکەوت و ژمارەیەکی زۆریان کوژران و بریندار بوون. بەوتەی لایەنی حکوومەتی ئێران، ھێزە ئێرانییەکان ٧٠ بۆ ٨٠ کوژراو و ١٠٠ بۆ ١٥٠ برینداریان لێکەوتەوە.<ref>کتێبی نەوتراوەکانی شەڕ، بیرەوەرییەکانی عەلی سەیاد شیرازی، بەشی ڕزگارکردنی سەردەشت؛ کاتێک نزیک بوو سەیاد خۆی بدۆڕێنێت</ref> ئەو پێکدادانانەی ھاوینی ١٩٨٠ لە ڕێگای بانە–سەردەشت، بە ''شەڕی [[دارساوێن]]'' ناسراوە. بەوتەی [[ئەبوولحەسەن بەنیسەدر]]، سەرۆک کۆماری ئەوکاتی ئێران لە وەڵامی پرسیارەکەی لەبارەی زیانەکانی سەردەشت و لەناوچوونی ٥٠٠ چەکداری سەر بە ئێران، سەیاد شیرازی وەڵام دەداتەوە کە ئەوان دەچنە بەھەشت و بۆ قەرەبووکردنەوەی سەرنەکەوتن خوازیاری بەکارھێنانی بۆمبی [[ناپاڵم]] دەکات کە لەگەڵ توڕەبوون و ڕەتکردنەوەی بەنیسەدر ڕووبەڕوو دەبێتەوە. ئەو ناکۆکی و کێشانە دەبێتە ھۆی ئەوەیکە دوو پلەی سەبازی لە سەیاد شیرازی بستێنرێتەوە و لە پۆستەکەی دووربخرێتەوە.<ref>نامەکانی بەنیسەر بۆ خومەینی و ئەوانەی تر، پەڕەی ١٥٧ و ٣٢١-٣</ref> بەڵام عەلی سەیاد شیرازی ھۆکارەکەی شتێکی دیکە زانیوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.mizanonline.ir/fa/news/452973/%D9%85%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D8%B3%D8%B1-%DB%B2-%D8%AF%D8%B1%D8%AC%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%B5%DB%8C%D8%A7%D8%AF-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B7-%D8%A8%D9%86%DB%8C%E2%80%8C%D8%B5%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D9%86-%D8%AC%D9%84%D8%B3%D9%87-%D8%B1%D8%A7-%D8%A2%D9%84%D9%88%D8%AF%D9%87-%D9%88-%D9%86%D8%A7%D9%BE%D8%A7%DA%A9-%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%D8%A8%DB%8C%D9%86%D9%85|سەردێڕ=ماجرای کسر ۲ درجه از شهید صیاد توسط بنی‌صدر/ من این جلسه را آلوده و ناپاک می‌بینم|بڵاوکەرەوە=میزان|ڕێکەوت=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.mizanonline.ir/fa/news/452973/%D9%85%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D8%B3%D8%B1-%DB%B2-%D8%AF%D8%B1%D8%AC%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%B5%DB%8C%D8%A7%D8%AF-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B7-%D8%A8%D9%86%DB%8C%E2%80%8C%D8%B5%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D9%86-%D8%AC%D9%84%D8%B3%D9%87-%D8%B1%D8%A7-%D8%A2%D9%84%D9%88%D8%AF%D9%87-%D9%88-%D9%86%D8%A7%D9%BE%D8%A7%DA%A9-%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%D8%A8%DB%8C%D9%86%D9%85 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> فەرماندەیەکی ئەرتەش بەناوی ''محەممەدحەسەن سادقزادە''، دوای کوژرانی ''حوسێن شەھرامفەر'' لە ڕێگای بانە–سەردەشت ئەرکی گرتنی ڕێگاکەی پێدەدرێت. سادقزادە لە بیرەوەرییەکانیدا دەڵێت سەرەتا عەلی سەیاد شیرازی ھەوڵی یەکەم بۆ ڕزگارکردنی ڕێگاکە دەدات کە لە پۆستەکەی دووردەخرێتەوە و سەرناکەوێت، بۆ جاری دووەم حوسێن شەھرامفەر دەستنیشان دەکرێت بۆ ڕزگارکردنی ڕێگاکە کە دوای گرتنی ٥ بۆ ٦ کیلۆمەتر و سازکردنی ٢ بۆ ٣ بنکەی بچووکی سەربازی لە نزیک [[بانە]] دەکوژێت.<ref>کتێبی «شبی در دارساوین»، نووسینی «محمدحسن صادق‌زاده»، پەڕەی ١٠، ١١، ١٢، ١٣ و ٥٤</ref> دواتر بۆ جاری سێیەم سادقزادە خۆی دەبێتە بەرپرسی گرتنی ڕێگای بانە–سەردەشت کە ڕووبەڕووی خۆڕاگریی قورسی پێشمەرگەکانی حیزبی دێموکرات دەبنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanukurd.com/?p=29453|سەردێڕ=حەماسەکەی جادەی بانە ــ سەردەشت|بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref><ref>کتێبی «شبی در دارساوین»، نووسینی «محمدحسن صادق‌زاده»، پەڕەی ١٤، ١٥ و ١٦</ref> سادقزادە دەڵێت کە کەشوھەوای سەردەشت لە نیوەی ساڵدا بۆ ھاتوچۆی ھەلیکۆپتەر خراپ بووە و پێویستیش بووە تەواوی ناوچە سنوورییەکان بەھۆی شەڕی ئێران و عێراقەوە لەژێر کۆنترۆڵی حکوومەتی ئێراندا بن، بۆیە بۆ ھێزە ئێرانییەکان پێویست بوو ڕێگای چوونە ناو شاری سەردەشت کۆنترۆڵ بکەن.<ref>کتێبی «شبی در دارساوین»، نووسینی «محمدحسن صادق‌زاده»، پەڕەی ١٣</ref> [[محەممەد برووجێردی]]، یەکێک لە دامەزرێنەران و فەرماندەیەکی [[سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سپای پاسداران]] لەدوای کوژرانی [[ناسر کازمی]] و [[محەممەدعەلی گەنجیزادە]] لە ڕێگای [[پیرانشار]] بۆ سەردەشت لە ئاخرەکانی ھاوینی ١٩٨٢دا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زندگینامه: ناصر کاظمی (۱۳۳۵–۱۳۶۱) (بە فارسی)|ناونیشان=https://www.hamshahrionline.ir/news/216626/زندگینامه-ناصر-کاظمی-۱۳۳۵-۱۳۶۱|بڵاوکەرەوە=ھەمشەھریی ئۆنڵاین|ڕێکەوت=٢٩ی ئایاری ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=یادکردی از شهید محمدعلی گنجی‌زاده (بە فارسی)|ناونیشان=https://www.isna.ir/news/98062310591/%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DA%A9%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B9%D9%84%DB%8C-%DA%AF%D9%86%D8%AC%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87|بڵاوکەرەوە=ئیسنا|ڕێکەوت=١٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٠٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> بەرپرسیارێتیی کۆنتڕۆڵکردنی ناوچەکانی نێوان پیرانشار و سەردەشتی پێدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زندگینامه: محمد بروجردی (۱۳۳۳ - ۱۳۶۲) (بە فارسی)|ناونیشان=https://www.hamshahrionline.ir/news/185116/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D9%88%D8%AC%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%DB%B1%DB%B3%DB%B3%DB%B3-%DB%B1%DB%B3%DB%B6%DB%B2|بڵاوکەرەوە=ھەمشەھریی ئۆنڵاین|ڕێکەوت=٢٣ی ئایاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=درباره محمد بروجردی (بە فارسی)|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/84338300/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D9%88%D8%AC%D8%B1%D8%AF%DB%8C|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٢٣ی ئایاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> [[مەحموود کاوە]] ڕۆڵێکی بەرچاوی لە گرتنی ڕێگاکەدا ھەبوو، ئەوەش دوای ئەوەی فەرماندەکانی سپای پاسداران لە ڕێگای پیرانشار–سەردەشت یەک لەدوای یەک دەکوژران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=محمود کاوه؛ فرزند کردستان، معجزه انقلاب (بە فارسی)|ناونیشان=https://www.ibna.ir/news/310106/%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D9%88%D9%87-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B9%D8%AC%D8%B2%D9%87-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8|بڵاوکەرەوە=ئیبنا|ڕێکەوت=٢ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> ھێزەکانی ئێران بەگشتی لە ئایاری ١٩٨٢ لە پیرانشارەوە بەرەو سەردەشت ئۆپەراسیۆنێکیان دەست پێکرد کە ھەتا تشرینی دووەمی ھەمان ساڵ بۆ ماوەی ٦ مانگان درێژەی ھەبوو و سەرئەنجام مەودای ١٠٠ کیلۆمەتری نێوان پیرانشار و سەردەشتیان گرتە دەست کە کوژراو و بریندارێکی زۆر لە ھەر دوو لایەن کەوتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/archive/2022-04-04/90732|سەردێڕ=چەند وێستگەیەکی مێژوویی حیزبی دێموکرات لە دوای هاتنەسەرکاری کۆماری ئیسلامی (٣ـ٢)|ڕێکەوت=٤ی نیسانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٦ی شوباتی ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=https://kurdistanmedia.com/so/news/archive/2022-04-04/90732 |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=عبور از جاده ۱۰۰ کیلومتری در ۶ ماه! (بە فارسی)|ناونیشان=https://www.javanonline.ir/fa/news/968434/%D8%B9%D8%A8%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D8%AC%D8%A7%D8%AF%D9%87-%DB%B1%DB%B0%DB%B0-%DA%A9%DB%8C%D9%84%D9%88%D9%85%D8%AA%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%DB%B6-%D9%85%D8%A7%D9%87|بڵاوکەرەوە=جەوان ئۆنڵاین|ڕێکەوت=٥ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زندگینامه: محمود کاوه (۱۳۴۰-۱۳۶۵) (بە فارسی)|ناونیشان=https://www.hamshahrionline.ir/news/219749/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D9%88%D9%87-%DB%B1%DB%B3%DB%B4%DB%B0-%DB%B1%DB%B3%DB%B6%DB%B5|بڵاوکەرەوە=ھەمشەھری ئۆنڵاین|ڕێکەوت=٢١ی حوزەیرانی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> بەوتەی سەرچاوەیەکی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران، زیانەکان و قوربانییەکان لە ھەر دوو لادا بەرچاو بوو و تەنیا لە ڕۆژێکدا لە ڕێگاکە زیاتر لە ٥٥ پێشمەرگە کوژراو و بریندار بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://giareng.com/?p=19609|سەردێڕ=یادێک لە قارەمانەکانی لکی١ی هێزی ئاوارە (قەندیل). سەید عەلی هاشمی|بڵاوکەرەوە=گیاڕەنگ|ڕێکەوت=٢٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٤}}</ref> [[حەسەن ڕەستگار]]، بەرپرسی ئەوکاتی کۆمیتەی سەردەشتی سەر بە حیزبی دێموکرات، لە لێدوانێکدا ڕای گەیاند کە ڕێگای سەردەشت–پیرانشار بۆ ھێزە کوردەکان گرنگییەکی تایبەتی ھەبوو و زۆربەی یارمەتییەکانی حکوومەتی عێراق لەوێوە دەھاتن، بۆیە بۆ ڕاگرتنی ڕێگاکە یارمەتییان لە ھێزی پشتیوانیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان وەرگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=LF7-a1PMTzg|سەردێڕ=Pencemor- (5) پەنجەمۆر- چیرۆکی وێنەیەکی دکتۆر قاسملو و سەدام حوسێن|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> [[زیندانی دۆڵەتوو]] ھەڵکەوتوو لە باکووری شارستانی سەردەشت کە شوێنی بەندکرانی ھێزەکانی سەر بە کۆماری ئیسلامی بوو، لە ٦ی ئایاری ١٩٨١دا لەلایەن ھێزی ئاسمانیی عێراقی بەعسەوە بە دوو فڕۆکە بۆردوومان کرا. ئەو زیندانە کە شوێنی بەندکرانی زیاتر لە ٢٠٠ کەسی سەر بە حکوومەتی کۆماری ئیسلامی بوو، لەلایەن حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێرانەوە بەڕێوە دەبردرا. میدیاکانی سەر بە حکوومەتی ئێران ھەر لە سەرەتای بۆردوومانکردنی زیندانەکەوە بانگەشەی ئەوە دەکەن کە حیزبی دێموکرات ھاوکاریی ڕژێمی بەعسی کردووە و پێشتر ئاگاداری ھێرشەکە بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.javanonline.ir/fa/news/1012934/%D8%AF%D9%85%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D9%88%D9%84%D9%87%E2%80%8C%D8%AA%D9%88-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%A8%D8%B9%D8%AB%DB%8C%E2%80%8C%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A8%D9%88%D8%AF%D9%86%D8%AF|سەردێڕ=دموکرات‌ها گرای بمباران «دوله‌تو» را به بعثی‌ها داده بودند (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=جەوان ئۆنڵاین|ڕێکەوت=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٧ ئایاری ٢٠٢٤}}</ref> بەڵام حیزبی دێموکرات تەواوی بانگەشەکانی کۆماری ئیسلامی ھەر وەکوو [[ئەشکەنجەدان]]ی زیندانییەکان و بەشداریی بۆردوومانکردنی زیندانەکەی ڕەت کردووەتەوە و لە کاتی ھێرشەکەدا سەرکۆنەی بۆردوومانەکەی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanukurd.com/?p=75569|سەردێڕ=عەبدوڵڵا حەسەن‌زادە: پێوەندیی حیزبی دێموکرات لەگەڵ دەوڵەتی عێڕاق پێوەندییەکی سەربەرزانە بوو|بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد|ڕێکەوت=٦ی ئایاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئایاری ٢٠٢٤}}</ref> لە ئاکامدا زیاتر لە ٤٠ زیندانی کوژران، زیاتر لە ٥٠ زیندانی بریندار بوون و ھەروەھا ٦ پێشمەرگەی حیزبی دێموکراتیش گیانیان لەدەستدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://peshmergekan.com/?p=50705|سەردێڕ=بۆمبارانی زیندانی دۆڵەتوێی سەردەشت و هەڵوێستی حیزبی دێمۆکڕات|بڵاوکەرەوە=پێشمەرگەکان|ڕێکەوت=٨ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئایاری ٢٠٢٤}}</ref> === شەڕی ئێران و عێراق === {{ئەمانەش ببینە|شەڕی ئێران و عێراق}} سەردەشت یەکێک لەو شوێنانەی نێوان شەڕی ٨ ساڵەی ئێران و عێراق بوو کە شارەکە و دەوروبەری زیانێکی زۆری بەرکەوت و ھەتا ئێستاش شوێنەوارەکانی ماوەتەوە. ئێران ئۆپەراسیۆنەکانی [[ئۆپەراسیۆنی نەسری ٤|نەسری ٤]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.isna.ir/news/98033114858/%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B5%D8%B1-%DB%B4/|سەردێڕ=مروری بر عملیات «نصر ۴» (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیسنا|تاریخ =٢١ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> [[ئۆپەراسیۆنی فەتحی ٥|فەتحی ٥]]،<ref name="فارسنیوز" >{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://www-farsnews-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.farsnews.ir/amp/13990805001107?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=%D8%A7%D8%B2%20%251%24s&aoh=16548456130992&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.farsnews.ir%2Fnews%2F13990805001107%2F%25D8%25A8%25D9%2588%25D9%2584%25D8%25AD%25D8%25B3%25D9%2586-%25DB%258C%25D8%25A7%25D8%25AF%25D8%25A2%25D9%2588%25D8%25B1-%25D8%25B1%25D8%25B4%25D8%25A7%25D8%25AF%25D8%25AA%25E2%2580%258C%25D9%2587%25D8%25A7%25DB%258C-%25D9%2585%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25A7%25D9%2586%25D9%2587-%25D8%25B1%25D8%25B2%25D9%2585%25D9%2586%25D8%25AF%25DA%25AF%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D8%25AF%25D9%2581%25D8%25A7%25D8%25B9-%25D9%2585%25D9%2582%25D8%25AF%25D8%25B3-%25D8%25AA%25D8%25B5%25D8%25A7%25D9%2588%25DB%258C%25D8%25B1|سەردێڕ= «بولحسن» یادآور رشادت‌های مردانه رزمندگان در دفاع مقدس+تصاویر (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە= ھەواڵنێری فارس|ڕێکەوت= ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان= ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢}}{{بەستەری مردوو|url=https://www-farsnews-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.farsnews.ir/amp/13990805001107?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> [[ئۆپەراسیۆنی کەربەلای ١٠|کەربەلای ١٠]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://www-irna-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.irna.ir/amp/84050188/?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=%D8%A7%D8%B2%20%251%24s&aoh=16548452032651&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.irna.ir%2Fphoto%2F84050188%2F%25D8%25B9%25D9%2585%25D9%2584%25DB%258C%25D8%25A7%25D8%25AA-%25DA%25A9%25D8%25B1%25D8%25A8%25D9%2584%25D8%25A7%25DB%258C-%25DB%25B1%25DB%25B0|سەردێڕ= عملیات کربلای ۱۰ (بە فارسی)| بڵاوکەرەوە= ھەواڵنێری کۆماری ئیسلامی (ئیرنا)|ڕێکەوت= ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان= ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢}}</ref> [[ئۆپەراسیۆنی بەیتولموقەدەسی ٢|بەیتولموقەدەسی ٢]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://ihuo.ac.ir/233-%D8%A8%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%82%D8%AF%D8%B3-2.html|سەردێڕ= بیت المقدس ۲ (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە= ihuo|ڕێکەوت= ٥ی ئازاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان= ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢}}{{بەستەری مردوو|url=https://ihuo.ac.ir/233-%D8%A8%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%82%D8%AF%D8%B3-2.html |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> [[ئۆپەراسیۆنی بەیتولموقەدەسی ٣|بەیتولموقەدەسی ٣]]<ref name="فارسنیوز" /> و [[ئۆپەراسیۆنی بەیتولموقەدەسی ٦|بەیتولموقەدەسی ٦]]<ref name="فارسنیوز" /> لە ناوچەکانی نێوان سەردەشت و بانە بە ئامانجی گرتنی بەشێک لە خاکی [[قەزای ماوەت]] لە [[پارێزگای سلێمانی]] ئەنجامدا، کە ھەتا ئاستێکی کاتی ھێزە ئێرانییەکان سەرکەوتن. ھێزە عێراقییەکان لە ھەوڵی گرتنی سەردەشت سەرکەوتوو نەبوون، بەڵام توانیان ھەتا کێوی سنووریی بوڵفەت لە کێلێ پێشڕەوی بکەن و لەوێوە بە بەکارھێنانی تۆپخانە چەندین جار ناوەندی شاریان بۆردوومان کرد. بە ئامانجی گرتنەوەی ناوچە سنووریەکانی سەردەشت، ھێزەکانی ئێران ئۆپەراسیۆنی [[ئۆپەراسیۆنی نەسری ٥|نەسری ٥]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://www.isna.ir/news/99050100004/%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B5%D8%B1%DB%B5|سەردێڕ= مروری بر دستاوردهای عملیات «نصر۵» (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە= ھەواڵنێری خوێندکارانی ئێران (ئیسنا)|ڕێکەوت= ٢٢ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان= ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢}}</ref> و [[ئۆپەراسیۆنی نەسری ٧|نەسری ٧]]یان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.hamshahrionline.ir/news/225970/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B5%D8%B1-%DB%B7|سەردێڕ=آشنایی با عملیات نصر ۷ (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ھەمشەھریی ئۆنڵاین|ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231221153820/https://www.hamshahrionline.ir/news/225970/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B5%D8%B1-%DB%B7|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.isna.ir/news/1400051409812/%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D9%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D8%AC-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B5%D8%B1-%DB%B7|سەردێڕ=مروری بر نتایج عملیات «نصر ۷» (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیسنا|ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> ئەنجامدا و توانیان ھەتا ڕادەیەک سەرکەون. ھەروەھا [[کیمیابارانی سەردەشت]] لە درێژەی ئەو شەڕەدا ڕوویدا کە زیانێکی زۆر بە سەردەشت و خەڵکی شارەکە کەوت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://ku.mehrnews.com/news/32998/%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D9%86%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D9%BE%D8%A7%D8%B4-%D9%A3%D9%A3-%D8%B3%D8%A7%DA%B5-%D8%B3%D8%A7%D8%B1%DB%8E%DA%98-%D9%86%DB%95%D8%A8%D9%88%D9%88%D9%86%DB%95%D8%AA%DB%95%D9%88%DB%95|سەردێڕ= برینەکانی سەردەشت پاش ٣٣ ساڵ سارێژ نەبوونەتەوە|بڵاوکەرەوە= ئاژانسی ھەواڵی مێھر|ڕێکەوت= ٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان= ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20211026120436/https://ku.mehrnews.com/news/32998/%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D9%86%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D9%BE%D8%A7%D8%B4-%D9%A3%D9%A3-%D8%B3%D8%A7%DA%B5-%D8%B3%D8%A7%D8%B1%DB%8E%DA%98-%D9%86%DB%95%D8%A8%D9%88%D9%88%D9%86%DB%95%D8%AA%DB%95%D9%88%DB%95|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[مین]]ە چێنراوەکانی سەردەمی شەڕ لە سنووری سەردەشت ساڵانە دەبنە ھۆی کوژران و برینداربوونی خەڵکی ئاسایی و ھەتا ئێستاش ئەو کێشەیە بەردەوامە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.peyserpress.com/detail/1819|سەردێڕ=شەڕی عێراق _ ئێران لە کوردستان هێشتا کۆتایی نەهاتووە‌|بڵاوکەرەوە=پەیسەر|ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> === کیمیابارانی ١٩٨٧ === {{ئەمانەش ببینە|کیمیابارانی سەردەشت}} لە ٧ی پووشپەڕی ساڵی ١٣٦٦ی ھەتاوی بەرامبەر بە ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٨٧ی زایینی، کاتژمێری ٤:٣٠ سەر لە ئێوارە ھێزە ئاسمانییەکانی [[ڕژێمی بەعس]] و فرۆکەوانەکانی ئەو سوپایە، بە گازی کیمیاوی شاری سەردەشت و گوندی [[ڕەشەھەرمێ]]یان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304201045/http://nawendiashti.com/k/news.php?readmore=140 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠١٦ |ناونیشان=http://nawendiashti.com/k/news.php?readmore=140 |سەردێڕ=دۆسیەی کیمیابارانکردنی سەردەشت |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://nawendiashti.com/k/news.php?readmore=140 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئازاری ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304201045/http://nawendiashti.com/k/news.php?readmore=140 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کیمیاباران کرد. بەپێی ئەو کارەساتە، سەرەتا ١٠ مەدەنی گیانیان لە دەستدا و ٦٥٠ کەسیش بریندار بوون.<ref name="nti_sardasht_attack">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Iran Profile – Chemical Chronology 1987 |ناونیشان=http://www.nti.org/e_research/profiles/Iran/Chemical/2340_2959.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070416101720/http://www.nti.org/e_research/profiles/Iran/Chemical/2340_2959.html <!-- Bot retrieved archive --> |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی نیسانی ٢٠٠٧ |ڕێکەوتی سەردان=١ی تەممووزی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Nuclear Threat Initiative |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەپێی ڕاپۆرە فەرمییەکان، لە ١٢٬٠٠٠ دانیشتوو، ٨٬٠٠٠ کەس تووشی مەترسی بوون. لە ٤٬٥٠٠ کەس کە پێویستیان بە ئاگادارییە پزیشکییەکان ھەبووە، ١٬٥٠٠ کەس بەستەری کران کە ٦٠٠ کەسیان بۆ تاران بردران. ٣٬٠٠٠ کەسی دیکە بە سەرپێیی درمان کران، کە زۆر یەکیان دواتر شاریان بەرەو گوندەکان بەجێھێشت و بە بەکارھێنانی دەرمانە خۆماڵییەکان ھەوڵی چاککردنەوەی خۆیان دا. سەرئەنجام دواتر ١٣٠ کەس گیانیان بەخت کرد.<ref>[http://www.odvcw.org/articleshow.php?id=114 هشت‌هزار و 24مصدوم شيميايي سردشت در آمار بنياد شهيد نيستند] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120125054707/http://www.odvcw.org/articleshow.php?id=114 |date=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101206094322/http://www.chemical-victims.com/DesktopModules/Articles/ArticlesView.aspx?TabID=3961&Site=chemical&Lang=fa-IR&ItemID=5002&mid=17722 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ |ناونیشان=http://www.chemical-victims.com/DesktopModules/Articles/ArticlesView.aspx?TabID=3961&Site=chemical&Lang=fa-IR&ItemID=5002&mid=17722 |سەردێڕ=کردستان آزمایشگاه سلاحهای شیمیایی |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.chemical-victims.com/DesktopModules/Articles/ArticlesView.aspx?TabID=3961&Site=chemical&Lang=fa-IR&ItemID=5002&mid=17722 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101206094322/http://www.chemical-victims.com/DesktopModules/Articles/ArticlesView.aspx?TabID=3961&Site=chemical&Lang=fa-IR&ItemID=5002&mid=17722 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.peyserpress.com/detail/3070|سەردێڕ=كورد لە جەنگی عێراق و ئێراندا چی بۆمایەوە؟‌|بڵاوکەرەوە=پەیسەر|ڕێکەوت=٧ی ئابی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> ئێستاش لەو شارەدا بەھۆی کیمیابارانەوە، ژمارەیەکی زۆر تووشی نەخۆشییە کیمیایییەکان بوون<ref>[http://www.payvand.com/news/06/dec/1239.html Iranian Chemical Attacks Victims<!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110522023927/http://www.payvand.com/news/06/dec/1239.html |date=٢٢ی ئایاری ٢٠١١ }}</ref> و کێشەی خزمەتگوزاریی پزیشکییان ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/1409202318|سەردێڕ= بەرکەوتووی چەکی کیمیایی لە سەردەشت سێ مانگە چاوەڕێی ئەنجامی پشکنینەکانیانن|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=١٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> لەناو ئەو ٤٬٥٠٠ نەخۆشەی کە پێویستیان بە ئاگادارییە پزیشکییەکان ھەبوو، ھەندێکیش لە ڕزگارکەران بوونیان ھەبوو.<ref>فرووتەن، عەباس. پێداچوونەوەی پزیشکیی شەڕی کیمیاییی عێراق. تاران، ئێران: زانکۆی زانستە پزیشکییەکانی بەقییەتوڵڵا، ٢٠٠٣، پەڕەی ١٨٣</ref> [[پەڕگە:محل اصابت بمب شیمیایی.jpg|وێنۆک|شوێنی کیمیابارانکراوی شاری سەردەشت لە ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٨٧]] [[پەڕگە:Photo18 2.jpg|وێنۆک|وێنەی چەند بەرکەوتووی کیمیایی لە شاری سەردەشت]] [[پەڕگە:Photo18 3.jpg|وێنۆک|چەند بەرکەوتووی کیمیایی لە سەردەشت]] [[پەڕگە:Sardashttt.jpg|وێنۆک|شوێنی ڕاگرتنی بەرکەوتووانی کیمیاباران لە سەردەشت]] [[پەڕگە:Sardasht 01.jpg|وێنۆک|بنەماڵەیەکی بەرکەوتووی کیمیایی لە سەردەشت]] دادگای گشتیی تاران لە نیسانی ٢٠٠٤دا، حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی بە پشتگیریکردن لە حکوومەتی [[سەددام حوسێن]]، بەرپرسی ئەو ھێرشە ناساند. لە ئەنجامی دادگاکەدا، حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان بە پێدانی ٦٠٠ ملیۆن دۆلار بە قوربانییەکان سزا درا.<ref name="tehrancourtruling">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.payvand.com/news/04/apr/1184.html |سەردێڕ=Iran: Tehran's Public Court issues $600 million verdict against US to pay to Sardasht residents |ڕێکەوت=٢٨ی نیسانی ٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=Payvand |ڕێکەوتی سەردان=١ی تەممووزی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تەممووزی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210709181342/http://www.payvand.com/news/04/apr/1184.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> پاش ئەم ڕووداوە، ئێران شاری سەردەشتی بە «یەکەمین شاری بەرکەوتووی چەکی کیمیایی لە جیھان» ناساند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150427063810/http://www.dsrc.ir/view/article.aspx?id=247 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی نیسانی ٢٠١٥ |ناونیشان=http://www.dsrc.ir/view/article.aspx?id=247 |سەردێڕ=هفتم تير، سالروز بمباران شیمیایی سردشت |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.farsnews.ir/newstext.php?nn=8907180286 |سەردێڕ=سازمان منع سلاح‌هاي شيميايي براي قربانيان سردشت پيام صادر مي‌كند |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی نیسانی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150424003205/http://www.farsnews.ir/newstext.php?nn=8907180286}} {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.farsnews.ir/newstext.php?nn=8907180286 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تەممووزی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی نیسانی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150424003205/http://www.farsnews.ir/newstext.php?nn=8907180286 |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/83368686/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D9%82%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%D9%84%D8%A7%D8%AD-%D8%B4%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86|سەردێڕ=سردشت نخستین شهر قربانی سلاح شیمیایی در جهان (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.isna.ir/news/1401040704336/%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D9%82%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86|سەردێڕ=نخستین شهر قربانی جنگ‌افزارهای شیمیایی در جهان (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیسنا|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> ھەروەھا ھەندێک لایەنی تر ئەو کارەساتەیان وەکوو «کۆمەڵکوژی» ناساندووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.peyserpress.com/detail/3666|سەردێڕ=كورد چەند جار كۆمەڵكوژ كراوە؟‌|بڵاوکەرەوە=پەیسەر|ڕێکەوت=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> لەو جێیەوە کە سەردەشت ئامانجێکی سەربازی ھەژمار نەدەکرا، خەڵکی شارەکەش بۆ ھێرشەکە ئامادە نەبوون. خەڵکی شارەکە بە ژیان لە سنوور و بەرەی شەڕ، لەگەڵ بۆردوومانەکانی عێراق ڕاھاتبوون. بەو جۆرە خەڵک دواتر بە پزیشکەکانیان ڕادەگەیاند کە نەیاندەزانی ئەوە بۆردوومانێکی کیمیایییە. بەھۆی وەشانی با، تەنانەت نەخۆشخانە و ناوەندە دەرمانییەکانیش ئاڵوودە بوون و ئەو ژمارە کەمە لە پزیشکان و پەرستارانەی لەوێ کاریان دەکرد، ناچار بوون کە شارەکە بەجێبھێڵن. دوو حەمامی گشتی بۆ دەرمانی قوربانییەکان بەکاردەھێنران و یاریگایەکی بچووک کرایە ناوەندێکی پزیشکیی ١٥٠ تەختی. لە چەند سەعاتی یەکەمدا نزیکی ٣٠ کەس کە زۆربەیان منداڵانی کەمتەمەن و بەساڵاچووان بوون، بەھۆی کێشەکانی توندیی ھەناسەیی گیانیان بەخت کرد. ھەتا ساڵی ٢٠٠٧، سەرجەم ١٣٠ کەس (١٠٩ خەڵکی مەدەنی، ٢١ چەکدار و ھتد) لە [[کیمیابارانی سەردەشت]] لە حوزەیرانی ١٩٨٧ گیانیان لە دەستدا. بیست کەس لە چەند سەعاتی یەکەم، دە کەس لە کاتی بردن بۆ شارەکانی دیکە و نزیکی ١٠٠ کەسی تر لە نەخۆشخانەکانی ئێران و ئەورووپا لە درێژەی مانگێک دواتر گیانیان بەخت کرد. لە نێوان ئەو خەڵکە مەدەنییەی کە گیانیان بەخت کرد، ٣٩ کەس تەمەنیان ژێر ١٨ ساڵ بوو، کە ١١ کەسیان ژێر ٥ ساڵ بوون. ھەروەھا سی و چوار ژن و کچ گیانیان لە دەستدا.<ref>Khateri S, Wangerin R. Denied Truths, the story of victims of chemical weapons in Iran, center for women and family affairs. 2008 , {{ISBN|978-600-5201-13-0}}</ref><ref>Khateri S. Victims of chemical weapons in Iran – an evaluation on health status of 45,000 Iranian victims of chemical warfare agents. Society for Chemical Weapons Victims Support (SCWVS) (www.scwvs.org), April 2003, {{ISBN|964-93602-5-5}}</ref> خەردەل وەکوو ھۆکارێک لێکنادرێتەوە کە ببێتە ھۆی مردن، بەڵکوو ھۆکارێکی لاوازکردنە و تەنیا ٣٪ بۆ ٥٪ دەبێتە ھۆی مردن. زۆر یەک لەو ٩٥٪ی لە کیمیابارانی سەردەشت زیندوو مانەوە، لە درێژەی چەند ساڵی دواتر بە توندی تووشی کێشە و نەخۆشی جۆراوجۆر، وەکوو کێشەکانی توندی ھەناسەیی، ئازارەکانی چاو، کێشەکانی پێست و ھەروەھا ھەندێک کێشە لە سیستەمی بەرگریی لەشی خۆیان بوون.<ref>Khateri S, Ghanei M, Soroush MR, Haines D. Effects of mustard gas exposure in paediatric patients. Long-term health status of mustard-exposed children, 14 years after chemical bombardment of Sardasht. J Burns & Wound Care [serial online] (http://www.journalofburnsandwounds.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180326201400/http://journalofburnsandwounds.com/ |date=٢٦ی ئازاری ٢٠١٨ }}), 2003;2(1):11</ref><ref>Ghanei M, Aslani J, Khateri S, Hamadanizadeh K. Public Health Status of the Civil Population of Sardasht 15 Years Following Large−Scale Wartime Exposure to Sulfur Mustard. J Burns &Surg Wound Care [serial online] 2003;2(1):7. Available from: URL: http://www.journalofburns.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220421014815/https://journalofburns.com/ |date=٢١ی نیسانی ٢٠٢٢ }} . Published March 11, 2003</ref> ئەو کێشانە ھەتا ئێستاش بۆ بەرکەوتووانی ھێرشە کیمیایییەکە بەردەوامە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/2009202012|سەردێڕ=رزگاربووانی کیمیابارانی سەردەشت داوادەکەن رووداوەکە بە "کۆمەڵکوژی" بناسێنرێت|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> ھەتا ئاخرین جار ژمارەی بریندارانی تۆمارکراو تەنیا ١،٥٠٠ کەس بووە، لە کاتێکدا ١٣،٠٠٠ کەس پێیان وایە بەرکەوتووی کیمیابارانن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/news/2757589/%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%D9%86%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D9%86-%D8%B4%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D8%AF%D9%87-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D9%85%DB%8C-%DA%A9%D9%86%D8%AF|سەردێڕ=آمار جانبازان شیمیایی احراز شده سردشت چرا تغییر نمی کند؟ (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردپرێس|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> ھەروەھا ھەندێک ڕاپۆرت باس لە گەندەڵی لە تۆمارکردنی بریندارانی نوێ دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpa.net/so/news/%D9%BE%DB%95%D8%B1%DB%95%D8%B3%DB%95%D9%86%D8%AF%D9%86%DB%8C-%DA%AF%DB%95%D9%86%D8%AF%DB%95%DA%B5%DB%8C-%D9%84%DB%95%D8%AA%DB%86%D9%85%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D9%88%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DA%A9%DB%95%D9%88%D8%AA%D9%88%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA|سەردێڕ=پەرەسەندنی گەندەڵی لەتۆمارکردنی ناوی بەرکەوتووانی کیمیایی شاری سەردەشت|بڵاوکەرەوە=کوردپا|ڕێکەوت=٦ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> لە کاتێکدا [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران|کۆماری ئیسلامی]] ھەموو ساڵێک لە ساڵیادی کیمیابارانی سەردەشتدا ئەو کارەساتە سەرکۆنە دەکات<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku.kurdpress.com/news/6300/%D9%BE%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%88%DB%95%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A6%DB%8E%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%84%DB%95-%D8%B3%D8%A7%DA%B5%DB%86%DA%AF%DB%95%DA%95%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA|سەردێڕ=پەیامی وەزیری دەرەوەی ئێران لە ساڵۆگەڕی کیمیابارانی سەردەشت|بڵاوکەرەوە=کوردپرێس|ڕێکەوت=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref><ref name="M1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku.mehrnews.com/news/46415/%D9%87%DB%86%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AC%DB%95%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%95%D8%AA%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D9%86%DB%95-%D9%84%DB%95%D8%A8%DB%8C%D8%B1-%D8%AF%DB%95%DA%A9%DB%95%DB%8C%D9%86-%D9%88-%D9%86%DB%95-%D9%84%DB%8E%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AE%DB%86%D8%B4-%D8%AF%DB%95%D8%A8%DB%8C%D9%86|سەردێڕ=هۆکارانی جەنایەتی سەردەشت نە لەبیر دەکەین و نە لێیان خۆش دەبین|بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری مێھر|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240108213507/https://ku.mehrnews.com/news/46415/%D9%87%DB%86%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AC%DB%95%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%95%D8%AA%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D9%86%DB%95-%D9%84%DB%95%D8%A8%DB%8C%D8%B1-%D8%AF%DB%95%DA%A9%DB%95%DB%8C%D9%86-%D9%88-%D9%86%DB%95-%D9%84%DB%8E%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AE%DB%86%D8%B4-%D8%AF%DB%95%D8%A8%DB%8C%D9%86|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku.mehrnews.com/news/46418/%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D9%82%D9%88%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%95%D9%88%DB%95|سەردێڕ=یادی قوربانیانی کیمیابارانی سەردەشت کرایەوە|بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری مێھر|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240108213509/https://ku.mehrnews.com/news/46418/%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D9%82%D9%88%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%95%D9%88%DB%95|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و وڵاتانی ڕۆژاوا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://humanrights.eadl.ir/news/tabid/74/articleType/ArticleView/articleId/8907|سەردێڕ=نقش کشور‌های غربی در بمباران شیمیایی سردشت (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ستافی مافەکانی مرۆڤی کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240109094503/https://humanrights.eadl.ir/news/tabid/74/articleType/ArticleView/articleId/8907|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.isna.ir/news/1401040805906/%D9%87%D9%85%D8%AF%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D9%82%D8%AF%D8%B1%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%DB%8C%D8%B4%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D8%B3%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D8%B1%DA%98%DB%8C%D9%85-%D8%A8%D8%B9%D8%AB-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C|سەردێڕ=همدستی قدرت‌های جهانی بیشترین نقش را در جسارت رژیم بعث در بکارگیری سلاح شیمیایی علیه سردشت داشت (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیسنا|ڕێکەوت=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.mizanonline.ir/fa/news/4338781/%D8%BA%D8%B1%DB%8C%D8%A8-%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B3%D9%87%D9%85-%D9%88-%D9%85%D8%B3%D8%A6%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%AE%DB%8C%D9%84-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A8%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF-%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%88%D8%AF|سەردێڕ=غریب آبادی: سهم و مسئولیت کشورهای دخیل در جنایت بمباران شیمیایی سردشت باید تعیین شود (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری میزان|ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.mizanonline.ir/fa/news/4338781/%D8%BA%D8%B1%DB%8C%D8%A8-%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B3%D9%87%D9%85-%D9%88-%D9%85%D8%B3%D8%A6%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%AE%DB%8C%D9%84-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A8%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF-%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%88%D8%AF |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> و بەتایبەتی ئەڵمانیا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://xelk.org/2407/|سەردێڕ=ئێران: ئەم وڵاتە چەكی كیمیایی دابووە سەدام حسێن|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی خەڵک|ڕێکەوت=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku.mehrnews.com/news/28552/%D8%AC%DB%95%D9%86%D8%A7%D8%A8%DB%8C-%D9%85%D8%A7%DB%8C%DA%A9%DA%B5-%DA%A9%D9%84%DB%86%D8%B1-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%DA%A9%DB%95|سەردێڕ=جەنابی مایکڵ کلۆر سەردانی سەردەشت بکە|بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری مێھر|ڕێکەوت=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240108213510/https://ku.mehrnews.com/news/28552/%D8%AC%DB%95%D9%86%D8%A7%D8%A8%DB%8C-%D9%85%D8%A7%DB%8C%DA%A9%DA%B5-%DA%A9%D9%84%DB%86%D8%B1-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%DA%A9%DB%95|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku.mehrnews.com/news/176/%D8%A8%D8%A7%D8%A8%DB%95%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%88%DB%8C-%D9%86%D8%A7%DA%95%DB%95%D8%B2%D8%A7%DB%8C%DB%95%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%D8%A8%DA%95%DB%8C%D9%86-%D8%A8%DB%95-%D9%88%DB%95%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C|سەردێڕ=بابەتی کیمیایی سەردەشت بیانووی ناڕەزایەتی دەربڕین بە وەزیری دەرەوەی ئاڵمانیا|بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری مێھر|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240108214731/https://ku.mehrnews.com/news/176/%D8%A8%D8%A7%D8%A8%DB%95%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%88%DB%8C-%D9%86%D8%A7%DA%95%DB%95%D8%B2%D8%A7%DB%8C%DB%95%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%D8%A8%DA%95%DB%8C%D9%86-%D8%A8%DB%95-%D9%88%DB%95%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="M1"/> بە بەرپرسیاری ئەو ھێرشە دەزانێت،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.peyserpress.com/detail/5725|سەردێڕ=سەردەشت لە نێوان ستەمی بەعس و بێویژدانی نێو دەوڵەتیدا‌|بڵاوکەرەوە=پەیسەر|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> بەڵام زۆر سەرچاوە ڕایانگەیاندووە کە حکوومەت پرۆپاگەندە دەکات و لە ئاکامدا ھیچ کردەوەیەکی پێویست بۆ بەرکەوتووانی کیمیابارانەکە ناکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://dwaroj.net/%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA%D8%8C-%D8%AC%DB%95%D8%B3%D8%AA%DB%95%DB%8C%DB%95%DA%A9%DB%8C-%D9%BE%DA%95-%D9%84%DB%95-%D8%A6%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DB%8E%DA%A9-%D9%84|سەردێڕ=سەردەشت، جەستەیەکی پڕ لە ئازار (یادێک لە شارێکی لەبیرکراو لەپووشپەرێکی سووتاودا )|بڵاوکەرەوە=دواڕۆژ|ڕێکەوت=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240108213509/https://dwaroj.net/%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA%D8%8C-%D8%AC%DB%95%D8%B3%D8%AA%DB%95%DB%8C%DB%95%DA%A9%DB%8C-%D9%BE%DA%95-%D9%84%DB%95-%D8%A6%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DB%8E%DA%A9-%D9%84|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/%DA%95%DB%8E%DA%98%DB%8C%D9%85%DB%8C-%DB%8E%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%86-%DA%86%D8%A7%D8%B1%DB%95%D8%B3%DB%95%D8%B1%D9%86%DB%95%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DA%A9%DB%95%D9%88%D8%AA%D9%88%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%DB%95-%D8%AA%D8%A7%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DB%8C|سەردێڕ=ڕێژیمی ئێران بۆ چارەسەرنەکردنی بەرکەوتووانی کیمیابارانی سەردەشت، ئامریکای بە تاوانبار زانی|بڵاوکەرەوە=کوردستان میدیا|ڕێکەوت=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpa.net/so/news/%DB%8C%DB%95%DA%A9%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%AF%DB%8C%DA%A9%DB%95-%D9%84%DB%95-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DA%A9%DB%95%D9%88%D8%AA%D9%88%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%DA%A9%DB%86%DA%86%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D8%AF|سەردێڕ=یەکێکی دیکە لە بەرکەوتووانی کیمیابارانی سەردەشت کۆچی دوایی کرد|بڵاوکەرەوە=کوردپا|ڕێکەوت=٢٩ی نیسانی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://dengekan.info/archives/7467|سەردێڕ=شاری سەردەشت قوربانیەكی دیكەی شەڕی كۆنەپەرستانە … عەلی مەحمود محەمەد|بڵاوکەرەوە=دەنگەکان|ڕێکەوت=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> ھەروەھا چەندین فیلم لەبارەی کیمیابارانی سەردەشتدا ساز کراون کە ناسراوترینیان فیلمی [[دارگوێز (فیلم)|دارگوێز]]ە کە لە ساڵی ٢٠٢٠دا بڵاو کراوەتە و بەپێی چیرۆکی پیاوێک بەناوی مام قادر ساز کراوە کە بێجگە لەخۆی تەواوی خێزانەکەی بەھۆی کیمیابارانەوە دەکوژرێن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=پێشوازی کوردەکان لە "داری گوێز"/ لە سەردەشت نمایش نەکراوە|ناونیشان=http://ku.mehrnews.com/news/30964|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=ئاژانسی ھەواڵی مێھر|ڕێکەوت=١٢ی شوباتی ٢٠٢٠}}{{بەستەری مردوو|url=http://ku.mehrnews.com/news/30964 |date=تەممووزی ٢٠٢٥ }}</ref> === سەردەمی دوای شەڕ === [[پەڕگە:Sardasht Border Guard (46).jpg|وێنۆک|وێنەی چوار کوژراوی ھێزەکانی پاسەوانی سنووری لە دووپەزەی سەردەشت لە ساڵی ٢٠٢٠]] سەردەشت لە سەدەی ٢١دا چەندین ڕووداو و نائارامی بەخۆیەوە بینیوە. ئەو شارە بووەتە شوێنێک بۆ تێکھەڵچوون و پێکدادان لە نێوان [[حیزبەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان|چەکدارە ئۆپۆزیسیۆنە کوردەکان]] و [[ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|چەکدارانی کۆماری ئیسلامیی ئێران]]، کە لەو چەندین ساڵانەدا چەندین تێکھەڵچوون لە سنووری سەردەشتدا ڕوویداوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpa.net/so/news/سەردەشت/-لەەنجامی-تەقەی-کەسانی-نەناسراودا-ەندامی-سپای-پاسداران-کوژران |سەردێڕ=سەردەشت/ لەئەنجامی تەقەی کەسانی نەناسراودا ٤ ئەندامی سپای پاسداران کوژران |بڵاوکەرەوە=کوردپا |ڕێکەوت=٢٢ی ئابی ٢٠١٣ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/شوناسی-وژراو-و-بریندارانی-شەڕی-سەردەشت-روون-بۆوە |سەردێڕ=شوناسی كوژراو و بریندارانی شەڕی سەردەشت ڕوون بۆوە |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=٢٥ی ئابی ٢٠١٣ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=https://kurdistanmedia.com/so/news/%D8%B4%D9%88%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%DA%98%D8%B1%D8%A7%D9%88-%D9%88-%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B4%DB%95%DA%95%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%B1%D9%88%D9%88%D9%86-%D8%A8%DB%86%D9%88%DB%95 |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://westganews.net/dreja.aspx?=hewal&jmara=19687&jor=1 |سەردێڕ=سەردەشت… پێکدادانێکی دیكه لە نێوانی پێشمەرگەکانی دیموکرات و سوپای پاسداران ڕوویدا |بڵاوکەرەوە=وێستگەنیووز |ڕێکەوت=١٨ی حوزەیرانی ٢٠١٦ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://nasnews.com/kurd/view.php?cat=4570 |سەردێڕ=لە پێکدادانێکدا لە سەردەشت پاسدارێک کوژرا |بڵاوکەرەوە=ناس نیووز |ڕێکەوت=٢٠ی ئابی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=https://nasnews.com/kurd/view.php?cat=4570 |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://esta.krd/104275/ |سەردێڕ=پێکدادانی چەکداری لەنێوان سوپای پاسداران و حزبێکی کوردیدا ڕوویداوە |بڵاوکەرەوە=ئێستا |ڕێکەوت=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211029060808/https://esta.krd/104275/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ساڵی ٢٠٠٦، لە نێوان چەکدارانی ئێران و پژاک لە سەردەشت تێکھەڵچوونێک ڕوویدا، کە بەوتەی میدیا ئێرانییەکان لە چەکدارانی پژاک لانیکەم ٣٠ کەس کوژران و ٤٠ کەسی دیکەش بریندار بوون. بەو ھۆیەوە پژاک ئاگربەستی یەکلایەنەی ڕاگەیاند کە لەلایەن سپای پاسدارانەوە ڕەت کرایەوە.<ref name="bbc0509">{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان= https://www.theguardian.com/world/2011/sep/05/iran-kurdish-rebels-iraq-border| سەردێڕ=Iranian forces kill Kurdish rebels near Iraq border |یەکەم=David |دوایین=Batty |ئیش=The Guardian | ڕێکەوت=٥ی ئەیلوولی ٢٠١١| ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤}}</ref> ''بەرزایییەکانی جاسووسان'' لە نزیکی سنووری سەردەشت بۆ ماوەیەکی زۆر لەژێر دەستی پژاکدا بوو، کە لە ٤ی ئەیلوولی ٢٠١١دا، ھێزەکانی [[یەکینەی تایبەتی سابیرین|سابیرین]] کە سەر بە ھێزی وشکانیی سپای پاسدارانن، ئۆپەراسیۆنێکیان بۆ گرتنەوەی دەست پێکرد کە بەھۆیەوە ١٣ چەکداریان لێ کوژران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.tasnimnews.com/fa/news/1396/06/13/1509483/%D9%82%D9%84%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D8%B3%DA%A9%D9%88%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D8%AA%D8%A7%D8%A8-13-%D8%AA%DA%A9%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D8%B4%D8%AF-%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1|سەردێڕ=قله‌ای که سکوی پرتاب ۱۳ تکاور سپاه شد+تصاویر (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=تەسنیم|ڕێکەوت=٤ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> لە سەردەشت ھەندێک کەس بەھۆی نەبوونی کاری گونجاو و ھەژاری، ڕوو لە کۆڵبەری دەکەن و ساڵانە سەدان [[کۆڵبەر]] لە سنوورەکانی سەردەشت گیانیان لەدەست دەدەن، بریندار دەبەن یان تووشی ڕووداوی نەخوازراو دەبن کە بریتین لە تەقەکردن لەلایەن ھێزەکانی ئێران، بەربوونەوە لە بەرزایییەکان، کەوتنە ژێر ڕنوو، ڕەقبوون لە سەرمادا و چەندین ڕووداوی تر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanhumanrights.org/ku/?p=7478 |سەردێڕ=کوژران و برینداربوونی سێ کۆڵبەر لە سەردەشت |بڵاوکەرەوە=کوردپا |ڕێکەوت=٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hengaw.net/so/news/برینداربوونی-کۆڵبەر-لە-سنووری-شاری-سەردەشت |سەردێڕ=کۆڵبەرێکی گەنج لە ناوچە سنوورییەکانی سەردەشت کوژرا |بڵاوکەرەوە=تۆڕی مافەکانی مرۆڤی کوردستان |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpa.net/so/news/سەردەشت-دوو-کۆڵبەر-لە-سنووری-بێتووش-بەهۆی-بەربوونەوە-لە-بەرزایی-و-تەقەی-هێزە-نیزامییەکانی-حکوومەتی-بریندار-بوون |سەردێڕ=سەردەشت؛ دوو کۆڵبەر لە سنووری "بێتووش" بەهۆی بەربوونەوە لە بەرزایی و تەقەی هێزە نیزامییەکانی حکوومەتی بریندار بوون |بڵاوکەرەوە=کوردپا |ڕێکەوت=١٣ی ئابی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rojikurd.net/mirovayeti/23859/ |سەردێڕ=کۆمەڵێک کۆڵبەر لە سەردەشت کەوتنە ژێر ڕنوو و یەکیان گیانی لە دەست داوە |بڵاوکەرەوە=ڕۆژی کورد |ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ھەروەھا یەکێک لە کێشەکانی دیکەی سەردەشت، بازرگانیی ماددە ھۆشبەرەکان بەتایبەتی [[مێتامفتامین|شیشە]]یە کە بە ڕێژەیەکی بەرچاو بەرز بووەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.mehrnews.com/news/5939143/%DB%B4%DB%B5-%DA%A9%DB%8C%D9%84%D9%88%DA%AF%D8%B1%D9%85-%D9%85%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%AE%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%D9%81-%D8%B4%D8%AF|سەردێڕ=۴۵ کیلوگرم ماد مخدر شیشه در سردشت کشف شد (فارسی)|بڵاوکەرەوە=مێھر|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/85267774/%DB%B1%DB%B9%DB%B7-%DA%A9%DB%8C%D9%84%D9%88%DA%AF%D8%B1%D9%85-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D9%85%D8%AE%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B1%D8%B2-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%D9%81-%D8%B4%D8%AF|سەردێڕ=۱۹۷ کیلوگرم ماده مخدر شیشه در مرز سردشت کشف شد (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/news/18281/%DB%B5%DB%B0%DB%B0-%DA%A9%DB%8C%D9%84%D9%88%DA%AF%D8%B1%D9%85-%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AC%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%D9%81-%D8%B4%D8%AF|سەردێڕ=۵۰۰ کیلوگرم ماریجوانا در سردشت کشف شد (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردپرێس|ڕێکەوت=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> ھەندێک لە ڕاپۆرتەکان، [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سوپای پاسداران]] و [[وەزارەتی ھەواڵگری (ئێران)|دەزگای ھەواڵگری]] تۆمەتبار دەکەن کە لە بازرگانیی ماددە ھۆشبەکارندا ڕۆڵی ھەیە و لەو ڕێگایەوە پارە بەدەست دەھێنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpa.net/fa/news/%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AF-%D8%B4%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%B3%D9%87-%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%AF-%D8%AF%D9%84%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%85%D8%AF%D8%B2%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF|سەردێڕ=تولید شیشه در سردشت، سه میلیارد دلار برای سپاه درآمدزایی دارد (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردپا|ڕێکەوت=١٨ی ئایاری ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.avatoday.net/fa/node/11420|سەردێڕ=گزارش ویژه: چگونه مقامات اطلاعاتی سردشت مولتی میلیاردر شدند؟ (بە فارسی)|ڕێکەوت=٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=ئاواتودەی}}</ref> بەڵام میدیاکانی نزیک لە حکوومەتی ئێران، بەگشتی ھەر جۆرە بەشداریکردنی سپایان لەو بازرگانییەدا ڕەت کردووەتەوە و ھەمیشە ڕایانگەیاندووە کە ھێزەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران ڕووبەڕووی قاچاخی ماددە ھۆشبەرەکان دەبنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hengaw.net/fa/news/%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%D8%B1%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D9%88-%D9%82%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%B7%D8%B1%D9%81%DB%8C%D9%86-%D8%B9%DA%A9%D8%B3-%D9%88-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%B1|سەردێڕ=جزئیات درگیری سردشت و قربانیان طرفین + عکس و آمار (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ھەنگاو|ڕێکەوت=٦ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> ئەو بازرگانییە لە سەردەشت و دەوروبەر بووەتە ھۆی ئەوەی ژمارەیەکی زۆر لە دانیشتووانی ئەو شارە بەتایبەتی لاوان، تووشی بەکارھێنانی جۆرە جیاوازەکانی ماددە ھۆشبەرەکان ببن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/1602201712|سەردێڕ=لە رۆژهەڵاتی کوردستان ماددەی هۆشبەر بەڕێژەیەکی زۆر بڵاوبووەتەوە|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=١٦ی شوباتی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> لە ٩ی ئایاری ٢٠١٥، خەڵکی سەردەشت لە دوای ڕووداوی ھۆتێلی تارای مەھاباد کە بوو ھۆی خۆکوژیی [[فەریناز خوسرەوانی]]، لە پاڵپشتیکردنی خەڵکی مەھاباد و ناڕەزایی لە بەرامبەر ئەو کارەساتەی ڕوویداوە خۆپیشاندانیان بەڕێوەبرد،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/راپۆرت/-پشتیوانیی-هاووڵاتییانی-کورد-لە-ناڕەزایەتییەکانی-شاری-مەهاباد-وێنه |سەردێڕ=راپۆرت/ پشتیوانیی هاووڵاتییانی کورد لە ناڕەزایەتییەکانی شاری مەهاباد +وێنه |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=١٠ی ئایاری ٢٠١٥ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=https://kurdistanmedia.com/so/news/%D8%B1%D8%A7%D9%BE%DB%86%D8%B1%D8%AA/-%D9%BE%D8%B4%D8%AA%DB%8C%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%88%DA%B5%D8%A7%D8%AA%DB%8C%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%84%DB%95-%D9%86%D8%A7%DA%95%DB%95%D8%B2%D8%A7%DB%8C%DB%95%D8%AA%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%85%DB%95%D9%87%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AF-%D9%88%DB%8E%D9%86%D9%87 |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> کە دواتر ھێزە ئەمنییەکان بڵاوەیان بە خۆپیشاندەران کرد و زیاتر لە ٣٠ کەسیان دەستبەسەر کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www-rudaw-net.cdn.ampproject.org/v/s/www.rudaw.net/sorani/kurdistan/100520152-amp?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16500539125657&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.rudaw.net%2Fsorani%2Fkurdistan%2F100520152 |سەردێڕ=لە سەردەشت ٣٠ کەس دەستگیرکراون |بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو |ڕێکەوت=١٠ی ئایاری ٢٠١٥ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> لە شەوی ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧ لە دوای ڕاگەیاندنی ئەنجامە سەرەتایییەکانی [[ڕێفراندۆمی سەربەخۆییی باشووری کوردستان (٢٠١٧)|ڕێفراندۆمی سەربەخۆییی باشووری کوردستان]]، سەردەشت یەکێک لەو شارانەی ڕۆژھەڵاتی کوردستان بوو کە خەڵکەکەی بە مەبەستی پشتگیریکردن و خۆشحاڵی دەڕبرینی خۆیان لە سەرکەوتنی ئەنجامەکان ھاتنە شەقامەکان و دواتر ھێزە ئەمنییەکان ھەندێک لە کەسانی بەشداریان دەستبەسەر کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/%DA%98%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%95%DB%8C%DB%95%DA%A9-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%88%DA%B5%D8%A7%D8%AA%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D8%A8%DB%95-%D8%A8%DB%86%D9%86%DB%95%DB%8C-%D9%BE%D8%B4%D8%AA%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%AF%D8%B4%D8%AA%D9%BE%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%A8%DB%86-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%A8%DB%95%D8%AE%DB%86%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D8%A8%DB%95%D8%B3%DB%95%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%D9%86 |سەردێڕ=ژمارەیەک هاووڵاتیی کورد، بە بۆنەی پشتگیریکردن لە گشتپرسی بۆ سەربەخۆیی کوردستان دەستبەسەر کراون |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی ئازاری ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210308120312/https://kurdistanmedia.com/so/news/%DA%98%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%95%DB%8C%DB%95%DA%A9-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%88%DA%B5%D8%A7%D8%AA%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D8%A8%DB%95-%D8%A8%DB%86%D9%86%DB%95%DB%8C-%D9%BE%D8%B4%D8%AA%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%AF%D8%B4%D8%AA%D9%BE%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%A8%DB%86-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%A8%DB%95%D8%AE%DB%86%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D8%A8%DB%95%D8%B3%DB%95%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%D9%86 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەروەھا لە ڕۆژی ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٧، دوو فڕۆکەی ئێرانی بە مەبەستی دژایەتیی ڕێفراندۆم و ترساندنی خەڵک، بەسەر ھێڵی سنووریی نێوان ڕۆژھەڵات و باشووری کوردستاندا فڕیبوون کە ئاسمانی سەردەشتیشی دەگرتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanhumanrights.org/fa/?p=4198 |سەردێڕ=خبر فوری: پرواز جنگنده‌های ارتش ایران در امتداد مرزهای اقلیم کُردستان/ همراه با تصویر (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=تۆڕی مافەکانی مرۆڤی کوردستان |ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> لە ١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٨، سەردەشت یەکێک لە شارەکانی بەشداری [[مانگرتنی گشتیی ٢٠١٨ی ڕۆژھەڵاتی کوردستان|مانگرتنی گشتیی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] بوو کە دوکانداران و کاسبکارانی ئەو شارە شوێنی کاسبییەکان داخست.{{ژێدەر پێویستە|date=ئابی ٢٠٢٤}} ھەر وەک شارەکانی دیکە ھێزە ئەمنییەکان لە دوکاندارانی ئەو شارە بە شێوەی جۆراوجۆر ھەڕەشەیان کرد و ھەندێکیان دەستبەسەر کردن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hengaw.net/so/news/مانگرتن-لە-دەیان-شاری-کوردستان-بەڕێوە-چوو-و-دەیان-کەسیش-دەسبەسەر-کران |سەردێڕ=مانگرتن لە دەیان شاری کوردستان بەڕێوە چوو و دەیان کەسیش دەسبەسەر کران |بڵاوکەرەوە=ھەنگاو |ڕێکەوت=١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> === خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ === {{ئەمانەش ببینە|خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێران}} لە ڕۆژی ٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٢، کۆمەڵێک لە گەنجانی شاری سەردەشت لە ناڕەزاییی بەرامبەر بە کوشتنی [[ژینا ئەمینی]] و لە درێژەی [[خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێران]] ڕژانە سەر شەقامەکان و لەگەڵ ھێزە ئەمنییەکان لە شەقامە سەرەکییەکانی ئەو شارە تووشی پێکدادان و تێکھەڵچوون بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=‎تلویزیون منوتو on Instagram: ". تجمع اعتراضی مردم سردشت #مهسا_امینی #mahsaamini #گزارشگرمنوتو @manotogozareshgar …⁣ WhatsApp/Telegram: +44 7590 899 999"|ناونیشان=https://www.instagram.com/p/CixXUf5IEsI/|بڵاوکەرەوە=Instagram|ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|زمان=en}}</ref> لەو خۆپیشاندانەدا خەڵک بە بەرد ھێرشیان کردە سەر ھێزە دژەشۆڕشەکان و لە بەرامبەریشدا ھێزەکان بە بەکارھێنانی چەک، تەقەی ھەوایی، باتۆم و گازی فرمێسکڕێژ ھەوڵی بڵاوەپێکردنی خۆپیشاندەرانیان دا. ھەروەھا ھەندێک لە ھێزەکان لە سەربانە بەرزەکانی دەوروبەر تەقەیان لە خەڵک کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ir.voanews.com/a/sardasht-iran-protest-mahsa-amini/6756899.html|سەردێڕ=استقرار مامور امنیتی با سلاح روی پشت بام همزمان با اعتراضات چهارشنبه سردشت (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=دەنگی ئەمریکا|ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> لە ئەنجامدا ژمارەیەک لە خۆپیشاندەران و ھێزەکانی دژەشۆڕش بریندار بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.balatarin.com/permlink/2022/9/24/5868965|سەردێڕ=مردی که یک تنه با چوب در سردشت به سمت ماموران می‌رود و آنها را فراری می‌دهد! (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=بالاترین|ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> خۆپیشاندەرانی سەردەشتی دروشمی «[[ژن، ژیان، ئازادی]]»، «مردن بۆ دیکتاتۆر» و ھەندێک دروشمی دیکەیان بەکارھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=‎تلویزیون منوتو on Instagram: ". «مرگ بر دیکتاتور» #سردشت #mahsaamini #مهسا_امینی #گزارشگرمنوتو @manotogozareshgar …⁣ WhatsApp/Telegram: +44 7590 899 999"|ناونیشان=https://www.instagram.com/p/CixXy3IIfzu/|بڵاوکەرەوە=Instagram|ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|زمان=en}}</ref> لە درێژەی خۆپیشاندانەکان و مانگرتنە سەرتاسەرییەکان، بەپێی باگھێشتەکان لەلایەن [[ناوەندی ھاوکاریی حیزبەکانی کوردستانی ئێران]] و ڕێکخراوەکانی دیکە، کاسبکاران و دوکاندارانی سەردەشت لە زۆربەی ڕۆژان دەستیان بە مانگرتن کرد،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://jinhaagency1.com/so/zhan/gh-33840|سەردێڕ=مانگرتنی کاسبکاران لە شاری سەردەشت|بڵاوکەرەوە=ئاژانسی ھەواڵی ژن|ڕێکەوت=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> لەوانەش بانگھێشتی ١٩ی ئەیلوول بەمەبەستی سەرکۆنەی کوشتنی ژینا ئەمینی<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=.kurdistanmedia.com https://kurdistanmedia.com/fa/news/2022/09/44|سەردێڕ="سردشت، دیولان و دیواندرە" جزء شهرهای پیشگام اعتصاب امروز بودند (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد|ڕێکەوت=١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> و ١ی تشرینی یەکەم بەمەبەستی دژایەتیکردنی [[ھێرشەکانی ٢٠٢٢ی ئێران بۆ سەر ھەرێمی کوردستان|ھێرشەکانی سپای پاسداران بۆ سەر حیزبە کوردییەکان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=www.iranintl.com https://www.iranintl.com/202210015835|سەردێڕ=شنبه اعتراض؛ دومین اعتصاب سراسری در کردستان، آذربایجان غربی، کرمانشاه و ایلام (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ئێران ئینتەرنەشناڵ|ڕێکەوت=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> ھەروەھا لە ١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢، لە گوندی [[بێورانی خوارێ]] کاسبکارێک بەناوی ''ھێمن حەمزە'' لەلایەن ھێزەکانی حکوومەتەوە دەکوژرێت، بەھۆیەوە ڕۆژی دواتر بەرامبەر لەگەڵ ١٢ی تشرینی دووەم، بەشێک لە خەڵک خۆپیشاندانیان بەڕێوە برد و تەواوی ڕۆژەکە کاسبکاران و دوکارندارانی سەردەشت بە داخستنی دوکانەکانیان مانیان گرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://test.jinhaagency.com/fa/rwzanh/atsab-bazaryan-srdsht-dr-adamh-qyam-mrdmy-34749|سەردێڕ=اعتصاب بازاریان سردشت در ادامه قیام مردمی (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئاژانسی ھەواڵی ژن|ڕێکەوت=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> لە ڕۆژی ٦٥ەمی خۆپیشاندانەکان بەرامبەر بە ٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢، ژمارەیەک لە خۆپیشاندەران بەمەبەستی پاڵپشتیکردنی مەھاباد و دژایەتیی سەرکوتەکانی ئەو شارە، چەندین خۆپیشاندانی ناڕەزایەتییان لە کۆمەڵێک شەقام و کۆڵانی شار بەڕێوەبرد، ڕێگاکانیان داخست و لە مزگەوتەکان دروشمی شۆڕشگێڕییان بڵاوکردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.akhbar-rooz.com/180784/1401/08/29/|سەردێڕ=حمله همه جانبه حکومت، کردستان مقاومت می کند، اعتراض در شهرهای ديگر (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئەخباری ڕووز|ڕێکەوت=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221121011836/https://www.akhbar-rooz.com/180784/1401/08/29/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل === {{ئەمانەش ببینە|شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران}} لە بەرەبەیانی ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ لە دەستپێکی [[ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران (حوزەیرانی ٢٠٢٥)|ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]] لە [[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی دوازدە ڕۆژە]]دا، بنکەکانی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سوپای پاسداران]] لە ناو شاری سەردەشت و سەر سنوور لەلایەن [[ھێزی ئاسمانیی ئیسرائیل]]ەوە کرانە ئامانج.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://farhikhtegandaily.com/news/208561/%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%85%D8%B1%D8%B2%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA/|سەردێڕ=حمله اسرائیل به هنگ مرزی سردشت (بە فارسی)|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=ڕۆژنامەی فەرھیختێگان}}{{بەستەری مردوو|url=https://farhikhtegandaily.com/news/208561/%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%85%D8%B1%D8%B2%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA/ |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> لە ئەنجامدا چەندین سەرباز کوژران و بریندار بوون، بەڵام حکوومەتی ئێران تەنیا کوژرانی سەربازێکی پشتڕاست کردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku.mehrnews.com/news/55437/%D8%B4%DB%95%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%95%D8%AA%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8E%DA%A9-%D9%84%DB%95-%D8%B3%D9%86%D9%88%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%DB%95-%D9%87%DB%8E%D8%B1%D8%B4%DB%8C-%D8%A6%DB%8C%D8%B3%DA%95%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84|سەردێڕ=شەهادەتی سەربازێک لە سنووری سەردەشت بە هێرشی ئیسڕائیل|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=[[ئاژانسی ھەواڵی مێھر]]}}{{بەستەری مردوو|url=https://ku.mehrnews.com/news/55437/%D8%B4%DB%95%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%95%D8%AA%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8E%DA%A9-%D9%84%DB%95-%D8%B3%D9%86%D9%88%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%DB%95-%D9%87%DB%8E%D8%B1%D8%B4%DB%8C-%D8%A6%DB%8C%D8%B3%DA%95%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84 |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ }}</ref> لە درێژەی [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|ھێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران]] لە بەیانیی ٤ی ئازاری ٢٠٢٦، لە ھێرشێکی ئاسمانیدا بە چەندین بۆمب بنکەی سەربازیی ''جندوڵڵا''ی سەر بە سوپای پاسداران لە ڕۆژاوای شاری سەردەشت کرایە ئامانج و بەشێکی بەتەواوی خاپوور کرا. ھەر لە ھەمان شەودا ھێرش کرایە سەر باڵەخانەی [[وەزارەتی ھەواڵگری (ئێران)|دەزگای ھەواڵگری]]ی سەردەشت و لە ئەنجامدا بەشێکی باڵەخانەکە و دەوروبەری زیانی بەرچاوی بەرکەوت. ھەرچەندە دواتر شارەکە لەلایەن ئیسرائیلەوە نەکرایە ئامانج، بەڵام بەگشتی شەڕەکە کاریگەرییەکی زۆری لەسەر ژیانی خەڵکی شار ھەبوو، بۆ نموونە لە کاتی شەڕدا شەپۆلێکی تری گرانی و ھەڵاوەسان سەری ھەڵدایەوە و ھەروەھا ھەر لە یەکەم ڕۆژی دەستپێکی شەڕ لە ٢٨ی شوباتەوە ئینتەرنێت بەتەواوی پچڕا.<ref name="AVA44968">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ava.news/news/44968|سەردێڕ=ڕۆژهەڵاتی کوردستان باجێکی قورس دەدات و جەنگی نان دەستی پێکردووە|بڵاوکەرەوە=ئاڤا نیوز|ڕێکەوت=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> بەوتەی [[ڕێکخراوی ھەنگاو بۆ مافەکانی مرۆڤ]] و شایەتحاڵان، ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامی لە سەردەشت و شارەکانی تری ڕۆژهەڵاتی کوردستان، شوێنە مەدەنییەکانی وەک ھۆڵی وەرزشی، قوتابخانە و مزگەوتیان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ava.news/news/44433|سەردێڕ=ئەمریکا و ئیسرائیل هێرشی چڕیان کردە سەر ڕۆژهەڵاتی کوردستان|بڵاوکەرەوە=ئاڤا نیوز|ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> بۆ مەبەستی چالاکیی سەربازی یان شوێنی نیشتەجێبوونی کاتیی خۆیان و خێزانەکانیان بەکاردەھێنا، ئەمەش بە مەبەستی بەکارھێنانی شوێنە مەدەنییەکان وەک [[قەڵغانی مرۆیی]] بۆ ڕێگریکردن لە ھێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ھێزەکانی حکوومەت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hengaw.net/ku/reports-and-statistics/2026/03/article-5|سەردێڕ=ڕاپۆرتی تایبەت: میلیتاریزەکردنی شوێنە گشتییەکان و زیادبوونی کەشی ئەمنی و سەربازی لە کوردستان|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی مافی مرۆڤی ھەنگاو|ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> ھەروەھا ھەندێک سەرچاوە ئاماژەیان بەوە کرد کە سەردەشت ببوو بە شوێنێکی ھەڵدانی درۆن و مووشەک لەلایەن سوپای پاسدارانەوە بەرەو [[ھەرێمی کوردستان]].<ref name="AVA44968"/> == جوگرافیا == سەردەشت لە تەنیشت کێوی گردەسوور و لەسەر [[زاگرۆس|زنجیرەچیاکانی زاگرۆس]] ھەڵکەوتووە. کێوەکانی [[قەندیل]] لە باکووری ڕۆژاوای ئەم شارەن. سەردەشت لە باکوور لەگەڵ [[نەڵاس]]، [[میراوە]] و [[پیرانشار]]، لە باکووری ڕۆژھەڵات لەگەڵ [[مەھاباد]]، لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ [[ڕەبەت]] و [[بۆکان]]، لە باشووری ڕۆژھەڵات لەگەڵ [[بانە]] و لە ڕۆژاوا لەگەڵ [[قەڵادزێ]] و [[پارێزگای سلێمانی]] ھاوسنوورە. ھەروەھا سەردەشت ١٠٠ کیلۆمەتر سنووری لەگەڵ [[ھەرێمی کوردستان]] ھەیە. ھەرێمی کوێستانی سەردەشت بە گەورەیی ١٦٦٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە دەبێت. ھەندێک لە کێوە بەرزەکانی سەردەشت لەخوارەوە نووسراون:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://drkhezri.ir/DrRasoolKhezri/sardasht.aspx |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی شوباتی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150207015345/http://drkhezri.ir/DrRasoolKhezri/sardasht.aspx |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://drkhezri.ir/DrRasoolKhezri/sardasht.aspx |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی شوباتی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150207015345/http://drkhezri.ir/DrRasoolKhezri/sardasht.aspx |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * بوڵفەت * ھەوینە ماڵ (لە باشووری گوندی [[قەڵاتەڕەشێ]]) * زەردکە (لە [[گوندستانی ئالان|ناوچەی ئالان]]) * سەری گۆم (لە پشتەوەی شاری [[میراوە]]) * تەرخان * ئیبراھیم جەلال * کێوی نستان * لەندی شێخان * داشان قەڵا * کاسە بەردین * حاجی ئیبراھیم * بەردە سپیان {{Geographic location |ناوی شار = شاری سەردەشت |باکوور = [[مەھاباد]] و [[پیرانشار]] |باکووری ڕۆژھەڵات = [[بۆکان]] |ڕۆژھەڵات = [[سەقز]] |باشووری ڕۆژھەڵات = [[کامیاران]] و [[قوروە]] |باشوور = [[بانە]] و [[مەریوان]] |باشووری ڕۆژاوا = [[ھەرێمی کوردستان]] |ڕۆژاوا = [[ھەرێمی کوردستان]] |باکووری ڕۆژاوا = [[ھەرێمی کوردستان]] |پەڕگە = Sardasht County.png }} == ھەرێم == سەردەشت بەپێی ھەرێمی جوگرافی، لە ھەرێمی سارد و کوێستانیدا ھەڵکەوتووە و بە بەرزایی ١٤٨٠ مەتر (٤٬٨٦٠ پێ)، ھەتا ڕادەیەک کەشوھەوایەکی ساردی لە درێژەی ساڵدا ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.azmet.ir/in/page/climate.htm |سەردێڕ=کەشوھەوا، ھەرێم و سەرچاوە ئاوییەکانی پارێزگای ورمێ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٢ |قاڵب=ئێکسڵ |بڵاوکەرەوە=کەشوھەواناسی پارێزگای ورمێ |زمان=فارسی }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.azmet.ir/in/page/climate.htm |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> سەردەشت یەکێک لە شارە پڕبارینەکانی پارێزگای ورمێیە و زۆر جاران زیاترین ئاستی بارینی لە ئاستی پارێزگا و تەنانەت لە وڵاتدا بەدەستھێناوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/85157639/%D8%A8%DB%8C%D8%B4%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%B2%D8%B1%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D8%B4%D8%AF|سەردێڕ=بیشترین بارش سال زراعی جاری آذربایجان‌غربی در سردشت ثبت شد (فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/news/39844/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%AF|سەردێڕ=سردشت بارانی‌ترین شهر ایران شد (فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردپرێس|ڕێکەوت=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/85022325/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D9%BE%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DB%8C-%D8%B4%D8%AF|سەردێڕ=سردشت پربارش‌ترین شهر آذربایجان‌غربی شد (فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٧ی شوباتی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> بارستەکانی ھەوا لەلای ڕۆژاوا و باکووری ڕۆژاواوە، ئەو شارە ھەر وەک ناوچەکانی تری پارێزگا دەگرێتەوە.<ref name="مێژوو و جوگرافیای سەردەشت١">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.islahweb.org/ar/node/5016 |سەردێڕ=تاریخ و جغرافیای شهرستان سردشت-بخش نخست (به فارسی) |بڵاوکەرەوە=جەماعەتی دەعوەت و ئیسلاحی سەردەشت |ڕێکەوت=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.islahweb.org/ar/node/5016 |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> ھەرچەندە سەردەشت بەگشتی خاوەنی کەشوھەوایەکی فێنک و بارانی لە درێژەی ساڵدایە، بەڵام ھەندێک جاران بەتایبەت لە ھاویناندا کەشوھەوای گەرمی تێدا تۆمار کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/85074311/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D9%BE%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%88-%DA%AF%D8%B1%D9%85%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%A2%D8%A8%DB%8C-%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C|سەردێڕ=سردشت پربارش‌ترین و گرمترین شهر آذربایجان‌غربی در سال آبی جاری شد (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٥ی نیسانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> کەشوھەوای سەردەشت لە مانگەکانی ساڵدا بەم شێوەیە: {{Weather box |location = سەردەشت |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = ١٦ |Feb record high C = ١٣.٨ |Mar record high C = ٢١.١ |Apr record high C = ٢٧.٢ |May record high C = ٣٢.٠ |Jun record high C = ٣٥.٢ |Jul record high C = ٣٩.٦ |Aug record high C = ٣٨.٢ |Sep record high C = ٣٤.٤ |Oct record high C = ٢٩.٦ |Nov record high C = ٢٠.٠ |Dec record high C = ١٨.٠ |Jan high C = ١.٢ |Feb high C = ٢.٣ |Mar high C = ٧.٦ |Apr high C = ١٤.٨ |May high C = ٢٠.٥ |Jun high C = ٢٧.٠ |Jul high C = ٣١.٢ |Aug high C = ٣١.٠ |Sep high C = ٢٦.٦ |Oct high C = ١٩.٤ |Nov high C = ١٠.٤ |Dec high C = ٤.٨ |year high C = ١٦.٤٠ |Jan low C = &minus;٣.٥ |Feb low C = &minus;٣.١ |Mar low C = ١.٣ |Apr low C = ٧.١ |May low C = ١١.٨ |Jun low C = ١٧.٤ |Jul low C = ٢١.٢ |Aug low C = ٢٠.٨ |Sep low C = ١٧.١ |Oct low C = ١١.٥ |Nov low C = ٤.٣ |Dec low C = ٠.٥&minus; |year low C = ٨.٧٨ |Jan record low C = ٢٥&minus; |Feb record low C = ١٩.٦&minus; |Mar record low C = ١٦.٦&minus; |Apr record low C = ٢.٤&minus; |May record low C = ١.٨&minus; |Jun record low C = ٧.٨ |Jul record low C = ١٣.٠ |Aug record low C = ١١.٤ |Sep record low C = ٥.٨ |Oct record low C = ٢.٦ |Nov record low C = ٩.٢&minus; |Dec record low C = ١٢.٨&minus; |precipitation colour=green |Jan precipitation mm = ١٣٤.٦ |Feb precipitation mm = ١٠٨.٣ |Mar precipitation mm = ١٢٨.٢ |Apr precipitation mm = ١٢٤.٣ |May precipitation mm = ٥٠.٧ |Jun precipitation mm = ٤.٨ |Jul precipitation mm = ١.٨ |Aug precipitation mm = ١.١ |Sep precipitation mm = ٢.٨ |Oct precipitation mm = ٤١.٤ |Nov precipitation mm = ١١٨.٥ |Dec precipitation mm = ١٤٩.٥ |Jan precipitation days = ١١.٣ |Feb precipitation days = ٩.٩ |Mar precipitation days = ١٠.٨ |Apr precipitation days = ١٠.١ |May precipitation days = ٥.٩ |Jun precipitation days = ١.١ |Jul precipitation days = ٠.٥ |Aug precipitation days = ٠.٤ |Sep precipitation days = ٠.٧ |Oct precipitation days = ٤.٧ |Nov precipitation days = ٧.٨ |Dec precipitation days = ١٠.٢ |unit precipitation days = ١.٠ میلیمەتر |Jan humidity = ٧٣ |Feb humidity = ٦٨ |Mar humidity = ٦٢ |Apr humidity = ٥٤ |May humidity = ٤٤ |Jun humidity = ٣١ |Jul humidity = ٣١ |Aug humidity = ٢٩ |Sep humidity = ٢٩ |Oct humidity = ٤٤ |Nov humidity = ٥٩ |Dec humidity = ٦٨ |Jan sun = ١٣٣.٠ |Feb sun = ١٣٨.٤ |Mar sun = ١٨٤.٠ |Apr sun = ٢١٩.٢ |May sun = ٢٨٨.٣ |Jun sun = ٣٥٢.٨ |Jul sun = ٣٦٧.٧ |Aug sun = ٣٥٧.٥ |Sep sun = ٣١٢.٠ |Oct sun = ٢٤٨.٠ |Nov sun = ١٨٠.٧ |Dec sun = ١٢٩.٨ |source 1 = [http://irimo.ir/english/monthly&annual/admin2.asp?CODE=127 ئاماری وێستگەکانی سینۆپتیک] |date= تشرینی دووەمی ٢٠١١ }} == دانیشتووان == [[ژاک دێ مۆرگان]]، شوێنەوارناس و زەویناسی فەڕەنسی لە ساڵی ١٩٠٧ لە گەشتێکدا بۆ شاری سەردەشت، ئەو شارەی بە دانیشتووانی ١٬٥٠٠ کەسی ناساندووە. لە یەکەمین سەرژمێری لە ساڵی ١٩٥٦، ژمارەی دانیشتووانی ئەو شارە ٢٬٦٤٥ کەس بووە و لە ساڵی ١٩٧٦دا، ژمارەی دانیشتووانی گەیشتە ١٠٬٢٠٧ کەس کە لەچاو جاری پێشدا ٨٩٫٥ لە سەد زیادی کردبوو. بەپێی سەرژمێریی کۆماری ئیسلامیی ئێران لە ساڵی ٢٠١١دا، بە چوونە سەری ٨١٫١ لە سەدی ژمارەی دانیشتووانی گەیشتە ٤٢٬١٦٧ کەس لە ١٠٬٤٩١ خێزاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://sardashtcity.ir/HomePage.aspx?TabID=4805&Site=DouranPortal&Lang=fa-IR |سەردێڕ=جمعیت سردشت در گذشته و حال (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=شارەوانیی سەردەشت |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150105015731/http://www.sardashtcity.ir/HomePage.aspx?TabID=4805&Site=DouranPortal&Lang=fa-IR |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەپێی سەرژمێرییەکانی [[ناوەندی ئاماری ئێران]]، ژمارەی دانیشتووانی سەردەشت بەپێی ساڵ بەم شێوەیە بووە: {| class="wikitable" '''ئاماری دانیشتووان''' |- ! ساڵ{{ھن}}(زایینی) || ژمارەی دانیشتووانی شار !! ژمارەی خێزانەکانی شار !! ژمارەی دانیشتووانی شارستان !! ژمارەی خێزانەکانی شارستان |- | ١٩٥٦ || ٢،٦٤٥{{ھن}}({{بەرزبوونەوە}}{{سەوز|٧٦٫٣٣٪}}){{تێبینی|بە ھەڵسەنگاندن لەگەڵ بەراوردی [[ژاک دێ مۆرگان]] لە ساڵی ١٩٠٧.}} || – || – || – |- | ١٩٦٦ || ٥،٧٥٩{{ھن}}({{بەرزبوونەوە}}{{سەوز|١١٧٫٧٣٪}}) || – || ٣٩،١٧٧ || – |- | ١٩٧٦ || ١٠،٢٠٧{{ھن}}({{بەرزبوونەوە}}{{سەوز|٧٧٫٢٤٪}}) || – || ٥٤،٤٣٨ || – |- | ١٩٨٦ || ١٧،٨٧٧{{ھن}}({{بەرزبوونەوە}}{{سەوز|٧٥٫١٤٪}}) || ٣،١٩٠ || ٧٥،٠٨٦ || ١٢،٢٥٠ |- | ١٩٩٦ || ٣٠،٩٠٤{{ھن}}({{بەرزبوونەوە}}{{سەوز|٧٢٫٨٧٪}}) || – || – || – |- | ٢٠٠٦ || ٣٧،١١٥{{ھن}}({{بەرزبوونەوە}}{{سەوز|٢٠٫١٠٪}}) || ٨،٢٢٤ || ١٠٤،١٤٦ || ٢٠،٤١٤ |- | ٢٠١١ || ٤٢،١٦٧{{ھن}}({{بەرزبوونەوە}}{{سەوز|١٣٫٦١٪}}) || ١٠،٤٩١ || ١١١،٥٩٠ || ٢٦،٥٦١ |- | ٢٠١٦ || ٤٦،٤١٢{{ھن}}({{بەرزبوونەوە}}{{سەوز|١٠٫٠٧٪}}) || ١٢،٥٥١ || ١١٨،٨٤٩ || ٣١،٠٤٩ |} بەپێی ئاماری کۆماری ئیسلامیی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، شاری سەردەشت ٣٧٬١١٥ کەس دانیشتووی ھەبووە، بەڵام بە سەرجەم شارۆچکە و گوندەکانەوە دەگەیشتە ١٠٤٬١٤٦ کەس.<ref>{{IranCensus2006|04}}</ref> لە نوێترین سەرژمێری لە ساڵی ٢٠١٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شاری سەردەشت بەرامبەر لەگەڵ ٤٦٬٤١٢ کەس لە ١٢٬٥٥١ خێزاندا بووە.<ref name="ئامار" /> {{ھەرەمی دانیشتووان |width=50% |maxvalue=١١٠٠٠ |bg=rgb(100%,100%,100%) |border=0 |caption=ھەرەمی دانیشتووانی سەردەشت لە ساڵی ٢٠١٦<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/population-urban-95.xlsx|سەردێڕ=نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۹۵ (بە فارسی)|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> |barcolor=rgb(100%,0%,0%) |+٦٥|٩٦٩|١١٨٦ |٦٠-٦٤|٥٦٤|٥٧٠ |٥٥-٥٩|٦٨٩|٧٤٢ |٥٠-٥٤|٩٧٥|٩٤٩ |٤٥-٤٩|١٤٣٣|١٢٨٨ |٤٠-٤٤|١٣٥٤|١٣١٩ |٣٥-٣٩|٢٠٧٢|١٩٦٨ |٣٠-٣٤|٢٤٢٥|٢٢٥١ |٢٥-٢٩|٢٧٠٧|٢٧٠٠ |٢٠-٢٤|٢٠٨٠|٢١٥٦ |١٥-١٩|١٦٩١|١٧١٤ |١٠-١٤|١٨٦٠|١٧٤٩ |٥-٩|٢١٥٢|٢٠١٢ |٠-٤|٢٥٤٦|٢٢٩١ }} == مرۆڤناسی == === زمان === {{نەخشەی کوردیی ناوەندی}} دانیشتووانی شاری سەردەشت ھەموویان لە خەڵکی [[کورد]] پێکدێن،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.peyserpress.com/detail/5806|سەردێڕ=بۆچی كورد له‌ سه‌رانسه‌ری ئێراندا په‌رش و بڵاوبوونه‌ته‌وه‌؟‌|بڵاوکەرەوە=پەیسەر|ڕێکەوت=٩ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> کە بە زمانی [[زمانی کوردی|کوردی]] و شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی]] و زاری [[موکریانی]] دەدوێن.<ref>https://anfpersian.com/znn/مرگ-ناخواسته-یک-دختر-کرد-در-سردشت-39362 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201029001832/https://anfpersian.com/znn/%D9%85%D8%B1%DA%AF-%D9%86%D8%A7%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%87-%DB%8C%DA%A9-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-39362 |date=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ }}</ref><ref>[https://www.visitiran.ir/fa/destination/سردشت سردشت، ویزیت ایران] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211107184139/https://www.visitiran.ir/fa/destination/سردشت |date= ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١}}</ref> ھەڵبەت خەڵکی سەردەشت بە شێوەزارێکی ھەندێک جیاوازی موکریانی دەدوێن، کە نزیکایەتی لەگەڵ سۆرانیی ھەولێری و سۆرانیی بابانی لە باشووری کوردستاندا ھەیە. ھەروەھا ناوچەکانی ڕانیە و قەڵادزێش بەپێی زمان و فەرھەنگ لە سەردەشت و موکریان نزیکن.<ref name="ناساندنی شارستانی سەردەشت" /> === ئایین === خەڵکی ئەم شارە [[موسڵمان]]ن و لە [[سوننە|ئیسلامی سوننە]] و مەزھەبی [[شافعی]] پەیڕەوی دەکەن. ھەر چەند ھەندێک پێیان وایە سەردەشت شوێنی لەدایکبوونی زەردەشتە، بەڵام لە ئێستادا ھیچ کەسی ئەو شارە لە ئایینی [[ئایینی زەردەشتی|زەردەشتی]] پەیڕەوی ناکات.<ref name="ایسنا ۲" /> ھەروەھا لە مێژوودا کەمینەیەک لە پەیڕەوانی [[مێژووی جووەکان لە کوردستان|جوویەتی]] لە سەردەشت ژیانیان بەسەر دەبرد،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Kurdistan (بە ئینگلیزی)|ناونیشان=https://www.jewishvirtuallibrary.org/kurdistan|بڵاوکەرەوە=کتێبخانەی مەجازیی جوویەتی|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤}}</ref> کە دواتر بوونە موسڵمان و یان لە دوای دامەزراندنی [[ئیسرائیل]] کۆچیان کردە ئەو وڵاتە. لە بەھاری ١٩٤٩، کۆمەڵێک لە جوولەکەکانی سەردەشت بەرەو ئیسرائیل کۆچیان کرد.{{ژێدەر پێویستە}} === ھۆزەکان === زۆربەی ھۆزەکانی ناوچەی سەردەشت لە ھۆزە [[موکری]]یەکان پێکدێن، کە بریتین لە: [[میراودەلی]]، [[گەورک]]، [[مەنگوڕ]]، [[بەریاجی]]، [[مڵکاری]]، [[مامش]]، [[بیگزادە]] و [[باپیرئاقایی]]. [[پەڕگە:Gawerk Lords in iranian kurdistan - urmia - sardasht-آغایان ایل گورک در سردشت و مهاباد 1900 میلادی.jpg|وێنۆک|پیاوەکانی ھۆزی [[گەورک]] و ھەواڵنێرە ئینگلیزییەکان لە سەردەشت و مەھاباد پێش جەنگی جیھانیی یەکەم لە ساڵە یەکەمەکانی سەدەی ١٩٠٠]] بەربڵاویی ھۆزەکانی سەردەشت بەم جۆرەیە:<ref name="ناساندنی شارستانی سەردەشت" /> * ھۆزی گەورک: شاری [[ڕەبەت]]، دەوروبەری پاراستان، سیسێر، ھەنداوێ، مەکڵاوێ، بریسوێ و دەوروبەری ڕێگای مەھاباد و بۆکان. * ھۆزی مەنگوڕ: ناوچەی [[میراوە]]، ئاڵوەتان، دۆڵەتوو، دارمەکەون، ئاڵاوان، سۆستان، گەرۆر، نێزێ و دەشتی وەزنێ. * ھۆزی بەریاجی و مڵکاری: سەردەشت، [[نەڵاس]]، بێوران، قەڵاتەڕەشێ، بێزیلە، بێشاسب، مەلاشێخ و مەزرا. * ھۆزی میراودەلی: ئالان، بێژوێ و بێتووش. * ھۆزی بیگزادە و باپیرئاقایی: سەردەشت، ئالان و شەڵماش. == ئابوور == === بازرگانی و سنوورەکان === [[پەڕگە:Kele, Sardasht.jpg|وێنۆک|دەروازەی سنووریی کێلێ]] سەردەشت سێ دەروازەی چالاکی سنووریی قاسمەڕەش، [[دەروازەی سنووریی کێلێ|کێلێ]] و بێژوێی لە [[گوندستانی ئالان|ناوچەی ئالاندا]] ھەیە. ھەروەھا سەردەشت لە ڕێگای سنووری کێلێوە لەگەڵ ھەرێمی کوردستان پەیوەندی ھەیە کە بڕیار وایە ببێتە سنووری نێونەتەوەیی. سەردەشت بە ڕێگای ئاسفاڵتەوە ١٤ کیلۆمەتر و بە ڕێگای ئاسمانییەوە ٨ کیلۆمەتر لە ھێڵی سنووریی کێلێوە دوورە. بە کردنەوەی سنووری نێونەتەوەییی کێلێ، سەردەشت دەبێتە دەروازەی پەیوەندیی ئێران لە باکووری ڕۆژاوا و بە ھەرێمی کوردستان، تورکیا، سووریا و ھەرێمی دەریای ناوینەوە دەبەسترێتەوە.<ref name="ناساندنی شارستانی سەردەشت">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://sardasht-mroad.ir/showpage.php?id=3 |سەردێڕ=معرفی شهرستان سردشت (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ڕێگا و شارسازی سەردەشت |ڕێکەوت=١٠ی تەممووزی ٢٠١٤ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تەممووزی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140710142905/http://sardasht-mroad.ir/showpage.php?id=3 |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە ئەیلوولی ٢٠٢١، سەرۆکی دەروازەی سنووریی کێلێ ئاماژەی بەوە کرد کە لە سەرەتای بەھارەوە ھەناردەکردنی شتومەکەکان لەو سنوورەوە گەیشتووەتە ٧٥ ملیۆن دۆلار و لە چاو ساڵی پێشوو ٢٠٪ بەرز بووەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdish.sahartv.ir/news/ئێران-i401043 |سەردێڕ=هەناردە کردنی کاڵا لە دەروازەی سنووریی کێلەی سەردەشتەوە گەیشتە 75 ملیۆن دۆلار |بڵاوکەرەوە=سەحەری کوردی |ڕێکەوت=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> بەڕێوەبەری گومرگی سەردەشت لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣دا ڕایگەیاند کە لە شەش مانگی بەھار و ھاوینی ئەو ساڵەدا، دەوروبەری ٢٧٤ ھەزار تۆن کەلوپەل بە بەھای زیاتر لە ٩٤ ملیۆن دۆلار لە ڕێگای دەروازەی سنووریی کێلێ ھەناردە کراوە، کە لە ڕووی نرخەوە بەراورد بە ساڵی ڕابردوو ٨٠٪ی زیاد کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/261020238|سەردێڕ=هەناردەی دەروازەی کێلێ نزیکدەبێتەوە لە 100 ملیۆن دۆلار|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> لە چوار مانگی ئەو ساڵەدا، بە بەھای ٥٤ ملیۆن دۆلار کەلوپەل ھەناردەی ھەرێمی کوردستان کراوە و لە مانگی ئازار ھەتا مانگی ئابی ٢٠٢٣، تەنیا بەھای ٨٧٦ ھەزار دۆلار کەلوپەل لە سنووری کێلێوە ھاوردە کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/business/090820234|سەردێڕ=گومرکی سەردەشت: لە 4 مانگدا بە بەهای 54 ملیۆن دۆلار کاڵا هەناردەی هەرێمی کوردستان کراوە|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٩ی ئابی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> ئامارەکانی ھەناردەکردن لە سنووری کێلێ لە کۆتاییی ساڵی ١٤٠٢ی ھەتاوی (لە ئازاری ٢٠٢٣ەوە ھەتا ئازاری ٢٠٢٤) گەیشتە ٤٦١ ھەزار تۆن کەلوپەل بە بەھای ٢٢٨ ملیۆن دۆلار کە لەچاو ساڵی پێشوو ٦٥٪ زیاتر بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/85516439/%D8%B1%D8%B4%D8%AF-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA%DB%8C-%DA%86%D8%B4%D9%85-%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%B3%D8%AA-%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA%D9%86%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%B2-%DA%A9%DB%8C%D9%84%D9%87-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA|سەردێڕ=رشد صادراتی؛ چشم انداز دست یافتنی مرز کیله سردشت (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠٢٤}}</ref> ھەروەھا لە ڕێگەی سنووری کێلێوە ١٢٧ ھەزار گەشتیار لە ساڵی ١٤٠٢ی ھەتاوی (٢٠٢٣ی زایینی) ھاتوچۆیان کردووە کە لەچاو ساڵی پێشوو، زیاتر لە ١٠ ھێندە بووە.<ref name="ئیرنا (شوباتی ٢٠٢٤)">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/85402154/%DB%B1%DB%B2%DB%B7-%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D9%81%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B1%D8%B2-%DA%A9%DB%8C%D9%84%D9%87-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%AA%D8%B1%D8%AF%D8%AF-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%D8%AF|سەردێڕ=۱۲۷ هزار مسافر از مرز کیله سردشت تردد کردند (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٢٩ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٤}}</ref> === ڕێژەی بێکاری و کۆچکردن === خەڵکی سەردەشت بە پیشە جۆراوجۆرەکانەوە سەرقاڵن، بەڵام ئەو شارە بە ٢٣٪ زۆرترین ڕێژەی بێکاری لە ئاستی پارێزگای ورمێدا ھەیە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.ilna.news/بخش-آذربایجان-غربی-83/990844-سردشت-با-درصد-بالاترین-نرخ-بیکاری-را-در-آذربایجان-غربی-دارد |سەردێڕ=سردشت با ۲۳درصد بالاترین نرخ بیکاری ڕا در آذربایجان غربی دارد (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ئیلنا |ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.isna.ir/news/99081408714/سردشت-بالاترین-نرخ-بیکاری-آذربایجان-غربی-را-به-خود-اختصاص-داد |سەردێڕ=سردشت بالاترین نرخ بیکاری آذربایجان غربی را به خود اختصاص داد (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ئیسنا |ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> کە داخستنی سنوورەکان بە یەکێک لە ھۆکارەکانی بەرزبوونەوەی بێکاری لەو شارە دادەنرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.asoyroj.com/farsi/detail.aspx?=hewal&jmara=15180&Jor=1 |سەردێڕ=انسداد مرزها در سردشت موجب افزایش نرخ بیکاری در این شهرستان شده است (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ئاسۆی ڕۆژھەڵات |ڕێکەوت=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> بەھۆی نەبوونی ھەلی کار و کێشەکانی ئابووری، ژمارەیەکی بەرچاو لە خەڵکی سەردەشت ڕوویان کردووەتە کۆڵبەری<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.isna.ir/news/1400101208541/حسین-پور-چرا-باید-جوانان-سردشتی-کولبری-کنند |سەردێڕ=انسدادحسین پور: چرا باید جوانان سردشتی کولبری کنند؟ (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ئیسنا |ڕێکەوت=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> یان بەرەو دەرەوەی وڵات کۆچیان کردووە،<ref name="asriran">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.asriran.com/fa/news/753801/نماینده-سردشت-در-مجلس-در-شهر-من-مردم-خانوادگی-مهاجرت-می-کنند-از-5-ماه-پیش-بیش-از-1000-نفر-مهاجرت-کرده-اند |سەردێڕ=انسدادنماینده سردشت در مجلس: در شهر من مردم خانوادگی مهاجرت می کنند/ از 5 ماه پیش بیش از 1000 نفر مهاجرت کرده اند (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=عەسری ئێران |ڕێکەوت=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> بەجۆرێک کە کۆچکردنی خەڵکی سەردەشت بۆ دەرەوەی وڵات بووەتە یەکێک لە گەورەترین و سەرەکیترین کێشەکانی ئەو شارە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/0811202319|سەردێڕ=بێکاری بەرۆکی گەنجانی رۆژهەڵاتی کوردستانی گرتووە؛ ناچاری کردوون کۆچ بۆ وڵاتانی رۆژئاوا بکەن|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> نوێنەری سەردەشت و پیرانشار لە [[ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی|پەرلەمان]] لە کۆتاییی ساڵی ٢٠٢٣دا، ڕایگەیاند کە کۆچکردنی سەردەشتییەکان بەرەو دەرەوەی وڵات بووەتە «کارەسات» و خەڵکی ئەو شارە لەگەڵ تەواوی خێزانەکەیان و بەکۆمەڵ کۆچ دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/news/2764953/%D9%81%D8%A7%D8%AC%D8%B9%D9%87-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA|سەردێڕ=فاجعه مهاجرت در سردشت (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردپرێس|ڕێکەوت=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> ئەو ھەروەھا پێشتر ڕایگەیاندبوو کە لە پێنج مانگی ساڵی ٢٠٢٠دا، زیاتر لە ھەزار کەس لە شارستانی سەردەشت بەرەو ئەورووپا کۆچیان کردووە.<ref name="asriran"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.radiofarda.com/a/30922430.html|سەردێڕ=نماینده سردشت: مردم هرچه دارند می‌فروشند تا قاچاقی خودشان را به اروپا برسانند (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ڕادیۆ فەردا|ڕێکەوت=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.dw.com/fa-ir/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D8%AE%D8%B7%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%88%D9%82%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D8%B1%D8%A7%D9%87-%D8%AF%DB%8C%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA/a-55451941|سەردێڕ=مهاجرت‌های پرخطر ایرانیان؛ "وقتی که راه دیگری نمانده است" (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=دۆیچە ڤێڵی فارسی|ڕێکەوت=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/news/2762929/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D9%87-%DB%8C%DA%A9-%D8%AF%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%AA%D8%A8%D8%AF%DB%8C%D9%84-%D8%B4%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA|سەردێڕ=مهاجرت در سردشت به یک داستان خانوادگی تبدیل شده است (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردپرێس|ڕێکەوت=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> بەپێی ھەندێک لە ئامارە نافەرمییەکان، لە ساڵی ٢٠١٨ ھەتا ٢٠٢٣ لە شارستانی سەردەشت، دەوروبەری ١٤ ھەزار کەس بۆ دەرەوەی وڵات کۆچیان کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://jinhaagency1.com/fa/ajtmay/mwj-mhajrt-shhrwndan-srdsht-bh-kshwrhay-arwpayy-1-40900|سەردێڕ=موج مهاجرت شهروندان سردشت به کشورهای اروپایی - ١ (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری ژن|ڕێکەوت=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> زۆربەی کۆچبەرە سەردەشتییەکان بەرەو وڵاتی [[بەریتانیا]] کۆچ دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.balatarin.com/permlink/2023/12/22/6091340|سەردێڕ=بریده از همه‌جا؛ مستقیم از روستا به بریتانیا؛ زنگ خطری درباره اوضاع وخیم ایران (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=باڵاترین|ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> === کشتوکاڵ و بەرھەمەکان === [[پەڕگە:ترێ ڕەشە (انگور سیاه) سەردەشت.jpg|وێنۆک|باخێکی ترێ ڕەشە لە سەردەشت]] بەرھەمە سروشتییەکانی سەردەشت بریتین لە: [[ترێ ڕەشە]]،<ref name="ترێی ڕەشی سەردەشت (ک. ک)" /> [[ھەنگوین]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www-yjc-news.cdn.ampproject.org/v/s/www.yjc.news/fa/amp/news/3988046?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16508812200022&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.yjc.news%2Ffa%2Fnews%2F3988046 |سەردێڕ=تولید سالانه 500تن عسل مرغوب در سردشت (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێرانی گەنج |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٢ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220602234719/https://www-yjc-news.cdn.ampproject.org/v/s/www.yjc.news/fa/amp/news/3988046?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16508812200022&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.yjc.news%2Ffa%2Fnews%2F3988046 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[ھەنجیر]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www-irna-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.irna.ir/amp/83446330/?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16508810470881&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.irna.ir%2Fnews%2F83446330%2F%25D8%25A8%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25A7%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25A7%25D9%2586%25D8%25AC%25DB%258C%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D8%25B2-%25D8%25A8%25D8%25A7%25D8%25BA-%25D9%2587%25D8%25A7%25DB%258C-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25A2%25D8%25BA%25D8%25A7%25D8%25B2-%25D8%25B4%25D8%25AF |سەردێڕ=برداشت انجیر از باغ‌های سردشت آغاز شد (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ئیرنا |ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> [[گوێز]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www-yjc-news.cdn.ampproject.org/v/s/www.yjc.news/fa/amp/news/6665551?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16508805379259&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.yjc.news%2Ffa%2Fnews%2F6665551 |سەردێڕ=سردشت رتبه اول تولید گردو در آذربایجان غربی (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێرانی گەنج |ڕێکەوت=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220425101610/https://www-yjc-news.cdn.ampproject.org/v/s/www.yjc.news/fa/amp/news/6665551?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16508805379259&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.yjc.news%2Ffa%2Fnews%2F6665551 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[سماق]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www-irna-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.irna.ir/amp/84478771/?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16508814597034&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.irna.ir%2Fnews%2F84478771%2F%25D8%25B3%25D9%2585%25D8%25A7%25D9%2582-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25B1%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2586%25D9%2587-%25D8%25A8%25D8%25A7%25D8%25B2%25D8%25A7%25D8%25B1-%25D8%25B4%25D8%25AF |سەردێڕ=سماق سردشت روانه بازار شد (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ئیرنا |ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> [[سێو]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://srusht.ir/?p=1285 |سەردێڕ=باغی سێو – باغ سیب |بڵاوکەرەوە=سروشت |ڕێکەوت=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=http://srusht.ir/?p=1285 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> و [[مێوژ]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://piranshahrrudaw.ir/?p=2356 |سەردێڕ=جشنواره انگور سیاه در سردشت آغاز بکار کرد |بڵاوکەرەوە=پیرانشار ڕووداو |ڕێکەوت=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=https://piranshahrrudaw.ir/?p=2356 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> سەردەشت ناوەندی بەرھەمھێنانی ترێ ڕەشەیە، نزیک بە ٥ ھەزار و ٥٠٠ ھێکتار باخی [[ترێ]] لە شاری سەردەشت بوونیان ھەیە کە بەشێوەی سروشتی ڕواون. ساڵانە ٣٥ ھەزار تۆن ترێ واتا ٩ لەسەدی ترێی پارێزگای ورمێ لەو شارە بەرھەم دەھێندرێت.<ref name="ترێی ڕەشی سەردەشت (ک. ک)">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/ترێی-ڕەشی-سەردەشت-بەختی-وەرزێڕانی-ڕەشتر-کردووە |سەردێڕ=ترێی ڕەشی سەردەشت بەختی وەرزێڕانی ڕەشتر کردووە |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=٥ی ئەیلوولی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٢١، پێشبینی کرا کە بەرھەمھێنانی ترێ ڕەشەی ئەو شارە گەیشتووەتە ٥٠ ھەزار تۆن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://wishe.net/details.aspx?=hewal&jmare=122454&Jor=3 |سەردێڕ=بەرهەمی ئەمساڵی ترێی سەردەشت دەگاتە 50 هەزار تۆن |بڵاوکەرەوە=وشە |ڕێکەوت=٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> بەپێی وتەی بەڕێوەبەری کشتوکاڵی سەردەشت لە ساڵی ٢٠٢١دا، ٥٠ لەسەدی دانیشتووانی سەردەشت بەشێوەی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ لە ڕیزی بەرھەمھێنەرانی [[ترێ ڕەشە]] دان و جۆرەکانی نەمامی ترێ ڕەشەی سەردەشت ڕەوانەی شار و پارێزگاکانی دیکەی ئێران و تەنانەت دەرەوەی وڵاتیش بۆ وێنە فەڕەنسا کراوە. ترێ ڕەشەی سەردەشت جیا لەوەی بەشێوەی خاو بەکار دەھێندرێت، ھاوکات بەرھەمەکانی وەک مێوژ، شیرە، دۆشاو، باسووق، ئاوی ترێ، دروستکردنی ڕۆن لە ناوکەکەی و ھەروەھا بۆ بەرھەمی دیکەش بەکار دێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://haje.ir/newsdetails.aspx?itemid=15467 |سەردێڕ=ترێ ڕەشە، بەختی جووتیارانی سەردەشتی ڕەشتر کردووە |بڵاوکەرەوە=ھاژە |ڕێکەوت=١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=http://haje.ir/newsdetails.aspx?itemid=15467 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> سەرۆکی جیھادی کشتوکاڵیی سەردەشت لە ٢٠ی تەممووزی ٢٠٢٣دا ڕایگەیاند کە لەو شارە ساڵانە زیاتر لە ٧٠٠ تۆن سماق بەرھەم دەھێنرێت و لە ئاستی پارێزگای ورمێدا پلەی یەکەمی پێیە، کە زیاتر لە ٩٠٪ی ئەو بەرھەمانە بۆ پارێزگاکانی تری ئێران ھەناردە دەکرێن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.hanakhabar.ir/news.php?id=339224A7&news=%D8%B1%D8%AA%D8%A8%D9%87%20%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%20%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AF%20%D8%B3%D9%85%D8%A7%D9%82%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86%20%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DB%8C|سەردێڕ=رتبه نخست سردشت در تولید سماق در آذربایجان غربی (فارسی)|بڵاوکەرەوە=ھاناخەبەر|ڕێکەوت=٢٠ی تەممووزی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231124114013/https://www.hanakhabar.ir/news.php?id=339224A7&news=%D8%B1%D8%AA%D8%A8%D9%87%20%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%20%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AF%20%D8%B3%D9%85%D8%A7%D9%82%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86%20%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DB%8C|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == گەشتیاری == بەھۆی ژینگە و سروشتی سەردەشت، ئەو شارە لەگەڵ دەوروبەری بووەتە ناوچەیەکی گەشتیاری و زۆر جاران وەکوو «بەھەشتی کوردستان» ناوی لێدەبەن.<ref name="وەسوەکەل ھەواڵ">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.wswakl-hawal.lima-city.de/سەردەشت-بەهەشتی-کوردستان/ |سەردێڕ=سەردەشت بەھەشتی کوردستان |بڵاوکەرەوە=وەسوەکەل ھەواڵ |ڕێکەوت=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١}}</ref><ref name="تەبیان">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.tebyan.net/newindex.aspx?pid=320263 |سەردێڕ=سەردەشت بەھەشتی کوردستان |بڵاوکەرەوە=تەبیان |ڕێکەوت=٢٢ی ئایاری ٢٠١٦ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211107111324/https://www.tebyan.net/newindex.aspx?pid=320263 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku-mehrnews-com.cdn.ampproject.org/v/s/ku.mehrnews.com/amp/39113/?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16499363871740&csi=1&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fku.mehrnews.com%2Fnews%2F39113%2F%25D8%25B3%25DB%2595%25D8%25B1%25D8%25AF%25DB%2595%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25A8%25DB%2595%25D9%2587%25DB%2595%25D8%25B4%25D8%25AA%25DB%258C-%25DA%25A9%25D9%2588%25D8%25B1%25D8%25AF%25DB%2595%25D9%2588%25D8%25A7%25D8%25B1%25DB%258C-%25D8%25B4%25D9%2588%25DB%258E%25D9%2586%25DB%258E%25DA%25A9-%25DA%25A9%25DB%2595-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D9%2588%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25AC%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2586%25DB%258C%25DB%258C-%25D8%25AF%25DB%2595%25D9%2586%25DB%2595%25D8%25AE%25D8%25B4%25DB%258E%25D9%2586%25DB%258E |سەردێڕ=سەردەشت، بەهەشتی کوردەواری/ شوێنێک کە سروشت جوانیی دەنەخشێنێ |بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری مێھر |ڕێکەوت=١٤ی ئەیلوولی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> بەپێی لێدوانی فەرمانداری پێشووی سەردەشت، لە دەستپێکی بەھاری ٢٠١٩ ھەتا سەرەتای ھاوینی ھەمان ساڵ، دەوروبەری ١٧٠،٠٠٠ گەشتیار ھاتوونەتە سەردەشت کە ئەو ڕێژەیە لە چاو ساڵی پێشوو دوو ھێندە بووە و زۆربەی گەشتیارانیش خەڵکی ھەرێمی کوردستان و شوێنە جۆراوجۆرەکانی ئێران بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.iribnews.ir/fa/news/2475615/بازار-سردشت-گرم-از-حضور-گردشگران |سەردێڕ=بازار سردشت، گرم از حضور گردشگران (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری دەنگ و ڕەنگ |ڕێکەوت=١٥ی تەممووزی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ھەروەھا بەپێی وتەی سەرۆکی ڕێکخراوەی میراتی فەرھەنگی، گەشتیاری و کەلوپەلە دەستییەکانی سەردەشت، لە نەورۆزی ٢٠٢٢دا، سەردەشت میوانداری لە ١٢،٧٥٠ گەشتیار کردووە کە ٣،٠٤٥ کەسیان بۆ ماوەیەک لە شوێنە نیشتەجێبووەکانی شارستان گیرسانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/fa/news/29797/بازدید-بیش-از-١٢-هزار-نفر-از-جاذبه‌های-گردشگری-سردشت/ |سەردێڕ=بازدید بیش از ١٢ هزار نفر از جاذبه‌های گردشگری سردشت (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=کوردپرێس |ڕێکەوت=٢٩ی ئازاری ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> بەوتەی فەرمانداری ئەوکاتی سەردەشت لە نەورۆزی ٢٠٢٣، بە دوو ھێندەبوونی ئاماری گەشتەکان بۆ سەردەشت لەچاو نەورۆزی ساڵی پێشوو،<ref name="کوردپرێس٢٣"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/85069317/%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%DB%B2-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA|سەردێڕ=آمار گردشگران نوروزی سردشت ۲ برابر افزایش یافت (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٣٠ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> سەرجەم زیاتر لە ٧٠ ھەزار کەس سەردانی شارستانی سەردەشتیان کردووە کە ٥،٥٠٠ کەسیان لە ناوەندە نێشتەجێبووەکان گیرسانەوە و لەچاو نەورۆزی پێشوو ٢٠٪ زۆرتر بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.hanakhabar.ir/news.php?id=2113036D&news=%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AF%DB%8C%D8%AF%20%D8%A8%DB%8C%D8%B4%20%D8%A7%D8%B2%20%DB%B5%DB%B3%20%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1%20%D9%86%D9%81%D8%B1%20%D8%A7%D8%B2%20%D8%AC%D8%A7%D8%B0%D8%A8%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C%20%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D8%B9%DB%8C%20%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA|سەردێڕ=بازدید بیش از ۵۳ هزار نفر از جاذبه‌های طبیعی سردشت (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ھاناخەبەر|ڕێکەوت=٢ی نیسانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230520173354/https://www.hanakhabar.ir/news.php?id=2113036D&news=%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AF%DB%8C%D8%AF%20%D8%A8%DB%8C%D8%B4%20%D8%A7%D8%B2%20%DB%B5%DB%B3%20%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1%20%D9%86%D9%81%D8%B1%20%D8%A7%D8%B2%20%D8%AC%D8%A7%D8%B0%D8%A8%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C%20%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D8%B9%DB%8C%20%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="کوردپرێس٢٣">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/news/2754055/%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D9%A2-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1-%D8%B4%D8%AF|سەردێڕ=آمار بازدید گردشگران نوروزی در سردشت ٢ برابر شد (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردپرێس|ڕێکەوت=١ی نیسانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> لە ساڵی ١٤٠٢ی ھەتاوی (٢٠٢٣–٢٠٢٤ی زایینی)، سەرجەم ١٢٧ ھەزار گەشتیار لە ڕێگەی [[سنووری کێلێ]]ەوە ھاتوچۆیان کردووە کە بەشێکی بەرچاوی ئەو کەسانە بوون کە لە باشووری کوردستانەوە سەردانی سەردەشتیان کردووە. ئەو ئامارە لەچاو ساڵی پێشوو زیاتر لە دە ھێندە بووە.<ref name="ئیرنا (شوباتی ٢٠٢٤)"/> === تاڤگەی شەڵماش === {{ئەمانەش ببینە|تاڤگەی شەڵماش}} [[پەڕگە:(((آبشار شلماش))) - panoramio.jpg|وێنۆک|دیمەنێکی تاڤگەی شەڵماش]] تاڤگەی شەڵماش یەکێک لە گرنگترین تاڤگەکانی پارێزگای ورمێیە کە لە شارستانی سەردەشت ھەڵکەوتووە. ئەم تاڤگەیە کە لە دۆڵێکی ئاوەدان و بە گژ و گیا و لە ناو دارستانێکی پڕ و سەرسەوزی نزیک شاری سەردەشتە و یەکێک لە لقەکانی ڕووباری [[زێی بچووک]] ھەژمار دەکرێت.<ref name="Daily">[http://www.iran-daily.com/News/122305.html "سەردەشت شارێکی دیمەنی"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210517085956/http://www.iran-daily.com/News/122305.html |date=١٧ی ئایاری ٢٠٢١ }}، ''ڕۆژنامەی ئێران'' (١٣ی تەممووزی ٢٠١٥)</ref><ref>[http://www.itto.org/tourismattractions/?sight=1878 "تاڤگەی شەڵماش"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160821171243/http://www.itto.org/tourismattractions/?sight=1878 |date=٢١ی ئابی ٢٠١٦ }}، گەشتیاریی ئێران و گەشتیاریی جیھان ئۆنڵاین. (٣٠ی تەممووزی ٢٠١٦)</ref> ئەم تاڤگەیە کە لە ڕاستیدا لە سێ تاڤگە پێکھاتووە، ئێستا وەکوو ھاوینەھەوار و سەیرانگەی لێھاتووە کە لە وەرزی گەرمادا ھەزران کەس ڕووی تێدەکەن. سێ تاڤگەکە لە دوای یەکن و یەکەمیان نزیکی ڕێگای سەرەکییە، بەڵام دووانی تر مەودایەکی زۆرتریان ھەیە و دەبێت بۆ بینینیان بەرەو خوارەوە بەڕێکەوت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdish.sahartv.ir/tv/کورتە_بەرنامە-i313639 |سەردێڕ=تاڤگەی شەڵماش شاری سه‌رده‌شت |بڵاوکەرەوە=سەحەری کوردی |ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ڕێگای سەردەشت ھەتا تاڤگەی جوان و سەرنجڕاکێشی شەڵماش، ڕێگایەکی جوان و پڕ لە سەوزایی و دارستانە. ئەو ڕیگایە قیر کراوە و لە شاری سەردەشت بە ئۆتۆمۆبیلەوە ١٥ کیلۆمەتر دوورە کە دەکاتە ٢٠ خولەک.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.khaktv.net/all-detail.aspx?jimare=22127&type=komalayati |سەردێڕ=تاڤگەی شەڵماش+وێنە |بڵاوکەرەوە=خاک تیڤی |ڕێکەوت=٥ی تەممووزی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی تەممووزی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220701021721/https://www.khaktv.net/all-detail.aspx?jimare=22127&type=komalayati |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٨دا، تاڤگەی شەڵماش خرایە ناو ڕیزی ئاسەوارە سروشتییەکانی ئێران و وەکوو ٥ەمین ئاسەواری نیشتمانیی پارێزگای ورمێ تۆمارکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://hawler.in/index.php/2017-12-28-23-20-20/item/4075-2018-06-26-06-45-35 |سەردێڕ=تاڤگەی شەڵماش چووە ڕیزی ئاسەوارە سروشتییەکانەوە |بڵاوکەرەوە=سایتی ھەولێر |ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ساڵانە گەشتیارانێکی زۆر لە کوردستان، ئێران و تەنانەت جیھانیش ڕوو لەو تاڤگەیە دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku-mehrnews-com.cdn.ampproject.org/v/s/ku.mehrnews.com/amp/27019/?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16499334225973&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fku.mehrnews.com%2Fnews%2F27019%2F%25D8%25AA%25D8%25A7%25DA%25A4%25DA%25AF%25DB%2595%25DB%258C-%25D8%25B3%25DB%2595%25D8%25B1%25DB%2595%25D9%2586%25D8%25AC%25DA%2595%25D8%25A7%25DA%25A9%25DB%258E%25D8%25B4%25DB%258C-%25D8%25B4%25DB%2595%25DA%25B5%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25B4-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D9%2588%25D8%25B4%25D8%25AA%25DB%258C-%25D8%25AF%25DA%25B5%25DA%2595%25D9%2581%25DB%258E%25D9%2586%25DB%258C-%25D8%25B3%25DB%2595%25D8%25B1%25D8%25AF%25DB%2595%25D8%25B4%25D8%25AA |سەردێڕ=تاڤگەی سەرەنجڕاکێشی شەڵماش/ سروشتی دڵڕفێنی سەردەشت |بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری مێھر |ڕێکەوت=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> === تاڤگەی ڕەزگە === {{ئەمانەش ببینە|تاڤگەی ڕەزگە}} تاڤگەی ڕەزگە لە [[گوندستانی ئالان|ناوچەی ئالان]] لە ١٣ کیلۆمەتری باشووری شاری سەردەشت و لە قەراخ شەقامی نێوان سەردەشت و [[ڕەزگە، سەردەشت|ڕەزگە]] ھەڵکەوتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://jinhaagency1.com/so/nujinha-tv/fd-38102|سەردێڕ=تاڤگەی "ڕەزگە" لە ناوچەی ئالان لە شاری سەردەشت|بڵاوکەرەوە=ئاژانسی ھەواڵی ژن|ڕێکەوت=١٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> ئەم تاڤگەیە لە بەرزایی ١١٥٠ کیلۆمەتری لە [[ئاستی دەریا]] ھەڵکەوتووە و بە جۆری دوو پلیکانی لە سەرەوەی تەختەبەردە بەرزەکان دێتە خوار. لە باکووری تاڤگەی ڕەزگە و لە نزیک گوندی شەڵماش، ''تاڤگەی شەڵماش'' جێی گرتووە.<ref>[https://seeiran.ir/آبشار-رزگه/ آبشار رزگه | جاهای دیدنی ایران - سیری در ایران (بە فارسی)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210629032852/https://seeiran.ir/%D8%A2%D8%A8%D8%B4%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D8%B2%DA%AF%D9%87/ |date=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢١ }}. سەردان لە ١٠ی نیسانی ٢٠٢٢</ref> تاڤگەکە زیاتر لە ١٥ مەتر بەرزە<ref>[https://kurdpress.com/fa/news/29246/سردشت؛-قطعه-ای-از-بهشت-خیال-انگیز-زمین/ سردشت؛ قطعه ای از بهشت خیال انگیز زمین - کردپرس (بە فارسی)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220501204403/https://kurdpress.com/fa/news/29246/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA%D8%9B-%D9%82%D8%B7%D8%B9%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D9%87%D8%B4%D8%AA-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%86%DA%AF%DB%8C%D8%B2-%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86/ |date= ١ی ئایاری ٢٠٢٢ }}. سەردان لە ١٣ی نیسانی ٢٠٢٢</ref> و لە وەرزی بەھاردا لە پڕئاوترین بارودۆخی خۆی دایە، بەڵام بەھۆی ساردی ھەوا باشترین کات بۆ سەردانی، کۆتایییەکانی بەھار ھەتا ناوەندەکانی پاییزە.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/26365-razageh-waterfall/ آبشار رزگه کجاست | عکس + آدرس و هر آنچه پیش از رفتن باید بدانید - کجارو (بە فارسی)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624204426/https://www.kojaro.com/attraction/26365-razageh-waterfall/ |date=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢١ }}. سەردان لە ١٣ی نیسانی ٢٠٢٢</ref> === چۆمی کەڵوێ === {{ئەمانەش ببینە|زێی بچووک|بەنداوی سەردەشت}} [[پەڕگە:گومه شین - panoramio.jpg|وێنۆک|دیمەنێکی چۆمی کەڵوێ لە ناوچەی گۆمەشین]] [[پەڕگە:Sardasht Dam.jpg|وێنۆک|بەنداوی سەردەشت]] چۆمی کەڵوێ بەشێک لە [[زێی بچووک]]ە بە درێژیی ٤٠٠ ھەتا ٤٤٠ کیلۆمەتر، کە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانەوە بەرەو باشووری کوردستان دەڕوات و دواتر دەڕژێتە ناو [[بەنداوی دووکان]] و لەوێشەوە لەگەڵ [[دیجلە|ڕووباری دیجلە]] و [[کەنداوی فارس]] تێکەڵ دەبێتەوە. بەشێک لە سەرچاوەی ئاویی چۆمی کەڵوێ لە کێوەکانی باکووری ڕۆژاوای [[شارستانی پیرانشار|پیرانشار]] دابین دەبێت و لە چەندین سەرچاوەوە وەکوو لاوێن و بادین کە دەڕژێنە ناو تەنگەی گڕژاڵ، ئاو وەردەگرێت و بەرەو دەشتی کەڵوێ لە نزیکی سەردەشت درێژەی دەبێت، ھەروەھا دواتر ئاوی ھەندێک سەرچاوەی دیکە وەکوو شەڵماش و ڕەزگە دەڕژێنە ناو ڕووبارەکە و دوای پێکھێنانی بەشێک لە ھێڵی [[سنووری ئێران و عێراق]] لە [[ناوچەی ئالان]]دا، دەچێتە ناو خاکی ھەرێمی کوردستان و لەگەڵ ئاوی بەنداوی دووکان تێکەڵ دەبێتەوە.<ref name="ناساندنی شارستانی سەردەشت" /> ھەروەوھا [[بەنداوی سەردەشت]] لەسەر ئەم ڕووبارە ساز کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/onair/tv/episodes/episode/your-rudaw-19092021/19092021105620|سەردێڕ=دیمەنی بەنداوی کۆڵەسە لە سەردەشت|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ئەو ڕووبار و بەنداوە بەھۆی ژینگە و سرووشتی دەوروبەرەوە بووەتە یەکێک لە ناوچە گەشتیارییەکانی شارستانی سەردەشت و ساڵانە ژمارەیەکی بەرچاو لە گەشتیاران سەردانی دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/onair/tv/episodes/episode/your_rudaw_20122018|سەردێڕ=سەردانی گەشتیاران بۆ بەنداوی سەردەشت|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> ھەرچەندە ئێستاش جێگای پەرەسەندنی زیاتری گەشتیاری و کشتوکاڵی ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/news/37736/%D8%B8%D8%B1%D9%81%DB%8C%D8%AA-%D8%B3%D8%AF-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D9%82%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%D8%AA%D8%A7%D9%86%D8%B3%DB%8C%D9%84-%DA%A9%D8%B4%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%B2%DB%8C-%D9%88-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D8%B9%D8%AB%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3%DB%8C|سەردێڕ=ظرفیت سد سردشت؛ ارتقای پتانسیل کشاورزی و گردشگری/ عثمان عباسی (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردپرێس|ڕێکەوت=٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> ھەتا ئێستا لە دەریاچەی بەنداوی سەردەشتدا تەرمی ژمارەیەکی زۆر لە کەسانێک دۆزراوەتەوە کە بەمەبەستی مەلەکردن، خۆکوژی و ھەندێک ھۆکاری تر تێیدا خنکاون<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://haje.ir/newsdetails.aspx?itemid=18408|سەردێڕ=گەڕان بەدوای تەرمی۲ لاوی قوومبوو لە بەنداوی سەردەشت بەردەوامە|بڵاوکەرەوە=ھاژە|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=http://haje.ir/newsdetails.aspx?itemid=18408 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> و ھەروەھا بووەتە شوێنێک بۆ شاردنەوە و نوقمکردنی تەرمی ئەو کەسانەی کە کوژراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://jinhaagency.com/so/zhan/fg-39305?page=8|سەردێڕ=ناسنامەی تەرمی کچە کوژراوەکەی بەنداوی سەردەشت ئاشکرا کرا|بڵاوکەرەوە=ئاژانسی ھەواڵی ژنان|ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> === کانیاوی گڕاوان === {{ئەمانەش ببینە|کانیاوی گڕاوان}} [[پەڕگە:کانی گراوان (1).jpg|وێنۆک|کانیاوی گڕاوان]] [[پەڕگە:گراوان لای ره به ت gravan - panoramio.jpg|وێنۆک|کانیاوی گڕاوان لە زستاندا]] کانیاوی گڕاوان سەرچاوەیەکی ئاوی لە [[ناوچەی ڕەبەت]] لە شارستانی سەردەشتە کە بەھۆی تایبەتمەندیی دەرمانی و سروشتی سەرسەوزی دەوروبەری ناوبانگی ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.tebyan.net/newindex.aspx?pid=329303 |سەردێڕ=کانیاوێکی سه‌رسوڕهێنه‌ر له شاری سه‌رده‌شت |بڵاوکەرەوە=تەبیان |ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠١٦ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220122010113/https://www.tebyan.net/newindex.aspx?pid=329303 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> گڕاوان لە دەشتێکی یەکدەست سەوز و سەرنجڕاکێش لە نزیک گوندی [[کانی گوێز (ڕوونکردنەوە)|کانی گوێز]] لە مەودای دوو کیلۆمەتریی شاری [[ڕەبەت]] و لە دوازدە کیلۆمەتریی باکووری ڕۆژھەڵاتی شاری سەردەشت ھەڵکەوتووە کە خاوەن ئاوی کانیاوییە. ڕووباری [[زێی بچووک]] لە تەنیشت ئەو کانیاوە تێدەپەڕێت کە لە وەرزی بەھاردا یەکێک لە پڕئاوترین ڕووبارەکانی ناوچەیە. ئاوی ئەو کانیاوە دەڕژێتە ناو ڕووباری کەڵوێ کە بەشێک لە زێی بچووک دێتە ھەژمار.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdish.sahartv.ir/news/فەرهەنگی_هونەری_وەرزشی-i347141 |سەردێڕ=گڕاوانی ڕەبەت، سێحری سروشتی دڵڕفێن |بڵاوکەرەوە=سەحەری کوردی |ڕێکەوت=١٤ی ئابی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١}}</ref> ھەروەھا گڕاوان کانیاوێکە ئاوەکەی کانزانییە و ھەڵگری خوێیە. ئەو کانیاوە ١٢٠٦ مەتر بەرزە لە [[ئاستی دەریا]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.khaktv.net/all-detail.aspx?jimare=22098&type=farhang |سەردێڕ=کانی گڕاوان+وێنە |بڵاوکەرەوە=خاک تیڤی |ڕێکەوت=٥ی ئایاری ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211107104052/https://www.khaktv.net/all-detail.aspx?jimare=22098&type=farhang |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ڕۆژانە ژمارەیەکی زۆر گەشتیار لە شارەکانی ئێران، ڕۆژھەڵاتی کوردستان و ھەروەھا باشووری کوردستان سەردانی ئەو کانیاوە دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/180920197 |سەردێڕ=كانیی گڕاوان لە سەردەشت |بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو |ڕێکەوت=١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> === حەمامی کۆن === {{ئەمانەش ببینە|حەمامی کۆن}} [[پەڕگە:حمام کهنه سردشت.jpg|وێنۆک|سەرەوەی حەمامی کۆنی سەردەشت]] حەمامی کۆن یان حەمامی بێستوون حەمامێکی مێژوویی لە سەردەشتە کە لە نزیکی پارکی شار لە ناوەندی ئەو شارەدا ھەڵکەوتووە. [[عەزیزخان موکری]] لە سەردەمی [[قاجاڕەکان]]دا فەرمانی سازکردنی ئەو حەمامەی دەرکرد. حەمامی کۆن لە ٢٠ی تەممووزی ١٩٨٨، وەکوو یەکێک لە ''ئاسەوارە نیشتمانییەکانی ئێران'' بە ژمارەی تۆمارکردنی ٢٠٦٠ ناسێندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://seeiran.ir/حمام-بیستون-سردشت/ |سەردێڕ=حمام بیستون سردشت (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=seeiran |ڕێکەوت=٧ی ئایاری ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=https://seeiran.ir/%D8%AD%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D9%88%D9%86-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA/ |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.kojaro.com/attraction/43924-bistoun-historical-bath/ |سەردێڕ=حمام تاریخی بیستون (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=kojaro |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ئەو حەمامە وەک شوێنێکی گەشتیاریی سەردەشت دادەنرێت و بڕیار وایە بکرێتە مۆزەخانەی مرۆڤناسی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://ctmehr.com/News/Index/4550 |سەردێڕ=حمام تاریخی بیستون سردشت استان آذربایجان غربی (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ctmehr |ڕێکەوت=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=https://ctmehr.com/News/Index/4550 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> == شوێنەکان == === مزگەوتەکان === سەردەشت خاوەنی زیاتر لە ٢٠ مزگەوتە کە بێجگە لە یەکیان، ھەموو مزگەوتی سوننەکانن. سەرۆکی ئەوقاف و کاروباری خێرخوازیی سەردەشت لە ٢٥ی ئابی ٢٠١٩دا ڕایگەیاند کە ئەو شارە دوو ھێندە زیاتر لەچاو ئاستی شارەکانی دیکەی ئێران خاوەنی مزگەوتە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/83449527/%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%AC%D8%AF-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%DB%B2-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1-%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%DA%AF%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA|سەردێڕ=سردشت، ۲ برابر میانگین کشور مسجد دارد (فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٢٥ی ئابی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> مزگەوتەکانی شاری سەردەشت بریتین لە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://behtarino.com/r/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA|سەردێڕ=مزگەوتەکانی سەردەشت|بڵاوکەرەوە=behtarino|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> * مزگەوتی سوور (جامیعە) * مزگەوتی نوور * مزگەوتی حاجی ڕەسووڵ * مزگەوتی خانەقا * مزگەوتی چواریاری نەبی * مزگەوتی حەزرەتی ئیبراھیم خەلیل * مزگەوتی میعراج * مزگەوتی شێوەبرایم * مزگەوتی دارولسەلام * مزگەوتی حەزرەتی مەلاسەیدڕەزا * مزگەوتی قیبلە * مزگەوتی حەزرەتی عەلی * مزگەوتی سەرچاوێ * مزگەوتی سەڵاحەددینی ئەییووبی * مزگەوتی محەممەد ڕەسووڵئەڵڵا * مزگەوتی حەزرەتی عوسمان * مزگەوتی بیلالی حەبەشی * مزگەوتی حەزرەتی عائیشە * مزگەوتی ئیمام شافعی * مزگەوتی کانی خان * مزگەوتی شێخ مەولانا * مزگەوتی ھەنگی مەرزیی سەردەشت{{تێبینی|ئەم مزگەوتە تاکە مزگەوتی شیعەکانە لە سەردەشت کە لە ناو بنکەی سەربازیی ئەم شارەدا ھەڵکەوتووە و لەلایەن نیشتەجێبووانی بنکەکە بەکاردەھێنرێت.}} === پارکەکان === سەردەشت خاوەنی ١٠ پارکی سەرەکییە کە بەپێی گەورەییی ڕووبەر بریتین لە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=10 بهترین پارک در سردشت|ناونیشان=https://behtarino.com/r/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%A9/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA|بڵاوکەرەوە=behtarino|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئابی ٢٠٢٤}}</ref> * ھەواری شار * [[پارکی گوڵان (سەردەشت)|گوڵان]] * لالە * ڕەزی جۆڵا * مەشاھیر * کارگەر * شار * وەنەوشە * فەرھەنگیان * وەیسی قەرەنی === ھۆتێلەکان === * ھۆتێلی مروارید * ھۆتێلی واحیدی === زانستگاکان === * زانستگای ئازادی ئیسلامیی لقی سەردەشت * زانستگای پەیامی نووری سەردەشت === گۆڕستانەکان === * گۆڕستانی گردەسوور * گۆڕستانی مەلاپیرە == ئاسایش == فەرماندەی جێبەجێکردنی یاسای پارێزگای ورمێ لە ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٢دا ڕایگەیاند کە بەھۆی کەمبوونەوەی ١٣٪ی دزی و زۆربوونی ١٨٪ی دۆزینەوە و دەستبەسەرکردنی دزەکان لە سەردەشت، ئەو شارە لە ئەو بوارانەوە لە ڕیزبەندی پارێزگادا پلەی یەکەمی بەدەستھێناوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/84790059/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D8%AA%D8%A8%D9%87-%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%D8%B1%D9%82%D8%AA-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DB%8C|سەردێڕ=سردشت در رتبه نخست پیشگیری از سرقت آذربایجان غربی (فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> == ڕێگاکان == شاری سەردەشت لەگەڵ شارەکانی [[بۆکان]]، [[ورمێ]]، [[مەھاباد]]، [[بانە]] و [[پیرانشار]] ڕیگای ھەیە. ھەروەھا شاری سەردەشت لە ڕێگای قەڵادزێوە لەگەڵ شارەکانی [[باشووری کوردستان]] پەیوەندیی ھەیە. ڕێگاکانی شاری سەردەشت لەگەڵ ھەندێک لە شارەکانی کوردستان و ئێران بریتین لە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://behrah.com/map.php |سەردێڕ=نقشه راهها و جاده های - ایران (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=behrah |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221101050902/https://behrah.com/map.php |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> {{div col|3}} {| class="wikitable" |- ! شار!! وڵات/ھەرێم!! ڕێگا (کیلۆمەتر) |- | [[ورمێ]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٢٢٥ |- | [[سێرۆ]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٢٤٠ |- | [[بۆکان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٤٥ |- | [[ڕەبەت]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٥ |- | [[ماکۆ]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٤٤٠ |- | [[مەھاباد]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٢٠ |- | [[شنۆ]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٤٠ |- | [[پیرانشار]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٨٥ |- | [[نەغەدە]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٢٥ |- | [[بانە]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٦٧ |- | [[سەقز]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٢٥ |- | [[بیجاڕ]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٢٦٥ |- | [[سنە]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٣١٦ |- | [[کرماشان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٤٥٠ |- | [[ئیلام]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٦٠٨ |- | [[تەورێز]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٣٤٠ |- | [[زەنگان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٤٢٨ |- | [[ھەمەدان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٤٤٣ |- | [[ئەردەوێڵ]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٥٤٧ |- | [[قەزوین]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٥٥١ |- | [[ئەراک]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٦١٢ |- | [[ڕەشت]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٦١٨ |- | [[خوڕەماوە]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٦٢٠ |- | [[کەرەج]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٦٥٣ |- | [[تاران]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٦٩٢ |- | [[قوم]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٧٠٦ |- | [[شەھری کورد]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٩٠٨ |- | [[ئەھواز]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٩٣٥ |- | [[ئەسفەھان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٩٣٧ |- | [[سمنان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٩٤٠ |- | [[ساری]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٩٨٠ |- | [[گورگان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١١٣٤ |- | [[یەزد]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١١٨٥ |- | [[یاسووج]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٢٤٦ |- | [[بووشێھر]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٤٠٠ |- | [[شیراز]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٤٢٠ |- | [[بوژنۆرد]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٤٤٥ |- | [[کرمان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٥٥٠ |- | [[مەشھەد]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٦١٢ |- | [[بیرجەند]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٧٠٠ |- | [[بەندەر عەباس]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٨٤٠ |- | [[زاھیدان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٢٠٥٥ |- | [[قەڵادزێ]] || {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ٣٥ |- | [[ڕانیە]] || {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ٦٥ |- | [[سەنگەسەر]] || {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ٥٠ |- | [[ژاراوە]] || {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ٤٥ |- | [[ھەولێر]] || {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ١٨٩ |- | [[دھۆک]]|| {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ٣٠٥ |- | [[سلێمانی]] || {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ١٧٧ |- | [[کەرکووک]] || {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ٢١٨ |- | [[حاجی ئۆمەران]] || {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ٩٤ |} {{div col end}} تێرمیناڵی سەردەشت ھەموو ڕۆژێک لەگەڵ شارەکانی [[بۆکان]]، [[سەقز]]، [[بانە]]، [[ورمێ]]، [[مەھاباد]]، [[نەغەدە]]، [[پیرانشار]]، [[شنۆ]]، [[تەورێز]] و [[تاران]] ھاتوچۆی ھەیە. == کەسانی ناودار == ژمارەیەک لە کەسانی بەناوبانگی سەردەشت لە خوارەوە نووسراون: * [[ئەحمەد بازگر]] * [[ئیبن حاج]] * [[ئیسماعیل سەردەشتی]] * [[بەرزین حەمزەزادە]] * [[خلە دەرزی]] * [[دێبا حیکمەت]] * [[شێرکۆ فایقی]] * [[بێتووشی]] * [[عەبدوڵڵا حەسەنزادە]] * [[عەزیزخان موکری]] * [[فەرەیدوون حەکیمزادە]] * [[مەلا ئاوارە]] * [[مەلا خەلیل گۆڕەمەری]] * [[مەلا کەریم فیدایی]] * [[یووسف عەباسزادە]] * [[کاوان محەمەدپوور]] * [[ھاوڕێ ڕەحیمی]] * جەلال حاجیزادە * کەریم حەداد * کەریم مەعرووفزادە * محەممەد کەریمیان * مستەفا نەقیب [[پەڕگە:Azizkhan Mukri Qajar.jpg|وێنۆک|عەزیزخان موکری]] == گەڕەکەکان == گەڕەکانی شاری سەردەشت بریتین لە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&data=9/N/wVnkDjO0FX/0/n1VqsIsZKwMhiy4wixkrAyGLLjCLGSsDIYsuNowrccDggPvwixkrAyGLLjCLGSsDIYsuMIsZKwMhiy4wixkrAyGLLiXz1qGIdZer5WEU5hzAJAUDsw+PYVdYhxeCoTiaF0zRMIsZKwMhiy4wixkrAyGLLjCLGSsDIYsuNfKMgyW65wxBUzU5myJiLyB6eVdGTwYJmTcoHgoaNtGHqDXKuaz63yHuUe0q9kAM5NkmWXghd4t7+yhs5DSU+hz4ECp9iGp13sqzmbhXrho7xU/Zzbjz0wJsHtJv8NcvwVM1OZsiYi8iFZGbBEMRP0NalvG1lE7IsIsZKwMhiy4wixkrAyGLLjCLGSsDIYsuLomzZT7zgFW4c82gUSuR9WHuUe0q9kAM5NkmWXghd4tv/VCkjHQxJ5+MME49Q5Uwm6EIqDVtOsjwixkrAyGLLjCLGSsDIYsuMIsZKwMhiy4pHAs1aLMvlT0oOQb2vFREsIsZKwMhiy4wixkrAyGLLjCLGSsDIYsuNLaOL3J2697T6/S+m/V2m7rgFBs4s47TuWhi9ahXlnCwixkrAyGLLjCLGSsDIYsuMIsZKwMhiy4wixkrAyGLLgM6tVAjKNsY+oewqP/VNZ1R8rRafWseIUqDpPFuGKU5AVM1OZsiYi8JLZacNSSFWt5iUJ13YEp67zWQ0pwBTJYh7lHtKvZADOTZJll4IXeLb/1QpIx0MSe3Xe4XbxpEC7rgFBs4s47TkJk4rdtAWJashcGi4WY3+vCLGSsDIYsuMIsZKwMhiy4wixkrAyGLLjyCtDxXi9/OpWEU5hzAJAU5BOUz0GW5NqFvkpeU9WRoTocBx/CZ1roqioIEfzDCMHM3PjnD4ICUcIsZKwMhiy4wixkrAyGLLjCLGSsDIYsuDyXlttCRMHv |سەردێڕ=سەردەشت |بڵاوکەرەوە=کوردیپێدیا |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> {{div col|3}} * کانی مەڕێ * بەردەقووچێ * دۆڵتانچک * بەری کەریزەی * ئاشان * ژێروو * بیمارستان * پادگان * سەرچاوێ * حەسارێ * داربەڕوو * سەر قەبران * گردەسوور * کوورپە * سابڵاغیان * نێزەڕۆ * مزگەوتی حاجی ڕەسووڵ شێخانی * تێرمیناڵ * مزگەوتی سوور * بەری کەوەنەی * خانەی فەقیران * شیرکەتی نەوت * سەر سەدێ * ئاشی موباشیری * کانی ساردێ * حەمامی کەوسەر * سەر سازمانێ * خانی حوسێن کەتیرە * شێر و خوورشید * فەرمانداری * ڕەزی جۆڵای * فەتعەلی زادە * چاکە چکۆلە * کانی خانی * کوورەخانەی میرزا وەھاب * شەبەکەی دوو * تەکیەی مەلامینە * جانبازان * فەدەک * ئازادەگان * فەرھەنگیان * شێوەبرایمە {{div col end}} == پەیوەندیی نێونەتەوەیی == === دەستەخوشک === [[پەڕگە:17 avril 2017 07.jpg|وێنۆک|[[ئیپر]]؛ دەستەخوشکی سەردەشت]] [[پەڕگە:Night views from Mount Kogane01.jpg|وێنۆک|[[ھیرۆشیما]]؛ دەستەخوشکی سەردەشت]] [[پەڕگە:Halabja.jpg|وێنۆک|[[ھەڵەبجە]]؛ دەستەخوشکی سەردەشت]] سەردەشت لەگەڵ سێ شاران دەستەخوشکە کە بریتین لە: {|class="wikitable" |- !style="background: #E4AE30; color:#000000" | ئاڵا !style="background: #E4AE30; color:#000000" |شار !style="background: #E4AE30; color:#000000" |وڵات !style="background: #E4AE30; color:#000000" |ساڵی دەستەخوشکایەتی |-style="background: #FFFFFF; color:#000000" |[[پەڕگە:Flag of Belgium (civil).svg|25px]]||[[ئیپر]]||[[بەلجیکا]]||٢٠٠٥{{تێبینی|لە ساڵی ٢٠٠٥دا لە کۆبوونەیەکی باڵیۆزی ئێران لەگەڵ شارەوانی ئیپر، بەھۆی ئەوەی کە ھەر دوو شاری سەردەشت و ئیپر بوونەتە قوربانی چەکە کیمیایییەکان، پێشنیار کرا ببنە دەستەخوشکی یەکتری کە ئەم پێشنیارە لەلایەن شارەوانیی ئیپرەوە پێشوازی لێ کرا، بەڵام ھەتا ئێستاش بە فەرمی ئەو دوو شارە نەبوونە دەستەخوشک.}}<ref name="ایرنا ۲">[https://irna.ir/news/6324935/ خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): ''استقبال شهردار "ایپر" بلژیک از خواهرخواندگی با شهر سردشت ایران'' (به فارسی)، نوشته‌شده در ۱۸ خرداد ۱۳۸۴؛] بازدید در ۳ بهمن ۱۴۰۰.</ref><ref name="مهر ۱">[https://www-mehrnews-com.cdn.ampproject.org/v/s/www.mehrnews.com/amp/192686/?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16428908517367&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.mehrnews.com%2Fnews%2F192686%2F%25D8%25A7%25D8%25B3%25D8%25AA%25D9%2582%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2584-%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25A7%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D9%258A%25D9%25BE%25D8%25B1-%25D8%25A8%25D9%2584%25DA%2598%25D9%258A%25D9%2583-%25D8%25A7%25D8%25B2-%25D8%25AE%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2587%25D8%25B1%25D8%25AE%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2586%25D8%25AF%25DA%25AF%25D9%258A-%25D8%25A8%25D8%25A7-%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA خبرگزاری مهر: ''استقبال شهردار "ايپر" بلژيك از خواهرخواندگي با شهر سردشت'' (به فارسی)، نوشته‌شده در ۱۸ خرداد ۱۳۸۴؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220122224440/https://www-mehrnews-com.cdn.ampproject.org/v/s/www.mehrnews.com/amp/192686/?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16428908517367&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.mehrnews.com%2Fnews%2F192686%2F%25D8%25A7%25D8%25B3%25D8%25AA%25D9%2582%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2584-%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25A7%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D9%258A%25D9%25BE%25D8%25B1-%25D8%25A8%25D9%2584%25DA%2598%25D9%258A%25D9%2583-%25D8%25A7%25D8%25B2-%25D8%25AE%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2587%25D8%25B1%25D8%25AE%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2586%25D8%25AF%25DA%25AF%25D9%258A-%25D8%25A8%25D8%25A7-%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA |date=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}} بازدید در ۳ بهمن ۱۴۰۰.</ref><ref name="ایسنا ۱">[https://www-isna-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.isna.ir/amp/8403-07675/?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16428908517367&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.isna.ir%2Fnews%2F8403-07675%2F%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25A7%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D9%258A%25D9%25BE%25D8%25B1-%25D8%25A8%25D9%2584%25DA%2598%25D9%258A%25D9%2583-%25D8%25A7%25D8%25B2-%25D8%25AE%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25AE%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2586%25D8%25AF%25DA%25AF%25D9%258A-%25D8%25A8%25D8%25A7-%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25A7%25D8%25B3%25D8%25AA%25D9%2582%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2584-%25D9%2583%25D8%25B1%25D8%25AF خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): ''شهردار ايپر بلژيك از خواهر خواندگي با شهر سردشت استقبال كرد'' (به فارسی)، نوشته‌شده در ۱۸ خرداد ۱۳۸۴؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220122224440/https://www-isna-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.isna.ir/amp/8403-07675/?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16428908517367&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.isna.ir%2Fnews%2F8403-07675%2F%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25A7%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D9%258A%25D9%25BE%25D8%25B1-%25D8%25A8%25D9%2584%25DA%2598%25D9%258A%25D9%2583-%25D8%25A7%25D8%25B2-%25D8%25AE%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25AE%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2586%25D8%25AF%25DA%25AF%25D9%258A-%25D8%25A8%25D8%25A7-%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25A7%25D8%25B3%25D8%25AA%25D9%2582%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2584-%25D9%2583%25D8%25B1%25D8%25AF |date=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}} بازدید در ۳ بهمن ۱۴۰۰.</ref> |- |[[پەڕگە:Flag of Japan.svg|25px]]||[[ھیرۆشیما]]||[[ژاپۆن]]||٢٠٠٥<ref name="استانداری ۱">[https://www.ostan-ag.gov.ir/fa/news/print/2f829879-eb29-e911-9c14-000c29ce98b8/سردشت-وارث-تمدن-های-کهن-و-تاریخی-منطقه-با-قاب استانداری آذربایجان غربی: ''سردشت وارث تمدن‌های کهن و تاریخی منطقه با قابلیت‌های جهانی است'' (به فارسی)، نوشتۀ محمدمهدی شهریاری، نوشته‌شده در ۱۶ بهمن ۱۳۹۷؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220325163824/https://www.ostan-ag.gov.ir/fa/news/print/2f829879-eb29-e911-9c14-000c29ce98b8/سردشت-وارث-تمدن-های-کهن-و-تاریخی-منطقه-با-قاب |date=٢٥ی ئازاری ٢٠٢٢}} بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰.</ref><ref name="سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی ۱">[https://www.air.ir/ZrqN3Rq سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی: ''شركت دانش‌آموزان ایرانی در مراسم یادبود صلح هیروشیما'' (به فارسی)، نوشته‌شده در ۱۰ مرداد ۱۳۹۶؛]{{بەستەری مردوو|url=https://www.air.ir/ZrqN3Rq |date=حوزەیرانی ٢٠٢١}} بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰.</ref><ref name="شعار سال ۱">[https://shoaresal.ir/fa/news/68875/سردشت-نخستین-شهر-قربانی-سلاح-شیمیایی-در-جهان سایت خبری-تحلیلی شعار سال: ''سردشت نخستین شهر قربانی سلاح شیمیایی در جهان'' (به فارسی)، نوشته‌شده در ۱۱ تیر ۱۳۹۶؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210525122011/https://shoaresal.ir/fa/news/68875/سردشت-نخستین-شهر-قربانی-سلاح-شیمیایی-در-جهان |date=٢٥ی ئایاری ٢٠٢١}} بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰.</ref> |- |[[پەڕگە:Flag of Kurdistan.svg|25px]]||[[ھەڵەبجە]]||[[ھەرێمی کوردستان|کوردستان]]||٢٠١١{{تێبینی|لە سەرەتای کیمیابارانی سەردەشت و ھەڵەبجە، بەھۆی ھاوشێوەیان بە شێوەیەکی نافەرمی وەک دەستە خوشکی یەکتری داندران، بەڵام لە ساڵی ٢٠١١دا لە سەردانێکی شاندی ھەڵەبجەیی بۆ ساڵیادی کیمیابارانی سەردەشت بە ئەو شارە، شەقامێکی سەردەشت ناوی ھەڵەبجەی لەسەر داندرا و ھەروەھا بە فەرمی ئەو دوو شارە وەک دەستە خوشک دەستنیشان کران.}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://rwmal.net/19424/ |سەردێڕ=یادی کیمیابارانکردنی سەردەشت؛ دەستەخوشک و هاوزامی هەڵەبجە |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ |بڵاوکەرەوە=ڕووماڵ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی نیسانی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230416155527/https://rwmal.net/19424/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="ایران اینترنشنال ۱">[https://old.iranintl.com/فرهنگ-و-زندگی/پس-از-سه‌دهه-آژیر-خطر-همچنان-طنین‌انداز-است ایران اینترنشنال: ''پس از سەدھە آژیر خطر ھمچنان طنینانداز است'' (بە فارسی)، نوشتەشدە در ٦ تیر ١٣٩٧؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220122184331/https://old.iranintl.com/فرهنگ-و-زندگی/پس-از-سه‌دهه-آژیر-خطر-همچنان-طنین‌انداز-است |date=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}} بازدید در ٢ بھمن ١٤٠٠.</ref><ref name="فارس ۱">[https://www-farsnews-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.farsnews.ir/amp/13941216001439?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16428496522787&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.farsnews.ir%2Fnews%2F13941216001439%2F%25D8%25A8%25DA%2586%25D9%2587%25E2%2580%258C%25D9%2587%25D8%25A7%25DB%258C-%25D8%25A8%25DB%258C%25E2%2580%258C%25DA%25AF%25D9%2586%25D8%25A7%25D9%2587-%25D9%2586%25D8%25AE%25D8%25B3%25D8%25AA%25DB%258C%25D9%2586-%25D9%2582%25D8%25B1%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2586%25DB%258C%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25A8%25D9%2585%25D8%25A8%25D8%25A7%25D8%25B1%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25B4%25DB%258C%25D9%2585%25DB%258C%25D8%25A7%25DB%258C%25DB%258C-%25D8%25AD%25D9%2584%25D8%25A8%25DA%2586%25D9%2587-%25D9%2588-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA خبرگزاری فارس: ''بچه‌های بی‌گناه نخستین قربانیان بمباران شیمیایی حلبچه و سردشت'' (به فارسی)، نوشتۀ محمدمهدی شهریاری، نوشته‌شده در ۱۶ اسفند ۱۳۹۴؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220122182612/https://www-farsnews-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.farsnews.ir/amp/13941216001439?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16428496522787&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.farsnews.ir%2Fnews%2F13941216001439%2F%25D8%25A8%25DA%2586%25D9%2587%25E2%2580%258C%25D9%2587%25D8%25A7%25DB%258C-%25D8%25A8%25DB%258C%25E2%2580%258C%25DA%25AF%25D9%2586%25D8%25A7%25D9%2587-%25D9%2586%25D8%25AE%25D8%25B3%25D8%25AA%25DB%258C%25D9%2586-%25D9%2582%25D8%25B1%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2586%25DB%258C%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25A8%25D9%2585%25D8%25A8%25D8%25A7%25D8%25B1%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25B4%25DB%258C%25D9%2585%25DB%258C%25D8%25A7%25DB%258C%25DB%258C-%25D8%25AD%25D9%2584%25D8%25A8%25DA%2586%25D9%2587-%25D9%2588-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA |date=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}} بازدید در ۲ بهمن ۱۴۰۰.</ref> |} ڕۆژی سێشەممەی ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٥ (بەرامبەر لەگەڵ ٧ی پووشپەڕی ٢٧٠٥) بە بەشداریکردنی کۆمەڵێک ژاپۆنی لە شارەکانی [[ھیرۆشیما]] و [[ناگاساکی]]، شەقامێک لە شاری سەردەشت بە ناوی ''شەقامی ھیرۆشیما'' کرایەوە.<ref name="ایرنا ۱">[https://irna.ir/news/6324935/ خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): ''یکی از خیابان‌های سردشت به نام «هیروشیما» نام‌گذاری شد'' (به فارسی)، نوشتۀ محمدمهدی شهریاری، نوشته‌شده در ۷ تیر ۱۳۸۴؛] بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰.</ref> دواتر لە شاری ھیرۆشیماش شەقامێک بە ناوی ''شەقامی سەردەشت'' کرایەوە.<ref name="ایران ۱">[https://www.magiran.com/article/3684760 ''خیابانی در سردشت خیابانی در هیروشیما'' (به فارسی)، نوشته‌شده در روزنامۀ ایران، دوشنبه ۱۱ دی ۱۳۹۶، شمارۀ ۶۶۸۱؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220501204409/https://www.magiran.com/article/3684760 |date= ١ی ئایاری ٢٠٢٢}} بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰.</ref> ھەروەھا شەقامێکی دیکە لە سەردەشت بە ناوی ''شەقامی ھەڵەبجە'' بوونی ھەیە و لە ھەڵەبجەش قوتابخانە و شەقامێک ناوی ''سەردەشت''ی لەسەر داندرا.<ref name="فارس ۲">[https://www-farsnews-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.farsnews.ir/amp/13941225001049?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16428756557003&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.farsnews.ir%2Fnews%2F13941225001049%2F%25D8%25A7%25D9%2581%25D8%25AA%25D8%25AA%25D8%25A7%25D8%25AD-%25D9%2586%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25AF%25DB%258C%25D9%2586-%25D9%2585%25D8%25AF%25D8%25B1%25D8%25B3%25D9%2587-%25D9%2588-%25D8%25AE%25DB%258C%25D8%25A7%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D8%25AD%25D9%2584%25D8%25A8%25DA%2586%25D9%2587-%25D8%25B9%25D8%25B1%25D8%25A7%25D9%2582-%25D8%25B9%25DA%25A9%25D8%25B3 خبرگزاری فارس: ''افتتاح نمادین مدرسه و خیابان سردشت در حلبچه عراق+عکس'' (به فارسی)، نوشته‌شده در ۲۵ اسفند ۱۳۹۴؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220122182612/https://www-farsnews-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.farsnews.ir/amp/13941225001049?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16428756557003&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.farsnews.ir%2Fnews%2F13941225001049%2F%25D8%25A7%25D9%2581%25D8%25AA%25D8%25AA%25D8%25A7%25D8%25AD-%25D9%2586%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25AF%25DB%258C%25D9%2586-%25D9%2585%25D8%25AF%25D8%25B1%25D8%25B3%25D9%2587-%25D9%2588-%25D8%25AE%25DB%258C%25D8%25A7%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D8%25AD%25D9%2584%25D8%25A8%25DA%2586%25D9%2587-%25D8%25B9%25D8%25B1%25D8%25A7%25D9%2582-%25D8%25B9%25DA%25A9%25D8%25B3 |date=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}} بازدید در ۲ بهمن ۱۴۰۰.</ref><ref name="دانا ۱">[https://www.dana.ir/news/264447.html/نامگذاری-یکی-از-خیابان-های-حلبچه-به-نام-سردشت-دعوتنامه شبکه اطلاع‌رسانی دانا: ''نامگذاری یکی از خیابان های حلبچه به نام سردشت+دعوتنامه'' (به فارسی)، نوشته‌شده در ۲۲ اسفند ۱۳۹۳؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220122182613/https://www.dana.ir/news/264447.html/نامگذاری-یکی-از-خیابان-های-حلبچه-به-نام-سردشت-دعوتنامه |date=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}} بازدید در ۲ بهمن ۱۴۰۰.</ref> لە ڕۆژی ٢٥ی شوباتی ٢٠٢١، شەقامێک لە [[تاران]] ھەڵکەوتوو لە شاڕێگەی شەھید چەمران و سەرتر لە شەقامی باقرخان، ناوەکەی کرای ''شەقامی سەردەشت''.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdish.sahartv.ir/news/فەرهەنگی_هونەری_وەرزشی-i391241 |سەردێڕ=شەقامێک لە تاران بە ناوی "سەردەشت" دەکرێ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوت=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |بڵاوکەرەوە=سەحەری کوردی}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/ku/news/2120/شەقامێکی-تاران-ناوی-%22سەردەشت%22ی-لێنرا/ |سەردێڕ=شەقامێکی تاران ناوی سەردەشتی لێنرا |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |ڕێکەوت=٢٥ی ئازاری ٢٠٢١ |بڵاوکەرەوە=کوردپرێس}}</ref> == پێشانگا == <gallery> Sardasht City.jpg|سەردەشت لە ساڵی ٢٠٠٥ سەردەشت.jpg|شاری سەردەشت لە ساڵی ٢٠٢١ سەردەشت١.jpg|دیمەنی سەردەشت لە ساڵی ٢٠٢١ سردشت - panoramio.jpg|مەیدانی شەھیدانی ٧ی پووشپەڕ Sardasht1.jpg|مەیدانی شەھیدانی ٧ی پووشپەڕی سەردەشت لە ڕۆژدا Sardashtnature4.jpg|مەیدانی شەھیدانی ٧ی پووشپەڕی سەردەشت لە شەودا Spring Nature of Sardasht - March 2007 (3 8601100100 L600).jpg|سەردەشت لە بەھاری ٢٠٠٧ Sardashtkurdishlocaldress.jpg|ڕۆژێکی بارانیی سەردەشت لە ساڵی ٢٠٢١ سەردەشت، زستانی ٢٠٢٢.jpg|سەردەشت لە زستانی ٢٠٢٢ بمب شیمیایی.jpg|شوێنی کیمیاباران کراوی شاری سەردەشت شاخەکانی سەردەشت.jpg|شاخەکانی دەوروبەری سەردەشت </gallery> == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی شارەکانی ئێران]] * [[پێڕستی شارەکانی کوردستان]] * [[پێڕستی شارەکانی پارێزگای ورمێ]] * [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] * [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|پارێزگای ورمێ]] * [[شارستانی سەردەشت]] == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Commons category|Sardasht}} * [https://www.sardasht-ag.ir/fa/home/index وێبگەی فەرمانداریی سەردەشت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230608092507/https://www.sardasht-ag.ir/fa/home/index |date= ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ }} (بە فارسی) * {{ئینستاگرام|shahremasardasht|ھەژماری شارەوانیی سەردەشت}} {{شارستانی سەردەشت}} {{پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا}} {{وتاری ھەڵبژێردراو|وەشان=٩٤٣٨٤٥|ڕێکەوت=١ی ئایاری ٢٠٢٢}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|موکریان|کوردستان|ئێران}} [[پۆل:سەردەشت| ]] [[پۆل:شارستانی سەردەشت]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] [[پۆل:شارەکانی ئێران]] [[پۆل:شارەکانی کوردستان]] [[پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان‏]] [[پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] 0vbtnzacmbxykw0jvb0od24e4oo59x3 1580295 1580289 2026-05-02T23:45:46Z Hivja 64112 /* ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل */ 1580295 wikitext text/x-wiki {{نیشانەی وتاری ھەڵبژێردراو}} {{نامەی ڕوونکردنەوە|سەردەشت|‏سەردەشت (ڕوونکردنەوە)}} {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = سەردەشت | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = سردشت | جۆری_نیشتنگە = [[شار]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = چەند دیمەنێک لە سەردەشت.jpg | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = لە چەپەوە بۆ ڕاست، لەسەرەوە: دیمەنی سەردەشت لە ڕێگای دەرەوەی شار، سەردەشت لە ڕێگای دەروەی شار، شەقامی ھیرۆشیما، کۆتاییی شەقامی کوردستان، گەڕەکی ئازادەگان، مەیدانی شەھیدانی ٧ی پووشپەڕ، ڕووبەڕووی پارکی ڕەزی جۆڵای | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = بەھەشتی کوردستان،<ref name="وەسوەکەل ھەواڵ" /><ref name="تەبیان" /> شاری ئاشتی<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/%DA%86%D8%A7%D9%84%D8%A7%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%DB%95%D8%AF%DB%95%D9%86%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D9%88%DB%95%DA%A9%D9%88%D9%88-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B4%D8%AA%DB%8C%D9%86 |سەردێڕ=چالاکانی مەدەنیی کورد خوازیاری ناساندنی شاری سەردەشت وەکوو \"شاری ئاشتی\"ـن |بڵاوکەرەوە=کوردستان میدیا |ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٥ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211108113341/https://kurdistanmedia.com/so/news/%DA%86%D8%A7%D9%84%D8%A7%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%DB%95%D8%AF%DB%95%D9%86%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D9%88%DB%95%DA%A9%D9%88%D9%88-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B4%D8%AA%DB%8C%D9%86 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpa.net/so/news/دوای-ساڵ-کیمیاباران/-داوا-دەکرێت-سەردەشت-وەکوو-شاری-اشتی-بناسرێت |سەردێڕ=دوای ٢٨ساڵ کیمیاباران/ داوا دەکرێت سەردەشت وەکوو شاری ئاشتی بناسرێت |بڵاوکەرەوە=کوردپا |ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٥ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١}}</ref> | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=11 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''سەردەشت''' | دەرزیی_نەخشە = ڕۆژھەڵاتی کوردستان#Iran#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]دا##جێگەی لە [[ئێران]]دا##جێگەی لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = 1 | پۆتانەکان = {{coord| 36.1568| 45.4764 |region:IR|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[پێڕستی دەوڵەتانی جیھان|وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = [[ئێران]] | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|ورمێ]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[شارستان]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[شارستانی سەردەشت|سەردەشت]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناوچە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناوچەی ناوەندی شارستانی سەردەشت|ناوەندی]] | جۆری_دابەشکراو٥ = | ناوی_دابەشکراو٥ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = مێژوویی | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = شاری لەدایکبوونی [[زەردەشت]] یان شوێنک کە لەسەر دەشت ھەڵکەتووە <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = [[دەسەڵاتی شارەوان–ئەنجومەن|شارەوان–ئەنجومەن]] | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = سەرۆکی شارەوانی | ناوی_سەرۆک = محەممەدڕەزا سەعیدزادە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.iribnews.ir/fa/news/4161493/%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D9%85%D9%86%D8%B5%D9%88%D8%A8-%D8%B4%D8%AF|سەردێڕ=شهردار جدید سردشت منصوب شد (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری دەنگ و ڕەنگ|ڕێکەوت=٢١ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٤}}</ref> | سەرناوی_سەرۆک١ = ئەندامانی ئەنجومەنی شار | ناوی_سەرۆک١ = لە ٢٧ی نیسانی ٢٠٢٤ەوە بەبێ ئەندام<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/1811202429|سەردێڕ=ئەندامانی ئەنجوومەنی شاری سەردەشت بە زیندانیکردن و لێدانی قامچی سزادران|بڵاوکەرەوە=[[تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕووداو]]|ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = |کورسی = ١ کورسی لە [[ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی|پەرلەمان]] بە ھاوبەشی لەگەڵ [[پیرانشار]]{{تێبینی|شارستانەکانی [[شارستانی سەردەشت|سەردەشت]]، [[شارستانی پیرانشار|پیرانشار]] و [[شارستانی میراوە|میراوە]] خاوەنی یەک کورسین لە [[ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی]] (پەرلەمانی ئێران).}} <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٧٫٣ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٤٨٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٤٦،٤١٢ کەس<ref name="ئامار">[https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_04_r.xlsx سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220325163822/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_04_r.xlsx |date=٢٥ی ئازاری ٢٠٢٢ }}</ref>{{ھن}}({{سەوز|+١٠٫٠٧٪}}) | دانیشتووان_لە = [[٢٠١٦]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٦٤٠٠ | مەزندەی_دانیشتووان = دەوروبەری ٥٠،٠٠٠ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://haje.ir/newsdetails.aspx?itemid=17988|سەردێڕ=آمار جمعیتی آذربایجان غربی به تفکیک شهرها در سال 1400 (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ھاژە|ڕێکەوت=٣١ی ئایاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=http://haje.ir/newsdetails.aspx?itemid=17988 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref>{{تێبینی|بەپێی ئەو بەراوردە، ژمارەی دانیشتووانی چوار شاری سەردەشت، [[ڕەبەت]]، [[نەڵاس]] و [[میراوە]]؛ ٨٤،٥٠٠ کەس بووە کە بە دەرکردنی ژمارەی بەراوردکراوی ئەو سێ شارەی دیکە و ھاوسەنگکردنیان لەگەڵ سەرژمێریییەکانی ساڵانی پێشوو، ژمارەی دانیشتووانی شاری سەردەشت لە ساڵی ٢٠٢١، دەوروبەری ٥٠،٠٠٠ کەس دەردەکەوێت.}} | مەزندەی_دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = سەردەشتی | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[یوو تی سی +٣:٣٠|+٣:٣٠]] ([[کاتی ستانداردی ئێران|کاتی ئێران]]) | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = کۆدی پۆستەی ١ | کۆدی_پۆستە = ٥٩٨٩١<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://www.asandid.com/section/postal-code-west-west-azarbaijan|سەردێڕ= کد پستی استان آذربایجان غربی (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە= asandid|ڕێکەوتی سەردان= ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20210919052217/https://www.asandid.com/section/postal-code-west-west-azarbaijan|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = کۆدی پۆستەی ٢ | کۆدی_پۆستە٢ = ٥٩٦١١<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان = https://pishro-sms.ir/%DA%A9%D8%AF%D9%BE%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DB%8C/%DA%A9%D8%AF%D9%BE%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D9%87%D8%A7/|سەردێڕ= کدپستی آذربایجان غربی (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە= pishro-sms|ڕێکەوت= ١ی ئابی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان= ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٢}} </ref> | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٠٤٤ <!-- زانیاریی زیاتر --------> | ناوی_بەشی١_بەتاڵ = پلاکی ئۆتۆمۆبیل | زانیاریی_بەشی١_بەتاڵ = ٢٧ م [[پەڕگە:Non-EU-section-with-IR.svg|10px]] | ناوی_بەشی٢_بەتاڵ = [[پۆلێنکردنی ئاووھەوای کوپێن|پۆلێنکردنی ئاووھەوا]] | زانیاریی_بەشی٢_بەتاڵ = [[ئاووھەوای کیشوەریی شێدار|Dsa (کیشوەریی شێدار و ھاوینی وشک)]] <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = [http://www.sardasht-ag.ir/fa/home/index# فەرمانداریی سەردەشت] | پەراوێزەکان = }} '''سەردەشت''' شارێکە لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] و [[ئێران]] کە لە باشووری ڕۆژاوای [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|پارێزگای ورمێ]] ھەڵکەوتووە. ئەو شارە ناوەندی [[شارستانی سەردەشت]]ە و وەک یەکێک لە شارەکانی ناوچەی [[موکریان]] ھەژمار دەکرێت. سەردەشت لە نزیکی [[سنووری ئێران و عێراق]]دا ھەڵکەوتووە و لەگەڵ [[ھەرێمی کوردستان]] ھاوسنوورە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdish.sahartv.ir/news/ڤیدیۆ_هەواڵ-i345682 |سەردێڕ=گەشتێک لە بەهەشتێکی بزربوو بەناوی سەردەشت |بڵاوکەرەوە=سەحەری کوردی |ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> ژمارەی دانیشتووانی ئەو شارە لە ساڵی ٢٠١٦، بەرامبەر لەگەڵ ٤٦٬٤١٢ کەس لە ١٢٬٥٥١ خێزاندا بووە.<ref name="ئامار" /> شارەکە لە سەردەمی [[کۆماری کوردستان]] و ھەروەھا لە دوای [[شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران]] بۆ ماوەیەک لەژێر دەستەڵاتی کورداندا بووە.<ref name="مێژوو و جوگرافیای سەردەشت٢" /><ref name="گۆڤاری تیشک" /> سەردەشت بەپێی ژمارەی دانیشتووان، ١١ەمین شاری پارێزگای ورمێ، ٢٣ەمین شاری ڕۆژھەڵاتی کوردستان و ١٩٧ەمین شاری ئێرانە. خەڵکی سەردەشت [[کورد]]ن و بە [[زمانی کوردی|کوردی]]ی [[سۆرانی]] و شێوەزاری [[موکریانی]] دەدوێن. ھەروەھا زۆربەی خەڵکی شارەکە پەیڕەوی ئایینی [[ئیسلام]] و مەزھەبی [[سوننە]]ی [[شافعی]]ن.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/178176/1/شهرستان-سردشت در مورد سردشت در ویکی تابناک بیشتر بخوانید (بە فارسی)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211107164118/https://www.tabnak.ir/fa/tags/178176/1/%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA |date= ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ }}</ref> سەردەشت لە تەنیشتی کێوی [[کێوی گردەسوور|گردەسوور]]، لەسەر زنجیرەچیاکانی [[زاگرۆس]] و لە نزیکی سەرچاوەیەکی ئاوی ھەڵکەوتووە. بەشێکی زۆری [[ئاوی خواردنەوە]] و ئاوی جووتیاریی شار لەو سەرچاوەیە دابین دەبێت کە ئاوەکەی لە کێوی گردەسوور و کێوە سنوورییەکانەوە دێتە خوار.<ref>ئیبراھی ئەفخەمی، مێژوو و ئەدەب و فەرھەنگی موکریان-بەشی دووەم، لاپەڕەی ٢٨٤، ١٣٧٣ی ھەتاوی</ref> سەردەشت خاوەنی ژینگە و سروشتێکی بەرچاوە کە بووەتە ھۆی ئەوەی کە نازناوی ''بەھەشتی کوردستان''ی پێبدرێت.<ref name="وەسوەکەل ھەواڵ" /><ref name="تەبیان" /> ئەو شارە بە کەشوھەوایەکی تاڕادەیەک سارد و فێنک، لە درێژەی ساڵدا بەفر و بارانبارینێکی زۆر دەیگرێتەوە و زۆر جاران لە ڕیزی یەکەمی بارینی پارێزگادا جێ دەگرێت.<ref name="مێژوو و جوگرافیای سەردەشت١" /> سەردەشت خاوەنی مێژووێکی کۆن و دێرینە کە کۆنترین ئاسەواری دۆزراو لەو شارە، مێژووکەی بۆ ٦ ھەزار ساڵ پێش زایین دەگەڕێتەوە.<ref name="مێژوو١ (ک. ک)" /><ref name="مێژوو٢ (ک. ک)" /><ref name="مێژوو٣ (ک. ک)" /> ئەو شارە لە ساڵی ١٩٨٧ی زایینی لەلایەن [[ڕژێمی بەعس]]ەوە کیمیاباران کرا. شاری سەردەشت کەوتووەتە باشووری شارەکانی [[پیرانشار]] و [[مەھاباد]] و ھەروەھا دەکەوێتە ڕۆژاوای [[بانە]] و باشووری ڕۆژاوای [[بۆکان]]. ھەروەھا سەردەشت دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی [[قەڵادزێ]] و [[پارێزگای سلێمانی]] لە ھەرێمی کوردستان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://raprsi.com/so/shar/sardasht |سەردێڕ=سەردەشت |بڵاوکەرەوە=ڕاپرسی |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> شاری سەردەشت ١٢٠ کیلۆمەتر لە مەھاباد، ٢٢٥ کیلۆمەتر لە ورمێ، ٧٤٠ کیلۆمەتر لە [[تاران]]، ١٨٩ کیلۆمەتر لە [[ھەولێر]] و ٣٥ کیلۆمەتر لە قەڵادزێ دوورە.<ref>ئیبراھی ئەفخەمی، مێژوو و ئەدەب و فەرھەنگی موکریان-بەشی دووەم، لاپەڕەی ٢٨٦، ١٣٧٣ی ھەتاوی</ref> سەردەشت سەرەتا وەکوو ناوەندی ناوچەی سەردەشت بەشێک لە [[شارستانی مەھاباد]] بوو، بەڵام دواتر بەھۆی ھەندێک بواری سیاسی و سەربازییەوە لە ساڵی ١٩٤٣ و ھاوکات لەگەڵ [[جەنگی جیھانیی دووەم]]، چووە ناو سنوورەکانی [[شارستانی سنە]] لە [[پارێزگای کوردستان]]. لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٦دا، ناوچەی سەردەشت لە شارستانی سنە جیا کرایەوە و خۆی بووە شارستانێکی سەربەخۆ کە ناوەندەکەی ھەتا ئێستا شاری سەردەشتە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.tabnak.ir/fa/tags/23666/1/tabnak.ir/fa/tag/1/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AF|سەردێڕ=مورد مهاباد در ویکی تابناک بیشتر بخوانید (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=تابناک|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.tabnak.ir/fa/tags/23666/1/tabnak.ir/fa/tag/1/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AF |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> == وشەڕەتناسی == لەلایەن ھەندێک سەرچاوە دەگوترێت کە سەردەشت شوێنی لەدایکبوونی [[زەردەشت]]ە و لەو ناوەوە وەرگیراوە و دوای ھێرشی عەرەبە موسڵمانەکان لە زەردەشتەوە بۆ سەردەشت گۆڕاوە.<ref>ئیبراھیم ئەفخەمی، ساڵی ١٣٧٣ی ھەتاوی، مێژووی فەرھەنگ و وێژەی موکریان–بەرگی دووەم، لاپەڕەی ٢٨٦</ref><ref name="ایسنا ۲">[https://www-isna-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.isna.ir/amp/8209-07642/?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16429841014661&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.isna.ir%2Fnews%2F8209-07642%2F%25D9%2585%25D8%25B1%25D8%25AF%25D9%2585-%25D9%2583%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B3%25D8%25AA%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25B1%25D8%25A7-%25D8%25B2%25D8%25A7%25D8%25AF%25DA%25AF%25D8%25A7%25D9%2587-%25D8%25B2%25D8%25B1%25D8%25AA%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D9%2585%25D9%258A-%25D8%25AF%25D8%25A7%25D9%2586%25D9%2586%25D8%25AF خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): ''مردم كردستان سردشت را زادگاه زرتشت مي‌دانند'' (به فارسی)، نوشته‌شده در ۱۹ آذر ۱۳۸۲؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220124003313/https://www-isna-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.isna.ir/amp/8209-07642/?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16429841014661&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.isna.ir%2Fnews%2F8209-07642%2F%25D9%2585%25D8%25B1%25D8%25AF%25D9%2585-%25D9%2583%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B3%25D8%25AA%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25B1%25D8%25A7-%25D8%25B2%25D8%25A7%25D8%25AF%25DA%25AF%25D8%25A7%25D9%2587-%25D8%25B2%25D8%25B1%25D8%25AA%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D9%2585%25D9%258A-%25D8%25AF%25D8%25A7%25D9%2586%25D9%2586%25D8%25AF |date=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}} بازدید در ۴ بهمن ۱۴۰۰.</ref> ھەندێکی دیکەش پێیان وایە ناوی سەردەشت لە دوو بەشی «سەر» و «دەشت» وەرگیرابێت، کە بە مانای دەشتێکە ھەتا [[زێی بچووک]] درێژەی ھەیە.<ref name="Bukan">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141129032201/http://bukanmukri.org/site-articlepage/sardasht/2-sardasht-fa.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ |ناونیشان=http://bukanmukri.org/site-articlepage/sardasht/2-sardasht-fa.html |سەردێڕ=ناساندنی سەردەشت |بڵاوکەرەوە=بۆکان موکری |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|fa}} |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="ایسنا ۲" /> == مێژوو == === سەردەمی دێرین === سەردەشت لە سەردەمی پێش ئیسلامدا، لە باکووری ڕۆژاوای شوێنی ئێستای ھەڵکەوتبوو و نزیک بە سەرچاوەیەکی گەورە بوو. ناوێکی تری ئەم شارە ''نێزەڕۆ'' بوو کە خاوەنی پێنج بورج بوو. سەردەشت ناوچەیەکی مێژوویییە کە کۆمەڵێک شوێنی دێرینی پێش ئیسلام، ئێستاش لە ناوچەکە بوونیان ھەیە. لە نزیکی سەردەشت قەڵایەکی لێیە کە مێژووەکەی بۆ سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] دەگەڕێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Archived copy |ناونیشان=http://bukanmukri.org/site-articlepage/sardasht/2-sardasht-fa.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141129032201/http://bukanmukri.org/site-articlepage/sardasht/2-sardasht-fa.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ |ڕێکەوتی سەردان=٤ی شوباتی ٢٠١٥}}</ref> بەپێی ئاسەوارە دۆزراوەکان، سەردەشت و ناوچەکانی دەوروبەری لەژێر حوکمڕانیی [[مانناکان]]دا بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdish.sahartv.ir/news/%D9%81%DB%95%D8%B1%D9%87%DB%95%D9%86%DA%AF%DB%8C_%D9%87%D9%88%D9%86%DB%95%D8%B1%DB%8C_%D9%88%DB%95%D8%B1%D8%B2%D8%B4%DB%8C-i242767|سەردێڕ=دۆزرانەوەی خشتی ڕووکێش‌داری مانایی لە سەردەشت|بڵاوکەرەوە=سەحەری کوردی|ڕێکەوت=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> لە نزیک چەند گوندی سەر بە سەردەشت، چەندین ئاسەواری مێژوویی دۆزراونەوە کە کۆنترینیان ئاسەواری دەستھاتوو لە پێنج ناوچەی پشکنینکراو لە تەپۆڵکەی باغی سەر بە سەردەشت بووە کە مێژووەکەی بۆ ٦ ھەزار ساڵی پێش زایین دەگەڕێتەوە.<ref name="مێژوو١ (ک. ک)">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanukurd.com/?p=11536 |سەردێڕ=دۆزرانەوە هەندێ بەڵگە و ئاسەواری هەزارەی یەکەمی پێش زایین لە ناوچەی باڵانی سەردەشت |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=١٧ی ئابی ٢٠١٦ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref><ref name="مێژوو٢ (ک. ک)">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanukurd.com/?p=5551 |سەردێڕ=لە سەردەشت ئاسەواری ٦ هەزار ساڵ لەوە پێش دۆزرایەوە |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref><ref name="مێژوو٣ (ک. ک)">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanukurd.com/?p=5575 |سەردێڕ=دۆزرانه‌وه‌ی شوێنەواری ٨ هەزار ساڵە له سەردەشت |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> === ھێرشی عوسمانییەکان === [[پەڕگە:Kurdistan-mukri-Jacques de Morgan-1893-map.jpg|وێنۆک|نەخشەی کوردستانی موکری لەلایەن [[ژاک دێ مۆرگان]] لە ساڵی ١٨٩٣، کە سەردەشت (سردشت) لە باشووری ڕۆژاوای نەخشەکەدا ھەڵکەوتووە.]] [[پەڕگە:Osmanli Ortadogu (Mukrian).jpg|وێنۆک|نەخشەی ناوچەی موکریان لە ساڵی ١٨٩٣، سەردەشت (سردشت) لە باشووری نەخشەکە و لە نزیکی سنووری دەوڵەتی عوسمانیدا ھەڵکەوتووە.]] [[پەڕگە:Ottoman Middle East in 1900, Edward Stanford (Ardalan).jpg|وێنۆک|نەخشەی [[میرنشینی ئەردەڵان]] لە ساڵی ١٩٠٠، سەردەشت (Sardasht) لە باکووری ڕۆژاوای نەخشەکەدا ھەڵکەوتووە.]] لە ساڵی ١٩٠٦ ھێزەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] سەردەشتیان داگیرکرد و دواتر لە تشرینی دووەمی ١٩١٢، دوای [[ھێرشی عوسمانی بۆ سەر وڵاتی فارس (١٩٠٦)|داگیرکارییەکی شەش ساڵە]] لە شارەکە چوونە دەرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠١٦|سەردێڕ=File 3154/1912 Pt 1-2 'Turco-Persian frontier: the position of Hawizeh; miscellaneous prints' |ناونیشان=https://www.qdl.qa/en/universal-viewer/81055/vdc_100032533196.0x000002 |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=Qatar Digital Library |زمان=English |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئایاری ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220501204402/https://www.qdl.qa/en/universal-viewer/81055/vdc_100032533196.0x000002 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> خەڵکی سەردەشت ھەر وەک سەرجەم کوردەکان بەھۆی بیروڕای مەزھەبییەوە پەیوەندییەکی باشیان لەگەڵ عوسمانییەکان ھەبووە، بەڵام پێیان خۆش نەبووە شارەکەیان بچێتە ژێر خاکی دەوڵەتی عوسمانی. بۆیە ھەندێک لە خەڵکی ئەو شارە نامەیەکیان بۆ ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانی نووسی کە دژایەتیی خۆیان بۆ چوونە ژێر دەسەڵاتی عوسمانی دەردەبڕی.<ref name="مێژوو و جوگرافیای سەردەشت١" /> === ھێرشی ڕووسەکان === [[پەڕگە:M 115 carte de la Perse front Caucase (Mukrian Region).jpg|وێنۆک|زۆرترین پێشڕەویی بەرەی ڕووسەکان لە جەنگی جیھانیی یەکەم بە ھێڵی سەوز نیشان دراوە کە سەردەشت (Serdecht) دەگرێتەوە.]] لە دەستپێکی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] ئەگەرچی دەوڵەتی ئێران بێلایەنیی خۆی ڕاگەیاند، بەڵام بەھۆی لاوازیی سیستەمی حوکمڕانی و ھێزی دەوڵەتی دانی پێنەدرا. لە دوای [[ڕێککەوتننامەی ئەنگلۆ-ڕووسی|ڕێککەوتننامەی سەنت پیتەرزبورگ]]، ھێزەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی]]ا و [[شانشینی یەکگرتوو]] وڵاتی ئێرانیان لە باکوور، باشوور و ڕۆژاواوە داگیر کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/fa/news/29174/تنها-مقبره-برجامانده-از-حمله-روس-ها-به-سردشت-در-وادی-فراموشی-عثمان-عباسی/ |سەردێڕ=تنها مقبره برجامانده از حمله روس ها به سردشت در وادی فراموشی/عثمان عباسی (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=کوردپرێس |ڕێکەوت=١٥ی ئازاری ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ھێرشی ڕووسەکان [[ئازەربایجان (ھەرێم)|ئازەربایجان]] و بەشێک لە [[کوردستان]]ی گرتەوە کە یەکێک لەو شوێنانەی لەلایەن ڕووسەکانەوە داگیر کرا، سەردەشت بوو. ھێرش بۆ سەر ناوچەی سەردەشت لە دەوروبەری ساڵی ١٩١٦ ڕوویدا. ئەگەرچی لە ناوچەکانی [[وەتماناوێ]] و [[نەڵاس]] ھەندێک بەرگری لە بەرامبەر ڕووسەکانەوە کرا، بەڵام سەرئەنجام ھێزە ڕووسەکان دەگەنە ناو شار و داگیری دەکەن. ژمارەیەک لە خەڵکی شار بە گومانی ئەوەی کە شەڕێکی نێوان ڕووسەکان و عوسمانییەکانە و ئەوان لە کوشتاری ڕووسەکان بەدوورن، شارەکەیان بەجێنەھێشت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://avaymarz.ir/تنها-مقبره-برجامانده-از-حمله-روس-ها-به-س/ |سەردێڕ=تنها مقبره برجامانده از حمله روس ها به سردشت در وادی فراموشی (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ئاوای مەرز |ڕێکەوت=١٥ی ئازاری ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=https://avaymarz.ir/%D8%AA%D9%86%D9%87%D8%A7-%D9%85%D9%82%D8%A8%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%B3-%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%B3/ |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> ڕووسەکان کە ئەو کات لە ناوچەدا بە «عەرووس» ناسرابوون، کاتی چوون بۆ شار ٥١ کەس لە خەڵکی ئاسایییان کوشت. یەکێک لەو کەسانە بە ناوی ''عەبدولکەریم قازی'' کە دادوەر بوو، لەلایەن ڕووسەکانەوە لەبەردەم ماڵەکەی بە شێوەیەکی نالەبار کوشترا. ئێستا گۆڕی عەبدولکەریم قازی تەنیا گۆڕە کە لەو کارەساتەوە ماوەتەوە و مەترسیی لەناوچوونی بەھۆی بیناسازی لەسەرە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://sardashtpress.ir/2022/04/03/تنها-مقبره-برجامانده-از-حمله-روس-ها-به-س/ |سەردێڕ=تنها مقبره برجامانده از حمله روس ها به سردشت در وادی فراموشی (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=سەردەشت پرێس |ڕێکەوت=٣ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=http://sardashtpress.ir/2022/04/03/%D8%AA%D9%86%D9%87%D8%A7-%D9%85%D9%82%D8%A8%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%B3-%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%B3/ |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> === ھێرشی پشدەرییەکان === [[پەڕگە:خارطة المملكة العراقية.jpg|وێنۆک|نەخشەی [[شانشینی عێراق]] لە ساڵی ١٩٢١، لە سەرەوەی [[پارێزگای سلێمانی]] (السليمانيه) لە باکووری ڕۆژھەڵاتی نەخشەکەدا ناوی سەردەشت (سردشت) نووسراوە.]] لە سەرەتای حکومڕانی [[ڕەزا شا]]، کاتێک کە ھۆزەکان تووشی بەڕێوەچوونی یاسای توند لەلایەن حکوومەتەوە بوون، دژایەتییان کرد و لە بەڕێوەبردنی یاساکان کشانەوە. ھەندێک لە ھۆزەکان لەبەر ڕاوەستان لە بەرامبەر حکوومەتدا، داوای یارمەتییان لە [[پشدەر]]ییەکان ویست. لە ساڵی ١٩١٩، ژمارەیەک لە مەنگوڕەکان بە یارمەتی و پاڵپشتیی پشدەرییەکان بە بیانووی خاوەن قەرزی لە ھەندێکان، ھاتنە شاری سەردەشت. لەو کاتدا ژمارەیەکی زۆر لە خەڵکی سەردەشت کوشتران، بریندار بوون و شارەکە بە تەواوی لە ئاگردا سووتا. فەرماندەی سەربازیی ئەو کاتی سەردەشت، ''عەلی ئەسغەرخانی پزیشکیان'' بوو کە نەیتوانی لە بەرامبەر پشدەرییەکاندا بەرگری بکات و ژمارەیەکی زۆر لە ھێزە سەربازییەکان کوشتران و ئەوانەی زیندووش مانەوە ناچار بە بەجێھێشتنی شارەکە بوون. لەو شەڕەدا لە ناوچەی مەرگی لە باشووری کوردستان ھەتا ناوچەی ئالانی سەردەشت بەشدارییان ھەبوو. پشدەرییەکان نزیکی یەک مانگ سەردەشتیان لەژێر دەستدا بوو. دوای ماوەیەک ڕەزا شا زانی کە بە زۆرەملی ناتوانێت پشدەرییەکان بدۆڕێنێت، بۆیە ڕێگای دانوستانی ھەڵبژارد کە پشدەرییەکان قبووڵیان کرد و ڕەزا شاش ''جێنەراڵ سەرتیپ سەیف ئەفشار''ی بە نوێنەرایەتیی خۆی ناردە ناوچەکە. دوای چەند ڕۆژان وتووێژ، حکوومەتی ئێران لە بەرامبەر زەوی و گوندەکانی پشدەرییەکان لە ئێران، پارەیەکی زۆری لیرە دانێ و مافی بەکارھێنانییان لە کوێستانەکانی ئێران لە ھاویندا پێدرا.<ref name="مێژوو و جوگرافیای سەردەشت٢" /> === ڕاپەڕینی سمکۆی شکاک === {{ئەمانەش ببینە|ڕاپەڕینی سمکۆی شکاک (١٩١٨–١٩٢٢)|ڕاپەڕینی سمکۆی شکاک (١٩٢٦)}} [[پەڕگە:Map of the Simko Shikak Revolt (1918–1922).png|وێنۆک|نەخشەی پێشڕەوییەکانی ھێزەکانی سمکۆی شکاک کە لە باشووری ڕۆژاواوە سەردەشت (Sardasht) دەگرێتەوە.]] دوای ئەوەی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] کۆتایی ھات، [[سمکۆی شکاک]] وەکوو سەرکردەیەکی سیاسی ناوی دەرکرد و لەپێناو دامەزراندنی ئیدارەیەکی کوردی لە ساڵی ١٩١٨ توانی ھێز و دەسەڵاتی خۆی لە ھەرێمی ڕۆژاوای [[دەریاچەی ورمێ]]دا زیاتر بکات<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|یەکەم=W. G. |دوایین=Elphinston |سەردێڕ=The Kurdish Question |journal=International Affairs |بەرگ=٢٢|issue=1 |پەڕەکان=٩١–١٠٣ [p. ٩٧]|ساڵ=١٩٤٦|doi=10.2307/3017874 |jstor=3017874}}</ref> و شۆڕشێک دەست پێ بکات کە ھەتا ١٩٢٢ درێژەی ھەبوو.<ref name=cornell>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Smith |یەکەم=B. |سەردێڕ=Land and Rebellion: Kurdish Separatism in Comparative Perspective |ناونیشان=http://government.arts.cornell.edu/assets/psac/sp09/Smith_Kurdish_Separatism_Feb09_PSAC.pdf |ساڵ=٢٠٠٩|journal=Working Paper}}</ref> سمکۆ سوپایەکی بەھێزی کوردی ڕێکخست کە زۆر بەھێزتر لە ھێزەکانی حکوومەتی ئێران بوو. لەبەر ئەوەیکە حکوومەتی ناوەندی نەیتوانی چالاکییەکانی سمکۆ کۆنتڕۆڵ بکات، ئەو بە پەرەپێدانی ھەرێمەکانی ژێر کۆنتڕۆڵی خۆی درێژەی دا و ھەتا ساڵی ١٩٢٢ شارەکانی [[بانە]] و سەردەشت ھاتنە ژێر کۆنتڕۆڵی.<ref>F. Koohi-Kamali, "Nationalism in Iranian Kurdistan" in ''The Kurds: A Contemporary Overview'', ed. P.G. Kreyenbroek, and S. Sperl, 252 pp., Routledge, 1992, {{ISBN|0-415-07265-4}} pp. 175, 176</ref> ھەرەوەھا لە کانوونی دووەمی ١٩٢٩ و ھاوکات لەگەڵ گرتنی [[مەھاباد]] لەلایەن کوردە [[مەنگوڕ]]ەکانەوە، شۆڕشگێڕە کوردەکان لە سەردەشت توانیان گەمارۆ بخەنە سەر ھێزە ئێرانییەکان. لە مانگی ئازاری ھەمان ساڵ، ھێزێکی نوێی سوپای ئێران نێردرانە سەردەشت و بە کوشتنی ٩٠ کەس لە شۆڕشگێڕە کوردەکان کە ٥ کەس لە سەرکردەکانیان لەخۆدەگرێت، توانیان گەمارۆکە تێکبشکێنن و کوردەکان ناچار بە کشانەوە بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.tasnimnews.com/fa/news/1392/12/06/294853/%D8%A2%D8%BA%D8%A7%D8%B2-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%AE%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%B9%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86|سەردێڕ=آغاز جنگ رضاخان علیه عشایر کردستان (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=تەسنیم|ڕێکەوت=٢٥ی شوباتی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> === ڕاپەڕینی مەلا خەلیل === {{ئەمانەش ببینە|ڕاپەڕینی مەلا خەلیل}} [[پەڕگە:Image of the mangur tribe in sardasht 1929.jpg|وێنۆک|وێنەیەکی چەکدارانی ھۆزی مەنگوڕ لە سەردەشت، پاش گرتنی شارەکە لە سەردەمی ڕاپەڕینی مەلا خەلیل.]] [[پەڕگە:هێزی مەنگوڕ و مامەش.jpg|وێنۆک|ھێزێک لە ھۆزەکانی سەر بە مەلا خەلیل گۆڕەمەری.]] لە ساڵەکانی ١٩٢٨ بۆ ١٩٢٩، کەسێک بە ناوی [[مەلا خەلیل گۆڕەمەری]] لە دژی قەدەغە و گۆڕینی [[جلی کوردی]] لەلایەن حکوومەتی ڕەزا شاوە ڕاپەری. ئەو لە ساڵی ١٨٨٠ لەدایکبوو و دواتر بووبە یەکێک لە دژبەرانی حکوومەتی ڕەزا شا. لە کۆتایییەکانی ١٩٢٨ لە دژی سیاسەتەکانی ڕەزا شا ڕاپەری و فتوای دەرکرد. ڕەزاشای پەھلەوی دەیھەویست لە چوارچێوەی سیاسەتی یەکنەتەوەکردن و مۆدێرنسازی، سەرجەم جلوبەرگی نەتەوەکانی ئێران یەک بخات و جۆرە جلوبەرگێکی دیاریکرد و سەپاندی، بەڵام لە کوردستاندا دژایەتیی ئەم سیاسەتە کولتوورییە کرا و مەلا خەلیل کە زانایەکی ئایینیی ناوچەی موکریان و سەردەشت بوو، بە فتوایەک دژایەتیی ئەو سیاسەتەی ڕاگەیاند و بە [[حەرام]] و کوفری لە قەڵەمدا و بەرەنگاربوونی ئەو [[سیاسەت]]ەی بە واجب ڕاگەیاند. ئەوەبوو لە ساڵی ١٩٢٨، ڕاپەڕینێکی لێکەوتەوە و چەندین ناوچەی کوردستان لە موکریان کەوتنە دەستی ڕاپەڕیوەکان کە سەرکردەکەی خودی مەلا خەلیل بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://sites.google.com/univsul.edu.iq/kurdistan-car/documents/فەتوای-مەلاخەلیل-گۆڕەمەری-لە-ساڵی-١٩٢٨-دژی-سیاسەتی-قەدەغەکردنی-جلی-کوردی-ل |سەردێڕ=فەتوای مەلاخەلیل گۆڕەمەری لە ساڵی ١٩٢٨، دژی سیاسەتی قەدەغەکردنی جلی کوردی لە ئێران |بڵاوکەرەوە=زانکۆی سلێمانی |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> تەواوی ھۆزەکانی [[مەنگوڕ]] و [[گەورک]]ی مەھاباد و سەردەشت لەگەڵ مەلا خەلیل لە دژی یاسای [[کەشفی حیجاب]] و [[کڵاوی پەھلەوی]] یەکیان گرت. یەکەمین ھەنگاوی ئەوان لە دەستێکی ساڵی ١٩٢٩دا بوو کە تەلەگراف و تەلەفۆنی دەوڵەتییان لە نێوان مەھاباد و سەردەشتدا بچڕاند. دواتر لە دۆڵی «ئامێد» لە نێوان ''گوڵیار'' و ''دووسەید'' ھێرشیان کردە سەر ھێزەکانی حکوومەتی ناوەندی و شکستیان پێھێنان. دوایە مەلا خەلیل بە یارمەتیی ھێزەکانی سوارە و پیادەی مەنگوڕ و گەورک [[شەڕی سەردەشت (١٩٢٩)|ھێرشی کردە سەردەشت]]،<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Cronin|یەکەم=Stephanie|ناونیشان=https://books.google.co.uk/books?id=Zy75pASpaHkC&pg=PA116&dq=mangur%20sauj%20bulak&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=sh/x/saves/uv/m1/5&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiGjbOpqK6OAxWvW0EAHZlOECkQ6AF6BAgGEAM&kgs=1f480c3e326c965c#v=onepage&q=mangur%20sauj%20bulak&f=false|سەردێڕ=Tribal Politics in Iran: Rural Conflict and the New State, 1921-1941|ڕێکەوت=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٤-١٣٨٠١-٢|پەڕەکان=١١٦|زمان=en}}</ref> ھێزەکانی ئێرانی لە شارەکە دەرکرد و سەردەشتی گرتە ژێر دەست.<ref name="مێژوو و جوگرافیای سەردەشت٢" /><ref name=":0" /><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=على|یەکەم=رزم‌آرا، حسين|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=140MAQAAMAAJ&q=%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%B4+%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84&dq=%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%B4+%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjh8Kfjh9COAxUw9QIHHTGSGQ4Q6AF6BAgFEAM|سەردێڕ=عملىات اورامان|ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=پردىس دانش|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٢٥٠٩-١٤-٠|زمان=fa|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250810030808/https://books.google.iq/books?id=140MAQAAMAAJ&q=%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%B4+%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84&dq=%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%B4+%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjh8Kfjh9COAxUw9QIHHTGSGQ4Q6AF6BAgFEAM#%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%B4%20%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٥|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ژمارەی ھێزە کوردەکانی مەلا خەلیل لەم شەڕانەدا ١٠،٠٠٠ بۆ ١٥،٠٠٠ کەس بوون.<ref name=":0" /><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Cronin|یەکەم=S.|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=WPOADAAAQBAJ&pg=PA185&dq=mangur+sardasht+1929&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjC3bj3p9GOAxXq8gIHHTprC28Q6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=mangur%20sardasht%201929&f=false|سەردێڕ=Soldiers, Shahs and Subalterns in Iran: Opposition, Protest and Revolt, 1921-1941|ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Springer|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣٠-٣٠٩٠٣-٦|پەڕەکان=١٨٥|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Potts|یەکەم=D. T.|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=ssLADwAAQBAJ&pg=PA378&dq=mangur+sardasht+1929&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjC3bj3p9GOAxXq8gIHHTprC28Q6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=mangur%20sardasht%201929&f=false|سەردێڕ=Nomadism in Iran: From Antiquity to the Modern Era|ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٣٣٠٨٠-٥|پەڕەکان=٣٧٨|زمان=en}}</ref> کاتێک ڕەزا شا نەیتوانی لەگەڵ مەلا خەلیل ڕێک بکەوێت، ڕێککەوتنی لەگەڵ ھەندێک لە ئاغاکانی مەنگوڕ لە دژی ڕاپەڕینی مەلا خەلیل ھەڵبژارد. پاش ماوەیەک ڕاپەڕینەکە سەرکوت کرا و بنکەی ڕاپەڕیوەکان کە دەکەوێتە ناوچەی سەردەشت، کەوتە دەست سوپا و مەلا خەلیل و ھەندێک لە ھاوڕێکانی ناچار بەرەو باشووری کوردستان کشانەوە. دواتر مەلا خەلیل لە ساڵی ١٩٥٥ کۆچی دواییی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://pmnews.se/?p=29574 |سەردێڕ=ڕاپەرینی مەڵا خەلیکی میراوەو ئۆمەر پاشای قەلەرەشە، سەردار پشدەری |بڵاوکەرەوە=پی ئێم نیووز |ڕێکەوت=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٣ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=https://pmnews.se/?p=29574 |date=شوباتی ٢٠٢٦ }}</ref> === ڕاپەڕینی حەمە ڕەشید === {{ئەمانەش ببینە|ڕاپەڕینی حەمە ڕەشید}} کاتێک لە ئەیلوولی ١٩٤١دا سەربازانی [[ھاوپەیمانانی جەنگی جیھانیی دووەم|ھاوپەیمانان]] ھاتنە ناو ئێرانەوە، سوپای ئێران بە خێرایی ھەڵوەشا و تەقەمەنیەکانیان لە کوردستان لەلایەن کوردەکانەوە دەستی بەسەردا گیرا. کوڕانی سەرۆک ھۆزە کوردەکان کە بۆ [[تاران]] دوورخرابوونەوە، ئەو دەرفەتەیان بەکارھێنا و خۆیان لە تاران بەرەو کوردستان ھەڵاتن. حەمە ڕەشید، سەرۆکێکی کوردی بانەیی، سەردەشت، [[بانە]] و [[مەریوان]]ی کۆنتڕۆڵ کرد و دواجار لە پاییزی ساڵی ١٩٤٤ لەلایەن سوپای ئێرانەوە ناچار بە کشانەوە لە ناوچەکە کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jwaideh|یەکەم=Wadie|سەردێڕ=The Kurdish National Movement: Its Origins and Development|ناونیشان=https://archive.org/details/kurdishnationalm0000jwai|ڕێکەوت=١٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Syracuse University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٥٦-٣٠٩٣-٧|پەڕەکان=[https://archive.org/details/kurdishnationalm٠٠٠٠jwai/page/٢٤٥ ٢٤٥]|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Phersu Atlas|ناونیشان=https://content.phersu-atlas.com/object/event/2214|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=content.phersu-atlas.com}}</ref><ref>{{Harvtxt|Elphinston|1946|pp=97–98}}</ref> === سەردەمی کۆماری کوردستان === {{ئەمانەش ببینە|کۆماری کوردستان}} [[پەڕگە:Map republic of mahabad and south azerbaijan 1945 topograhic.svg|وێنۆک|نەخشەی کۆماری کوردستان، سەردەشت (Sardasht) لەسەر سنووری باشووری ڕۆژاوای کۆماردا ھەڵکەوتووە.]] ھۆزەکان و خەڵکی سەردەشت بەپێی ڕووداوەکانی پێشوو، لە پێش دامەزراندنی کۆماری کوردستان ئامادە بوون ھەتا دەست بە شۆڕش بکەن و بچنە ناو ھێزەکانی دژی دەوڵەتی ناوەندی. زۆربەی گەورەکانی گەل و سەرکردەکانی ھۆزەکان بێجگە لە چەند بوارێکی تایبەت، وەفاداریی خۆیان بۆ [[قازی محەممەد]] ڕاگەیاند. خەڵکی سەردەشتیش بوونە ھاوڕای کۆمار، کە ئەو سەردەمە لە سەردەشت بە «ساڵی دیموکرات» ناسراوە. ساڵی ١٩٤٦ی زایینی، ساڵی سەرھەڵدانی خەڵکی شار لە دژی [[شانشینی پەھلەوی|حکوومەتی پەھلەوی]] بوو. [[بنەماڵەی بارزانی|بارزانییەکان]] لە باشووری کوردستان لە دوای سەرنەکەوتن، لە ڕێگای سەردەشتەوە دەھاتنە ناو ڕۆژھەڵاتی کوردستان و پەیوەندییان بە قازی محەممەدەوە دەکرد. حکوومەتی ئێران نامەیەکی بۆ سەرھەنگ پزیشکیان، فەرماندەی ئەو کاتی سەردەشت نووسی کە [[مەلا مستەفا بارزانی]] لە بیری یەکگرتن لەگەڵ کۆماری کوردستان دڵسارد بکاتەوە، بەڵام بە پێچەوانە مەلا مستەفا خۆی بە شاری [[مەھاباد]] و قازی محەممەد گەیاند.<ref>قازی محەممەد و کۆمار لە ئاوێنەی بەڵگەکان - بێھزاد خۆشحاڵی - ٢٠٠١</ref> لە یەکەمین کۆنگرەی [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران|حیزبی دێموکراتی کوردستان]] لە مەھاباد لە ڕێکەوتی ٢٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٥، سەردەشت ھیچ نوێنەرێکی نەبوو. بەڵام بەشی ھۆزەکان و خەڵکی سەردەشت، ٧٠٠ بۆ ٨٠٠ کەس لە سوپای ١٢،٧٥٠ کەسیی کۆماری کوردستاندا بوو، لەوانە ھێزی گەورکی سەردەشت بە سەرکردایەتیی کاکەڵڵا لە ٢٠٠ سوار و ھێزی تێکەڵاوی خێڵەکانی سەردەشت لە ٥٠٠ سوار پێکھاتبوون.<ref>Eaglton william.jr . The Kurdish Republic of 1946, London, 1963. P.91-92</ref><ref>حکوومەتی کوردستان - نۆشیروان مستەفا، سلێمانی ٢٠٠٧، ل ١٨٢-١٨٣</ref> ھێزەکانی بنکەی سەربازیی سەردەشت بە توندی لە بەرامبەر ھێزەکانی سەر بە کۆماری کوردستان بەرگرییان کرد و تەسلیمی ئەوان نەبوون. ھێزەکانی کۆماری کوردستان گەمارۆی سەردەشتیان دا و ڕێگای پەیوەندیی ھێزەکانی حکوومەتی ئێرانیان لە نێوان بانە و سەردەشت پچڕاند و دواتر ئەو ناوچەیە چوو ژێر دەسەڵاتی کۆماری کوردستان. فەرماندەی ئەو شارە لە کۆماری کوردستاندا ''زێڕۆ بەگ ھەرکی'' بوو. ناوچەکانی دەوروبەری سەردەشت ھەتا کاتی ڕووخانی کۆماری کوردستان لە ئاخرەکانی ساڵی ١٩٤٦، لەژێر دەسەڵاتی ئەو کۆمارەدا بوو کە دواتر ھێزەکانی ئێران شارەکەیان داگیر کردەوە.<ref name="مێژوو و جوگرافیای سەردەشت٢">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.islahweb.org/ar/node/5033 |سەردێڕ=تاریخ و جغرافیای شهرستان سردشت - بخش دوم و پایانی (به فارسی) |بڵاوکەرەوە=جەماعەتی دەعوەت و ئیسلاحی سەردەشت |ڕێکەوت=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی نیسانی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220412180112/http://www.islahweb.org/ar/node/5033 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[ھەژار]] لە [[چێشتی مجێور]]دا لەبارەی ھێزەکانی کۆماری کوردستان لە نزیک سەردەشت نووسیویەتی: «بڕیار درا سبەینێ شەو ھێرش بەرنە سەردەشت. ڕۆژێک لە بەیانییەوە ھەتا کاتی ڕۆژاوابوون بە کەڵەک چەکدارمان لە [[زێی بچووک|کەڵوێ]] پەڕاندەوە. پاش نوێژی شەوان فەرمان ھات کە دەبێ لە دەوری سەردەشت بکشێنەوە. ڕادیۆ لەندەن گوتوویەتی کوردەکان سەردەشتیان گرتووە. [[یەکێتیی سۆڤیەت|ڕووسەکان]] لەو خەبەرە نیگەرانن؛ نایانەوێ [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانی|ئینگلیزییەکان]] تووڕە کەن».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/22661|سەردێڕ=شەڕی کۆمەڵە و دەوڵەت|بڵاوکەرەوە=ڤەژینبووکس|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> === ڕاپەڕینی مەلا ئاوارە === [[مەلا ئاوارە]]، شاعیر، پێشمەرگە و خەباتکاری کورد لە کاتێکدا لەدایکبووی گوندی [[شەڵماش]] لە شارستانی سەردەشت بوو، بەڵام لە سەردەمی ڕاپەڕینی کوردانی باشووری کوردستان لە دژی [[عەبدولکەریم قاسم]] چووە شاری [[سلێمانی]]. دواتر لە ساڵی ١٩٦٤، لەگەڵ [[سمایل شەریفزادە]] و چەند کەسێکی تر گەڕانەوە ڕۆژھەڵاتی کوردستان و [[کۆمیتەی شۆڕشگێڕی حیزبی دێموکراتی کوردستان]]یان لە دژی [[شانشینی پەھلەوی|حکوومەتی پەھلەوی]] دامەزراند. ئەوان لە ناوچەی [[موکریان]]، بەتایبەت گوندەکانی [[ناوچەی ئالان]] لە دەوروبەری سەردەشت، [[بانە]] و چەند شوێنێکی تر، لە دژی دەسەڵاتی پەھلەوی چالاکیی سیاسی و خەباتی چەکدارییان ئەنجام دەدا و سەرنجی خەڵکیان بۆ خۆیان ڕادەکێشا.<ref>مێژووی ناودارانی کورد: بابە شێخ مەردۆخ ڕۆحانی "شیوا" وەرگێڕانی: ماجد مەردۆخ ڕۆحانی، بەرگی دووھەم، لاپەڕەی ٨٣١، لە کتێبەکانی [[ئەکادیمیای کوردی]]، ھەولێر، ٢٠١١ ز. چاپی یەکەم</ref> ھێزەکانی مەلا ئاوارە بۆ ماوەی چەند ساڵان خەباتیان ئەنجام دا و زۆر جاران لەگەڵ ھێزەکانی حکوومەت تووشی پێکدادان و تێکھەڵچوونی چەکداری بوونەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/archive/2017-09-23/25983|سەردێڕ=لە حوجرەوە ( مەلا ئاوارە)|بڵاوکەرەوە=کوردستان میدیا|ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٦ی شوباتی ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=https://kurdistanmedia.com/so/news/archive/2017-09-23/25983 |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> دواتر لە ساڵی ١٩٦٨، ھێزەکانی حکوومەتی [[محەممەدڕەزا پەھلەوی|شای ئێران]] بە ڕاسپاردنی [[ساواک]] و بەکارھێنانی بەکرێگیراوانی ناوچەکە توانیان ھێزەکانی سمایل شەریفزادە لە دەوروبەری بانە تێکبشکێنن و دواتر گەمارۆیان خستە سەر ھێزەکانی مەلا ئاوارە لە دەوروبەری سەردەشت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.kurdistanmedia.com/farsi/idame/14840|سەردێڕ=ملا آواره، ستارهٔ درخشان جنبش 47 ـ 46 (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردستان میدیا|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170421023733/http://www.kurdistanmedia.com/farsi/idame/14840|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی نیسانی ٢٠١٧}}</ref> سەرئەنجام مەلا ئاوارە لەگەڵ دوو پێشمەرگەی تر بۆ دادگایەکی سەحرایی لە بنکەی سەربازیی سەردەشت گوازرانەوە و دوای چەند مانگ [[ئەشکەنجە]]دان لە ڕۆژی ٢ی ئەیلوولی ١٩٦٨ لە سەردەشت تیرباران کران.<ref>شەھید مەلا ئاوارە، ڕەحمان نەقشی، ئەیلوولی ٢٠١١</ref> === شۆڕشی ١٩٧٩ === {{ئەمانەش ببینە|شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران}} ''شۆڕشی ئیسلامیی ئێران''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://penus.krd/index.php/ckb/2018-04-02-19-18-18/item/1528-2019-03-06-10-54-55 |سەردێڕ=بەنوئەزیزی: شۆڕشی ئیسلامیی ئێران |بڵاوکەرەوە=پێنووس |ڕێکەوت=١ی حوزەیرانی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230127091700/http://penus.krd/index.php/ckb/2018-04-02-19-18-18/item/1528-2019-03-06-10-54-55 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یان ''شۆڕشی گەلانی ئێران''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/ساڵەی-شۆڕشی-گەلانی-ێران-لە-ڕاگەیاندنە-اڵمانییەکان |سەردێڕ=٤٠ ساڵەی شۆڕشی گەلانی ئێران لە ڕاگەیاندنە ئاڵمانییەکان |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=١٣ی شوباتی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> بە یەکێک لە قۆناغە گرینگ و ڕووداوە مێژوویییە گەورەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوڕاست و جیھان دادەنرێت، کە بووە ھۆی گۆڕینی باری سیاسی، [[ئابووری]]، کۆمەڵایەتی و سیستەمی حکومڕانی لە مێژووی ھاوچەرخی ئەو وڵاتە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://penus.krd/index.php/ckb/2018-04-02-19-12-28/item/977-2018-09-02-18-56-38 |سەردێڕ=سیاسەتی دەرەوەی ئێران لە قووڵاییی شۆڕشی ئیسلامییەوە |بڵاوکەرەوە=پێنووس |ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220415164633/http://penus.krd/index.php/ckb/2018-04-02-19-12-28/item/977-2018-09-02-18-56-38 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە پاش سەرھەڵدانی شۆڕش و دروستبوونی ناڕەزایەتیی دژی [[محەممەدڕەزا پەھلەوی|محەممەدڕەزا شا]]، خەڵکی ناوچەکانی سەردەشت بە شێوەی جیاجیا بەشداریی ئەم شۆڕشەیان کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://virgool.io/pasharok/%DB%8C%DB%95%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%B1%DB%8E-%D9%BE%DB%8E%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%AE%DB%86%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%AF%DA%98%DB%8C-%D8%B2%DB%86%DA%B5%D9%85-%D9%88-%D8%AF%DB%8C%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%AA%DB%86%D8%B1%DB%8C%DB%95%D8%AA-%D9%84%DB%95-%D8%B1%DB%95%D8%B2%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%DA%B5%DB%8C-1357%D9%87%DB%95%D8%AA%D8%A7%D9%88%DB%8C-%D8%AF%D8%A7-cpz5a5ccnfmj|سەردێڕ=یەکەم رێ پێوان ، خۆپێشاندانی شاری سەردەشت دژی زۆڵم و دیکتاتۆریەت لە رەزبەری ساڵی 1357هەتاوی دا|بڵاوکەرەوە=ویرگول|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> یەکێک لەو خۆپیشاندانە لە دژی [[شانشینی پەھلەوی|ڕژێمی پەھلەوی]]، خۆپیشاندانی ١٤ی سەرماوەز (٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٨) بوو کە دوو مامۆستا بە تۆمەتی ھاندانی خەڵک لە دژی حکوومەتی پەھلەوی دەستبەسەر کران و خەڵکیش لە ناڕەزایی بە دەستبەسەرکردنی ئەو دوو مامۆستایە ڕژانە ناو شەقامەکان و بە دروشمی «دەرکەی زیندان دەشکێنین، زیندانییەکان دەردێنین» خوازیاری ئازادکردنی ئەو دوو مامۆستایە بوون.<ref name="پاشەرۆک">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://virgool.io/pasharok/%D9%87%DB%95%D8%B4%D8%AA-%DA%AF%DB%95%D9%86%D8%AC-%D9%88-%D9%87%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%DB%95%D9%87%DB%95%D8%B4%D8%AA-dlw8epxy0zgn|سەردێڕ=*( - هەشت گەنج و هەشت بەهەشت - )*|بڵاوکەرەوە=ویرگول|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> تانکێک بەناو خۆپیشاندەران دەکەوێت و تەقە دەکات کە خەڵک سەرەتا وەدەزانن ئەم گوللانە مەشقی و پلاستیکین، بەڵام بە ڕژانی خوێنی ھەندێک لە خۆپیشاندەران دەزانن کە گوللەکان ڕاستین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.sedayemoallem.ir/یادداشت/item/14331-14-آذر،-سردشت؛-پیشقراول-بودن-فرهنگیان-در-خلق-جنبش-های-مدنی |سەردێڕ=14 آذر، سردشت؛ پیشقراول بودن فرهنگیان در خلق جنبش های مدنی (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=دەنگی مامۆستا |ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> لەو خۆپیشاندانەدا ھەشت کەس بەھۆی تەقەی ڕاستەوخۆ گیانیان لەدەستدا.<ref name="پاشەرۆک"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://historydocuments.org/sanad/?page=show_document&id=c9eu8pfoa3|سەردێڕ=تاریخ سند: 14 آذر 1357 (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ناوەندی لێکۆڵینەوەی بەڵگە مێژوویییەکان|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=https://historydocuments.org/sanad/?page=show_document&id=c9eu8pfoa3 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> ھەروەھا لە سەردەمی شۆڕشدا حکوومەتی پەھلەوی ژمارەیەکی زۆر لە [[ئاخووند]]ە شیعەکانی بۆ کوردستان دوورخستەوە کە سەردەشتیشی دەگرتەوە. [[عەبدولڕەحیم ڕەبانی شیرازی]]، [[ھادی باریکبین]] و [[شوکروڵڵا تاھیری خوڕەمابادی]] لە ئاخووندە دوورخراوەکان بۆ سەردەشت بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://historydocuments.ir/?page=post&id=1768|سەردێڕ=اسامی و مشخصات روحانیون تبعیدی در سال 1356 و 1357 (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ناوندی لێکۆڵینەوەی بەڵگە مێژوویییەکان|ڕێکەوت=٩ی شوباتی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئایاری ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=https://historydocuments.ir/?page=post&id=1768 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://sobheqazvin.ir/news/239325/%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%A8%D8%B9%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D9%87-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA-%D8%AD%DA%A9%D9%85-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%A8-%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%88%D9%84%DB%8C-%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D8%B2%D9%88%DB%8C%D9%86-|سەردێڕ=از تبعید به سردشت کردستان تا دریافت حکم انتصاب نمایندگی ولی فقیه در قزوین (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=صبح قزوین|ڕێکەوت=٨ی نیسانی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئایاری ٢٠٢٤}}</ref> === سەرھەڵدانی ١٩٧٩ === {{ئەمانەش ببینە|سەرھەڵدانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان (١٩٧٩)}} [[پەڕگە:مامۆستا ھێمن (١٩٧٩).jpg|وێنۆک|بەھاری ساڵی ١٩٧٩ (١٣٥٨ی ھەتاوی)، گەڕانەوەی خەباتکارانی رۆژھەڵات لە باشوورەوە بۆ سەردەست؛ مامۆستا [[ھێمن]] شەشەمین کەس لە ڕاستەوە.]] سەردەشت یەکێک بوو لەو ناوچانەی کە دژی دەسەڵاتی [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران|کۆماری ئیسلامی]] خەباتی چەکدرایی تێدا ئەنجامدرا. دواتر شارەکە بۆ ماوەیەک لەژێر دەسەڵاتی کورداندا بوو و لەلایەن [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران]] و [[حیزبی کۆمەڵەی کوردستانی ئێران|کۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێران]] بەڕێوەدەبردرا.<ref name="گۆڤاری تیشک">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://govartishk.com/conflicts/ |سەردێڕ=کێشەی خاک لەنێوان کورد و تورکی ئازەربایجانی لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە ئێراندا |بڵاوکەرەوە=گۆڤاری تیشک |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211222222913/https://govartishk.com/conflicts/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەو سەردەمەدا لە سەردەشت و ناوچەکانی دەوروبەر، ١٠،٠٠٠ پێشمەرگە بوونیان ھەبوو.<ref name=ward>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Immortal: A Military History of Iran and its Armed Forces|دوایین=Ward|یەکەم=R.S.|ساڵ=٢٠٠٩|پەڕەکان=٢٣١–٢٣٣|بڵاوکەرەوە=Georgetown University Press |ژپنک=٩٧٨-١٥٨٩٠١٥٨٧٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=8eUTLaaVOOQC|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160505064926/https://books.google.com/books?id=8eUTLaaVOOQC|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئایاری ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە سەروبەندی شکستی دانوستانەکانی نێوان کورد و حکوومەتی ناوەندیی ئێران، [[شێخ عێزەدین حوسێنی]] وەکوو یەکێک لە ڕێبەرانی شۆڕش لە کوردستان بە مەبەستی ھاندانی خەڵک سەردانی ئەم شارەی کرد.<ref name="شار١">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=185336|سەردێڕ=گفتوگۆکانی کورد و شەرخوازیی کۆماری ئیسلامی ئێران|بڵاوکەرەوە=شارپرێس|ڕێکەوت=٣ی شوباتی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240126153419/https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=185336|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھێزەکانی ''چریکەکانی فیداییی گەل'' ھێزێکی دیکە بوون کە لە سەردەشت و دەوروبەری نیشتەجێ ببوون و لە دژی ھێزەکانی کۆماری ئیسلامی ئۆپەراسیۆنیان ئەنجام دەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://siahkal.com/%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%AC%D9%86%DA%AF%D9%84/|سەردێڕ=ورود خاطرات جنگل (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=سیاھکەل|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٤}}</ref> ھەروەھا ھێزەکانی [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران]] لە سەردەشت بوونیان ھەبوو، ئەوان دوای ئەوەی لە شارە گەورەکانی ئێران شکستیان خوارد، ڕوویان لە سەردەشت و ناوچەکانی دیکەی کوردستان کرد و ھێزێکی تایبەت بە ناوچەکەیان بەناوی ''پێشمەرگەی موجاھیدی خەلق'' پێکھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.bbc.com/persian/iran/2011/06/110620_l10_30khordad60_khodabandeh|سەردێڕ=ورود سازمان مجاهدین خلق به 'فاز نظامی' و پیامدهای آن (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=بی بی سی|ڕێکەوت=١١ی حوزەیرانی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> دوای ئەوەی کە [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] بەھۆی [[شەڕی پاوە]] لە ١٩ی ئابی ١٩٧٩، فەرمانی ناردنی ھێزی بۆ ئەو شارە دەرکرد، لە ئاکامدا شەڕێکی سێ مانگە لە سەرانسەری کوردستان ڕوویدا. بەھۆی ئەو شەڕە بەربڵاوە، زۆربەی حیزبە کوردییەکان بنکە و ھێزەکانیان بەرەو سەردەشت و ناوچە سنوورییەکانی گواستەوە. لە ٢٦ی ئابی ١٩٧٩، بنکەی سەربازیی سەردەشت بەبێ تەقەکردن لەلایەن حیزبی دێموکرات و کۆمەڵەوە دەستی بەسەردا گیرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=182559|سەردێڕ=هەیئەتی نوێنەرایەتی گەلی كورد چۆن دامەزرا؟|بڵاوکەرەوە=شارپرێس|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240208010454/https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=182559|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> شێخ عێزەدین حوسێنیش یەکێک لەوانە بوو کە لەبەر ئاسایشی خۆی لە گوندە سنوورییەکانی دەوروبەری سەردەشت نیشتەجێ بوو. سێ مانگ دواتر خومەینی پەیامی ئاشتی و ئاگربەستی ڕاگەیاند و دانیشتنەکان لە نێوان لایەنە کوردییەکان و لایەنی حکوومەت لە سەردەشتەوە دەستی پێکردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://zagrospost.com/34087|سەردێڕ=عزالدین حسینی؛ روحانی اهل سنت که خمینی آرامش کردستان را از او خواست⁄ ھاوری یوسفی (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=زاگرۆس پۆست|ڕێکەوت=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان =٣ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> سەردەشت و دەوروبەری چەندین جاران شایەتی دانیشتنەکانی نێوان نێردراوانی دەوڵەتی ئێران و لایەنە کوردییەکان بوو، کە کوردەکان بەدوای چارەسەری ئاشتیخوازانەی پرسی کورد و بەدەستھێنانی بابەتی [[ئۆتۆنۆمی|خۆبەڕێوەبەری]] بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=152186|سەردێڕ=لەسەر بناغەی هەواڵێکی درۆ، چل ساڵ لەمەوبەر فەرمانی پەلاماردانی کوردستان دەرچوو|بڵاوکەرەوە=شارپرێس|ڕێکەوت=٢٣ی ئابی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٦ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240206230137/https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=152186|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> جاری یەکەم لە ڕۆژی ٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٩، [[داریووش فرووھەر]] لەگەڵ چەند ئەفسەرێکی باڵا و نوێنەرێکی خومەینی ھاتنە سەردەشت و لە گوندی [[نشکۆڵان]] چاویان بە [[جەلال تاڵەبانی|مام جەلال]] و چەند عەرەبێکی ئۆپۆزسیۆنی عێراقی کەوت، کە مام جەلال پێش ئەم دیدارە لەگەڵ [[عەبدولڕەحمان قاسملوو]]، شێخ عێزەدین و ئەندامانی کۆمەڵە ڕاوێژی کردبوو. دواتر بۆ جاری دووەم لە ڕۆژانی ١٨ و ١٩ی تشرینی یەکەمدا، لە گوندی [[بنۆخەڵێف]]ی سەر بە سەردەشت، مام جەلال کۆبوونەوەیەکی لە نێوان داریووش فرووھەر و شێخ عێزەدین ڕێک دەخات، لە کۆبوونەوەکەدا ھەردوو لایەن داواکارییەکانی خۆیان دەخەنە ڕوو کە گرنگترینیان بابەتی ئاگربەستە لە نێوان ھێزە کوردەکان و ھێزەکانی حکوومەتی ناوەندی. دوابەدوای کۆبوونەوەی بنۆخەڵێف، جموجۆڵێکی زۆر گەرموگوڕ دەستی پێکرد بۆ پێکھێنانی «دەستەی نوێنەرانی کورد» لە نێوان شێخ عێزەدین، حیزبی دێموکرات، کۆمەڵە و لقی کوردستانی چریکەکانی فیداییی گەل. جاری سێیەم لە ٩ی تشرینی دووەمی ١٩٧٩، بە دەستپێشخەری و ئامادەبوونی مام جەلال، کۆبوونەوەیەک لە گوندی [[بێورانی خوارێ|بێوران]]ی سەردەشت لە نێوان لایەنی کوردی بە سەرۆکایەتیی شێخ عێزەدین و لایەنی حکوومەتی ناوەندی بە سەرۆکایەتیی داریووش فرووھەر ڕێکخرا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://rojnews.news/?p=11758|سەردێڕ=فتوای جیهاد دژبە کورد، ٤٠ ساڵ لەمەوبەر درا|بڵاوکەرەوە=ڕۆژنیوز|ڕێکەوت=٢٤ی شوباتی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان =٦ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> کە داخوازییەکی ھەشت خاڵی لەلایەن لایەنی کوردییەوە پێشکەشی لایەنی ئێرانی کرا و تێیدا داوای بەدەستھێنانی خوبەڕێوەبەریی کوردستان کرابوو. ئاسایشی کۆبوونەوەی بێوران لەئەستۆی پێشمەرگەکانی [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] بوو و دەوترێت کە ئەوان لەو ڕۆژەدا فەرمانی مام جەلالیان پێبوو کە ڕووبەڕووی ھەڕەشەی و ھێرشی [[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران|ئەرتەشی ئێران]] ببنەوە.<ref name="شار١"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://speemedia.com/dreja.aspx?=hewal&jmare=43822&Jor=23|سەردێڕ=بۆ یەکەم جار.. وتووێژێك لەگەڵ مامۆستا شێخ عێزەدین حوسێنی بڵاودەبێتەوە|بڵاوکەرەوە=سپی میدیا|ڕێکەوت=٢٤ی نیسانی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان =٦ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> دواتر شاری سەردەشت بۆ ماوەی ١٤ مانگان لەلایەن ھێزە کوردەکانەوە گەمارۆ درابوو و تەواوی ڕێگاکانی سەردەشت بۆ مەھاباد، پیرانشار و بانە کەوتبوونە ژێر دەستی چەکدارە کوردەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.qudsonline.ir/news/822145/%D8%A7%DA%AF%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%B3%D8%AA-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A8%D9%88%D8%AF%DB%8C%D9%85-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%B3%D8%AA-%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%85-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA%DB%8C|سەردێڕ=اگر کردستان را از دست داده بودیم انقلاب را از دست می‌دادیم/ روایتی مستند از ۱۴ ماه محاصره طاقت فرسای شهر سردشت (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=قودس ئۆنڵاین|ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئایاری ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.qudsonline.ir/news/822145/%D8%A7%DA%AF%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%B3%D8%AA-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A8%D9%88%D8%AF%DB%8C%D9%85-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%B3%D8%AA-%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%85-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA%DB%8C |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> ھێزەکانی [[عەلی سەیاد شیرازی]] لە ڕێگەی بانەوە ڕوویان کردە شاری سەردەشت تاوەکوو کۆنتڕۆڵی شارەکە بگرنە دەست. لە نزیکی سەردەشت ھێزەکانی کۆماری ئیسلامی زیانێکی بەرچاویان بەرکەوت و ژمارەیەکی زۆریان کوژران و بریندار بوون. بەوتەی لایەنی حکوومەتی ئێران، ھێزە ئێرانییەکان ٧٠ بۆ ٨٠ کوژراو و ١٠٠ بۆ ١٥٠ برینداریان لێکەوتەوە.<ref>کتێبی نەوتراوەکانی شەڕ، بیرەوەرییەکانی عەلی سەیاد شیرازی، بەشی ڕزگارکردنی سەردەشت؛ کاتێک نزیک بوو سەیاد خۆی بدۆڕێنێت</ref> ئەو پێکدادانانەی ھاوینی ١٩٨٠ لە ڕێگای بانە–سەردەشت، بە ''شەڕی [[دارساوێن]]'' ناسراوە. بەوتەی [[ئەبوولحەسەن بەنیسەدر]]، سەرۆک کۆماری ئەوکاتی ئێران لە وەڵامی پرسیارەکەی لەبارەی زیانەکانی سەردەشت و لەناوچوونی ٥٠٠ چەکداری سەر بە ئێران، سەیاد شیرازی وەڵام دەداتەوە کە ئەوان دەچنە بەھەشت و بۆ قەرەبووکردنەوەی سەرنەکەوتن خوازیاری بەکارھێنانی بۆمبی [[ناپاڵم]] دەکات کە لەگەڵ توڕەبوون و ڕەتکردنەوەی بەنیسەدر ڕووبەڕوو دەبێتەوە. ئەو ناکۆکی و کێشانە دەبێتە ھۆی ئەوەیکە دوو پلەی سەبازی لە سەیاد شیرازی بستێنرێتەوە و لە پۆستەکەی دووربخرێتەوە.<ref>نامەکانی بەنیسەر بۆ خومەینی و ئەوانەی تر، پەڕەی ١٥٧ و ٣٢١-٣</ref> بەڵام عەلی سەیاد شیرازی ھۆکارەکەی شتێکی دیکە زانیوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.mizanonline.ir/fa/news/452973/%D9%85%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D8%B3%D8%B1-%DB%B2-%D8%AF%D8%B1%D8%AC%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%B5%DB%8C%D8%A7%D8%AF-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B7-%D8%A8%D9%86%DB%8C%E2%80%8C%D8%B5%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D9%86-%D8%AC%D9%84%D8%B3%D9%87-%D8%B1%D8%A7-%D8%A2%D9%84%D9%88%D8%AF%D9%87-%D9%88-%D9%86%D8%A7%D9%BE%D8%A7%DA%A9-%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%D8%A8%DB%8C%D9%86%D9%85|سەردێڕ=ماجرای کسر ۲ درجه از شهید صیاد توسط بنی‌صدر/ من این جلسه را آلوده و ناپاک می‌بینم|بڵاوکەرەوە=میزان|ڕێکەوت=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.mizanonline.ir/fa/news/452973/%D9%85%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D8%B3%D8%B1-%DB%B2-%D8%AF%D8%B1%D8%AC%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%B5%DB%8C%D8%A7%D8%AF-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B7-%D8%A8%D9%86%DB%8C%E2%80%8C%D8%B5%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D9%86-%D8%AC%D9%84%D8%B3%D9%87-%D8%B1%D8%A7-%D8%A2%D9%84%D9%88%D8%AF%D9%87-%D9%88-%D9%86%D8%A7%D9%BE%D8%A7%DA%A9-%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%D8%A8%DB%8C%D9%86%D9%85 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> فەرماندەیەکی ئەرتەش بەناوی ''محەممەدحەسەن سادقزادە''، دوای کوژرانی ''حوسێن شەھرامفەر'' لە ڕێگای بانە–سەردەشت ئەرکی گرتنی ڕێگاکەی پێدەدرێت. سادقزادە لە بیرەوەرییەکانیدا دەڵێت سەرەتا عەلی سەیاد شیرازی ھەوڵی یەکەم بۆ ڕزگارکردنی ڕێگاکە دەدات کە لە پۆستەکەی دووردەخرێتەوە و سەرناکەوێت، بۆ جاری دووەم حوسێن شەھرامفەر دەستنیشان دەکرێت بۆ ڕزگارکردنی ڕێگاکە کە دوای گرتنی ٥ بۆ ٦ کیلۆمەتر و سازکردنی ٢ بۆ ٣ بنکەی بچووکی سەربازی لە نزیک [[بانە]] دەکوژێت.<ref>کتێبی «شبی در دارساوین»، نووسینی «محمدحسن صادق‌زاده»، پەڕەی ١٠، ١١، ١٢، ١٣ و ٥٤</ref> دواتر بۆ جاری سێیەم سادقزادە خۆی دەبێتە بەرپرسی گرتنی ڕێگای بانە–سەردەشت کە ڕووبەڕووی خۆڕاگریی قورسی پێشمەرگەکانی حیزبی دێموکرات دەبنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanukurd.com/?p=29453|سەردێڕ=حەماسەکەی جادەی بانە ــ سەردەشت|بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref><ref>کتێبی «شبی در دارساوین»، نووسینی «محمدحسن صادق‌زاده»، پەڕەی ١٤، ١٥ و ١٦</ref> سادقزادە دەڵێت کە کەشوھەوای سەردەشت لە نیوەی ساڵدا بۆ ھاتوچۆی ھەلیکۆپتەر خراپ بووە و پێویستیش بووە تەواوی ناوچە سنوورییەکان بەھۆی شەڕی ئێران و عێراقەوە لەژێر کۆنترۆڵی حکوومەتی ئێراندا بن، بۆیە بۆ ھێزە ئێرانییەکان پێویست بوو ڕێگای چوونە ناو شاری سەردەشت کۆنترۆڵ بکەن.<ref>کتێبی «شبی در دارساوین»، نووسینی «محمدحسن صادق‌زاده»، پەڕەی ١٣</ref> [[محەممەد برووجێردی]]، یەکێک لە دامەزرێنەران و فەرماندەیەکی [[سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سپای پاسداران]] لەدوای کوژرانی [[ناسر کازمی]] و [[محەممەدعەلی گەنجیزادە]] لە ڕێگای [[پیرانشار]] بۆ سەردەشت لە ئاخرەکانی ھاوینی ١٩٨٢دا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زندگینامه: ناصر کاظمی (۱۳۳۵–۱۳۶۱) (بە فارسی)|ناونیشان=https://www.hamshahrionline.ir/news/216626/زندگینامه-ناصر-کاظمی-۱۳۳۵-۱۳۶۱|بڵاوکەرەوە=ھەمشەھریی ئۆنڵاین|ڕێکەوت=٢٩ی ئایاری ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=یادکردی از شهید محمدعلی گنجی‌زاده (بە فارسی)|ناونیشان=https://www.isna.ir/news/98062310591/%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DA%A9%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B9%D9%84%DB%8C-%DA%AF%D9%86%D8%AC%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87|بڵاوکەرەوە=ئیسنا|ڕێکەوت=١٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٠٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> بەرپرسیارێتیی کۆنتڕۆڵکردنی ناوچەکانی نێوان پیرانشار و سەردەشتی پێدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زندگینامه: محمد بروجردی (۱۳۳۳ - ۱۳۶۲) (بە فارسی)|ناونیشان=https://www.hamshahrionline.ir/news/185116/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D9%88%D8%AC%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%DB%B1%DB%B3%DB%B3%DB%B3-%DB%B1%DB%B3%DB%B6%DB%B2|بڵاوکەرەوە=ھەمشەھریی ئۆنڵاین|ڕێکەوت=٢٣ی ئایاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=درباره محمد بروجردی (بە فارسی)|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/84338300/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D9%88%D8%AC%D8%B1%D8%AF%DB%8C|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٢٣ی ئایاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> [[مەحموود کاوە]] ڕۆڵێکی بەرچاوی لە گرتنی ڕێگاکەدا ھەبوو، ئەوەش دوای ئەوەی فەرماندەکانی سپای پاسداران لە ڕێگای پیرانشار–سەردەشت یەک لەدوای یەک دەکوژران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=محمود کاوه؛ فرزند کردستان، معجزه انقلاب (بە فارسی)|ناونیشان=https://www.ibna.ir/news/310106/%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D9%88%D9%87-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B9%D8%AC%D8%B2%D9%87-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8|بڵاوکەرەوە=ئیبنا|ڕێکەوت=٢ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> ھێزەکانی ئێران بەگشتی لە ئایاری ١٩٨٢ لە پیرانشارەوە بەرەو سەردەشت ئۆپەراسیۆنێکیان دەست پێکرد کە ھەتا تشرینی دووەمی ھەمان ساڵ بۆ ماوەی ٦ مانگان درێژەی ھەبوو و سەرئەنجام مەودای ١٠٠ کیلۆمەتری نێوان پیرانشار و سەردەشتیان گرتە دەست کە کوژراو و بریندارێکی زۆر لە ھەر دوو لایەن کەوتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/archive/2022-04-04/90732|سەردێڕ=چەند وێستگەیەکی مێژوویی حیزبی دێموکرات لە دوای هاتنەسەرکاری کۆماری ئیسلامی (٣ـ٢)|ڕێکەوت=٤ی نیسانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٦ی شوباتی ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=https://kurdistanmedia.com/so/news/archive/2022-04-04/90732 |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=عبور از جاده ۱۰۰ کیلومتری در ۶ ماه! (بە فارسی)|ناونیشان=https://www.javanonline.ir/fa/news/968434/%D8%B9%D8%A8%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D8%AC%D8%A7%D8%AF%D9%87-%DB%B1%DB%B0%DB%B0-%DA%A9%DB%8C%D9%84%D9%88%D9%85%D8%AA%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%DB%B6-%D9%85%D8%A7%D9%87|بڵاوکەرەوە=جەوان ئۆنڵاین|ڕێکەوت=٥ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زندگینامه: محمود کاوه (۱۳۴۰-۱۳۶۵) (بە فارسی)|ناونیشان=https://www.hamshahrionline.ir/news/219749/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D9%88%D9%87-%DB%B1%DB%B3%DB%B4%DB%B0-%DB%B1%DB%B3%DB%B6%DB%B5|بڵاوکەرەوە=ھەمشەھری ئۆنڵاین|ڕێکەوت=٢١ی حوزەیرانی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> بەوتەی سەرچاوەیەکی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران، زیانەکان و قوربانییەکان لە ھەر دوو لادا بەرچاو بوو و تەنیا لە ڕۆژێکدا لە ڕێگاکە زیاتر لە ٥٥ پێشمەرگە کوژراو و بریندار بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://giareng.com/?p=19609|سەردێڕ=یادێک لە قارەمانەکانی لکی١ی هێزی ئاوارە (قەندیل). سەید عەلی هاشمی|بڵاوکەرەوە=گیاڕەنگ|ڕێکەوت=٢٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٤}}</ref> [[حەسەن ڕەستگار]]، بەرپرسی ئەوکاتی کۆمیتەی سەردەشتی سەر بە حیزبی دێموکرات، لە لێدوانێکدا ڕای گەیاند کە ڕێگای سەردەشت–پیرانشار بۆ ھێزە کوردەکان گرنگییەکی تایبەتی ھەبوو و زۆربەی یارمەتییەکانی حکوومەتی عێراق لەوێوە دەھاتن، بۆیە بۆ ڕاگرتنی ڕێگاکە یارمەتییان لە ھێزی پشتیوانیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان وەرگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=LF7-a1PMTzg|سەردێڕ=Pencemor- (5) پەنجەمۆر- چیرۆکی وێنەیەکی دکتۆر قاسملو و سەدام حوسێن|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> [[زیندانی دۆڵەتوو]] ھەڵکەوتوو لە باکووری شارستانی سەردەشت کە شوێنی بەندکرانی ھێزەکانی سەر بە کۆماری ئیسلامی بوو، لە ٦ی ئایاری ١٩٨١دا لەلایەن ھێزی ئاسمانیی عێراقی بەعسەوە بە دوو فڕۆکە بۆردوومان کرا. ئەو زیندانە کە شوێنی بەندکرانی زیاتر لە ٢٠٠ کەسی سەر بە حکوومەتی کۆماری ئیسلامی بوو، لەلایەن حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێرانەوە بەڕێوە دەبردرا. میدیاکانی سەر بە حکوومەتی ئێران ھەر لە سەرەتای بۆردوومانکردنی زیندانەکەوە بانگەشەی ئەوە دەکەن کە حیزبی دێموکرات ھاوکاریی ڕژێمی بەعسی کردووە و پێشتر ئاگاداری ھێرشەکە بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.javanonline.ir/fa/news/1012934/%D8%AF%D9%85%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D9%88%D9%84%D9%87%E2%80%8C%D8%AA%D9%88-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%A8%D8%B9%D8%AB%DB%8C%E2%80%8C%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A8%D9%88%D8%AF%D9%86%D8%AF|سەردێڕ=دموکرات‌ها گرای بمباران «دوله‌تو» را به بعثی‌ها داده بودند (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=جەوان ئۆنڵاین|ڕێکەوت=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٧ ئایاری ٢٠٢٤}}</ref> بەڵام حیزبی دێموکرات تەواوی بانگەشەکانی کۆماری ئیسلامی ھەر وەکوو [[ئەشکەنجەدان]]ی زیندانییەکان و بەشداریی بۆردوومانکردنی زیندانەکەی ڕەت کردووەتەوە و لە کاتی ھێرشەکەدا سەرکۆنەی بۆردوومانەکەی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanukurd.com/?p=75569|سەردێڕ=عەبدوڵڵا حەسەن‌زادە: پێوەندیی حیزبی دێموکرات لەگەڵ دەوڵەتی عێڕاق پێوەندییەکی سەربەرزانە بوو|بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد|ڕێکەوت=٦ی ئایاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئایاری ٢٠٢٤}}</ref> لە ئاکامدا زیاتر لە ٤٠ زیندانی کوژران، زیاتر لە ٥٠ زیندانی بریندار بوون و ھەروەھا ٦ پێشمەرگەی حیزبی دێموکراتیش گیانیان لەدەستدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://peshmergekan.com/?p=50705|سەردێڕ=بۆمبارانی زیندانی دۆڵەتوێی سەردەشت و هەڵوێستی حیزبی دێمۆکڕات|بڵاوکەرەوە=پێشمەرگەکان|ڕێکەوت=٨ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئایاری ٢٠٢٤}}</ref> === شەڕی ئێران و عێراق === {{ئەمانەش ببینە|شەڕی ئێران و عێراق}} سەردەشت یەکێک لەو شوێنانەی نێوان شەڕی ٨ ساڵەی ئێران و عێراق بوو کە شارەکە و دەوروبەری زیانێکی زۆری بەرکەوت و ھەتا ئێستاش شوێنەوارەکانی ماوەتەوە. ئێران ئۆپەراسیۆنەکانی [[ئۆپەراسیۆنی نەسری ٤|نەسری ٤]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.isna.ir/news/98033114858/%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B5%D8%B1-%DB%B4/|سەردێڕ=مروری بر عملیات «نصر ۴» (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیسنا|تاریخ =٢١ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> [[ئۆپەراسیۆنی فەتحی ٥|فەتحی ٥]]،<ref name="فارسنیوز" >{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://www-farsnews-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.farsnews.ir/amp/13990805001107?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=%D8%A7%D8%B2%20%251%24s&aoh=16548456130992&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.farsnews.ir%2Fnews%2F13990805001107%2F%25D8%25A8%25D9%2588%25D9%2584%25D8%25AD%25D8%25B3%25D9%2586-%25DB%258C%25D8%25A7%25D8%25AF%25D8%25A2%25D9%2588%25D8%25B1-%25D8%25B1%25D8%25B4%25D8%25A7%25D8%25AF%25D8%25AA%25E2%2580%258C%25D9%2587%25D8%25A7%25DB%258C-%25D9%2585%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25A7%25D9%2586%25D9%2587-%25D8%25B1%25D8%25B2%25D9%2585%25D9%2586%25D8%25AF%25DA%25AF%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D8%25AF%25D9%2581%25D8%25A7%25D8%25B9-%25D9%2585%25D9%2582%25D8%25AF%25D8%25B3-%25D8%25AA%25D8%25B5%25D8%25A7%25D9%2588%25DB%258C%25D8%25B1|سەردێڕ= «بولحسن» یادآور رشادت‌های مردانه رزمندگان در دفاع مقدس+تصاویر (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە= ھەواڵنێری فارس|ڕێکەوت= ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان= ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢}}{{بەستەری مردوو|url=https://www-farsnews-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.farsnews.ir/amp/13990805001107?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> [[ئۆپەراسیۆنی کەربەلای ١٠|کەربەلای ١٠]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://www-irna-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.irna.ir/amp/84050188/?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=%D8%A7%D8%B2%20%251%24s&aoh=16548452032651&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.irna.ir%2Fphoto%2F84050188%2F%25D8%25B9%25D9%2585%25D9%2584%25DB%258C%25D8%25A7%25D8%25AA-%25DA%25A9%25D8%25B1%25D8%25A8%25D9%2584%25D8%25A7%25DB%258C-%25DB%25B1%25DB%25B0|سەردێڕ= عملیات کربلای ۱۰ (بە فارسی)| بڵاوکەرەوە= ھەواڵنێری کۆماری ئیسلامی (ئیرنا)|ڕێکەوت= ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان= ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢}}</ref> [[ئۆپەراسیۆنی بەیتولموقەدەسی ٢|بەیتولموقەدەسی ٢]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://ihuo.ac.ir/233-%D8%A8%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%82%D8%AF%D8%B3-2.html|سەردێڕ= بیت المقدس ۲ (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە= ihuo|ڕێکەوت= ٥ی ئازاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان= ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢}}{{بەستەری مردوو|url=https://ihuo.ac.ir/233-%D8%A8%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%82%D8%AF%D8%B3-2.html |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> [[ئۆپەراسیۆنی بەیتولموقەدەسی ٣|بەیتولموقەدەسی ٣]]<ref name="فارسنیوز" /> و [[ئۆپەراسیۆنی بەیتولموقەدەسی ٦|بەیتولموقەدەسی ٦]]<ref name="فارسنیوز" /> لە ناوچەکانی نێوان سەردەشت و بانە بە ئامانجی گرتنی بەشێک لە خاکی [[قەزای ماوەت]] لە [[پارێزگای سلێمانی]] ئەنجامدا، کە ھەتا ئاستێکی کاتی ھێزە ئێرانییەکان سەرکەوتن. ھێزە عێراقییەکان لە ھەوڵی گرتنی سەردەشت سەرکەوتوو نەبوون، بەڵام توانیان ھەتا کێوی سنووریی بوڵفەت لە کێلێ پێشڕەوی بکەن و لەوێوە بە بەکارھێنانی تۆپخانە چەندین جار ناوەندی شاریان بۆردوومان کرد. بە ئامانجی گرتنەوەی ناوچە سنووریەکانی سەردەشت، ھێزەکانی ئێران ئۆپەراسیۆنی [[ئۆپەراسیۆنی نەسری ٥|نەسری ٥]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://www.isna.ir/news/99050100004/%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B5%D8%B1%DB%B5|سەردێڕ= مروری بر دستاوردهای عملیات «نصر۵» (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە= ھەواڵنێری خوێندکارانی ئێران (ئیسنا)|ڕێکەوت= ٢٢ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان= ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢}}</ref> و [[ئۆپەراسیۆنی نەسری ٧|نەسری ٧]]یان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.hamshahrionline.ir/news/225970/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B5%D8%B1-%DB%B7|سەردێڕ=آشنایی با عملیات نصر ۷ (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ھەمشەھریی ئۆنڵاین|ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231221153820/https://www.hamshahrionline.ir/news/225970/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B5%D8%B1-%DB%B7|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.isna.ir/news/1400051409812/%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D9%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D8%AC-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B5%D8%B1-%DB%B7|سەردێڕ=مروری بر نتایج عملیات «نصر ۷» (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیسنا|ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> ئەنجامدا و توانیان ھەتا ڕادەیەک سەرکەون. ھەروەھا [[کیمیابارانی سەردەشت]] لە درێژەی ئەو شەڕەدا ڕوویدا کە زیانێکی زۆر بە سەردەشت و خەڵکی شارەکە کەوت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://ku.mehrnews.com/news/32998/%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D9%86%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D9%BE%D8%A7%D8%B4-%D9%A3%D9%A3-%D8%B3%D8%A7%DA%B5-%D8%B3%D8%A7%D8%B1%DB%8E%DA%98-%D9%86%DB%95%D8%A8%D9%88%D9%88%D9%86%DB%95%D8%AA%DB%95%D9%88%DB%95|سەردێڕ= برینەکانی سەردەشت پاش ٣٣ ساڵ سارێژ نەبوونەتەوە|بڵاوکەرەوە= ئاژانسی ھەواڵی مێھر|ڕێکەوت= ٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان= ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20211026120436/https://ku.mehrnews.com/news/32998/%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D9%86%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D9%BE%D8%A7%D8%B4-%D9%A3%D9%A3-%D8%B3%D8%A7%DA%B5-%D8%B3%D8%A7%D8%B1%DB%8E%DA%98-%D9%86%DB%95%D8%A8%D9%88%D9%88%D9%86%DB%95%D8%AA%DB%95%D9%88%DB%95|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[مین]]ە چێنراوەکانی سەردەمی شەڕ لە سنووری سەردەشت ساڵانە دەبنە ھۆی کوژران و برینداربوونی خەڵکی ئاسایی و ھەتا ئێستاش ئەو کێشەیە بەردەوامە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.peyserpress.com/detail/1819|سەردێڕ=شەڕی عێراق _ ئێران لە کوردستان هێشتا کۆتایی نەهاتووە‌|بڵاوکەرەوە=پەیسەر|ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> === کیمیابارانی ١٩٨٧ === {{ئەمانەش ببینە|کیمیابارانی سەردەشت}} لە ٧ی پووشپەڕی ساڵی ١٣٦٦ی ھەتاوی بەرامبەر بە ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٨٧ی زایینی، کاتژمێری ٤:٣٠ سەر لە ئێوارە ھێزە ئاسمانییەکانی [[ڕژێمی بەعس]] و فرۆکەوانەکانی ئەو سوپایە، بە گازی کیمیاوی شاری سەردەشت و گوندی [[ڕەشەھەرمێ]]یان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304201045/http://nawendiashti.com/k/news.php?readmore=140 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠١٦ |ناونیشان=http://nawendiashti.com/k/news.php?readmore=140 |سەردێڕ=دۆسیەی کیمیابارانکردنی سەردەشت |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://nawendiashti.com/k/news.php?readmore=140 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئازاری ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304201045/http://nawendiashti.com/k/news.php?readmore=140 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کیمیاباران کرد. بەپێی ئەو کارەساتە، سەرەتا ١٠ مەدەنی گیانیان لە دەستدا و ٦٥٠ کەسیش بریندار بوون.<ref name="nti_sardasht_attack">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Iran Profile – Chemical Chronology 1987 |ناونیشان=http://www.nti.org/e_research/profiles/Iran/Chemical/2340_2959.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070416101720/http://www.nti.org/e_research/profiles/Iran/Chemical/2340_2959.html <!-- Bot retrieved archive --> |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی نیسانی ٢٠٠٧ |ڕێکەوتی سەردان=١ی تەممووزی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Nuclear Threat Initiative |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەپێی ڕاپۆرە فەرمییەکان، لە ١٢٬٠٠٠ دانیشتوو، ٨٬٠٠٠ کەس تووشی مەترسی بوون. لە ٤٬٥٠٠ کەس کە پێویستیان بە ئاگادارییە پزیشکییەکان ھەبووە، ١٬٥٠٠ کەس بەستەری کران کە ٦٠٠ کەسیان بۆ تاران بردران. ٣٬٠٠٠ کەسی دیکە بە سەرپێیی درمان کران، کە زۆر یەکیان دواتر شاریان بەرەو گوندەکان بەجێھێشت و بە بەکارھێنانی دەرمانە خۆماڵییەکان ھەوڵی چاککردنەوەی خۆیان دا. سەرئەنجام دواتر ١٣٠ کەس گیانیان بەخت کرد.<ref>[http://www.odvcw.org/articleshow.php?id=114 هشت‌هزار و 24مصدوم شيميايي سردشت در آمار بنياد شهيد نيستند] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120125054707/http://www.odvcw.org/articleshow.php?id=114 |date=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101206094322/http://www.chemical-victims.com/DesktopModules/Articles/ArticlesView.aspx?TabID=3961&Site=chemical&Lang=fa-IR&ItemID=5002&mid=17722 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ |ناونیشان=http://www.chemical-victims.com/DesktopModules/Articles/ArticlesView.aspx?TabID=3961&Site=chemical&Lang=fa-IR&ItemID=5002&mid=17722 |سەردێڕ=کردستان آزمایشگاه سلاحهای شیمیایی |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.chemical-victims.com/DesktopModules/Articles/ArticlesView.aspx?TabID=3961&Site=chemical&Lang=fa-IR&ItemID=5002&mid=17722 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101206094322/http://www.chemical-victims.com/DesktopModules/Articles/ArticlesView.aspx?TabID=3961&Site=chemical&Lang=fa-IR&ItemID=5002&mid=17722 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.peyserpress.com/detail/3070|سەردێڕ=كورد لە جەنگی عێراق و ئێراندا چی بۆمایەوە؟‌|بڵاوکەرەوە=پەیسەر|ڕێکەوت=٧ی ئابی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> ئێستاش لەو شارەدا بەھۆی کیمیابارانەوە، ژمارەیەکی زۆر تووشی نەخۆشییە کیمیایییەکان بوون<ref>[http://www.payvand.com/news/06/dec/1239.html Iranian Chemical Attacks Victims<!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110522023927/http://www.payvand.com/news/06/dec/1239.html |date=٢٢ی ئایاری ٢٠١١ }}</ref> و کێشەی خزمەتگوزاریی پزیشکییان ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/1409202318|سەردێڕ= بەرکەوتووی چەکی کیمیایی لە سەردەشت سێ مانگە چاوەڕێی ئەنجامی پشکنینەکانیانن|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=١٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> لەناو ئەو ٤٬٥٠٠ نەخۆشەی کە پێویستیان بە ئاگادارییە پزیشکییەکان ھەبوو، ھەندێکیش لە ڕزگارکەران بوونیان ھەبوو.<ref>فرووتەن، عەباس. پێداچوونەوەی پزیشکیی شەڕی کیمیاییی عێراق. تاران، ئێران: زانکۆی زانستە پزیشکییەکانی بەقییەتوڵڵا، ٢٠٠٣، پەڕەی ١٨٣</ref> [[پەڕگە:محل اصابت بمب شیمیایی.jpg|وێنۆک|شوێنی کیمیابارانکراوی شاری سەردەشت لە ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٨٧]] [[پەڕگە:Photo18 2.jpg|وێنۆک|وێنەی چەند بەرکەوتووی کیمیایی لە شاری سەردەشت]] [[پەڕگە:Photo18 3.jpg|وێنۆک|چەند بەرکەوتووی کیمیایی لە سەردەشت]] [[پەڕگە:Sardashttt.jpg|وێنۆک|شوێنی ڕاگرتنی بەرکەوتووانی کیمیاباران لە سەردەشت]] [[پەڕگە:Sardasht 01.jpg|وێنۆک|بنەماڵەیەکی بەرکەوتووی کیمیایی لە سەردەشت]] دادگای گشتیی تاران لە نیسانی ٢٠٠٤دا، حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی بە پشتگیریکردن لە حکوومەتی [[سەددام حوسێن]]، بەرپرسی ئەو ھێرشە ناساند. لە ئەنجامی دادگاکەدا، حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان بە پێدانی ٦٠٠ ملیۆن دۆلار بە قوربانییەکان سزا درا.<ref name="tehrancourtruling">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.payvand.com/news/04/apr/1184.html |سەردێڕ=Iran: Tehran's Public Court issues $600 million verdict against US to pay to Sardasht residents |ڕێکەوت=٢٨ی نیسانی ٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=Payvand |ڕێکەوتی سەردان=١ی تەممووزی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تەممووزی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210709181342/http://www.payvand.com/news/04/apr/1184.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> پاش ئەم ڕووداوە، ئێران شاری سەردەشتی بە «یەکەمین شاری بەرکەوتووی چەکی کیمیایی لە جیھان» ناساند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150427063810/http://www.dsrc.ir/view/article.aspx?id=247 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی نیسانی ٢٠١٥ |ناونیشان=http://www.dsrc.ir/view/article.aspx?id=247 |سەردێڕ=هفتم تير، سالروز بمباران شیمیایی سردشت |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.farsnews.ir/newstext.php?nn=8907180286 |سەردێڕ=سازمان منع سلاح‌هاي شيميايي براي قربانيان سردشت پيام صادر مي‌كند |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی نیسانی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150424003205/http://www.farsnews.ir/newstext.php?nn=8907180286}} {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.farsnews.ir/newstext.php?nn=8907180286 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تەممووزی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی نیسانی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150424003205/http://www.farsnews.ir/newstext.php?nn=8907180286 |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/83368686/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D9%82%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%D9%84%D8%A7%D8%AD-%D8%B4%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86|سەردێڕ=سردشت نخستین شهر قربانی سلاح شیمیایی در جهان (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.isna.ir/news/1401040704336/%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D9%82%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86|سەردێڕ=نخستین شهر قربانی جنگ‌افزارهای شیمیایی در جهان (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیسنا|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> ھەروەھا ھەندێک لایەنی تر ئەو کارەساتەیان وەکوو «کۆمەڵکوژی» ناساندووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.peyserpress.com/detail/3666|سەردێڕ=كورد چەند جار كۆمەڵكوژ كراوە؟‌|بڵاوکەرەوە=پەیسەر|ڕێکەوت=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> لەو جێیەوە کە سەردەشت ئامانجێکی سەربازی ھەژمار نەدەکرا، خەڵکی شارەکەش بۆ ھێرشەکە ئامادە نەبوون. خەڵکی شارەکە بە ژیان لە سنوور و بەرەی شەڕ، لەگەڵ بۆردوومانەکانی عێراق ڕاھاتبوون. بەو جۆرە خەڵک دواتر بە پزیشکەکانیان ڕادەگەیاند کە نەیاندەزانی ئەوە بۆردوومانێکی کیمیایییە. بەھۆی وەشانی با، تەنانەت نەخۆشخانە و ناوەندە دەرمانییەکانیش ئاڵوودە بوون و ئەو ژمارە کەمە لە پزیشکان و پەرستارانەی لەوێ کاریان دەکرد، ناچار بوون کە شارەکە بەجێبھێڵن. دوو حەمامی گشتی بۆ دەرمانی قوربانییەکان بەکاردەھێنران و یاریگایەکی بچووک کرایە ناوەندێکی پزیشکیی ١٥٠ تەختی. لە چەند سەعاتی یەکەمدا نزیکی ٣٠ کەس کە زۆربەیان منداڵانی کەمتەمەن و بەساڵاچووان بوون، بەھۆی کێشەکانی توندیی ھەناسەیی گیانیان بەخت کرد. ھەتا ساڵی ٢٠٠٧، سەرجەم ١٣٠ کەس (١٠٩ خەڵکی مەدەنی، ٢١ چەکدار و ھتد) لە [[کیمیابارانی سەردەشت]] لە حوزەیرانی ١٩٨٧ گیانیان لە دەستدا. بیست کەس لە چەند سەعاتی یەکەم، دە کەس لە کاتی بردن بۆ شارەکانی دیکە و نزیکی ١٠٠ کەسی تر لە نەخۆشخانەکانی ئێران و ئەورووپا لە درێژەی مانگێک دواتر گیانیان بەخت کرد. لە نێوان ئەو خەڵکە مەدەنییەی کە گیانیان بەخت کرد، ٣٩ کەس تەمەنیان ژێر ١٨ ساڵ بوو، کە ١١ کەسیان ژێر ٥ ساڵ بوون. ھەروەھا سی و چوار ژن و کچ گیانیان لە دەستدا.<ref>Khateri S, Wangerin R. Denied Truths, the story of victims of chemical weapons in Iran, center for women and family affairs. 2008 , {{ISBN|978-600-5201-13-0}}</ref><ref>Khateri S. Victims of chemical weapons in Iran – an evaluation on health status of 45,000 Iranian victims of chemical warfare agents. Society for Chemical Weapons Victims Support (SCWVS) (www.scwvs.org), April 2003, {{ISBN|964-93602-5-5}}</ref> خەردەل وەکوو ھۆکارێک لێکنادرێتەوە کە ببێتە ھۆی مردن، بەڵکوو ھۆکارێکی لاوازکردنە و تەنیا ٣٪ بۆ ٥٪ دەبێتە ھۆی مردن. زۆر یەک لەو ٩٥٪ی لە کیمیابارانی سەردەشت زیندوو مانەوە، لە درێژەی چەند ساڵی دواتر بە توندی تووشی کێشە و نەخۆشی جۆراوجۆر، وەکوو کێشەکانی توندی ھەناسەیی، ئازارەکانی چاو، کێشەکانی پێست و ھەروەھا ھەندێک کێشە لە سیستەمی بەرگریی لەشی خۆیان بوون.<ref>Khateri S, Ghanei M, Soroush MR, Haines D. Effects of mustard gas exposure in paediatric patients. Long-term health status of mustard-exposed children, 14 years after chemical bombardment of Sardasht. J Burns & Wound Care [serial online] (http://www.journalofburnsandwounds.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180326201400/http://journalofburnsandwounds.com/ |date=٢٦ی ئازاری ٢٠١٨ }}), 2003;2(1):11</ref><ref>Ghanei M, Aslani J, Khateri S, Hamadanizadeh K. Public Health Status of the Civil Population of Sardasht 15 Years Following Large−Scale Wartime Exposure to Sulfur Mustard. J Burns &Surg Wound Care [serial online] 2003;2(1):7. Available from: URL: http://www.journalofburns.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220421014815/https://journalofburns.com/ |date=٢١ی نیسانی ٢٠٢٢ }} . Published March 11, 2003</ref> ئەو کێشانە ھەتا ئێستاش بۆ بەرکەوتووانی ھێرشە کیمیایییەکە بەردەوامە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/2009202012|سەردێڕ=رزگاربووانی کیمیابارانی سەردەشت داوادەکەن رووداوەکە بە "کۆمەڵکوژی" بناسێنرێت|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> ھەتا ئاخرین جار ژمارەی بریندارانی تۆمارکراو تەنیا ١،٥٠٠ کەس بووە، لە کاتێکدا ١٣،٠٠٠ کەس پێیان وایە بەرکەوتووی کیمیابارانن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/news/2757589/%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%D9%86%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D9%86-%D8%B4%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D8%AF%D9%87-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D9%85%DB%8C-%DA%A9%D9%86%D8%AF|سەردێڕ=آمار جانبازان شیمیایی احراز شده سردشت چرا تغییر نمی کند؟ (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردپرێس|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> ھەروەھا ھەندێک ڕاپۆرت باس لە گەندەڵی لە تۆمارکردنی بریندارانی نوێ دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpa.net/so/news/%D9%BE%DB%95%D8%B1%DB%95%D8%B3%DB%95%D9%86%D8%AF%D9%86%DB%8C-%DA%AF%DB%95%D9%86%D8%AF%DB%95%DA%B5%DB%8C-%D9%84%DB%95%D8%AA%DB%86%D9%85%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D9%88%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DA%A9%DB%95%D9%88%D8%AA%D9%88%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA|سەردێڕ=پەرەسەندنی گەندەڵی لەتۆمارکردنی ناوی بەرکەوتووانی کیمیایی شاری سەردەشت|بڵاوکەرەوە=کوردپا|ڕێکەوت=٦ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> لە کاتێکدا [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران|کۆماری ئیسلامی]] ھەموو ساڵێک لە ساڵیادی کیمیابارانی سەردەشتدا ئەو کارەساتە سەرکۆنە دەکات<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku.kurdpress.com/news/6300/%D9%BE%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%88%DB%95%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A6%DB%8E%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%84%DB%95-%D8%B3%D8%A7%DA%B5%DB%86%DA%AF%DB%95%DA%95%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA|سەردێڕ=پەیامی وەزیری دەرەوەی ئێران لە ساڵۆگەڕی کیمیابارانی سەردەشت|بڵاوکەرەوە=کوردپرێس|ڕێکەوت=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref><ref name="M1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku.mehrnews.com/news/46415/%D9%87%DB%86%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AC%DB%95%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%95%D8%AA%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D9%86%DB%95-%D9%84%DB%95%D8%A8%DB%8C%D8%B1-%D8%AF%DB%95%DA%A9%DB%95%DB%8C%D9%86-%D9%88-%D9%86%DB%95-%D9%84%DB%8E%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AE%DB%86%D8%B4-%D8%AF%DB%95%D8%A8%DB%8C%D9%86|سەردێڕ=هۆکارانی جەنایەتی سەردەشت نە لەبیر دەکەین و نە لێیان خۆش دەبین|بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری مێھر|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240108213507/https://ku.mehrnews.com/news/46415/%D9%87%DB%86%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AC%DB%95%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%95%D8%AA%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D9%86%DB%95-%D9%84%DB%95%D8%A8%DB%8C%D8%B1-%D8%AF%DB%95%DA%A9%DB%95%DB%8C%D9%86-%D9%88-%D9%86%DB%95-%D9%84%DB%8E%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AE%DB%86%D8%B4-%D8%AF%DB%95%D8%A8%DB%8C%D9%86|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku.mehrnews.com/news/46418/%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D9%82%D9%88%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%95%D9%88%DB%95|سەردێڕ=یادی قوربانیانی کیمیابارانی سەردەشت کرایەوە|بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری مێھر|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240108213509/https://ku.mehrnews.com/news/46418/%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D9%82%D9%88%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%95%D9%88%DB%95|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و وڵاتانی ڕۆژاوا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://humanrights.eadl.ir/news/tabid/74/articleType/ArticleView/articleId/8907|سەردێڕ=نقش کشور‌های غربی در بمباران شیمیایی سردشت (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ستافی مافەکانی مرۆڤی کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240109094503/https://humanrights.eadl.ir/news/tabid/74/articleType/ArticleView/articleId/8907|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.isna.ir/news/1401040805906/%D9%87%D9%85%D8%AF%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D9%82%D8%AF%D8%B1%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%DB%8C%D8%B4%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D8%B3%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D8%B1%DA%98%DB%8C%D9%85-%D8%A8%D8%B9%D8%AB-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C|سەردێڕ=همدستی قدرت‌های جهانی بیشترین نقش را در جسارت رژیم بعث در بکارگیری سلاح شیمیایی علیه سردشت داشت (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیسنا|ڕێکەوت=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.mizanonline.ir/fa/news/4338781/%D8%BA%D8%B1%DB%8C%D8%A8-%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B3%D9%87%D9%85-%D9%88-%D9%85%D8%B3%D8%A6%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%AE%DB%8C%D9%84-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A8%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF-%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%88%D8%AF|سەردێڕ=غریب آبادی: سهم و مسئولیت کشورهای دخیل در جنایت بمباران شیمیایی سردشت باید تعیین شود (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری میزان|ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.mizanonline.ir/fa/news/4338781/%D8%BA%D8%B1%DB%8C%D8%A8-%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B3%D9%87%D9%85-%D9%88-%D9%85%D8%B3%D8%A6%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%AE%DB%8C%D9%84-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A8%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF-%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%88%D8%AF |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> و بەتایبەتی ئەڵمانیا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://xelk.org/2407/|سەردێڕ=ئێران: ئەم وڵاتە چەكی كیمیایی دابووە سەدام حسێن|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی خەڵک|ڕێکەوت=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku.mehrnews.com/news/28552/%D8%AC%DB%95%D9%86%D8%A7%D8%A8%DB%8C-%D9%85%D8%A7%DB%8C%DA%A9%DA%B5-%DA%A9%D9%84%DB%86%D8%B1-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%DA%A9%DB%95|سەردێڕ=جەنابی مایکڵ کلۆر سەردانی سەردەشت بکە|بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری مێھر|ڕێکەوت=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240108213510/https://ku.mehrnews.com/news/28552/%D8%AC%DB%95%D9%86%D8%A7%D8%A8%DB%8C-%D9%85%D8%A7%DB%8C%DA%A9%DA%B5-%DA%A9%D9%84%DB%86%D8%B1-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%DA%A9%DB%95|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku.mehrnews.com/news/176/%D8%A8%D8%A7%D8%A8%DB%95%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%88%DB%8C-%D9%86%D8%A7%DA%95%DB%95%D8%B2%D8%A7%DB%8C%DB%95%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%D8%A8%DA%95%DB%8C%D9%86-%D8%A8%DB%95-%D9%88%DB%95%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C|سەردێڕ=بابەتی کیمیایی سەردەشت بیانووی ناڕەزایەتی دەربڕین بە وەزیری دەرەوەی ئاڵمانیا|بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری مێھر|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240108214731/https://ku.mehrnews.com/news/176/%D8%A8%D8%A7%D8%A8%DB%95%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%88%DB%8C-%D9%86%D8%A7%DA%95%DB%95%D8%B2%D8%A7%DB%8C%DB%95%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%D8%A8%DA%95%DB%8C%D9%86-%D8%A8%DB%95-%D9%88%DB%95%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="M1"/> بە بەرپرسیاری ئەو ھێرشە دەزانێت،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.peyserpress.com/detail/5725|سەردێڕ=سەردەشت لە نێوان ستەمی بەعس و بێویژدانی نێو دەوڵەتیدا‌|بڵاوکەرەوە=پەیسەر|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> بەڵام زۆر سەرچاوە ڕایانگەیاندووە کە حکوومەت پرۆپاگەندە دەکات و لە ئاکامدا ھیچ کردەوەیەکی پێویست بۆ بەرکەوتووانی کیمیابارانەکە ناکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://dwaroj.net/%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA%D8%8C-%D8%AC%DB%95%D8%B3%D8%AA%DB%95%DB%8C%DB%95%DA%A9%DB%8C-%D9%BE%DA%95-%D9%84%DB%95-%D8%A6%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DB%8E%DA%A9-%D9%84|سەردێڕ=سەردەشت، جەستەیەکی پڕ لە ئازار (یادێک لە شارێکی لەبیرکراو لەپووشپەرێکی سووتاودا )|بڵاوکەرەوە=دواڕۆژ|ڕێکەوت=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240108213509/https://dwaroj.net/%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA%D8%8C-%D8%AC%DB%95%D8%B3%D8%AA%DB%95%DB%8C%DB%95%DA%A9%DB%8C-%D9%BE%DA%95-%D9%84%DB%95-%D8%A6%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DB%8E%DA%A9-%D9%84|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/%DA%95%DB%8E%DA%98%DB%8C%D9%85%DB%8C-%DB%8E%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%86-%DA%86%D8%A7%D8%B1%DB%95%D8%B3%DB%95%D8%B1%D9%86%DB%95%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DA%A9%DB%95%D9%88%D8%AA%D9%88%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%DB%95-%D8%AA%D8%A7%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DB%8C|سەردێڕ=ڕێژیمی ئێران بۆ چارەسەرنەکردنی بەرکەوتووانی کیمیابارانی سەردەشت، ئامریکای بە تاوانبار زانی|بڵاوکەرەوە=کوردستان میدیا|ڕێکەوت=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpa.net/so/news/%DB%8C%DB%95%DA%A9%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%AF%DB%8C%DA%A9%DB%95-%D9%84%DB%95-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DA%A9%DB%95%D9%88%D8%AA%D9%88%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%DA%A9%DB%86%DA%86%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D8%AF|سەردێڕ=یەکێکی دیکە لە بەرکەوتووانی کیمیابارانی سەردەشت کۆچی دوایی کرد|بڵاوکەرەوە=کوردپا|ڕێکەوت=٢٩ی نیسانی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://dengekan.info/archives/7467|سەردێڕ=شاری سەردەشت قوربانیەكی دیكەی شەڕی كۆنەپەرستانە … عەلی مەحمود محەمەد|بڵاوکەرەوە=دەنگەکان|ڕێکەوت=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> ھەروەھا چەندین فیلم لەبارەی کیمیابارانی سەردەشتدا ساز کراون کە ناسراوترینیان فیلمی [[دارگوێز (فیلم)|دارگوێز]]ە کە لە ساڵی ٢٠٢٠دا بڵاو کراوەتە و بەپێی چیرۆکی پیاوێک بەناوی مام قادر ساز کراوە کە بێجگە لەخۆی تەواوی خێزانەکەی بەھۆی کیمیابارانەوە دەکوژرێن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=پێشوازی کوردەکان لە "داری گوێز"/ لە سەردەشت نمایش نەکراوە|ناونیشان=http://ku.mehrnews.com/news/30964|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=ئاژانسی ھەواڵی مێھر|ڕێکەوت=١٢ی شوباتی ٢٠٢٠}}{{بەستەری مردوو|url=http://ku.mehrnews.com/news/30964 |date=تەممووزی ٢٠٢٥ }}</ref> === سەردەمی دوای شەڕ === [[پەڕگە:Sardasht Border Guard (46).jpg|وێنۆک|وێنەی چوار کوژراوی ھێزەکانی پاسەوانی سنووری لە دووپەزەی سەردەشت لە ساڵی ٢٠٢٠]] سەردەشت لە سەدەی ٢١دا چەندین ڕووداو و نائارامی بەخۆیەوە بینیوە. ئەو شارە بووەتە شوێنێک بۆ تێکھەڵچوون و پێکدادان لە نێوان [[حیزبەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان|چەکدارە ئۆپۆزیسیۆنە کوردەکان]] و [[ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|چەکدارانی کۆماری ئیسلامیی ئێران]]، کە لەو چەندین ساڵانەدا چەندین تێکھەڵچوون لە سنووری سەردەشتدا ڕوویداوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpa.net/so/news/سەردەشت/-لەەنجامی-تەقەی-کەسانی-نەناسراودا-ەندامی-سپای-پاسداران-کوژران |سەردێڕ=سەردەشت/ لەئەنجامی تەقەی کەسانی نەناسراودا ٤ ئەندامی سپای پاسداران کوژران |بڵاوکەرەوە=کوردپا |ڕێکەوت=٢٢ی ئابی ٢٠١٣ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/شوناسی-وژراو-و-بریندارانی-شەڕی-سەردەشت-روون-بۆوە |سەردێڕ=شوناسی كوژراو و بریندارانی شەڕی سەردەشت ڕوون بۆوە |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=٢٥ی ئابی ٢٠١٣ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=https://kurdistanmedia.com/so/news/%D8%B4%D9%88%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%DA%98%D8%B1%D8%A7%D9%88-%D9%88-%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B4%DB%95%DA%95%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%B1%D9%88%D9%88%D9%86-%D8%A8%DB%86%D9%88%DB%95 |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://westganews.net/dreja.aspx?=hewal&jmara=19687&jor=1 |سەردێڕ=سەردەشت… پێکدادانێکی دیكه لە نێوانی پێشمەرگەکانی دیموکرات و سوپای پاسداران ڕوویدا |بڵاوکەرەوە=وێستگەنیووز |ڕێکەوت=١٨ی حوزەیرانی ٢٠١٦ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://nasnews.com/kurd/view.php?cat=4570 |سەردێڕ=لە پێکدادانێکدا لە سەردەشت پاسدارێک کوژرا |بڵاوکەرەوە=ناس نیووز |ڕێکەوت=٢٠ی ئابی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=https://nasnews.com/kurd/view.php?cat=4570 |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://esta.krd/104275/ |سەردێڕ=پێکدادانی چەکداری لەنێوان سوپای پاسداران و حزبێکی کوردیدا ڕوویداوە |بڵاوکەرەوە=ئێستا |ڕێکەوت=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211029060808/https://esta.krd/104275/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ساڵی ٢٠٠٦، لە نێوان چەکدارانی ئێران و پژاک لە سەردەشت تێکھەڵچوونێک ڕوویدا، کە بەوتەی میدیا ئێرانییەکان لە چەکدارانی پژاک لانیکەم ٣٠ کەس کوژران و ٤٠ کەسی دیکەش بریندار بوون. بەو ھۆیەوە پژاک ئاگربەستی یەکلایەنەی ڕاگەیاند کە لەلایەن سپای پاسدارانەوە ڕەت کرایەوە.<ref name="bbc0509">{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان= https://www.theguardian.com/world/2011/sep/05/iran-kurdish-rebels-iraq-border| سەردێڕ=Iranian forces kill Kurdish rebels near Iraq border |یەکەم=David |دوایین=Batty |ئیش=The Guardian | ڕێکەوت=٥ی ئەیلوولی ٢٠١١| ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤}}</ref> ''بەرزایییەکانی جاسووسان'' لە نزیکی سنووری سەردەشت بۆ ماوەیەکی زۆر لەژێر دەستی پژاکدا بوو، کە لە ٤ی ئەیلوولی ٢٠١١دا، ھێزەکانی [[یەکینەی تایبەتی سابیرین|سابیرین]] کە سەر بە ھێزی وشکانیی سپای پاسدارانن، ئۆپەراسیۆنێکیان بۆ گرتنەوەی دەست پێکرد کە بەھۆیەوە ١٣ چەکداریان لێ کوژران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.tasnimnews.com/fa/news/1396/06/13/1509483/%D9%82%D9%84%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D8%B3%DA%A9%D9%88%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D8%AA%D8%A7%D8%A8-13-%D8%AA%DA%A9%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D8%B4%D8%AF-%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1|سەردێڕ=قله‌ای که سکوی پرتاب ۱۳ تکاور سپاه شد+تصاویر (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=تەسنیم|ڕێکەوت=٤ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> لە سەردەشت ھەندێک کەس بەھۆی نەبوونی کاری گونجاو و ھەژاری، ڕوو لە کۆڵبەری دەکەن و ساڵانە سەدان [[کۆڵبەر]] لە سنوورەکانی سەردەشت گیانیان لەدەست دەدەن، بریندار دەبەن یان تووشی ڕووداوی نەخوازراو دەبن کە بریتین لە تەقەکردن لەلایەن ھێزەکانی ئێران، بەربوونەوە لە بەرزایییەکان، کەوتنە ژێر ڕنوو، ڕەقبوون لە سەرمادا و چەندین ڕووداوی تر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanhumanrights.org/ku/?p=7478 |سەردێڕ=کوژران و برینداربوونی سێ کۆڵبەر لە سەردەشت |بڵاوکەرەوە=کوردپا |ڕێکەوت=٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hengaw.net/so/news/برینداربوونی-کۆڵبەر-لە-سنووری-شاری-سەردەشت |سەردێڕ=کۆڵبەرێکی گەنج لە ناوچە سنوورییەکانی سەردەشت کوژرا |بڵاوکەرەوە=تۆڕی مافەکانی مرۆڤی کوردستان |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpa.net/so/news/سەردەشت-دوو-کۆڵبەر-لە-سنووری-بێتووش-بەهۆی-بەربوونەوە-لە-بەرزایی-و-تەقەی-هێزە-نیزامییەکانی-حکوومەتی-بریندار-بوون |سەردێڕ=سەردەشت؛ دوو کۆڵبەر لە سنووری "بێتووش" بەهۆی بەربوونەوە لە بەرزایی و تەقەی هێزە نیزامییەکانی حکوومەتی بریندار بوون |بڵاوکەرەوە=کوردپا |ڕێکەوت=١٣ی ئابی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rojikurd.net/mirovayeti/23859/ |سەردێڕ=کۆمەڵێک کۆڵبەر لە سەردەشت کەوتنە ژێر ڕنوو و یەکیان گیانی لە دەست داوە |بڵاوکەرەوە=ڕۆژی کورد |ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ھەروەھا یەکێک لە کێشەکانی دیکەی سەردەشت، بازرگانیی ماددە ھۆشبەرەکان بەتایبەتی [[مێتامفتامین|شیشە]]یە کە بە ڕێژەیەکی بەرچاو بەرز بووەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.mehrnews.com/news/5939143/%DB%B4%DB%B5-%DA%A9%DB%8C%D9%84%D9%88%DA%AF%D8%B1%D9%85-%D9%85%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%AE%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%D9%81-%D8%B4%D8%AF|سەردێڕ=۴۵ کیلوگرم ماد مخدر شیشه در سردشت کشف شد (فارسی)|بڵاوکەرەوە=مێھر|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/85267774/%DB%B1%DB%B9%DB%B7-%DA%A9%DB%8C%D9%84%D9%88%DA%AF%D8%B1%D9%85-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D9%85%D8%AE%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B1%D8%B2-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%D9%81-%D8%B4%D8%AF|سەردێڕ=۱۹۷ کیلوگرم ماده مخدر شیشه در مرز سردشت کشف شد (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/news/18281/%DB%B5%DB%B0%DB%B0-%DA%A9%DB%8C%D9%84%D9%88%DA%AF%D8%B1%D9%85-%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AC%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%D9%81-%D8%B4%D8%AF|سەردێڕ=۵۰۰ کیلوگرم ماریجوانا در سردشت کشف شد (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردپرێس|ڕێکەوت=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> ھەندێک لە ڕاپۆرتەکان، [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سوپای پاسداران]] و [[وەزارەتی ھەواڵگری (ئێران)|دەزگای ھەواڵگری]] تۆمەتبار دەکەن کە لە بازرگانیی ماددە ھۆشبەکارندا ڕۆڵی ھەیە و لەو ڕێگایەوە پارە بەدەست دەھێنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpa.net/fa/news/%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AF-%D8%B4%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%B3%D9%87-%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%AF-%D8%AF%D9%84%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%85%D8%AF%D8%B2%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF|سەردێڕ=تولید شیشه در سردشت، سه میلیارد دلار برای سپاه درآمدزایی دارد (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردپا|ڕێکەوت=١٨ی ئایاری ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.avatoday.net/fa/node/11420|سەردێڕ=گزارش ویژه: چگونه مقامات اطلاعاتی سردشت مولتی میلیاردر شدند؟ (بە فارسی)|ڕێکەوت=٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=ئاواتودەی}}</ref> بەڵام میدیاکانی نزیک لە حکوومەتی ئێران، بەگشتی ھەر جۆرە بەشداریکردنی سپایان لەو بازرگانییەدا ڕەت کردووەتەوە و ھەمیشە ڕایانگەیاندووە کە ھێزەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران ڕووبەڕووی قاچاخی ماددە ھۆشبەرەکان دەبنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hengaw.net/fa/news/%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%D8%B1%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D9%88-%D9%82%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%B7%D8%B1%D9%81%DB%8C%D9%86-%D8%B9%DA%A9%D8%B3-%D9%88-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%B1|سەردێڕ=جزئیات درگیری سردشت و قربانیان طرفین + عکس و آمار (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ھەنگاو|ڕێکەوت=٦ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> ئەو بازرگانییە لە سەردەشت و دەوروبەر بووەتە ھۆی ئەوەی ژمارەیەکی زۆر لە دانیشتووانی ئەو شارە بەتایبەتی لاوان، تووشی بەکارھێنانی جۆرە جیاوازەکانی ماددە ھۆشبەرەکان ببن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/1602201712|سەردێڕ=لە رۆژهەڵاتی کوردستان ماددەی هۆشبەر بەڕێژەیەکی زۆر بڵاوبووەتەوە|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=١٦ی شوباتی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> لە ٩ی ئایاری ٢٠١٥، خەڵکی سەردەشت لە دوای ڕووداوی ھۆتێلی تارای مەھاباد کە بوو ھۆی خۆکوژیی [[فەریناز خوسرەوانی]]، لە پاڵپشتیکردنی خەڵکی مەھاباد و ناڕەزایی لە بەرامبەر ئەو کارەساتەی ڕوویداوە خۆپیشاندانیان بەڕێوەبرد،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/راپۆرت/-پشتیوانیی-هاووڵاتییانی-کورد-لە-ناڕەزایەتییەکانی-شاری-مەهاباد-وێنه |سەردێڕ=راپۆرت/ پشتیوانیی هاووڵاتییانی کورد لە ناڕەزایەتییەکانی شاری مەهاباد +وێنه |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=١٠ی ئایاری ٢٠١٥ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=https://kurdistanmedia.com/so/news/%D8%B1%D8%A7%D9%BE%DB%86%D8%B1%D8%AA/-%D9%BE%D8%B4%D8%AA%DB%8C%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%88%DA%B5%D8%A7%D8%AA%DB%8C%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%84%DB%95-%D9%86%D8%A7%DA%95%DB%95%D8%B2%D8%A7%DB%8C%DB%95%D8%AA%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%85%DB%95%D9%87%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AF-%D9%88%DB%8E%D9%86%D9%87 |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> کە دواتر ھێزە ئەمنییەکان بڵاوەیان بە خۆپیشاندەران کرد و زیاتر لە ٣٠ کەسیان دەستبەسەر کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www-rudaw-net.cdn.ampproject.org/v/s/www.rudaw.net/sorani/kurdistan/100520152-amp?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16500539125657&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.rudaw.net%2Fsorani%2Fkurdistan%2F100520152 |سەردێڕ=لە سەردەشت ٣٠ کەس دەستگیرکراون |بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو |ڕێکەوت=١٠ی ئایاری ٢٠١٥ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> لە شەوی ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧ لە دوای ڕاگەیاندنی ئەنجامە سەرەتایییەکانی [[ڕێفراندۆمی سەربەخۆییی باشووری کوردستان (٢٠١٧)|ڕێفراندۆمی سەربەخۆییی باشووری کوردستان]]، سەردەشت یەکێک لەو شارانەی ڕۆژھەڵاتی کوردستان بوو کە خەڵکەکەی بە مەبەستی پشتگیریکردن و خۆشحاڵی دەڕبرینی خۆیان لە سەرکەوتنی ئەنجامەکان ھاتنە شەقامەکان و دواتر ھێزە ئەمنییەکان ھەندێک لە کەسانی بەشداریان دەستبەسەر کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/%DA%98%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%95%DB%8C%DB%95%DA%A9-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%88%DA%B5%D8%A7%D8%AA%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D8%A8%DB%95-%D8%A8%DB%86%D9%86%DB%95%DB%8C-%D9%BE%D8%B4%D8%AA%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%AF%D8%B4%D8%AA%D9%BE%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%A8%DB%86-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%A8%DB%95%D8%AE%DB%86%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D8%A8%DB%95%D8%B3%DB%95%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%D9%86 |سەردێڕ=ژمارەیەک هاووڵاتیی کورد، بە بۆنەی پشتگیریکردن لە گشتپرسی بۆ سەربەخۆیی کوردستان دەستبەسەر کراون |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی ئازاری ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210308120312/https://kurdistanmedia.com/so/news/%DA%98%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%95%DB%8C%DB%95%DA%A9-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%88%DA%B5%D8%A7%D8%AA%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D8%A8%DB%95-%D8%A8%DB%86%D9%86%DB%95%DB%8C-%D9%BE%D8%B4%D8%AA%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%AF%D8%B4%D8%AA%D9%BE%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%A8%DB%86-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%A8%DB%95%D8%AE%DB%86%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D8%A8%DB%95%D8%B3%DB%95%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%D9%86 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەروەھا لە ڕۆژی ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٧، دوو فڕۆکەی ئێرانی بە مەبەستی دژایەتیی ڕێفراندۆم و ترساندنی خەڵک، بەسەر ھێڵی سنووریی نێوان ڕۆژھەڵات و باشووری کوردستاندا فڕیبوون کە ئاسمانی سەردەشتیشی دەگرتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanhumanrights.org/fa/?p=4198 |سەردێڕ=خبر فوری: پرواز جنگنده‌های ارتش ایران در امتداد مرزهای اقلیم کُردستان/ همراه با تصویر (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=تۆڕی مافەکانی مرۆڤی کوردستان |ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> لە ١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٨، سەردەشت یەکێک لە شارەکانی بەشداری [[مانگرتنی گشتیی ٢٠١٨ی ڕۆژھەڵاتی کوردستان|مانگرتنی گشتیی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] بوو کە دوکانداران و کاسبکارانی ئەو شارە شوێنی کاسبییەکان داخست.{{ژێدەر پێویستە|date=ئابی ٢٠٢٤}} ھەر وەک شارەکانی دیکە ھێزە ئەمنییەکان لە دوکاندارانی ئەو شارە بە شێوەی جۆراوجۆر ھەڕەشەیان کرد و ھەندێکیان دەستبەسەر کردن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hengaw.net/so/news/مانگرتن-لە-دەیان-شاری-کوردستان-بەڕێوە-چوو-و-دەیان-کەسیش-دەسبەسەر-کران |سەردێڕ=مانگرتن لە دەیان شاری کوردستان بەڕێوە چوو و دەیان کەسیش دەسبەسەر کران |بڵاوکەرەوە=ھەنگاو |ڕێکەوت=١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> === خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ === {{ئەمانەش ببینە|خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێران}} لە ڕۆژی ٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٢، کۆمەڵێک لە گەنجانی شاری سەردەشت لە ناڕەزاییی بەرامبەر بە کوشتنی [[ژینا ئەمینی]] و لە درێژەی [[خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێران]] ڕژانە سەر شەقامەکان و لەگەڵ ھێزە ئەمنییەکان لە شەقامە سەرەکییەکانی ئەو شارە تووشی پێکدادان و تێکھەڵچوون بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=‎تلویزیون منوتو on Instagram: ". تجمع اعتراضی مردم سردشت #مهسا_امینی #mahsaamini #گزارشگرمنوتو @manotogozareshgar …⁣ WhatsApp/Telegram: +44 7590 899 999"|ناونیشان=https://www.instagram.com/p/CixXUf5IEsI/|بڵاوکەرەوە=Instagram|ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|زمان=en}}</ref> لەو خۆپیشاندانەدا خەڵک بە بەرد ھێرشیان کردە سەر ھێزە دژەشۆڕشەکان و لە بەرامبەریشدا ھێزەکان بە بەکارھێنانی چەک، تەقەی ھەوایی، باتۆم و گازی فرمێسکڕێژ ھەوڵی بڵاوەپێکردنی خۆپیشاندەرانیان دا. ھەروەھا ھەندێک لە ھێزەکان لە سەربانە بەرزەکانی دەوروبەر تەقەیان لە خەڵک کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ir.voanews.com/a/sardasht-iran-protest-mahsa-amini/6756899.html|سەردێڕ=استقرار مامور امنیتی با سلاح روی پشت بام همزمان با اعتراضات چهارشنبه سردشت (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=دەنگی ئەمریکا|ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> لە ئەنجامدا ژمارەیەک لە خۆپیشاندەران و ھێزەکانی دژەشۆڕش بریندار بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.balatarin.com/permlink/2022/9/24/5868965|سەردێڕ=مردی که یک تنه با چوب در سردشت به سمت ماموران می‌رود و آنها را فراری می‌دهد! (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=بالاترین|ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> خۆپیشاندەرانی سەردەشتی دروشمی «[[ژن، ژیان، ئازادی]]»، «مردن بۆ دیکتاتۆر» و ھەندێک دروشمی دیکەیان بەکارھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=‎تلویزیون منوتو on Instagram: ". «مرگ بر دیکتاتور» #سردشت #mahsaamini #مهسا_امینی #گزارشگرمنوتو @manotogozareshgar …⁣ WhatsApp/Telegram: +44 7590 899 999"|ناونیشان=https://www.instagram.com/p/CixXy3IIfzu/|بڵاوکەرەوە=Instagram|ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|زمان=en}}</ref> لە درێژەی خۆپیشاندانەکان و مانگرتنە سەرتاسەرییەکان، بەپێی باگھێشتەکان لەلایەن [[ناوەندی ھاوکاریی حیزبەکانی کوردستانی ئێران]] و ڕێکخراوەکانی دیکە، کاسبکاران و دوکاندارانی سەردەشت لە زۆربەی ڕۆژان دەستیان بە مانگرتن کرد،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://jinhaagency1.com/so/zhan/gh-33840|سەردێڕ=مانگرتنی کاسبکاران لە شاری سەردەشت|بڵاوکەرەوە=ئاژانسی ھەواڵی ژن|ڕێکەوت=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> لەوانەش بانگھێشتی ١٩ی ئەیلوول بەمەبەستی سەرکۆنەی کوشتنی ژینا ئەمینی<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=.kurdistanmedia.com https://kurdistanmedia.com/fa/news/2022/09/44|سەردێڕ="سردشت، دیولان و دیواندرە" جزء شهرهای پیشگام اعتصاب امروز بودند (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد|ڕێکەوت=١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> و ١ی تشرینی یەکەم بەمەبەستی دژایەتیکردنی [[ھێرشەکانی ٢٠٢٢ی ئێران بۆ سەر ھەرێمی کوردستان|ھێرشەکانی سپای پاسداران بۆ سەر حیزبە کوردییەکان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=www.iranintl.com https://www.iranintl.com/202210015835|سەردێڕ=شنبه اعتراض؛ دومین اعتصاب سراسری در کردستان، آذربایجان غربی، کرمانشاه و ایلام (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ئێران ئینتەرنەشناڵ|ڕێکەوت=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> ھەروەھا لە ١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢، لە گوندی [[بێورانی خوارێ]] کاسبکارێک بەناوی ''ھێمن حەمزە'' لەلایەن ھێزەکانی حکوومەتەوە دەکوژرێت، بەھۆیەوە ڕۆژی دواتر بەرامبەر لەگەڵ ١٢ی تشرینی دووەم، بەشێک لە خەڵک خۆپیشاندانیان بەڕێوە برد و تەواوی ڕۆژەکە کاسبکاران و دوکارندارانی سەردەشت بە داخستنی دوکانەکانیان مانیان گرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://test.jinhaagency.com/fa/rwzanh/atsab-bazaryan-srdsht-dr-adamh-qyam-mrdmy-34749|سەردێڕ=اعتصاب بازاریان سردشت در ادامه قیام مردمی (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئاژانسی ھەواڵی ژن|ڕێکەوت=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> لە ڕۆژی ٦٥ەمی خۆپیشاندانەکان بەرامبەر بە ٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢، ژمارەیەک لە خۆپیشاندەران بەمەبەستی پاڵپشتیکردنی مەھاباد و دژایەتیی سەرکوتەکانی ئەو شارە، چەندین خۆپیشاندانی ناڕەزایەتییان لە کۆمەڵێک شەقام و کۆڵانی شار بەڕێوەبرد، ڕێگاکانیان داخست و لە مزگەوتەکان دروشمی شۆڕشگێڕییان بڵاوکردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.akhbar-rooz.com/180784/1401/08/29/|سەردێڕ=حمله همه جانبه حکومت، کردستان مقاومت می کند، اعتراض در شهرهای ديگر (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئەخباری ڕووز|ڕێکەوت=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221121011836/https://www.akhbar-rooz.com/180784/1401/08/29/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل === {{ئەمانەش ببینە|شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران}} لە بەرەبەیانی ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ لە دەستپێکی [[ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران (حوزەیرانی ٢٠٢٥)|ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]] لە [[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی دوازدە ڕۆژە]]دا، بنکەکانی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سوپای پاسداران]] لە ناو شاری سەردەشت<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ava.news/news/28569|سەردێڕ=ئیسرائیل سنووری باشوور و ڕۆژ‌هەڵاتی کوردستان بۆردوومان دەکات: پێنج کەس کوژراون|بڵاوکەرەوە=ئاڤا نیوز|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> و سەر سنوور لەلایەن [[ھێزی ئاسمانیی ئیسرائیل]]ەوە کرانە ئامانج.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://farhikhtegandaily.com/news/208561/%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%85%D8%B1%D8%B2%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA/|سەردێڕ=حمله اسرائیل به هنگ مرزی سردشت (بە فارسی)|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=ڕۆژنامەی فەرھیختێگان}}{{بەستەری مردوو|url=https://farhikhtegandaily.com/news/208561/%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%85%D8%B1%D8%B2%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA/ |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> لە ئەنجامدا چەندین سەرباز کوژران و بریندار بوون، بەڵام حکوومەتی ئێران تەنیا کوژرانی سەربازێکی پشتڕاست کردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku.mehrnews.com/news/55437/%D8%B4%DB%95%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%95%D8%AA%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8E%DA%A9-%D9%84%DB%95-%D8%B3%D9%86%D9%88%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%DB%95-%D9%87%DB%8E%D8%B1%D8%B4%DB%8C-%D8%A6%DB%8C%D8%B3%DA%95%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84|سەردێڕ=شەهادەتی سەربازێک لە سنووری سەردەشت بە هێرشی ئیسڕائیل|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=[[ئاژانسی ھەواڵی مێھر]]}}{{بەستەری مردوو|url=https://ku.mehrnews.com/news/55437/%D8%B4%DB%95%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%95%D8%AA%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8E%DA%A9-%D9%84%DB%95-%D8%B3%D9%86%D9%88%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%DB%95-%D9%87%DB%8E%D8%B1%D8%B4%DB%8C-%D8%A6%DB%8C%D8%B3%DA%95%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84 |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ }}</ref> لە درێژەی [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|ھێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران]] لە بەیانیی ٤ی ئازاری ٢٠٢٦، لە ھێرشێکی ئاسمانیدا بە چەندین بۆمب بنکەی سەربازیی ''جندوڵڵا''ی سەر بە سوپای پاسداران لە ڕۆژاوای شاری سەردەشت کرایە ئامانج و بەشێکی بەتەواوی خاپوور کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ava.news/news/45280|سەردێڕ=سوپای پاسداران لە چەندین ناوچەی ڕۆژهەڵاتی کوردستان هاتووچۆی قەدەغە کردووە|بڵاوکەرەوە=ئاڤا نیوز|ڕێکەوت=١٦ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> ھەر لە ھەمان شەودا ھێرش کرایە سەر باڵەخانەی [[وەزارەتی ھەواڵگری (ئێران)|دەزگای ھەواڵگری]]ی سەردەشت و لە ئەنجامدا بەشێکی باڵەخانەکە و دەوروبەری زیانی بەرچاوی بەرکەوت. ھەرچەندە دواتر شارەکە لەلایەن ئیسرائیلەوە نەکرایە ئامانج، بەڵام بەگشتی شەڕەکە کاریگەرییەکی زۆری لەسەر ژیانی خەڵکی شار ھەبوو، بۆ نموونە لە کاتی شەڕدا شەپۆلێکی تری گرانی و ھەڵاوەسان سەری ھەڵدایەوە و ھەروەھا ھەر لە یەکەم ڕۆژی دەستپێکی شەڕ لە ٢٨ی شوباتەوە ئینتەرنێت بەتەواوی پچڕا.<ref name="AVA44968">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ava.news/news/44968|سەردێڕ=ڕۆژهەڵاتی کوردستان باجێکی قورس دەدات و جەنگی نان دەستی پێکردووە|بڵاوکەرەوە=ئاڤا نیوز|ڕێکەوت=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> بەوتەی [[ڕێکخراوی ھەنگاو بۆ مافەکانی مرۆڤ]] و شایەتحاڵان، ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامی لە سەردەشت و شارەکانی تری ڕۆژهەڵاتی کوردستان، شوێنە مەدەنییەکانی وەک ھۆڵی وەرزشی، قوتابخانە و مزگەوتیان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ava.news/news/44433|سەردێڕ=ئەمریکا و ئیسرائیل هێرشی چڕیان کردە سەر ڕۆژهەڵاتی کوردستان|بڵاوکەرەوە=ئاڤا نیوز|ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> بۆ مەبەستی چالاکیی سەربازی یان شوێنی نیشتەجێبوونی کاتیی خۆیان و خێزانەکانیان بەکاردەھێنا، ئەمەش بە مەبەستی بەکارھێنانی شوێنە مەدەنییەکان وەک [[قەڵغانی مرۆیی]] بۆ ڕێگریکردن لە ھێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ھێزەکانی حکوومەت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hengaw.net/ku/reports-and-statistics/2026/03/article-5|سەردێڕ=ڕاپۆرتی تایبەت: میلیتاریزەکردنی شوێنە گشتییەکان و زیادبوونی کەشی ئەمنی و سەربازی لە کوردستان|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی مافی مرۆڤی ھەنگاو|ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> ھەروەھا ھەندێک سەرچاوە ئاماژەیان بەوە کرد کە سەردەشت ببوو بە شوێنێکی ھەڵدانی درۆن و مووشەک لەلایەن سوپای پاسدارانەوە بەرەو [[ھەرێمی کوردستان]].<ref name="AVA44968"/> == جوگرافیا == سەردەشت لە تەنیشت کێوی گردەسوور و لەسەر [[زاگرۆس|زنجیرەچیاکانی زاگرۆس]] ھەڵکەوتووە. کێوەکانی [[قەندیل]] لە باکووری ڕۆژاوای ئەم شارەن. سەردەشت لە باکوور لەگەڵ [[نەڵاس]]، [[میراوە]] و [[پیرانشار]]، لە باکووری ڕۆژھەڵات لەگەڵ [[مەھاباد]]، لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ [[ڕەبەت]] و [[بۆکان]]، لە باشووری ڕۆژھەڵات لەگەڵ [[بانە]] و لە ڕۆژاوا لەگەڵ [[قەڵادزێ]] و [[پارێزگای سلێمانی]] ھاوسنوورە. ھەروەھا سەردەشت ١٠٠ کیلۆمەتر سنووری لەگەڵ [[ھەرێمی کوردستان]] ھەیە. ھەرێمی کوێستانی سەردەشت بە گەورەیی ١٦٦٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە دەبێت. ھەندێک لە کێوە بەرزەکانی سەردەشت لەخوارەوە نووسراون:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://drkhezri.ir/DrRasoolKhezri/sardasht.aspx |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی شوباتی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150207015345/http://drkhezri.ir/DrRasoolKhezri/sardasht.aspx |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://drkhezri.ir/DrRasoolKhezri/sardasht.aspx |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی شوباتی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150207015345/http://drkhezri.ir/DrRasoolKhezri/sardasht.aspx |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * بوڵفەت * ھەوینە ماڵ (لە باشووری گوندی [[قەڵاتەڕەشێ]]) * زەردکە (لە [[گوندستانی ئالان|ناوچەی ئالان]]) * سەری گۆم (لە پشتەوەی شاری [[میراوە]]) * تەرخان * ئیبراھیم جەلال * کێوی نستان * لەندی شێخان * داشان قەڵا * کاسە بەردین * حاجی ئیبراھیم * بەردە سپیان {{Geographic location |ناوی شار = شاری سەردەشت |باکوور = [[مەھاباد]] و [[پیرانشار]] |باکووری ڕۆژھەڵات = [[بۆکان]] |ڕۆژھەڵات = [[سەقز]] |باشووری ڕۆژھەڵات = [[کامیاران]] و [[قوروە]] |باشوور = [[بانە]] و [[مەریوان]] |باشووری ڕۆژاوا = [[ھەرێمی کوردستان]] |ڕۆژاوا = [[ھەرێمی کوردستان]] |باکووری ڕۆژاوا = [[ھەرێمی کوردستان]] |پەڕگە = Sardasht County.png }} == ھەرێم == سەردەشت بەپێی ھەرێمی جوگرافی، لە ھەرێمی سارد و کوێستانیدا ھەڵکەوتووە و بە بەرزایی ١٤٨٠ مەتر (٤٬٨٦٠ پێ)، ھەتا ڕادەیەک کەشوھەوایەکی ساردی لە درێژەی ساڵدا ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.azmet.ir/in/page/climate.htm |سەردێڕ=کەشوھەوا، ھەرێم و سەرچاوە ئاوییەکانی پارێزگای ورمێ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٢ |قاڵب=ئێکسڵ |بڵاوکەرەوە=کەشوھەواناسی پارێزگای ورمێ |زمان=فارسی }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.azmet.ir/in/page/climate.htm |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> سەردەشت یەکێک لە شارە پڕبارینەکانی پارێزگای ورمێیە و زۆر جاران زیاترین ئاستی بارینی لە ئاستی پارێزگا و تەنانەت لە وڵاتدا بەدەستھێناوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/85157639/%D8%A8%DB%8C%D8%B4%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%B2%D8%B1%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D8%B4%D8%AF|سەردێڕ=بیشترین بارش سال زراعی جاری آذربایجان‌غربی در سردشت ثبت شد (فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/news/39844/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%AF|سەردێڕ=سردشت بارانی‌ترین شهر ایران شد (فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردپرێس|ڕێکەوت=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/85022325/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D9%BE%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DB%8C-%D8%B4%D8%AF|سەردێڕ=سردشت پربارش‌ترین شهر آذربایجان‌غربی شد (فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٧ی شوباتی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> بارستەکانی ھەوا لەلای ڕۆژاوا و باکووری ڕۆژاواوە، ئەو شارە ھەر وەک ناوچەکانی تری پارێزگا دەگرێتەوە.<ref name="مێژوو و جوگرافیای سەردەشت١">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.islahweb.org/ar/node/5016 |سەردێڕ=تاریخ و جغرافیای شهرستان سردشت-بخش نخست (به فارسی) |بڵاوکەرەوە=جەماعەتی دەعوەت و ئیسلاحی سەردەشت |ڕێکەوت=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.islahweb.org/ar/node/5016 |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> ھەرچەندە سەردەشت بەگشتی خاوەنی کەشوھەوایەکی فێنک و بارانی لە درێژەی ساڵدایە، بەڵام ھەندێک جاران بەتایبەت لە ھاویناندا کەشوھەوای گەرمی تێدا تۆمار کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/85074311/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D9%BE%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%88-%DA%AF%D8%B1%D9%85%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%A2%D8%A8%DB%8C-%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C|سەردێڕ=سردشت پربارش‌ترین و گرمترین شهر آذربایجان‌غربی در سال آبی جاری شد (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٥ی نیسانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> کەشوھەوای سەردەشت لە مانگەکانی ساڵدا بەم شێوەیە: {{Weather box |location = سەردەشت |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = ١٦ |Feb record high C = ١٣.٨ |Mar record high C = ٢١.١ |Apr record high C = ٢٧.٢ |May record high C = ٣٢.٠ |Jun record high C = ٣٥.٢ |Jul record high C = ٣٩.٦ |Aug record high C = ٣٨.٢ |Sep record high C = ٣٤.٤ |Oct record high C = ٢٩.٦ |Nov record high C = ٢٠.٠ |Dec record high C = ١٨.٠ |Jan high C = ١.٢ |Feb high C = ٢.٣ |Mar high C = ٧.٦ |Apr high C = ١٤.٨ |May high C = ٢٠.٥ |Jun high C = ٢٧.٠ |Jul high C = ٣١.٢ |Aug high C = ٣١.٠ |Sep high C = ٢٦.٦ |Oct high C = ١٩.٤ |Nov high C = ١٠.٤ |Dec high C = ٤.٨ |year high C = ١٦.٤٠ |Jan low C = &minus;٣.٥ |Feb low C = &minus;٣.١ |Mar low C = ١.٣ |Apr low C = ٧.١ |May low C = ١١.٨ |Jun low C = ١٧.٤ |Jul low C = ٢١.٢ |Aug low C = ٢٠.٨ |Sep low C = ١٧.١ |Oct low C = ١١.٥ |Nov low C = ٤.٣ |Dec low C = ٠.٥&minus; |year low C = ٨.٧٨ |Jan record low C = ٢٥&minus; |Feb record low C = ١٩.٦&minus; |Mar record low C = ١٦.٦&minus; |Apr record low C = ٢.٤&minus; |May record low C = ١.٨&minus; |Jun record low C = ٧.٨ |Jul record low C = ١٣.٠ |Aug record low C = ١١.٤ |Sep record low C = ٥.٨ |Oct record low C = ٢.٦ |Nov record low C = ٩.٢&minus; |Dec record low C = ١٢.٨&minus; |precipitation colour=green |Jan precipitation mm = ١٣٤.٦ |Feb precipitation mm = ١٠٨.٣ |Mar precipitation mm = ١٢٨.٢ |Apr precipitation mm = ١٢٤.٣ |May precipitation mm = ٥٠.٧ |Jun precipitation mm = ٤.٨ |Jul precipitation mm = ١.٨ |Aug precipitation mm = ١.١ |Sep precipitation mm = ٢.٨ |Oct precipitation mm = ٤١.٤ |Nov precipitation mm = ١١٨.٥ |Dec precipitation mm = ١٤٩.٥ |Jan precipitation days = ١١.٣ |Feb precipitation days = ٩.٩ |Mar precipitation days = ١٠.٨ |Apr precipitation days = ١٠.١ |May precipitation days = ٥.٩ |Jun precipitation days = ١.١ |Jul precipitation days = ٠.٥ |Aug precipitation days = ٠.٤ |Sep precipitation days = ٠.٧ |Oct precipitation days = ٤.٧ |Nov precipitation days = ٧.٨ |Dec precipitation days = ١٠.٢ |unit precipitation days = ١.٠ میلیمەتر |Jan humidity = ٧٣ |Feb humidity = ٦٨ |Mar humidity = ٦٢ |Apr humidity = ٥٤ |May humidity = ٤٤ |Jun humidity = ٣١ |Jul humidity = ٣١ |Aug humidity = ٢٩ |Sep humidity = ٢٩ |Oct humidity = ٤٤ |Nov humidity = ٥٩ |Dec humidity = ٦٨ |Jan sun = ١٣٣.٠ |Feb sun = ١٣٨.٤ |Mar sun = ١٨٤.٠ |Apr sun = ٢١٩.٢ |May sun = ٢٨٨.٣ |Jun sun = ٣٥٢.٨ |Jul sun = ٣٦٧.٧ |Aug sun = ٣٥٧.٥ |Sep sun = ٣١٢.٠ |Oct sun = ٢٤٨.٠ |Nov sun = ١٨٠.٧ |Dec sun = ١٢٩.٨ |source 1 = [http://irimo.ir/english/monthly&annual/admin2.asp?CODE=127 ئاماری وێستگەکانی سینۆپتیک] |date= تشرینی دووەمی ٢٠١١ }} == دانیشتووان == [[ژاک دێ مۆرگان]]، شوێنەوارناس و زەویناسی فەڕەنسی لە ساڵی ١٩٠٧ لە گەشتێکدا بۆ شاری سەردەشت، ئەو شارەی بە دانیشتووانی ١٬٥٠٠ کەسی ناساندووە. لە یەکەمین سەرژمێری لە ساڵی ١٩٥٦، ژمارەی دانیشتووانی ئەو شارە ٢٬٦٤٥ کەس بووە و لە ساڵی ١٩٧٦دا، ژمارەی دانیشتووانی گەیشتە ١٠٬٢٠٧ کەس کە لەچاو جاری پێشدا ٨٩٫٥ لە سەد زیادی کردبوو. بەپێی سەرژمێریی کۆماری ئیسلامیی ئێران لە ساڵی ٢٠١١دا، بە چوونە سەری ٨١٫١ لە سەدی ژمارەی دانیشتووانی گەیشتە ٤٢٬١٦٧ کەس لە ١٠٬٤٩١ خێزاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://sardashtcity.ir/HomePage.aspx?TabID=4805&Site=DouranPortal&Lang=fa-IR |سەردێڕ=جمعیت سردشت در گذشته و حال (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=شارەوانیی سەردەشت |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150105015731/http://www.sardashtcity.ir/HomePage.aspx?TabID=4805&Site=DouranPortal&Lang=fa-IR |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەپێی سەرژمێرییەکانی [[ناوەندی ئاماری ئێران]]، ژمارەی دانیشتووانی سەردەشت بەپێی ساڵ بەم شێوەیە بووە: {| class="wikitable" '''ئاماری دانیشتووان''' |- ! ساڵ{{ھن}}(زایینی) || ژمارەی دانیشتووانی شار !! ژمارەی خێزانەکانی شار !! ژمارەی دانیشتووانی شارستان !! ژمارەی خێزانەکانی شارستان |- | ١٩٥٦ || ٢،٦٤٥{{ھن}}({{بەرزبوونەوە}}{{سەوز|٧٦٫٣٣٪}}){{تێبینی|بە ھەڵسەنگاندن لەگەڵ بەراوردی [[ژاک دێ مۆرگان]] لە ساڵی ١٩٠٧.}} || – || – || – |- | ١٩٦٦ || ٥،٧٥٩{{ھن}}({{بەرزبوونەوە}}{{سەوز|١١٧٫٧٣٪}}) || – || ٣٩،١٧٧ || – |- | ١٩٧٦ || ١٠،٢٠٧{{ھن}}({{بەرزبوونەوە}}{{سەوز|٧٧٫٢٤٪}}) || – || ٥٤،٤٣٨ || – |- | ١٩٨٦ || ١٧،٨٧٧{{ھن}}({{بەرزبوونەوە}}{{سەوز|٧٥٫١٤٪}}) || ٣،١٩٠ || ٧٥،٠٨٦ || ١٢،٢٥٠ |- | ١٩٩٦ || ٣٠،٩٠٤{{ھن}}({{بەرزبوونەوە}}{{سەوز|٧٢٫٨٧٪}}) || – || – || – |- | ٢٠٠٦ || ٣٧،١١٥{{ھن}}({{بەرزبوونەوە}}{{سەوز|٢٠٫١٠٪}}) || ٨،٢٢٤ || ١٠٤،١٤٦ || ٢٠،٤١٤ |- | ٢٠١١ || ٤٢،١٦٧{{ھن}}({{بەرزبوونەوە}}{{سەوز|١٣٫٦١٪}}) || ١٠،٤٩١ || ١١١،٥٩٠ || ٢٦،٥٦١ |- | ٢٠١٦ || ٤٦،٤١٢{{ھن}}({{بەرزبوونەوە}}{{سەوز|١٠٫٠٧٪}}) || ١٢،٥٥١ || ١١٨،٨٤٩ || ٣١،٠٤٩ |} بەپێی ئاماری کۆماری ئیسلامیی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، شاری سەردەشت ٣٧٬١١٥ کەس دانیشتووی ھەبووە، بەڵام بە سەرجەم شارۆچکە و گوندەکانەوە دەگەیشتە ١٠٤٬١٤٦ کەس.<ref>{{IranCensus2006|04}}</ref> لە نوێترین سەرژمێری لە ساڵی ٢٠١٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شاری سەردەشت بەرامبەر لەگەڵ ٤٦٬٤١٢ کەس لە ١٢٬٥٥١ خێزاندا بووە.<ref name="ئامار" /> {{ھەرەمی دانیشتووان |width=50% |maxvalue=١١٠٠٠ |bg=rgb(100%,100%,100%) |border=0 |caption=ھەرەمی دانیشتووانی سەردەشت لە ساڵی ٢٠١٦<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/population-urban-95.xlsx|سەردێڕ=نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۹۵ (بە فارسی)|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> |barcolor=rgb(100%,0%,0%) |+٦٥|٩٦٩|١١٨٦ |٦٠-٦٤|٥٦٤|٥٧٠ |٥٥-٥٩|٦٨٩|٧٤٢ |٥٠-٥٤|٩٧٥|٩٤٩ |٤٥-٤٩|١٤٣٣|١٢٨٨ |٤٠-٤٤|١٣٥٤|١٣١٩ |٣٥-٣٩|٢٠٧٢|١٩٦٨ |٣٠-٣٤|٢٤٢٥|٢٢٥١ |٢٥-٢٩|٢٧٠٧|٢٧٠٠ |٢٠-٢٤|٢٠٨٠|٢١٥٦ |١٥-١٩|١٦٩١|١٧١٤ |١٠-١٤|١٨٦٠|١٧٤٩ |٥-٩|٢١٥٢|٢٠١٢ |٠-٤|٢٥٤٦|٢٢٩١ }} == مرۆڤناسی == === زمان === {{نەخشەی کوردیی ناوەندی}} دانیشتووانی شاری سەردەشت ھەموویان لە خەڵکی [[کورد]] پێکدێن،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.peyserpress.com/detail/5806|سەردێڕ=بۆچی كورد له‌ سه‌رانسه‌ری ئێراندا په‌رش و بڵاوبوونه‌ته‌وه‌؟‌|بڵاوکەرەوە=پەیسەر|ڕێکەوت=٩ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> کە بە زمانی [[زمانی کوردی|کوردی]] و شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی]] و زاری [[موکریانی]] دەدوێن.<ref>https://anfpersian.com/znn/مرگ-ناخواسته-یک-دختر-کرد-در-سردشت-39362 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201029001832/https://anfpersian.com/znn/%D9%85%D8%B1%DA%AF-%D9%86%D8%A7%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%87-%DB%8C%DA%A9-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-39362 |date=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ }}</ref><ref>[https://www.visitiran.ir/fa/destination/سردشت سردشت، ویزیت ایران] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211107184139/https://www.visitiran.ir/fa/destination/سردشت |date= ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١}}</ref> ھەڵبەت خەڵکی سەردەشت بە شێوەزارێکی ھەندێک جیاوازی موکریانی دەدوێن، کە نزیکایەتی لەگەڵ سۆرانیی ھەولێری و سۆرانیی بابانی لە باشووری کوردستاندا ھەیە. ھەروەھا ناوچەکانی ڕانیە و قەڵادزێش بەپێی زمان و فەرھەنگ لە سەردەشت و موکریان نزیکن.<ref name="ناساندنی شارستانی سەردەشت" /> === ئایین === خەڵکی ئەم شارە [[موسڵمان]]ن و لە [[سوننە|ئیسلامی سوننە]] و مەزھەبی [[شافعی]] پەیڕەوی دەکەن. ھەر چەند ھەندێک پێیان وایە سەردەشت شوێنی لەدایکبوونی زەردەشتە، بەڵام لە ئێستادا ھیچ کەسی ئەو شارە لە ئایینی [[ئایینی زەردەشتی|زەردەشتی]] پەیڕەوی ناکات.<ref name="ایسنا ۲" /> ھەروەھا لە مێژوودا کەمینەیەک لە پەیڕەوانی [[مێژووی جووەکان لە کوردستان|جوویەتی]] لە سەردەشت ژیانیان بەسەر دەبرد،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Kurdistan (بە ئینگلیزی)|ناونیشان=https://www.jewishvirtuallibrary.org/kurdistan|بڵاوکەرەوە=کتێبخانەی مەجازیی جوویەتی|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤}}</ref> کە دواتر بوونە موسڵمان و یان لە دوای دامەزراندنی [[ئیسرائیل]] کۆچیان کردە ئەو وڵاتە. لە بەھاری ١٩٤٩، کۆمەڵێک لە جوولەکەکانی سەردەشت بەرەو ئیسرائیل کۆچیان کرد.{{ژێدەر پێویستە}} === ھۆزەکان === زۆربەی ھۆزەکانی ناوچەی سەردەشت لە ھۆزە [[موکری]]یەکان پێکدێن، کە بریتین لە: [[میراودەلی]]، [[گەورک]]، [[مەنگوڕ]]، [[بەریاجی]]، [[مڵکاری]]، [[مامش]]، [[بیگزادە]] و [[باپیرئاقایی]]. [[پەڕگە:Gawerk Lords in iranian kurdistan - urmia - sardasht-آغایان ایل گورک در سردشت و مهاباد 1900 میلادی.jpg|وێنۆک|پیاوەکانی ھۆزی [[گەورک]] و ھەواڵنێرە ئینگلیزییەکان لە سەردەشت و مەھاباد پێش جەنگی جیھانیی یەکەم لە ساڵە یەکەمەکانی سەدەی ١٩٠٠]] بەربڵاویی ھۆزەکانی سەردەشت بەم جۆرەیە:<ref name="ناساندنی شارستانی سەردەشت" /> * ھۆزی گەورک: شاری [[ڕەبەت]]، دەوروبەری پاراستان، سیسێر، ھەنداوێ، مەکڵاوێ، بریسوێ و دەوروبەری ڕێگای مەھاباد و بۆکان. * ھۆزی مەنگوڕ: ناوچەی [[میراوە]]، ئاڵوەتان، دۆڵەتوو، دارمەکەون، ئاڵاوان، سۆستان، گەرۆر، نێزێ و دەشتی وەزنێ. * ھۆزی بەریاجی و مڵکاری: سەردەشت، [[نەڵاس]]، بێوران، قەڵاتەڕەشێ، بێزیلە، بێشاسب، مەلاشێخ و مەزرا. * ھۆزی میراودەلی: ئالان، بێژوێ و بێتووش. * ھۆزی بیگزادە و باپیرئاقایی: سەردەشت، ئالان و شەڵماش. == ئابوور == === بازرگانی و سنوورەکان === [[پەڕگە:Kele, Sardasht.jpg|وێنۆک|دەروازەی سنووریی کێلێ]] سەردەشت سێ دەروازەی چالاکی سنووریی قاسمەڕەش، [[دەروازەی سنووریی کێلێ|کێلێ]] و بێژوێی لە [[گوندستانی ئالان|ناوچەی ئالاندا]] ھەیە. ھەروەھا سەردەشت لە ڕێگای سنووری کێلێوە لەگەڵ ھەرێمی کوردستان پەیوەندی ھەیە کە بڕیار وایە ببێتە سنووری نێونەتەوەیی. سەردەشت بە ڕێگای ئاسفاڵتەوە ١٤ کیلۆمەتر و بە ڕێگای ئاسمانییەوە ٨ کیلۆمەتر لە ھێڵی سنووریی کێلێوە دوورە. بە کردنەوەی سنووری نێونەتەوەییی کێلێ، سەردەشت دەبێتە دەروازەی پەیوەندیی ئێران لە باکووری ڕۆژاوا و بە ھەرێمی کوردستان، تورکیا، سووریا و ھەرێمی دەریای ناوینەوە دەبەسترێتەوە.<ref name="ناساندنی شارستانی سەردەشت">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://sardasht-mroad.ir/showpage.php?id=3 |سەردێڕ=معرفی شهرستان سردشت (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ڕێگا و شارسازی سەردەشت |ڕێکەوت=١٠ی تەممووزی ٢٠١٤ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تەممووزی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140710142905/http://sardasht-mroad.ir/showpage.php?id=3 |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە ئەیلوولی ٢٠٢١، سەرۆکی دەروازەی سنووریی کێلێ ئاماژەی بەوە کرد کە لە سەرەتای بەھارەوە ھەناردەکردنی شتومەکەکان لەو سنوورەوە گەیشتووەتە ٧٥ ملیۆن دۆلار و لە چاو ساڵی پێشوو ٢٠٪ بەرز بووەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdish.sahartv.ir/news/ئێران-i401043 |سەردێڕ=هەناردە کردنی کاڵا لە دەروازەی سنووریی کێلەی سەردەشتەوە گەیشتە 75 ملیۆن دۆلار |بڵاوکەرەوە=سەحەری کوردی |ڕێکەوت=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> بەڕێوەبەری گومرگی سەردەشت لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣دا ڕایگەیاند کە لە شەش مانگی بەھار و ھاوینی ئەو ساڵەدا، دەوروبەری ٢٧٤ ھەزار تۆن کەلوپەل بە بەھای زیاتر لە ٩٤ ملیۆن دۆلار لە ڕێگای دەروازەی سنووریی کێلێ ھەناردە کراوە، کە لە ڕووی نرخەوە بەراورد بە ساڵی ڕابردوو ٨٠٪ی زیاد کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/261020238|سەردێڕ=هەناردەی دەروازەی کێلێ نزیکدەبێتەوە لە 100 ملیۆن دۆلار|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> لە چوار مانگی ئەو ساڵەدا، بە بەھای ٥٤ ملیۆن دۆلار کەلوپەل ھەناردەی ھەرێمی کوردستان کراوە و لە مانگی ئازار ھەتا مانگی ئابی ٢٠٢٣، تەنیا بەھای ٨٧٦ ھەزار دۆلار کەلوپەل لە سنووری کێلێوە ھاوردە کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/business/090820234|سەردێڕ=گومرکی سەردەشت: لە 4 مانگدا بە بەهای 54 ملیۆن دۆلار کاڵا هەناردەی هەرێمی کوردستان کراوە|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٩ی ئابی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> ئامارەکانی ھەناردەکردن لە سنووری کێلێ لە کۆتاییی ساڵی ١٤٠٢ی ھەتاوی (لە ئازاری ٢٠٢٣ەوە ھەتا ئازاری ٢٠٢٤) گەیشتە ٤٦١ ھەزار تۆن کەلوپەل بە بەھای ٢٢٨ ملیۆن دۆلار کە لەچاو ساڵی پێشوو ٦٥٪ زیاتر بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/85516439/%D8%B1%D8%B4%D8%AF-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA%DB%8C-%DA%86%D8%B4%D9%85-%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%B3%D8%AA-%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA%D9%86%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%B2-%DA%A9%DB%8C%D9%84%D9%87-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA|سەردێڕ=رشد صادراتی؛ چشم انداز دست یافتنی مرز کیله سردشت (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠٢٤}}</ref> ھەروەھا لە ڕێگەی سنووری کێلێوە ١٢٧ ھەزار گەشتیار لە ساڵی ١٤٠٢ی ھەتاوی (٢٠٢٣ی زایینی) ھاتوچۆیان کردووە کە لەچاو ساڵی پێشوو، زیاتر لە ١٠ ھێندە بووە.<ref name="ئیرنا (شوباتی ٢٠٢٤)">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/85402154/%DB%B1%DB%B2%DB%B7-%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D9%81%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B1%D8%B2-%DA%A9%DB%8C%D9%84%D9%87-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%AA%D8%B1%D8%AF%D8%AF-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%D8%AF|سەردێڕ=۱۲۷ هزار مسافر از مرز کیله سردشت تردد کردند (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٢٩ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٤}}</ref> === ڕێژەی بێکاری و کۆچکردن === خەڵکی سەردەشت بە پیشە جۆراوجۆرەکانەوە سەرقاڵن، بەڵام ئەو شارە بە ٢٣٪ زۆرترین ڕێژەی بێکاری لە ئاستی پارێزگای ورمێدا ھەیە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.ilna.news/بخش-آذربایجان-غربی-83/990844-سردشت-با-درصد-بالاترین-نرخ-بیکاری-را-در-آذربایجان-غربی-دارد |سەردێڕ=سردشت با ۲۳درصد بالاترین نرخ بیکاری ڕا در آذربایجان غربی دارد (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ئیلنا |ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.isna.ir/news/99081408714/سردشت-بالاترین-نرخ-بیکاری-آذربایجان-غربی-را-به-خود-اختصاص-داد |سەردێڕ=سردشت بالاترین نرخ بیکاری آذربایجان غربی را به خود اختصاص داد (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ئیسنا |ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> کە داخستنی سنوورەکان بە یەکێک لە ھۆکارەکانی بەرزبوونەوەی بێکاری لەو شارە دادەنرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.asoyroj.com/farsi/detail.aspx?=hewal&jmara=15180&Jor=1 |سەردێڕ=انسداد مرزها در سردشت موجب افزایش نرخ بیکاری در این شهرستان شده است (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ئاسۆی ڕۆژھەڵات |ڕێکەوت=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> بەھۆی نەبوونی ھەلی کار و کێشەکانی ئابووری، ژمارەیەکی بەرچاو لە خەڵکی سەردەشت ڕوویان کردووەتە کۆڵبەری<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.isna.ir/news/1400101208541/حسین-پور-چرا-باید-جوانان-سردشتی-کولبری-کنند |سەردێڕ=انسدادحسین پور: چرا باید جوانان سردشتی کولبری کنند؟ (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ئیسنا |ڕێکەوت=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> یان بەرەو دەرەوەی وڵات کۆچیان کردووە،<ref name="asriran">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.asriran.com/fa/news/753801/نماینده-سردشت-در-مجلس-در-شهر-من-مردم-خانوادگی-مهاجرت-می-کنند-از-5-ماه-پیش-بیش-از-1000-نفر-مهاجرت-کرده-اند |سەردێڕ=انسدادنماینده سردشت در مجلس: در شهر من مردم خانوادگی مهاجرت می کنند/ از 5 ماه پیش بیش از 1000 نفر مهاجرت کرده اند (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=عەسری ئێران |ڕێکەوت=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> بەجۆرێک کە کۆچکردنی خەڵکی سەردەشت بۆ دەرەوەی وڵات بووەتە یەکێک لە گەورەترین و سەرەکیترین کێشەکانی ئەو شارە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/0811202319|سەردێڕ=بێکاری بەرۆکی گەنجانی رۆژهەڵاتی کوردستانی گرتووە؛ ناچاری کردوون کۆچ بۆ وڵاتانی رۆژئاوا بکەن|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> نوێنەری سەردەشت و پیرانشار لە [[ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی|پەرلەمان]] لە کۆتاییی ساڵی ٢٠٢٣دا، ڕایگەیاند کە کۆچکردنی سەردەشتییەکان بەرەو دەرەوەی وڵات بووەتە «کارەسات» و خەڵکی ئەو شارە لەگەڵ تەواوی خێزانەکەیان و بەکۆمەڵ کۆچ دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/news/2764953/%D9%81%D8%A7%D8%AC%D8%B9%D9%87-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA|سەردێڕ=فاجعه مهاجرت در سردشت (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردپرێس|ڕێکەوت=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> ئەو ھەروەھا پێشتر ڕایگەیاندبوو کە لە پێنج مانگی ساڵی ٢٠٢٠دا، زیاتر لە ھەزار کەس لە شارستانی سەردەشت بەرەو ئەورووپا کۆچیان کردووە.<ref name="asriran"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.radiofarda.com/a/30922430.html|سەردێڕ=نماینده سردشت: مردم هرچه دارند می‌فروشند تا قاچاقی خودشان را به اروپا برسانند (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ڕادیۆ فەردا|ڕێکەوت=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.dw.com/fa-ir/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D8%AE%D8%B7%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%88%D9%82%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D8%B1%D8%A7%D9%87-%D8%AF%DB%8C%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA/a-55451941|سەردێڕ=مهاجرت‌های پرخطر ایرانیان؛ "وقتی که راه دیگری نمانده است" (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=دۆیچە ڤێڵی فارسی|ڕێکەوت=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/news/2762929/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D9%87-%DB%8C%DA%A9-%D8%AF%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%AA%D8%A8%D8%AF%DB%8C%D9%84-%D8%B4%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA|سەردێڕ=مهاجرت در سردشت به یک داستان خانوادگی تبدیل شده است (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردپرێس|ڕێکەوت=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> بەپێی ھەندێک لە ئامارە نافەرمییەکان، لە ساڵی ٢٠١٨ ھەتا ٢٠٢٣ لە شارستانی سەردەشت، دەوروبەری ١٤ ھەزار کەس بۆ دەرەوەی وڵات کۆچیان کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://jinhaagency1.com/fa/ajtmay/mwj-mhajrt-shhrwndan-srdsht-bh-kshwrhay-arwpayy-1-40900|سەردێڕ=موج مهاجرت شهروندان سردشت به کشورهای اروپایی - ١ (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری ژن|ڕێکەوت=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> زۆربەی کۆچبەرە سەردەشتییەکان بەرەو وڵاتی [[بەریتانیا]] کۆچ دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.balatarin.com/permlink/2023/12/22/6091340|سەردێڕ=بریده از همه‌جا؛ مستقیم از روستا به بریتانیا؛ زنگ خطری درباره اوضاع وخیم ایران (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=باڵاترین|ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> === کشتوکاڵ و بەرھەمەکان === [[پەڕگە:ترێ ڕەشە (انگور سیاه) سەردەشت.jpg|وێنۆک|باخێکی ترێ ڕەشە لە سەردەشت]] بەرھەمە سروشتییەکانی سەردەشت بریتین لە: [[ترێ ڕەشە]]،<ref name="ترێی ڕەشی سەردەشت (ک. ک)" /> [[ھەنگوین]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www-yjc-news.cdn.ampproject.org/v/s/www.yjc.news/fa/amp/news/3988046?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16508812200022&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.yjc.news%2Ffa%2Fnews%2F3988046 |سەردێڕ=تولید سالانه 500تن عسل مرغوب در سردشت (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێرانی گەنج |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٢ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220602234719/https://www-yjc-news.cdn.ampproject.org/v/s/www.yjc.news/fa/amp/news/3988046?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16508812200022&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.yjc.news%2Ffa%2Fnews%2F3988046 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[ھەنجیر]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www-irna-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.irna.ir/amp/83446330/?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16508810470881&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.irna.ir%2Fnews%2F83446330%2F%25D8%25A8%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25A7%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25A7%25D9%2586%25D8%25AC%25DB%258C%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D8%25B2-%25D8%25A8%25D8%25A7%25D8%25BA-%25D9%2587%25D8%25A7%25DB%258C-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25A2%25D8%25BA%25D8%25A7%25D8%25B2-%25D8%25B4%25D8%25AF |سەردێڕ=برداشت انجیر از باغ‌های سردشت آغاز شد (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ئیرنا |ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> [[گوێز]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www-yjc-news.cdn.ampproject.org/v/s/www.yjc.news/fa/amp/news/6665551?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16508805379259&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.yjc.news%2Ffa%2Fnews%2F6665551 |سەردێڕ=سردشت رتبه اول تولید گردو در آذربایجان غربی (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێرانی گەنج |ڕێکەوت=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220425101610/https://www-yjc-news.cdn.ampproject.org/v/s/www.yjc.news/fa/amp/news/6665551?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16508805379259&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.yjc.news%2Ffa%2Fnews%2F6665551 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[سماق]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www-irna-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.irna.ir/amp/84478771/?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16508814597034&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.irna.ir%2Fnews%2F84478771%2F%25D8%25B3%25D9%2585%25D8%25A7%25D9%2582-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25B1%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2586%25D9%2587-%25D8%25A8%25D8%25A7%25D8%25B2%25D8%25A7%25D8%25B1-%25D8%25B4%25D8%25AF |سەردێڕ=سماق سردشت روانه بازار شد (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ئیرنا |ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> [[سێو]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://srusht.ir/?p=1285 |سەردێڕ=باغی سێو – باغ سیب |بڵاوکەرەوە=سروشت |ڕێکەوت=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=http://srusht.ir/?p=1285 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> و [[مێوژ]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://piranshahrrudaw.ir/?p=2356 |سەردێڕ=جشنواره انگور سیاه در سردشت آغاز بکار کرد |بڵاوکەرەوە=پیرانشار ڕووداو |ڕێکەوت=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=https://piranshahrrudaw.ir/?p=2356 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> سەردەشت ناوەندی بەرھەمھێنانی ترێ ڕەشەیە، نزیک بە ٥ ھەزار و ٥٠٠ ھێکتار باخی [[ترێ]] لە شاری سەردەشت بوونیان ھەیە کە بەشێوەی سروشتی ڕواون. ساڵانە ٣٥ ھەزار تۆن ترێ واتا ٩ لەسەدی ترێی پارێزگای ورمێ لەو شارە بەرھەم دەھێندرێت.<ref name="ترێی ڕەشی سەردەشت (ک. ک)">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/ترێی-ڕەشی-سەردەشت-بەختی-وەرزێڕانی-ڕەشتر-کردووە |سەردێڕ=ترێی ڕەشی سەردەشت بەختی وەرزێڕانی ڕەشتر کردووە |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=٥ی ئەیلوولی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٢١، پێشبینی کرا کە بەرھەمھێنانی ترێ ڕەشەی ئەو شارە گەیشتووەتە ٥٠ ھەزار تۆن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://wishe.net/details.aspx?=hewal&jmare=122454&Jor=3 |سەردێڕ=بەرهەمی ئەمساڵی ترێی سەردەشت دەگاتە 50 هەزار تۆن |بڵاوکەرەوە=وشە |ڕێکەوت=٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> بەپێی وتەی بەڕێوەبەری کشتوکاڵی سەردەشت لە ساڵی ٢٠٢١دا، ٥٠ لەسەدی دانیشتووانی سەردەشت بەشێوەی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ لە ڕیزی بەرھەمھێنەرانی [[ترێ ڕەشە]] دان و جۆرەکانی نەمامی ترێ ڕەشەی سەردەشت ڕەوانەی شار و پارێزگاکانی دیکەی ئێران و تەنانەت دەرەوەی وڵاتیش بۆ وێنە فەڕەنسا کراوە. ترێ ڕەشەی سەردەشت جیا لەوەی بەشێوەی خاو بەکار دەھێندرێت، ھاوکات بەرھەمەکانی وەک مێوژ، شیرە، دۆشاو، باسووق، ئاوی ترێ، دروستکردنی ڕۆن لە ناوکەکەی و ھەروەھا بۆ بەرھەمی دیکەش بەکار دێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://haje.ir/newsdetails.aspx?itemid=15467 |سەردێڕ=ترێ ڕەشە، بەختی جووتیارانی سەردەشتی ڕەشتر کردووە |بڵاوکەرەوە=ھاژە |ڕێکەوت=١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=http://haje.ir/newsdetails.aspx?itemid=15467 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> سەرۆکی جیھادی کشتوکاڵیی سەردەشت لە ٢٠ی تەممووزی ٢٠٢٣دا ڕایگەیاند کە لەو شارە ساڵانە زیاتر لە ٧٠٠ تۆن سماق بەرھەم دەھێنرێت و لە ئاستی پارێزگای ورمێدا پلەی یەکەمی پێیە، کە زیاتر لە ٩٠٪ی ئەو بەرھەمانە بۆ پارێزگاکانی تری ئێران ھەناردە دەکرێن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.hanakhabar.ir/news.php?id=339224A7&news=%D8%B1%D8%AA%D8%A8%D9%87%20%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%20%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AF%20%D8%B3%D9%85%D8%A7%D9%82%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86%20%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DB%8C|سەردێڕ=رتبه نخست سردشت در تولید سماق در آذربایجان غربی (فارسی)|بڵاوکەرەوە=ھاناخەبەر|ڕێکەوت=٢٠ی تەممووزی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231124114013/https://www.hanakhabar.ir/news.php?id=339224A7&news=%D8%B1%D8%AA%D8%A8%D9%87%20%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%20%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AF%20%D8%B3%D9%85%D8%A7%D9%82%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86%20%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DB%8C|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == گەشتیاری == بەھۆی ژینگە و سروشتی سەردەشت، ئەو شارە لەگەڵ دەوروبەری بووەتە ناوچەیەکی گەشتیاری و زۆر جاران وەکوو «بەھەشتی کوردستان» ناوی لێدەبەن.<ref name="وەسوەکەل ھەواڵ">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.wswakl-hawal.lima-city.de/سەردەشت-بەهەشتی-کوردستان/ |سەردێڕ=سەردەشت بەھەشتی کوردستان |بڵاوکەرەوە=وەسوەکەل ھەواڵ |ڕێکەوت=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١}}</ref><ref name="تەبیان">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.tebyan.net/newindex.aspx?pid=320263 |سەردێڕ=سەردەشت بەھەشتی کوردستان |بڵاوکەرەوە=تەبیان |ڕێکەوت=٢٢ی ئایاری ٢٠١٦ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211107111324/https://www.tebyan.net/newindex.aspx?pid=320263 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku-mehrnews-com.cdn.ampproject.org/v/s/ku.mehrnews.com/amp/39113/?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16499363871740&csi=1&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fku.mehrnews.com%2Fnews%2F39113%2F%25D8%25B3%25DB%2595%25D8%25B1%25D8%25AF%25DB%2595%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25A8%25DB%2595%25D9%2587%25DB%2595%25D8%25B4%25D8%25AA%25DB%258C-%25DA%25A9%25D9%2588%25D8%25B1%25D8%25AF%25DB%2595%25D9%2588%25D8%25A7%25D8%25B1%25DB%258C-%25D8%25B4%25D9%2588%25DB%258E%25D9%2586%25DB%258E%25DA%25A9-%25DA%25A9%25DB%2595-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D9%2588%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25AC%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2586%25DB%258C%25DB%258C-%25D8%25AF%25DB%2595%25D9%2586%25DB%2595%25D8%25AE%25D8%25B4%25DB%258E%25D9%2586%25DB%258E |سەردێڕ=سەردەشت، بەهەشتی کوردەواری/ شوێنێک کە سروشت جوانیی دەنەخشێنێ |بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری مێھر |ڕێکەوت=١٤ی ئەیلوولی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> بەپێی لێدوانی فەرمانداری پێشووی سەردەشت، لە دەستپێکی بەھاری ٢٠١٩ ھەتا سەرەتای ھاوینی ھەمان ساڵ، دەوروبەری ١٧٠،٠٠٠ گەشتیار ھاتوونەتە سەردەشت کە ئەو ڕێژەیە لە چاو ساڵی پێشوو دوو ھێندە بووە و زۆربەی گەشتیارانیش خەڵکی ھەرێمی کوردستان و شوێنە جۆراوجۆرەکانی ئێران بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.iribnews.ir/fa/news/2475615/بازار-سردشت-گرم-از-حضور-گردشگران |سەردێڕ=بازار سردشت، گرم از حضور گردشگران (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری دەنگ و ڕەنگ |ڕێکەوت=١٥ی تەممووزی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ھەروەھا بەپێی وتەی سەرۆکی ڕێکخراوەی میراتی فەرھەنگی، گەشتیاری و کەلوپەلە دەستییەکانی سەردەشت، لە نەورۆزی ٢٠٢٢دا، سەردەشت میوانداری لە ١٢،٧٥٠ گەشتیار کردووە کە ٣،٠٤٥ کەسیان بۆ ماوەیەک لە شوێنە نیشتەجێبووەکانی شارستان گیرسانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/fa/news/29797/بازدید-بیش-از-١٢-هزار-نفر-از-جاذبه‌های-گردشگری-سردشت/ |سەردێڕ=بازدید بیش از ١٢ هزار نفر از جاذبه‌های گردشگری سردشت (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=کوردپرێس |ڕێکەوت=٢٩ی ئازاری ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> بەوتەی فەرمانداری ئەوکاتی سەردەشت لە نەورۆزی ٢٠٢٣، بە دوو ھێندەبوونی ئاماری گەشتەکان بۆ سەردەشت لەچاو نەورۆزی ساڵی پێشوو،<ref name="کوردپرێس٢٣"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/85069317/%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%DB%B2-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA|سەردێڕ=آمار گردشگران نوروزی سردشت ۲ برابر افزایش یافت (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٣٠ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> سەرجەم زیاتر لە ٧٠ ھەزار کەس سەردانی شارستانی سەردەشتیان کردووە کە ٥،٥٠٠ کەسیان لە ناوەندە نێشتەجێبووەکان گیرسانەوە و لەچاو نەورۆزی پێشوو ٢٠٪ زۆرتر بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.hanakhabar.ir/news.php?id=2113036D&news=%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AF%DB%8C%D8%AF%20%D8%A8%DB%8C%D8%B4%20%D8%A7%D8%B2%20%DB%B5%DB%B3%20%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1%20%D9%86%D9%81%D8%B1%20%D8%A7%D8%B2%20%D8%AC%D8%A7%D8%B0%D8%A8%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C%20%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D8%B9%DB%8C%20%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA|سەردێڕ=بازدید بیش از ۵۳ هزار نفر از جاذبه‌های طبیعی سردشت (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ھاناخەبەر|ڕێکەوت=٢ی نیسانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230520173354/https://www.hanakhabar.ir/news.php?id=2113036D&news=%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AF%DB%8C%D8%AF%20%D8%A8%DB%8C%D8%B4%20%D8%A7%D8%B2%20%DB%B5%DB%B3%20%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1%20%D9%86%D9%81%D8%B1%20%D8%A7%D8%B2%20%D8%AC%D8%A7%D8%B0%D8%A8%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C%20%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D8%B9%DB%8C%20%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="کوردپرێس٢٣">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/news/2754055/%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D9%A2-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1-%D8%B4%D8%AF|سەردێڕ=آمار بازدید گردشگران نوروزی در سردشت ٢ برابر شد (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردپرێس|ڕێکەوت=١ی نیسانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> لە ساڵی ١٤٠٢ی ھەتاوی (٢٠٢٣–٢٠٢٤ی زایینی)، سەرجەم ١٢٧ ھەزار گەشتیار لە ڕێگەی [[سنووری کێلێ]]ەوە ھاتوچۆیان کردووە کە بەشێکی بەرچاوی ئەو کەسانە بوون کە لە باشووری کوردستانەوە سەردانی سەردەشتیان کردووە. ئەو ئامارە لەچاو ساڵی پێشوو زیاتر لە دە ھێندە بووە.<ref name="ئیرنا (شوباتی ٢٠٢٤)"/> === تاڤگەی شەڵماش === {{ئەمانەش ببینە|تاڤگەی شەڵماش}} [[پەڕگە:(((آبشار شلماش))) - panoramio.jpg|وێنۆک|دیمەنێکی تاڤگەی شەڵماش]] تاڤگەی شەڵماش یەکێک لە گرنگترین تاڤگەکانی پارێزگای ورمێیە کە لە شارستانی سەردەشت ھەڵکەوتووە. ئەم تاڤگەیە کە لە دۆڵێکی ئاوەدان و بە گژ و گیا و لە ناو دارستانێکی پڕ و سەرسەوزی نزیک شاری سەردەشتە و یەکێک لە لقەکانی ڕووباری [[زێی بچووک]] ھەژمار دەکرێت.<ref name="Daily">[http://www.iran-daily.com/News/122305.html "سەردەشت شارێکی دیمەنی"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210517085956/http://www.iran-daily.com/News/122305.html |date=١٧ی ئایاری ٢٠٢١ }}، ''ڕۆژنامەی ئێران'' (١٣ی تەممووزی ٢٠١٥)</ref><ref>[http://www.itto.org/tourismattractions/?sight=1878 "تاڤگەی شەڵماش"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160821171243/http://www.itto.org/tourismattractions/?sight=1878 |date=٢١ی ئابی ٢٠١٦ }}، گەشتیاریی ئێران و گەشتیاریی جیھان ئۆنڵاین. (٣٠ی تەممووزی ٢٠١٦)</ref> ئەم تاڤگەیە کە لە ڕاستیدا لە سێ تاڤگە پێکھاتووە، ئێستا وەکوو ھاوینەھەوار و سەیرانگەی لێھاتووە کە لە وەرزی گەرمادا ھەزران کەس ڕووی تێدەکەن. سێ تاڤگەکە لە دوای یەکن و یەکەمیان نزیکی ڕێگای سەرەکییە، بەڵام دووانی تر مەودایەکی زۆرتریان ھەیە و دەبێت بۆ بینینیان بەرەو خوارەوە بەڕێکەوت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdish.sahartv.ir/tv/کورتە_بەرنامە-i313639 |سەردێڕ=تاڤگەی شەڵماش شاری سه‌رده‌شت |بڵاوکەرەوە=سەحەری کوردی |ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ڕێگای سەردەشت ھەتا تاڤگەی جوان و سەرنجڕاکێشی شەڵماش، ڕێگایەکی جوان و پڕ لە سەوزایی و دارستانە. ئەو ڕیگایە قیر کراوە و لە شاری سەردەشت بە ئۆتۆمۆبیلەوە ١٥ کیلۆمەتر دوورە کە دەکاتە ٢٠ خولەک.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.khaktv.net/all-detail.aspx?jimare=22127&type=komalayati |سەردێڕ=تاڤگەی شەڵماش+وێنە |بڵاوکەرەوە=خاک تیڤی |ڕێکەوت=٥ی تەممووزی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی تەممووزی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220701021721/https://www.khaktv.net/all-detail.aspx?jimare=22127&type=komalayati |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٨دا، تاڤگەی شەڵماش خرایە ناو ڕیزی ئاسەوارە سروشتییەکانی ئێران و وەکوو ٥ەمین ئاسەواری نیشتمانیی پارێزگای ورمێ تۆمارکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://hawler.in/index.php/2017-12-28-23-20-20/item/4075-2018-06-26-06-45-35 |سەردێڕ=تاڤگەی شەڵماش چووە ڕیزی ئاسەوارە سروشتییەکانەوە |بڵاوکەرەوە=سایتی ھەولێر |ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ساڵانە گەشتیارانێکی زۆر لە کوردستان، ئێران و تەنانەت جیھانیش ڕوو لەو تاڤگەیە دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku-mehrnews-com.cdn.ampproject.org/v/s/ku.mehrnews.com/amp/27019/?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16499334225973&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fku.mehrnews.com%2Fnews%2F27019%2F%25D8%25AA%25D8%25A7%25DA%25A4%25DA%25AF%25DB%2595%25DB%258C-%25D8%25B3%25DB%2595%25D8%25B1%25DB%2595%25D9%2586%25D8%25AC%25DA%2595%25D8%25A7%25DA%25A9%25DB%258E%25D8%25B4%25DB%258C-%25D8%25B4%25DB%2595%25DA%25B5%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25B4-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D9%2588%25D8%25B4%25D8%25AA%25DB%258C-%25D8%25AF%25DA%25B5%25DA%2595%25D9%2581%25DB%258E%25D9%2586%25DB%258C-%25D8%25B3%25DB%2595%25D8%25B1%25D8%25AF%25DB%2595%25D8%25B4%25D8%25AA |سەردێڕ=تاڤگەی سەرەنجڕاکێشی شەڵماش/ سروشتی دڵڕفێنی سەردەشت |بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری مێھر |ڕێکەوت=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> === تاڤگەی ڕەزگە === {{ئەمانەش ببینە|تاڤگەی ڕەزگە}} تاڤگەی ڕەزگە لە [[گوندستانی ئالان|ناوچەی ئالان]] لە ١٣ کیلۆمەتری باشووری شاری سەردەشت و لە قەراخ شەقامی نێوان سەردەشت و [[ڕەزگە، سەردەشت|ڕەزگە]] ھەڵکەوتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://jinhaagency1.com/so/nujinha-tv/fd-38102|سەردێڕ=تاڤگەی "ڕەزگە" لە ناوچەی ئالان لە شاری سەردەشت|بڵاوکەرەوە=ئاژانسی ھەواڵی ژن|ڕێکەوت=١٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> ئەم تاڤگەیە لە بەرزایی ١١٥٠ کیلۆمەتری لە [[ئاستی دەریا]] ھەڵکەوتووە و بە جۆری دوو پلیکانی لە سەرەوەی تەختەبەردە بەرزەکان دێتە خوار. لە باکووری تاڤگەی ڕەزگە و لە نزیک گوندی شەڵماش، ''تاڤگەی شەڵماش'' جێی گرتووە.<ref>[https://seeiran.ir/آبشار-رزگه/ آبشار رزگه | جاهای دیدنی ایران - سیری در ایران (بە فارسی)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210629032852/https://seeiran.ir/%D8%A2%D8%A8%D8%B4%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D8%B2%DA%AF%D9%87/ |date=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢١ }}. سەردان لە ١٠ی نیسانی ٢٠٢٢</ref> تاڤگەکە زیاتر لە ١٥ مەتر بەرزە<ref>[https://kurdpress.com/fa/news/29246/سردشت؛-قطعه-ای-از-بهشت-خیال-انگیز-زمین/ سردشت؛ قطعه ای از بهشت خیال انگیز زمین - کردپرس (بە فارسی)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220501204403/https://kurdpress.com/fa/news/29246/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA%D8%9B-%D9%82%D8%B7%D8%B9%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D9%87%D8%B4%D8%AA-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%86%DA%AF%DB%8C%D8%B2-%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86/ |date= ١ی ئایاری ٢٠٢٢ }}. سەردان لە ١٣ی نیسانی ٢٠٢٢</ref> و لە وەرزی بەھاردا لە پڕئاوترین بارودۆخی خۆی دایە، بەڵام بەھۆی ساردی ھەوا باشترین کات بۆ سەردانی، کۆتایییەکانی بەھار ھەتا ناوەندەکانی پاییزە.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/26365-razageh-waterfall/ آبشار رزگه کجاست | عکس + آدرس و هر آنچه پیش از رفتن باید بدانید - کجارو (بە فارسی)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624204426/https://www.kojaro.com/attraction/26365-razageh-waterfall/ |date=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢١ }}. سەردان لە ١٣ی نیسانی ٢٠٢٢</ref> === چۆمی کەڵوێ === {{ئەمانەش ببینە|زێی بچووک|بەنداوی سەردەشت}} [[پەڕگە:گومه شین - panoramio.jpg|وێنۆک|دیمەنێکی چۆمی کەڵوێ لە ناوچەی گۆمەشین]] [[پەڕگە:Sardasht Dam.jpg|وێنۆک|بەنداوی سەردەشت]] چۆمی کەڵوێ بەشێک لە [[زێی بچووک]]ە بە درێژیی ٤٠٠ ھەتا ٤٤٠ کیلۆمەتر، کە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانەوە بەرەو باشووری کوردستان دەڕوات و دواتر دەڕژێتە ناو [[بەنداوی دووکان]] و لەوێشەوە لەگەڵ [[دیجلە|ڕووباری دیجلە]] و [[کەنداوی فارس]] تێکەڵ دەبێتەوە. بەشێک لە سەرچاوەی ئاویی چۆمی کەڵوێ لە کێوەکانی باکووری ڕۆژاوای [[شارستانی پیرانشار|پیرانشار]] دابین دەبێت و لە چەندین سەرچاوەوە وەکوو لاوێن و بادین کە دەڕژێنە ناو تەنگەی گڕژاڵ، ئاو وەردەگرێت و بەرەو دەشتی کەڵوێ لە نزیکی سەردەشت درێژەی دەبێت، ھەروەھا دواتر ئاوی ھەندێک سەرچاوەی دیکە وەکوو شەڵماش و ڕەزگە دەڕژێنە ناو ڕووبارەکە و دوای پێکھێنانی بەشێک لە ھێڵی [[سنووری ئێران و عێراق]] لە [[ناوچەی ئالان]]دا، دەچێتە ناو خاکی ھەرێمی کوردستان و لەگەڵ ئاوی بەنداوی دووکان تێکەڵ دەبێتەوە.<ref name="ناساندنی شارستانی سەردەشت" /> ھەروەوھا [[بەنداوی سەردەشت]] لەسەر ئەم ڕووبارە ساز کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/onair/tv/episodes/episode/your-rudaw-19092021/19092021105620|سەردێڕ=دیمەنی بەنداوی کۆڵەسە لە سەردەشت|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ئەو ڕووبار و بەنداوە بەھۆی ژینگە و سرووشتی دەوروبەرەوە بووەتە یەکێک لە ناوچە گەشتیارییەکانی شارستانی سەردەشت و ساڵانە ژمارەیەکی بەرچاو لە گەشتیاران سەردانی دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/onair/tv/episodes/episode/your_rudaw_20122018|سەردێڕ=سەردانی گەشتیاران بۆ بەنداوی سەردەشت|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> ھەرچەندە ئێستاش جێگای پەرەسەندنی زیاتری گەشتیاری و کشتوکاڵی ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/news/37736/%D8%B8%D8%B1%D9%81%DB%8C%D8%AA-%D8%B3%D8%AF-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D9%82%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%D8%AA%D8%A7%D9%86%D8%B3%DB%8C%D9%84-%DA%A9%D8%B4%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%B2%DB%8C-%D9%88-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D8%B9%D8%AB%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3%DB%8C|سەردێڕ=ظرفیت سد سردشت؛ ارتقای پتانسیل کشاورزی و گردشگری/ عثمان عباسی (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردپرێس|ڕێکەوت=٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> ھەتا ئێستا لە دەریاچەی بەنداوی سەردەشتدا تەرمی ژمارەیەکی زۆر لە کەسانێک دۆزراوەتەوە کە بەمەبەستی مەلەکردن، خۆکوژی و ھەندێک ھۆکاری تر تێیدا خنکاون<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://haje.ir/newsdetails.aspx?itemid=18408|سەردێڕ=گەڕان بەدوای تەرمی۲ لاوی قوومبوو لە بەنداوی سەردەشت بەردەوامە|بڵاوکەرەوە=ھاژە|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=http://haje.ir/newsdetails.aspx?itemid=18408 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> و ھەروەھا بووەتە شوێنێک بۆ شاردنەوە و نوقمکردنی تەرمی ئەو کەسانەی کە کوژراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://jinhaagency.com/so/zhan/fg-39305?page=8|سەردێڕ=ناسنامەی تەرمی کچە کوژراوەکەی بەنداوی سەردەشت ئاشکرا کرا|بڵاوکەرەوە=ئاژانسی ھەواڵی ژنان|ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> === کانیاوی گڕاوان === {{ئەمانەش ببینە|کانیاوی گڕاوان}} [[پەڕگە:کانی گراوان (1).jpg|وێنۆک|کانیاوی گڕاوان]] [[پەڕگە:گراوان لای ره به ت gravan - panoramio.jpg|وێنۆک|کانیاوی گڕاوان لە زستاندا]] کانیاوی گڕاوان سەرچاوەیەکی ئاوی لە [[ناوچەی ڕەبەت]] لە شارستانی سەردەشتە کە بەھۆی تایبەتمەندیی دەرمانی و سروشتی سەرسەوزی دەوروبەری ناوبانگی ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.tebyan.net/newindex.aspx?pid=329303 |سەردێڕ=کانیاوێکی سه‌رسوڕهێنه‌ر له شاری سه‌رده‌شت |بڵاوکەرەوە=تەبیان |ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠١٦ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220122010113/https://www.tebyan.net/newindex.aspx?pid=329303 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> گڕاوان لە دەشتێکی یەکدەست سەوز و سەرنجڕاکێش لە نزیک گوندی [[کانی گوێز (ڕوونکردنەوە)|کانی گوێز]] لە مەودای دوو کیلۆمەتریی شاری [[ڕەبەت]] و لە دوازدە کیلۆمەتریی باکووری ڕۆژھەڵاتی شاری سەردەشت ھەڵکەوتووە کە خاوەن ئاوی کانیاوییە. ڕووباری [[زێی بچووک]] لە تەنیشت ئەو کانیاوە تێدەپەڕێت کە لە وەرزی بەھاردا یەکێک لە پڕئاوترین ڕووبارەکانی ناوچەیە. ئاوی ئەو کانیاوە دەڕژێتە ناو ڕووباری کەڵوێ کە بەشێک لە زێی بچووک دێتە ھەژمار.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdish.sahartv.ir/news/فەرهەنگی_هونەری_وەرزشی-i347141 |سەردێڕ=گڕاوانی ڕەبەت، سێحری سروشتی دڵڕفێن |بڵاوکەرەوە=سەحەری کوردی |ڕێکەوت=١٤ی ئابی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١}}</ref> ھەروەھا گڕاوان کانیاوێکە ئاوەکەی کانزانییە و ھەڵگری خوێیە. ئەو کانیاوە ١٢٠٦ مەتر بەرزە لە [[ئاستی دەریا]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.khaktv.net/all-detail.aspx?jimare=22098&type=farhang |سەردێڕ=کانی گڕاوان+وێنە |بڵاوکەرەوە=خاک تیڤی |ڕێکەوت=٥ی ئایاری ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211107104052/https://www.khaktv.net/all-detail.aspx?jimare=22098&type=farhang |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ڕۆژانە ژمارەیەکی زۆر گەشتیار لە شارەکانی ئێران، ڕۆژھەڵاتی کوردستان و ھەروەھا باشووری کوردستان سەردانی ئەو کانیاوە دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/180920197 |سەردێڕ=كانیی گڕاوان لە سەردەشت |بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو |ڕێکەوت=١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> === حەمامی کۆن === {{ئەمانەش ببینە|حەمامی کۆن}} [[پەڕگە:حمام کهنه سردشت.jpg|وێنۆک|سەرەوەی حەمامی کۆنی سەردەشت]] حەمامی کۆن یان حەمامی بێستوون حەمامێکی مێژوویی لە سەردەشتە کە لە نزیکی پارکی شار لە ناوەندی ئەو شارەدا ھەڵکەوتووە. [[عەزیزخان موکری]] لە سەردەمی [[قاجاڕەکان]]دا فەرمانی سازکردنی ئەو حەمامەی دەرکرد. حەمامی کۆن لە ٢٠ی تەممووزی ١٩٨٨، وەکوو یەکێک لە ''ئاسەوارە نیشتمانییەکانی ئێران'' بە ژمارەی تۆمارکردنی ٢٠٦٠ ناسێندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://seeiran.ir/حمام-بیستون-سردشت/ |سەردێڕ=حمام بیستون سردشت (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=seeiran |ڕێکەوت=٧ی ئایاری ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=https://seeiran.ir/%D8%AD%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D9%88%D9%86-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA/ |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.kojaro.com/attraction/43924-bistoun-historical-bath/ |سەردێڕ=حمام تاریخی بیستون (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=kojaro |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ئەو حەمامە وەک شوێنێکی گەشتیاریی سەردەشت دادەنرێت و بڕیار وایە بکرێتە مۆزەخانەی مرۆڤناسی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://ctmehr.com/News/Index/4550 |سەردێڕ=حمام تاریخی بیستون سردشت استان آذربایجان غربی (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ctmehr |ڕێکەوت=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=https://ctmehr.com/News/Index/4550 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> == شوێنەکان == === مزگەوتەکان === سەردەشت خاوەنی زیاتر لە ٢٠ مزگەوتە کە بێجگە لە یەکیان، ھەموو مزگەوتی سوننەکانن. سەرۆکی ئەوقاف و کاروباری خێرخوازیی سەردەشت لە ٢٥ی ئابی ٢٠١٩دا ڕایگەیاند کە ئەو شارە دوو ھێندە زیاتر لەچاو ئاستی شارەکانی دیکەی ئێران خاوەنی مزگەوتە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/83449527/%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%AC%D8%AF-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%DB%B2-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1-%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%DA%AF%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA|سەردێڕ=سردشت، ۲ برابر میانگین کشور مسجد دارد (فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٢٥ی ئابی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> مزگەوتەکانی شاری سەردەشت بریتین لە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://behtarino.com/r/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA|سەردێڕ=مزگەوتەکانی سەردەشت|بڵاوکەرەوە=behtarino|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> * مزگەوتی سوور (جامیعە) * مزگەوتی نوور * مزگەوتی حاجی ڕەسووڵ * مزگەوتی خانەقا * مزگەوتی چواریاری نەبی * مزگەوتی حەزرەتی ئیبراھیم خەلیل * مزگەوتی میعراج * مزگەوتی شێوەبرایم * مزگەوتی دارولسەلام * مزگەوتی حەزرەتی مەلاسەیدڕەزا * مزگەوتی قیبلە * مزگەوتی حەزرەتی عەلی * مزگەوتی سەرچاوێ * مزگەوتی سەڵاحەددینی ئەییووبی * مزگەوتی محەممەد ڕەسووڵئەڵڵا * مزگەوتی حەزرەتی عوسمان * مزگەوتی بیلالی حەبەشی * مزگەوتی حەزرەتی عائیشە * مزگەوتی ئیمام شافعی * مزگەوتی کانی خان * مزگەوتی شێخ مەولانا * مزگەوتی ھەنگی مەرزیی سەردەشت{{تێبینی|ئەم مزگەوتە تاکە مزگەوتی شیعەکانە لە سەردەشت کە لە ناو بنکەی سەربازیی ئەم شارەدا ھەڵکەوتووە و لەلایەن نیشتەجێبووانی بنکەکە بەکاردەھێنرێت.}} === پارکەکان === سەردەشت خاوەنی ١٠ پارکی سەرەکییە کە بەپێی گەورەییی ڕووبەر بریتین لە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=10 بهترین پارک در سردشت|ناونیشان=https://behtarino.com/r/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%A9/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA|بڵاوکەرەوە=behtarino|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئابی ٢٠٢٤}}</ref> * ھەواری شار * [[پارکی گوڵان (سەردەشت)|گوڵان]] * لالە * ڕەزی جۆڵا * مەشاھیر * کارگەر * شار * وەنەوشە * فەرھەنگیان * وەیسی قەرەنی === ھۆتێلەکان === * ھۆتێلی مروارید * ھۆتێلی واحیدی === زانستگاکان === * زانستگای ئازادی ئیسلامیی لقی سەردەشت * زانستگای پەیامی نووری سەردەشت === گۆڕستانەکان === * گۆڕستانی گردەسوور * گۆڕستانی مەلاپیرە == ئاسایش == فەرماندەی جێبەجێکردنی یاسای پارێزگای ورمێ لە ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٢دا ڕایگەیاند کە بەھۆی کەمبوونەوەی ١٣٪ی دزی و زۆربوونی ١٨٪ی دۆزینەوە و دەستبەسەرکردنی دزەکان لە سەردەشت، ئەو شارە لە ئەو بوارانەوە لە ڕیزبەندی پارێزگادا پلەی یەکەمی بەدەستھێناوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/84790059/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D8%AA%D8%A8%D9%87-%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%D8%B1%D9%82%D8%AA-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DB%8C|سەردێڕ=سردشت در رتبه نخست پیشگیری از سرقت آذربایجان غربی (فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> == ڕێگاکان == شاری سەردەشت لەگەڵ شارەکانی [[بۆکان]]، [[ورمێ]]، [[مەھاباد]]، [[بانە]] و [[پیرانشار]] ڕیگای ھەیە. ھەروەھا شاری سەردەشت لە ڕێگای قەڵادزێوە لەگەڵ شارەکانی [[باشووری کوردستان]] پەیوەندیی ھەیە. ڕێگاکانی شاری سەردەشت لەگەڵ ھەندێک لە شارەکانی کوردستان و ئێران بریتین لە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://behrah.com/map.php |سەردێڕ=نقشه راهها و جاده های - ایران (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=behrah |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221101050902/https://behrah.com/map.php |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> {{div col|3}} {| class="wikitable" |- ! شار!! وڵات/ھەرێم!! ڕێگا (کیلۆمەتر) |- | [[ورمێ]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٢٢٥ |- | [[سێرۆ]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٢٤٠ |- | [[بۆکان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٤٥ |- | [[ڕەبەت]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٥ |- | [[ماکۆ]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٤٤٠ |- | [[مەھاباد]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٢٠ |- | [[شنۆ]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٤٠ |- | [[پیرانشار]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٨٥ |- | [[نەغەدە]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٢٥ |- | [[بانە]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٦٧ |- | [[سەقز]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٢٥ |- | [[بیجاڕ]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٢٦٥ |- | [[سنە]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٣١٦ |- | [[کرماشان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٤٥٠ |- | [[ئیلام]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٦٠٨ |- | [[تەورێز]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٣٤٠ |- | [[زەنگان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٤٢٨ |- | [[ھەمەدان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٤٤٣ |- | [[ئەردەوێڵ]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٥٤٧ |- | [[قەزوین]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٥٥١ |- | [[ئەراک]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٦١٢ |- | [[ڕەشت]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٦١٨ |- | [[خوڕەماوە]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٦٢٠ |- | [[کەرەج]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٦٥٣ |- | [[تاران]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٦٩٢ |- | [[قوم]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٧٠٦ |- | [[شەھری کورد]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٩٠٨ |- | [[ئەھواز]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٩٣٥ |- | [[ئەسفەھان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٩٣٧ |- | [[سمنان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٩٤٠ |- | [[ساری]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٩٨٠ |- | [[گورگان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١١٣٤ |- | [[یەزد]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١١٨٥ |- | [[یاسووج]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٢٤٦ |- | [[بووشێھر]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٤٠٠ |- | [[شیراز]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٤٢٠ |- | [[بوژنۆرد]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٤٤٥ |- | [[کرمان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٥٥٠ |- | [[مەشھەد]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٦١٢ |- | [[بیرجەند]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٧٠٠ |- | [[بەندەر عەباس]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٨٤٠ |- | [[زاھیدان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٢٠٥٥ |- | [[قەڵادزێ]] || {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ٣٥ |- | [[ڕانیە]] || {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ٦٥ |- | [[سەنگەسەر]] || {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ٥٠ |- | [[ژاراوە]] || {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ٤٥ |- | [[ھەولێر]] || {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ١٨٩ |- | [[دھۆک]]|| {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ٣٠٥ |- | [[سلێمانی]] || {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ١٧٧ |- | [[کەرکووک]] || {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ٢١٨ |- | [[حاجی ئۆمەران]] || {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ٩٤ |} {{div col end}} تێرمیناڵی سەردەشت ھەموو ڕۆژێک لەگەڵ شارەکانی [[بۆکان]]، [[سەقز]]، [[بانە]]، [[ورمێ]]، [[مەھاباد]]، [[نەغەدە]]، [[پیرانشار]]، [[شنۆ]]، [[تەورێز]] و [[تاران]] ھاتوچۆی ھەیە. == کەسانی ناودار == ژمارەیەک لە کەسانی بەناوبانگی سەردەشت لە خوارەوە نووسراون: * [[ئەحمەد بازگر]] * [[ئیبن حاج]] * [[ئیسماعیل سەردەشتی]] * [[بەرزین حەمزەزادە]] * [[خلە دەرزی]] * [[دێبا حیکمەت]] * [[شێرکۆ فایقی]] * [[بێتووشی]] * [[عەبدوڵڵا حەسەنزادە]] * [[عەزیزخان موکری]] * [[فەرەیدوون حەکیمزادە]] * [[مەلا ئاوارە]] * [[مەلا خەلیل گۆڕەمەری]] * [[مەلا کەریم فیدایی]] * [[یووسف عەباسزادە]] * [[کاوان محەمەدپوور]] * [[ھاوڕێ ڕەحیمی]] * جەلال حاجیزادە * کەریم حەداد * کەریم مەعرووفزادە * محەممەد کەریمیان * مستەفا نەقیب [[پەڕگە:Azizkhan Mukri Qajar.jpg|وێنۆک|عەزیزخان موکری]] == گەڕەکەکان == گەڕەکانی شاری سەردەشت بریتین لە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&data=9/N/wVnkDjO0FX/0/n1VqsIsZKwMhiy4wixkrAyGLLjCLGSsDIYsuNowrccDggPvwixkrAyGLLjCLGSsDIYsuMIsZKwMhiy4wixkrAyGLLiXz1qGIdZer5WEU5hzAJAUDsw+PYVdYhxeCoTiaF0zRMIsZKwMhiy4wixkrAyGLLjCLGSsDIYsuNfKMgyW65wxBUzU5myJiLyB6eVdGTwYJmTcoHgoaNtGHqDXKuaz63yHuUe0q9kAM5NkmWXghd4t7+yhs5DSU+hz4ECp9iGp13sqzmbhXrho7xU/Zzbjz0wJsHtJv8NcvwVM1OZsiYi8iFZGbBEMRP0NalvG1lE7IsIsZKwMhiy4wixkrAyGLLjCLGSsDIYsuLomzZT7zgFW4c82gUSuR9WHuUe0q9kAM5NkmWXghd4tv/VCkjHQxJ5+MME49Q5Uwm6EIqDVtOsjwixkrAyGLLjCLGSsDIYsuMIsZKwMhiy4pHAs1aLMvlT0oOQb2vFREsIsZKwMhiy4wixkrAyGLLjCLGSsDIYsuNLaOL3J2697T6/S+m/V2m7rgFBs4s47TuWhi9ahXlnCwixkrAyGLLjCLGSsDIYsuMIsZKwMhiy4wixkrAyGLLgM6tVAjKNsY+oewqP/VNZ1R8rRafWseIUqDpPFuGKU5AVM1OZsiYi8JLZacNSSFWt5iUJ13YEp67zWQ0pwBTJYh7lHtKvZADOTZJll4IXeLb/1QpIx0MSe3Xe4XbxpEC7rgFBs4s47TkJk4rdtAWJashcGi4WY3+vCLGSsDIYsuMIsZKwMhiy4wixkrAyGLLjyCtDxXi9/OpWEU5hzAJAU5BOUz0GW5NqFvkpeU9WRoTocBx/CZ1roqioIEfzDCMHM3PjnD4ICUcIsZKwMhiy4wixkrAyGLLjCLGSsDIYsuDyXlttCRMHv |سەردێڕ=سەردەشت |بڵاوکەرەوە=کوردیپێدیا |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> {{div col|3}} * کانی مەڕێ * بەردەقووچێ * دۆڵتانچک * بەری کەریزەی * ئاشان * ژێروو * بیمارستان * پادگان * سەرچاوێ * حەسارێ * داربەڕوو * سەر قەبران * گردەسوور * کوورپە * سابڵاغیان * نێزەڕۆ * مزگەوتی حاجی ڕەسووڵ شێخانی * تێرمیناڵ * مزگەوتی سوور * بەری کەوەنەی * خانەی فەقیران * شیرکەتی نەوت * سەر سەدێ * ئاشی موباشیری * کانی ساردێ * حەمامی کەوسەر * سەر سازمانێ * خانی حوسێن کەتیرە * شێر و خوورشید * فەرمانداری * ڕەزی جۆڵای * فەتعەلی زادە * چاکە چکۆلە * کانی خانی * کوورەخانەی میرزا وەھاب * شەبەکەی دوو * تەکیەی مەلامینە * جانبازان * فەدەک * ئازادەگان * فەرھەنگیان * شێوەبرایمە {{div col end}} == پەیوەندیی نێونەتەوەیی == === دەستەخوشک === [[پەڕگە:17 avril 2017 07.jpg|وێنۆک|[[ئیپر]]؛ دەستەخوشکی سەردەشت]] [[پەڕگە:Night views from Mount Kogane01.jpg|وێنۆک|[[ھیرۆشیما]]؛ دەستەخوشکی سەردەشت]] [[پەڕگە:Halabja.jpg|وێنۆک|[[ھەڵەبجە]]؛ دەستەخوشکی سەردەشت]] سەردەشت لەگەڵ سێ شاران دەستەخوشکە کە بریتین لە: {|class="wikitable" |- !style="background: #E4AE30; color:#000000" | ئاڵا !style="background: #E4AE30; color:#000000" |شار !style="background: #E4AE30; color:#000000" |وڵات !style="background: #E4AE30; color:#000000" |ساڵی دەستەخوشکایەتی |-style="background: #FFFFFF; color:#000000" |[[پەڕگە:Flag of Belgium (civil).svg|25px]]||[[ئیپر]]||[[بەلجیکا]]||٢٠٠٥{{تێبینی|لە ساڵی ٢٠٠٥دا لە کۆبوونەیەکی باڵیۆزی ئێران لەگەڵ شارەوانی ئیپر، بەھۆی ئەوەی کە ھەر دوو شاری سەردەشت و ئیپر بوونەتە قوربانی چەکە کیمیایییەکان، پێشنیار کرا ببنە دەستەخوشکی یەکتری کە ئەم پێشنیارە لەلایەن شارەوانیی ئیپرەوە پێشوازی لێ کرا، بەڵام ھەتا ئێستاش بە فەرمی ئەو دوو شارە نەبوونە دەستەخوشک.}}<ref name="ایرنا ۲">[https://irna.ir/news/6324935/ خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): ''استقبال شهردار "ایپر" بلژیک از خواهرخواندگی با شهر سردشت ایران'' (به فارسی)، نوشته‌شده در ۱۸ خرداد ۱۳۸۴؛] بازدید در ۳ بهمن ۱۴۰۰.</ref><ref name="مهر ۱">[https://www-mehrnews-com.cdn.ampproject.org/v/s/www.mehrnews.com/amp/192686/?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16428908517367&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.mehrnews.com%2Fnews%2F192686%2F%25D8%25A7%25D8%25B3%25D8%25AA%25D9%2582%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2584-%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25A7%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D9%258A%25D9%25BE%25D8%25B1-%25D8%25A8%25D9%2584%25DA%2598%25D9%258A%25D9%2583-%25D8%25A7%25D8%25B2-%25D8%25AE%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2587%25D8%25B1%25D8%25AE%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2586%25D8%25AF%25DA%25AF%25D9%258A-%25D8%25A8%25D8%25A7-%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA خبرگزاری مهر: ''استقبال شهردار "ايپر" بلژيك از خواهرخواندگي با شهر سردشت'' (به فارسی)، نوشته‌شده در ۱۸ خرداد ۱۳۸۴؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220122224440/https://www-mehrnews-com.cdn.ampproject.org/v/s/www.mehrnews.com/amp/192686/?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16428908517367&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.mehrnews.com%2Fnews%2F192686%2F%25D8%25A7%25D8%25B3%25D8%25AA%25D9%2582%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2584-%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25A7%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D9%258A%25D9%25BE%25D8%25B1-%25D8%25A8%25D9%2584%25DA%2598%25D9%258A%25D9%2583-%25D8%25A7%25D8%25B2-%25D8%25AE%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2587%25D8%25B1%25D8%25AE%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2586%25D8%25AF%25DA%25AF%25D9%258A-%25D8%25A8%25D8%25A7-%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA |date=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}} بازدید در ۳ بهمن ۱۴۰۰.</ref><ref name="ایسنا ۱">[https://www-isna-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.isna.ir/amp/8403-07675/?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16428908517367&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.isna.ir%2Fnews%2F8403-07675%2F%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25A7%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D9%258A%25D9%25BE%25D8%25B1-%25D8%25A8%25D9%2584%25DA%2598%25D9%258A%25D9%2583-%25D8%25A7%25D8%25B2-%25D8%25AE%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25AE%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2586%25D8%25AF%25DA%25AF%25D9%258A-%25D8%25A8%25D8%25A7-%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25A7%25D8%25B3%25D8%25AA%25D9%2582%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2584-%25D9%2583%25D8%25B1%25D8%25AF خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): ''شهردار ايپر بلژيك از خواهر خواندگي با شهر سردشت استقبال كرد'' (به فارسی)، نوشته‌شده در ۱۸ خرداد ۱۳۸۴؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220122224440/https://www-isna-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.isna.ir/amp/8403-07675/?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16428908517367&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.isna.ir%2Fnews%2F8403-07675%2F%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25A7%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D9%258A%25D9%25BE%25D8%25B1-%25D8%25A8%25D9%2584%25DA%2598%25D9%258A%25D9%2583-%25D8%25A7%25D8%25B2-%25D8%25AE%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25AE%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2586%25D8%25AF%25DA%25AF%25D9%258A-%25D8%25A8%25D8%25A7-%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25A7%25D8%25B3%25D8%25AA%25D9%2582%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2584-%25D9%2583%25D8%25B1%25D8%25AF |date=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}} بازدید در ۳ بهمن ۱۴۰۰.</ref> |- |[[پەڕگە:Flag of Japan.svg|25px]]||[[ھیرۆشیما]]||[[ژاپۆن]]||٢٠٠٥<ref name="استانداری ۱">[https://www.ostan-ag.gov.ir/fa/news/print/2f829879-eb29-e911-9c14-000c29ce98b8/سردشت-وارث-تمدن-های-کهن-و-تاریخی-منطقه-با-قاب استانداری آذربایجان غربی: ''سردشت وارث تمدن‌های کهن و تاریخی منطقه با قابلیت‌های جهانی است'' (به فارسی)، نوشتۀ محمدمهدی شهریاری، نوشته‌شده در ۱۶ بهمن ۱۳۹۷؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220325163824/https://www.ostan-ag.gov.ir/fa/news/print/2f829879-eb29-e911-9c14-000c29ce98b8/سردشت-وارث-تمدن-های-کهن-و-تاریخی-منطقه-با-قاب |date=٢٥ی ئازاری ٢٠٢٢}} بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰.</ref><ref name="سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی ۱">[https://www.air.ir/ZrqN3Rq سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی: ''شركت دانش‌آموزان ایرانی در مراسم یادبود صلح هیروشیما'' (به فارسی)، نوشته‌شده در ۱۰ مرداد ۱۳۹۶؛]{{بەستەری مردوو|url=https://www.air.ir/ZrqN3Rq |date=حوزەیرانی ٢٠٢١}} بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰.</ref><ref name="شعار سال ۱">[https://shoaresal.ir/fa/news/68875/سردشت-نخستین-شهر-قربانی-سلاح-شیمیایی-در-جهان سایت خبری-تحلیلی شعار سال: ''سردشت نخستین شهر قربانی سلاح شیمیایی در جهان'' (به فارسی)، نوشته‌شده در ۱۱ تیر ۱۳۹۶؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210525122011/https://shoaresal.ir/fa/news/68875/سردشت-نخستین-شهر-قربانی-سلاح-شیمیایی-در-جهان |date=٢٥ی ئایاری ٢٠٢١}} بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰.</ref> |- |[[پەڕگە:Flag of Kurdistan.svg|25px]]||[[ھەڵەبجە]]||[[ھەرێمی کوردستان|کوردستان]]||٢٠١١{{تێبینی|لە سەرەتای کیمیابارانی سەردەشت و ھەڵەبجە، بەھۆی ھاوشێوەیان بە شێوەیەکی نافەرمی وەک دەستە خوشکی یەکتری داندران، بەڵام لە ساڵی ٢٠١١دا لە سەردانێکی شاندی ھەڵەبجەیی بۆ ساڵیادی کیمیابارانی سەردەشت بە ئەو شارە، شەقامێکی سەردەشت ناوی ھەڵەبجەی لەسەر داندرا و ھەروەھا بە فەرمی ئەو دوو شارە وەک دەستە خوشک دەستنیشان کران.}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://rwmal.net/19424/ |سەردێڕ=یادی کیمیابارانکردنی سەردەشت؛ دەستەخوشک و هاوزامی هەڵەبجە |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ |بڵاوکەرەوە=ڕووماڵ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی نیسانی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230416155527/https://rwmal.net/19424/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="ایران اینترنشنال ۱">[https://old.iranintl.com/فرهنگ-و-زندگی/پس-از-سه‌دهه-آژیر-خطر-همچنان-طنین‌انداز-است ایران اینترنشنال: ''پس از سەدھە آژیر خطر ھمچنان طنینانداز است'' (بە فارسی)، نوشتەشدە در ٦ تیر ١٣٩٧؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220122184331/https://old.iranintl.com/فرهنگ-و-زندگی/پس-از-سه‌دهه-آژیر-خطر-همچنان-طنین‌انداز-است |date=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}} بازدید در ٢ بھمن ١٤٠٠.</ref><ref name="فارس ۱">[https://www-farsnews-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.farsnews.ir/amp/13941216001439?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16428496522787&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.farsnews.ir%2Fnews%2F13941216001439%2F%25D8%25A8%25DA%2586%25D9%2587%25E2%2580%258C%25D9%2587%25D8%25A7%25DB%258C-%25D8%25A8%25DB%258C%25E2%2580%258C%25DA%25AF%25D9%2586%25D8%25A7%25D9%2587-%25D9%2586%25D8%25AE%25D8%25B3%25D8%25AA%25DB%258C%25D9%2586-%25D9%2582%25D8%25B1%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2586%25DB%258C%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25A8%25D9%2585%25D8%25A8%25D8%25A7%25D8%25B1%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25B4%25DB%258C%25D9%2585%25DB%258C%25D8%25A7%25DB%258C%25DB%258C-%25D8%25AD%25D9%2584%25D8%25A8%25DA%2586%25D9%2587-%25D9%2588-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA خبرگزاری فارس: ''بچه‌های بی‌گناه نخستین قربانیان بمباران شیمیایی حلبچه و سردشت'' (به فارسی)، نوشتۀ محمدمهدی شهریاری، نوشته‌شده در ۱۶ اسفند ۱۳۹۴؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220122182612/https://www-farsnews-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.farsnews.ir/amp/13941216001439?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16428496522787&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.farsnews.ir%2Fnews%2F13941216001439%2F%25D8%25A8%25DA%2586%25D9%2587%25E2%2580%258C%25D9%2587%25D8%25A7%25DB%258C-%25D8%25A8%25DB%258C%25E2%2580%258C%25DA%25AF%25D9%2586%25D8%25A7%25D9%2587-%25D9%2586%25D8%25AE%25D8%25B3%25D8%25AA%25DB%258C%25D9%2586-%25D9%2582%25D8%25B1%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2586%25DB%258C%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25A8%25D9%2585%25D8%25A8%25D8%25A7%25D8%25B1%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25B4%25DB%258C%25D9%2585%25DB%258C%25D8%25A7%25DB%258C%25DB%258C-%25D8%25AD%25D9%2584%25D8%25A8%25DA%2586%25D9%2587-%25D9%2588-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA |date=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}} بازدید در ۲ بهمن ۱۴۰۰.</ref> |} ڕۆژی سێشەممەی ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٥ (بەرامبەر لەگەڵ ٧ی پووشپەڕی ٢٧٠٥) بە بەشداریکردنی کۆمەڵێک ژاپۆنی لە شارەکانی [[ھیرۆشیما]] و [[ناگاساکی]]، شەقامێک لە شاری سەردەشت بە ناوی ''شەقامی ھیرۆشیما'' کرایەوە.<ref name="ایرنا ۱">[https://irna.ir/news/6324935/ خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): ''یکی از خیابان‌های سردشت به نام «هیروشیما» نام‌گذاری شد'' (به فارسی)، نوشتۀ محمدمهدی شهریاری، نوشته‌شده در ۷ تیر ۱۳۸۴؛] بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰.</ref> دواتر لە شاری ھیرۆشیماش شەقامێک بە ناوی ''شەقامی سەردەشت'' کرایەوە.<ref name="ایران ۱">[https://www.magiran.com/article/3684760 ''خیابانی در سردشت خیابانی در هیروشیما'' (به فارسی)، نوشته‌شده در روزنامۀ ایران، دوشنبه ۱۱ دی ۱۳۹۶، شمارۀ ۶۶۸۱؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220501204409/https://www.magiran.com/article/3684760 |date= ١ی ئایاری ٢٠٢٢}} بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰.</ref> ھەروەھا شەقامێکی دیکە لە سەردەشت بە ناوی ''شەقامی ھەڵەبجە'' بوونی ھەیە و لە ھەڵەبجەش قوتابخانە و شەقامێک ناوی ''سەردەشت''ی لەسەر داندرا.<ref name="فارس ۲">[https://www-farsnews-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.farsnews.ir/amp/13941225001049?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16428756557003&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.farsnews.ir%2Fnews%2F13941225001049%2F%25D8%25A7%25D9%2581%25D8%25AA%25D8%25AA%25D8%25A7%25D8%25AD-%25D9%2586%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25AF%25DB%258C%25D9%2586-%25D9%2585%25D8%25AF%25D8%25B1%25D8%25B3%25D9%2587-%25D9%2588-%25D8%25AE%25DB%258C%25D8%25A7%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D8%25AD%25D9%2584%25D8%25A8%25DA%2586%25D9%2587-%25D8%25B9%25D8%25B1%25D8%25A7%25D9%2582-%25D8%25B9%25DA%25A9%25D8%25B3 خبرگزاری فارس: ''افتتاح نمادین مدرسه و خیابان سردشت در حلبچه عراق+عکس'' (به فارسی)، نوشته‌شده در ۲۵ اسفند ۱۳۹۴؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220122182612/https://www-farsnews-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.farsnews.ir/amp/13941225001049?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16428756557003&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.farsnews.ir%2Fnews%2F13941225001049%2F%25D8%25A7%25D9%2581%25D8%25AA%25D8%25AA%25D8%25A7%25D8%25AD-%25D9%2586%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25AF%25DB%258C%25D9%2586-%25D9%2585%25D8%25AF%25D8%25B1%25D8%25B3%25D9%2587-%25D9%2588-%25D8%25AE%25DB%258C%25D8%25A7%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D8%25AD%25D9%2584%25D8%25A8%25DA%2586%25D9%2587-%25D8%25B9%25D8%25B1%25D8%25A7%25D9%2582-%25D8%25B9%25DA%25A9%25D8%25B3 |date=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}} بازدید در ۲ بهمن ۱۴۰۰.</ref><ref name="دانا ۱">[https://www.dana.ir/news/264447.html/نامگذاری-یکی-از-خیابان-های-حلبچه-به-نام-سردشت-دعوتنامه شبکه اطلاع‌رسانی دانا: ''نامگذاری یکی از خیابان های حلبچه به نام سردشت+دعوتنامه'' (به فارسی)، نوشته‌شده در ۲۲ اسفند ۱۳۹۳؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220122182613/https://www.dana.ir/news/264447.html/نامگذاری-یکی-از-خیابان-های-حلبچه-به-نام-سردشت-دعوتنامه |date=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}} بازدید در ۲ بهمن ۱۴۰۰.</ref> لە ڕۆژی ٢٥ی شوباتی ٢٠٢١، شەقامێک لە [[تاران]] ھەڵکەوتوو لە شاڕێگەی شەھید چەمران و سەرتر لە شەقامی باقرخان، ناوەکەی کرای ''شەقامی سەردەشت''.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdish.sahartv.ir/news/فەرهەنگی_هونەری_وەرزشی-i391241 |سەردێڕ=شەقامێک لە تاران بە ناوی "سەردەشت" دەکرێ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوت=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |بڵاوکەرەوە=سەحەری کوردی}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/ku/news/2120/شەقامێکی-تاران-ناوی-%22سەردەشت%22ی-لێنرا/ |سەردێڕ=شەقامێکی تاران ناوی سەردەشتی لێنرا |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |ڕێکەوت=٢٥ی ئازاری ٢٠٢١ |بڵاوکەرەوە=کوردپرێس}}</ref> == پێشانگا == <gallery> Sardasht City.jpg|سەردەشت لە ساڵی ٢٠٠٥ سەردەشت.jpg|شاری سەردەشت لە ساڵی ٢٠٢١ سەردەشت١.jpg|دیمەنی سەردەشت لە ساڵی ٢٠٢١ سردشت - panoramio.jpg|مەیدانی شەھیدانی ٧ی پووشپەڕ Sardasht1.jpg|مەیدانی شەھیدانی ٧ی پووشپەڕی سەردەشت لە ڕۆژدا Sardashtnature4.jpg|مەیدانی شەھیدانی ٧ی پووشپەڕی سەردەشت لە شەودا Spring Nature of Sardasht - March 2007 (3 8601100100 L600).jpg|سەردەشت لە بەھاری ٢٠٠٧ Sardashtkurdishlocaldress.jpg|ڕۆژێکی بارانیی سەردەشت لە ساڵی ٢٠٢١ سەردەشت، زستانی ٢٠٢٢.jpg|سەردەشت لە زستانی ٢٠٢٢ بمب شیمیایی.jpg|شوێنی کیمیاباران کراوی شاری سەردەشت شاخەکانی سەردەشت.jpg|شاخەکانی دەوروبەری سەردەشت </gallery> == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی شارەکانی ئێران]] * [[پێڕستی شارەکانی کوردستان]] * [[پێڕستی شارەکانی پارێزگای ورمێ]] * [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] * [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|پارێزگای ورمێ]] * [[شارستانی سەردەشت]] == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Commons category|Sardasht}} * [https://www.sardasht-ag.ir/fa/home/index وێبگەی فەرمانداریی سەردەشت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230608092507/https://www.sardasht-ag.ir/fa/home/index |date= ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ }} (بە فارسی) * {{ئینستاگرام|shahremasardasht|ھەژماری شارەوانیی سەردەشت}} {{شارستانی سەردەشت}} {{پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا}} {{وتاری ھەڵبژێردراو|وەشان=٩٤٣٨٤٥|ڕێکەوت=١ی ئایاری ٢٠٢٢}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|موکریان|کوردستان|ئێران}} [[پۆل:سەردەشت| ]] [[پۆل:شارستانی سەردەشت]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] [[پۆل:شارەکانی ئێران]] [[پۆل:شارەکانی کوردستان]] [[پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان‏]] [[پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] cw59oor8r34kco37eiib7djsg5sosuh 1580296 1580295 2026-05-02T23:57:32Z Hivja 64112 /* ڕێژەی بێکاری و کۆچکردن */ 1580296 wikitext text/x-wiki {{نیشانەی وتاری ھەڵبژێردراو}} {{نامەی ڕوونکردنەوە|سەردەشت|‏سەردەشت (ڕوونکردنەوە)}} {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = سەردەشت | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = سردشت | جۆری_نیشتنگە = [[شار]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = چەند دیمەنێک لە سەردەشت.jpg | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = لە چەپەوە بۆ ڕاست، لەسەرەوە: دیمەنی سەردەشت لە ڕێگای دەرەوەی شار، سەردەشت لە ڕێگای دەروەی شار، شەقامی ھیرۆشیما، کۆتاییی شەقامی کوردستان، گەڕەکی ئازادەگان، مەیدانی شەھیدانی ٧ی پووشپەڕ، ڕووبەڕووی پارکی ڕەزی جۆڵای | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = بەھەشتی کوردستان،<ref name="وەسوەکەل ھەواڵ" /><ref name="تەبیان" /> شاری ئاشتی<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/%DA%86%D8%A7%D9%84%D8%A7%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%DB%95%D8%AF%DB%95%D9%86%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D9%88%DB%95%DA%A9%D9%88%D9%88-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B4%D8%AA%DB%8C%D9%86 |سەردێڕ=چالاکانی مەدەنیی کورد خوازیاری ناساندنی شاری سەردەشت وەکوو \"شاری ئاشتی\"ـن |بڵاوکەرەوە=کوردستان میدیا |ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٥ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211108113341/https://kurdistanmedia.com/so/news/%DA%86%D8%A7%D9%84%D8%A7%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%DB%95%D8%AF%DB%95%D9%86%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D9%88%DB%95%DA%A9%D9%88%D9%88-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B4%D8%AA%DB%8C%D9%86 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpa.net/so/news/دوای-ساڵ-کیمیاباران/-داوا-دەکرێت-سەردەشت-وەکوو-شاری-اشتی-بناسرێت |سەردێڕ=دوای ٢٨ساڵ کیمیاباران/ داوا دەکرێت سەردەشت وەکوو شاری ئاشتی بناسرێت |بڵاوکەرەوە=کوردپا |ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٥ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١}}</ref> | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=11 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''سەردەشت''' | دەرزیی_نەخشە = ڕۆژھەڵاتی کوردستان#Iran#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]دا##جێگەی لە [[ئێران]]دا##جێگەی لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = 1 | پۆتانەکان = {{coord| 36.1568| 45.4764 |region:IR|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[پێڕستی دەوڵەتانی جیھان|وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = [[ئێران]] | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|ورمێ]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[شارستان]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[شارستانی سەردەشت|سەردەشت]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناوچە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناوچەی ناوەندی شارستانی سەردەشت|ناوەندی]] | جۆری_دابەشکراو٥ = | ناوی_دابەشکراو٥ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = مێژوویی | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = شاری لەدایکبوونی [[زەردەشت]] یان شوێنک کە لەسەر دەشت ھەڵکەتووە <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = [[دەسەڵاتی شارەوان–ئەنجومەن|شارەوان–ئەنجومەن]] | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = سەرۆکی شارەوانی | ناوی_سەرۆک = محەممەدڕەزا سەعیدزادە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.iribnews.ir/fa/news/4161493/%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D9%85%D9%86%D8%B5%D9%88%D8%A8-%D8%B4%D8%AF|سەردێڕ=شهردار جدید سردشت منصوب شد (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری دەنگ و ڕەنگ|ڕێکەوت=٢١ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٤}}</ref> | سەرناوی_سەرۆک١ = ئەندامانی ئەنجومەنی شار | ناوی_سەرۆک١ = لە ٢٧ی نیسانی ٢٠٢٤ەوە بەبێ ئەندام<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/1811202429|سەردێڕ=ئەندامانی ئەنجوومەنی شاری سەردەشت بە زیندانیکردن و لێدانی قامچی سزادران|بڵاوکەرەوە=[[تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕووداو]]|ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = |کورسی = ١ کورسی لە [[ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی|پەرلەمان]] بە ھاوبەشی لەگەڵ [[پیرانشار]]{{تێبینی|شارستانەکانی [[شارستانی سەردەشت|سەردەشت]]، [[شارستانی پیرانشار|پیرانشار]] و [[شارستانی میراوە|میراوە]] خاوەنی یەک کورسین لە [[ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی]] (پەرلەمانی ئێران).}} <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٧٫٣ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٤٨٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٤٦،٤١٢ کەس<ref name="ئامار">[https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_04_r.xlsx سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220325163822/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_04_r.xlsx |date=٢٥ی ئازاری ٢٠٢٢ }}</ref>{{ھن}}({{سەوز|+١٠٫٠٧٪}}) | دانیشتووان_لە = [[٢٠١٦]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٦٤٠٠ | مەزندەی_دانیشتووان = دەوروبەری ٥٠،٠٠٠ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://haje.ir/newsdetails.aspx?itemid=17988|سەردێڕ=آمار جمعیتی آذربایجان غربی به تفکیک شهرها در سال 1400 (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ھاژە|ڕێکەوت=٣١ی ئایاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=http://haje.ir/newsdetails.aspx?itemid=17988 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref>{{تێبینی|بەپێی ئەو بەراوردە، ژمارەی دانیشتووانی چوار شاری سەردەشت، [[ڕەبەت]]، [[نەڵاس]] و [[میراوە]]؛ ٨٤،٥٠٠ کەس بووە کە بە دەرکردنی ژمارەی بەراوردکراوی ئەو سێ شارەی دیکە و ھاوسەنگکردنیان لەگەڵ سەرژمێریییەکانی ساڵانی پێشوو، ژمارەی دانیشتووانی شاری سەردەشت لە ساڵی ٢٠٢١، دەوروبەری ٥٠،٠٠٠ کەس دەردەکەوێت.}} | مەزندەی_دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = سەردەشتی | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[یوو تی سی +٣:٣٠|+٣:٣٠]] ([[کاتی ستانداردی ئێران|کاتی ئێران]]) | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = کۆدی پۆستەی ١ | کۆدی_پۆستە = ٥٩٨٩١<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://www.asandid.com/section/postal-code-west-west-azarbaijan|سەردێڕ= کد پستی استان آذربایجان غربی (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە= asandid|ڕێکەوتی سەردان= ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20210919052217/https://www.asandid.com/section/postal-code-west-west-azarbaijan|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = کۆدی پۆستەی ٢ | کۆدی_پۆستە٢ = ٥٩٦١١<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان = https://pishro-sms.ir/%DA%A9%D8%AF%D9%BE%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DB%8C/%DA%A9%D8%AF%D9%BE%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D9%87%D8%A7/|سەردێڕ= کدپستی آذربایجان غربی (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە= pishro-sms|ڕێکەوت= ١ی ئابی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان= ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٢}} </ref> | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٠٤٤ <!-- زانیاریی زیاتر --------> | ناوی_بەشی١_بەتاڵ = پلاکی ئۆتۆمۆبیل | زانیاریی_بەشی١_بەتاڵ = ٢٧ م [[پەڕگە:Non-EU-section-with-IR.svg|10px]] | ناوی_بەشی٢_بەتاڵ = [[پۆلێنکردنی ئاووھەوای کوپێن|پۆلێنکردنی ئاووھەوا]] | زانیاریی_بەشی٢_بەتاڵ = [[ئاووھەوای کیشوەریی شێدار|Dsa (کیشوەریی شێدار و ھاوینی وشک)]] <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = [http://www.sardasht-ag.ir/fa/home/index# فەرمانداریی سەردەشت] | پەراوێزەکان = }} '''سەردەشت''' شارێکە لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] و [[ئێران]] کە لە باشووری ڕۆژاوای [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|پارێزگای ورمێ]] ھەڵکەوتووە. ئەو شارە ناوەندی [[شارستانی سەردەشت]]ە و وەک یەکێک لە شارەکانی ناوچەی [[موکریان]] ھەژمار دەکرێت. سەردەشت لە نزیکی [[سنووری ئێران و عێراق]]دا ھەڵکەوتووە و لەگەڵ [[ھەرێمی کوردستان]] ھاوسنوورە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdish.sahartv.ir/news/ڤیدیۆ_هەواڵ-i345682 |سەردێڕ=گەشتێک لە بەهەشتێکی بزربوو بەناوی سەردەشت |بڵاوکەرەوە=سەحەری کوردی |ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> ژمارەی دانیشتووانی ئەو شارە لە ساڵی ٢٠١٦، بەرامبەر لەگەڵ ٤٦٬٤١٢ کەس لە ١٢٬٥٥١ خێزاندا بووە.<ref name="ئامار" /> شارەکە لە سەردەمی [[کۆماری کوردستان]] و ھەروەھا لە دوای [[شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران]] بۆ ماوەیەک لەژێر دەستەڵاتی کورداندا بووە.<ref name="مێژوو و جوگرافیای سەردەشت٢" /><ref name="گۆڤاری تیشک" /> سەردەشت بەپێی ژمارەی دانیشتووان، ١١ەمین شاری پارێزگای ورمێ، ٢٣ەمین شاری ڕۆژھەڵاتی کوردستان و ١٩٧ەمین شاری ئێرانە. خەڵکی سەردەشت [[کورد]]ن و بە [[زمانی کوردی|کوردی]]ی [[سۆرانی]] و شێوەزاری [[موکریانی]] دەدوێن. ھەروەھا زۆربەی خەڵکی شارەکە پەیڕەوی ئایینی [[ئیسلام]] و مەزھەبی [[سوننە]]ی [[شافعی]]ن.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/178176/1/شهرستان-سردشت در مورد سردشت در ویکی تابناک بیشتر بخوانید (بە فارسی)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211107164118/https://www.tabnak.ir/fa/tags/178176/1/%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA |date= ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ }}</ref> سەردەشت لە تەنیشتی کێوی [[کێوی گردەسوور|گردەسوور]]، لەسەر زنجیرەچیاکانی [[زاگرۆس]] و لە نزیکی سەرچاوەیەکی ئاوی ھەڵکەوتووە. بەشێکی زۆری [[ئاوی خواردنەوە]] و ئاوی جووتیاریی شار لەو سەرچاوەیە دابین دەبێت کە ئاوەکەی لە کێوی گردەسوور و کێوە سنوورییەکانەوە دێتە خوار.<ref>ئیبراھی ئەفخەمی، مێژوو و ئەدەب و فەرھەنگی موکریان-بەشی دووەم، لاپەڕەی ٢٨٤، ١٣٧٣ی ھەتاوی</ref> سەردەشت خاوەنی ژینگە و سروشتێکی بەرچاوە کە بووەتە ھۆی ئەوەی کە نازناوی ''بەھەشتی کوردستان''ی پێبدرێت.<ref name="وەسوەکەل ھەواڵ" /><ref name="تەبیان" /> ئەو شارە بە کەشوھەوایەکی تاڕادەیەک سارد و فێنک، لە درێژەی ساڵدا بەفر و بارانبارینێکی زۆر دەیگرێتەوە و زۆر جاران لە ڕیزی یەکەمی بارینی پارێزگادا جێ دەگرێت.<ref name="مێژوو و جوگرافیای سەردەشت١" /> سەردەشت خاوەنی مێژووێکی کۆن و دێرینە کە کۆنترین ئاسەواری دۆزراو لەو شارە، مێژووکەی بۆ ٦ ھەزار ساڵ پێش زایین دەگەڕێتەوە.<ref name="مێژوو١ (ک. ک)" /><ref name="مێژوو٢ (ک. ک)" /><ref name="مێژوو٣ (ک. ک)" /> ئەو شارە لە ساڵی ١٩٨٧ی زایینی لەلایەن [[ڕژێمی بەعس]]ەوە کیمیاباران کرا. شاری سەردەشت کەوتووەتە باشووری شارەکانی [[پیرانشار]] و [[مەھاباد]] و ھەروەھا دەکەوێتە ڕۆژاوای [[بانە]] و باشووری ڕۆژاوای [[بۆکان]]. ھەروەھا سەردەشت دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی [[قەڵادزێ]] و [[پارێزگای سلێمانی]] لە ھەرێمی کوردستان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://raprsi.com/so/shar/sardasht |سەردێڕ=سەردەشت |بڵاوکەرەوە=ڕاپرسی |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> شاری سەردەشت ١٢٠ کیلۆمەتر لە مەھاباد، ٢٢٥ کیلۆمەتر لە ورمێ، ٧٤٠ کیلۆمەتر لە [[تاران]]، ١٨٩ کیلۆمەتر لە [[ھەولێر]] و ٣٥ کیلۆمەتر لە قەڵادزێ دوورە.<ref>ئیبراھی ئەفخەمی، مێژوو و ئەدەب و فەرھەنگی موکریان-بەشی دووەم، لاپەڕەی ٢٨٦، ١٣٧٣ی ھەتاوی</ref> سەردەشت سەرەتا وەکوو ناوەندی ناوچەی سەردەشت بەشێک لە [[شارستانی مەھاباد]] بوو، بەڵام دواتر بەھۆی ھەندێک بواری سیاسی و سەربازییەوە لە ساڵی ١٩٤٣ و ھاوکات لەگەڵ [[جەنگی جیھانیی دووەم]]، چووە ناو سنوورەکانی [[شارستانی سنە]] لە [[پارێزگای کوردستان]]. لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٦دا، ناوچەی سەردەشت لە شارستانی سنە جیا کرایەوە و خۆی بووە شارستانێکی سەربەخۆ کە ناوەندەکەی ھەتا ئێستا شاری سەردەشتە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.tabnak.ir/fa/tags/23666/1/tabnak.ir/fa/tag/1/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AF|سەردێڕ=مورد مهاباد در ویکی تابناک بیشتر بخوانید (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=تابناک|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.tabnak.ir/fa/tags/23666/1/tabnak.ir/fa/tag/1/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AF |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> == وشەڕەتناسی == لەلایەن ھەندێک سەرچاوە دەگوترێت کە سەردەشت شوێنی لەدایکبوونی [[زەردەشت]]ە و لەو ناوەوە وەرگیراوە و دوای ھێرشی عەرەبە موسڵمانەکان لە زەردەشتەوە بۆ سەردەشت گۆڕاوە.<ref>ئیبراھیم ئەفخەمی، ساڵی ١٣٧٣ی ھەتاوی، مێژووی فەرھەنگ و وێژەی موکریان–بەرگی دووەم، لاپەڕەی ٢٨٦</ref><ref name="ایسنا ۲">[https://www-isna-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.isna.ir/amp/8209-07642/?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16429841014661&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.isna.ir%2Fnews%2F8209-07642%2F%25D9%2585%25D8%25B1%25D8%25AF%25D9%2585-%25D9%2583%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B3%25D8%25AA%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25B1%25D8%25A7-%25D8%25B2%25D8%25A7%25D8%25AF%25DA%25AF%25D8%25A7%25D9%2587-%25D8%25B2%25D8%25B1%25D8%25AA%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D9%2585%25D9%258A-%25D8%25AF%25D8%25A7%25D9%2586%25D9%2586%25D8%25AF خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): ''مردم كردستان سردشت را زادگاه زرتشت مي‌دانند'' (به فارسی)، نوشته‌شده در ۱۹ آذر ۱۳۸۲؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220124003313/https://www-isna-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.isna.ir/amp/8209-07642/?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16429841014661&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.isna.ir%2Fnews%2F8209-07642%2F%25D9%2585%25D8%25B1%25D8%25AF%25D9%2585-%25D9%2583%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B3%25D8%25AA%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25B1%25D8%25A7-%25D8%25B2%25D8%25A7%25D8%25AF%25DA%25AF%25D8%25A7%25D9%2587-%25D8%25B2%25D8%25B1%25D8%25AA%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D9%2585%25D9%258A-%25D8%25AF%25D8%25A7%25D9%2586%25D9%2586%25D8%25AF |date=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}} بازدید در ۴ بهمن ۱۴۰۰.</ref> ھەندێکی دیکەش پێیان وایە ناوی سەردەشت لە دوو بەشی «سەر» و «دەشت» وەرگیرابێت، کە بە مانای دەشتێکە ھەتا [[زێی بچووک]] درێژەی ھەیە.<ref name="Bukan">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141129032201/http://bukanmukri.org/site-articlepage/sardasht/2-sardasht-fa.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ |ناونیشان=http://bukanmukri.org/site-articlepage/sardasht/2-sardasht-fa.html |سەردێڕ=ناساندنی سەردەشت |بڵاوکەرەوە=بۆکان موکری |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|fa}} |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="ایسنا ۲" /> == مێژوو == === سەردەمی دێرین === سەردەشت لە سەردەمی پێش ئیسلامدا، لە باکووری ڕۆژاوای شوێنی ئێستای ھەڵکەوتبوو و نزیک بە سەرچاوەیەکی گەورە بوو. ناوێکی تری ئەم شارە ''نێزەڕۆ'' بوو کە خاوەنی پێنج بورج بوو. سەردەشت ناوچەیەکی مێژوویییە کە کۆمەڵێک شوێنی دێرینی پێش ئیسلام، ئێستاش لە ناوچەکە بوونیان ھەیە. لە نزیکی سەردەشت قەڵایەکی لێیە کە مێژووەکەی بۆ سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] دەگەڕێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Archived copy |ناونیشان=http://bukanmukri.org/site-articlepage/sardasht/2-sardasht-fa.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141129032201/http://bukanmukri.org/site-articlepage/sardasht/2-sardasht-fa.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ |ڕێکەوتی سەردان=٤ی شوباتی ٢٠١٥}}</ref> بەپێی ئاسەوارە دۆزراوەکان، سەردەشت و ناوچەکانی دەوروبەری لەژێر حوکمڕانیی [[مانناکان]]دا بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdish.sahartv.ir/news/%D9%81%DB%95%D8%B1%D9%87%DB%95%D9%86%DA%AF%DB%8C_%D9%87%D9%88%D9%86%DB%95%D8%B1%DB%8C_%D9%88%DB%95%D8%B1%D8%B2%D8%B4%DB%8C-i242767|سەردێڕ=دۆزرانەوەی خشتی ڕووکێش‌داری مانایی لە سەردەشت|بڵاوکەرەوە=سەحەری کوردی|ڕێکەوت=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> لە نزیک چەند گوندی سەر بە سەردەشت، چەندین ئاسەواری مێژوویی دۆزراونەوە کە کۆنترینیان ئاسەواری دەستھاتوو لە پێنج ناوچەی پشکنینکراو لە تەپۆڵکەی باغی سەر بە سەردەشت بووە کە مێژووەکەی بۆ ٦ ھەزار ساڵی پێش زایین دەگەڕێتەوە.<ref name="مێژوو١ (ک. ک)">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanukurd.com/?p=11536 |سەردێڕ=دۆزرانەوە هەندێ بەڵگە و ئاسەواری هەزارەی یەکەمی پێش زایین لە ناوچەی باڵانی سەردەشت |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=١٧ی ئابی ٢٠١٦ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref><ref name="مێژوو٢ (ک. ک)">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanukurd.com/?p=5551 |سەردێڕ=لە سەردەشت ئاسەواری ٦ هەزار ساڵ لەوە پێش دۆزرایەوە |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref><ref name="مێژوو٣ (ک. ک)">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanukurd.com/?p=5575 |سەردێڕ=دۆزرانه‌وه‌ی شوێنەواری ٨ هەزار ساڵە له سەردەشت |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> === ھێرشی عوسمانییەکان === [[پەڕگە:Kurdistan-mukri-Jacques de Morgan-1893-map.jpg|وێنۆک|نەخشەی کوردستانی موکری لەلایەن [[ژاک دێ مۆرگان]] لە ساڵی ١٨٩٣، کە سەردەشت (سردشت) لە باشووری ڕۆژاوای نەخشەکەدا ھەڵکەوتووە.]] [[پەڕگە:Osmanli Ortadogu (Mukrian).jpg|وێنۆک|نەخشەی ناوچەی موکریان لە ساڵی ١٨٩٣، سەردەشت (سردشت) لە باشووری نەخشەکە و لە نزیکی سنووری دەوڵەتی عوسمانیدا ھەڵکەوتووە.]] [[پەڕگە:Ottoman Middle East in 1900, Edward Stanford (Ardalan).jpg|وێنۆک|نەخشەی [[میرنشینی ئەردەڵان]] لە ساڵی ١٩٠٠، سەردەشت (Sardasht) لە باکووری ڕۆژاوای نەخشەکەدا ھەڵکەوتووە.]] لە ساڵی ١٩٠٦ ھێزەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] سەردەشتیان داگیرکرد و دواتر لە تشرینی دووەمی ١٩١٢، دوای [[ھێرشی عوسمانی بۆ سەر وڵاتی فارس (١٩٠٦)|داگیرکارییەکی شەش ساڵە]] لە شارەکە چوونە دەرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠١٦|سەردێڕ=File 3154/1912 Pt 1-2 'Turco-Persian frontier: the position of Hawizeh; miscellaneous prints' |ناونیشان=https://www.qdl.qa/en/universal-viewer/81055/vdc_100032533196.0x000002 |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=Qatar Digital Library |زمان=English |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئایاری ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220501204402/https://www.qdl.qa/en/universal-viewer/81055/vdc_100032533196.0x000002 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> خەڵکی سەردەشت ھەر وەک سەرجەم کوردەکان بەھۆی بیروڕای مەزھەبییەوە پەیوەندییەکی باشیان لەگەڵ عوسمانییەکان ھەبووە، بەڵام پێیان خۆش نەبووە شارەکەیان بچێتە ژێر خاکی دەوڵەتی عوسمانی. بۆیە ھەندێک لە خەڵکی ئەو شارە نامەیەکیان بۆ ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانی نووسی کە دژایەتیی خۆیان بۆ چوونە ژێر دەسەڵاتی عوسمانی دەردەبڕی.<ref name="مێژوو و جوگرافیای سەردەشت١" /> === ھێرشی ڕووسەکان === [[پەڕگە:M 115 carte de la Perse front Caucase (Mukrian Region).jpg|وێنۆک|زۆرترین پێشڕەویی بەرەی ڕووسەکان لە جەنگی جیھانیی یەکەم بە ھێڵی سەوز نیشان دراوە کە سەردەشت (Serdecht) دەگرێتەوە.]] لە دەستپێکی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] ئەگەرچی دەوڵەتی ئێران بێلایەنیی خۆی ڕاگەیاند، بەڵام بەھۆی لاوازیی سیستەمی حوکمڕانی و ھێزی دەوڵەتی دانی پێنەدرا. لە دوای [[ڕێککەوتننامەی ئەنگلۆ-ڕووسی|ڕێککەوتننامەی سەنت پیتەرزبورگ]]، ھێزەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی]]ا و [[شانشینی یەکگرتوو]] وڵاتی ئێرانیان لە باکوور، باشوور و ڕۆژاواوە داگیر کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/fa/news/29174/تنها-مقبره-برجامانده-از-حمله-روس-ها-به-سردشت-در-وادی-فراموشی-عثمان-عباسی/ |سەردێڕ=تنها مقبره برجامانده از حمله روس ها به سردشت در وادی فراموشی/عثمان عباسی (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=کوردپرێس |ڕێکەوت=١٥ی ئازاری ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ھێرشی ڕووسەکان [[ئازەربایجان (ھەرێم)|ئازەربایجان]] و بەشێک لە [[کوردستان]]ی گرتەوە کە یەکێک لەو شوێنانەی لەلایەن ڕووسەکانەوە داگیر کرا، سەردەشت بوو. ھێرش بۆ سەر ناوچەی سەردەشت لە دەوروبەری ساڵی ١٩١٦ ڕوویدا. ئەگەرچی لە ناوچەکانی [[وەتماناوێ]] و [[نەڵاس]] ھەندێک بەرگری لە بەرامبەر ڕووسەکانەوە کرا، بەڵام سەرئەنجام ھێزە ڕووسەکان دەگەنە ناو شار و داگیری دەکەن. ژمارەیەک لە خەڵکی شار بە گومانی ئەوەی کە شەڕێکی نێوان ڕووسەکان و عوسمانییەکانە و ئەوان لە کوشتاری ڕووسەکان بەدوورن، شارەکەیان بەجێنەھێشت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://avaymarz.ir/تنها-مقبره-برجامانده-از-حمله-روس-ها-به-س/ |سەردێڕ=تنها مقبره برجامانده از حمله روس ها به سردشت در وادی فراموشی (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ئاوای مەرز |ڕێکەوت=١٥ی ئازاری ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=https://avaymarz.ir/%D8%AA%D9%86%D9%87%D8%A7-%D9%85%D9%82%D8%A8%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%B3-%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%B3/ |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> ڕووسەکان کە ئەو کات لە ناوچەدا بە «عەرووس» ناسرابوون، کاتی چوون بۆ شار ٥١ کەس لە خەڵکی ئاسایییان کوشت. یەکێک لەو کەسانە بە ناوی ''عەبدولکەریم قازی'' کە دادوەر بوو، لەلایەن ڕووسەکانەوە لەبەردەم ماڵەکەی بە شێوەیەکی نالەبار کوشترا. ئێستا گۆڕی عەبدولکەریم قازی تەنیا گۆڕە کە لەو کارەساتەوە ماوەتەوە و مەترسیی لەناوچوونی بەھۆی بیناسازی لەسەرە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://sardashtpress.ir/2022/04/03/تنها-مقبره-برجامانده-از-حمله-روس-ها-به-س/ |سەردێڕ=تنها مقبره برجامانده از حمله روس ها به سردشت در وادی فراموشی (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=سەردەشت پرێس |ڕێکەوت=٣ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=http://sardashtpress.ir/2022/04/03/%D8%AA%D9%86%D9%87%D8%A7-%D9%85%D9%82%D8%A8%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%B3-%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%B3/ |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> === ھێرشی پشدەرییەکان === [[پەڕگە:خارطة المملكة العراقية.jpg|وێنۆک|نەخشەی [[شانشینی عێراق]] لە ساڵی ١٩٢١، لە سەرەوەی [[پارێزگای سلێمانی]] (السليمانيه) لە باکووری ڕۆژھەڵاتی نەخشەکەدا ناوی سەردەشت (سردشت) نووسراوە.]] لە سەرەتای حکومڕانی [[ڕەزا شا]]، کاتێک کە ھۆزەکان تووشی بەڕێوەچوونی یاسای توند لەلایەن حکوومەتەوە بوون، دژایەتییان کرد و لە بەڕێوەبردنی یاساکان کشانەوە. ھەندێک لە ھۆزەکان لەبەر ڕاوەستان لە بەرامبەر حکوومەتدا، داوای یارمەتییان لە [[پشدەر]]ییەکان ویست. لە ساڵی ١٩١٩، ژمارەیەک لە مەنگوڕەکان بە یارمەتی و پاڵپشتیی پشدەرییەکان بە بیانووی خاوەن قەرزی لە ھەندێکان، ھاتنە شاری سەردەشت. لەو کاتدا ژمارەیەکی زۆر لە خەڵکی سەردەشت کوشتران، بریندار بوون و شارەکە بە تەواوی لە ئاگردا سووتا. فەرماندەی سەربازیی ئەو کاتی سەردەشت، ''عەلی ئەسغەرخانی پزیشکیان'' بوو کە نەیتوانی لە بەرامبەر پشدەرییەکاندا بەرگری بکات و ژمارەیەکی زۆر لە ھێزە سەربازییەکان کوشتران و ئەوانەی زیندووش مانەوە ناچار بە بەجێھێشتنی شارەکە بوون. لەو شەڕەدا لە ناوچەی مەرگی لە باشووری کوردستان ھەتا ناوچەی ئالانی سەردەشت بەشدارییان ھەبوو. پشدەرییەکان نزیکی یەک مانگ سەردەشتیان لەژێر دەستدا بوو. دوای ماوەیەک ڕەزا شا زانی کە بە زۆرەملی ناتوانێت پشدەرییەکان بدۆڕێنێت، بۆیە ڕێگای دانوستانی ھەڵبژارد کە پشدەرییەکان قبووڵیان کرد و ڕەزا شاش ''جێنەراڵ سەرتیپ سەیف ئەفشار''ی بە نوێنەرایەتیی خۆی ناردە ناوچەکە. دوای چەند ڕۆژان وتووێژ، حکوومەتی ئێران لە بەرامبەر زەوی و گوندەکانی پشدەرییەکان لە ئێران، پارەیەکی زۆری لیرە دانێ و مافی بەکارھێنانییان لە کوێستانەکانی ئێران لە ھاویندا پێدرا.<ref name="مێژوو و جوگرافیای سەردەشت٢" /> === ڕاپەڕینی سمکۆی شکاک === {{ئەمانەش ببینە|ڕاپەڕینی سمکۆی شکاک (١٩١٨–١٩٢٢)|ڕاپەڕینی سمکۆی شکاک (١٩٢٦)}} [[پەڕگە:Map of the Simko Shikak Revolt (1918–1922).png|وێنۆک|نەخشەی پێشڕەوییەکانی ھێزەکانی سمکۆی شکاک کە لە باشووری ڕۆژاواوە سەردەشت (Sardasht) دەگرێتەوە.]] دوای ئەوەی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] کۆتایی ھات، [[سمکۆی شکاک]] وەکوو سەرکردەیەکی سیاسی ناوی دەرکرد و لەپێناو دامەزراندنی ئیدارەیەکی کوردی لە ساڵی ١٩١٨ توانی ھێز و دەسەڵاتی خۆی لە ھەرێمی ڕۆژاوای [[دەریاچەی ورمێ]]دا زیاتر بکات<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|یەکەم=W. G. |دوایین=Elphinston |سەردێڕ=The Kurdish Question |journal=International Affairs |بەرگ=٢٢|issue=1 |پەڕەکان=٩١–١٠٣ [p. ٩٧]|ساڵ=١٩٤٦|doi=10.2307/3017874 |jstor=3017874}}</ref> و شۆڕشێک دەست پێ بکات کە ھەتا ١٩٢٢ درێژەی ھەبوو.<ref name=cornell>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Smith |یەکەم=B. |سەردێڕ=Land and Rebellion: Kurdish Separatism in Comparative Perspective |ناونیشان=http://government.arts.cornell.edu/assets/psac/sp09/Smith_Kurdish_Separatism_Feb09_PSAC.pdf |ساڵ=٢٠٠٩|journal=Working Paper}}</ref> سمکۆ سوپایەکی بەھێزی کوردی ڕێکخست کە زۆر بەھێزتر لە ھێزەکانی حکوومەتی ئێران بوو. لەبەر ئەوەیکە حکوومەتی ناوەندی نەیتوانی چالاکییەکانی سمکۆ کۆنتڕۆڵ بکات، ئەو بە پەرەپێدانی ھەرێمەکانی ژێر کۆنتڕۆڵی خۆی درێژەی دا و ھەتا ساڵی ١٩٢٢ شارەکانی [[بانە]] و سەردەشت ھاتنە ژێر کۆنتڕۆڵی.<ref>F. Koohi-Kamali, "Nationalism in Iranian Kurdistan" in ''The Kurds: A Contemporary Overview'', ed. P.G. Kreyenbroek, and S. Sperl, 252 pp., Routledge, 1992, {{ISBN|0-415-07265-4}} pp. 175, 176</ref> ھەرەوەھا لە کانوونی دووەمی ١٩٢٩ و ھاوکات لەگەڵ گرتنی [[مەھاباد]] لەلایەن کوردە [[مەنگوڕ]]ەکانەوە، شۆڕشگێڕە کوردەکان لە سەردەشت توانیان گەمارۆ بخەنە سەر ھێزە ئێرانییەکان. لە مانگی ئازاری ھەمان ساڵ، ھێزێکی نوێی سوپای ئێران نێردرانە سەردەشت و بە کوشتنی ٩٠ کەس لە شۆڕشگێڕە کوردەکان کە ٥ کەس لە سەرکردەکانیان لەخۆدەگرێت، توانیان گەمارۆکە تێکبشکێنن و کوردەکان ناچار بە کشانەوە بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.tasnimnews.com/fa/news/1392/12/06/294853/%D8%A2%D8%BA%D8%A7%D8%B2-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%AE%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%B9%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86|سەردێڕ=آغاز جنگ رضاخان علیه عشایر کردستان (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=تەسنیم|ڕێکەوت=٢٥ی شوباتی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> === ڕاپەڕینی مەلا خەلیل === {{ئەمانەش ببینە|ڕاپەڕینی مەلا خەلیل}} [[پەڕگە:Image of the mangur tribe in sardasht 1929.jpg|وێنۆک|وێنەیەکی چەکدارانی ھۆزی مەنگوڕ لە سەردەشت، پاش گرتنی شارەکە لە سەردەمی ڕاپەڕینی مەلا خەلیل.]] [[پەڕگە:هێزی مەنگوڕ و مامەش.jpg|وێنۆک|ھێزێک لە ھۆزەکانی سەر بە مەلا خەلیل گۆڕەمەری.]] لە ساڵەکانی ١٩٢٨ بۆ ١٩٢٩، کەسێک بە ناوی [[مەلا خەلیل گۆڕەمەری]] لە دژی قەدەغە و گۆڕینی [[جلی کوردی]] لەلایەن حکوومەتی ڕەزا شاوە ڕاپەری. ئەو لە ساڵی ١٨٨٠ لەدایکبوو و دواتر بووبە یەکێک لە دژبەرانی حکوومەتی ڕەزا شا. لە کۆتایییەکانی ١٩٢٨ لە دژی سیاسەتەکانی ڕەزا شا ڕاپەری و فتوای دەرکرد. ڕەزاشای پەھلەوی دەیھەویست لە چوارچێوەی سیاسەتی یەکنەتەوەکردن و مۆدێرنسازی، سەرجەم جلوبەرگی نەتەوەکانی ئێران یەک بخات و جۆرە جلوبەرگێکی دیاریکرد و سەپاندی، بەڵام لە کوردستاندا دژایەتیی ئەم سیاسەتە کولتوورییە کرا و مەلا خەلیل کە زانایەکی ئایینیی ناوچەی موکریان و سەردەشت بوو، بە فتوایەک دژایەتیی ئەو سیاسەتەی ڕاگەیاند و بە [[حەرام]] و کوفری لە قەڵەمدا و بەرەنگاربوونی ئەو [[سیاسەت]]ەی بە واجب ڕاگەیاند. ئەوەبوو لە ساڵی ١٩٢٨، ڕاپەڕینێکی لێکەوتەوە و چەندین ناوچەی کوردستان لە موکریان کەوتنە دەستی ڕاپەڕیوەکان کە سەرکردەکەی خودی مەلا خەلیل بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://sites.google.com/univsul.edu.iq/kurdistan-car/documents/فەتوای-مەلاخەلیل-گۆڕەمەری-لە-ساڵی-١٩٢٨-دژی-سیاسەتی-قەدەغەکردنی-جلی-کوردی-ل |سەردێڕ=فەتوای مەلاخەلیل گۆڕەمەری لە ساڵی ١٩٢٨، دژی سیاسەتی قەدەغەکردنی جلی کوردی لە ئێران |بڵاوکەرەوە=زانکۆی سلێمانی |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> تەواوی ھۆزەکانی [[مەنگوڕ]] و [[گەورک]]ی مەھاباد و سەردەشت لەگەڵ مەلا خەلیل لە دژی یاسای [[کەشفی حیجاب]] و [[کڵاوی پەھلەوی]] یەکیان گرت. یەکەمین ھەنگاوی ئەوان لە دەستێکی ساڵی ١٩٢٩دا بوو کە تەلەگراف و تەلەفۆنی دەوڵەتییان لە نێوان مەھاباد و سەردەشتدا بچڕاند. دواتر لە دۆڵی «ئامێد» لە نێوان ''گوڵیار'' و ''دووسەید'' ھێرشیان کردە سەر ھێزەکانی حکوومەتی ناوەندی و شکستیان پێھێنان. دوایە مەلا خەلیل بە یارمەتیی ھێزەکانی سوارە و پیادەی مەنگوڕ و گەورک [[شەڕی سەردەشت (١٩٢٩)|ھێرشی کردە سەردەشت]]،<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Cronin|یەکەم=Stephanie|ناونیشان=https://books.google.co.uk/books?id=Zy75pASpaHkC&pg=PA116&dq=mangur%20sauj%20bulak&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=sh/x/saves/uv/m1/5&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiGjbOpqK6OAxWvW0EAHZlOECkQ6AF6BAgGEAM&kgs=1f480c3e326c965c#v=onepage&q=mangur%20sauj%20bulak&f=false|سەردێڕ=Tribal Politics in Iran: Rural Conflict and the New State, 1921-1941|ڕێکەوت=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٤-١٣٨٠١-٢|پەڕەکان=١١٦|زمان=en}}</ref> ھێزەکانی ئێرانی لە شارەکە دەرکرد و سەردەشتی گرتە ژێر دەست.<ref name="مێژوو و جوگرافیای سەردەشت٢" /><ref name=":0" /><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=على|یەکەم=رزم‌آرا، حسين|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=140MAQAAMAAJ&q=%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%B4+%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84&dq=%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%B4+%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjh8Kfjh9COAxUw9QIHHTGSGQ4Q6AF6BAgFEAM|سەردێڕ=عملىات اورامان|ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=پردىس دانش|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٢٥٠٩-١٤-٠|زمان=fa|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250810030808/https://books.google.iq/books?id=140MAQAAMAAJ&q=%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%B4+%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84&dq=%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%B4+%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjh8Kfjh9COAxUw9QIHHTGSGQ4Q6AF6BAgFEAM#%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%B4%20%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٥|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ژمارەی ھێزە کوردەکانی مەلا خەلیل لەم شەڕانەدا ١٠،٠٠٠ بۆ ١٥،٠٠٠ کەس بوون.<ref name=":0" /><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Cronin|یەکەم=S.|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=WPOADAAAQBAJ&pg=PA185&dq=mangur+sardasht+1929&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjC3bj3p9GOAxXq8gIHHTprC28Q6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=mangur%20sardasht%201929&f=false|سەردێڕ=Soldiers, Shahs and Subalterns in Iran: Opposition, Protest and Revolt, 1921-1941|ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Springer|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣٠-٣٠٩٠٣-٦|پەڕەکان=١٨٥|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Potts|یەکەم=D. T.|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=ssLADwAAQBAJ&pg=PA378&dq=mangur+sardasht+1929&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjC3bj3p9GOAxXq8gIHHTprC28Q6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=mangur%20sardasht%201929&f=false|سەردێڕ=Nomadism in Iran: From Antiquity to the Modern Era|ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٣٣٠٨٠-٥|پەڕەکان=٣٧٨|زمان=en}}</ref> کاتێک ڕەزا شا نەیتوانی لەگەڵ مەلا خەلیل ڕێک بکەوێت، ڕێککەوتنی لەگەڵ ھەندێک لە ئاغاکانی مەنگوڕ لە دژی ڕاپەڕینی مەلا خەلیل ھەڵبژارد. پاش ماوەیەک ڕاپەڕینەکە سەرکوت کرا و بنکەی ڕاپەڕیوەکان کە دەکەوێتە ناوچەی سەردەشت، کەوتە دەست سوپا و مەلا خەلیل و ھەندێک لە ھاوڕێکانی ناچار بەرەو باشووری کوردستان کشانەوە. دواتر مەلا خەلیل لە ساڵی ١٩٥٥ کۆچی دواییی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://pmnews.se/?p=29574 |سەردێڕ=ڕاپەرینی مەڵا خەلیکی میراوەو ئۆمەر پاشای قەلەرەشە، سەردار پشدەری |بڵاوکەرەوە=پی ئێم نیووز |ڕێکەوت=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٣ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=https://pmnews.se/?p=29574 |date=شوباتی ٢٠٢٦ }}</ref> === ڕاپەڕینی حەمە ڕەشید === {{ئەمانەش ببینە|ڕاپەڕینی حەمە ڕەشید}} کاتێک لە ئەیلوولی ١٩٤١دا سەربازانی [[ھاوپەیمانانی جەنگی جیھانیی دووەم|ھاوپەیمانان]] ھاتنە ناو ئێرانەوە، سوپای ئێران بە خێرایی ھەڵوەشا و تەقەمەنیەکانیان لە کوردستان لەلایەن کوردەکانەوە دەستی بەسەردا گیرا. کوڕانی سەرۆک ھۆزە کوردەکان کە بۆ [[تاران]] دوورخرابوونەوە، ئەو دەرفەتەیان بەکارھێنا و خۆیان لە تاران بەرەو کوردستان ھەڵاتن. حەمە ڕەشید، سەرۆکێکی کوردی بانەیی، سەردەشت، [[بانە]] و [[مەریوان]]ی کۆنتڕۆڵ کرد و دواجار لە پاییزی ساڵی ١٩٤٤ لەلایەن سوپای ئێرانەوە ناچار بە کشانەوە لە ناوچەکە کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jwaideh|یەکەم=Wadie|سەردێڕ=The Kurdish National Movement: Its Origins and Development|ناونیشان=https://archive.org/details/kurdishnationalm0000jwai|ڕێکەوت=١٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Syracuse University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٥٦-٣٠٩٣-٧|پەڕەکان=[https://archive.org/details/kurdishnationalm٠٠٠٠jwai/page/٢٤٥ ٢٤٥]|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Phersu Atlas|ناونیشان=https://content.phersu-atlas.com/object/event/2214|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=content.phersu-atlas.com}}</ref><ref>{{Harvtxt|Elphinston|1946|pp=97–98}}</ref> === سەردەمی کۆماری کوردستان === {{ئەمانەش ببینە|کۆماری کوردستان}} [[پەڕگە:Map republic of mahabad and south azerbaijan 1945 topograhic.svg|وێنۆک|نەخشەی کۆماری کوردستان، سەردەشت (Sardasht) لەسەر سنووری باشووری ڕۆژاوای کۆماردا ھەڵکەوتووە.]] ھۆزەکان و خەڵکی سەردەشت بەپێی ڕووداوەکانی پێشوو، لە پێش دامەزراندنی کۆماری کوردستان ئامادە بوون ھەتا دەست بە شۆڕش بکەن و بچنە ناو ھێزەکانی دژی دەوڵەتی ناوەندی. زۆربەی گەورەکانی گەل و سەرکردەکانی ھۆزەکان بێجگە لە چەند بوارێکی تایبەت، وەفاداریی خۆیان بۆ [[قازی محەممەد]] ڕاگەیاند. خەڵکی سەردەشتیش بوونە ھاوڕای کۆمار، کە ئەو سەردەمە لە سەردەشت بە «ساڵی دیموکرات» ناسراوە. ساڵی ١٩٤٦ی زایینی، ساڵی سەرھەڵدانی خەڵکی شار لە دژی [[شانشینی پەھلەوی|حکوومەتی پەھلەوی]] بوو. [[بنەماڵەی بارزانی|بارزانییەکان]] لە باشووری کوردستان لە دوای سەرنەکەوتن، لە ڕێگای سەردەشتەوە دەھاتنە ناو ڕۆژھەڵاتی کوردستان و پەیوەندییان بە قازی محەممەدەوە دەکرد. حکوومەتی ئێران نامەیەکی بۆ سەرھەنگ پزیشکیان، فەرماندەی ئەو کاتی سەردەشت نووسی کە [[مەلا مستەفا بارزانی]] لە بیری یەکگرتن لەگەڵ کۆماری کوردستان دڵسارد بکاتەوە، بەڵام بە پێچەوانە مەلا مستەفا خۆی بە شاری [[مەھاباد]] و قازی محەممەد گەیاند.<ref>قازی محەممەد و کۆمار لە ئاوێنەی بەڵگەکان - بێھزاد خۆشحاڵی - ٢٠٠١</ref> لە یەکەمین کۆنگرەی [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران|حیزبی دێموکراتی کوردستان]] لە مەھاباد لە ڕێکەوتی ٢٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٥، سەردەشت ھیچ نوێنەرێکی نەبوو. بەڵام بەشی ھۆزەکان و خەڵکی سەردەشت، ٧٠٠ بۆ ٨٠٠ کەس لە سوپای ١٢،٧٥٠ کەسیی کۆماری کوردستاندا بوو، لەوانە ھێزی گەورکی سەردەشت بە سەرکردایەتیی کاکەڵڵا لە ٢٠٠ سوار و ھێزی تێکەڵاوی خێڵەکانی سەردەشت لە ٥٠٠ سوار پێکھاتبوون.<ref>Eaglton william.jr . The Kurdish Republic of 1946, London, 1963. P.91-92</ref><ref>حکوومەتی کوردستان - نۆشیروان مستەفا، سلێمانی ٢٠٠٧، ل ١٨٢-١٨٣</ref> ھێزەکانی بنکەی سەربازیی سەردەشت بە توندی لە بەرامبەر ھێزەکانی سەر بە کۆماری کوردستان بەرگرییان کرد و تەسلیمی ئەوان نەبوون. ھێزەکانی کۆماری کوردستان گەمارۆی سەردەشتیان دا و ڕێگای پەیوەندیی ھێزەکانی حکوومەتی ئێرانیان لە نێوان بانە و سەردەشت پچڕاند و دواتر ئەو ناوچەیە چوو ژێر دەسەڵاتی کۆماری کوردستان. فەرماندەی ئەو شارە لە کۆماری کوردستاندا ''زێڕۆ بەگ ھەرکی'' بوو. ناوچەکانی دەوروبەری سەردەشت ھەتا کاتی ڕووخانی کۆماری کوردستان لە ئاخرەکانی ساڵی ١٩٤٦، لەژێر دەسەڵاتی ئەو کۆمارەدا بوو کە دواتر ھێزەکانی ئێران شارەکەیان داگیر کردەوە.<ref name="مێژوو و جوگرافیای سەردەشت٢">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.islahweb.org/ar/node/5033 |سەردێڕ=تاریخ و جغرافیای شهرستان سردشت - بخش دوم و پایانی (به فارسی) |بڵاوکەرەوە=جەماعەتی دەعوەت و ئیسلاحی سەردەشت |ڕێکەوت=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی نیسانی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220412180112/http://www.islahweb.org/ar/node/5033 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[ھەژار]] لە [[چێشتی مجێور]]دا لەبارەی ھێزەکانی کۆماری کوردستان لە نزیک سەردەشت نووسیویەتی: «بڕیار درا سبەینێ شەو ھێرش بەرنە سەردەشت. ڕۆژێک لە بەیانییەوە ھەتا کاتی ڕۆژاوابوون بە کەڵەک چەکدارمان لە [[زێی بچووک|کەڵوێ]] پەڕاندەوە. پاش نوێژی شەوان فەرمان ھات کە دەبێ لە دەوری سەردەشت بکشێنەوە. ڕادیۆ لەندەن گوتوویەتی کوردەکان سەردەشتیان گرتووە. [[یەکێتیی سۆڤیەت|ڕووسەکان]] لەو خەبەرە نیگەرانن؛ نایانەوێ [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانی|ئینگلیزییەکان]] تووڕە کەن».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/22661|سەردێڕ=شەڕی کۆمەڵە و دەوڵەت|بڵاوکەرەوە=ڤەژینبووکس|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> === ڕاپەڕینی مەلا ئاوارە === [[مەلا ئاوارە]]، شاعیر، پێشمەرگە و خەباتکاری کورد لە کاتێکدا لەدایکبووی گوندی [[شەڵماش]] لە شارستانی سەردەشت بوو، بەڵام لە سەردەمی ڕاپەڕینی کوردانی باشووری کوردستان لە دژی [[عەبدولکەریم قاسم]] چووە شاری [[سلێمانی]]. دواتر لە ساڵی ١٩٦٤، لەگەڵ [[سمایل شەریفزادە]] و چەند کەسێکی تر گەڕانەوە ڕۆژھەڵاتی کوردستان و [[کۆمیتەی شۆڕشگێڕی حیزبی دێموکراتی کوردستان]]یان لە دژی [[شانشینی پەھلەوی|حکوومەتی پەھلەوی]] دامەزراند. ئەوان لە ناوچەی [[موکریان]]، بەتایبەت گوندەکانی [[ناوچەی ئالان]] لە دەوروبەری سەردەشت، [[بانە]] و چەند شوێنێکی تر، لە دژی دەسەڵاتی پەھلەوی چالاکیی سیاسی و خەباتی چەکدارییان ئەنجام دەدا و سەرنجی خەڵکیان بۆ خۆیان ڕادەکێشا.<ref>مێژووی ناودارانی کورد: بابە شێخ مەردۆخ ڕۆحانی "شیوا" وەرگێڕانی: ماجد مەردۆخ ڕۆحانی، بەرگی دووھەم، لاپەڕەی ٨٣١، لە کتێبەکانی [[ئەکادیمیای کوردی]]، ھەولێر، ٢٠١١ ز. چاپی یەکەم</ref> ھێزەکانی مەلا ئاوارە بۆ ماوەی چەند ساڵان خەباتیان ئەنجام دا و زۆر جاران لەگەڵ ھێزەکانی حکوومەت تووشی پێکدادان و تێکھەڵچوونی چەکداری بوونەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/archive/2017-09-23/25983|سەردێڕ=لە حوجرەوە ( مەلا ئاوارە)|بڵاوکەرەوە=کوردستان میدیا|ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٦ی شوباتی ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=https://kurdistanmedia.com/so/news/archive/2017-09-23/25983 |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> دواتر لە ساڵی ١٩٦٨، ھێزەکانی حکوومەتی [[محەممەدڕەزا پەھلەوی|شای ئێران]] بە ڕاسپاردنی [[ساواک]] و بەکارھێنانی بەکرێگیراوانی ناوچەکە توانیان ھێزەکانی سمایل شەریفزادە لە دەوروبەری بانە تێکبشکێنن و دواتر گەمارۆیان خستە سەر ھێزەکانی مەلا ئاوارە لە دەوروبەری سەردەشت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.kurdistanmedia.com/farsi/idame/14840|سەردێڕ=ملا آواره، ستارهٔ درخشان جنبش 47 ـ 46 (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردستان میدیا|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170421023733/http://www.kurdistanmedia.com/farsi/idame/14840|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی نیسانی ٢٠١٧}}</ref> سەرئەنجام مەلا ئاوارە لەگەڵ دوو پێشمەرگەی تر بۆ دادگایەکی سەحرایی لە بنکەی سەربازیی سەردەشت گوازرانەوە و دوای چەند مانگ [[ئەشکەنجە]]دان لە ڕۆژی ٢ی ئەیلوولی ١٩٦٨ لە سەردەشت تیرباران کران.<ref>شەھید مەلا ئاوارە، ڕەحمان نەقشی، ئەیلوولی ٢٠١١</ref> === شۆڕشی ١٩٧٩ === {{ئەمانەش ببینە|شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران}} ''شۆڕشی ئیسلامیی ئێران''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://penus.krd/index.php/ckb/2018-04-02-19-18-18/item/1528-2019-03-06-10-54-55 |سەردێڕ=بەنوئەزیزی: شۆڕشی ئیسلامیی ئێران |بڵاوکەرەوە=پێنووس |ڕێکەوت=١ی حوزەیرانی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230127091700/http://penus.krd/index.php/ckb/2018-04-02-19-18-18/item/1528-2019-03-06-10-54-55 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یان ''شۆڕشی گەلانی ئێران''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/ساڵەی-شۆڕشی-گەلانی-ێران-لە-ڕاگەیاندنە-اڵمانییەکان |سەردێڕ=٤٠ ساڵەی شۆڕشی گەلانی ئێران لە ڕاگەیاندنە ئاڵمانییەکان |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=١٣ی شوباتی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> بە یەکێک لە قۆناغە گرینگ و ڕووداوە مێژوویییە گەورەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوڕاست و جیھان دادەنرێت، کە بووە ھۆی گۆڕینی باری سیاسی، [[ئابووری]]، کۆمەڵایەتی و سیستەمی حکومڕانی لە مێژووی ھاوچەرخی ئەو وڵاتە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://penus.krd/index.php/ckb/2018-04-02-19-12-28/item/977-2018-09-02-18-56-38 |سەردێڕ=سیاسەتی دەرەوەی ئێران لە قووڵاییی شۆڕشی ئیسلامییەوە |بڵاوکەرەوە=پێنووس |ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220415164633/http://penus.krd/index.php/ckb/2018-04-02-19-12-28/item/977-2018-09-02-18-56-38 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە پاش سەرھەڵدانی شۆڕش و دروستبوونی ناڕەزایەتیی دژی [[محەممەدڕەزا پەھلەوی|محەممەدڕەزا شا]]، خەڵکی ناوچەکانی سەردەشت بە شێوەی جیاجیا بەشداریی ئەم شۆڕشەیان کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://virgool.io/pasharok/%DB%8C%DB%95%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%B1%DB%8E-%D9%BE%DB%8E%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%AE%DB%86%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%AF%DA%98%DB%8C-%D8%B2%DB%86%DA%B5%D9%85-%D9%88-%D8%AF%DB%8C%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%AA%DB%86%D8%B1%DB%8C%DB%95%D8%AA-%D9%84%DB%95-%D8%B1%DB%95%D8%B2%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%DA%B5%DB%8C-1357%D9%87%DB%95%D8%AA%D8%A7%D9%88%DB%8C-%D8%AF%D8%A7-cpz5a5ccnfmj|سەردێڕ=یەکەم رێ پێوان ، خۆپێشاندانی شاری سەردەشت دژی زۆڵم و دیکتاتۆریەت لە رەزبەری ساڵی 1357هەتاوی دا|بڵاوکەرەوە=ویرگول|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> یەکێک لەو خۆپیشاندانە لە دژی [[شانشینی پەھلەوی|ڕژێمی پەھلەوی]]، خۆپیشاندانی ١٤ی سەرماوەز (٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٨) بوو کە دوو مامۆستا بە تۆمەتی ھاندانی خەڵک لە دژی حکوومەتی پەھلەوی دەستبەسەر کران و خەڵکیش لە ناڕەزایی بە دەستبەسەرکردنی ئەو دوو مامۆستایە ڕژانە ناو شەقامەکان و بە دروشمی «دەرکەی زیندان دەشکێنین، زیندانییەکان دەردێنین» خوازیاری ئازادکردنی ئەو دوو مامۆستایە بوون.<ref name="پاشەرۆک">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://virgool.io/pasharok/%D9%87%DB%95%D8%B4%D8%AA-%DA%AF%DB%95%D9%86%D8%AC-%D9%88-%D9%87%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%DB%95%D9%87%DB%95%D8%B4%D8%AA-dlw8epxy0zgn|سەردێڕ=*( - هەشت گەنج و هەشت بەهەشت - )*|بڵاوکەرەوە=ویرگول|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> تانکێک بەناو خۆپیشاندەران دەکەوێت و تەقە دەکات کە خەڵک سەرەتا وەدەزانن ئەم گوللانە مەشقی و پلاستیکین، بەڵام بە ڕژانی خوێنی ھەندێک لە خۆپیشاندەران دەزانن کە گوللەکان ڕاستین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.sedayemoallem.ir/یادداشت/item/14331-14-آذر،-سردشت؛-پیشقراول-بودن-فرهنگیان-در-خلق-جنبش-های-مدنی |سەردێڕ=14 آذر، سردشت؛ پیشقراول بودن فرهنگیان در خلق جنبش های مدنی (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=دەنگی مامۆستا |ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> لەو خۆپیشاندانەدا ھەشت کەس بەھۆی تەقەی ڕاستەوخۆ گیانیان لەدەستدا.<ref name="پاشەرۆک"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://historydocuments.org/sanad/?page=show_document&id=c9eu8pfoa3|سەردێڕ=تاریخ سند: 14 آذر 1357 (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ناوەندی لێکۆڵینەوەی بەڵگە مێژوویییەکان|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=https://historydocuments.org/sanad/?page=show_document&id=c9eu8pfoa3 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> ھەروەھا لە سەردەمی شۆڕشدا حکوومەتی پەھلەوی ژمارەیەکی زۆر لە [[ئاخووند]]ە شیعەکانی بۆ کوردستان دوورخستەوە کە سەردەشتیشی دەگرتەوە. [[عەبدولڕەحیم ڕەبانی شیرازی]]، [[ھادی باریکبین]] و [[شوکروڵڵا تاھیری خوڕەمابادی]] لە ئاخووندە دوورخراوەکان بۆ سەردەشت بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://historydocuments.ir/?page=post&id=1768|سەردێڕ=اسامی و مشخصات روحانیون تبعیدی در سال 1356 و 1357 (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ناوندی لێکۆڵینەوەی بەڵگە مێژوویییەکان|ڕێکەوت=٩ی شوباتی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئایاری ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=https://historydocuments.ir/?page=post&id=1768 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://sobheqazvin.ir/news/239325/%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%A8%D8%B9%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D9%87-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA-%D8%AD%DA%A9%D9%85-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%A8-%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%88%D9%84%DB%8C-%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D8%B2%D9%88%DB%8C%D9%86-|سەردێڕ=از تبعید به سردشت کردستان تا دریافت حکم انتصاب نمایندگی ولی فقیه در قزوین (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=صبح قزوین|ڕێکەوت=٨ی نیسانی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئایاری ٢٠٢٤}}</ref> === سەرھەڵدانی ١٩٧٩ === {{ئەمانەش ببینە|سەرھەڵدانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان (١٩٧٩)}} [[پەڕگە:مامۆستا ھێمن (١٩٧٩).jpg|وێنۆک|بەھاری ساڵی ١٩٧٩ (١٣٥٨ی ھەتاوی)، گەڕانەوەی خەباتکارانی رۆژھەڵات لە باشوورەوە بۆ سەردەست؛ مامۆستا [[ھێمن]] شەشەمین کەس لە ڕاستەوە.]] سەردەشت یەکێک بوو لەو ناوچانەی کە دژی دەسەڵاتی [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران|کۆماری ئیسلامی]] خەباتی چەکدرایی تێدا ئەنجامدرا. دواتر شارەکە بۆ ماوەیەک لەژێر دەسەڵاتی کورداندا بوو و لەلایەن [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران]] و [[حیزبی کۆمەڵەی کوردستانی ئێران|کۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێران]] بەڕێوەدەبردرا.<ref name="گۆڤاری تیشک">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://govartishk.com/conflicts/ |سەردێڕ=کێشەی خاک لەنێوان کورد و تورکی ئازەربایجانی لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە ئێراندا |بڵاوکەرەوە=گۆڤاری تیشک |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211222222913/https://govartishk.com/conflicts/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەو سەردەمەدا لە سەردەشت و ناوچەکانی دەوروبەر، ١٠،٠٠٠ پێشمەرگە بوونیان ھەبوو.<ref name=ward>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Immortal: A Military History of Iran and its Armed Forces|دوایین=Ward|یەکەم=R.S.|ساڵ=٢٠٠٩|پەڕەکان=٢٣١–٢٣٣|بڵاوکەرەوە=Georgetown University Press |ژپنک=٩٧٨-١٥٨٩٠١٥٨٧٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=8eUTLaaVOOQC|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160505064926/https://books.google.com/books?id=8eUTLaaVOOQC|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئایاری ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە سەروبەندی شکستی دانوستانەکانی نێوان کورد و حکوومەتی ناوەندیی ئێران، [[شێخ عێزەدین حوسێنی]] وەکوو یەکێک لە ڕێبەرانی شۆڕش لە کوردستان بە مەبەستی ھاندانی خەڵک سەردانی ئەم شارەی کرد.<ref name="شار١">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=185336|سەردێڕ=گفتوگۆکانی کورد و شەرخوازیی کۆماری ئیسلامی ئێران|بڵاوکەرەوە=شارپرێس|ڕێکەوت=٣ی شوباتی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240126153419/https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=185336|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھێزەکانی ''چریکەکانی فیداییی گەل'' ھێزێکی دیکە بوون کە لە سەردەشت و دەوروبەری نیشتەجێ ببوون و لە دژی ھێزەکانی کۆماری ئیسلامی ئۆپەراسیۆنیان ئەنجام دەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://siahkal.com/%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%AC%D9%86%DA%AF%D9%84/|سەردێڕ=ورود خاطرات جنگل (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=سیاھکەل|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٤}}</ref> ھەروەھا ھێزەکانی [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران]] لە سەردەشت بوونیان ھەبوو، ئەوان دوای ئەوەی لە شارە گەورەکانی ئێران شکستیان خوارد، ڕوویان لە سەردەشت و ناوچەکانی دیکەی کوردستان کرد و ھێزێکی تایبەت بە ناوچەکەیان بەناوی ''پێشمەرگەی موجاھیدی خەلق'' پێکھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.bbc.com/persian/iran/2011/06/110620_l10_30khordad60_khodabandeh|سەردێڕ=ورود سازمان مجاهدین خلق به 'فاز نظامی' و پیامدهای آن (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=بی بی سی|ڕێکەوت=١١ی حوزەیرانی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> دوای ئەوەی کە [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] بەھۆی [[شەڕی پاوە]] لە ١٩ی ئابی ١٩٧٩، فەرمانی ناردنی ھێزی بۆ ئەو شارە دەرکرد، لە ئاکامدا شەڕێکی سێ مانگە لە سەرانسەری کوردستان ڕوویدا. بەھۆی ئەو شەڕە بەربڵاوە، زۆربەی حیزبە کوردییەکان بنکە و ھێزەکانیان بەرەو سەردەشت و ناوچە سنوورییەکانی گواستەوە. لە ٢٦ی ئابی ١٩٧٩، بنکەی سەربازیی سەردەشت بەبێ تەقەکردن لەلایەن حیزبی دێموکرات و کۆمەڵەوە دەستی بەسەردا گیرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=182559|سەردێڕ=هەیئەتی نوێنەرایەتی گەلی كورد چۆن دامەزرا؟|بڵاوکەرەوە=شارپرێس|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240208010454/https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=182559|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> شێخ عێزەدین حوسێنیش یەکێک لەوانە بوو کە لەبەر ئاسایشی خۆی لە گوندە سنوورییەکانی دەوروبەری سەردەشت نیشتەجێ بوو. سێ مانگ دواتر خومەینی پەیامی ئاشتی و ئاگربەستی ڕاگەیاند و دانیشتنەکان لە نێوان لایەنە کوردییەکان و لایەنی حکوومەت لە سەردەشتەوە دەستی پێکردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://zagrospost.com/34087|سەردێڕ=عزالدین حسینی؛ روحانی اهل سنت که خمینی آرامش کردستان را از او خواست⁄ ھاوری یوسفی (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=زاگرۆس پۆست|ڕێکەوت=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان =٣ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> سەردەشت و دەوروبەری چەندین جاران شایەتی دانیشتنەکانی نێوان نێردراوانی دەوڵەتی ئێران و لایەنە کوردییەکان بوو، کە کوردەکان بەدوای چارەسەری ئاشتیخوازانەی پرسی کورد و بەدەستھێنانی بابەتی [[ئۆتۆنۆمی|خۆبەڕێوەبەری]] بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=152186|سەردێڕ=لەسەر بناغەی هەواڵێکی درۆ، چل ساڵ لەمەوبەر فەرمانی پەلاماردانی کوردستان دەرچوو|بڵاوکەرەوە=شارپرێس|ڕێکەوت=٢٣ی ئابی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٦ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240206230137/https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=152186|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> جاری یەکەم لە ڕۆژی ٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٩، [[داریووش فرووھەر]] لەگەڵ چەند ئەفسەرێکی باڵا و نوێنەرێکی خومەینی ھاتنە سەردەشت و لە گوندی [[نشکۆڵان]] چاویان بە [[جەلال تاڵەبانی|مام جەلال]] و چەند عەرەبێکی ئۆپۆزسیۆنی عێراقی کەوت، کە مام جەلال پێش ئەم دیدارە لەگەڵ [[عەبدولڕەحمان قاسملوو]]، شێخ عێزەدین و ئەندامانی کۆمەڵە ڕاوێژی کردبوو. دواتر بۆ جاری دووەم لە ڕۆژانی ١٨ و ١٩ی تشرینی یەکەمدا، لە گوندی [[بنۆخەڵێف]]ی سەر بە سەردەشت، مام جەلال کۆبوونەوەیەکی لە نێوان داریووش فرووھەر و شێخ عێزەدین ڕێک دەخات، لە کۆبوونەوەکەدا ھەردوو لایەن داواکارییەکانی خۆیان دەخەنە ڕوو کە گرنگترینیان بابەتی ئاگربەستە لە نێوان ھێزە کوردەکان و ھێزەکانی حکوومەتی ناوەندی. دوابەدوای کۆبوونەوەی بنۆخەڵێف، جموجۆڵێکی زۆر گەرموگوڕ دەستی پێکرد بۆ پێکھێنانی «دەستەی نوێنەرانی کورد» لە نێوان شێخ عێزەدین، حیزبی دێموکرات، کۆمەڵە و لقی کوردستانی چریکەکانی فیداییی گەل. جاری سێیەم لە ٩ی تشرینی دووەمی ١٩٧٩، بە دەستپێشخەری و ئامادەبوونی مام جەلال، کۆبوونەوەیەک لە گوندی [[بێورانی خوارێ|بێوران]]ی سەردەشت لە نێوان لایەنی کوردی بە سەرۆکایەتیی شێخ عێزەدین و لایەنی حکوومەتی ناوەندی بە سەرۆکایەتیی داریووش فرووھەر ڕێکخرا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://rojnews.news/?p=11758|سەردێڕ=فتوای جیهاد دژبە کورد، ٤٠ ساڵ لەمەوبەر درا|بڵاوکەرەوە=ڕۆژنیوز|ڕێکەوت=٢٤ی شوباتی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان =٦ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> کە داخوازییەکی ھەشت خاڵی لەلایەن لایەنی کوردییەوە پێشکەشی لایەنی ئێرانی کرا و تێیدا داوای بەدەستھێنانی خوبەڕێوەبەریی کوردستان کرابوو. ئاسایشی کۆبوونەوەی بێوران لەئەستۆی پێشمەرگەکانی [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] بوو و دەوترێت کە ئەوان لەو ڕۆژەدا فەرمانی مام جەلالیان پێبوو کە ڕووبەڕووی ھەڕەشەی و ھێرشی [[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران|ئەرتەشی ئێران]] ببنەوە.<ref name="شار١"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://speemedia.com/dreja.aspx?=hewal&jmare=43822&Jor=23|سەردێڕ=بۆ یەکەم جار.. وتووێژێك لەگەڵ مامۆستا شێخ عێزەدین حوسێنی بڵاودەبێتەوە|بڵاوکەرەوە=سپی میدیا|ڕێکەوت=٢٤ی نیسانی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان =٦ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> دواتر شاری سەردەشت بۆ ماوەی ١٤ مانگان لەلایەن ھێزە کوردەکانەوە گەمارۆ درابوو و تەواوی ڕێگاکانی سەردەشت بۆ مەھاباد، پیرانشار و بانە کەوتبوونە ژێر دەستی چەکدارە کوردەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.qudsonline.ir/news/822145/%D8%A7%DA%AF%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%B3%D8%AA-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A8%D9%88%D8%AF%DB%8C%D9%85-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%B3%D8%AA-%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%85-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA%DB%8C|سەردێڕ=اگر کردستان را از دست داده بودیم انقلاب را از دست می‌دادیم/ روایتی مستند از ۱۴ ماه محاصره طاقت فرسای شهر سردشت (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=قودس ئۆنڵاین|ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئایاری ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.qudsonline.ir/news/822145/%D8%A7%DA%AF%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%B3%D8%AA-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A8%D9%88%D8%AF%DB%8C%D9%85-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%B3%D8%AA-%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%85-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA%DB%8C |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> ھێزەکانی [[عەلی سەیاد شیرازی]] لە ڕێگەی بانەوە ڕوویان کردە شاری سەردەشت تاوەکوو کۆنتڕۆڵی شارەکە بگرنە دەست. لە نزیکی سەردەشت ھێزەکانی کۆماری ئیسلامی زیانێکی بەرچاویان بەرکەوت و ژمارەیەکی زۆریان کوژران و بریندار بوون. بەوتەی لایەنی حکوومەتی ئێران، ھێزە ئێرانییەکان ٧٠ بۆ ٨٠ کوژراو و ١٠٠ بۆ ١٥٠ برینداریان لێکەوتەوە.<ref>کتێبی نەوتراوەکانی شەڕ، بیرەوەرییەکانی عەلی سەیاد شیرازی، بەشی ڕزگارکردنی سەردەشت؛ کاتێک نزیک بوو سەیاد خۆی بدۆڕێنێت</ref> ئەو پێکدادانانەی ھاوینی ١٩٨٠ لە ڕێگای بانە–سەردەشت، بە ''شەڕی [[دارساوێن]]'' ناسراوە. بەوتەی [[ئەبوولحەسەن بەنیسەدر]]، سەرۆک کۆماری ئەوکاتی ئێران لە وەڵامی پرسیارەکەی لەبارەی زیانەکانی سەردەشت و لەناوچوونی ٥٠٠ چەکداری سەر بە ئێران، سەیاد شیرازی وەڵام دەداتەوە کە ئەوان دەچنە بەھەشت و بۆ قەرەبووکردنەوەی سەرنەکەوتن خوازیاری بەکارھێنانی بۆمبی [[ناپاڵم]] دەکات کە لەگەڵ توڕەبوون و ڕەتکردنەوەی بەنیسەدر ڕووبەڕوو دەبێتەوە. ئەو ناکۆکی و کێشانە دەبێتە ھۆی ئەوەیکە دوو پلەی سەبازی لە سەیاد شیرازی بستێنرێتەوە و لە پۆستەکەی دووربخرێتەوە.<ref>نامەکانی بەنیسەر بۆ خومەینی و ئەوانەی تر، پەڕەی ١٥٧ و ٣٢١-٣</ref> بەڵام عەلی سەیاد شیرازی ھۆکارەکەی شتێکی دیکە زانیوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.mizanonline.ir/fa/news/452973/%D9%85%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D8%B3%D8%B1-%DB%B2-%D8%AF%D8%B1%D8%AC%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%B5%DB%8C%D8%A7%D8%AF-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B7-%D8%A8%D9%86%DB%8C%E2%80%8C%D8%B5%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D9%86-%D8%AC%D9%84%D8%B3%D9%87-%D8%B1%D8%A7-%D8%A2%D9%84%D9%88%D8%AF%D9%87-%D9%88-%D9%86%D8%A7%D9%BE%D8%A7%DA%A9-%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%D8%A8%DB%8C%D9%86%D9%85|سەردێڕ=ماجرای کسر ۲ درجه از شهید صیاد توسط بنی‌صدر/ من این جلسه را آلوده و ناپاک می‌بینم|بڵاوکەرەوە=میزان|ڕێکەوت=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.mizanonline.ir/fa/news/452973/%D9%85%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D8%B3%D8%B1-%DB%B2-%D8%AF%D8%B1%D8%AC%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%B5%DB%8C%D8%A7%D8%AF-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B7-%D8%A8%D9%86%DB%8C%E2%80%8C%D8%B5%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D9%86-%D8%AC%D9%84%D8%B3%D9%87-%D8%B1%D8%A7-%D8%A2%D9%84%D9%88%D8%AF%D9%87-%D9%88-%D9%86%D8%A7%D9%BE%D8%A7%DA%A9-%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%D8%A8%DB%8C%D9%86%D9%85 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> فەرماندەیەکی ئەرتەش بەناوی ''محەممەدحەسەن سادقزادە''، دوای کوژرانی ''حوسێن شەھرامفەر'' لە ڕێگای بانە–سەردەشت ئەرکی گرتنی ڕێگاکەی پێدەدرێت. سادقزادە لە بیرەوەرییەکانیدا دەڵێت سەرەتا عەلی سەیاد شیرازی ھەوڵی یەکەم بۆ ڕزگارکردنی ڕێگاکە دەدات کە لە پۆستەکەی دووردەخرێتەوە و سەرناکەوێت، بۆ جاری دووەم حوسێن شەھرامفەر دەستنیشان دەکرێت بۆ ڕزگارکردنی ڕێگاکە کە دوای گرتنی ٥ بۆ ٦ کیلۆمەتر و سازکردنی ٢ بۆ ٣ بنکەی بچووکی سەربازی لە نزیک [[بانە]] دەکوژێت.<ref>کتێبی «شبی در دارساوین»، نووسینی «محمدحسن صادق‌زاده»، پەڕەی ١٠، ١١، ١٢، ١٣ و ٥٤</ref> دواتر بۆ جاری سێیەم سادقزادە خۆی دەبێتە بەرپرسی گرتنی ڕێگای بانە–سەردەشت کە ڕووبەڕووی خۆڕاگریی قورسی پێشمەرگەکانی حیزبی دێموکرات دەبنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanukurd.com/?p=29453|سەردێڕ=حەماسەکەی جادەی بانە ــ سەردەشت|بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref><ref>کتێبی «شبی در دارساوین»، نووسینی «محمدحسن صادق‌زاده»، پەڕەی ١٤، ١٥ و ١٦</ref> سادقزادە دەڵێت کە کەشوھەوای سەردەشت لە نیوەی ساڵدا بۆ ھاتوچۆی ھەلیکۆپتەر خراپ بووە و پێویستیش بووە تەواوی ناوچە سنوورییەکان بەھۆی شەڕی ئێران و عێراقەوە لەژێر کۆنترۆڵی حکوومەتی ئێراندا بن، بۆیە بۆ ھێزە ئێرانییەکان پێویست بوو ڕێگای چوونە ناو شاری سەردەشت کۆنترۆڵ بکەن.<ref>کتێبی «شبی در دارساوین»، نووسینی «محمدحسن صادق‌زاده»، پەڕەی ١٣</ref> [[محەممەد برووجێردی]]، یەکێک لە دامەزرێنەران و فەرماندەیەکی [[سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سپای پاسداران]] لەدوای کوژرانی [[ناسر کازمی]] و [[محەممەدعەلی گەنجیزادە]] لە ڕێگای [[پیرانشار]] بۆ سەردەشت لە ئاخرەکانی ھاوینی ١٩٨٢دا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زندگینامه: ناصر کاظمی (۱۳۳۵–۱۳۶۱) (بە فارسی)|ناونیشان=https://www.hamshahrionline.ir/news/216626/زندگینامه-ناصر-کاظمی-۱۳۳۵-۱۳۶۱|بڵاوکەرەوە=ھەمشەھریی ئۆنڵاین|ڕێکەوت=٢٩ی ئایاری ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=یادکردی از شهید محمدعلی گنجی‌زاده (بە فارسی)|ناونیشان=https://www.isna.ir/news/98062310591/%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DA%A9%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B9%D9%84%DB%8C-%DA%AF%D9%86%D8%AC%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87|بڵاوکەرەوە=ئیسنا|ڕێکەوت=١٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٠٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> بەرپرسیارێتیی کۆنتڕۆڵکردنی ناوچەکانی نێوان پیرانشار و سەردەشتی پێدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زندگینامه: محمد بروجردی (۱۳۳۳ - ۱۳۶۲) (بە فارسی)|ناونیشان=https://www.hamshahrionline.ir/news/185116/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D9%88%D8%AC%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%DB%B1%DB%B3%DB%B3%DB%B3-%DB%B1%DB%B3%DB%B6%DB%B2|بڵاوکەرەوە=ھەمشەھریی ئۆنڵاین|ڕێکەوت=٢٣ی ئایاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=درباره محمد بروجردی (بە فارسی)|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/84338300/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D9%88%D8%AC%D8%B1%D8%AF%DB%8C|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٢٣ی ئایاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> [[مەحموود کاوە]] ڕۆڵێکی بەرچاوی لە گرتنی ڕێگاکەدا ھەبوو، ئەوەش دوای ئەوەی فەرماندەکانی سپای پاسداران لە ڕێگای پیرانشار–سەردەشت یەک لەدوای یەک دەکوژران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=محمود کاوه؛ فرزند کردستان، معجزه انقلاب (بە فارسی)|ناونیشان=https://www.ibna.ir/news/310106/%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D9%88%D9%87-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B9%D8%AC%D8%B2%D9%87-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8|بڵاوکەرەوە=ئیبنا|ڕێکەوت=٢ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> ھێزەکانی ئێران بەگشتی لە ئایاری ١٩٨٢ لە پیرانشارەوە بەرەو سەردەشت ئۆپەراسیۆنێکیان دەست پێکرد کە ھەتا تشرینی دووەمی ھەمان ساڵ بۆ ماوەی ٦ مانگان درێژەی ھەبوو و سەرئەنجام مەودای ١٠٠ کیلۆمەتری نێوان پیرانشار و سەردەشتیان گرتە دەست کە کوژراو و بریندارێکی زۆر لە ھەر دوو لایەن کەوتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/archive/2022-04-04/90732|سەردێڕ=چەند وێستگەیەکی مێژوویی حیزبی دێموکرات لە دوای هاتنەسەرکاری کۆماری ئیسلامی (٣ـ٢)|ڕێکەوت=٤ی نیسانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٦ی شوباتی ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=https://kurdistanmedia.com/so/news/archive/2022-04-04/90732 |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=عبور از جاده ۱۰۰ کیلومتری در ۶ ماه! (بە فارسی)|ناونیشان=https://www.javanonline.ir/fa/news/968434/%D8%B9%D8%A8%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D8%AC%D8%A7%D8%AF%D9%87-%DB%B1%DB%B0%DB%B0-%DA%A9%DB%8C%D9%84%D9%88%D9%85%D8%AA%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%DB%B6-%D9%85%D8%A7%D9%87|بڵاوکەرەوە=جەوان ئۆنڵاین|ڕێکەوت=٥ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زندگینامه: محمود کاوه (۱۳۴۰-۱۳۶۵) (بە فارسی)|ناونیشان=https://www.hamshahrionline.ir/news/219749/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D9%88%D9%87-%DB%B1%DB%B3%DB%B4%DB%B0-%DB%B1%DB%B3%DB%B6%DB%B5|بڵاوکەرەوە=ھەمشەھری ئۆنڵاین|ڕێکەوت=٢١ی حوزەیرانی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> بەوتەی سەرچاوەیەکی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران، زیانەکان و قوربانییەکان لە ھەر دوو لادا بەرچاو بوو و تەنیا لە ڕۆژێکدا لە ڕێگاکە زیاتر لە ٥٥ پێشمەرگە کوژراو و بریندار بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://giareng.com/?p=19609|سەردێڕ=یادێک لە قارەمانەکانی لکی١ی هێزی ئاوارە (قەندیل). سەید عەلی هاشمی|بڵاوکەرەوە=گیاڕەنگ|ڕێکەوت=٢٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٤}}</ref> [[حەسەن ڕەستگار]]، بەرپرسی ئەوکاتی کۆمیتەی سەردەشتی سەر بە حیزبی دێموکرات، لە لێدوانێکدا ڕای گەیاند کە ڕێگای سەردەشت–پیرانشار بۆ ھێزە کوردەکان گرنگییەکی تایبەتی ھەبوو و زۆربەی یارمەتییەکانی حکوومەتی عێراق لەوێوە دەھاتن، بۆیە بۆ ڕاگرتنی ڕێگاکە یارمەتییان لە ھێزی پشتیوانیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان وەرگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=LF7-a1PMTzg|سەردێڕ=Pencemor- (5) پەنجەمۆر- چیرۆکی وێنەیەکی دکتۆر قاسملو و سەدام حوسێن|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> [[زیندانی دۆڵەتوو]] ھەڵکەوتوو لە باکووری شارستانی سەردەشت کە شوێنی بەندکرانی ھێزەکانی سەر بە کۆماری ئیسلامی بوو، لە ٦ی ئایاری ١٩٨١دا لەلایەن ھێزی ئاسمانیی عێراقی بەعسەوە بە دوو فڕۆکە بۆردوومان کرا. ئەو زیندانە کە شوێنی بەندکرانی زیاتر لە ٢٠٠ کەسی سەر بە حکوومەتی کۆماری ئیسلامی بوو، لەلایەن حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێرانەوە بەڕێوە دەبردرا. میدیاکانی سەر بە حکوومەتی ئێران ھەر لە سەرەتای بۆردوومانکردنی زیندانەکەوە بانگەشەی ئەوە دەکەن کە حیزبی دێموکرات ھاوکاریی ڕژێمی بەعسی کردووە و پێشتر ئاگاداری ھێرشەکە بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.javanonline.ir/fa/news/1012934/%D8%AF%D9%85%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D9%88%D9%84%D9%87%E2%80%8C%D8%AA%D9%88-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%A8%D8%B9%D8%AB%DB%8C%E2%80%8C%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A8%D9%88%D8%AF%D9%86%D8%AF|سەردێڕ=دموکرات‌ها گرای بمباران «دوله‌تو» را به بعثی‌ها داده بودند (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=جەوان ئۆنڵاین|ڕێکەوت=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٧ ئایاری ٢٠٢٤}}</ref> بەڵام حیزبی دێموکرات تەواوی بانگەشەکانی کۆماری ئیسلامی ھەر وەکوو [[ئەشکەنجەدان]]ی زیندانییەکان و بەشداریی بۆردوومانکردنی زیندانەکەی ڕەت کردووەتەوە و لە کاتی ھێرشەکەدا سەرکۆنەی بۆردوومانەکەی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanukurd.com/?p=75569|سەردێڕ=عەبدوڵڵا حەسەن‌زادە: پێوەندیی حیزبی دێموکرات لەگەڵ دەوڵەتی عێڕاق پێوەندییەکی سەربەرزانە بوو|بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد|ڕێکەوت=٦ی ئایاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئایاری ٢٠٢٤}}</ref> لە ئاکامدا زیاتر لە ٤٠ زیندانی کوژران، زیاتر لە ٥٠ زیندانی بریندار بوون و ھەروەھا ٦ پێشمەرگەی حیزبی دێموکراتیش گیانیان لەدەستدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://peshmergekan.com/?p=50705|سەردێڕ=بۆمبارانی زیندانی دۆڵەتوێی سەردەشت و هەڵوێستی حیزبی دێمۆکڕات|بڵاوکەرەوە=پێشمەرگەکان|ڕێکەوت=٨ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئایاری ٢٠٢٤}}</ref> === شەڕی ئێران و عێراق === {{ئەمانەش ببینە|شەڕی ئێران و عێراق}} سەردەشت یەکێک لەو شوێنانەی نێوان شەڕی ٨ ساڵەی ئێران و عێراق بوو کە شارەکە و دەوروبەری زیانێکی زۆری بەرکەوت و ھەتا ئێستاش شوێنەوارەکانی ماوەتەوە. ئێران ئۆپەراسیۆنەکانی [[ئۆپەراسیۆنی نەسری ٤|نەسری ٤]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.isna.ir/news/98033114858/%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B5%D8%B1-%DB%B4/|سەردێڕ=مروری بر عملیات «نصر ۴» (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیسنا|تاریخ =٢١ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> [[ئۆپەراسیۆنی فەتحی ٥|فەتحی ٥]]،<ref name="فارسنیوز" >{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://www-farsnews-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.farsnews.ir/amp/13990805001107?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=%D8%A7%D8%B2%20%251%24s&aoh=16548456130992&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.farsnews.ir%2Fnews%2F13990805001107%2F%25D8%25A8%25D9%2588%25D9%2584%25D8%25AD%25D8%25B3%25D9%2586-%25DB%258C%25D8%25A7%25D8%25AF%25D8%25A2%25D9%2588%25D8%25B1-%25D8%25B1%25D8%25B4%25D8%25A7%25D8%25AF%25D8%25AA%25E2%2580%258C%25D9%2587%25D8%25A7%25DB%258C-%25D9%2585%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25A7%25D9%2586%25D9%2587-%25D8%25B1%25D8%25B2%25D9%2585%25D9%2586%25D8%25AF%25DA%25AF%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D8%25AF%25D9%2581%25D8%25A7%25D8%25B9-%25D9%2585%25D9%2582%25D8%25AF%25D8%25B3-%25D8%25AA%25D8%25B5%25D8%25A7%25D9%2588%25DB%258C%25D8%25B1|سەردێڕ= «بولحسن» یادآور رشادت‌های مردانه رزمندگان در دفاع مقدس+تصاویر (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە= ھەواڵنێری فارس|ڕێکەوت= ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان= ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢}}{{بەستەری مردوو|url=https://www-farsnews-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.farsnews.ir/amp/13990805001107?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> [[ئۆپەراسیۆنی کەربەلای ١٠|کەربەلای ١٠]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://www-irna-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.irna.ir/amp/84050188/?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=%D8%A7%D8%B2%20%251%24s&aoh=16548452032651&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.irna.ir%2Fphoto%2F84050188%2F%25D8%25B9%25D9%2585%25D9%2584%25DB%258C%25D8%25A7%25D8%25AA-%25DA%25A9%25D8%25B1%25D8%25A8%25D9%2584%25D8%25A7%25DB%258C-%25DB%25B1%25DB%25B0|سەردێڕ= عملیات کربلای ۱۰ (بە فارسی)| بڵاوکەرەوە= ھەواڵنێری کۆماری ئیسلامی (ئیرنا)|ڕێکەوت= ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان= ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢}}</ref> [[ئۆپەراسیۆنی بەیتولموقەدەسی ٢|بەیتولموقەدەسی ٢]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://ihuo.ac.ir/233-%D8%A8%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%82%D8%AF%D8%B3-2.html|سەردێڕ= بیت المقدس ۲ (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە= ihuo|ڕێکەوت= ٥ی ئازاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان= ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢}}{{بەستەری مردوو|url=https://ihuo.ac.ir/233-%D8%A8%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%82%D8%AF%D8%B3-2.html |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> [[ئۆپەراسیۆنی بەیتولموقەدەسی ٣|بەیتولموقەدەسی ٣]]<ref name="فارسنیوز" /> و [[ئۆپەراسیۆنی بەیتولموقەدەسی ٦|بەیتولموقەدەسی ٦]]<ref name="فارسنیوز" /> لە ناوچەکانی نێوان سەردەشت و بانە بە ئامانجی گرتنی بەشێک لە خاکی [[قەزای ماوەت]] لە [[پارێزگای سلێمانی]] ئەنجامدا، کە ھەتا ئاستێکی کاتی ھێزە ئێرانییەکان سەرکەوتن. ھێزە عێراقییەکان لە ھەوڵی گرتنی سەردەشت سەرکەوتوو نەبوون، بەڵام توانیان ھەتا کێوی سنووریی بوڵفەت لە کێلێ پێشڕەوی بکەن و لەوێوە بە بەکارھێنانی تۆپخانە چەندین جار ناوەندی شاریان بۆردوومان کرد. بە ئامانجی گرتنەوەی ناوچە سنووریەکانی سەردەشت، ھێزەکانی ئێران ئۆپەراسیۆنی [[ئۆپەراسیۆنی نەسری ٥|نەسری ٥]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://www.isna.ir/news/99050100004/%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B5%D8%B1%DB%B5|سەردێڕ= مروری بر دستاوردهای عملیات «نصر۵» (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە= ھەواڵنێری خوێندکارانی ئێران (ئیسنا)|ڕێکەوت= ٢٢ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان= ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢}}</ref> و [[ئۆپەراسیۆنی نەسری ٧|نەسری ٧]]یان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.hamshahrionline.ir/news/225970/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B5%D8%B1-%DB%B7|سەردێڕ=آشنایی با عملیات نصر ۷ (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ھەمشەھریی ئۆنڵاین|ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231221153820/https://www.hamshahrionline.ir/news/225970/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B5%D8%B1-%DB%B7|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.isna.ir/news/1400051409812/%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D9%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D8%AC-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B5%D8%B1-%DB%B7|سەردێڕ=مروری بر نتایج عملیات «نصر ۷» (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیسنا|ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> ئەنجامدا و توانیان ھەتا ڕادەیەک سەرکەون. ھەروەھا [[کیمیابارانی سەردەشت]] لە درێژەی ئەو شەڕەدا ڕوویدا کە زیانێکی زۆر بە سەردەشت و خەڵکی شارەکە کەوت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://ku.mehrnews.com/news/32998/%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D9%86%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D9%BE%D8%A7%D8%B4-%D9%A3%D9%A3-%D8%B3%D8%A7%DA%B5-%D8%B3%D8%A7%D8%B1%DB%8E%DA%98-%D9%86%DB%95%D8%A8%D9%88%D9%88%D9%86%DB%95%D8%AA%DB%95%D9%88%DB%95|سەردێڕ= برینەکانی سەردەشت پاش ٣٣ ساڵ سارێژ نەبوونەتەوە|بڵاوکەرەوە= ئاژانسی ھەواڵی مێھر|ڕێکەوت= ٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان= ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20211026120436/https://ku.mehrnews.com/news/32998/%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D9%86%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D9%BE%D8%A7%D8%B4-%D9%A3%D9%A3-%D8%B3%D8%A7%DA%B5-%D8%B3%D8%A7%D8%B1%DB%8E%DA%98-%D9%86%DB%95%D8%A8%D9%88%D9%88%D9%86%DB%95%D8%AA%DB%95%D9%88%DB%95|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[مین]]ە چێنراوەکانی سەردەمی شەڕ لە سنووری سەردەشت ساڵانە دەبنە ھۆی کوژران و برینداربوونی خەڵکی ئاسایی و ھەتا ئێستاش ئەو کێشەیە بەردەوامە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.peyserpress.com/detail/1819|سەردێڕ=شەڕی عێراق _ ئێران لە کوردستان هێشتا کۆتایی نەهاتووە‌|بڵاوکەرەوە=پەیسەر|ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> === کیمیابارانی ١٩٨٧ === {{ئەمانەش ببینە|کیمیابارانی سەردەشت}} لە ٧ی پووشپەڕی ساڵی ١٣٦٦ی ھەتاوی بەرامبەر بە ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٨٧ی زایینی، کاتژمێری ٤:٣٠ سەر لە ئێوارە ھێزە ئاسمانییەکانی [[ڕژێمی بەعس]] و فرۆکەوانەکانی ئەو سوپایە، بە گازی کیمیاوی شاری سەردەشت و گوندی [[ڕەشەھەرمێ]]یان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304201045/http://nawendiashti.com/k/news.php?readmore=140 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠١٦ |ناونیشان=http://nawendiashti.com/k/news.php?readmore=140 |سەردێڕ=دۆسیەی کیمیابارانکردنی سەردەشت |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://nawendiashti.com/k/news.php?readmore=140 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئازاری ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304201045/http://nawendiashti.com/k/news.php?readmore=140 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کیمیاباران کرد. بەپێی ئەو کارەساتە، سەرەتا ١٠ مەدەنی گیانیان لە دەستدا و ٦٥٠ کەسیش بریندار بوون.<ref name="nti_sardasht_attack">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Iran Profile – Chemical Chronology 1987 |ناونیشان=http://www.nti.org/e_research/profiles/Iran/Chemical/2340_2959.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070416101720/http://www.nti.org/e_research/profiles/Iran/Chemical/2340_2959.html <!-- Bot retrieved archive --> |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی نیسانی ٢٠٠٧ |ڕێکەوتی سەردان=١ی تەممووزی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Nuclear Threat Initiative |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەپێی ڕاپۆرە فەرمییەکان، لە ١٢٬٠٠٠ دانیشتوو، ٨٬٠٠٠ کەس تووشی مەترسی بوون. لە ٤٬٥٠٠ کەس کە پێویستیان بە ئاگادارییە پزیشکییەکان ھەبووە، ١٬٥٠٠ کەس بەستەری کران کە ٦٠٠ کەسیان بۆ تاران بردران. ٣٬٠٠٠ کەسی دیکە بە سەرپێیی درمان کران، کە زۆر یەکیان دواتر شاریان بەرەو گوندەکان بەجێھێشت و بە بەکارھێنانی دەرمانە خۆماڵییەکان ھەوڵی چاککردنەوەی خۆیان دا. سەرئەنجام دواتر ١٣٠ کەس گیانیان بەخت کرد.<ref>[http://www.odvcw.org/articleshow.php?id=114 هشت‌هزار و 24مصدوم شيميايي سردشت در آمار بنياد شهيد نيستند] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120125054707/http://www.odvcw.org/articleshow.php?id=114 |date=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101206094322/http://www.chemical-victims.com/DesktopModules/Articles/ArticlesView.aspx?TabID=3961&Site=chemical&Lang=fa-IR&ItemID=5002&mid=17722 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ |ناونیشان=http://www.chemical-victims.com/DesktopModules/Articles/ArticlesView.aspx?TabID=3961&Site=chemical&Lang=fa-IR&ItemID=5002&mid=17722 |سەردێڕ=کردستان آزمایشگاه سلاحهای شیمیایی |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.chemical-victims.com/DesktopModules/Articles/ArticlesView.aspx?TabID=3961&Site=chemical&Lang=fa-IR&ItemID=5002&mid=17722 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101206094322/http://www.chemical-victims.com/DesktopModules/Articles/ArticlesView.aspx?TabID=3961&Site=chemical&Lang=fa-IR&ItemID=5002&mid=17722 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.peyserpress.com/detail/3070|سەردێڕ=كورد لە جەنگی عێراق و ئێراندا چی بۆمایەوە؟‌|بڵاوکەرەوە=پەیسەر|ڕێکەوت=٧ی ئابی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> ئێستاش لەو شارەدا بەھۆی کیمیابارانەوە، ژمارەیەکی زۆر تووشی نەخۆشییە کیمیایییەکان بوون<ref>[http://www.payvand.com/news/06/dec/1239.html Iranian Chemical Attacks Victims<!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110522023927/http://www.payvand.com/news/06/dec/1239.html |date=٢٢ی ئایاری ٢٠١١ }}</ref> و کێشەی خزمەتگوزاریی پزیشکییان ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/1409202318|سەردێڕ= بەرکەوتووی چەکی کیمیایی لە سەردەشت سێ مانگە چاوەڕێی ئەنجامی پشکنینەکانیانن|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=١٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> لەناو ئەو ٤٬٥٠٠ نەخۆشەی کە پێویستیان بە ئاگادارییە پزیشکییەکان ھەبوو، ھەندێکیش لە ڕزگارکەران بوونیان ھەبوو.<ref>فرووتەن، عەباس. پێداچوونەوەی پزیشکیی شەڕی کیمیاییی عێراق. تاران، ئێران: زانکۆی زانستە پزیشکییەکانی بەقییەتوڵڵا، ٢٠٠٣، پەڕەی ١٨٣</ref> [[پەڕگە:محل اصابت بمب شیمیایی.jpg|وێنۆک|شوێنی کیمیابارانکراوی شاری سەردەشت لە ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٨٧]] [[پەڕگە:Photo18 2.jpg|وێنۆک|وێنەی چەند بەرکەوتووی کیمیایی لە شاری سەردەشت]] [[پەڕگە:Photo18 3.jpg|وێنۆک|چەند بەرکەوتووی کیمیایی لە سەردەشت]] [[پەڕگە:Sardashttt.jpg|وێنۆک|شوێنی ڕاگرتنی بەرکەوتووانی کیمیاباران لە سەردەشت]] [[پەڕگە:Sardasht 01.jpg|وێنۆک|بنەماڵەیەکی بەرکەوتووی کیمیایی لە سەردەشت]] دادگای گشتیی تاران لە نیسانی ٢٠٠٤دا، حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی بە پشتگیریکردن لە حکوومەتی [[سەددام حوسێن]]، بەرپرسی ئەو ھێرشە ناساند. لە ئەنجامی دادگاکەدا، حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان بە پێدانی ٦٠٠ ملیۆن دۆلار بە قوربانییەکان سزا درا.<ref name="tehrancourtruling">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.payvand.com/news/04/apr/1184.html |سەردێڕ=Iran: Tehran's Public Court issues $600 million verdict against US to pay to Sardasht residents |ڕێکەوت=٢٨ی نیسانی ٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=Payvand |ڕێکەوتی سەردان=١ی تەممووزی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تەممووزی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210709181342/http://www.payvand.com/news/04/apr/1184.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> پاش ئەم ڕووداوە، ئێران شاری سەردەشتی بە «یەکەمین شاری بەرکەوتووی چەکی کیمیایی لە جیھان» ناساند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150427063810/http://www.dsrc.ir/view/article.aspx?id=247 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی نیسانی ٢٠١٥ |ناونیشان=http://www.dsrc.ir/view/article.aspx?id=247 |سەردێڕ=هفتم تير، سالروز بمباران شیمیایی سردشت |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.farsnews.ir/newstext.php?nn=8907180286 |سەردێڕ=سازمان منع سلاح‌هاي شيميايي براي قربانيان سردشت پيام صادر مي‌كند |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی نیسانی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150424003205/http://www.farsnews.ir/newstext.php?nn=8907180286}} {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.farsnews.ir/newstext.php?nn=8907180286 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تەممووزی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی نیسانی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150424003205/http://www.farsnews.ir/newstext.php?nn=8907180286 |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/83368686/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D9%82%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%D9%84%D8%A7%D8%AD-%D8%B4%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86|سەردێڕ=سردشت نخستین شهر قربانی سلاح شیمیایی در جهان (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.isna.ir/news/1401040704336/%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D9%82%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86|سەردێڕ=نخستین شهر قربانی جنگ‌افزارهای شیمیایی در جهان (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیسنا|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> ھەروەھا ھەندێک لایەنی تر ئەو کارەساتەیان وەکوو «کۆمەڵکوژی» ناساندووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.peyserpress.com/detail/3666|سەردێڕ=كورد چەند جار كۆمەڵكوژ كراوە؟‌|بڵاوکەرەوە=پەیسەر|ڕێکەوت=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> لەو جێیەوە کە سەردەشت ئامانجێکی سەربازی ھەژمار نەدەکرا، خەڵکی شارەکەش بۆ ھێرشەکە ئامادە نەبوون. خەڵکی شارەکە بە ژیان لە سنوور و بەرەی شەڕ، لەگەڵ بۆردوومانەکانی عێراق ڕاھاتبوون. بەو جۆرە خەڵک دواتر بە پزیشکەکانیان ڕادەگەیاند کە نەیاندەزانی ئەوە بۆردوومانێکی کیمیایییە. بەھۆی وەشانی با، تەنانەت نەخۆشخانە و ناوەندە دەرمانییەکانیش ئاڵوودە بوون و ئەو ژمارە کەمە لە پزیشکان و پەرستارانەی لەوێ کاریان دەکرد، ناچار بوون کە شارەکە بەجێبھێڵن. دوو حەمامی گشتی بۆ دەرمانی قوربانییەکان بەکاردەھێنران و یاریگایەکی بچووک کرایە ناوەندێکی پزیشکیی ١٥٠ تەختی. لە چەند سەعاتی یەکەمدا نزیکی ٣٠ کەس کە زۆربەیان منداڵانی کەمتەمەن و بەساڵاچووان بوون، بەھۆی کێشەکانی توندیی ھەناسەیی گیانیان بەخت کرد. ھەتا ساڵی ٢٠٠٧، سەرجەم ١٣٠ کەس (١٠٩ خەڵکی مەدەنی، ٢١ چەکدار و ھتد) لە [[کیمیابارانی سەردەشت]] لە حوزەیرانی ١٩٨٧ گیانیان لە دەستدا. بیست کەس لە چەند سەعاتی یەکەم، دە کەس لە کاتی بردن بۆ شارەکانی دیکە و نزیکی ١٠٠ کەسی تر لە نەخۆشخانەکانی ئێران و ئەورووپا لە درێژەی مانگێک دواتر گیانیان بەخت کرد. لە نێوان ئەو خەڵکە مەدەنییەی کە گیانیان بەخت کرد، ٣٩ کەس تەمەنیان ژێر ١٨ ساڵ بوو، کە ١١ کەسیان ژێر ٥ ساڵ بوون. ھەروەھا سی و چوار ژن و کچ گیانیان لە دەستدا.<ref>Khateri S, Wangerin R. Denied Truths, the story of victims of chemical weapons in Iran, center for women and family affairs. 2008 , {{ISBN|978-600-5201-13-0}}</ref><ref>Khateri S. Victims of chemical weapons in Iran – an evaluation on health status of 45,000 Iranian victims of chemical warfare agents. Society for Chemical Weapons Victims Support (SCWVS) (www.scwvs.org), April 2003, {{ISBN|964-93602-5-5}}</ref> خەردەل وەکوو ھۆکارێک لێکنادرێتەوە کە ببێتە ھۆی مردن، بەڵکوو ھۆکارێکی لاوازکردنە و تەنیا ٣٪ بۆ ٥٪ دەبێتە ھۆی مردن. زۆر یەک لەو ٩٥٪ی لە کیمیابارانی سەردەشت زیندوو مانەوە، لە درێژەی چەند ساڵی دواتر بە توندی تووشی کێشە و نەخۆشی جۆراوجۆر، وەکوو کێشەکانی توندی ھەناسەیی، ئازارەکانی چاو، کێشەکانی پێست و ھەروەھا ھەندێک کێشە لە سیستەمی بەرگریی لەشی خۆیان بوون.<ref>Khateri S, Ghanei M, Soroush MR, Haines D. Effects of mustard gas exposure in paediatric patients. Long-term health status of mustard-exposed children, 14 years after chemical bombardment of Sardasht. J Burns & Wound Care [serial online] (http://www.journalofburnsandwounds.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180326201400/http://journalofburnsandwounds.com/ |date=٢٦ی ئازاری ٢٠١٨ }}), 2003;2(1):11</ref><ref>Ghanei M, Aslani J, Khateri S, Hamadanizadeh K. Public Health Status of the Civil Population of Sardasht 15 Years Following Large−Scale Wartime Exposure to Sulfur Mustard. J Burns &Surg Wound Care [serial online] 2003;2(1):7. Available from: URL: http://www.journalofburns.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220421014815/https://journalofburns.com/ |date=٢١ی نیسانی ٢٠٢٢ }} . Published March 11, 2003</ref> ئەو کێشانە ھەتا ئێستاش بۆ بەرکەوتووانی ھێرشە کیمیایییەکە بەردەوامە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/2009202012|سەردێڕ=رزگاربووانی کیمیابارانی سەردەشت داوادەکەن رووداوەکە بە "کۆمەڵکوژی" بناسێنرێت|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> ھەتا ئاخرین جار ژمارەی بریندارانی تۆمارکراو تەنیا ١،٥٠٠ کەس بووە، لە کاتێکدا ١٣،٠٠٠ کەس پێیان وایە بەرکەوتووی کیمیابارانن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/news/2757589/%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%D9%86%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D9%86-%D8%B4%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D8%AF%D9%87-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D9%85%DB%8C-%DA%A9%D9%86%D8%AF|سەردێڕ=آمار جانبازان شیمیایی احراز شده سردشت چرا تغییر نمی کند؟ (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردپرێس|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> ھەروەھا ھەندێک ڕاپۆرت باس لە گەندەڵی لە تۆمارکردنی بریندارانی نوێ دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpa.net/so/news/%D9%BE%DB%95%D8%B1%DB%95%D8%B3%DB%95%D9%86%D8%AF%D9%86%DB%8C-%DA%AF%DB%95%D9%86%D8%AF%DB%95%DA%B5%DB%8C-%D9%84%DB%95%D8%AA%DB%86%D9%85%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D9%88%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DA%A9%DB%95%D9%88%D8%AA%D9%88%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA|سەردێڕ=پەرەسەندنی گەندەڵی لەتۆمارکردنی ناوی بەرکەوتووانی کیمیایی شاری سەردەشت|بڵاوکەرەوە=کوردپا|ڕێکەوت=٦ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> لە کاتێکدا [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران|کۆماری ئیسلامی]] ھەموو ساڵێک لە ساڵیادی کیمیابارانی سەردەشتدا ئەو کارەساتە سەرکۆنە دەکات<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku.kurdpress.com/news/6300/%D9%BE%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%88%DB%95%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A6%DB%8E%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%84%DB%95-%D8%B3%D8%A7%DA%B5%DB%86%DA%AF%DB%95%DA%95%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA|سەردێڕ=پەیامی وەزیری دەرەوەی ئێران لە ساڵۆگەڕی کیمیابارانی سەردەشت|بڵاوکەرەوە=کوردپرێس|ڕێکەوت=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref><ref name="M1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku.mehrnews.com/news/46415/%D9%87%DB%86%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AC%DB%95%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%95%D8%AA%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D9%86%DB%95-%D9%84%DB%95%D8%A8%DB%8C%D8%B1-%D8%AF%DB%95%DA%A9%DB%95%DB%8C%D9%86-%D9%88-%D9%86%DB%95-%D9%84%DB%8E%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AE%DB%86%D8%B4-%D8%AF%DB%95%D8%A8%DB%8C%D9%86|سەردێڕ=هۆکارانی جەنایەتی سەردەشت نە لەبیر دەکەین و نە لێیان خۆش دەبین|بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری مێھر|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240108213507/https://ku.mehrnews.com/news/46415/%D9%87%DB%86%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AC%DB%95%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%95%D8%AA%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D9%86%DB%95-%D9%84%DB%95%D8%A8%DB%8C%D8%B1-%D8%AF%DB%95%DA%A9%DB%95%DB%8C%D9%86-%D9%88-%D9%86%DB%95-%D9%84%DB%8E%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AE%DB%86%D8%B4-%D8%AF%DB%95%D8%A8%DB%8C%D9%86|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku.mehrnews.com/news/46418/%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D9%82%D9%88%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%95%D9%88%DB%95|سەردێڕ=یادی قوربانیانی کیمیابارانی سەردەشت کرایەوە|بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری مێھر|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240108213509/https://ku.mehrnews.com/news/46418/%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D9%82%D9%88%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%95%D9%88%DB%95|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و وڵاتانی ڕۆژاوا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://humanrights.eadl.ir/news/tabid/74/articleType/ArticleView/articleId/8907|سەردێڕ=نقش کشور‌های غربی در بمباران شیمیایی سردشت (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ستافی مافەکانی مرۆڤی کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240109094503/https://humanrights.eadl.ir/news/tabid/74/articleType/ArticleView/articleId/8907|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.isna.ir/news/1401040805906/%D9%87%D9%85%D8%AF%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D9%82%D8%AF%D8%B1%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%DB%8C%D8%B4%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D8%B3%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D8%B1%DA%98%DB%8C%D9%85-%D8%A8%D8%B9%D8%AB-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C|سەردێڕ=همدستی قدرت‌های جهانی بیشترین نقش را در جسارت رژیم بعث در بکارگیری سلاح شیمیایی علیه سردشت داشت (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیسنا|ڕێکەوت=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.mizanonline.ir/fa/news/4338781/%D8%BA%D8%B1%DB%8C%D8%A8-%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B3%D9%87%D9%85-%D9%88-%D9%85%D8%B3%D8%A6%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%AE%DB%8C%D9%84-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A8%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF-%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%88%D8%AF|سەردێڕ=غریب آبادی: سهم و مسئولیت کشورهای دخیل در جنایت بمباران شیمیایی سردشت باید تعیین شود (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری میزان|ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.mizanonline.ir/fa/news/4338781/%D8%BA%D8%B1%DB%8C%D8%A8-%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B3%D9%87%D9%85-%D9%88-%D9%85%D8%B3%D8%A6%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%AE%DB%8C%D9%84-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A8%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF-%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%88%D8%AF |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> و بەتایبەتی ئەڵمانیا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://xelk.org/2407/|سەردێڕ=ئێران: ئەم وڵاتە چەكی كیمیایی دابووە سەدام حسێن|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی خەڵک|ڕێکەوت=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku.mehrnews.com/news/28552/%D8%AC%DB%95%D9%86%D8%A7%D8%A8%DB%8C-%D9%85%D8%A7%DB%8C%DA%A9%DA%B5-%DA%A9%D9%84%DB%86%D8%B1-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%DA%A9%DB%95|سەردێڕ=جەنابی مایکڵ کلۆر سەردانی سەردەشت بکە|بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری مێھر|ڕێکەوت=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240108213510/https://ku.mehrnews.com/news/28552/%D8%AC%DB%95%D9%86%D8%A7%D8%A8%DB%8C-%D9%85%D8%A7%DB%8C%DA%A9%DA%B5-%DA%A9%D9%84%DB%86%D8%B1-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%DA%A9%DB%95|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku.mehrnews.com/news/176/%D8%A8%D8%A7%D8%A8%DB%95%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%88%DB%8C-%D9%86%D8%A7%DA%95%DB%95%D8%B2%D8%A7%DB%8C%DB%95%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%D8%A8%DA%95%DB%8C%D9%86-%D8%A8%DB%95-%D9%88%DB%95%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C|سەردێڕ=بابەتی کیمیایی سەردەشت بیانووی ناڕەزایەتی دەربڕین بە وەزیری دەرەوەی ئاڵمانیا|بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری مێھر|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240108214731/https://ku.mehrnews.com/news/176/%D8%A8%D8%A7%D8%A8%DB%95%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%88%DB%8C-%D9%86%D8%A7%DA%95%DB%95%D8%B2%D8%A7%DB%8C%DB%95%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%D8%A8%DA%95%DB%8C%D9%86-%D8%A8%DB%95-%D9%88%DB%95%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="M1"/> بە بەرپرسیاری ئەو ھێرشە دەزانێت،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.peyserpress.com/detail/5725|سەردێڕ=سەردەشت لە نێوان ستەمی بەعس و بێویژدانی نێو دەوڵەتیدا‌|بڵاوکەرەوە=پەیسەر|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> بەڵام زۆر سەرچاوە ڕایانگەیاندووە کە حکوومەت پرۆپاگەندە دەکات و لە ئاکامدا ھیچ کردەوەیەکی پێویست بۆ بەرکەوتووانی کیمیابارانەکە ناکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://dwaroj.net/%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA%D8%8C-%D8%AC%DB%95%D8%B3%D8%AA%DB%95%DB%8C%DB%95%DA%A9%DB%8C-%D9%BE%DA%95-%D9%84%DB%95-%D8%A6%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DB%8E%DA%A9-%D9%84|سەردێڕ=سەردەشت، جەستەیەکی پڕ لە ئازار (یادێک لە شارێکی لەبیرکراو لەپووشپەرێکی سووتاودا )|بڵاوکەرەوە=دواڕۆژ|ڕێکەوت=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240108213509/https://dwaroj.net/%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA%D8%8C-%D8%AC%DB%95%D8%B3%D8%AA%DB%95%DB%8C%DB%95%DA%A9%DB%8C-%D9%BE%DA%95-%D9%84%DB%95-%D8%A6%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DB%8E%DA%A9-%D9%84|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/%DA%95%DB%8E%DA%98%DB%8C%D9%85%DB%8C-%DB%8E%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%86-%DA%86%D8%A7%D8%B1%DB%95%D8%B3%DB%95%D8%B1%D9%86%DB%95%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DA%A9%DB%95%D9%88%D8%AA%D9%88%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%DB%95-%D8%AA%D8%A7%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DB%8C|سەردێڕ=ڕێژیمی ئێران بۆ چارەسەرنەکردنی بەرکەوتووانی کیمیابارانی سەردەشت، ئامریکای بە تاوانبار زانی|بڵاوکەرەوە=کوردستان میدیا|ڕێکەوت=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpa.net/so/news/%DB%8C%DB%95%DA%A9%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%AF%DB%8C%DA%A9%DB%95-%D9%84%DB%95-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DA%A9%DB%95%D9%88%D8%AA%D9%88%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%DA%A9%DB%86%DA%86%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D8%AF|سەردێڕ=یەکێکی دیکە لە بەرکەوتووانی کیمیابارانی سەردەشت کۆچی دوایی کرد|بڵاوکەرەوە=کوردپا|ڕێکەوت=٢٩ی نیسانی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://dengekan.info/archives/7467|سەردێڕ=شاری سەردەشت قوربانیەكی دیكەی شەڕی كۆنەپەرستانە … عەلی مەحمود محەمەد|بڵاوکەرەوە=دەنگەکان|ڕێکەوت=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> ھەروەھا چەندین فیلم لەبارەی کیمیابارانی سەردەشتدا ساز کراون کە ناسراوترینیان فیلمی [[دارگوێز (فیلم)|دارگوێز]]ە کە لە ساڵی ٢٠٢٠دا بڵاو کراوەتە و بەپێی چیرۆکی پیاوێک بەناوی مام قادر ساز کراوە کە بێجگە لەخۆی تەواوی خێزانەکەی بەھۆی کیمیابارانەوە دەکوژرێن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=پێشوازی کوردەکان لە "داری گوێز"/ لە سەردەشت نمایش نەکراوە|ناونیشان=http://ku.mehrnews.com/news/30964|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=ئاژانسی ھەواڵی مێھر|ڕێکەوت=١٢ی شوباتی ٢٠٢٠}}{{بەستەری مردوو|url=http://ku.mehrnews.com/news/30964 |date=تەممووزی ٢٠٢٥ }}</ref> === سەردەمی دوای شەڕ === [[پەڕگە:Sardasht Border Guard (46).jpg|وێنۆک|وێنەی چوار کوژراوی ھێزەکانی پاسەوانی سنووری لە دووپەزەی سەردەشت لە ساڵی ٢٠٢٠]] سەردەشت لە سەدەی ٢١دا چەندین ڕووداو و نائارامی بەخۆیەوە بینیوە. ئەو شارە بووەتە شوێنێک بۆ تێکھەڵچوون و پێکدادان لە نێوان [[حیزبەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان|چەکدارە ئۆپۆزیسیۆنە کوردەکان]] و [[ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|چەکدارانی کۆماری ئیسلامیی ئێران]]، کە لەو چەندین ساڵانەدا چەندین تێکھەڵچوون لە سنووری سەردەشتدا ڕوویداوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpa.net/so/news/سەردەشت/-لەەنجامی-تەقەی-کەسانی-نەناسراودا-ەندامی-سپای-پاسداران-کوژران |سەردێڕ=سەردەشت/ لەئەنجامی تەقەی کەسانی نەناسراودا ٤ ئەندامی سپای پاسداران کوژران |بڵاوکەرەوە=کوردپا |ڕێکەوت=٢٢ی ئابی ٢٠١٣ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/شوناسی-وژراو-و-بریندارانی-شەڕی-سەردەشت-روون-بۆوە |سەردێڕ=شوناسی كوژراو و بریندارانی شەڕی سەردەشت ڕوون بۆوە |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=٢٥ی ئابی ٢٠١٣ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=https://kurdistanmedia.com/so/news/%D8%B4%D9%88%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%DA%98%D8%B1%D8%A7%D9%88-%D9%88-%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B4%DB%95%DA%95%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%B1%D9%88%D9%88%D9%86-%D8%A8%DB%86%D9%88%DB%95 |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://westganews.net/dreja.aspx?=hewal&jmara=19687&jor=1 |سەردێڕ=سەردەشت… پێکدادانێکی دیكه لە نێوانی پێشمەرگەکانی دیموکرات و سوپای پاسداران ڕوویدا |بڵاوکەرەوە=وێستگەنیووز |ڕێکەوت=١٨ی حوزەیرانی ٢٠١٦ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://nasnews.com/kurd/view.php?cat=4570 |سەردێڕ=لە پێکدادانێکدا لە سەردەشت پاسدارێک کوژرا |بڵاوکەرەوە=ناس نیووز |ڕێکەوت=٢٠ی ئابی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=https://nasnews.com/kurd/view.php?cat=4570 |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://esta.krd/104275/ |سەردێڕ=پێکدادانی چەکداری لەنێوان سوپای پاسداران و حزبێکی کوردیدا ڕوویداوە |بڵاوکەرەوە=ئێستا |ڕێکەوت=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211029060808/https://esta.krd/104275/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ساڵی ٢٠٠٦، لە نێوان چەکدارانی ئێران و پژاک لە سەردەشت تێکھەڵچوونێک ڕوویدا، کە بەوتەی میدیا ئێرانییەکان لە چەکدارانی پژاک لانیکەم ٣٠ کەس کوژران و ٤٠ کەسی دیکەش بریندار بوون. بەو ھۆیەوە پژاک ئاگربەستی یەکلایەنەی ڕاگەیاند کە لەلایەن سپای پاسدارانەوە ڕەت کرایەوە.<ref name="bbc0509">{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان= https://www.theguardian.com/world/2011/sep/05/iran-kurdish-rebels-iraq-border| سەردێڕ=Iranian forces kill Kurdish rebels near Iraq border |یەکەم=David |دوایین=Batty |ئیش=The Guardian | ڕێکەوت=٥ی ئەیلوولی ٢٠١١| ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤}}</ref> ''بەرزایییەکانی جاسووسان'' لە نزیکی سنووری سەردەشت بۆ ماوەیەکی زۆر لەژێر دەستی پژاکدا بوو، کە لە ٤ی ئەیلوولی ٢٠١١دا، ھێزەکانی [[یەکینەی تایبەتی سابیرین|سابیرین]] کە سەر بە ھێزی وشکانیی سپای پاسدارانن، ئۆپەراسیۆنێکیان بۆ گرتنەوەی دەست پێکرد کە بەھۆیەوە ١٣ چەکداریان لێ کوژران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.tasnimnews.com/fa/news/1396/06/13/1509483/%D9%82%D9%84%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D8%B3%DA%A9%D9%88%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D8%AA%D8%A7%D8%A8-13-%D8%AA%DA%A9%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D8%B4%D8%AF-%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1|سەردێڕ=قله‌ای که سکوی پرتاب ۱۳ تکاور سپاه شد+تصاویر (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=تەسنیم|ڕێکەوت=٤ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> لە سەردەشت ھەندێک کەس بەھۆی نەبوونی کاری گونجاو و ھەژاری، ڕوو لە کۆڵبەری دەکەن و ساڵانە سەدان [[کۆڵبەر]] لە سنوورەکانی سەردەشت گیانیان لەدەست دەدەن، بریندار دەبەن یان تووشی ڕووداوی نەخوازراو دەبن کە بریتین لە تەقەکردن لەلایەن ھێزەکانی ئێران، بەربوونەوە لە بەرزایییەکان، کەوتنە ژێر ڕنوو، ڕەقبوون لە سەرمادا و چەندین ڕووداوی تر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanhumanrights.org/ku/?p=7478 |سەردێڕ=کوژران و برینداربوونی سێ کۆڵبەر لە سەردەشت |بڵاوکەرەوە=کوردپا |ڕێکەوت=٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hengaw.net/so/news/برینداربوونی-کۆڵبەر-لە-سنووری-شاری-سەردەشت |سەردێڕ=کۆڵبەرێکی گەنج لە ناوچە سنوورییەکانی سەردەشت کوژرا |بڵاوکەرەوە=تۆڕی مافەکانی مرۆڤی کوردستان |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpa.net/so/news/سەردەشت-دوو-کۆڵبەر-لە-سنووری-بێتووش-بەهۆی-بەربوونەوە-لە-بەرزایی-و-تەقەی-هێزە-نیزامییەکانی-حکوومەتی-بریندار-بوون |سەردێڕ=سەردەشت؛ دوو کۆڵبەر لە سنووری "بێتووش" بەهۆی بەربوونەوە لە بەرزایی و تەقەی هێزە نیزامییەکانی حکوومەتی بریندار بوون |بڵاوکەرەوە=کوردپا |ڕێکەوت=١٣ی ئابی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rojikurd.net/mirovayeti/23859/ |سەردێڕ=کۆمەڵێک کۆڵبەر لە سەردەشت کەوتنە ژێر ڕنوو و یەکیان گیانی لە دەست داوە |بڵاوکەرەوە=ڕۆژی کورد |ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ھەروەھا یەکێک لە کێشەکانی دیکەی سەردەشت، بازرگانیی ماددە ھۆشبەرەکان بەتایبەتی [[مێتامفتامین|شیشە]]یە کە بە ڕێژەیەکی بەرچاو بەرز بووەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.mehrnews.com/news/5939143/%DB%B4%DB%B5-%DA%A9%DB%8C%D9%84%D9%88%DA%AF%D8%B1%D9%85-%D9%85%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%AE%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%D9%81-%D8%B4%D8%AF|سەردێڕ=۴۵ کیلوگرم ماد مخدر شیشه در سردشت کشف شد (فارسی)|بڵاوکەرەوە=مێھر|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/85267774/%DB%B1%DB%B9%DB%B7-%DA%A9%DB%8C%D9%84%D9%88%DA%AF%D8%B1%D9%85-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D9%85%D8%AE%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B1%D8%B2-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%D9%81-%D8%B4%D8%AF|سەردێڕ=۱۹۷ کیلوگرم ماده مخدر شیشه در مرز سردشت کشف شد (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/news/18281/%DB%B5%DB%B0%DB%B0-%DA%A9%DB%8C%D9%84%D9%88%DA%AF%D8%B1%D9%85-%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AC%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%D9%81-%D8%B4%D8%AF|سەردێڕ=۵۰۰ کیلوگرم ماریجوانا در سردشت کشف شد (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردپرێس|ڕێکەوت=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> ھەندێک لە ڕاپۆرتەکان، [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سوپای پاسداران]] و [[وەزارەتی ھەواڵگری (ئێران)|دەزگای ھەواڵگری]] تۆمەتبار دەکەن کە لە بازرگانیی ماددە ھۆشبەکارندا ڕۆڵی ھەیە و لەو ڕێگایەوە پارە بەدەست دەھێنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpa.net/fa/news/%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AF-%D8%B4%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%B3%D9%87-%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%AF-%D8%AF%D9%84%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%85%D8%AF%D8%B2%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF|سەردێڕ=تولید شیشه در سردشت، سه میلیارد دلار برای سپاه درآمدزایی دارد (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردپا|ڕێکەوت=١٨ی ئایاری ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.avatoday.net/fa/node/11420|سەردێڕ=گزارش ویژه: چگونه مقامات اطلاعاتی سردشت مولتی میلیاردر شدند؟ (بە فارسی)|ڕێکەوت=٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=ئاواتودەی}}</ref> بەڵام میدیاکانی نزیک لە حکوومەتی ئێران، بەگشتی ھەر جۆرە بەشداریکردنی سپایان لەو بازرگانییەدا ڕەت کردووەتەوە و ھەمیشە ڕایانگەیاندووە کە ھێزەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران ڕووبەڕووی قاچاخی ماددە ھۆشبەرەکان دەبنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hengaw.net/fa/news/%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%D8%B1%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D9%88-%D9%82%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%B7%D8%B1%D9%81%DB%8C%D9%86-%D8%B9%DA%A9%D8%B3-%D9%88-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%B1|سەردێڕ=جزئیات درگیری سردشت و قربانیان طرفین + عکس و آمار (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ھەنگاو|ڕێکەوت=٦ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> ئەو بازرگانییە لە سەردەشت و دەوروبەر بووەتە ھۆی ئەوەی ژمارەیەکی زۆر لە دانیشتووانی ئەو شارە بەتایبەتی لاوان، تووشی بەکارھێنانی جۆرە جیاوازەکانی ماددە ھۆشبەرەکان ببن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/1602201712|سەردێڕ=لە رۆژهەڵاتی کوردستان ماددەی هۆشبەر بەڕێژەیەکی زۆر بڵاوبووەتەوە|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=١٦ی شوباتی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> لە ٩ی ئایاری ٢٠١٥، خەڵکی سەردەشت لە دوای ڕووداوی ھۆتێلی تارای مەھاباد کە بوو ھۆی خۆکوژیی [[فەریناز خوسرەوانی]]، لە پاڵپشتیکردنی خەڵکی مەھاباد و ناڕەزایی لە بەرامبەر ئەو کارەساتەی ڕوویداوە خۆپیشاندانیان بەڕێوەبرد،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/راپۆرت/-پشتیوانیی-هاووڵاتییانی-کورد-لە-ناڕەزایەتییەکانی-شاری-مەهاباد-وێنه |سەردێڕ=راپۆرت/ پشتیوانیی هاووڵاتییانی کورد لە ناڕەزایەتییەکانی شاری مەهاباد +وێنه |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=١٠ی ئایاری ٢٠١٥ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=https://kurdistanmedia.com/so/news/%D8%B1%D8%A7%D9%BE%DB%86%D8%B1%D8%AA/-%D9%BE%D8%B4%D8%AA%DB%8C%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%88%DA%B5%D8%A7%D8%AA%DB%8C%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%84%DB%95-%D9%86%D8%A7%DA%95%DB%95%D8%B2%D8%A7%DB%8C%DB%95%D8%AA%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%85%DB%95%D9%87%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AF-%D9%88%DB%8E%D9%86%D9%87 |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> کە دواتر ھێزە ئەمنییەکان بڵاوەیان بە خۆپیشاندەران کرد و زیاتر لە ٣٠ کەسیان دەستبەسەر کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www-rudaw-net.cdn.ampproject.org/v/s/www.rudaw.net/sorani/kurdistan/100520152-amp?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16500539125657&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.rudaw.net%2Fsorani%2Fkurdistan%2F100520152 |سەردێڕ=لە سەردەشت ٣٠ کەس دەستگیرکراون |بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو |ڕێکەوت=١٠ی ئایاری ٢٠١٥ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> لە شەوی ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧ لە دوای ڕاگەیاندنی ئەنجامە سەرەتایییەکانی [[ڕێفراندۆمی سەربەخۆییی باشووری کوردستان (٢٠١٧)|ڕێفراندۆمی سەربەخۆییی باشووری کوردستان]]، سەردەشت یەکێک لەو شارانەی ڕۆژھەڵاتی کوردستان بوو کە خەڵکەکەی بە مەبەستی پشتگیریکردن و خۆشحاڵی دەڕبرینی خۆیان لە سەرکەوتنی ئەنجامەکان ھاتنە شەقامەکان و دواتر ھێزە ئەمنییەکان ھەندێک لە کەسانی بەشداریان دەستبەسەر کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/%DA%98%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%95%DB%8C%DB%95%DA%A9-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%88%DA%B5%D8%A7%D8%AA%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D8%A8%DB%95-%D8%A8%DB%86%D9%86%DB%95%DB%8C-%D9%BE%D8%B4%D8%AA%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%AF%D8%B4%D8%AA%D9%BE%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%A8%DB%86-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%A8%DB%95%D8%AE%DB%86%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D8%A8%DB%95%D8%B3%DB%95%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%D9%86 |سەردێڕ=ژمارەیەک هاووڵاتیی کورد، بە بۆنەی پشتگیریکردن لە گشتپرسی بۆ سەربەخۆیی کوردستان دەستبەسەر کراون |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی ئازاری ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210308120312/https://kurdistanmedia.com/so/news/%DA%98%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%95%DB%8C%DB%95%DA%A9-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%88%DA%B5%D8%A7%D8%AA%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D8%A8%DB%95-%D8%A8%DB%86%D9%86%DB%95%DB%8C-%D9%BE%D8%B4%D8%AA%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%AF%D8%B4%D8%AA%D9%BE%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%A8%DB%86-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%A8%DB%95%D8%AE%DB%86%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D8%A8%DB%95%D8%B3%DB%95%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%D9%86 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەروەھا لە ڕۆژی ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٧، دوو فڕۆکەی ئێرانی بە مەبەستی دژایەتیی ڕێفراندۆم و ترساندنی خەڵک، بەسەر ھێڵی سنووریی نێوان ڕۆژھەڵات و باشووری کوردستاندا فڕیبوون کە ئاسمانی سەردەشتیشی دەگرتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanhumanrights.org/fa/?p=4198 |سەردێڕ=خبر فوری: پرواز جنگنده‌های ارتش ایران در امتداد مرزهای اقلیم کُردستان/ همراه با تصویر (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=تۆڕی مافەکانی مرۆڤی کوردستان |ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> لە ١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٨، سەردەشت یەکێک لە شارەکانی بەشداری [[مانگرتنی گشتیی ٢٠١٨ی ڕۆژھەڵاتی کوردستان|مانگرتنی گشتیی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] بوو کە دوکانداران و کاسبکارانی ئەو شارە شوێنی کاسبییەکان داخست.{{ژێدەر پێویستە|date=ئابی ٢٠٢٤}} ھەر وەک شارەکانی دیکە ھێزە ئەمنییەکان لە دوکاندارانی ئەو شارە بە شێوەی جۆراوجۆر ھەڕەشەیان کرد و ھەندێکیان دەستبەسەر کردن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hengaw.net/so/news/مانگرتن-لە-دەیان-شاری-کوردستان-بەڕێوە-چوو-و-دەیان-کەسیش-دەسبەسەر-کران |سەردێڕ=مانگرتن لە دەیان شاری کوردستان بەڕێوە چوو و دەیان کەسیش دەسبەسەر کران |بڵاوکەرەوە=ھەنگاو |ڕێکەوت=١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> === خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ === {{ئەمانەش ببینە|خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێران}} لە ڕۆژی ٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٢، کۆمەڵێک لە گەنجانی شاری سەردەشت لە ناڕەزاییی بەرامبەر بە کوشتنی [[ژینا ئەمینی]] و لە درێژەی [[خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێران]] ڕژانە سەر شەقامەکان و لەگەڵ ھێزە ئەمنییەکان لە شەقامە سەرەکییەکانی ئەو شارە تووشی پێکدادان و تێکھەڵچوون بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=‎تلویزیون منوتو on Instagram: ". تجمع اعتراضی مردم سردشت #مهسا_امینی #mahsaamini #گزارشگرمنوتو @manotogozareshgar …⁣ WhatsApp/Telegram: +44 7590 899 999"|ناونیشان=https://www.instagram.com/p/CixXUf5IEsI/|بڵاوکەرەوە=Instagram|ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|زمان=en}}</ref> لەو خۆپیشاندانەدا خەڵک بە بەرد ھێرشیان کردە سەر ھێزە دژەشۆڕشەکان و لە بەرامبەریشدا ھێزەکان بە بەکارھێنانی چەک، تەقەی ھەوایی، باتۆم و گازی فرمێسکڕێژ ھەوڵی بڵاوەپێکردنی خۆپیشاندەرانیان دا. ھەروەھا ھەندێک لە ھێزەکان لە سەربانە بەرزەکانی دەوروبەر تەقەیان لە خەڵک کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ir.voanews.com/a/sardasht-iran-protest-mahsa-amini/6756899.html|سەردێڕ=استقرار مامور امنیتی با سلاح روی پشت بام همزمان با اعتراضات چهارشنبه سردشت (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=دەنگی ئەمریکا|ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> لە ئەنجامدا ژمارەیەک لە خۆپیشاندەران و ھێزەکانی دژەشۆڕش بریندار بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.balatarin.com/permlink/2022/9/24/5868965|سەردێڕ=مردی که یک تنه با چوب در سردشت به سمت ماموران می‌رود و آنها را فراری می‌دهد! (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=بالاترین|ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> خۆپیشاندەرانی سەردەشتی دروشمی «[[ژن، ژیان، ئازادی]]»، «مردن بۆ دیکتاتۆر» و ھەندێک دروشمی دیکەیان بەکارھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=‎تلویزیون منوتو on Instagram: ". «مرگ بر دیکتاتور» #سردشت #mahsaamini #مهسا_امینی #گزارشگرمنوتو @manotogozareshgar …⁣ WhatsApp/Telegram: +44 7590 899 999"|ناونیشان=https://www.instagram.com/p/CixXy3IIfzu/|بڵاوکەرەوە=Instagram|ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|زمان=en}}</ref> لە درێژەی خۆپیشاندانەکان و مانگرتنە سەرتاسەرییەکان، بەپێی باگھێشتەکان لەلایەن [[ناوەندی ھاوکاریی حیزبەکانی کوردستانی ئێران]] و ڕێکخراوەکانی دیکە، کاسبکاران و دوکاندارانی سەردەشت لە زۆربەی ڕۆژان دەستیان بە مانگرتن کرد،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://jinhaagency1.com/so/zhan/gh-33840|سەردێڕ=مانگرتنی کاسبکاران لە شاری سەردەشت|بڵاوکەرەوە=ئاژانسی ھەواڵی ژن|ڕێکەوت=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> لەوانەش بانگھێشتی ١٩ی ئەیلوول بەمەبەستی سەرکۆنەی کوشتنی ژینا ئەمینی<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=.kurdistanmedia.com https://kurdistanmedia.com/fa/news/2022/09/44|سەردێڕ="سردشت، دیولان و دیواندرە" جزء شهرهای پیشگام اعتصاب امروز بودند (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد|ڕێکەوت=١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> و ١ی تشرینی یەکەم بەمەبەستی دژایەتیکردنی [[ھێرشەکانی ٢٠٢٢ی ئێران بۆ سەر ھەرێمی کوردستان|ھێرشەکانی سپای پاسداران بۆ سەر حیزبە کوردییەکان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=www.iranintl.com https://www.iranintl.com/202210015835|سەردێڕ=شنبه اعتراض؛ دومین اعتصاب سراسری در کردستان، آذربایجان غربی، کرمانشاه و ایلام (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ئێران ئینتەرنەشناڵ|ڕێکەوت=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> ھەروەھا لە ١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢، لە گوندی [[بێورانی خوارێ]] کاسبکارێک بەناوی ''ھێمن حەمزە'' لەلایەن ھێزەکانی حکوومەتەوە دەکوژرێت، بەھۆیەوە ڕۆژی دواتر بەرامبەر لەگەڵ ١٢ی تشرینی دووەم، بەشێک لە خەڵک خۆپیشاندانیان بەڕێوە برد و تەواوی ڕۆژەکە کاسبکاران و دوکارندارانی سەردەشت بە داخستنی دوکانەکانیان مانیان گرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://test.jinhaagency.com/fa/rwzanh/atsab-bazaryan-srdsht-dr-adamh-qyam-mrdmy-34749|سەردێڕ=اعتصاب بازاریان سردشت در ادامه قیام مردمی (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئاژانسی ھەواڵی ژن|ڕێکەوت=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> لە ڕۆژی ٦٥ەمی خۆپیشاندانەکان بەرامبەر بە ٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢، ژمارەیەک لە خۆپیشاندەران بەمەبەستی پاڵپشتیکردنی مەھاباد و دژایەتیی سەرکوتەکانی ئەو شارە، چەندین خۆپیشاندانی ناڕەزایەتییان لە کۆمەڵێک شەقام و کۆڵانی شار بەڕێوەبرد، ڕێگاکانیان داخست و لە مزگەوتەکان دروشمی شۆڕشگێڕییان بڵاوکردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.akhbar-rooz.com/180784/1401/08/29/|سەردێڕ=حمله همه جانبه حکومت، کردستان مقاومت می کند، اعتراض در شهرهای ديگر (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئەخباری ڕووز|ڕێکەوت=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221121011836/https://www.akhbar-rooz.com/180784/1401/08/29/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل === {{ئەمانەش ببینە|شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران}} لە بەرەبەیانی ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ لە دەستپێکی [[ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران (حوزەیرانی ٢٠٢٥)|ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]] لە [[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی دوازدە ڕۆژە]]دا، بنکەکانی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سوپای پاسداران]] لە ناو شاری سەردەشت<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ava.news/news/28569|سەردێڕ=ئیسرائیل سنووری باشوور و ڕۆژ‌هەڵاتی کوردستان بۆردوومان دەکات: پێنج کەس کوژراون|بڵاوکەرەوە=ئاڤا نیوز|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> و سەر سنوور لەلایەن [[ھێزی ئاسمانیی ئیسرائیل]]ەوە کرانە ئامانج.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://farhikhtegandaily.com/news/208561/%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%85%D8%B1%D8%B2%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA/|سەردێڕ=حمله اسرائیل به هنگ مرزی سردشت (بە فارسی)|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=ڕۆژنامەی فەرھیختێگان}}{{بەستەری مردوو|url=https://farhikhtegandaily.com/news/208561/%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%85%D8%B1%D8%B2%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA/ |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> لە ئەنجامدا چەندین سەرباز کوژران و بریندار بوون، بەڵام حکوومەتی ئێران تەنیا کوژرانی سەربازێکی پشتڕاست کردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku.mehrnews.com/news/55437/%D8%B4%DB%95%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%95%D8%AA%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8E%DA%A9-%D9%84%DB%95-%D8%B3%D9%86%D9%88%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%DB%95-%D9%87%DB%8E%D8%B1%D8%B4%DB%8C-%D8%A6%DB%8C%D8%B3%DA%95%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84|سەردێڕ=شەهادەتی سەربازێک لە سنووری سەردەشت بە هێرشی ئیسڕائیل|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=[[ئاژانسی ھەواڵی مێھر]]}}{{بەستەری مردوو|url=https://ku.mehrnews.com/news/55437/%D8%B4%DB%95%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%95%D8%AA%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8E%DA%A9-%D9%84%DB%95-%D8%B3%D9%86%D9%88%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%DB%95-%D9%87%DB%8E%D8%B1%D8%B4%DB%8C-%D8%A6%DB%8C%D8%B3%DA%95%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84 |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ }}</ref> لە درێژەی [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|ھێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران]] لە بەیانیی ٤ی ئازاری ٢٠٢٦، لە ھێرشێکی ئاسمانیدا بە چەندین بۆمب بنکەی سەربازیی ''جندوڵڵا''ی سەر بە سوپای پاسداران لە ڕۆژاوای شاری سەردەشت کرایە ئامانج و بەشێکی بەتەواوی خاپوور کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ava.news/news/45280|سەردێڕ=سوپای پاسداران لە چەندین ناوچەی ڕۆژهەڵاتی کوردستان هاتووچۆی قەدەغە کردووە|بڵاوکەرەوە=ئاڤا نیوز|ڕێکەوت=١٦ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> ھەر لە ھەمان شەودا ھێرش کرایە سەر باڵەخانەی [[وەزارەتی ھەواڵگری (ئێران)|دەزگای ھەواڵگری]]ی سەردەشت و لە ئەنجامدا بەشێکی باڵەخانەکە و دەوروبەری زیانی بەرچاوی بەرکەوت. ھەرچەندە دواتر شارەکە لەلایەن ئیسرائیلەوە نەکرایە ئامانج، بەڵام بەگشتی شەڕەکە کاریگەرییەکی زۆری لەسەر ژیانی خەڵکی شار ھەبوو، بۆ نموونە لە کاتی شەڕدا شەپۆلێکی تری گرانی و ھەڵاوەسان سەری ھەڵدایەوە و ھەروەھا ھەر لە یەکەم ڕۆژی دەستپێکی شەڕ لە ٢٨ی شوباتەوە ئینتەرنێت بەتەواوی پچڕا.<ref name="AVA44968">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ava.news/news/44968|سەردێڕ=ڕۆژهەڵاتی کوردستان باجێکی قورس دەدات و جەنگی نان دەستی پێکردووە|بڵاوکەرەوە=ئاڤا نیوز|ڕێکەوت=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> بەوتەی [[ڕێکخراوی ھەنگاو بۆ مافەکانی مرۆڤ]] و شایەتحاڵان، ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامی لە سەردەشت و شارەکانی تری ڕۆژهەڵاتی کوردستان، شوێنە مەدەنییەکانی وەک ھۆڵی وەرزشی، قوتابخانە و مزگەوتیان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ava.news/news/44433|سەردێڕ=ئەمریکا و ئیسرائیل هێرشی چڕیان کردە سەر ڕۆژهەڵاتی کوردستان|بڵاوکەرەوە=ئاڤا نیوز|ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> بۆ مەبەستی چالاکیی سەربازی یان شوێنی نیشتەجێبوونی کاتیی خۆیان و خێزانەکانیان بەکاردەھێنا، ئەمەش بە مەبەستی بەکارھێنانی شوێنە مەدەنییەکان وەک [[قەڵغانی مرۆیی]] بۆ ڕێگریکردن لە ھێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ھێزەکانی حکوومەت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hengaw.net/ku/reports-and-statistics/2026/03/article-5|سەردێڕ=ڕاپۆرتی تایبەت: میلیتاریزەکردنی شوێنە گشتییەکان و زیادبوونی کەشی ئەمنی و سەربازی لە کوردستان|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی مافی مرۆڤی ھەنگاو|ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> ھەروەھا ھەندێک سەرچاوە ئاماژەیان بەوە کرد کە سەردەشت ببوو بە شوێنێکی ھەڵدانی درۆن و مووشەک لەلایەن سوپای پاسدارانەوە بەرەو [[ھەرێمی کوردستان]].<ref name="AVA44968"/> == جوگرافیا == سەردەشت لە تەنیشت کێوی گردەسوور و لەسەر [[زاگرۆس|زنجیرەچیاکانی زاگرۆس]] ھەڵکەوتووە. کێوەکانی [[قەندیل]] لە باکووری ڕۆژاوای ئەم شارەن. سەردەشت لە باکوور لەگەڵ [[نەڵاس]]، [[میراوە]] و [[پیرانشار]]، لە باکووری ڕۆژھەڵات لەگەڵ [[مەھاباد]]، لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ [[ڕەبەت]] و [[بۆکان]]، لە باشووری ڕۆژھەڵات لەگەڵ [[بانە]] و لە ڕۆژاوا لەگەڵ [[قەڵادزێ]] و [[پارێزگای سلێمانی]] ھاوسنوورە. ھەروەھا سەردەشت ١٠٠ کیلۆمەتر سنووری لەگەڵ [[ھەرێمی کوردستان]] ھەیە. ھەرێمی کوێستانی سەردەشت بە گەورەیی ١٦٦٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە دەبێت. ھەندێک لە کێوە بەرزەکانی سەردەشت لەخوارەوە نووسراون:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://drkhezri.ir/DrRasoolKhezri/sardasht.aspx |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی شوباتی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150207015345/http://drkhezri.ir/DrRasoolKhezri/sardasht.aspx |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://drkhezri.ir/DrRasoolKhezri/sardasht.aspx |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی شوباتی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150207015345/http://drkhezri.ir/DrRasoolKhezri/sardasht.aspx |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * بوڵفەت * ھەوینە ماڵ (لە باشووری گوندی [[قەڵاتەڕەشێ]]) * زەردکە (لە [[گوندستانی ئالان|ناوچەی ئالان]]) * سەری گۆم (لە پشتەوەی شاری [[میراوە]]) * تەرخان * ئیبراھیم جەلال * کێوی نستان * لەندی شێخان * داشان قەڵا * کاسە بەردین * حاجی ئیبراھیم * بەردە سپیان {{Geographic location |ناوی شار = شاری سەردەشت |باکوور = [[مەھاباد]] و [[پیرانشار]] |باکووری ڕۆژھەڵات = [[بۆکان]] |ڕۆژھەڵات = [[سەقز]] |باشووری ڕۆژھەڵات = [[کامیاران]] و [[قوروە]] |باشوور = [[بانە]] و [[مەریوان]] |باشووری ڕۆژاوا = [[ھەرێمی کوردستان]] |ڕۆژاوا = [[ھەرێمی کوردستان]] |باکووری ڕۆژاوا = [[ھەرێمی کوردستان]] |پەڕگە = Sardasht County.png }} == ھەرێم == سەردەشت بەپێی ھەرێمی جوگرافی، لە ھەرێمی سارد و کوێستانیدا ھەڵکەوتووە و بە بەرزایی ١٤٨٠ مەتر (٤٬٨٦٠ پێ)، ھەتا ڕادەیەک کەشوھەوایەکی ساردی لە درێژەی ساڵدا ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.azmet.ir/in/page/climate.htm |سەردێڕ=کەشوھەوا، ھەرێم و سەرچاوە ئاوییەکانی پارێزگای ورمێ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٢ |قاڵب=ئێکسڵ |بڵاوکەرەوە=کەشوھەواناسی پارێزگای ورمێ |زمان=فارسی }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.azmet.ir/in/page/climate.htm |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> سەردەشت یەکێک لە شارە پڕبارینەکانی پارێزگای ورمێیە و زۆر جاران زیاترین ئاستی بارینی لە ئاستی پارێزگا و تەنانەت لە وڵاتدا بەدەستھێناوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/85157639/%D8%A8%DB%8C%D8%B4%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%B2%D8%B1%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D8%B4%D8%AF|سەردێڕ=بیشترین بارش سال زراعی جاری آذربایجان‌غربی در سردشت ثبت شد (فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/news/39844/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%AF|سەردێڕ=سردشت بارانی‌ترین شهر ایران شد (فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردپرێس|ڕێکەوت=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/85022325/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D9%BE%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DB%8C-%D8%B4%D8%AF|سەردێڕ=سردشت پربارش‌ترین شهر آذربایجان‌غربی شد (فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٧ی شوباتی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> بارستەکانی ھەوا لەلای ڕۆژاوا و باکووری ڕۆژاواوە، ئەو شارە ھەر وەک ناوچەکانی تری پارێزگا دەگرێتەوە.<ref name="مێژوو و جوگرافیای سەردەشت١">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.islahweb.org/ar/node/5016 |سەردێڕ=تاریخ و جغرافیای شهرستان سردشت-بخش نخست (به فارسی) |بڵاوکەرەوە=جەماعەتی دەعوەت و ئیسلاحی سەردەشت |ڕێکەوت=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.islahweb.org/ar/node/5016 |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> ھەرچەندە سەردەشت بەگشتی خاوەنی کەشوھەوایەکی فێنک و بارانی لە درێژەی ساڵدایە، بەڵام ھەندێک جاران بەتایبەت لە ھاویناندا کەشوھەوای گەرمی تێدا تۆمار کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/85074311/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D9%BE%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%88-%DA%AF%D8%B1%D9%85%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%A2%D8%A8%DB%8C-%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C|سەردێڕ=سردشت پربارش‌ترین و گرمترین شهر آذربایجان‌غربی در سال آبی جاری شد (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٥ی نیسانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> کەشوھەوای سەردەشت لە مانگەکانی ساڵدا بەم شێوەیە: {{Weather box |location = سەردەشت |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = ١٦ |Feb record high C = ١٣.٨ |Mar record high C = ٢١.١ |Apr record high C = ٢٧.٢ |May record high C = ٣٢.٠ |Jun record high C = ٣٥.٢ |Jul record high C = ٣٩.٦ |Aug record high C = ٣٨.٢ |Sep record high C = ٣٤.٤ |Oct record high C = ٢٩.٦ |Nov record high C = ٢٠.٠ |Dec record high C = ١٨.٠ |Jan high C = ١.٢ |Feb high C = ٢.٣ |Mar high C = ٧.٦ |Apr high C = ١٤.٨ |May high C = ٢٠.٥ |Jun high C = ٢٧.٠ |Jul high C = ٣١.٢ |Aug high C = ٣١.٠ |Sep high C = ٢٦.٦ |Oct high C = ١٩.٤ |Nov high C = ١٠.٤ |Dec high C = ٤.٨ |year high C = ١٦.٤٠ |Jan low C = &minus;٣.٥ |Feb low C = &minus;٣.١ |Mar low C = ١.٣ |Apr low C = ٧.١ |May low C = ١١.٨ |Jun low C = ١٧.٤ |Jul low C = ٢١.٢ |Aug low C = ٢٠.٨ |Sep low C = ١٧.١ |Oct low C = ١١.٥ |Nov low C = ٤.٣ |Dec low C = ٠.٥&minus; |year low C = ٨.٧٨ |Jan record low C = ٢٥&minus; |Feb record low C = ١٩.٦&minus; |Mar record low C = ١٦.٦&minus; |Apr record low C = ٢.٤&minus; |May record low C = ١.٨&minus; |Jun record low C = ٧.٨ |Jul record low C = ١٣.٠ |Aug record low C = ١١.٤ |Sep record low C = ٥.٨ |Oct record low C = ٢.٦ |Nov record low C = ٩.٢&minus; |Dec record low C = ١٢.٨&minus; |precipitation colour=green |Jan precipitation mm = ١٣٤.٦ |Feb precipitation mm = ١٠٨.٣ |Mar precipitation mm = ١٢٨.٢ |Apr precipitation mm = ١٢٤.٣ |May precipitation mm = ٥٠.٧ |Jun precipitation mm = ٤.٨ |Jul precipitation mm = ١.٨ |Aug precipitation mm = ١.١ |Sep precipitation mm = ٢.٨ |Oct precipitation mm = ٤١.٤ |Nov precipitation mm = ١١٨.٥ |Dec precipitation mm = ١٤٩.٥ |Jan precipitation days = ١١.٣ |Feb precipitation days = ٩.٩ |Mar precipitation days = ١٠.٨ |Apr precipitation days = ١٠.١ |May precipitation days = ٥.٩ |Jun precipitation days = ١.١ |Jul precipitation days = ٠.٥ |Aug precipitation days = ٠.٤ |Sep precipitation days = ٠.٧ |Oct precipitation days = ٤.٧ |Nov precipitation days = ٧.٨ |Dec precipitation days = ١٠.٢ |unit precipitation days = ١.٠ میلیمەتر |Jan humidity = ٧٣ |Feb humidity = ٦٨ |Mar humidity = ٦٢ |Apr humidity = ٥٤ |May humidity = ٤٤ |Jun humidity = ٣١ |Jul humidity = ٣١ |Aug humidity = ٢٩ |Sep humidity = ٢٩ |Oct humidity = ٤٤ |Nov humidity = ٥٩ |Dec humidity = ٦٨ |Jan sun = ١٣٣.٠ |Feb sun = ١٣٨.٤ |Mar sun = ١٨٤.٠ |Apr sun = ٢١٩.٢ |May sun = ٢٨٨.٣ |Jun sun = ٣٥٢.٨ |Jul sun = ٣٦٧.٧ |Aug sun = ٣٥٧.٥ |Sep sun = ٣١٢.٠ |Oct sun = ٢٤٨.٠ |Nov sun = ١٨٠.٧ |Dec sun = ١٢٩.٨ |source 1 = [http://irimo.ir/english/monthly&annual/admin2.asp?CODE=127 ئاماری وێستگەکانی سینۆپتیک] |date= تشرینی دووەمی ٢٠١١ }} == دانیشتووان == [[ژاک دێ مۆرگان]]، شوێنەوارناس و زەویناسی فەڕەنسی لە ساڵی ١٩٠٧ لە گەشتێکدا بۆ شاری سەردەشت، ئەو شارەی بە دانیشتووانی ١٬٥٠٠ کەسی ناساندووە. لە یەکەمین سەرژمێری لە ساڵی ١٩٥٦، ژمارەی دانیشتووانی ئەو شارە ٢٬٦٤٥ کەس بووە و لە ساڵی ١٩٧٦دا، ژمارەی دانیشتووانی گەیشتە ١٠٬٢٠٧ کەس کە لەچاو جاری پێشدا ٨٩٫٥ لە سەد زیادی کردبوو. بەپێی سەرژمێریی کۆماری ئیسلامیی ئێران لە ساڵی ٢٠١١دا، بە چوونە سەری ٨١٫١ لە سەدی ژمارەی دانیشتووانی گەیشتە ٤٢٬١٦٧ کەس لە ١٠٬٤٩١ خێزاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://sardashtcity.ir/HomePage.aspx?TabID=4805&Site=DouranPortal&Lang=fa-IR |سەردێڕ=جمعیت سردشت در گذشته و حال (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=شارەوانیی سەردەشت |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150105015731/http://www.sardashtcity.ir/HomePage.aspx?TabID=4805&Site=DouranPortal&Lang=fa-IR |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەپێی سەرژمێرییەکانی [[ناوەندی ئاماری ئێران]]، ژمارەی دانیشتووانی سەردەشت بەپێی ساڵ بەم شێوەیە بووە: {| class="wikitable" '''ئاماری دانیشتووان''' |- ! ساڵ{{ھن}}(زایینی) || ژمارەی دانیشتووانی شار !! ژمارەی خێزانەکانی شار !! ژمارەی دانیشتووانی شارستان !! ژمارەی خێزانەکانی شارستان |- | ١٩٥٦ || ٢،٦٤٥{{ھن}}({{بەرزبوونەوە}}{{سەوز|٧٦٫٣٣٪}}){{تێبینی|بە ھەڵسەنگاندن لەگەڵ بەراوردی [[ژاک دێ مۆرگان]] لە ساڵی ١٩٠٧.}} || – || – || – |- | ١٩٦٦ || ٥،٧٥٩{{ھن}}({{بەرزبوونەوە}}{{سەوز|١١٧٫٧٣٪}}) || – || ٣٩،١٧٧ || – |- | ١٩٧٦ || ١٠،٢٠٧{{ھن}}({{بەرزبوونەوە}}{{سەوز|٧٧٫٢٤٪}}) || – || ٥٤،٤٣٨ || – |- | ١٩٨٦ || ١٧،٨٧٧{{ھن}}({{بەرزبوونەوە}}{{سەوز|٧٥٫١٤٪}}) || ٣،١٩٠ || ٧٥،٠٨٦ || ١٢،٢٥٠ |- | ١٩٩٦ || ٣٠،٩٠٤{{ھن}}({{بەرزبوونەوە}}{{سەوز|٧٢٫٨٧٪}}) || – || – || – |- | ٢٠٠٦ || ٣٧،١١٥{{ھن}}({{بەرزبوونەوە}}{{سەوز|٢٠٫١٠٪}}) || ٨،٢٢٤ || ١٠٤،١٤٦ || ٢٠،٤١٤ |- | ٢٠١١ || ٤٢،١٦٧{{ھن}}({{بەرزبوونەوە}}{{سەوز|١٣٫٦١٪}}) || ١٠،٤٩١ || ١١١،٥٩٠ || ٢٦،٥٦١ |- | ٢٠١٦ || ٤٦،٤١٢{{ھن}}({{بەرزبوونەوە}}{{سەوز|١٠٫٠٧٪}}) || ١٢،٥٥١ || ١١٨،٨٤٩ || ٣١،٠٤٩ |} بەپێی ئاماری کۆماری ئیسلامیی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، شاری سەردەشت ٣٧٬١١٥ کەس دانیشتووی ھەبووە، بەڵام بە سەرجەم شارۆچکە و گوندەکانەوە دەگەیشتە ١٠٤٬١٤٦ کەس.<ref>{{IranCensus2006|04}}</ref> لە نوێترین سەرژمێری لە ساڵی ٢٠١٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شاری سەردەشت بەرامبەر لەگەڵ ٤٦٬٤١٢ کەس لە ١٢٬٥٥١ خێزاندا بووە.<ref name="ئامار" /> {{ھەرەمی دانیشتووان |width=50% |maxvalue=١١٠٠٠ |bg=rgb(100%,100%,100%) |border=0 |caption=ھەرەمی دانیشتووانی سەردەشت لە ساڵی ٢٠١٦<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/population-urban-95.xlsx|سەردێڕ=نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۹۵ (بە فارسی)|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> |barcolor=rgb(100%,0%,0%) |+٦٥|٩٦٩|١١٨٦ |٦٠-٦٤|٥٦٤|٥٧٠ |٥٥-٥٩|٦٨٩|٧٤٢ |٥٠-٥٤|٩٧٥|٩٤٩ |٤٥-٤٩|١٤٣٣|١٢٨٨ |٤٠-٤٤|١٣٥٤|١٣١٩ |٣٥-٣٩|٢٠٧٢|١٩٦٨ |٣٠-٣٤|٢٤٢٥|٢٢٥١ |٢٥-٢٩|٢٧٠٧|٢٧٠٠ |٢٠-٢٤|٢٠٨٠|٢١٥٦ |١٥-١٩|١٦٩١|١٧١٤ |١٠-١٤|١٨٦٠|١٧٤٩ |٥-٩|٢١٥٢|٢٠١٢ |٠-٤|٢٥٤٦|٢٢٩١ }} == مرۆڤناسی == === زمان === {{نەخشەی کوردیی ناوەندی}} دانیشتووانی شاری سەردەشت ھەموویان لە خەڵکی [[کورد]] پێکدێن،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.peyserpress.com/detail/5806|سەردێڕ=بۆچی كورد له‌ سه‌رانسه‌ری ئێراندا په‌رش و بڵاوبوونه‌ته‌وه‌؟‌|بڵاوکەرەوە=پەیسەر|ڕێکەوت=٩ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> کە بە زمانی [[زمانی کوردی|کوردی]] و شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی]] و زاری [[موکریانی]] دەدوێن.<ref>https://anfpersian.com/znn/مرگ-ناخواسته-یک-دختر-کرد-در-سردشت-39362 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201029001832/https://anfpersian.com/znn/%D9%85%D8%B1%DA%AF-%D9%86%D8%A7%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%87-%DB%8C%DA%A9-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-39362 |date=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ }}</ref><ref>[https://www.visitiran.ir/fa/destination/سردشت سردشت، ویزیت ایران] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211107184139/https://www.visitiran.ir/fa/destination/سردشت |date= ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١}}</ref> ھەڵبەت خەڵکی سەردەشت بە شێوەزارێکی ھەندێک جیاوازی موکریانی دەدوێن، کە نزیکایەتی لەگەڵ سۆرانیی ھەولێری و سۆرانیی بابانی لە باشووری کوردستاندا ھەیە. ھەروەھا ناوچەکانی ڕانیە و قەڵادزێش بەپێی زمان و فەرھەنگ لە سەردەشت و موکریان نزیکن.<ref name="ناساندنی شارستانی سەردەشت" /> === ئایین === خەڵکی ئەم شارە [[موسڵمان]]ن و لە [[سوننە|ئیسلامی سوننە]] و مەزھەبی [[شافعی]] پەیڕەوی دەکەن. ھەر چەند ھەندێک پێیان وایە سەردەشت شوێنی لەدایکبوونی زەردەشتە، بەڵام لە ئێستادا ھیچ کەسی ئەو شارە لە ئایینی [[ئایینی زەردەشتی|زەردەشتی]] پەیڕەوی ناکات.<ref name="ایسنا ۲" /> ھەروەھا لە مێژوودا کەمینەیەک لە پەیڕەوانی [[مێژووی جووەکان لە کوردستان|جوویەتی]] لە سەردەشت ژیانیان بەسەر دەبرد،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Kurdistan (بە ئینگلیزی)|ناونیشان=https://www.jewishvirtuallibrary.org/kurdistan|بڵاوکەرەوە=کتێبخانەی مەجازیی جوویەتی|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤}}</ref> کە دواتر بوونە موسڵمان و یان لە دوای دامەزراندنی [[ئیسرائیل]] کۆچیان کردە ئەو وڵاتە. لە بەھاری ١٩٤٩، کۆمەڵێک لە جوولەکەکانی سەردەشت بەرەو ئیسرائیل کۆچیان کرد.{{ژێدەر پێویستە}} === ھۆزەکان === زۆربەی ھۆزەکانی ناوچەی سەردەشت لە ھۆزە [[موکری]]یەکان پێکدێن، کە بریتین لە: [[میراودەلی]]، [[گەورک]]، [[مەنگوڕ]]، [[بەریاجی]]، [[مڵکاری]]، [[مامش]]، [[بیگزادە]] و [[باپیرئاقایی]]. [[پەڕگە:Gawerk Lords in iranian kurdistan - urmia - sardasht-آغایان ایل گورک در سردشت و مهاباد 1900 میلادی.jpg|وێنۆک|پیاوەکانی ھۆزی [[گەورک]] و ھەواڵنێرە ئینگلیزییەکان لە سەردەشت و مەھاباد پێش جەنگی جیھانیی یەکەم لە ساڵە یەکەمەکانی سەدەی ١٩٠٠]] بەربڵاویی ھۆزەکانی سەردەشت بەم جۆرەیە:<ref name="ناساندنی شارستانی سەردەشت" /> * ھۆزی گەورک: شاری [[ڕەبەت]]، دەوروبەری پاراستان، سیسێر، ھەنداوێ، مەکڵاوێ، بریسوێ و دەوروبەری ڕێگای مەھاباد و بۆکان. * ھۆزی مەنگوڕ: ناوچەی [[میراوە]]، ئاڵوەتان، دۆڵەتوو، دارمەکەون، ئاڵاوان، سۆستان، گەرۆر، نێزێ و دەشتی وەزنێ. * ھۆزی بەریاجی و مڵکاری: سەردەشت، [[نەڵاس]]، بێوران، قەڵاتەڕەشێ، بێزیلە، بێشاسب، مەلاشێخ و مەزرا. * ھۆزی میراودەلی: ئالان، بێژوێ و بێتووش. * ھۆزی بیگزادە و باپیرئاقایی: سەردەشت، ئالان و شەڵماش. == ئابوور == === بازرگانی و سنوورەکان === [[پەڕگە:Kele, Sardasht.jpg|وێنۆک|دەروازەی سنووریی کێلێ]] سەردەشت سێ دەروازەی چالاکی سنووریی قاسمەڕەش، [[دەروازەی سنووریی کێلێ|کێلێ]] و بێژوێی لە [[گوندستانی ئالان|ناوچەی ئالاندا]] ھەیە. ھەروەھا سەردەشت لە ڕێگای سنووری کێلێوە لەگەڵ ھەرێمی کوردستان پەیوەندی ھەیە کە بڕیار وایە ببێتە سنووری نێونەتەوەیی. سەردەشت بە ڕێگای ئاسفاڵتەوە ١٤ کیلۆمەتر و بە ڕێگای ئاسمانییەوە ٨ کیلۆمەتر لە ھێڵی سنووریی کێلێوە دوورە. بە کردنەوەی سنووری نێونەتەوەییی کێلێ، سەردەشت دەبێتە دەروازەی پەیوەندیی ئێران لە باکووری ڕۆژاوا و بە ھەرێمی کوردستان، تورکیا، سووریا و ھەرێمی دەریای ناوینەوە دەبەسترێتەوە.<ref name="ناساندنی شارستانی سەردەشت">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://sardasht-mroad.ir/showpage.php?id=3 |سەردێڕ=معرفی شهرستان سردشت (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ڕێگا و شارسازی سەردەشت |ڕێکەوت=١٠ی تەممووزی ٢٠١٤ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تەممووزی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140710142905/http://sardasht-mroad.ir/showpage.php?id=3 |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە ئەیلوولی ٢٠٢١، سەرۆکی دەروازەی سنووریی کێلێ ئاماژەی بەوە کرد کە لە سەرەتای بەھارەوە ھەناردەکردنی شتومەکەکان لەو سنوورەوە گەیشتووەتە ٧٥ ملیۆن دۆلار و لە چاو ساڵی پێشوو ٢٠٪ بەرز بووەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdish.sahartv.ir/news/ئێران-i401043 |سەردێڕ=هەناردە کردنی کاڵا لە دەروازەی سنووریی کێلەی سەردەشتەوە گەیشتە 75 ملیۆن دۆلار |بڵاوکەرەوە=سەحەری کوردی |ڕێکەوت=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> بەڕێوەبەری گومرگی سەردەشت لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣دا ڕایگەیاند کە لە شەش مانگی بەھار و ھاوینی ئەو ساڵەدا، دەوروبەری ٢٧٤ ھەزار تۆن کەلوپەل بە بەھای زیاتر لە ٩٤ ملیۆن دۆلار لە ڕێگای دەروازەی سنووریی کێلێ ھەناردە کراوە، کە لە ڕووی نرخەوە بەراورد بە ساڵی ڕابردوو ٨٠٪ی زیاد کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/261020238|سەردێڕ=هەناردەی دەروازەی کێلێ نزیکدەبێتەوە لە 100 ملیۆن دۆلار|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> لە چوار مانگی ئەو ساڵەدا، بە بەھای ٥٤ ملیۆن دۆلار کەلوپەل ھەناردەی ھەرێمی کوردستان کراوە و لە مانگی ئازار ھەتا مانگی ئابی ٢٠٢٣، تەنیا بەھای ٨٧٦ ھەزار دۆلار کەلوپەل لە سنووری کێلێوە ھاوردە کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/business/090820234|سەردێڕ=گومرکی سەردەشت: لە 4 مانگدا بە بەهای 54 ملیۆن دۆلار کاڵا هەناردەی هەرێمی کوردستان کراوە|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٩ی ئابی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> ئامارەکانی ھەناردەکردن لە سنووری کێلێ لە کۆتاییی ساڵی ١٤٠٢ی ھەتاوی (لە ئازاری ٢٠٢٣ەوە ھەتا ئازاری ٢٠٢٤) گەیشتە ٤٦١ ھەزار تۆن کەلوپەل بە بەھای ٢٢٨ ملیۆن دۆلار کە لەچاو ساڵی پێشوو ٦٥٪ زیاتر بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/85516439/%D8%B1%D8%B4%D8%AF-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA%DB%8C-%DA%86%D8%B4%D9%85-%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%B3%D8%AA-%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA%D9%86%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%B2-%DA%A9%DB%8C%D9%84%D9%87-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA|سەردێڕ=رشد صادراتی؛ چشم انداز دست یافتنی مرز کیله سردشت (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠٢٤}}</ref> ھەروەھا لە ڕێگەی سنووری کێلێوە ١٢٧ ھەزار گەشتیار لە ساڵی ١٤٠٢ی ھەتاوی (٢٠٢٣ی زایینی) ھاتوچۆیان کردووە کە لەچاو ساڵی پێشوو، زیاتر لە ١٠ ھێندە بووە.<ref name="ئیرنا (شوباتی ٢٠٢٤)">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/85402154/%DB%B1%DB%B2%DB%B7-%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D9%81%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B1%D8%B2-%DA%A9%DB%8C%D9%84%D9%87-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%AA%D8%B1%D8%AF%D8%AF-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%D8%AF|سەردێڕ=۱۲۷ هزار مسافر از مرز کیله سردشت تردد کردند (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٢٩ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٤}}</ref> === ڕێژەی بێکاری و کۆچکردن === خەڵکی سەردەشت بە پیشە جۆراوجۆرەکانەوە سەرقاڵن، بەڵام ئەو شارە بە ٢٣٪ زۆرترین ڕێژەی بێکاری لە ئاستی پارێزگای ورمێدا ھەیە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.ilna.news/بخش-آذربایجان-غربی-83/990844-سردشت-با-درصد-بالاترین-نرخ-بیکاری-را-در-آذربایجان-غربی-دارد |سەردێڕ=سردشت با ۲۳درصد بالاترین نرخ بیکاری ڕا در آذربایجان غربی دارد (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ئیلنا |ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.isna.ir/news/99081408714/سردشت-بالاترین-نرخ-بیکاری-آذربایجان-غربی-را-به-خود-اختصاص-داد |سەردێڕ=سردشت بالاترین نرخ بیکاری آذربایجان غربی را به خود اختصاص داد (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ئیسنا |ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> کە داخستنی سنوورەکان بە یەکێک لە ھۆکارەکانی بەرزبوونەوەی بێکاری لەو شارە دادەنرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.asoyroj.com/farsi/detail.aspx?=hewal&jmara=15180&Jor=1 |سەردێڕ=انسداد مرزها در سردشت موجب افزایش نرخ بیکاری در این شهرستان شده است (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ئاسۆی ڕۆژھەڵات |ڕێکەوت=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> بەھۆی نەبوونی ھەلی کار و کێشەکانی ئابووری، ژمارەیەکی بەرچاو لە خەڵکی سەردەشت ڕوویان کردووەتە کۆڵبەری<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.isna.ir/news/1400101208541/حسین-پور-چرا-باید-جوانان-سردشتی-کولبری-کنند |سەردێڕ=انسدادحسین پور: چرا باید جوانان سردشتی کولبری کنند؟ (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ئیسنا |ڕێکەوت=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> یان بەرەو دەرەوەی وڵات کۆچیان کردووە،<ref name="asriran">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.asriran.com/fa/news/753801/نماینده-سردشت-در-مجلس-در-شهر-من-مردم-خانوادگی-مهاجرت-می-کنند-از-5-ماه-پیش-بیش-از-1000-نفر-مهاجرت-کرده-اند |سەردێڕ=انسدادنماینده سردشت در مجلس: در شهر من مردم خانوادگی مهاجرت می کنند/ از 5 ماه پیش بیش از 1000 نفر مهاجرت کرده اند (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=عەسری ئێران |ڕێکەوت=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> بەجۆرێک کە کۆچکردنی خەڵکی سەردەشت بۆ دەرەوەی وڵات بووەتە یەکێک لە گەورەترین و سەرەکیترین کێشەکانی ئەو شارە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/0811202319|سەردێڕ=بێکاری بەرۆکی گەنجانی رۆژهەڵاتی کوردستانی گرتووە؛ ناچاری کردوون کۆچ بۆ وڵاتانی رۆژئاوا بکەن|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> نوێنەری سەردەشت و پیرانشار لە [[ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی|پەرلەمان]] لە کۆتاییی ساڵی ٢٠٢٣دا، ڕایگەیاند کە کۆچکردنی سەردەشتییەکان بەرەو دەرەوەی وڵات بووەتە «کارەسات» و خەڵکی ئەو شارە لەگەڵ تەواوی خێزانەکەیان و بەکۆمەڵ کۆچ دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/news/2764953/%D9%81%D8%A7%D8%AC%D8%B9%D9%87-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA|سەردێڕ=فاجعه مهاجرت در سردشت (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردپرێس|ڕێکەوت=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> ئەو ھەروەھا پێشتر ڕایگەیاندبوو کە لە پێنج مانگی ساڵی ٢٠٢٠دا، زیاتر لە ھەزار کەس لە شارستانی سەردەشت بەرەو ئەورووپا کۆچیان کردووە.<ref name="asriran"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.radiofarda.com/a/30922430.html|سەردێڕ=نماینده سردشت: مردم هرچه دارند می‌فروشند تا قاچاقی خودشان را به اروپا برسانند (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ڕادیۆ فەردا|ڕێکەوت=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.dw.com/fa-ir/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D8%AE%D8%B7%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%88%D9%82%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D8%B1%D8%A7%D9%87-%D8%AF%DB%8C%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA/a-55451941|سەردێڕ=مهاجرت‌های پرخطر ایرانیان؛ "وقتی که راه دیگری نمانده است" (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=دۆیچە ڤێڵی فارسی|ڕێکەوت=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/news/2762929/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D9%87-%DB%8C%DA%A9-%D8%AF%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%AA%D8%A8%D8%AF%DB%8C%D9%84-%D8%B4%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA|سەردێڕ=مهاجرت در سردشت به یک داستان خانوادگی تبدیل شده است (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردپرێس|ڕێکەوت=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> بەپێی ھەندێک لە ئامارە نافەرمییەکان، لە ساڵی ٢٠١٨ ھەتا ٢٠٢٣ لە شارستانی سەردەشت، دەوروبەری ١٤ ھەزار کەس بۆ دەرەوەی وڵات کۆچیان کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://jinhaagency1.com/fa/ajtmay/mwj-mhajrt-shhrwndan-srdsht-bh-kshwrhay-arwpayy-1-40900|سەردێڕ=موج مهاجرت شهروندان سردشت به کشورهای اروپایی - ١ (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری ژن|ڕێکەوت=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> زۆربەی کۆچبەرە سەردەشتییەکان بەرەو وڵاتی [[بەریتانیا]] کۆچ دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.balatarin.com/permlink/2023/12/22/6091340|سەردێڕ=بریده از همه‌جا؛ مستقیم از روستا به بریتانیا؛ زنگ خطری درباره اوضاع وخیم ایران (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=باڵاترین|ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> زۆر جاران ئەو کەسانەی بە ڕێگای قاچاخدا کۆچ دەکەن، لە ڕێگادا تووشی ڕووداوە نەخوازراو و جۆراوجۆرەکان دەبن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ava.news/news/23719|سەردێڕ=کۆچبەرەکانی کەنداوی ئینگلیز ڕزگار کران|بڵاوکەرەوە=ئاڤا نیوز|ڕێکەوت=٢١ی ئازاری ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> === کشتوکاڵ و بەرھەمەکان === [[پەڕگە:ترێ ڕەشە (انگور سیاه) سەردەشت.jpg|وێنۆک|باخێکی ترێ ڕەشە لە سەردەشت]] بەرھەمە سروشتییەکانی سەردەشت بریتین لە: [[ترێ ڕەشە]]،<ref name="ترێی ڕەشی سەردەشت (ک. ک)" /> [[ھەنگوین]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www-yjc-news.cdn.ampproject.org/v/s/www.yjc.news/fa/amp/news/3988046?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16508812200022&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.yjc.news%2Ffa%2Fnews%2F3988046 |سەردێڕ=تولید سالانه 500تن عسل مرغوب در سردشت (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێرانی گەنج |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٢ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220602234719/https://www-yjc-news.cdn.ampproject.org/v/s/www.yjc.news/fa/amp/news/3988046?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16508812200022&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.yjc.news%2Ffa%2Fnews%2F3988046 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[ھەنجیر]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www-irna-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.irna.ir/amp/83446330/?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16508810470881&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.irna.ir%2Fnews%2F83446330%2F%25D8%25A8%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25A7%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25A7%25D9%2586%25D8%25AC%25DB%258C%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D8%25B2-%25D8%25A8%25D8%25A7%25D8%25BA-%25D9%2587%25D8%25A7%25DB%258C-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25A2%25D8%25BA%25D8%25A7%25D8%25B2-%25D8%25B4%25D8%25AF |سەردێڕ=برداشت انجیر از باغ‌های سردشت آغاز شد (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ئیرنا |ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> [[گوێز]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www-yjc-news.cdn.ampproject.org/v/s/www.yjc.news/fa/amp/news/6665551?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16508805379259&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.yjc.news%2Ffa%2Fnews%2F6665551 |سەردێڕ=سردشت رتبه اول تولید گردو در آذربایجان غربی (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێرانی گەنج |ڕێکەوت=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220425101610/https://www-yjc-news.cdn.ampproject.org/v/s/www.yjc.news/fa/amp/news/6665551?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16508805379259&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.yjc.news%2Ffa%2Fnews%2F6665551 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[سماق]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www-irna-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.irna.ir/amp/84478771/?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16508814597034&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.irna.ir%2Fnews%2F84478771%2F%25D8%25B3%25D9%2585%25D8%25A7%25D9%2582-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25B1%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2586%25D9%2587-%25D8%25A8%25D8%25A7%25D8%25B2%25D8%25A7%25D8%25B1-%25D8%25B4%25D8%25AF |سەردێڕ=سماق سردشت روانه بازار شد (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ئیرنا |ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> [[سێو]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://srusht.ir/?p=1285 |سەردێڕ=باغی سێو – باغ سیب |بڵاوکەرەوە=سروشت |ڕێکەوت=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=http://srusht.ir/?p=1285 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> و [[مێوژ]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://piranshahrrudaw.ir/?p=2356 |سەردێڕ=جشنواره انگور سیاه در سردشت آغاز بکار کرد |بڵاوکەرەوە=پیرانشار ڕووداو |ڕێکەوت=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=https://piranshahrrudaw.ir/?p=2356 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> سەردەشت ناوەندی بەرھەمھێنانی ترێ ڕەشەیە، نزیک بە ٥ ھەزار و ٥٠٠ ھێکتار باخی [[ترێ]] لە شاری سەردەشت بوونیان ھەیە کە بەشێوەی سروشتی ڕواون. ساڵانە ٣٥ ھەزار تۆن ترێ واتا ٩ لەسەدی ترێی پارێزگای ورمێ لەو شارە بەرھەم دەھێندرێت.<ref name="ترێی ڕەشی سەردەشت (ک. ک)">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/ترێی-ڕەشی-سەردەشت-بەختی-وەرزێڕانی-ڕەشتر-کردووە |سەردێڕ=ترێی ڕەشی سەردەشت بەختی وەرزێڕانی ڕەشتر کردووە |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=٥ی ئەیلوولی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٢١، پێشبینی کرا کە بەرھەمھێنانی ترێ ڕەشەی ئەو شارە گەیشتووەتە ٥٠ ھەزار تۆن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://wishe.net/details.aspx?=hewal&jmare=122454&Jor=3 |سەردێڕ=بەرهەمی ئەمساڵی ترێی سەردەشت دەگاتە 50 هەزار تۆن |بڵاوکەرەوە=وشە |ڕێکەوت=٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> بەپێی وتەی بەڕێوەبەری کشتوکاڵی سەردەشت لە ساڵی ٢٠٢١دا، ٥٠ لەسەدی دانیشتووانی سەردەشت بەشێوەی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ لە ڕیزی بەرھەمھێنەرانی [[ترێ ڕەشە]] دان و جۆرەکانی نەمامی ترێ ڕەشەی سەردەشت ڕەوانەی شار و پارێزگاکانی دیکەی ئێران و تەنانەت دەرەوەی وڵاتیش بۆ وێنە فەڕەنسا کراوە. ترێ ڕەشەی سەردەشت جیا لەوەی بەشێوەی خاو بەکار دەھێندرێت، ھاوکات بەرھەمەکانی وەک مێوژ، شیرە، دۆشاو، باسووق، ئاوی ترێ، دروستکردنی ڕۆن لە ناوکەکەی و ھەروەھا بۆ بەرھەمی دیکەش بەکار دێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://haje.ir/newsdetails.aspx?itemid=15467 |سەردێڕ=ترێ ڕەشە، بەختی جووتیارانی سەردەشتی ڕەشتر کردووە |بڵاوکەرەوە=ھاژە |ڕێکەوت=١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=http://haje.ir/newsdetails.aspx?itemid=15467 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> سەرۆکی جیھادی کشتوکاڵیی سەردەشت لە ٢٠ی تەممووزی ٢٠٢٣دا ڕایگەیاند کە لەو شارە ساڵانە زیاتر لە ٧٠٠ تۆن سماق بەرھەم دەھێنرێت و لە ئاستی پارێزگای ورمێدا پلەی یەکەمی پێیە، کە زیاتر لە ٩٠٪ی ئەو بەرھەمانە بۆ پارێزگاکانی تری ئێران ھەناردە دەکرێن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.hanakhabar.ir/news.php?id=339224A7&news=%D8%B1%D8%AA%D8%A8%D9%87%20%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%20%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AF%20%D8%B3%D9%85%D8%A7%D9%82%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86%20%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DB%8C|سەردێڕ=رتبه نخست سردشت در تولید سماق در آذربایجان غربی (فارسی)|بڵاوکەرەوە=ھاناخەبەر|ڕێکەوت=٢٠ی تەممووزی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231124114013/https://www.hanakhabar.ir/news.php?id=339224A7&news=%D8%B1%D8%AA%D8%A8%D9%87%20%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%20%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AF%20%D8%B3%D9%85%D8%A7%D9%82%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86%20%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DB%8C|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == گەشتیاری == بەھۆی ژینگە و سروشتی سەردەشت، ئەو شارە لەگەڵ دەوروبەری بووەتە ناوچەیەکی گەشتیاری و زۆر جاران وەکوو «بەھەشتی کوردستان» ناوی لێدەبەن.<ref name="وەسوەکەل ھەواڵ">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.wswakl-hawal.lima-city.de/سەردەشت-بەهەشتی-کوردستان/ |سەردێڕ=سەردەشت بەھەشتی کوردستان |بڵاوکەرەوە=وەسوەکەل ھەواڵ |ڕێکەوت=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١}}</ref><ref name="تەبیان">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.tebyan.net/newindex.aspx?pid=320263 |سەردێڕ=سەردەشت بەھەشتی کوردستان |بڵاوکەرەوە=تەبیان |ڕێکەوت=٢٢ی ئایاری ٢٠١٦ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211107111324/https://www.tebyan.net/newindex.aspx?pid=320263 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku-mehrnews-com.cdn.ampproject.org/v/s/ku.mehrnews.com/amp/39113/?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16499363871740&csi=1&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fku.mehrnews.com%2Fnews%2F39113%2F%25D8%25B3%25DB%2595%25D8%25B1%25D8%25AF%25DB%2595%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25A8%25DB%2595%25D9%2587%25DB%2595%25D8%25B4%25D8%25AA%25DB%258C-%25DA%25A9%25D9%2588%25D8%25B1%25D8%25AF%25DB%2595%25D9%2588%25D8%25A7%25D8%25B1%25DB%258C-%25D8%25B4%25D9%2588%25DB%258E%25D9%2586%25DB%258E%25DA%25A9-%25DA%25A9%25DB%2595-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D9%2588%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25AC%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2586%25DB%258C%25DB%258C-%25D8%25AF%25DB%2595%25D9%2586%25DB%2595%25D8%25AE%25D8%25B4%25DB%258E%25D9%2586%25DB%258E |سەردێڕ=سەردەشت، بەهەشتی کوردەواری/ شوێنێک کە سروشت جوانیی دەنەخشێنێ |بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری مێھر |ڕێکەوت=١٤ی ئەیلوولی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> بەپێی لێدوانی فەرمانداری پێشووی سەردەشت، لە دەستپێکی بەھاری ٢٠١٩ ھەتا سەرەتای ھاوینی ھەمان ساڵ، دەوروبەری ١٧٠،٠٠٠ گەشتیار ھاتوونەتە سەردەشت کە ئەو ڕێژەیە لە چاو ساڵی پێشوو دوو ھێندە بووە و زۆربەی گەشتیارانیش خەڵکی ھەرێمی کوردستان و شوێنە جۆراوجۆرەکانی ئێران بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.iribnews.ir/fa/news/2475615/بازار-سردشت-گرم-از-حضور-گردشگران |سەردێڕ=بازار سردشت، گرم از حضور گردشگران (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری دەنگ و ڕەنگ |ڕێکەوت=١٥ی تەممووزی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ھەروەھا بەپێی وتەی سەرۆکی ڕێکخراوەی میراتی فەرھەنگی، گەشتیاری و کەلوپەلە دەستییەکانی سەردەشت، لە نەورۆزی ٢٠٢٢دا، سەردەشت میوانداری لە ١٢،٧٥٠ گەشتیار کردووە کە ٣،٠٤٥ کەسیان بۆ ماوەیەک لە شوێنە نیشتەجێبووەکانی شارستان گیرسانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/fa/news/29797/بازدید-بیش-از-١٢-هزار-نفر-از-جاذبه‌های-گردشگری-سردشت/ |سەردێڕ=بازدید بیش از ١٢ هزار نفر از جاذبه‌های گردشگری سردشت (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=کوردپرێس |ڕێکەوت=٢٩ی ئازاری ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> بەوتەی فەرمانداری ئەوکاتی سەردەشت لە نەورۆزی ٢٠٢٣، بە دوو ھێندەبوونی ئاماری گەشتەکان بۆ سەردەشت لەچاو نەورۆزی ساڵی پێشوو،<ref name="کوردپرێس٢٣"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/85069317/%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%DB%B2-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA|سەردێڕ=آمار گردشگران نوروزی سردشت ۲ برابر افزایش یافت (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٣٠ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> سەرجەم زیاتر لە ٧٠ ھەزار کەس سەردانی شارستانی سەردەشتیان کردووە کە ٥،٥٠٠ کەسیان لە ناوەندە نێشتەجێبووەکان گیرسانەوە و لەچاو نەورۆزی پێشوو ٢٠٪ زۆرتر بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.hanakhabar.ir/news.php?id=2113036D&news=%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AF%DB%8C%D8%AF%20%D8%A8%DB%8C%D8%B4%20%D8%A7%D8%B2%20%DB%B5%DB%B3%20%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1%20%D9%86%D9%81%D8%B1%20%D8%A7%D8%B2%20%D8%AC%D8%A7%D8%B0%D8%A8%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C%20%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D8%B9%DB%8C%20%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA|سەردێڕ=بازدید بیش از ۵۳ هزار نفر از جاذبه‌های طبیعی سردشت (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ھاناخەبەر|ڕێکەوت=٢ی نیسانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230520173354/https://www.hanakhabar.ir/news.php?id=2113036D&news=%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AF%DB%8C%D8%AF%20%D8%A8%DB%8C%D8%B4%20%D8%A7%D8%B2%20%DB%B5%DB%B3%20%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1%20%D9%86%D9%81%D8%B1%20%D8%A7%D8%B2%20%D8%AC%D8%A7%D8%B0%D8%A8%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C%20%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D8%B9%DB%8C%20%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="کوردپرێس٢٣">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/news/2754055/%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D9%A2-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1-%D8%B4%D8%AF|سەردێڕ=آمار بازدید گردشگران نوروزی در سردشت ٢ برابر شد (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردپرێس|ڕێکەوت=١ی نیسانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> لە ساڵی ١٤٠٢ی ھەتاوی (٢٠٢٣–٢٠٢٤ی زایینی)، سەرجەم ١٢٧ ھەزار گەشتیار لە ڕێگەی [[سنووری کێلێ]]ەوە ھاتوچۆیان کردووە کە بەشێکی بەرچاوی ئەو کەسانە بوون کە لە باشووری کوردستانەوە سەردانی سەردەشتیان کردووە. ئەو ئامارە لەچاو ساڵی پێشوو زیاتر لە دە ھێندە بووە.<ref name="ئیرنا (شوباتی ٢٠٢٤)"/> === تاڤگەی شەڵماش === {{ئەمانەش ببینە|تاڤگەی شەڵماش}} [[پەڕگە:(((آبشار شلماش))) - panoramio.jpg|وێنۆک|دیمەنێکی تاڤگەی شەڵماش]] تاڤگەی شەڵماش یەکێک لە گرنگترین تاڤگەکانی پارێزگای ورمێیە کە لە شارستانی سەردەشت ھەڵکەوتووە. ئەم تاڤگەیە کە لە دۆڵێکی ئاوەدان و بە گژ و گیا و لە ناو دارستانێکی پڕ و سەرسەوزی نزیک شاری سەردەشتە و یەکێک لە لقەکانی ڕووباری [[زێی بچووک]] ھەژمار دەکرێت.<ref name="Daily">[http://www.iran-daily.com/News/122305.html "سەردەشت شارێکی دیمەنی"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210517085956/http://www.iran-daily.com/News/122305.html |date=١٧ی ئایاری ٢٠٢١ }}، ''ڕۆژنامەی ئێران'' (١٣ی تەممووزی ٢٠١٥)</ref><ref>[http://www.itto.org/tourismattractions/?sight=1878 "تاڤگەی شەڵماش"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160821171243/http://www.itto.org/tourismattractions/?sight=1878 |date=٢١ی ئابی ٢٠١٦ }}، گەشتیاریی ئێران و گەشتیاریی جیھان ئۆنڵاین. (٣٠ی تەممووزی ٢٠١٦)</ref> ئەم تاڤگەیە کە لە ڕاستیدا لە سێ تاڤگە پێکھاتووە، ئێستا وەکوو ھاوینەھەوار و سەیرانگەی لێھاتووە کە لە وەرزی گەرمادا ھەزران کەس ڕووی تێدەکەن. سێ تاڤگەکە لە دوای یەکن و یەکەمیان نزیکی ڕێگای سەرەکییە، بەڵام دووانی تر مەودایەکی زۆرتریان ھەیە و دەبێت بۆ بینینیان بەرەو خوارەوە بەڕێکەوت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdish.sahartv.ir/tv/کورتە_بەرنامە-i313639 |سەردێڕ=تاڤگەی شەڵماش شاری سه‌رده‌شت |بڵاوکەرەوە=سەحەری کوردی |ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ڕێگای سەردەشت ھەتا تاڤگەی جوان و سەرنجڕاکێشی شەڵماش، ڕێگایەکی جوان و پڕ لە سەوزایی و دارستانە. ئەو ڕیگایە قیر کراوە و لە شاری سەردەشت بە ئۆتۆمۆبیلەوە ١٥ کیلۆمەتر دوورە کە دەکاتە ٢٠ خولەک.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.khaktv.net/all-detail.aspx?jimare=22127&type=komalayati |سەردێڕ=تاڤگەی شەڵماش+وێنە |بڵاوکەرەوە=خاک تیڤی |ڕێکەوت=٥ی تەممووزی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی تەممووزی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220701021721/https://www.khaktv.net/all-detail.aspx?jimare=22127&type=komalayati |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٨دا، تاڤگەی شەڵماش خرایە ناو ڕیزی ئاسەوارە سروشتییەکانی ئێران و وەکوو ٥ەمین ئاسەواری نیشتمانیی پارێزگای ورمێ تۆمارکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://hawler.in/index.php/2017-12-28-23-20-20/item/4075-2018-06-26-06-45-35 |سەردێڕ=تاڤگەی شەڵماش چووە ڕیزی ئاسەوارە سروشتییەکانەوە |بڵاوکەرەوە=سایتی ھەولێر |ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ساڵانە گەشتیارانێکی زۆر لە کوردستان، ئێران و تەنانەت جیھانیش ڕوو لەو تاڤگەیە دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku-mehrnews-com.cdn.ampproject.org/v/s/ku.mehrnews.com/amp/27019/?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16499334225973&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fku.mehrnews.com%2Fnews%2F27019%2F%25D8%25AA%25D8%25A7%25DA%25A4%25DA%25AF%25DB%2595%25DB%258C-%25D8%25B3%25DB%2595%25D8%25B1%25DB%2595%25D9%2586%25D8%25AC%25DA%2595%25D8%25A7%25DA%25A9%25DB%258E%25D8%25B4%25DB%258C-%25D8%25B4%25DB%2595%25DA%25B5%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25B4-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D9%2588%25D8%25B4%25D8%25AA%25DB%258C-%25D8%25AF%25DA%25B5%25DA%2595%25D9%2581%25DB%258E%25D9%2586%25DB%258C-%25D8%25B3%25DB%2595%25D8%25B1%25D8%25AF%25DB%2595%25D8%25B4%25D8%25AA |سەردێڕ=تاڤگەی سەرەنجڕاکێشی شەڵماش/ سروشتی دڵڕفێنی سەردەشت |بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری مێھر |ڕێکەوت=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> === تاڤگەی ڕەزگە === {{ئەمانەش ببینە|تاڤگەی ڕەزگە}} تاڤگەی ڕەزگە لە [[گوندستانی ئالان|ناوچەی ئالان]] لە ١٣ کیلۆمەتری باشووری شاری سەردەشت و لە قەراخ شەقامی نێوان سەردەشت و [[ڕەزگە، سەردەشت|ڕەزگە]] ھەڵکەوتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://jinhaagency1.com/so/nujinha-tv/fd-38102|سەردێڕ=تاڤگەی "ڕەزگە" لە ناوچەی ئالان لە شاری سەردەشت|بڵاوکەرەوە=ئاژانسی ھەواڵی ژن|ڕێکەوت=١٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> ئەم تاڤگەیە لە بەرزایی ١١٥٠ کیلۆمەتری لە [[ئاستی دەریا]] ھەڵکەوتووە و بە جۆری دوو پلیکانی لە سەرەوەی تەختەبەردە بەرزەکان دێتە خوار. لە باکووری تاڤگەی ڕەزگە و لە نزیک گوندی شەڵماش، ''تاڤگەی شەڵماش'' جێی گرتووە.<ref>[https://seeiran.ir/آبشار-رزگه/ آبشار رزگه | جاهای دیدنی ایران - سیری در ایران (بە فارسی)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210629032852/https://seeiran.ir/%D8%A2%D8%A8%D8%B4%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D8%B2%DA%AF%D9%87/ |date=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢١ }}. سەردان لە ١٠ی نیسانی ٢٠٢٢</ref> تاڤگەکە زیاتر لە ١٥ مەتر بەرزە<ref>[https://kurdpress.com/fa/news/29246/سردشت؛-قطعه-ای-از-بهشت-خیال-انگیز-زمین/ سردشت؛ قطعه ای از بهشت خیال انگیز زمین - کردپرس (بە فارسی)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220501204403/https://kurdpress.com/fa/news/29246/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA%D8%9B-%D9%82%D8%B7%D8%B9%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D9%87%D8%B4%D8%AA-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%86%DA%AF%DB%8C%D8%B2-%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86/ |date= ١ی ئایاری ٢٠٢٢ }}. سەردان لە ١٣ی نیسانی ٢٠٢٢</ref> و لە وەرزی بەھاردا لە پڕئاوترین بارودۆخی خۆی دایە، بەڵام بەھۆی ساردی ھەوا باشترین کات بۆ سەردانی، کۆتایییەکانی بەھار ھەتا ناوەندەکانی پاییزە.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/26365-razageh-waterfall/ آبشار رزگه کجاست | عکس + آدرس و هر آنچه پیش از رفتن باید بدانید - کجارو (بە فارسی)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624204426/https://www.kojaro.com/attraction/26365-razageh-waterfall/ |date=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢١ }}. سەردان لە ١٣ی نیسانی ٢٠٢٢</ref> === چۆمی کەڵوێ === {{ئەمانەش ببینە|زێی بچووک|بەنداوی سەردەشت}} [[پەڕگە:گومه شین - panoramio.jpg|وێنۆک|دیمەنێکی چۆمی کەڵوێ لە ناوچەی گۆمەشین]] [[پەڕگە:Sardasht Dam.jpg|وێنۆک|بەنداوی سەردەشت]] چۆمی کەڵوێ بەشێک لە [[زێی بچووک]]ە بە درێژیی ٤٠٠ ھەتا ٤٤٠ کیلۆمەتر، کە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانەوە بەرەو باشووری کوردستان دەڕوات و دواتر دەڕژێتە ناو [[بەنداوی دووکان]] و لەوێشەوە لەگەڵ [[دیجلە|ڕووباری دیجلە]] و [[کەنداوی فارس]] تێکەڵ دەبێتەوە. بەشێک لە سەرچاوەی ئاویی چۆمی کەڵوێ لە کێوەکانی باکووری ڕۆژاوای [[شارستانی پیرانشار|پیرانشار]] دابین دەبێت و لە چەندین سەرچاوەوە وەکوو لاوێن و بادین کە دەڕژێنە ناو تەنگەی گڕژاڵ، ئاو وەردەگرێت و بەرەو دەشتی کەڵوێ لە نزیکی سەردەشت درێژەی دەبێت، ھەروەھا دواتر ئاوی ھەندێک سەرچاوەی دیکە وەکوو شەڵماش و ڕەزگە دەڕژێنە ناو ڕووبارەکە و دوای پێکھێنانی بەشێک لە ھێڵی [[سنووری ئێران و عێراق]] لە [[ناوچەی ئالان]]دا، دەچێتە ناو خاکی ھەرێمی کوردستان و لەگەڵ ئاوی بەنداوی دووکان تێکەڵ دەبێتەوە.<ref name="ناساندنی شارستانی سەردەشت" /> ھەروەوھا [[بەنداوی سەردەشت]] لەسەر ئەم ڕووبارە ساز کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/onair/tv/episodes/episode/your-rudaw-19092021/19092021105620|سەردێڕ=دیمەنی بەنداوی کۆڵەسە لە سەردەشت|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ئەو ڕووبار و بەنداوە بەھۆی ژینگە و سرووشتی دەوروبەرەوە بووەتە یەکێک لە ناوچە گەشتیارییەکانی شارستانی سەردەشت و ساڵانە ژمارەیەکی بەرچاو لە گەشتیاران سەردانی دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/onair/tv/episodes/episode/your_rudaw_20122018|سەردێڕ=سەردانی گەشتیاران بۆ بەنداوی سەردەشت|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> ھەرچەندە ئێستاش جێگای پەرەسەندنی زیاتری گەشتیاری و کشتوکاڵی ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/news/37736/%D8%B8%D8%B1%D9%81%DB%8C%D8%AA-%D8%B3%D8%AF-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D9%82%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%D8%AA%D8%A7%D9%86%D8%B3%DB%8C%D9%84-%DA%A9%D8%B4%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%B2%DB%8C-%D9%88-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D8%B9%D8%AB%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3%DB%8C|سەردێڕ=ظرفیت سد سردشت؛ ارتقای پتانسیل کشاورزی و گردشگری/ عثمان عباسی (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردپرێس|ڕێکەوت=٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> ھەتا ئێستا لە دەریاچەی بەنداوی سەردەشتدا تەرمی ژمارەیەکی زۆر لە کەسانێک دۆزراوەتەوە کە بەمەبەستی مەلەکردن، خۆکوژی و ھەندێک ھۆکاری تر تێیدا خنکاون<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://haje.ir/newsdetails.aspx?itemid=18408|سەردێڕ=گەڕان بەدوای تەرمی۲ لاوی قوومبوو لە بەنداوی سەردەشت بەردەوامە|بڵاوکەرەوە=ھاژە|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=http://haje.ir/newsdetails.aspx?itemid=18408 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> و ھەروەھا بووەتە شوێنێک بۆ شاردنەوە و نوقمکردنی تەرمی ئەو کەسانەی کە کوژراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://jinhaagency.com/so/zhan/fg-39305?page=8|سەردێڕ=ناسنامەی تەرمی کچە کوژراوەکەی بەنداوی سەردەشت ئاشکرا کرا|بڵاوکەرەوە=ئاژانسی ھەواڵی ژنان|ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> === کانیاوی گڕاوان === {{ئەمانەش ببینە|کانیاوی گڕاوان}} [[پەڕگە:کانی گراوان (1).jpg|وێنۆک|کانیاوی گڕاوان]] [[پەڕگە:گراوان لای ره به ت gravan - panoramio.jpg|وێنۆک|کانیاوی گڕاوان لە زستاندا]] کانیاوی گڕاوان سەرچاوەیەکی ئاوی لە [[ناوچەی ڕەبەت]] لە شارستانی سەردەشتە کە بەھۆی تایبەتمەندیی دەرمانی و سروشتی سەرسەوزی دەوروبەری ناوبانگی ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.tebyan.net/newindex.aspx?pid=329303 |سەردێڕ=کانیاوێکی سه‌رسوڕهێنه‌ر له شاری سه‌رده‌شت |بڵاوکەرەوە=تەبیان |ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠١٦ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220122010113/https://www.tebyan.net/newindex.aspx?pid=329303 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> گڕاوان لە دەشتێکی یەکدەست سەوز و سەرنجڕاکێش لە نزیک گوندی [[کانی گوێز (ڕوونکردنەوە)|کانی گوێز]] لە مەودای دوو کیلۆمەتریی شاری [[ڕەبەت]] و لە دوازدە کیلۆمەتریی باکووری ڕۆژھەڵاتی شاری سەردەشت ھەڵکەوتووە کە خاوەن ئاوی کانیاوییە. ڕووباری [[زێی بچووک]] لە تەنیشت ئەو کانیاوە تێدەپەڕێت کە لە وەرزی بەھاردا یەکێک لە پڕئاوترین ڕووبارەکانی ناوچەیە. ئاوی ئەو کانیاوە دەڕژێتە ناو ڕووباری کەڵوێ کە بەشێک لە زێی بچووک دێتە ھەژمار.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdish.sahartv.ir/news/فەرهەنگی_هونەری_وەرزشی-i347141 |سەردێڕ=گڕاوانی ڕەبەت، سێحری سروشتی دڵڕفێن |بڵاوکەرەوە=سەحەری کوردی |ڕێکەوت=١٤ی ئابی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١}}</ref> ھەروەھا گڕاوان کانیاوێکە ئاوەکەی کانزانییە و ھەڵگری خوێیە. ئەو کانیاوە ١٢٠٦ مەتر بەرزە لە [[ئاستی دەریا]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.khaktv.net/all-detail.aspx?jimare=22098&type=farhang |سەردێڕ=کانی گڕاوان+وێنە |بڵاوکەرەوە=خاک تیڤی |ڕێکەوت=٥ی ئایاری ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211107104052/https://www.khaktv.net/all-detail.aspx?jimare=22098&type=farhang |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ڕۆژانە ژمارەیەکی زۆر گەشتیار لە شارەکانی ئێران، ڕۆژھەڵاتی کوردستان و ھەروەھا باشووری کوردستان سەردانی ئەو کانیاوە دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/180920197 |سەردێڕ=كانیی گڕاوان لە سەردەشت |بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو |ڕێکەوت=١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> === حەمامی کۆن === {{ئەمانەش ببینە|حەمامی کۆن}} [[پەڕگە:حمام کهنه سردشت.jpg|وێنۆک|سەرەوەی حەمامی کۆنی سەردەشت]] حەمامی کۆن یان حەمامی بێستوون حەمامێکی مێژوویی لە سەردەشتە کە لە نزیکی پارکی شار لە ناوەندی ئەو شارەدا ھەڵکەوتووە. [[عەزیزخان موکری]] لە سەردەمی [[قاجاڕەکان]]دا فەرمانی سازکردنی ئەو حەمامەی دەرکرد. حەمامی کۆن لە ٢٠ی تەممووزی ١٩٨٨، وەکوو یەکێک لە ''ئاسەوارە نیشتمانییەکانی ئێران'' بە ژمارەی تۆمارکردنی ٢٠٦٠ ناسێندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://seeiran.ir/حمام-بیستون-سردشت/ |سەردێڕ=حمام بیستون سردشت (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=seeiran |ڕێکەوت=٧ی ئایاری ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=https://seeiran.ir/%D8%AD%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D9%88%D9%86-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA/ |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.kojaro.com/attraction/43924-bistoun-historical-bath/ |سەردێڕ=حمام تاریخی بیستون (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=kojaro |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ئەو حەمامە وەک شوێنێکی گەشتیاریی سەردەشت دادەنرێت و بڕیار وایە بکرێتە مۆزەخانەی مرۆڤناسی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://ctmehr.com/News/Index/4550 |سەردێڕ=حمام تاریخی بیستون سردشت استان آذربایجان غربی (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ctmehr |ڕێکەوت=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=https://ctmehr.com/News/Index/4550 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> == شوێنەکان == === مزگەوتەکان === سەردەشت خاوەنی زیاتر لە ٢٠ مزگەوتە کە بێجگە لە یەکیان، ھەموو مزگەوتی سوننەکانن. سەرۆکی ئەوقاف و کاروباری خێرخوازیی سەردەشت لە ٢٥ی ئابی ٢٠١٩دا ڕایگەیاند کە ئەو شارە دوو ھێندە زیاتر لەچاو ئاستی شارەکانی دیکەی ئێران خاوەنی مزگەوتە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/83449527/%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%AC%D8%AF-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%DB%B2-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1-%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%DA%AF%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA|سەردێڕ=سردشت، ۲ برابر میانگین کشور مسجد دارد (فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٢٥ی ئابی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> مزگەوتەکانی شاری سەردەشت بریتین لە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://behtarino.com/r/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA|سەردێڕ=مزگەوتەکانی سەردەشت|بڵاوکەرەوە=behtarino|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> * مزگەوتی سوور (جامیعە) * مزگەوتی نوور * مزگەوتی حاجی ڕەسووڵ * مزگەوتی خانەقا * مزگەوتی چواریاری نەبی * مزگەوتی حەزرەتی ئیبراھیم خەلیل * مزگەوتی میعراج * مزگەوتی شێوەبرایم * مزگەوتی دارولسەلام * مزگەوتی حەزرەتی مەلاسەیدڕەزا * مزگەوتی قیبلە * مزگەوتی حەزرەتی عەلی * مزگەوتی سەرچاوێ * مزگەوتی سەڵاحەددینی ئەییووبی * مزگەوتی محەممەد ڕەسووڵئەڵڵا * مزگەوتی حەزرەتی عوسمان * مزگەوتی بیلالی حەبەشی * مزگەوتی حەزرەتی عائیشە * مزگەوتی ئیمام شافعی * مزگەوتی کانی خان * مزگەوتی شێخ مەولانا * مزگەوتی ھەنگی مەرزیی سەردەشت{{تێبینی|ئەم مزگەوتە تاکە مزگەوتی شیعەکانە لە سەردەشت کە لە ناو بنکەی سەربازیی ئەم شارەدا ھەڵکەوتووە و لەلایەن نیشتەجێبووانی بنکەکە بەکاردەھێنرێت.}} === پارکەکان === سەردەشت خاوەنی ١٠ پارکی سەرەکییە کە بەپێی گەورەییی ڕووبەر بریتین لە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=10 بهترین پارک در سردشت|ناونیشان=https://behtarino.com/r/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%A9/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA|بڵاوکەرەوە=behtarino|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئابی ٢٠٢٤}}</ref> * ھەواری شار * [[پارکی گوڵان (سەردەشت)|گوڵان]] * لالە * ڕەزی جۆڵا * مەشاھیر * کارگەر * شار * وەنەوشە * فەرھەنگیان * وەیسی قەرەنی === ھۆتێلەکان === * ھۆتێلی مروارید * ھۆتێلی واحیدی === زانستگاکان === * زانستگای ئازادی ئیسلامیی لقی سەردەشت * زانستگای پەیامی نووری سەردەشت === گۆڕستانەکان === * گۆڕستانی گردەسوور * گۆڕستانی مەلاپیرە == ئاسایش == فەرماندەی جێبەجێکردنی یاسای پارێزگای ورمێ لە ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٢دا ڕایگەیاند کە بەھۆی کەمبوونەوەی ١٣٪ی دزی و زۆربوونی ١٨٪ی دۆزینەوە و دەستبەسەرکردنی دزەکان لە سەردەشت، ئەو شارە لە ئەو بوارانەوە لە ڕیزبەندی پارێزگادا پلەی یەکەمی بەدەستھێناوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/84790059/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D8%AA%D8%A8%D9%87-%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%D8%B1%D9%82%D8%AA-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DB%8C|سەردێڕ=سردشت در رتبه نخست پیشگیری از سرقت آذربایجان غربی (فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> == ڕێگاکان == شاری سەردەشت لەگەڵ شارەکانی [[بۆکان]]، [[ورمێ]]، [[مەھاباد]]، [[بانە]] و [[پیرانشار]] ڕیگای ھەیە. ھەروەھا شاری سەردەشت لە ڕێگای قەڵادزێوە لەگەڵ شارەکانی [[باشووری کوردستان]] پەیوەندیی ھەیە. ڕێگاکانی شاری سەردەشت لەگەڵ ھەندێک لە شارەکانی کوردستان و ئێران بریتین لە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://behrah.com/map.php |سەردێڕ=نقشه راهها و جاده های - ایران (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=behrah |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221101050902/https://behrah.com/map.php |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> {{div col|3}} {| class="wikitable" |- ! شار!! وڵات/ھەرێم!! ڕێگا (کیلۆمەتر) |- | [[ورمێ]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٢٢٥ |- | [[سێرۆ]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٢٤٠ |- | [[بۆکان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٤٥ |- | [[ڕەبەت]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٥ |- | [[ماکۆ]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٤٤٠ |- | [[مەھاباد]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٢٠ |- | [[شنۆ]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٤٠ |- | [[پیرانشار]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٨٥ |- | [[نەغەدە]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٢٥ |- | [[بانە]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٦٧ |- | [[سەقز]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٢٥ |- | [[بیجاڕ]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٢٦٥ |- | [[سنە]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٣١٦ |- | [[کرماشان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٤٥٠ |- | [[ئیلام]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٦٠٨ |- | [[تەورێز]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٣٤٠ |- | [[زەنگان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٤٢٨ |- | [[ھەمەدان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٤٤٣ |- | [[ئەردەوێڵ]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٥٤٧ |- | [[قەزوین]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٥٥١ |- | [[ئەراک]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٦١٢ |- | [[ڕەشت]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٦١٨ |- | [[خوڕەماوە]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٦٢٠ |- | [[کەرەج]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٦٥٣ |- | [[تاران]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٦٩٢ |- | [[قوم]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٧٠٦ |- | [[شەھری کورد]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٩٠٨ |- | [[ئەھواز]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٩٣٥ |- | [[ئەسفەھان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٩٣٧ |- | [[سمنان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٩٤٠ |- | [[ساری]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٩٨٠ |- | [[گورگان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١١٣٤ |- | [[یەزد]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١١٨٥ |- | [[یاسووج]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٢٤٦ |- | [[بووشێھر]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٤٠٠ |- | [[شیراز]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٤٢٠ |- | [[بوژنۆرد]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٤٤٥ |- | [[کرمان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٥٥٠ |- | [[مەشھەد]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٦١٢ |- | [[بیرجەند]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٧٠٠ |- | [[بەندەر عەباس]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٨٤٠ |- | [[زاھیدان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٢٠٥٥ |- | [[قەڵادزێ]] || {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ٣٥ |- | [[ڕانیە]] || {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ٦٥ |- | [[سەنگەسەر]] || {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ٥٠ |- | [[ژاراوە]] || {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ٤٥ |- | [[ھەولێر]] || {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ١٨٩ |- | [[دھۆک]]|| {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ٣٠٥ |- | [[سلێمانی]] || {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ١٧٧ |- | [[کەرکووک]] || {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ٢١٨ |- | [[حاجی ئۆمەران]] || {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ٩٤ |} {{div col end}} تێرمیناڵی سەردەشت ھەموو ڕۆژێک لەگەڵ شارەکانی [[بۆکان]]، [[سەقز]]، [[بانە]]، [[ورمێ]]، [[مەھاباد]]، [[نەغەدە]]، [[پیرانشار]]، [[شنۆ]]، [[تەورێز]] و [[تاران]] ھاتوچۆی ھەیە. == کەسانی ناودار == ژمارەیەک لە کەسانی بەناوبانگی سەردەشت لە خوارەوە نووسراون: * [[ئەحمەد بازگر]] * [[ئیبن حاج]] * [[ئیسماعیل سەردەشتی]] * [[بەرزین حەمزەزادە]] * [[خلە دەرزی]] * [[دێبا حیکمەت]] * [[شێرکۆ فایقی]] * [[بێتووشی]] * [[عەبدوڵڵا حەسەنزادە]] * [[عەزیزخان موکری]] * [[فەرەیدوون حەکیمزادە]] * [[مەلا ئاوارە]] * [[مەلا خەلیل گۆڕەمەری]] * [[مەلا کەریم فیدایی]] * [[یووسف عەباسزادە]] * [[کاوان محەمەدپوور]] * [[ھاوڕێ ڕەحیمی]] * جەلال حاجیزادە * کەریم حەداد * کەریم مەعرووفزادە * محەممەد کەریمیان * مستەفا نەقیب [[پەڕگە:Azizkhan Mukri Qajar.jpg|وێنۆک|عەزیزخان موکری]] == گەڕەکەکان == گەڕەکانی شاری سەردەشت بریتین لە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&data=9/N/wVnkDjO0FX/0/n1VqsIsZKwMhiy4wixkrAyGLLjCLGSsDIYsuNowrccDggPvwixkrAyGLLjCLGSsDIYsuMIsZKwMhiy4wixkrAyGLLiXz1qGIdZer5WEU5hzAJAUDsw+PYVdYhxeCoTiaF0zRMIsZKwMhiy4wixkrAyGLLjCLGSsDIYsuNfKMgyW65wxBUzU5myJiLyB6eVdGTwYJmTcoHgoaNtGHqDXKuaz63yHuUe0q9kAM5NkmWXghd4t7+yhs5DSU+hz4ECp9iGp13sqzmbhXrho7xU/Zzbjz0wJsHtJv8NcvwVM1OZsiYi8iFZGbBEMRP0NalvG1lE7IsIsZKwMhiy4wixkrAyGLLjCLGSsDIYsuLomzZT7zgFW4c82gUSuR9WHuUe0q9kAM5NkmWXghd4tv/VCkjHQxJ5+MME49Q5Uwm6EIqDVtOsjwixkrAyGLLjCLGSsDIYsuMIsZKwMhiy4pHAs1aLMvlT0oOQb2vFREsIsZKwMhiy4wixkrAyGLLjCLGSsDIYsuNLaOL3J2697T6/S+m/V2m7rgFBs4s47TuWhi9ahXlnCwixkrAyGLLjCLGSsDIYsuMIsZKwMhiy4wixkrAyGLLgM6tVAjKNsY+oewqP/VNZ1R8rRafWseIUqDpPFuGKU5AVM1OZsiYi8JLZacNSSFWt5iUJ13YEp67zWQ0pwBTJYh7lHtKvZADOTZJll4IXeLb/1QpIx0MSe3Xe4XbxpEC7rgFBs4s47TkJk4rdtAWJashcGi4WY3+vCLGSsDIYsuMIsZKwMhiy4wixkrAyGLLjyCtDxXi9/OpWEU5hzAJAU5BOUz0GW5NqFvkpeU9WRoTocBx/CZ1roqioIEfzDCMHM3PjnD4ICUcIsZKwMhiy4wixkrAyGLLjCLGSsDIYsuDyXlttCRMHv |سەردێڕ=سەردەشت |بڵاوکەرەوە=کوردیپێدیا |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> {{div col|3}} * کانی مەڕێ * بەردەقووچێ * دۆڵتانچک * بەری کەریزەی * ئاشان * ژێروو * بیمارستان * پادگان * سەرچاوێ * حەسارێ * داربەڕوو * سەر قەبران * گردەسوور * کوورپە * سابڵاغیان * نێزەڕۆ * مزگەوتی حاجی ڕەسووڵ شێخانی * تێرمیناڵ * مزگەوتی سوور * بەری کەوەنەی * خانەی فەقیران * شیرکەتی نەوت * سەر سەدێ * ئاشی موباشیری * کانی ساردێ * حەمامی کەوسەر * سەر سازمانێ * خانی حوسێن کەتیرە * شێر و خوورشید * فەرمانداری * ڕەزی جۆڵای * فەتعەلی زادە * چاکە چکۆلە * کانی خانی * کوورەخانەی میرزا وەھاب * شەبەکەی دوو * تەکیەی مەلامینە * جانبازان * فەدەک * ئازادەگان * فەرھەنگیان * شێوەبرایمە {{div col end}} == پەیوەندیی نێونەتەوەیی == === دەستەخوشک === [[پەڕگە:17 avril 2017 07.jpg|وێنۆک|[[ئیپر]]؛ دەستەخوشکی سەردەشت]] [[پەڕگە:Night views from Mount Kogane01.jpg|وێنۆک|[[ھیرۆشیما]]؛ دەستەخوشکی سەردەشت]] [[پەڕگە:Halabja.jpg|وێنۆک|[[ھەڵەبجە]]؛ دەستەخوشکی سەردەشت]] سەردەشت لەگەڵ سێ شاران دەستەخوشکە کە بریتین لە: {|class="wikitable" |- !style="background: #E4AE30; color:#000000" | ئاڵا !style="background: #E4AE30; color:#000000" |شار !style="background: #E4AE30; color:#000000" |وڵات !style="background: #E4AE30; color:#000000" |ساڵی دەستەخوشکایەتی |-style="background: #FFFFFF; color:#000000" |[[پەڕگە:Flag of Belgium (civil).svg|25px]]||[[ئیپر]]||[[بەلجیکا]]||٢٠٠٥{{تێبینی|لە ساڵی ٢٠٠٥دا لە کۆبوونەیەکی باڵیۆزی ئێران لەگەڵ شارەوانی ئیپر، بەھۆی ئەوەی کە ھەر دوو شاری سەردەشت و ئیپر بوونەتە قوربانی چەکە کیمیایییەکان، پێشنیار کرا ببنە دەستەخوشکی یەکتری کە ئەم پێشنیارە لەلایەن شارەوانیی ئیپرەوە پێشوازی لێ کرا، بەڵام ھەتا ئێستاش بە فەرمی ئەو دوو شارە نەبوونە دەستەخوشک.}}<ref name="ایرنا ۲">[https://irna.ir/news/6324935/ خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): ''استقبال شهردار "ایپر" بلژیک از خواهرخواندگی با شهر سردشت ایران'' (به فارسی)، نوشته‌شده در ۱۸ خرداد ۱۳۸۴؛] بازدید در ۳ بهمن ۱۴۰۰.</ref><ref name="مهر ۱">[https://www-mehrnews-com.cdn.ampproject.org/v/s/www.mehrnews.com/amp/192686/?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16428908517367&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.mehrnews.com%2Fnews%2F192686%2F%25D8%25A7%25D8%25B3%25D8%25AA%25D9%2582%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2584-%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25A7%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D9%258A%25D9%25BE%25D8%25B1-%25D8%25A8%25D9%2584%25DA%2598%25D9%258A%25D9%2583-%25D8%25A7%25D8%25B2-%25D8%25AE%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2587%25D8%25B1%25D8%25AE%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2586%25D8%25AF%25DA%25AF%25D9%258A-%25D8%25A8%25D8%25A7-%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA خبرگزاری مهر: ''استقبال شهردار "ايپر" بلژيك از خواهرخواندگي با شهر سردشت'' (به فارسی)، نوشته‌شده در ۱۸ خرداد ۱۳۸۴؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220122224440/https://www-mehrnews-com.cdn.ampproject.org/v/s/www.mehrnews.com/amp/192686/?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16428908517367&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.mehrnews.com%2Fnews%2F192686%2F%25D8%25A7%25D8%25B3%25D8%25AA%25D9%2582%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2584-%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25A7%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D9%258A%25D9%25BE%25D8%25B1-%25D8%25A8%25D9%2584%25DA%2598%25D9%258A%25D9%2583-%25D8%25A7%25D8%25B2-%25D8%25AE%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2587%25D8%25B1%25D8%25AE%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2586%25D8%25AF%25DA%25AF%25D9%258A-%25D8%25A8%25D8%25A7-%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA |date=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}} بازدید در ۳ بهمن ۱۴۰۰.</ref><ref name="ایسنا ۱">[https://www-isna-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.isna.ir/amp/8403-07675/?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16428908517367&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.isna.ir%2Fnews%2F8403-07675%2F%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25A7%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D9%258A%25D9%25BE%25D8%25B1-%25D8%25A8%25D9%2584%25DA%2598%25D9%258A%25D9%2583-%25D8%25A7%25D8%25B2-%25D8%25AE%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25AE%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2586%25D8%25AF%25DA%25AF%25D9%258A-%25D8%25A8%25D8%25A7-%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25A7%25D8%25B3%25D8%25AA%25D9%2582%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2584-%25D9%2583%25D8%25B1%25D8%25AF خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): ''شهردار ايپر بلژيك از خواهر خواندگي با شهر سردشت استقبال كرد'' (به فارسی)، نوشته‌شده در ۱۸ خرداد ۱۳۸۴؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220122224440/https://www-isna-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.isna.ir/amp/8403-07675/?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16428908517367&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.isna.ir%2Fnews%2F8403-07675%2F%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25A7%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D9%258A%25D9%25BE%25D8%25B1-%25D8%25A8%25D9%2584%25DA%2598%25D9%258A%25D9%2583-%25D8%25A7%25D8%25B2-%25D8%25AE%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25AE%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2586%25D8%25AF%25DA%25AF%25D9%258A-%25D8%25A8%25D8%25A7-%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25A7%25D8%25B3%25D8%25AA%25D9%2582%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2584-%25D9%2583%25D8%25B1%25D8%25AF |date=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}} بازدید در ۳ بهمن ۱۴۰۰.</ref> |- |[[پەڕگە:Flag of Japan.svg|25px]]||[[ھیرۆشیما]]||[[ژاپۆن]]||٢٠٠٥<ref name="استانداری ۱">[https://www.ostan-ag.gov.ir/fa/news/print/2f829879-eb29-e911-9c14-000c29ce98b8/سردشت-وارث-تمدن-های-کهن-و-تاریخی-منطقه-با-قاب استانداری آذربایجان غربی: ''سردشت وارث تمدن‌های کهن و تاریخی منطقه با قابلیت‌های جهانی است'' (به فارسی)، نوشتۀ محمدمهدی شهریاری، نوشته‌شده در ۱۶ بهمن ۱۳۹۷؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220325163824/https://www.ostan-ag.gov.ir/fa/news/print/2f829879-eb29-e911-9c14-000c29ce98b8/سردشت-وارث-تمدن-های-کهن-و-تاریخی-منطقه-با-قاب |date=٢٥ی ئازاری ٢٠٢٢}} بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰.</ref><ref name="سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی ۱">[https://www.air.ir/ZrqN3Rq سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی: ''شركت دانش‌آموزان ایرانی در مراسم یادبود صلح هیروشیما'' (به فارسی)، نوشته‌شده در ۱۰ مرداد ۱۳۹۶؛]{{بەستەری مردوو|url=https://www.air.ir/ZrqN3Rq |date=حوزەیرانی ٢٠٢١}} بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰.</ref><ref name="شعار سال ۱">[https://shoaresal.ir/fa/news/68875/سردشت-نخستین-شهر-قربانی-سلاح-شیمیایی-در-جهان سایت خبری-تحلیلی شعار سال: ''سردشت نخستین شهر قربانی سلاح شیمیایی در جهان'' (به فارسی)، نوشته‌شده در ۱۱ تیر ۱۳۹۶؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210525122011/https://shoaresal.ir/fa/news/68875/سردشت-نخستین-شهر-قربانی-سلاح-شیمیایی-در-جهان |date=٢٥ی ئایاری ٢٠٢١}} بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰.</ref> |- |[[پەڕگە:Flag of Kurdistan.svg|25px]]||[[ھەڵەبجە]]||[[ھەرێمی کوردستان|کوردستان]]||٢٠١١{{تێبینی|لە سەرەتای کیمیابارانی سەردەشت و ھەڵەبجە، بەھۆی ھاوشێوەیان بە شێوەیەکی نافەرمی وەک دەستە خوشکی یەکتری داندران، بەڵام لە ساڵی ٢٠١١دا لە سەردانێکی شاندی ھەڵەبجەیی بۆ ساڵیادی کیمیابارانی سەردەشت بە ئەو شارە، شەقامێکی سەردەشت ناوی ھەڵەبجەی لەسەر داندرا و ھەروەھا بە فەرمی ئەو دوو شارە وەک دەستە خوشک دەستنیشان کران.}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://rwmal.net/19424/ |سەردێڕ=یادی کیمیابارانکردنی سەردەشت؛ دەستەخوشک و هاوزامی هەڵەبجە |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ |بڵاوکەرەوە=ڕووماڵ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی نیسانی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230416155527/https://rwmal.net/19424/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="ایران اینترنشنال ۱">[https://old.iranintl.com/فرهنگ-و-زندگی/پس-از-سه‌دهه-آژیر-خطر-همچنان-طنین‌انداز-است ایران اینترنشنال: ''پس از سەدھە آژیر خطر ھمچنان طنینانداز است'' (بە فارسی)، نوشتەشدە در ٦ تیر ١٣٩٧؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220122184331/https://old.iranintl.com/فرهنگ-و-زندگی/پس-از-سه‌دهه-آژیر-خطر-همچنان-طنین‌انداز-است |date=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}} بازدید در ٢ بھمن ١٤٠٠.</ref><ref name="فارس ۱">[https://www-farsnews-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.farsnews.ir/amp/13941216001439?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16428496522787&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.farsnews.ir%2Fnews%2F13941216001439%2F%25D8%25A8%25DA%2586%25D9%2587%25E2%2580%258C%25D9%2587%25D8%25A7%25DB%258C-%25D8%25A8%25DB%258C%25E2%2580%258C%25DA%25AF%25D9%2586%25D8%25A7%25D9%2587-%25D9%2586%25D8%25AE%25D8%25B3%25D8%25AA%25DB%258C%25D9%2586-%25D9%2582%25D8%25B1%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2586%25DB%258C%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25A8%25D9%2585%25D8%25A8%25D8%25A7%25D8%25B1%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25B4%25DB%258C%25D9%2585%25DB%258C%25D8%25A7%25DB%258C%25DB%258C-%25D8%25AD%25D9%2584%25D8%25A8%25DA%2586%25D9%2587-%25D9%2588-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA خبرگزاری فارس: ''بچه‌های بی‌گناه نخستین قربانیان بمباران شیمیایی حلبچه و سردشت'' (به فارسی)، نوشتۀ محمدمهدی شهریاری، نوشته‌شده در ۱۶ اسفند ۱۳۹۴؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220122182612/https://www-farsnews-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.farsnews.ir/amp/13941216001439?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16428496522787&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.farsnews.ir%2Fnews%2F13941216001439%2F%25D8%25A8%25DA%2586%25D9%2587%25E2%2580%258C%25D9%2587%25D8%25A7%25DB%258C-%25D8%25A8%25DB%258C%25E2%2580%258C%25DA%25AF%25D9%2586%25D8%25A7%25D9%2587-%25D9%2586%25D8%25AE%25D8%25B3%25D8%25AA%25DB%258C%25D9%2586-%25D9%2582%25D8%25B1%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2586%25DB%258C%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25A8%25D9%2585%25D8%25A8%25D8%25A7%25D8%25B1%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25B4%25DB%258C%25D9%2585%25DB%258C%25D8%25A7%25DB%258C%25DB%258C-%25D8%25AD%25D9%2584%25D8%25A8%25DA%2586%25D9%2587-%25D9%2588-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA |date=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}} بازدید در ۲ بهمن ۱۴۰۰.</ref> |} ڕۆژی سێشەممەی ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٥ (بەرامبەر لەگەڵ ٧ی پووشپەڕی ٢٧٠٥) بە بەشداریکردنی کۆمەڵێک ژاپۆنی لە شارەکانی [[ھیرۆشیما]] و [[ناگاساکی]]، شەقامێک لە شاری سەردەشت بە ناوی ''شەقامی ھیرۆشیما'' کرایەوە.<ref name="ایرنا ۱">[https://irna.ir/news/6324935/ خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): ''یکی از خیابان‌های سردشت به نام «هیروشیما» نام‌گذاری شد'' (به فارسی)، نوشتۀ محمدمهدی شهریاری، نوشته‌شده در ۷ تیر ۱۳۸۴؛] بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰.</ref> دواتر لە شاری ھیرۆشیماش شەقامێک بە ناوی ''شەقامی سەردەشت'' کرایەوە.<ref name="ایران ۱">[https://www.magiran.com/article/3684760 ''خیابانی در سردشت خیابانی در هیروشیما'' (به فارسی)، نوشته‌شده در روزنامۀ ایران، دوشنبه ۱۱ دی ۱۳۹۶، شمارۀ ۶۶۸۱؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220501204409/https://www.magiran.com/article/3684760 |date= ١ی ئایاری ٢٠٢٢}} بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰.</ref> ھەروەھا شەقامێکی دیکە لە سەردەشت بە ناوی ''شەقامی ھەڵەبجە'' بوونی ھەیە و لە ھەڵەبجەش قوتابخانە و شەقامێک ناوی ''سەردەشت''ی لەسەر داندرا.<ref name="فارس ۲">[https://www-farsnews-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.farsnews.ir/amp/13941225001049?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16428756557003&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.farsnews.ir%2Fnews%2F13941225001049%2F%25D8%25A7%25D9%2581%25D8%25AA%25D8%25AA%25D8%25A7%25D8%25AD-%25D9%2586%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25AF%25DB%258C%25D9%2586-%25D9%2585%25D8%25AF%25D8%25B1%25D8%25B3%25D9%2587-%25D9%2588-%25D8%25AE%25DB%258C%25D8%25A7%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D8%25AD%25D9%2584%25D8%25A8%25DA%2586%25D9%2587-%25D8%25B9%25D8%25B1%25D8%25A7%25D9%2582-%25D8%25B9%25DA%25A9%25D8%25B3 خبرگزاری فارس: ''افتتاح نمادین مدرسه و خیابان سردشت در حلبچه عراق+عکس'' (به فارسی)، نوشته‌شده در ۲۵ اسفند ۱۳۹۴؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220122182612/https://www-farsnews-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.farsnews.ir/amp/13941225001049?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16428756557003&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.farsnews.ir%2Fnews%2F13941225001049%2F%25D8%25A7%25D9%2581%25D8%25AA%25D8%25AA%25D8%25A7%25D8%25AD-%25D9%2586%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25AF%25DB%258C%25D9%2586-%25D9%2585%25D8%25AF%25D8%25B1%25D8%25B3%25D9%2587-%25D9%2588-%25D8%25AE%25DB%258C%25D8%25A7%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D8%25AD%25D9%2584%25D8%25A8%25DA%2586%25D9%2587-%25D8%25B9%25D8%25B1%25D8%25A7%25D9%2582-%25D8%25B9%25DA%25A9%25D8%25B3 |date=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}} بازدید در ۲ بهمن ۱۴۰۰.</ref><ref name="دانا ۱">[https://www.dana.ir/news/264447.html/نامگذاری-یکی-از-خیابان-های-حلبچه-به-نام-سردشت-دعوتنامه شبکه اطلاع‌رسانی دانا: ''نامگذاری یکی از خیابان های حلبچه به نام سردشت+دعوتنامه'' (به فارسی)، نوشته‌شده در ۲۲ اسفند ۱۳۹۳؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220122182613/https://www.dana.ir/news/264447.html/نامگذاری-یکی-از-خیابان-های-حلبچه-به-نام-سردشت-دعوتنامه |date=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}} بازدید در ۲ بهمن ۱۴۰۰.</ref> لە ڕۆژی ٢٥ی شوباتی ٢٠٢١، شەقامێک لە [[تاران]] ھەڵکەوتوو لە شاڕێگەی شەھید چەمران و سەرتر لە شەقامی باقرخان، ناوەکەی کرای ''شەقامی سەردەشت''.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdish.sahartv.ir/news/فەرهەنگی_هونەری_وەرزشی-i391241 |سەردێڕ=شەقامێک لە تاران بە ناوی "سەردەشت" دەکرێ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوت=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |بڵاوکەرەوە=سەحەری کوردی}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/ku/news/2120/شەقامێکی-تاران-ناوی-%22سەردەشت%22ی-لێنرا/ |سەردێڕ=شەقامێکی تاران ناوی سەردەشتی لێنرا |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |ڕێکەوت=٢٥ی ئازاری ٢٠٢١ |بڵاوکەرەوە=کوردپرێس}}</ref> == پێشانگا == <gallery> Sardasht City.jpg|سەردەشت لە ساڵی ٢٠٠٥ سەردەشت.jpg|شاری سەردەشت لە ساڵی ٢٠٢١ سەردەشت١.jpg|دیمەنی سەردەشت لە ساڵی ٢٠٢١ سردشت - panoramio.jpg|مەیدانی شەھیدانی ٧ی پووشپەڕ Sardasht1.jpg|مەیدانی شەھیدانی ٧ی پووشپەڕی سەردەشت لە ڕۆژدا Sardashtnature4.jpg|مەیدانی شەھیدانی ٧ی پووشپەڕی سەردەشت لە شەودا Spring Nature of Sardasht - March 2007 (3 8601100100 L600).jpg|سەردەشت لە بەھاری ٢٠٠٧ Sardashtkurdishlocaldress.jpg|ڕۆژێکی بارانیی سەردەشت لە ساڵی ٢٠٢١ سەردەشت، زستانی ٢٠٢٢.jpg|سەردەشت لە زستانی ٢٠٢٢ بمب شیمیایی.jpg|شوێنی کیمیاباران کراوی شاری سەردەشت شاخەکانی سەردەشت.jpg|شاخەکانی دەوروبەری سەردەشت </gallery> == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی شارەکانی ئێران]] * [[پێڕستی شارەکانی کوردستان]] * [[پێڕستی شارەکانی پارێزگای ورمێ]] * [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] * [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|پارێزگای ورمێ]] * [[شارستانی سەردەشت]] == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Commons category|Sardasht}} * [https://www.sardasht-ag.ir/fa/home/index وێبگەی فەرمانداریی سەردەشت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230608092507/https://www.sardasht-ag.ir/fa/home/index |date= ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ }} (بە فارسی) * {{ئینستاگرام|shahremasardasht|ھەژماری شارەوانیی سەردەشت}} {{شارستانی سەردەشت}} {{پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا}} {{وتاری ھەڵبژێردراو|وەشان=٩٤٣٨٤٥|ڕێکەوت=١ی ئایاری ٢٠٢٢}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|موکریان|کوردستان|ئێران}} [[پۆل:سەردەشت| ]] [[پۆل:شارستانی سەردەشت]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] [[پۆل:شارەکانی ئێران]] [[پۆل:شارەکانی کوردستان]] [[پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان‏]] [[پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] g3knlm1wdyp4qhccptp10yvdu0lo3vv 1580297 1580296 2026-05-03T00:02:31Z Hivja 64112 /* ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل */ 1580297 wikitext text/x-wiki {{نیشانەی وتاری ھەڵبژێردراو}} {{نامەی ڕوونکردنەوە|سەردەشت|‏سەردەشت (ڕوونکردنەوە)}} {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = سەردەشت | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = سردشت | جۆری_نیشتنگە = [[شار]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = چەند دیمەنێک لە سەردەشت.jpg | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = لە چەپەوە بۆ ڕاست، لەسەرەوە: دیمەنی سەردەشت لە ڕێگای دەرەوەی شار، سەردەشت لە ڕێگای دەروەی شار، شەقامی ھیرۆشیما، کۆتاییی شەقامی کوردستان، گەڕەکی ئازادەگان، مەیدانی شەھیدانی ٧ی پووشپەڕ، ڕووبەڕووی پارکی ڕەزی جۆڵای | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = بەھەشتی کوردستان،<ref name="وەسوەکەل ھەواڵ" /><ref name="تەبیان" /> شاری ئاشتی<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/%DA%86%D8%A7%D9%84%D8%A7%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%DB%95%D8%AF%DB%95%D9%86%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D9%88%DB%95%DA%A9%D9%88%D9%88-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B4%D8%AA%DB%8C%D9%86 |سەردێڕ=چالاکانی مەدەنیی کورد خوازیاری ناساندنی شاری سەردەشت وەکوو \"شاری ئاشتی\"ـن |بڵاوکەرەوە=کوردستان میدیا |ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٥ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211108113341/https://kurdistanmedia.com/so/news/%DA%86%D8%A7%D9%84%D8%A7%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%DB%95%D8%AF%DB%95%D9%86%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D9%88%DB%95%DA%A9%D9%88%D9%88-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B4%D8%AA%DB%8C%D9%86 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpa.net/so/news/دوای-ساڵ-کیمیاباران/-داوا-دەکرێت-سەردەشت-وەکوو-شاری-اشتی-بناسرێت |سەردێڕ=دوای ٢٨ساڵ کیمیاباران/ داوا دەکرێت سەردەشت وەکوو شاری ئاشتی بناسرێت |بڵاوکەرەوە=کوردپا |ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٥ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١}}</ref> | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=11 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''سەردەشت''' | دەرزیی_نەخشە = ڕۆژھەڵاتی کوردستان#Iran#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]دا##جێگەی لە [[ئێران]]دا##جێگەی لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = 1 | پۆتانەکان = {{coord| 36.1568| 45.4764 |region:IR|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[پێڕستی دەوڵەتانی جیھان|وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = [[ئێران]] | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|ورمێ]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[شارستان]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[شارستانی سەردەشت|سەردەشت]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناوچە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناوچەی ناوەندی شارستانی سەردەشت|ناوەندی]] | جۆری_دابەشکراو٥ = | ناوی_دابەشکراو٥ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = مێژوویی | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = شاری لەدایکبوونی [[زەردەشت]] یان شوێنک کە لەسەر دەشت ھەڵکەتووە <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = [[دەسەڵاتی شارەوان–ئەنجومەن|شارەوان–ئەنجومەن]] | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = سەرۆکی شارەوانی | ناوی_سەرۆک = محەممەدڕەزا سەعیدزادە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.iribnews.ir/fa/news/4161493/%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D9%85%D9%86%D8%B5%D9%88%D8%A8-%D8%B4%D8%AF|سەردێڕ=شهردار جدید سردشت منصوب شد (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری دەنگ و ڕەنگ|ڕێکەوت=٢١ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٤}}</ref> | سەرناوی_سەرۆک١ = ئەندامانی ئەنجومەنی شار | ناوی_سەرۆک١ = لە ٢٧ی نیسانی ٢٠٢٤ەوە بەبێ ئەندام<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/1811202429|سەردێڕ=ئەندامانی ئەنجوومەنی شاری سەردەشت بە زیندانیکردن و لێدانی قامچی سزادران|بڵاوکەرەوە=[[تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕووداو]]|ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = |کورسی = ١ کورسی لە [[ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی|پەرلەمان]] بە ھاوبەشی لەگەڵ [[پیرانشار]]{{تێبینی|شارستانەکانی [[شارستانی سەردەشت|سەردەشت]]، [[شارستانی پیرانشار|پیرانشار]] و [[شارستانی میراوە|میراوە]] خاوەنی یەک کورسین لە [[ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی]] (پەرلەمانی ئێران).}} <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٧٫٣ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٤٨٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٤٦،٤١٢ کەس<ref name="ئامار">[https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_04_r.xlsx سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220325163822/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_04_r.xlsx |date=٢٥ی ئازاری ٢٠٢٢ }}</ref>{{ھن}}({{سەوز|+١٠٫٠٧٪}}) | دانیشتووان_لە = [[٢٠١٦]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٦٤٠٠ | مەزندەی_دانیشتووان = دەوروبەری ٥٠،٠٠٠ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://haje.ir/newsdetails.aspx?itemid=17988|سەردێڕ=آمار جمعیتی آذربایجان غربی به تفکیک شهرها در سال 1400 (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ھاژە|ڕێکەوت=٣١ی ئایاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=http://haje.ir/newsdetails.aspx?itemid=17988 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref>{{تێبینی|بەپێی ئەو بەراوردە، ژمارەی دانیشتووانی چوار شاری سەردەشت، [[ڕەبەت]]، [[نەڵاس]] و [[میراوە]]؛ ٨٤،٥٠٠ کەس بووە کە بە دەرکردنی ژمارەی بەراوردکراوی ئەو سێ شارەی دیکە و ھاوسەنگکردنیان لەگەڵ سەرژمێریییەکانی ساڵانی پێشوو، ژمارەی دانیشتووانی شاری سەردەشت لە ساڵی ٢٠٢١، دەوروبەری ٥٠،٠٠٠ کەس دەردەکەوێت.}} | مەزندەی_دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = سەردەشتی | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[یوو تی سی +٣:٣٠|+٣:٣٠]] ([[کاتی ستانداردی ئێران|کاتی ئێران]]) | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = کۆدی پۆستەی ١ | کۆدی_پۆستە = ٥٩٨٩١<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://www.asandid.com/section/postal-code-west-west-azarbaijan|سەردێڕ= کد پستی استان آذربایجان غربی (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە= asandid|ڕێکەوتی سەردان= ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20210919052217/https://www.asandid.com/section/postal-code-west-west-azarbaijan|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = کۆدی پۆستەی ٢ | کۆدی_پۆستە٢ = ٥٩٦١١<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان = https://pishro-sms.ir/%DA%A9%D8%AF%D9%BE%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DB%8C/%DA%A9%D8%AF%D9%BE%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D9%87%D8%A7/|سەردێڕ= کدپستی آذربایجان غربی (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە= pishro-sms|ڕێکەوت= ١ی ئابی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان= ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٢}} </ref> | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٠٤٤ <!-- زانیاریی زیاتر --------> | ناوی_بەشی١_بەتاڵ = پلاکی ئۆتۆمۆبیل | زانیاریی_بەشی١_بەتاڵ = ٢٧ م [[پەڕگە:Non-EU-section-with-IR.svg|10px]] | ناوی_بەشی٢_بەتاڵ = [[پۆلێنکردنی ئاووھەوای کوپێن|پۆلێنکردنی ئاووھەوا]] | زانیاریی_بەشی٢_بەتاڵ = [[ئاووھەوای کیشوەریی شێدار|Dsa (کیشوەریی شێدار و ھاوینی وشک)]] <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = [http://www.sardasht-ag.ir/fa/home/index# فەرمانداریی سەردەشت] | پەراوێزەکان = }} '''سەردەشت''' شارێکە لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] و [[ئێران]] کە لە باشووری ڕۆژاوای [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|پارێزگای ورمێ]] ھەڵکەوتووە. ئەو شارە ناوەندی [[شارستانی سەردەشت]]ە و وەک یەکێک لە شارەکانی ناوچەی [[موکریان]] ھەژمار دەکرێت. سەردەشت لە نزیکی [[سنووری ئێران و عێراق]]دا ھەڵکەوتووە و لەگەڵ [[ھەرێمی کوردستان]] ھاوسنوورە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdish.sahartv.ir/news/ڤیدیۆ_هەواڵ-i345682 |سەردێڕ=گەشتێک لە بەهەشتێکی بزربوو بەناوی سەردەشت |بڵاوکەرەوە=سەحەری کوردی |ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> ژمارەی دانیشتووانی ئەو شارە لە ساڵی ٢٠١٦، بەرامبەر لەگەڵ ٤٦٬٤١٢ کەس لە ١٢٬٥٥١ خێزاندا بووە.<ref name="ئامار" /> شارەکە لە سەردەمی [[کۆماری کوردستان]] و ھەروەھا لە دوای [[شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران]] بۆ ماوەیەک لەژێر دەستەڵاتی کورداندا بووە.<ref name="مێژوو و جوگرافیای سەردەشت٢" /><ref name="گۆڤاری تیشک" /> سەردەشت بەپێی ژمارەی دانیشتووان، ١١ەمین شاری پارێزگای ورمێ، ٢٣ەمین شاری ڕۆژھەڵاتی کوردستان و ١٩٧ەمین شاری ئێرانە. خەڵکی سەردەشت [[کورد]]ن و بە [[زمانی کوردی|کوردی]]ی [[سۆرانی]] و شێوەزاری [[موکریانی]] دەدوێن. ھەروەھا زۆربەی خەڵکی شارەکە پەیڕەوی ئایینی [[ئیسلام]] و مەزھەبی [[سوننە]]ی [[شافعی]]ن.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/178176/1/شهرستان-سردشت در مورد سردشت در ویکی تابناک بیشتر بخوانید (بە فارسی)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211107164118/https://www.tabnak.ir/fa/tags/178176/1/%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA |date= ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ }}</ref> سەردەشت لە تەنیشتی کێوی [[کێوی گردەسوور|گردەسوور]]، لەسەر زنجیرەچیاکانی [[زاگرۆس]] و لە نزیکی سەرچاوەیەکی ئاوی ھەڵکەوتووە. بەشێکی زۆری [[ئاوی خواردنەوە]] و ئاوی جووتیاریی شار لەو سەرچاوەیە دابین دەبێت کە ئاوەکەی لە کێوی گردەسوور و کێوە سنوورییەکانەوە دێتە خوار.<ref>ئیبراھی ئەفخەمی، مێژوو و ئەدەب و فەرھەنگی موکریان-بەشی دووەم، لاپەڕەی ٢٨٤، ١٣٧٣ی ھەتاوی</ref> سەردەشت خاوەنی ژینگە و سروشتێکی بەرچاوە کە بووەتە ھۆی ئەوەی کە نازناوی ''بەھەشتی کوردستان''ی پێبدرێت.<ref name="وەسوەکەل ھەواڵ" /><ref name="تەبیان" /> ئەو شارە بە کەشوھەوایەکی تاڕادەیەک سارد و فێنک، لە درێژەی ساڵدا بەفر و بارانبارینێکی زۆر دەیگرێتەوە و زۆر جاران لە ڕیزی یەکەمی بارینی پارێزگادا جێ دەگرێت.<ref name="مێژوو و جوگرافیای سەردەشت١" /> سەردەشت خاوەنی مێژووێکی کۆن و دێرینە کە کۆنترین ئاسەواری دۆزراو لەو شارە، مێژووکەی بۆ ٦ ھەزار ساڵ پێش زایین دەگەڕێتەوە.<ref name="مێژوو١ (ک. ک)" /><ref name="مێژوو٢ (ک. ک)" /><ref name="مێژوو٣ (ک. ک)" /> ئەو شارە لە ساڵی ١٩٨٧ی زایینی لەلایەن [[ڕژێمی بەعس]]ەوە کیمیاباران کرا. شاری سەردەشت کەوتووەتە باشووری شارەکانی [[پیرانشار]] و [[مەھاباد]] و ھەروەھا دەکەوێتە ڕۆژاوای [[بانە]] و باشووری ڕۆژاوای [[بۆکان]]. ھەروەھا سەردەشت دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی [[قەڵادزێ]] و [[پارێزگای سلێمانی]] لە ھەرێمی کوردستان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://raprsi.com/so/shar/sardasht |سەردێڕ=سەردەشت |بڵاوکەرەوە=ڕاپرسی |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> شاری سەردەشت ١٢٠ کیلۆمەتر لە مەھاباد، ٢٢٥ کیلۆمەتر لە ورمێ، ٧٤٠ کیلۆمەتر لە [[تاران]]، ١٨٩ کیلۆمەتر لە [[ھەولێر]] و ٣٥ کیلۆمەتر لە قەڵادزێ دوورە.<ref>ئیبراھی ئەفخەمی، مێژوو و ئەدەب و فەرھەنگی موکریان-بەشی دووەم، لاپەڕەی ٢٨٦، ١٣٧٣ی ھەتاوی</ref> سەردەشت سەرەتا وەکوو ناوەندی ناوچەی سەردەشت بەشێک لە [[شارستانی مەھاباد]] بوو، بەڵام دواتر بەھۆی ھەندێک بواری سیاسی و سەربازییەوە لە ساڵی ١٩٤٣ و ھاوکات لەگەڵ [[جەنگی جیھانیی دووەم]]، چووە ناو سنوورەکانی [[شارستانی سنە]] لە [[پارێزگای کوردستان]]. لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٦دا، ناوچەی سەردەشت لە شارستانی سنە جیا کرایەوە و خۆی بووە شارستانێکی سەربەخۆ کە ناوەندەکەی ھەتا ئێستا شاری سەردەشتە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.tabnak.ir/fa/tags/23666/1/tabnak.ir/fa/tag/1/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AF|سەردێڕ=مورد مهاباد در ویکی تابناک بیشتر بخوانید (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=تابناک|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.tabnak.ir/fa/tags/23666/1/tabnak.ir/fa/tag/1/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AF |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> == وشەڕەتناسی == لەلایەن ھەندێک سەرچاوە دەگوترێت کە سەردەشت شوێنی لەدایکبوونی [[زەردەشت]]ە و لەو ناوەوە وەرگیراوە و دوای ھێرشی عەرەبە موسڵمانەکان لە زەردەشتەوە بۆ سەردەشت گۆڕاوە.<ref>ئیبراھیم ئەفخەمی، ساڵی ١٣٧٣ی ھەتاوی، مێژووی فەرھەنگ و وێژەی موکریان–بەرگی دووەم، لاپەڕەی ٢٨٦</ref><ref name="ایسنا ۲">[https://www-isna-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.isna.ir/amp/8209-07642/?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16429841014661&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.isna.ir%2Fnews%2F8209-07642%2F%25D9%2585%25D8%25B1%25D8%25AF%25D9%2585-%25D9%2583%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B3%25D8%25AA%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25B1%25D8%25A7-%25D8%25B2%25D8%25A7%25D8%25AF%25DA%25AF%25D8%25A7%25D9%2587-%25D8%25B2%25D8%25B1%25D8%25AA%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D9%2585%25D9%258A-%25D8%25AF%25D8%25A7%25D9%2586%25D9%2586%25D8%25AF خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): ''مردم كردستان سردشت را زادگاه زرتشت مي‌دانند'' (به فارسی)، نوشته‌شده در ۱۹ آذر ۱۳۸۲؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220124003313/https://www-isna-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.isna.ir/amp/8209-07642/?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16429841014661&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.isna.ir%2Fnews%2F8209-07642%2F%25D9%2585%25D8%25B1%25D8%25AF%25D9%2585-%25D9%2583%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B3%25D8%25AA%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25B1%25D8%25A7-%25D8%25B2%25D8%25A7%25D8%25AF%25DA%25AF%25D8%25A7%25D9%2587-%25D8%25B2%25D8%25B1%25D8%25AA%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D9%2585%25D9%258A-%25D8%25AF%25D8%25A7%25D9%2586%25D9%2586%25D8%25AF |date=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}} بازدید در ۴ بهمن ۱۴۰۰.</ref> ھەندێکی دیکەش پێیان وایە ناوی سەردەشت لە دوو بەشی «سەر» و «دەشت» وەرگیرابێت، کە بە مانای دەشتێکە ھەتا [[زێی بچووک]] درێژەی ھەیە.<ref name="Bukan">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141129032201/http://bukanmukri.org/site-articlepage/sardasht/2-sardasht-fa.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ |ناونیشان=http://bukanmukri.org/site-articlepage/sardasht/2-sardasht-fa.html |سەردێڕ=ناساندنی سەردەشت |بڵاوکەرەوە=بۆکان موکری |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|fa}} |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="ایسنا ۲" /> == مێژوو == === سەردەمی دێرین === سەردەشت لە سەردەمی پێش ئیسلامدا، لە باکووری ڕۆژاوای شوێنی ئێستای ھەڵکەوتبوو و نزیک بە سەرچاوەیەکی گەورە بوو. ناوێکی تری ئەم شارە ''نێزەڕۆ'' بوو کە خاوەنی پێنج بورج بوو. سەردەشت ناوچەیەکی مێژوویییە کە کۆمەڵێک شوێنی دێرینی پێش ئیسلام، ئێستاش لە ناوچەکە بوونیان ھەیە. لە نزیکی سەردەشت قەڵایەکی لێیە کە مێژووەکەی بۆ سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] دەگەڕێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Archived copy |ناونیشان=http://bukanmukri.org/site-articlepage/sardasht/2-sardasht-fa.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141129032201/http://bukanmukri.org/site-articlepage/sardasht/2-sardasht-fa.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ |ڕێکەوتی سەردان=٤ی شوباتی ٢٠١٥}}</ref> بەپێی ئاسەوارە دۆزراوەکان، سەردەشت و ناوچەکانی دەوروبەری لەژێر حوکمڕانیی [[مانناکان]]دا بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdish.sahartv.ir/news/%D9%81%DB%95%D8%B1%D9%87%DB%95%D9%86%DA%AF%DB%8C_%D9%87%D9%88%D9%86%DB%95%D8%B1%DB%8C_%D9%88%DB%95%D8%B1%D8%B2%D8%B4%DB%8C-i242767|سەردێڕ=دۆزرانەوەی خشتی ڕووکێش‌داری مانایی لە سەردەشت|بڵاوکەرەوە=سەحەری کوردی|ڕێکەوت=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> لە نزیک چەند گوندی سەر بە سەردەشت، چەندین ئاسەواری مێژوویی دۆزراونەوە کە کۆنترینیان ئاسەواری دەستھاتوو لە پێنج ناوچەی پشکنینکراو لە تەپۆڵکەی باغی سەر بە سەردەشت بووە کە مێژووەکەی بۆ ٦ ھەزار ساڵی پێش زایین دەگەڕێتەوە.<ref name="مێژوو١ (ک. ک)">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanukurd.com/?p=11536 |سەردێڕ=دۆزرانەوە هەندێ بەڵگە و ئاسەواری هەزارەی یەکەمی پێش زایین لە ناوچەی باڵانی سەردەشت |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=١٧ی ئابی ٢٠١٦ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref><ref name="مێژوو٢ (ک. ک)">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanukurd.com/?p=5551 |سەردێڕ=لە سەردەشت ئاسەواری ٦ هەزار ساڵ لەوە پێش دۆزرایەوە |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref><ref name="مێژوو٣ (ک. ک)">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanukurd.com/?p=5575 |سەردێڕ=دۆزرانه‌وه‌ی شوێنەواری ٨ هەزار ساڵە له سەردەشت |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> === ھێرشی عوسمانییەکان === [[پەڕگە:Kurdistan-mukri-Jacques de Morgan-1893-map.jpg|وێنۆک|نەخشەی کوردستانی موکری لەلایەن [[ژاک دێ مۆرگان]] لە ساڵی ١٨٩٣، کە سەردەشت (سردشت) لە باشووری ڕۆژاوای نەخشەکەدا ھەڵکەوتووە.]] [[پەڕگە:Osmanli Ortadogu (Mukrian).jpg|وێنۆک|نەخشەی ناوچەی موکریان لە ساڵی ١٨٩٣، سەردەشت (سردشت) لە باشووری نەخشەکە و لە نزیکی سنووری دەوڵەتی عوسمانیدا ھەڵکەوتووە.]] [[پەڕگە:Ottoman Middle East in 1900, Edward Stanford (Ardalan).jpg|وێنۆک|نەخشەی [[میرنشینی ئەردەڵان]] لە ساڵی ١٩٠٠، سەردەشت (Sardasht) لە باکووری ڕۆژاوای نەخشەکەدا ھەڵکەوتووە.]] لە ساڵی ١٩٠٦ ھێزەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] سەردەشتیان داگیرکرد و دواتر لە تشرینی دووەمی ١٩١٢، دوای [[ھێرشی عوسمانی بۆ سەر وڵاتی فارس (١٩٠٦)|داگیرکارییەکی شەش ساڵە]] لە شارەکە چوونە دەرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠١٦|سەردێڕ=File 3154/1912 Pt 1-2 'Turco-Persian frontier: the position of Hawizeh; miscellaneous prints' |ناونیشان=https://www.qdl.qa/en/universal-viewer/81055/vdc_100032533196.0x000002 |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=Qatar Digital Library |زمان=English |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئایاری ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220501204402/https://www.qdl.qa/en/universal-viewer/81055/vdc_100032533196.0x000002 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> خەڵکی سەردەشت ھەر وەک سەرجەم کوردەکان بەھۆی بیروڕای مەزھەبییەوە پەیوەندییەکی باشیان لەگەڵ عوسمانییەکان ھەبووە، بەڵام پێیان خۆش نەبووە شارەکەیان بچێتە ژێر خاکی دەوڵەتی عوسمانی. بۆیە ھەندێک لە خەڵکی ئەو شارە نامەیەکیان بۆ ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانی نووسی کە دژایەتیی خۆیان بۆ چوونە ژێر دەسەڵاتی عوسمانی دەردەبڕی.<ref name="مێژوو و جوگرافیای سەردەشت١" /> === ھێرشی ڕووسەکان === [[پەڕگە:M 115 carte de la Perse front Caucase (Mukrian Region).jpg|وێنۆک|زۆرترین پێشڕەویی بەرەی ڕووسەکان لە جەنگی جیھانیی یەکەم بە ھێڵی سەوز نیشان دراوە کە سەردەشت (Serdecht) دەگرێتەوە.]] لە دەستپێکی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] ئەگەرچی دەوڵەتی ئێران بێلایەنیی خۆی ڕاگەیاند، بەڵام بەھۆی لاوازیی سیستەمی حوکمڕانی و ھێزی دەوڵەتی دانی پێنەدرا. لە دوای [[ڕێککەوتننامەی ئەنگلۆ-ڕووسی|ڕێککەوتننامەی سەنت پیتەرزبورگ]]، ھێزەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی]]ا و [[شانشینی یەکگرتوو]] وڵاتی ئێرانیان لە باکوور، باشوور و ڕۆژاواوە داگیر کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/fa/news/29174/تنها-مقبره-برجامانده-از-حمله-روس-ها-به-سردشت-در-وادی-فراموشی-عثمان-عباسی/ |سەردێڕ=تنها مقبره برجامانده از حمله روس ها به سردشت در وادی فراموشی/عثمان عباسی (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=کوردپرێس |ڕێکەوت=١٥ی ئازاری ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ھێرشی ڕووسەکان [[ئازەربایجان (ھەرێم)|ئازەربایجان]] و بەشێک لە [[کوردستان]]ی گرتەوە کە یەکێک لەو شوێنانەی لەلایەن ڕووسەکانەوە داگیر کرا، سەردەشت بوو. ھێرش بۆ سەر ناوچەی سەردەشت لە دەوروبەری ساڵی ١٩١٦ ڕوویدا. ئەگەرچی لە ناوچەکانی [[وەتماناوێ]] و [[نەڵاس]] ھەندێک بەرگری لە بەرامبەر ڕووسەکانەوە کرا، بەڵام سەرئەنجام ھێزە ڕووسەکان دەگەنە ناو شار و داگیری دەکەن. ژمارەیەک لە خەڵکی شار بە گومانی ئەوەی کە شەڕێکی نێوان ڕووسەکان و عوسمانییەکانە و ئەوان لە کوشتاری ڕووسەکان بەدوورن، شارەکەیان بەجێنەھێشت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://avaymarz.ir/تنها-مقبره-برجامانده-از-حمله-روس-ها-به-س/ |سەردێڕ=تنها مقبره برجامانده از حمله روس ها به سردشت در وادی فراموشی (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ئاوای مەرز |ڕێکەوت=١٥ی ئازاری ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=https://avaymarz.ir/%D8%AA%D9%86%D9%87%D8%A7-%D9%85%D9%82%D8%A8%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%B3-%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%B3/ |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> ڕووسەکان کە ئەو کات لە ناوچەدا بە «عەرووس» ناسرابوون، کاتی چوون بۆ شار ٥١ کەس لە خەڵکی ئاسایییان کوشت. یەکێک لەو کەسانە بە ناوی ''عەبدولکەریم قازی'' کە دادوەر بوو، لەلایەن ڕووسەکانەوە لەبەردەم ماڵەکەی بە شێوەیەکی نالەبار کوشترا. ئێستا گۆڕی عەبدولکەریم قازی تەنیا گۆڕە کە لەو کارەساتەوە ماوەتەوە و مەترسیی لەناوچوونی بەھۆی بیناسازی لەسەرە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://sardashtpress.ir/2022/04/03/تنها-مقبره-برجامانده-از-حمله-روس-ها-به-س/ |سەردێڕ=تنها مقبره برجامانده از حمله روس ها به سردشت در وادی فراموشی (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=سەردەشت پرێس |ڕێکەوت=٣ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=http://sardashtpress.ir/2022/04/03/%D8%AA%D9%86%D9%87%D8%A7-%D9%85%D9%82%D8%A8%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%B3-%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%B3/ |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> === ھێرشی پشدەرییەکان === [[پەڕگە:خارطة المملكة العراقية.jpg|وێنۆک|نەخشەی [[شانشینی عێراق]] لە ساڵی ١٩٢١، لە سەرەوەی [[پارێزگای سلێمانی]] (السليمانيه) لە باکووری ڕۆژھەڵاتی نەخشەکەدا ناوی سەردەشت (سردشت) نووسراوە.]] لە سەرەتای حکومڕانی [[ڕەزا شا]]، کاتێک کە ھۆزەکان تووشی بەڕێوەچوونی یاسای توند لەلایەن حکوومەتەوە بوون، دژایەتییان کرد و لە بەڕێوەبردنی یاساکان کشانەوە. ھەندێک لە ھۆزەکان لەبەر ڕاوەستان لە بەرامبەر حکوومەتدا، داوای یارمەتییان لە [[پشدەر]]ییەکان ویست. لە ساڵی ١٩١٩، ژمارەیەک لە مەنگوڕەکان بە یارمەتی و پاڵپشتیی پشدەرییەکان بە بیانووی خاوەن قەرزی لە ھەندێکان، ھاتنە شاری سەردەشت. لەو کاتدا ژمارەیەکی زۆر لە خەڵکی سەردەشت کوشتران، بریندار بوون و شارەکە بە تەواوی لە ئاگردا سووتا. فەرماندەی سەربازیی ئەو کاتی سەردەشت، ''عەلی ئەسغەرخانی پزیشکیان'' بوو کە نەیتوانی لە بەرامبەر پشدەرییەکاندا بەرگری بکات و ژمارەیەکی زۆر لە ھێزە سەربازییەکان کوشتران و ئەوانەی زیندووش مانەوە ناچار بە بەجێھێشتنی شارەکە بوون. لەو شەڕەدا لە ناوچەی مەرگی لە باشووری کوردستان ھەتا ناوچەی ئالانی سەردەشت بەشدارییان ھەبوو. پشدەرییەکان نزیکی یەک مانگ سەردەشتیان لەژێر دەستدا بوو. دوای ماوەیەک ڕەزا شا زانی کە بە زۆرەملی ناتوانێت پشدەرییەکان بدۆڕێنێت، بۆیە ڕێگای دانوستانی ھەڵبژارد کە پشدەرییەکان قبووڵیان کرد و ڕەزا شاش ''جێنەراڵ سەرتیپ سەیف ئەفشار''ی بە نوێنەرایەتیی خۆی ناردە ناوچەکە. دوای چەند ڕۆژان وتووێژ، حکوومەتی ئێران لە بەرامبەر زەوی و گوندەکانی پشدەرییەکان لە ئێران، پارەیەکی زۆری لیرە دانێ و مافی بەکارھێنانییان لە کوێستانەکانی ئێران لە ھاویندا پێدرا.<ref name="مێژوو و جوگرافیای سەردەشت٢" /> === ڕاپەڕینی سمکۆی شکاک === {{ئەمانەش ببینە|ڕاپەڕینی سمکۆی شکاک (١٩١٨–١٩٢٢)|ڕاپەڕینی سمکۆی شکاک (١٩٢٦)}} [[پەڕگە:Map of the Simko Shikak Revolt (1918–1922).png|وێنۆک|نەخشەی پێشڕەوییەکانی ھێزەکانی سمکۆی شکاک کە لە باشووری ڕۆژاواوە سەردەشت (Sardasht) دەگرێتەوە.]] دوای ئەوەی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] کۆتایی ھات، [[سمکۆی شکاک]] وەکوو سەرکردەیەکی سیاسی ناوی دەرکرد و لەپێناو دامەزراندنی ئیدارەیەکی کوردی لە ساڵی ١٩١٨ توانی ھێز و دەسەڵاتی خۆی لە ھەرێمی ڕۆژاوای [[دەریاچەی ورمێ]]دا زیاتر بکات<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|یەکەم=W. G. |دوایین=Elphinston |سەردێڕ=The Kurdish Question |journal=International Affairs |بەرگ=٢٢|issue=1 |پەڕەکان=٩١–١٠٣ [p. ٩٧]|ساڵ=١٩٤٦|doi=10.2307/3017874 |jstor=3017874}}</ref> و شۆڕشێک دەست پێ بکات کە ھەتا ١٩٢٢ درێژەی ھەبوو.<ref name=cornell>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Smith |یەکەم=B. |سەردێڕ=Land and Rebellion: Kurdish Separatism in Comparative Perspective |ناونیشان=http://government.arts.cornell.edu/assets/psac/sp09/Smith_Kurdish_Separatism_Feb09_PSAC.pdf |ساڵ=٢٠٠٩|journal=Working Paper}}</ref> سمکۆ سوپایەکی بەھێزی کوردی ڕێکخست کە زۆر بەھێزتر لە ھێزەکانی حکوومەتی ئێران بوو. لەبەر ئەوەیکە حکوومەتی ناوەندی نەیتوانی چالاکییەکانی سمکۆ کۆنتڕۆڵ بکات، ئەو بە پەرەپێدانی ھەرێمەکانی ژێر کۆنتڕۆڵی خۆی درێژەی دا و ھەتا ساڵی ١٩٢٢ شارەکانی [[بانە]] و سەردەشت ھاتنە ژێر کۆنتڕۆڵی.<ref>F. Koohi-Kamali, "Nationalism in Iranian Kurdistan" in ''The Kurds: A Contemporary Overview'', ed. P.G. Kreyenbroek, and S. Sperl, 252 pp., Routledge, 1992, {{ISBN|0-415-07265-4}} pp. 175, 176</ref> ھەرەوەھا لە کانوونی دووەمی ١٩٢٩ و ھاوکات لەگەڵ گرتنی [[مەھاباد]] لەلایەن کوردە [[مەنگوڕ]]ەکانەوە، شۆڕشگێڕە کوردەکان لە سەردەشت توانیان گەمارۆ بخەنە سەر ھێزە ئێرانییەکان. لە مانگی ئازاری ھەمان ساڵ، ھێزێکی نوێی سوپای ئێران نێردرانە سەردەشت و بە کوشتنی ٩٠ کەس لە شۆڕشگێڕە کوردەکان کە ٥ کەس لە سەرکردەکانیان لەخۆدەگرێت، توانیان گەمارۆکە تێکبشکێنن و کوردەکان ناچار بە کشانەوە بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.tasnimnews.com/fa/news/1392/12/06/294853/%D8%A2%D8%BA%D8%A7%D8%B2-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%AE%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%B9%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86|سەردێڕ=آغاز جنگ رضاخان علیه عشایر کردستان (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=تەسنیم|ڕێکەوت=٢٥ی شوباتی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> === ڕاپەڕینی مەلا خەلیل === {{ئەمانەش ببینە|ڕاپەڕینی مەلا خەلیل}} [[پەڕگە:Image of the mangur tribe in sardasht 1929.jpg|وێنۆک|وێنەیەکی چەکدارانی ھۆزی مەنگوڕ لە سەردەشت، پاش گرتنی شارەکە لە سەردەمی ڕاپەڕینی مەلا خەلیل.]] [[پەڕگە:هێزی مەنگوڕ و مامەش.jpg|وێنۆک|ھێزێک لە ھۆزەکانی سەر بە مەلا خەلیل گۆڕەمەری.]] لە ساڵەکانی ١٩٢٨ بۆ ١٩٢٩، کەسێک بە ناوی [[مەلا خەلیل گۆڕەمەری]] لە دژی قەدەغە و گۆڕینی [[جلی کوردی]] لەلایەن حکوومەتی ڕەزا شاوە ڕاپەری. ئەو لە ساڵی ١٨٨٠ لەدایکبوو و دواتر بووبە یەکێک لە دژبەرانی حکوومەتی ڕەزا شا. لە کۆتایییەکانی ١٩٢٨ لە دژی سیاسەتەکانی ڕەزا شا ڕاپەری و فتوای دەرکرد. ڕەزاشای پەھلەوی دەیھەویست لە چوارچێوەی سیاسەتی یەکنەتەوەکردن و مۆدێرنسازی، سەرجەم جلوبەرگی نەتەوەکانی ئێران یەک بخات و جۆرە جلوبەرگێکی دیاریکرد و سەپاندی، بەڵام لە کوردستاندا دژایەتیی ئەم سیاسەتە کولتوورییە کرا و مەلا خەلیل کە زانایەکی ئایینیی ناوچەی موکریان و سەردەشت بوو، بە فتوایەک دژایەتیی ئەو سیاسەتەی ڕاگەیاند و بە [[حەرام]] و کوفری لە قەڵەمدا و بەرەنگاربوونی ئەو [[سیاسەت]]ەی بە واجب ڕاگەیاند. ئەوەبوو لە ساڵی ١٩٢٨، ڕاپەڕینێکی لێکەوتەوە و چەندین ناوچەی کوردستان لە موکریان کەوتنە دەستی ڕاپەڕیوەکان کە سەرکردەکەی خودی مەلا خەلیل بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://sites.google.com/univsul.edu.iq/kurdistan-car/documents/فەتوای-مەلاخەلیل-گۆڕەمەری-لە-ساڵی-١٩٢٨-دژی-سیاسەتی-قەدەغەکردنی-جلی-کوردی-ل |سەردێڕ=فەتوای مەلاخەلیل گۆڕەمەری لە ساڵی ١٩٢٨، دژی سیاسەتی قەدەغەکردنی جلی کوردی لە ئێران |بڵاوکەرەوە=زانکۆی سلێمانی |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> تەواوی ھۆزەکانی [[مەنگوڕ]] و [[گەورک]]ی مەھاباد و سەردەشت لەگەڵ مەلا خەلیل لە دژی یاسای [[کەشفی حیجاب]] و [[کڵاوی پەھلەوی]] یەکیان گرت. یەکەمین ھەنگاوی ئەوان لە دەستێکی ساڵی ١٩٢٩دا بوو کە تەلەگراف و تەلەفۆنی دەوڵەتییان لە نێوان مەھاباد و سەردەشتدا بچڕاند. دواتر لە دۆڵی «ئامێد» لە نێوان ''گوڵیار'' و ''دووسەید'' ھێرشیان کردە سەر ھێزەکانی حکوومەتی ناوەندی و شکستیان پێھێنان. دوایە مەلا خەلیل بە یارمەتیی ھێزەکانی سوارە و پیادەی مەنگوڕ و گەورک [[شەڕی سەردەشت (١٩٢٩)|ھێرشی کردە سەردەشت]]،<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Cronin|یەکەم=Stephanie|ناونیشان=https://books.google.co.uk/books?id=Zy75pASpaHkC&pg=PA116&dq=mangur%20sauj%20bulak&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=sh/x/saves/uv/m1/5&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiGjbOpqK6OAxWvW0EAHZlOECkQ6AF6BAgGEAM&kgs=1f480c3e326c965c#v=onepage&q=mangur%20sauj%20bulak&f=false|سەردێڕ=Tribal Politics in Iran: Rural Conflict and the New State, 1921-1941|ڕێکەوت=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٤-١٣٨٠١-٢|پەڕەکان=١١٦|زمان=en}}</ref> ھێزەکانی ئێرانی لە شارەکە دەرکرد و سەردەشتی گرتە ژێر دەست.<ref name="مێژوو و جوگرافیای سەردەشت٢" /><ref name=":0" /><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=على|یەکەم=رزم‌آرا، حسين|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=140MAQAAMAAJ&q=%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%B4+%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84&dq=%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%B4+%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjh8Kfjh9COAxUw9QIHHTGSGQ4Q6AF6BAgFEAM|سەردێڕ=عملىات اورامان|ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=پردىس دانش|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٢٥٠٩-١٤-٠|زمان=fa|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250810030808/https://books.google.iq/books?id=140MAQAAMAAJ&q=%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%B4+%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84&dq=%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%B4+%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjh8Kfjh9COAxUw9QIHHTGSGQ4Q6AF6BAgFEAM#%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%B4%20%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٥|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ژمارەی ھێزە کوردەکانی مەلا خەلیل لەم شەڕانەدا ١٠،٠٠٠ بۆ ١٥،٠٠٠ کەس بوون.<ref name=":0" /><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Cronin|یەکەم=S.|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=WPOADAAAQBAJ&pg=PA185&dq=mangur+sardasht+1929&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjC3bj3p9GOAxXq8gIHHTprC28Q6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=mangur%20sardasht%201929&f=false|سەردێڕ=Soldiers, Shahs and Subalterns in Iran: Opposition, Protest and Revolt, 1921-1941|ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Springer|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣٠-٣٠٩٠٣-٦|پەڕەکان=١٨٥|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Potts|یەکەم=D. T.|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=ssLADwAAQBAJ&pg=PA378&dq=mangur+sardasht+1929&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjC3bj3p9GOAxXq8gIHHTprC28Q6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=mangur%20sardasht%201929&f=false|سەردێڕ=Nomadism in Iran: From Antiquity to the Modern Era|ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٣٣٠٨٠-٥|پەڕەکان=٣٧٨|زمان=en}}</ref> کاتێک ڕەزا شا نەیتوانی لەگەڵ مەلا خەلیل ڕێک بکەوێت، ڕێککەوتنی لەگەڵ ھەندێک لە ئاغاکانی مەنگوڕ لە دژی ڕاپەڕینی مەلا خەلیل ھەڵبژارد. پاش ماوەیەک ڕاپەڕینەکە سەرکوت کرا و بنکەی ڕاپەڕیوەکان کە دەکەوێتە ناوچەی سەردەشت، کەوتە دەست سوپا و مەلا خەلیل و ھەندێک لە ھاوڕێکانی ناچار بەرەو باشووری کوردستان کشانەوە. دواتر مەلا خەلیل لە ساڵی ١٩٥٥ کۆچی دواییی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://pmnews.se/?p=29574 |سەردێڕ=ڕاپەرینی مەڵا خەلیکی میراوەو ئۆمەر پاشای قەلەرەشە، سەردار پشدەری |بڵاوکەرەوە=پی ئێم نیووز |ڕێکەوت=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٣ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=https://pmnews.se/?p=29574 |date=شوباتی ٢٠٢٦ }}</ref> === ڕاپەڕینی حەمە ڕەشید === {{ئەمانەش ببینە|ڕاپەڕینی حەمە ڕەشید}} کاتێک لە ئەیلوولی ١٩٤١دا سەربازانی [[ھاوپەیمانانی جەنگی جیھانیی دووەم|ھاوپەیمانان]] ھاتنە ناو ئێرانەوە، سوپای ئێران بە خێرایی ھەڵوەشا و تەقەمەنیەکانیان لە کوردستان لەلایەن کوردەکانەوە دەستی بەسەردا گیرا. کوڕانی سەرۆک ھۆزە کوردەکان کە بۆ [[تاران]] دوورخرابوونەوە، ئەو دەرفەتەیان بەکارھێنا و خۆیان لە تاران بەرەو کوردستان ھەڵاتن. حەمە ڕەشید، سەرۆکێکی کوردی بانەیی، سەردەشت، [[بانە]] و [[مەریوان]]ی کۆنتڕۆڵ کرد و دواجار لە پاییزی ساڵی ١٩٤٤ لەلایەن سوپای ئێرانەوە ناچار بە کشانەوە لە ناوچەکە کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jwaideh|یەکەم=Wadie|سەردێڕ=The Kurdish National Movement: Its Origins and Development|ناونیشان=https://archive.org/details/kurdishnationalm0000jwai|ڕێکەوت=١٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Syracuse University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٥٦-٣٠٩٣-٧|پەڕەکان=[https://archive.org/details/kurdishnationalm٠٠٠٠jwai/page/٢٤٥ ٢٤٥]|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Phersu Atlas|ناونیشان=https://content.phersu-atlas.com/object/event/2214|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=content.phersu-atlas.com}}</ref><ref>{{Harvtxt|Elphinston|1946|pp=97–98}}</ref> === سەردەمی کۆماری کوردستان === {{ئەمانەش ببینە|کۆماری کوردستان}} [[پەڕگە:Map republic of mahabad and south azerbaijan 1945 topograhic.svg|وێنۆک|نەخشەی کۆماری کوردستان، سەردەشت (Sardasht) لەسەر سنووری باشووری ڕۆژاوای کۆماردا ھەڵکەوتووە.]] ھۆزەکان و خەڵکی سەردەشت بەپێی ڕووداوەکانی پێشوو، لە پێش دامەزراندنی کۆماری کوردستان ئامادە بوون ھەتا دەست بە شۆڕش بکەن و بچنە ناو ھێزەکانی دژی دەوڵەتی ناوەندی. زۆربەی گەورەکانی گەل و سەرکردەکانی ھۆزەکان بێجگە لە چەند بوارێکی تایبەت، وەفاداریی خۆیان بۆ [[قازی محەممەد]] ڕاگەیاند. خەڵکی سەردەشتیش بوونە ھاوڕای کۆمار، کە ئەو سەردەمە لە سەردەشت بە «ساڵی دیموکرات» ناسراوە. ساڵی ١٩٤٦ی زایینی، ساڵی سەرھەڵدانی خەڵکی شار لە دژی [[شانشینی پەھلەوی|حکوومەتی پەھلەوی]] بوو. [[بنەماڵەی بارزانی|بارزانییەکان]] لە باشووری کوردستان لە دوای سەرنەکەوتن، لە ڕێگای سەردەشتەوە دەھاتنە ناو ڕۆژھەڵاتی کوردستان و پەیوەندییان بە قازی محەممەدەوە دەکرد. حکوومەتی ئێران نامەیەکی بۆ سەرھەنگ پزیشکیان، فەرماندەی ئەو کاتی سەردەشت نووسی کە [[مەلا مستەفا بارزانی]] لە بیری یەکگرتن لەگەڵ کۆماری کوردستان دڵسارد بکاتەوە، بەڵام بە پێچەوانە مەلا مستەفا خۆی بە شاری [[مەھاباد]] و قازی محەممەد گەیاند.<ref>قازی محەممەد و کۆمار لە ئاوێنەی بەڵگەکان - بێھزاد خۆشحاڵی - ٢٠٠١</ref> لە یەکەمین کۆنگرەی [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران|حیزبی دێموکراتی کوردستان]] لە مەھاباد لە ڕێکەوتی ٢٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٥، سەردەشت ھیچ نوێنەرێکی نەبوو. بەڵام بەشی ھۆزەکان و خەڵکی سەردەشت، ٧٠٠ بۆ ٨٠٠ کەس لە سوپای ١٢،٧٥٠ کەسیی کۆماری کوردستاندا بوو، لەوانە ھێزی گەورکی سەردەشت بە سەرکردایەتیی کاکەڵڵا لە ٢٠٠ سوار و ھێزی تێکەڵاوی خێڵەکانی سەردەشت لە ٥٠٠ سوار پێکھاتبوون.<ref>Eaglton william.jr . The Kurdish Republic of 1946, London, 1963. P.91-92</ref><ref>حکوومەتی کوردستان - نۆشیروان مستەفا، سلێمانی ٢٠٠٧، ل ١٨٢-١٨٣</ref> ھێزەکانی بنکەی سەربازیی سەردەشت بە توندی لە بەرامبەر ھێزەکانی سەر بە کۆماری کوردستان بەرگرییان کرد و تەسلیمی ئەوان نەبوون. ھێزەکانی کۆماری کوردستان گەمارۆی سەردەشتیان دا و ڕێگای پەیوەندیی ھێزەکانی حکوومەتی ئێرانیان لە نێوان بانە و سەردەشت پچڕاند و دواتر ئەو ناوچەیە چوو ژێر دەسەڵاتی کۆماری کوردستان. فەرماندەی ئەو شارە لە کۆماری کوردستاندا ''زێڕۆ بەگ ھەرکی'' بوو. ناوچەکانی دەوروبەری سەردەشت ھەتا کاتی ڕووخانی کۆماری کوردستان لە ئاخرەکانی ساڵی ١٩٤٦، لەژێر دەسەڵاتی ئەو کۆمارەدا بوو کە دواتر ھێزەکانی ئێران شارەکەیان داگیر کردەوە.<ref name="مێژوو و جوگرافیای سەردەشت٢">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.islahweb.org/ar/node/5033 |سەردێڕ=تاریخ و جغرافیای شهرستان سردشت - بخش دوم و پایانی (به فارسی) |بڵاوکەرەوە=جەماعەتی دەعوەت و ئیسلاحی سەردەشت |ڕێکەوت=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی نیسانی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220412180112/http://www.islahweb.org/ar/node/5033 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[ھەژار]] لە [[چێشتی مجێور]]دا لەبارەی ھێزەکانی کۆماری کوردستان لە نزیک سەردەشت نووسیویەتی: «بڕیار درا سبەینێ شەو ھێرش بەرنە سەردەشت. ڕۆژێک لە بەیانییەوە ھەتا کاتی ڕۆژاوابوون بە کەڵەک چەکدارمان لە [[زێی بچووک|کەڵوێ]] پەڕاندەوە. پاش نوێژی شەوان فەرمان ھات کە دەبێ لە دەوری سەردەشت بکشێنەوە. ڕادیۆ لەندەن گوتوویەتی کوردەکان سەردەشتیان گرتووە. [[یەکێتیی سۆڤیەت|ڕووسەکان]] لەو خەبەرە نیگەرانن؛ نایانەوێ [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانی|ئینگلیزییەکان]] تووڕە کەن».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/22661|سەردێڕ=شەڕی کۆمەڵە و دەوڵەت|بڵاوکەرەوە=ڤەژینبووکس|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> === ڕاپەڕینی مەلا ئاوارە === [[مەلا ئاوارە]]، شاعیر، پێشمەرگە و خەباتکاری کورد لە کاتێکدا لەدایکبووی گوندی [[شەڵماش]] لە شارستانی سەردەشت بوو، بەڵام لە سەردەمی ڕاپەڕینی کوردانی باشووری کوردستان لە دژی [[عەبدولکەریم قاسم]] چووە شاری [[سلێمانی]]. دواتر لە ساڵی ١٩٦٤، لەگەڵ [[سمایل شەریفزادە]] و چەند کەسێکی تر گەڕانەوە ڕۆژھەڵاتی کوردستان و [[کۆمیتەی شۆڕشگێڕی حیزبی دێموکراتی کوردستان]]یان لە دژی [[شانشینی پەھلەوی|حکوومەتی پەھلەوی]] دامەزراند. ئەوان لە ناوچەی [[موکریان]]، بەتایبەت گوندەکانی [[ناوچەی ئالان]] لە دەوروبەری سەردەشت، [[بانە]] و چەند شوێنێکی تر، لە دژی دەسەڵاتی پەھلەوی چالاکیی سیاسی و خەباتی چەکدارییان ئەنجام دەدا و سەرنجی خەڵکیان بۆ خۆیان ڕادەکێشا.<ref>مێژووی ناودارانی کورد: بابە شێخ مەردۆخ ڕۆحانی "شیوا" وەرگێڕانی: ماجد مەردۆخ ڕۆحانی، بەرگی دووھەم، لاپەڕەی ٨٣١، لە کتێبەکانی [[ئەکادیمیای کوردی]]، ھەولێر، ٢٠١١ ز. چاپی یەکەم</ref> ھێزەکانی مەلا ئاوارە بۆ ماوەی چەند ساڵان خەباتیان ئەنجام دا و زۆر جاران لەگەڵ ھێزەکانی حکوومەت تووشی پێکدادان و تێکھەڵچوونی چەکداری بوونەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/archive/2017-09-23/25983|سەردێڕ=لە حوجرەوە ( مەلا ئاوارە)|بڵاوکەرەوە=کوردستان میدیا|ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٦ی شوباتی ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=https://kurdistanmedia.com/so/news/archive/2017-09-23/25983 |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> دواتر لە ساڵی ١٩٦٨، ھێزەکانی حکوومەتی [[محەممەدڕەزا پەھلەوی|شای ئێران]] بە ڕاسپاردنی [[ساواک]] و بەکارھێنانی بەکرێگیراوانی ناوچەکە توانیان ھێزەکانی سمایل شەریفزادە لە دەوروبەری بانە تێکبشکێنن و دواتر گەمارۆیان خستە سەر ھێزەکانی مەلا ئاوارە لە دەوروبەری سەردەشت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.kurdistanmedia.com/farsi/idame/14840|سەردێڕ=ملا آواره، ستارهٔ درخشان جنبش 47 ـ 46 (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردستان میدیا|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170421023733/http://www.kurdistanmedia.com/farsi/idame/14840|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی نیسانی ٢٠١٧}}</ref> سەرئەنجام مەلا ئاوارە لەگەڵ دوو پێشمەرگەی تر بۆ دادگایەکی سەحرایی لە بنکەی سەربازیی سەردەشت گوازرانەوە و دوای چەند مانگ [[ئەشکەنجە]]دان لە ڕۆژی ٢ی ئەیلوولی ١٩٦٨ لە سەردەشت تیرباران کران.<ref>شەھید مەلا ئاوارە، ڕەحمان نەقشی، ئەیلوولی ٢٠١١</ref> === شۆڕشی ١٩٧٩ === {{ئەمانەش ببینە|شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران}} ''شۆڕشی ئیسلامیی ئێران''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://penus.krd/index.php/ckb/2018-04-02-19-18-18/item/1528-2019-03-06-10-54-55 |سەردێڕ=بەنوئەزیزی: شۆڕشی ئیسلامیی ئێران |بڵاوکەرەوە=پێنووس |ڕێکەوت=١ی حوزەیرانی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230127091700/http://penus.krd/index.php/ckb/2018-04-02-19-18-18/item/1528-2019-03-06-10-54-55 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یان ''شۆڕشی گەلانی ئێران''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/ساڵەی-شۆڕشی-گەلانی-ێران-لە-ڕاگەیاندنە-اڵمانییەکان |سەردێڕ=٤٠ ساڵەی شۆڕشی گەلانی ئێران لە ڕاگەیاندنە ئاڵمانییەکان |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=١٣ی شوباتی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> بە یەکێک لە قۆناغە گرینگ و ڕووداوە مێژوویییە گەورەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوڕاست و جیھان دادەنرێت، کە بووە ھۆی گۆڕینی باری سیاسی، [[ئابووری]]، کۆمەڵایەتی و سیستەمی حکومڕانی لە مێژووی ھاوچەرخی ئەو وڵاتە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://penus.krd/index.php/ckb/2018-04-02-19-12-28/item/977-2018-09-02-18-56-38 |سەردێڕ=سیاسەتی دەرەوەی ئێران لە قووڵاییی شۆڕشی ئیسلامییەوە |بڵاوکەرەوە=پێنووس |ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220415164633/http://penus.krd/index.php/ckb/2018-04-02-19-12-28/item/977-2018-09-02-18-56-38 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە پاش سەرھەڵدانی شۆڕش و دروستبوونی ناڕەزایەتیی دژی [[محەممەدڕەزا پەھلەوی|محەممەدڕەزا شا]]، خەڵکی ناوچەکانی سەردەشت بە شێوەی جیاجیا بەشداریی ئەم شۆڕشەیان کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://virgool.io/pasharok/%DB%8C%DB%95%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%B1%DB%8E-%D9%BE%DB%8E%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%AE%DB%86%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%AF%DA%98%DB%8C-%D8%B2%DB%86%DA%B5%D9%85-%D9%88-%D8%AF%DB%8C%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%AA%DB%86%D8%B1%DB%8C%DB%95%D8%AA-%D9%84%DB%95-%D8%B1%DB%95%D8%B2%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%DA%B5%DB%8C-1357%D9%87%DB%95%D8%AA%D8%A7%D9%88%DB%8C-%D8%AF%D8%A7-cpz5a5ccnfmj|سەردێڕ=یەکەم رێ پێوان ، خۆپێشاندانی شاری سەردەشت دژی زۆڵم و دیکتاتۆریەت لە رەزبەری ساڵی 1357هەتاوی دا|بڵاوکەرەوە=ویرگول|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> یەکێک لەو خۆپیشاندانە لە دژی [[شانشینی پەھلەوی|ڕژێمی پەھلەوی]]، خۆپیشاندانی ١٤ی سەرماوەز (٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٨) بوو کە دوو مامۆستا بە تۆمەتی ھاندانی خەڵک لە دژی حکوومەتی پەھلەوی دەستبەسەر کران و خەڵکیش لە ناڕەزایی بە دەستبەسەرکردنی ئەو دوو مامۆستایە ڕژانە ناو شەقامەکان و بە دروشمی «دەرکەی زیندان دەشکێنین، زیندانییەکان دەردێنین» خوازیاری ئازادکردنی ئەو دوو مامۆستایە بوون.<ref name="پاشەرۆک">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://virgool.io/pasharok/%D9%87%DB%95%D8%B4%D8%AA-%DA%AF%DB%95%D9%86%D8%AC-%D9%88-%D9%87%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%DB%95%D9%87%DB%95%D8%B4%D8%AA-dlw8epxy0zgn|سەردێڕ=*( - هەشت گەنج و هەشت بەهەشت - )*|بڵاوکەرەوە=ویرگول|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> تانکێک بەناو خۆپیشاندەران دەکەوێت و تەقە دەکات کە خەڵک سەرەتا وەدەزانن ئەم گوللانە مەشقی و پلاستیکین، بەڵام بە ڕژانی خوێنی ھەندێک لە خۆپیشاندەران دەزانن کە گوللەکان ڕاستین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.sedayemoallem.ir/یادداشت/item/14331-14-آذر،-سردشت؛-پیشقراول-بودن-فرهنگیان-در-خلق-جنبش-های-مدنی |سەردێڕ=14 آذر، سردشت؛ پیشقراول بودن فرهنگیان در خلق جنبش های مدنی (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=دەنگی مامۆستا |ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> لەو خۆپیشاندانەدا ھەشت کەس بەھۆی تەقەی ڕاستەوخۆ گیانیان لەدەستدا.<ref name="پاشەرۆک"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://historydocuments.org/sanad/?page=show_document&id=c9eu8pfoa3|سەردێڕ=تاریخ سند: 14 آذر 1357 (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ناوەندی لێکۆڵینەوەی بەڵگە مێژوویییەکان|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=https://historydocuments.org/sanad/?page=show_document&id=c9eu8pfoa3 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> ھەروەھا لە سەردەمی شۆڕشدا حکوومەتی پەھلەوی ژمارەیەکی زۆر لە [[ئاخووند]]ە شیعەکانی بۆ کوردستان دوورخستەوە کە سەردەشتیشی دەگرتەوە. [[عەبدولڕەحیم ڕەبانی شیرازی]]، [[ھادی باریکبین]] و [[شوکروڵڵا تاھیری خوڕەمابادی]] لە ئاخووندە دوورخراوەکان بۆ سەردەشت بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://historydocuments.ir/?page=post&id=1768|سەردێڕ=اسامی و مشخصات روحانیون تبعیدی در سال 1356 و 1357 (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ناوندی لێکۆڵینەوەی بەڵگە مێژوویییەکان|ڕێکەوت=٩ی شوباتی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئایاری ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=https://historydocuments.ir/?page=post&id=1768 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://sobheqazvin.ir/news/239325/%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%A8%D8%B9%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D9%87-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA-%D8%AD%DA%A9%D9%85-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%A8-%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%88%D9%84%DB%8C-%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D8%B2%D9%88%DB%8C%D9%86-|سەردێڕ=از تبعید به سردشت کردستان تا دریافت حکم انتصاب نمایندگی ولی فقیه در قزوین (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=صبح قزوین|ڕێکەوت=٨ی نیسانی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئایاری ٢٠٢٤}}</ref> === سەرھەڵدانی ١٩٧٩ === {{ئەمانەش ببینە|سەرھەڵدانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان (١٩٧٩)}} [[پەڕگە:مامۆستا ھێمن (١٩٧٩).jpg|وێنۆک|بەھاری ساڵی ١٩٧٩ (١٣٥٨ی ھەتاوی)، گەڕانەوەی خەباتکارانی رۆژھەڵات لە باشوورەوە بۆ سەردەست؛ مامۆستا [[ھێمن]] شەشەمین کەس لە ڕاستەوە.]] سەردەشت یەکێک بوو لەو ناوچانەی کە دژی دەسەڵاتی [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران|کۆماری ئیسلامی]] خەباتی چەکدرایی تێدا ئەنجامدرا. دواتر شارەکە بۆ ماوەیەک لەژێر دەسەڵاتی کورداندا بوو و لەلایەن [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران]] و [[حیزبی کۆمەڵەی کوردستانی ئێران|کۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێران]] بەڕێوەدەبردرا.<ref name="گۆڤاری تیشک">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://govartishk.com/conflicts/ |سەردێڕ=کێشەی خاک لەنێوان کورد و تورکی ئازەربایجانی لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە ئێراندا |بڵاوکەرەوە=گۆڤاری تیشک |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211222222913/https://govartishk.com/conflicts/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەو سەردەمەدا لە سەردەشت و ناوچەکانی دەوروبەر، ١٠،٠٠٠ پێشمەرگە بوونیان ھەبوو.<ref name=ward>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Immortal: A Military History of Iran and its Armed Forces|دوایین=Ward|یەکەم=R.S.|ساڵ=٢٠٠٩|پەڕەکان=٢٣١–٢٣٣|بڵاوکەرەوە=Georgetown University Press |ژپنک=٩٧٨-١٥٨٩٠١٥٨٧٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=8eUTLaaVOOQC|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160505064926/https://books.google.com/books?id=8eUTLaaVOOQC|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئایاری ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە سەروبەندی شکستی دانوستانەکانی نێوان کورد و حکوومەتی ناوەندیی ئێران، [[شێخ عێزەدین حوسێنی]] وەکوو یەکێک لە ڕێبەرانی شۆڕش لە کوردستان بە مەبەستی ھاندانی خەڵک سەردانی ئەم شارەی کرد.<ref name="شار١">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=185336|سەردێڕ=گفتوگۆکانی کورد و شەرخوازیی کۆماری ئیسلامی ئێران|بڵاوکەرەوە=شارپرێس|ڕێکەوت=٣ی شوباتی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240126153419/https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=185336|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھێزەکانی ''چریکەکانی فیداییی گەل'' ھێزێکی دیکە بوون کە لە سەردەشت و دەوروبەری نیشتەجێ ببوون و لە دژی ھێزەکانی کۆماری ئیسلامی ئۆپەراسیۆنیان ئەنجام دەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://siahkal.com/%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%AC%D9%86%DA%AF%D9%84/|سەردێڕ=ورود خاطرات جنگل (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=سیاھکەل|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٤}}</ref> ھەروەھا ھێزەکانی [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران]] لە سەردەشت بوونیان ھەبوو، ئەوان دوای ئەوەی لە شارە گەورەکانی ئێران شکستیان خوارد، ڕوویان لە سەردەشت و ناوچەکانی دیکەی کوردستان کرد و ھێزێکی تایبەت بە ناوچەکەیان بەناوی ''پێشمەرگەی موجاھیدی خەلق'' پێکھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.bbc.com/persian/iran/2011/06/110620_l10_30khordad60_khodabandeh|سەردێڕ=ورود سازمان مجاهدین خلق به 'فاز نظامی' و پیامدهای آن (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=بی بی سی|ڕێکەوت=١١ی حوزەیرانی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> دوای ئەوەی کە [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] بەھۆی [[شەڕی پاوە]] لە ١٩ی ئابی ١٩٧٩، فەرمانی ناردنی ھێزی بۆ ئەو شارە دەرکرد، لە ئاکامدا شەڕێکی سێ مانگە لە سەرانسەری کوردستان ڕوویدا. بەھۆی ئەو شەڕە بەربڵاوە، زۆربەی حیزبە کوردییەکان بنکە و ھێزەکانیان بەرەو سەردەشت و ناوچە سنوورییەکانی گواستەوە. لە ٢٦ی ئابی ١٩٧٩، بنکەی سەربازیی سەردەشت بەبێ تەقەکردن لەلایەن حیزبی دێموکرات و کۆمەڵەوە دەستی بەسەردا گیرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=182559|سەردێڕ=هەیئەتی نوێنەرایەتی گەلی كورد چۆن دامەزرا؟|بڵاوکەرەوە=شارپرێس|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240208010454/https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=182559|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> شێخ عێزەدین حوسێنیش یەکێک لەوانە بوو کە لەبەر ئاسایشی خۆی لە گوندە سنوورییەکانی دەوروبەری سەردەشت نیشتەجێ بوو. سێ مانگ دواتر خومەینی پەیامی ئاشتی و ئاگربەستی ڕاگەیاند و دانیشتنەکان لە نێوان لایەنە کوردییەکان و لایەنی حکوومەت لە سەردەشتەوە دەستی پێکردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://zagrospost.com/34087|سەردێڕ=عزالدین حسینی؛ روحانی اهل سنت که خمینی آرامش کردستان را از او خواست⁄ ھاوری یوسفی (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=زاگرۆس پۆست|ڕێکەوت=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان =٣ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> سەردەشت و دەوروبەری چەندین جاران شایەتی دانیشتنەکانی نێوان نێردراوانی دەوڵەتی ئێران و لایەنە کوردییەکان بوو، کە کوردەکان بەدوای چارەسەری ئاشتیخوازانەی پرسی کورد و بەدەستھێنانی بابەتی [[ئۆتۆنۆمی|خۆبەڕێوەبەری]] بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=152186|سەردێڕ=لەسەر بناغەی هەواڵێکی درۆ، چل ساڵ لەمەوبەر فەرمانی پەلاماردانی کوردستان دەرچوو|بڵاوکەرەوە=شارپرێس|ڕێکەوت=٢٣ی ئابی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٦ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240206230137/https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=152186|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> جاری یەکەم لە ڕۆژی ٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٩، [[داریووش فرووھەر]] لەگەڵ چەند ئەفسەرێکی باڵا و نوێنەرێکی خومەینی ھاتنە سەردەشت و لە گوندی [[نشکۆڵان]] چاویان بە [[جەلال تاڵەبانی|مام جەلال]] و چەند عەرەبێکی ئۆپۆزسیۆنی عێراقی کەوت، کە مام جەلال پێش ئەم دیدارە لەگەڵ [[عەبدولڕەحمان قاسملوو]]، شێخ عێزەدین و ئەندامانی کۆمەڵە ڕاوێژی کردبوو. دواتر بۆ جاری دووەم لە ڕۆژانی ١٨ و ١٩ی تشرینی یەکەمدا، لە گوندی [[بنۆخەڵێف]]ی سەر بە سەردەشت، مام جەلال کۆبوونەوەیەکی لە نێوان داریووش فرووھەر و شێخ عێزەدین ڕێک دەخات، لە کۆبوونەوەکەدا ھەردوو لایەن داواکارییەکانی خۆیان دەخەنە ڕوو کە گرنگترینیان بابەتی ئاگربەستە لە نێوان ھێزە کوردەکان و ھێزەکانی حکوومەتی ناوەندی. دوابەدوای کۆبوونەوەی بنۆخەڵێف، جموجۆڵێکی زۆر گەرموگوڕ دەستی پێکرد بۆ پێکھێنانی «دەستەی نوێنەرانی کورد» لە نێوان شێخ عێزەدین، حیزبی دێموکرات، کۆمەڵە و لقی کوردستانی چریکەکانی فیداییی گەل. جاری سێیەم لە ٩ی تشرینی دووەمی ١٩٧٩، بە دەستپێشخەری و ئامادەبوونی مام جەلال، کۆبوونەوەیەک لە گوندی [[بێورانی خوارێ|بێوران]]ی سەردەشت لە نێوان لایەنی کوردی بە سەرۆکایەتیی شێخ عێزەدین و لایەنی حکوومەتی ناوەندی بە سەرۆکایەتیی داریووش فرووھەر ڕێکخرا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://rojnews.news/?p=11758|سەردێڕ=فتوای جیهاد دژبە کورد، ٤٠ ساڵ لەمەوبەر درا|بڵاوکەرەوە=ڕۆژنیوز|ڕێکەوت=٢٤ی شوباتی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان =٦ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> کە داخوازییەکی ھەشت خاڵی لەلایەن لایەنی کوردییەوە پێشکەشی لایەنی ئێرانی کرا و تێیدا داوای بەدەستھێنانی خوبەڕێوەبەریی کوردستان کرابوو. ئاسایشی کۆبوونەوەی بێوران لەئەستۆی پێشمەرگەکانی [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] بوو و دەوترێت کە ئەوان لەو ڕۆژەدا فەرمانی مام جەلالیان پێبوو کە ڕووبەڕووی ھەڕەشەی و ھێرشی [[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران|ئەرتەشی ئێران]] ببنەوە.<ref name="شار١"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://speemedia.com/dreja.aspx?=hewal&jmare=43822&Jor=23|سەردێڕ=بۆ یەکەم جار.. وتووێژێك لەگەڵ مامۆستا شێخ عێزەدین حوسێنی بڵاودەبێتەوە|بڵاوکەرەوە=سپی میدیا|ڕێکەوت=٢٤ی نیسانی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان =٦ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> دواتر شاری سەردەشت بۆ ماوەی ١٤ مانگان لەلایەن ھێزە کوردەکانەوە گەمارۆ درابوو و تەواوی ڕێگاکانی سەردەشت بۆ مەھاباد، پیرانشار و بانە کەوتبوونە ژێر دەستی چەکدارە کوردەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.qudsonline.ir/news/822145/%D8%A7%DA%AF%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%B3%D8%AA-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A8%D9%88%D8%AF%DB%8C%D9%85-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%B3%D8%AA-%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%85-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA%DB%8C|سەردێڕ=اگر کردستان را از دست داده بودیم انقلاب را از دست می‌دادیم/ روایتی مستند از ۱۴ ماه محاصره طاقت فرسای شهر سردشت (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=قودس ئۆنڵاین|ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئایاری ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.qudsonline.ir/news/822145/%D8%A7%DA%AF%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%B3%D8%AA-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A8%D9%88%D8%AF%DB%8C%D9%85-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%B3%D8%AA-%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%85-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA%DB%8C |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> ھێزەکانی [[عەلی سەیاد شیرازی]] لە ڕێگەی بانەوە ڕوویان کردە شاری سەردەشت تاوەکوو کۆنتڕۆڵی شارەکە بگرنە دەست. لە نزیکی سەردەشت ھێزەکانی کۆماری ئیسلامی زیانێکی بەرچاویان بەرکەوت و ژمارەیەکی زۆریان کوژران و بریندار بوون. بەوتەی لایەنی حکوومەتی ئێران، ھێزە ئێرانییەکان ٧٠ بۆ ٨٠ کوژراو و ١٠٠ بۆ ١٥٠ برینداریان لێکەوتەوە.<ref>کتێبی نەوتراوەکانی شەڕ، بیرەوەرییەکانی عەلی سەیاد شیرازی، بەشی ڕزگارکردنی سەردەشت؛ کاتێک نزیک بوو سەیاد خۆی بدۆڕێنێت</ref> ئەو پێکدادانانەی ھاوینی ١٩٨٠ لە ڕێگای بانە–سەردەشت، بە ''شەڕی [[دارساوێن]]'' ناسراوە. بەوتەی [[ئەبوولحەسەن بەنیسەدر]]، سەرۆک کۆماری ئەوکاتی ئێران لە وەڵامی پرسیارەکەی لەبارەی زیانەکانی سەردەشت و لەناوچوونی ٥٠٠ چەکداری سەر بە ئێران، سەیاد شیرازی وەڵام دەداتەوە کە ئەوان دەچنە بەھەشت و بۆ قەرەبووکردنەوەی سەرنەکەوتن خوازیاری بەکارھێنانی بۆمبی [[ناپاڵم]] دەکات کە لەگەڵ توڕەبوون و ڕەتکردنەوەی بەنیسەدر ڕووبەڕوو دەبێتەوە. ئەو ناکۆکی و کێشانە دەبێتە ھۆی ئەوەیکە دوو پلەی سەبازی لە سەیاد شیرازی بستێنرێتەوە و لە پۆستەکەی دووربخرێتەوە.<ref>نامەکانی بەنیسەر بۆ خومەینی و ئەوانەی تر، پەڕەی ١٥٧ و ٣٢١-٣</ref> بەڵام عەلی سەیاد شیرازی ھۆکارەکەی شتێکی دیکە زانیوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.mizanonline.ir/fa/news/452973/%D9%85%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D8%B3%D8%B1-%DB%B2-%D8%AF%D8%B1%D8%AC%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%B5%DB%8C%D8%A7%D8%AF-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B7-%D8%A8%D9%86%DB%8C%E2%80%8C%D8%B5%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D9%86-%D8%AC%D9%84%D8%B3%D9%87-%D8%B1%D8%A7-%D8%A2%D9%84%D9%88%D8%AF%D9%87-%D9%88-%D9%86%D8%A7%D9%BE%D8%A7%DA%A9-%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%D8%A8%DB%8C%D9%86%D9%85|سەردێڕ=ماجرای کسر ۲ درجه از شهید صیاد توسط بنی‌صدر/ من این جلسه را آلوده و ناپاک می‌بینم|بڵاوکەرەوە=میزان|ڕێکەوت=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.mizanonline.ir/fa/news/452973/%D9%85%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D8%B3%D8%B1-%DB%B2-%D8%AF%D8%B1%D8%AC%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%B5%DB%8C%D8%A7%D8%AF-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B7-%D8%A8%D9%86%DB%8C%E2%80%8C%D8%B5%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D9%86-%D8%AC%D9%84%D8%B3%D9%87-%D8%B1%D8%A7-%D8%A2%D9%84%D9%88%D8%AF%D9%87-%D9%88-%D9%86%D8%A7%D9%BE%D8%A7%DA%A9-%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%D8%A8%DB%8C%D9%86%D9%85 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> فەرماندەیەکی ئەرتەش بەناوی ''محەممەدحەسەن سادقزادە''، دوای کوژرانی ''حوسێن شەھرامفەر'' لە ڕێگای بانە–سەردەشت ئەرکی گرتنی ڕێگاکەی پێدەدرێت. سادقزادە لە بیرەوەرییەکانیدا دەڵێت سەرەتا عەلی سەیاد شیرازی ھەوڵی یەکەم بۆ ڕزگارکردنی ڕێگاکە دەدات کە لە پۆستەکەی دووردەخرێتەوە و سەرناکەوێت، بۆ جاری دووەم حوسێن شەھرامفەر دەستنیشان دەکرێت بۆ ڕزگارکردنی ڕێگاکە کە دوای گرتنی ٥ بۆ ٦ کیلۆمەتر و سازکردنی ٢ بۆ ٣ بنکەی بچووکی سەربازی لە نزیک [[بانە]] دەکوژێت.<ref>کتێبی «شبی در دارساوین»، نووسینی «محمدحسن صادق‌زاده»، پەڕەی ١٠، ١١، ١٢، ١٣ و ٥٤</ref> دواتر بۆ جاری سێیەم سادقزادە خۆی دەبێتە بەرپرسی گرتنی ڕێگای بانە–سەردەشت کە ڕووبەڕووی خۆڕاگریی قورسی پێشمەرگەکانی حیزبی دێموکرات دەبنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanukurd.com/?p=29453|سەردێڕ=حەماسەکەی جادەی بانە ــ سەردەشت|بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref><ref>کتێبی «شبی در دارساوین»، نووسینی «محمدحسن صادق‌زاده»، پەڕەی ١٤، ١٥ و ١٦</ref> سادقزادە دەڵێت کە کەشوھەوای سەردەشت لە نیوەی ساڵدا بۆ ھاتوچۆی ھەلیکۆپتەر خراپ بووە و پێویستیش بووە تەواوی ناوچە سنوورییەکان بەھۆی شەڕی ئێران و عێراقەوە لەژێر کۆنترۆڵی حکوومەتی ئێراندا بن، بۆیە بۆ ھێزە ئێرانییەکان پێویست بوو ڕێگای چوونە ناو شاری سەردەشت کۆنترۆڵ بکەن.<ref>کتێبی «شبی در دارساوین»، نووسینی «محمدحسن صادق‌زاده»، پەڕەی ١٣</ref> [[محەممەد برووجێردی]]، یەکێک لە دامەزرێنەران و فەرماندەیەکی [[سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سپای پاسداران]] لەدوای کوژرانی [[ناسر کازمی]] و [[محەممەدعەلی گەنجیزادە]] لە ڕێگای [[پیرانشار]] بۆ سەردەشت لە ئاخرەکانی ھاوینی ١٩٨٢دا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زندگینامه: ناصر کاظمی (۱۳۳۵–۱۳۶۱) (بە فارسی)|ناونیشان=https://www.hamshahrionline.ir/news/216626/زندگینامه-ناصر-کاظمی-۱۳۳۵-۱۳۶۱|بڵاوکەرەوە=ھەمشەھریی ئۆنڵاین|ڕێکەوت=٢٩ی ئایاری ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=یادکردی از شهید محمدعلی گنجی‌زاده (بە فارسی)|ناونیشان=https://www.isna.ir/news/98062310591/%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DA%A9%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B9%D9%84%DB%8C-%DA%AF%D9%86%D8%AC%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87|بڵاوکەرەوە=ئیسنا|ڕێکەوت=١٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٠٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> بەرپرسیارێتیی کۆنتڕۆڵکردنی ناوچەکانی نێوان پیرانشار و سەردەشتی پێدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زندگینامه: محمد بروجردی (۱۳۳۳ - ۱۳۶۲) (بە فارسی)|ناونیشان=https://www.hamshahrionline.ir/news/185116/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D9%88%D8%AC%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%DB%B1%DB%B3%DB%B3%DB%B3-%DB%B1%DB%B3%DB%B6%DB%B2|بڵاوکەرەوە=ھەمشەھریی ئۆنڵاین|ڕێکەوت=٢٣ی ئایاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=درباره محمد بروجردی (بە فارسی)|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/84338300/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D9%88%D8%AC%D8%B1%D8%AF%DB%8C|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٢٣ی ئایاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> [[مەحموود کاوە]] ڕۆڵێکی بەرچاوی لە گرتنی ڕێگاکەدا ھەبوو، ئەوەش دوای ئەوەی فەرماندەکانی سپای پاسداران لە ڕێگای پیرانشار–سەردەشت یەک لەدوای یەک دەکوژران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=محمود کاوه؛ فرزند کردستان، معجزه انقلاب (بە فارسی)|ناونیشان=https://www.ibna.ir/news/310106/%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D9%88%D9%87-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B9%D8%AC%D8%B2%D9%87-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8|بڵاوکەرەوە=ئیبنا|ڕێکەوت=٢ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> ھێزەکانی ئێران بەگشتی لە ئایاری ١٩٨٢ لە پیرانشارەوە بەرەو سەردەشت ئۆپەراسیۆنێکیان دەست پێکرد کە ھەتا تشرینی دووەمی ھەمان ساڵ بۆ ماوەی ٦ مانگان درێژەی ھەبوو و سەرئەنجام مەودای ١٠٠ کیلۆمەتری نێوان پیرانشار و سەردەشتیان گرتە دەست کە کوژراو و بریندارێکی زۆر لە ھەر دوو لایەن کەوتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/archive/2022-04-04/90732|سەردێڕ=چەند وێستگەیەکی مێژوویی حیزبی دێموکرات لە دوای هاتنەسەرکاری کۆماری ئیسلامی (٣ـ٢)|ڕێکەوت=٤ی نیسانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٦ی شوباتی ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=https://kurdistanmedia.com/so/news/archive/2022-04-04/90732 |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=عبور از جاده ۱۰۰ کیلومتری در ۶ ماه! (بە فارسی)|ناونیشان=https://www.javanonline.ir/fa/news/968434/%D8%B9%D8%A8%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D8%AC%D8%A7%D8%AF%D9%87-%DB%B1%DB%B0%DB%B0-%DA%A9%DB%8C%D9%84%D9%88%D9%85%D8%AA%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%DB%B6-%D9%85%D8%A7%D9%87|بڵاوکەرەوە=جەوان ئۆنڵاین|ڕێکەوت=٥ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زندگینامه: محمود کاوه (۱۳۴۰-۱۳۶۵) (بە فارسی)|ناونیشان=https://www.hamshahrionline.ir/news/219749/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D9%88%D9%87-%DB%B1%DB%B3%DB%B4%DB%B0-%DB%B1%DB%B3%DB%B6%DB%B5|بڵاوکەرەوە=ھەمشەھری ئۆنڵاین|ڕێکەوت=٢١ی حوزەیرانی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> بەوتەی سەرچاوەیەکی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران، زیانەکان و قوربانییەکان لە ھەر دوو لادا بەرچاو بوو و تەنیا لە ڕۆژێکدا لە ڕێگاکە زیاتر لە ٥٥ پێشمەرگە کوژراو و بریندار بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://giareng.com/?p=19609|سەردێڕ=یادێک لە قارەمانەکانی لکی١ی هێزی ئاوارە (قەندیل). سەید عەلی هاشمی|بڵاوکەرەوە=گیاڕەنگ|ڕێکەوت=٢٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٤}}</ref> [[حەسەن ڕەستگار]]، بەرپرسی ئەوکاتی کۆمیتەی سەردەشتی سەر بە حیزبی دێموکرات، لە لێدوانێکدا ڕای گەیاند کە ڕێگای سەردەشت–پیرانشار بۆ ھێزە کوردەکان گرنگییەکی تایبەتی ھەبوو و زۆربەی یارمەتییەکانی حکوومەتی عێراق لەوێوە دەھاتن، بۆیە بۆ ڕاگرتنی ڕێگاکە یارمەتییان لە ھێزی پشتیوانیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان وەرگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=LF7-a1PMTzg|سەردێڕ=Pencemor- (5) پەنجەمۆر- چیرۆکی وێنەیەکی دکتۆر قاسملو و سەدام حوسێن|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> [[زیندانی دۆڵەتوو]] ھەڵکەوتوو لە باکووری شارستانی سەردەشت کە شوێنی بەندکرانی ھێزەکانی سەر بە کۆماری ئیسلامی بوو، لە ٦ی ئایاری ١٩٨١دا لەلایەن ھێزی ئاسمانیی عێراقی بەعسەوە بە دوو فڕۆکە بۆردوومان کرا. ئەو زیندانە کە شوێنی بەندکرانی زیاتر لە ٢٠٠ کەسی سەر بە حکوومەتی کۆماری ئیسلامی بوو، لەلایەن حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێرانەوە بەڕێوە دەبردرا. میدیاکانی سەر بە حکوومەتی ئێران ھەر لە سەرەتای بۆردوومانکردنی زیندانەکەوە بانگەشەی ئەوە دەکەن کە حیزبی دێموکرات ھاوکاریی ڕژێمی بەعسی کردووە و پێشتر ئاگاداری ھێرشەکە بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.javanonline.ir/fa/news/1012934/%D8%AF%D9%85%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D9%88%D9%84%D9%87%E2%80%8C%D8%AA%D9%88-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%A8%D8%B9%D8%AB%DB%8C%E2%80%8C%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A8%D9%88%D8%AF%D9%86%D8%AF|سەردێڕ=دموکرات‌ها گرای بمباران «دوله‌تو» را به بعثی‌ها داده بودند (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=جەوان ئۆنڵاین|ڕێکەوت=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٧ ئایاری ٢٠٢٤}}</ref> بەڵام حیزبی دێموکرات تەواوی بانگەشەکانی کۆماری ئیسلامی ھەر وەکوو [[ئەشکەنجەدان]]ی زیندانییەکان و بەشداریی بۆردوومانکردنی زیندانەکەی ڕەت کردووەتەوە و لە کاتی ھێرشەکەدا سەرکۆنەی بۆردوومانەکەی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanukurd.com/?p=75569|سەردێڕ=عەبدوڵڵا حەسەن‌زادە: پێوەندیی حیزبی دێموکرات لەگەڵ دەوڵەتی عێڕاق پێوەندییەکی سەربەرزانە بوو|بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد|ڕێکەوت=٦ی ئایاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئایاری ٢٠٢٤}}</ref> لە ئاکامدا زیاتر لە ٤٠ زیندانی کوژران، زیاتر لە ٥٠ زیندانی بریندار بوون و ھەروەھا ٦ پێشمەرگەی حیزبی دێموکراتیش گیانیان لەدەستدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://peshmergekan.com/?p=50705|سەردێڕ=بۆمبارانی زیندانی دۆڵەتوێی سەردەشت و هەڵوێستی حیزبی دێمۆکڕات|بڵاوکەرەوە=پێشمەرگەکان|ڕێکەوت=٨ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئایاری ٢٠٢٤}}</ref> === شەڕی ئێران و عێراق === {{ئەمانەش ببینە|شەڕی ئێران و عێراق}} سەردەشت یەکێک لەو شوێنانەی نێوان شەڕی ٨ ساڵەی ئێران و عێراق بوو کە شارەکە و دەوروبەری زیانێکی زۆری بەرکەوت و ھەتا ئێستاش شوێنەوارەکانی ماوەتەوە. ئێران ئۆپەراسیۆنەکانی [[ئۆپەراسیۆنی نەسری ٤|نەسری ٤]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.isna.ir/news/98033114858/%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B5%D8%B1-%DB%B4/|سەردێڕ=مروری بر عملیات «نصر ۴» (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیسنا|تاریخ =٢١ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> [[ئۆپەراسیۆنی فەتحی ٥|فەتحی ٥]]،<ref name="فارسنیوز" >{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://www-farsnews-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.farsnews.ir/amp/13990805001107?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=%D8%A7%D8%B2%20%251%24s&aoh=16548456130992&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.farsnews.ir%2Fnews%2F13990805001107%2F%25D8%25A8%25D9%2588%25D9%2584%25D8%25AD%25D8%25B3%25D9%2586-%25DB%258C%25D8%25A7%25D8%25AF%25D8%25A2%25D9%2588%25D8%25B1-%25D8%25B1%25D8%25B4%25D8%25A7%25D8%25AF%25D8%25AA%25E2%2580%258C%25D9%2587%25D8%25A7%25DB%258C-%25D9%2585%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25A7%25D9%2586%25D9%2587-%25D8%25B1%25D8%25B2%25D9%2585%25D9%2586%25D8%25AF%25DA%25AF%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D8%25AF%25D9%2581%25D8%25A7%25D8%25B9-%25D9%2585%25D9%2582%25D8%25AF%25D8%25B3-%25D8%25AA%25D8%25B5%25D8%25A7%25D9%2588%25DB%258C%25D8%25B1|سەردێڕ= «بولحسن» یادآور رشادت‌های مردانه رزمندگان در دفاع مقدس+تصاویر (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە= ھەواڵنێری فارس|ڕێکەوت= ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان= ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢}}{{بەستەری مردوو|url=https://www-farsnews-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.farsnews.ir/amp/13990805001107?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> [[ئۆپەراسیۆنی کەربەلای ١٠|کەربەلای ١٠]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://www-irna-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.irna.ir/amp/84050188/?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=%D8%A7%D8%B2%20%251%24s&aoh=16548452032651&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.irna.ir%2Fphoto%2F84050188%2F%25D8%25B9%25D9%2585%25D9%2584%25DB%258C%25D8%25A7%25D8%25AA-%25DA%25A9%25D8%25B1%25D8%25A8%25D9%2584%25D8%25A7%25DB%258C-%25DB%25B1%25DB%25B0|سەردێڕ= عملیات کربلای ۱۰ (بە فارسی)| بڵاوکەرەوە= ھەواڵنێری کۆماری ئیسلامی (ئیرنا)|ڕێکەوت= ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان= ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢}}</ref> [[ئۆپەراسیۆنی بەیتولموقەدەسی ٢|بەیتولموقەدەسی ٢]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://ihuo.ac.ir/233-%D8%A8%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%82%D8%AF%D8%B3-2.html|سەردێڕ= بیت المقدس ۲ (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە= ihuo|ڕێکەوت= ٥ی ئازاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان= ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢}}{{بەستەری مردوو|url=https://ihuo.ac.ir/233-%D8%A8%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%82%D8%AF%D8%B3-2.html |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> [[ئۆپەراسیۆنی بەیتولموقەدەسی ٣|بەیتولموقەدەسی ٣]]<ref name="فارسنیوز" /> و [[ئۆپەراسیۆنی بەیتولموقەدەسی ٦|بەیتولموقەدەسی ٦]]<ref name="فارسنیوز" /> لە ناوچەکانی نێوان سەردەشت و بانە بە ئامانجی گرتنی بەشێک لە خاکی [[قەزای ماوەت]] لە [[پارێزگای سلێمانی]] ئەنجامدا، کە ھەتا ئاستێکی کاتی ھێزە ئێرانییەکان سەرکەوتن. ھێزە عێراقییەکان لە ھەوڵی گرتنی سەردەشت سەرکەوتوو نەبوون، بەڵام توانیان ھەتا کێوی سنووریی بوڵفەت لە کێلێ پێشڕەوی بکەن و لەوێوە بە بەکارھێنانی تۆپخانە چەندین جار ناوەندی شاریان بۆردوومان کرد. بە ئامانجی گرتنەوەی ناوچە سنووریەکانی سەردەشت، ھێزەکانی ئێران ئۆپەراسیۆنی [[ئۆپەراسیۆنی نەسری ٥|نەسری ٥]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://www.isna.ir/news/99050100004/%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B5%D8%B1%DB%B5|سەردێڕ= مروری بر دستاوردهای عملیات «نصر۵» (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە= ھەواڵنێری خوێندکارانی ئێران (ئیسنا)|ڕێکەوت= ٢٢ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان= ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢}}</ref> و [[ئۆپەراسیۆنی نەسری ٧|نەسری ٧]]یان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.hamshahrionline.ir/news/225970/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B5%D8%B1-%DB%B7|سەردێڕ=آشنایی با عملیات نصر ۷ (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ھەمشەھریی ئۆنڵاین|ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231221153820/https://www.hamshahrionline.ir/news/225970/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B5%D8%B1-%DB%B7|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.isna.ir/news/1400051409812/%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D9%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D8%AC-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B5%D8%B1-%DB%B7|سەردێڕ=مروری بر نتایج عملیات «نصر ۷» (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیسنا|ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> ئەنجامدا و توانیان ھەتا ڕادەیەک سەرکەون. ھەروەھا [[کیمیابارانی سەردەشت]] لە درێژەی ئەو شەڕەدا ڕوویدا کە زیانێکی زۆر بە سەردەشت و خەڵکی شارەکە کەوت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://ku.mehrnews.com/news/32998/%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D9%86%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D9%BE%D8%A7%D8%B4-%D9%A3%D9%A3-%D8%B3%D8%A7%DA%B5-%D8%B3%D8%A7%D8%B1%DB%8E%DA%98-%D9%86%DB%95%D8%A8%D9%88%D9%88%D9%86%DB%95%D8%AA%DB%95%D9%88%DB%95|سەردێڕ= برینەکانی سەردەشت پاش ٣٣ ساڵ سارێژ نەبوونەتەوە|بڵاوکەرەوە= ئاژانسی ھەواڵی مێھر|ڕێکەوت= ٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان= ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20211026120436/https://ku.mehrnews.com/news/32998/%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D9%86%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D9%BE%D8%A7%D8%B4-%D9%A3%D9%A3-%D8%B3%D8%A7%DA%B5-%D8%B3%D8%A7%D8%B1%DB%8E%DA%98-%D9%86%DB%95%D8%A8%D9%88%D9%88%D9%86%DB%95%D8%AA%DB%95%D9%88%DB%95|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[مین]]ە چێنراوەکانی سەردەمی شەڕ لە سنووری سەردەشت ساڵانە دەبنە ھۆی کوژران و برینداربوونی خەڵکی ئاسایی و ھەتا ئێستاش ئەو کێشەیە بەردەوامە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.peyserpress.com/detail/1819|سەردێڕ=شەڕی عێراق _ ئێران لە کوردستان هێشتا کۆتایی نەهاتووە‌|بڵاوکەرەوە=پەیسەر|ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> === کیمیابارانی ١٩٨٧ === {{ئەمانەش ببینە|کیمیابارانی سەردەشت}} لە ٧ی پووشپەڕی ساڵی ١٣٦٦ی ھەتاوی بەرامبەر بە ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٨٧ی زایینی، کاتژمێری ٤:٣٠ سەر لە ئێوارە ھێزە ئاسمانییەکانی [[ڕژێمی بەعس]] و فرۆکەوانەکانی ئەو سوپایە، بە گازی کیمیاوی شاری سەردەشت و گوندی [[ڕەشەھەرمێ]]یان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304201045/http://nawendiashti.com/k/news.php?readmore=140 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠١٦ |ناونیشان=http://nawendiashti.com/k/news.php?readmore=140 |سەردێڕ=دۆسیەی کیمیابارانکردنی سەردەشت |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://nawendiashti.com/k/news.php?readmore=140 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئازاری ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304201045/http://nawendiashti.com/k/news.php?readmore=140 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کیمیاباران کرد. بەپێی ئەو کارەساتە، سەرەتا ١٠ مەدەنی گیانیان لە دەستدا و ٦٥٠ کەسیش بریندار بوون.<ref name="nti_sardasht_attack">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Iran Profile – Chemical Chronology 1987 |ناونیشان=http://www.nti.org/e_research/profiles/Iran/Chemical/2340_2959.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070416101720/http://www.nti.org/e_research/profiles/Iran/Chemical/2340_2959.html <!-- Bot retrieved archive --> |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی نیسانی ٢٠٠٧ |ڕێکەوتی سەردان=١ی تەممووزی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Nuclear Threat Initiative |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەپێی ڕاپۆرە فەرمییەکان، لە ١٢٬٠٠٠ دانیشتوو، ٨٬٠٠٠ کەس تووشی مەترسی بوون. لە ٤٬٥٠٠ کەس کە پێویستیان بە ئاگادارییە پزیشکییەکان ھەبووە، ١٬٥٠٠ کەس بەستەری کران کە ٦٠٠ کەسیان بۆ تاران بردران. ٣٬٠٠٠ کەسی دیکە بە سەرپێیی درمان کران، کە زۆر یەکیان دواتر شاریان بەرەو گوندەکان بەجێھێشت و بە بەکارھێنانی دەرمانە خۆماڵییەکان ھەوڵی چاککردنەوەی خۆیان دا. سەرئەنجام دواتر ١٣٠ کەس گیانیان بەخت کرد.<ref>[http://www.odvcw.org/articleshow.php?id=114 هشت‌هزار و 24مصدوم شيميايي سردشت در آمار بنياد شهيد نيستند] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120125054707/http://www.odvcw.org/articleshow.php?id=114 |date=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101206094322/http://www.chemical-victims.com/DesktopModules/Articles/ArticlesView.aspx?TabID=3961&Site=chemical&Lang=fa-IR&ItemID=5002&mid=17722 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ |ناونیشان=http://www.chemical-victims.com/DesktopModules/Articles/ArticlesView.aspx?TabID=3961&Site=chemical&Lang=fa-IR&ItemID=5002&mid=17722 |سەردێڕ=کردستان آزمایشگاه سلاحهای شیمیایی |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.chemical-victims.com/DesktopModules/Articles/ArticlesView.aspx?TabID=3961&Site=chemical&Lang=fa-IR&ItemID=5002&mid=17722 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101206094322/http://www.chemical-victims.com/DesktopModules/Articles/ArticlesView.aspx?TabID=3961&Site=chemical&Lang=fa-IR&ItemID=5002&mid=17722 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.peyserpress.com/detail/3070|سەردێڕ=كورد لە جەنگی عێراق و ئێراندا چی بۆمایەوە؟‌|بڵاوکەرەوە=پەیسەر|ڕێکەوت=٧ی ئابی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> ئێستاش لەو شارەدا بەھۆی کیمیابارانەوە، ژمارەیەکی زۆر تووشی نەخۆشییە کیمیایییەکان بوون<ref>[http://www.payvand.com/news/06/dec/1239.html Iranian Chemical Attacks Victims<!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110522023927/http://www.payvand.com/news/06/dec/1239.html |date=٢٢ی ئایاری ٢٠١١ }}</ref> و کێشەی خزمەتگوزاریی پزیشکییان ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/1409202318|سەردێڕ= بەرکەوتووی چەکی کیمیایی لە سەردەشت سێ مانگە چاوەڕێی ئەنجامی پشکنینەکانیانن|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=١٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> لەناو ئەو ٤٬٥٠٠ نەخۆشەی کە پێویستیان بە ئاگادارییە پزیشکییەکان ھەبوو، ھەندێکیش لە ڕزگارکەران بوونیان ھەبوو.<ref>فرووتەن، عەباس. پێداچوونەوەی پزیشکیی شەڕی کیمیاییی عێراق. تاران، ئێران: زانکۆی زانستە پزیشکییەکانی بەقییەتوڵڵا، ٢٠٠٣، پەڕەی ١٨٣</ref> [[پەڕگە:محل اصابت بمب شیمیایی.jpg|وێنۆک|شوێنی کیمیابارانکراوی شاری سەردەشت لە ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٨٧]] [[پەڕگە:Photo18 2.jpg|وێنۆک|وێنەی چەند بەرکەوتووی کیمیایی لە شاری سەردەشت]] [[پەڕگە:Photo18 3.jpg|وێنۆک|چەند بەرکەوتووی کیمیایی لە سەردەشت]] [[پەڕگە:Sardashttt.jpg|وێنۆک|شوێنی ڕاگرتنی بەرکەوتووانی کیمیاباران لە سەردەشت]] [[پەڕگە:Sardasht 01.jpg|وێنۆک|بنەماڵەیەکی بەرکەوتووی کیمیایی لە سەردەشت]] دادگای گشتیی تاران لە نیسانی ٢٠٠٤دا، حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی بە پشتگیریکردن لە حکوومەتی [[سەددام حوسێن]]، بەرپرسی ئەو ھێرشە ناساند. لە ئەنجامی دادگاکەدا، حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان بە پێدانی ٦٠٠ ملیۆن دۆلار بە قوربانییەکان سزا درا.<ref name="tehrancourtruling">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.payvand.com/news/04/apr/1184.html |سەردێڕ=Iran: Tehran's Public Court issues $600 million verdict against US to pay to Sardasht residents |ڕێکەوت=٢٨ی نیسانی ٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=Payvand |ڕێکەوتی سەردان=١ی تەممووزی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تەممووزی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210709181342/http://www.payvand.com/news/04/apr/1184.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> پاش ئەم ڕووداوە، ئێران شاری سەردەشتی بە «یەکەمین شاری بەرکەوتووی چەکی کیمیایی لە جیھان» ناساند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150427063810/http://www.dsrc.ir/view/article.aspx?id=247 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی نیسانی ٢٠١٥ |ناونیشان=http://www.dsrc.ir/view/article.aspx?id=247 |سەردێڕ=هفتم تير، سالروز بمباران شیمیایی سردشت |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.farsnews.ir/newstext.php?nn=8907180286 |سەردێڕ=سازمان منع سلاح‌هاي شيميايي براي قربانيان سردشت پيام صادر مي‌كند |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی نیسانی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150424003205/http://www.farsnews.ir/newstext.php?nn=8907180286}} {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.farsnews.ir/newstext.php?nn=8907180286 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تەممووزی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی نیسانی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150424003205/http://www.farsnews.ir/newstext.php?nn=8907180286 |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/83368686/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D9%82%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%D9%84%D8%A7%D8%AD-%D8%B4%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86|سەردێڕ=سردشت نخستین شهر قربانی سلاح شیمیایی در جهان (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.isna.ir/news/1401040704336/%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D9%82%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86|سەردێڕ=نخستین شهر قربانی جنگ‌افزارهای شیمیایی در جهان (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیسنا|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> ھەروەھا ھەندێک لایەنی تر ئەو کارەساتەیان وەکوو «کۆمەڵکوژی» ناساندووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.peyserpress.com/detail/3666|سەردێڕ=كورد چەند جار كۆمەڵكوژ كراوە؟‌|بڵاوکەرەوە=پەیسەر|ڕێکەوت=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> لەو جێیەوە کە سەردەشت ئامانجێکی سەربازی ھەژمار نەدەکرا، خەڵکی شارەکەش بۆ ھێرشەکە ئامادە نەبوون. خەڵکی شارەکە بە ژیان لە سنوور و بەرەی شەڕ، لەگەڵ بۆردوومانەکانی عێراق ڕاھاتبوون. بەو جۆرە خەڵک دواتر بە پزیشکەکانیان ڕادەگەیاند کە نەیاندەزانی ئەوە بۆردوومانێکی کیمیایییە. بەھۆی وەشانی با، تەنانەت نەخۆشخانە و ناوەندە دەرمانییەکانیش ئاڵوودە بوون و ئەو ژمارە کەمە لە پزیشکان و پەرستارانەی لەوێ کاریان دەکرد، ناچار بوون کە شارەکە بەجێبھێڵن. دوو حەمامی گشتی بۆ دەرمانی قوربانییەکان بەکاردەھێنران و یاریگایەکی بچووک کرایە ناوەندێکی پزیشکیی ١٥٠ تەختی. لە چەند سەعاتی یەکەمدا نزیکی ٣٠ کەس کە زۆربەیان منداڵانی کەمتەمەن و بەساڵاچووان بوون، بەھۆی کێشەکانی توندیی ھەناسەیی گیانیان بەخت کرد. ھەتا ساڵی ٢٠٠٧، سەرجەم ١٣٠ کەس (١٠٩ خەڵکی مەدەنی، ٢١ چەکدار و ھتد) لە [[کیمیابارانی سەردەشت]] لە حوزەیرانی ١٩٨٧ گیانیان لە دەستدا. بیست کەس لە چەند سەعاتی یەکەم، دە کەس لە کاتی بردن بۆ شارەکانی دیکە و نزیکی ١٠٠ کەسی تر لە نەخۆشخانەکانی ئێران و ئەورووپا لە درێژەی مانگێک دواتر گیانیان بەخت کرد. لە نێوان ئەو خەڵکە مەدەنییەی کە گیانیان بەخت کرد، ٣٩ کەس تەمەنیان ژێر ١٨ ساڵ بوو، کە ١١ کەسیان ژێر ٥ ساڵ بوون. ھەروەھا سی و چوار ژن و کچ گیانیان لە دەستدا.<ref>Khateri S, Wangerin R. Denied Truths, the story of victims of chemical weapons in Iran, center for women and family affairs. 2008 , {{ISBN|978-600-5201-13-0}}</ref><ref>Khateri S. Victims of chemical weapons in Iran – an evaluation on health status of 45,000 Iranian victims of chemical warfare agents. Society for Chemical Weapons Victims Support (SCWVS) (www.scwvs.org), April 2003, {{ISBN|964-93602-5-5}}</ref> خەردەل وەکوو ھۆکارێک لێکنادرێتەوە کە ببێتە ھۆی مردن، بەڵکوو ھۆکارێکی لاوازکردنە و تەنیا ٣٪ بۆ ٥٪ دەبێتە ھۆی مردن. زۆر یەک لەو ٩٥٪ی لە کیمیابارانی سەردەشت زیندوو مانەوە، لە درێژەی چەند ساڵی دواتر بە توندی تووشی کێشە و نەخۆشی جۆراوجۆر، وەکوو کێشەکانی توندی ھەناسەیی، ئازارەکانی چاو، کێشەکانی پێست و ھەروەھا ھەندێک کێشە لە سیستەمی بەرگریی لەشی خۆیان بوون.<ref>Khateri S, Ghanei M, Soroush MR, Haines D. Effects of mustard gas exposure in paediatric patients. Long-term health status of mustard-exposed children, 14 years after chemical bombardment of Sardasht. J Burns & Wound Care [serial online] (http://www.journalofburnsandwounds.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180326201400/http://journalofburnsandwounds.com/ |date=٢٦ی ئازاری ٢٠١٨ }}), 2003;2(1):11</ref><ref>Ghanei M, Aslani J, Khateri S, Hamadanizadeh K. Public Health Status of the Civil Population of Sardasht 15 Years Following Large−Scale Wartime Exposure to Sulfur Mustard. J Burns &Surg Wound Care [serial online] 2003;2(1):7. Available from: URL: http://www.journalofburns.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220421014815/https://journalofburns.com/ |date=٢١ی نیسانی ٢٠٢٢ }} . Published March 11, 2003</ref> ئەو کێشانە ھەتا ئێستاش بۆ بەرکەوتووانی ھێرشە کیمیایییەکە بەردەوامە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/2009202012|سەردێڕ=رزگاربووانی کیمیابارانی سەردەشت داوادەکەن رووداوەکە بە "کۆمەڵکوژی" بناسێنرێت|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> ھەتا ئاخرین جار ژمارەی بریندارانی تۆمارکراو تەنیا ١،٥٠٠ کەس بووە، لە کاتێکدا ١٣،٠٠٠ کەس پێیان وایە بەرکەوتووی کیمیابارانن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/news/2757589/%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%D9%86%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D9%86-%D8%B4%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D8%AF%D9%87-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D9%85%DB%8C-%DA%A9%D9%86%D8%AF|سەردێڕ=آمار جانبازان شیمیایی احراز شده سردشت چرا تغییر نمی کند؟ (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردپرێس|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> ھەروەھا ھەندێک ڕاپۆرت باس لە گەندەڵی لە تۆمارکردنی بریندارانی نوێ دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpa.net/so/news/%D9%BE%DB%95%D8%B1%DB%95%D8%B3%DB%95%D9%86%D8%AF%D9%86%DB%8C-%DA%AF%DB%95%D9%86%D8%AF%DB%95%DA%B5%DB%8C-%D9%84%DB%95%D8%AA%DB%86%D9%85%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D9%88%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DA%A9%DB%95%D9%88%D8%AA%D9%88%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA|سەردێڕ=پەرەسەندنی گەندەڵی لەتۆمارکردنی ناوی بەرکەوتووانی کیمیایی شاری سەردەشت|بڵاوکەرەوە=کوردپا|ڕێکەوت=٦ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> لە کاتێکدا [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران|کۆماری ئیسلامی]] ھەموو ساڵێک لە ساڵیادی کیمیابارانی سەردەشتدا ئەو کارەساتە سەرکۆنە دەکات<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku.kurdpress.com/news/6300/%D9%BE%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%88%DB%95%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A6%DB%8E%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%84%DB%95-%D8%B3%D8%A7%DA%B5%DB%86%DA%AF%DB%95%DA%95%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA|سەردێڕ=پەیامی وەزیری دەرەوەی ئێران لە ساڵۆگەڕی کیمیابارانی سەردەشت|بڵاوکەرەوە=کوردپرێس|ڕێکەوت=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref><ref name="M1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku.mehrnews.com/news/46415/%D9%87%DB%86%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AC%DB%95%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%95%D8%AA%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D9%86%DB%95-%D9%84%DB%95%D8%A8%DB%8C%D8%B1-%D8%AF%DB%95%DA%A9%DB%95%DB%8C%D9%86-%D9%88-%D9%86%DB%95-%D9%84%DB%8E%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AE%DB%86%D8%B4-%D8%AF%DB%95%D8%A8%DB%8C%D9%86|سەردێڕ=هۆکارانی جەنایەتی سەردەشت نە لەبیر دەکەین و نە لێیان خۆش دەبین|بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری مێھر|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240108213507/https://ku.mehrnews.com/news/46415/%D9%87%DB%86%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AC%DB%95%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%95%D8%AA%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D9%86%DB%95-%D9%84%DB%95%D8%A8%DB%8C%D8%B1-%D8%AF%DB%95%DA%A9%DB%95%DB%8C%D9%86-%D9%88-%D9%86%DB%95-%D9%84%DB%8E%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AE%DB%86%D8%B4-%D8%AF%DB%95%D8%A8%DB%8C%D9%86|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku.mehrnews.com/news/46418/%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D9%82%D9%88%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%95%D9%88%DB%95|سەردێڕ=یادی قوربانیانی کیمیابارانی سەردەشت کرایەوە|بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری مێھر|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240108213509/https://ku.mehrnews.com/news/46418/%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D9%82%D9%88%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%95%D9%88%DB%95|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و وڵاتانی ڕۆژاوا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://humanrights.eadl.ir/news/tabid/74/articleType/ArticleView/articleId/8907|سەردێڕ=نقش کشور‌های غربی در بمباران شیمیایی سردشت (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ستافی مافەکانی مرۆڤی کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240109094503/https://humanrights.eadl.ir/news/tabid/74/articleType/ArticleView/articleId/8907|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.isna.ir/news/1401040805906/%D9%87%D9%85%D8%AF%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D9%82%D8%AF%D8%B1%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%DB%8C%D8%B4%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D8%B3%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D8%B1%DA%98%DB%8C%D9%85-%D8%A8%D8%B9%D8%AB-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C|سەردێڕ=همدستی قدرت‌های جهانی بیشترین نقش را در جسارت رژیم بعث در بکارگیری سلاح شیمیایی علیه سردشت داشت (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیسنا|ڕێکەوت=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.mizanonline.ir/fa/news/4338781/%D8%BA%D8%B1%DB%8C%D8%A8-%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B3%D9%87%D9%85-%D9%88-%D9%85%D8%B3%D8%A6%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%AE%DB%8C%D9%84-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A8%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF-%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%88%D8%AF|سەردێڕ=غریب آبادی: سهم و مسئولیت کشورهای دخیل در جنایت بمباران شیمیایی سردشت باید تعیین شود (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری میزان|ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.mizanonline.ir/fa/news/4338781/%D8%BA%D8%B1%DB%8C%D8%A8-%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B3%D9%87%D9%85-%D9%88-%D9%85%D8%B3%D8%A6%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%AE%DB%8C%D9%84-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A8%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF-%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%88%D8%AF |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> و بەتایبەتی ئەڵمانیا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://xelk.org/2407/|سەردێڕ=ئێران: ئەم وڵاتە چەكی كیمیایی دابووە سەدام حسێن|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی خەڵک|ڕێکەوت=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku.mehrnews.com/news/28552/%D8%AC%DB%95%D9%86%D8%A7%D8%A8%DB%8C-%D9%85%D8%A7%DB%8C%DA%A9%DA%B5-%DA%A9%D9%84%DB%86%D8%B1-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%DA%A9%DB%95|سەردێڕ=جەنابی مایکڵ کلۆر سەردانی سەردەشت بکە|بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری مێھر|ڕێکەوت=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240108213510/https://ku.mehrnews.com/news/28552/%D8%AC%DB%95%D9%86%D8%A7%D8%A8%DB%8C-%D9%85%D8%A7%DB%8C%DA%A9%DA%B5-%DA%A9%D9%84%DB%86%D8%B1-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%DA%A9%DB%95|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku.mehrnews.com/news/176/%D8%A8%D8%A7%D8%A8%DB%95%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%88%DB%8C-%D9%86%D8%A7%DA%95%DB%95%D8%B2%D8%A7%DB%8C%DB%95%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%D8%A8%DA%95%DB%8C%D9%86-%D8%A8%DB%95-%D9%88%DB%95%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C|سەردێڕ=بابەتی کیمیایی سەردەشت بیانووی ناڕەزایەتی دەربڕین بە وەزیری دەرەوەی ئاڵمانیا|بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری مێھر|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240108214731/https://ku.mehrnews.com/news/176/%D8%A8%D8%A7%D8%A8%DB%95%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%88%DB%8C-%D9%86%D8%A7%DA%95%DB%95%D8%B2%D8%A7%DB%8C%DB%95%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%D8%A8%DA%95%DB%8C%D9%86-%D8%A8%DB%95-%D9%88%DB%95%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="M1"/> بە بەرپرسیاری ئەو ھێرشە دەزانێت،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.peyserpress.com/detail/5725|سەردێڕ=سەردەشت لە نێوان ستەمی بەعس و بێویژدانی نێو دەوڵەتیدا‌|بڵاوکەرەوە=پەیسەر|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> بەڵام زۆر سەرچاوە ڕایانگەیاندووە کە حکوومەت پرۆپاگەندە دەکات و لە ئاکامدا ھیچ کردەوەیەکی پێویست بۆ بەرکەوتووانی کیمیابارانەکە ناکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://dwaroj.net/%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA%D8%8C-%D8%AC%DB%95%D8%B3%D8%AA%DB%95%DB%8C%DB%95%DA%A9%DB%8C-%D9%BE%DA%95-%D9%84%DB%95-%D8%A6%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DB%8E%DA%A9-%D9%84|سەردێڕ=سەردەشت، جەستەیەکی پڕ لە ئازار (یادێک لە شارێکی لەبیرکراو لەپووشپەرێکی سووتاودا )|بڵاوکەرەوە=دواڕۆژ|ڕێکەوت=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240108213509/https://dwaroj.net/%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA%D8%8C-%D8%AC%DB%95%D8%B3%D8%AA%DB%95%DB%8C%DB%95%DA%A9%DB%8C-%D9%BE%DA%95-%D9%84%DB%95-%D8%A6%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DB%8E%DA%A9-%D9%84|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/%DA%95%DB%8E%DA%98%DB%8C%D9%85%DB%8C-%DB%8E%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%86-%DA%86%D8%A7%D8%B1%DB%95%D8%B3%DB%95%D8%B1%D9%86%DB%95%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DA%A9%DB%95%D9%88%D8%AA%D9%88%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%DB%95-%D8%AA%D8%A7%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DB%8C|سەردێڕ=ڕێژیمی ئێران بۆ چارەسەرنەکردنی بەرکەوتووانی کیمیابارانی سەردەشت، ئامریکای بە تاوانبار زانی|بڵاوکەرەوە=کوردستان میدیا|ڕێکەوت=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpa.net/so/news/%DB%8C%DB%95%DA%A9%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%AF%DB%8C%DA%A9%DB%95-%D9%84%DB%95-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DA%A9%DB%95%D9%88%D8%AA%D9%88%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%DA%A9%DB%86%DA%86%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D8%AF|سەردێڕ=یەکێکی دیکە لە بەرکەوتووانی کیمیابارانی سەردەشت کۆچی دوایی کرد|بڵاوکەرەوە=کوردپا|ڕێکەوت=٢٩ی نیسانی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://dengekan.info/archives/7467|سەردێڕ=شاری سەردەشت قوربانیەكی دیكەی شەڕی كۆنەپەرستانە … عەلی مەحمود محەمەد|بڵاوکەرەوە=دەنگەکان|ڕێکەوت=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> ھەروەھا چەندین فیلم لەبارەی کیمیابارانی سەردەشتدا ساز کراون کە ناسراوترینیان فیلمی [[دارگوێز (فیلم)|دارگوێز]]ە کە لە ساڵی ٢٠٢٠دا بڵاو کراوەتە و بەپێی چیرۆکی پیاوێک بەناوی مام قادر ساز کراوە کە بێجگە لەخۆی تەواوی خێزانەکەی بەھۆی کیمیابارانەوە دەکوژرێن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=پێشوازی کوردەکان لە "داری گوێز"/ لە سەردەشت نمایش نەکراوە|ناونیشان=http://ku.mehrnews.com/news/30964|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=ئاژانسی ھەواڵی مێھر|ڕێکەوت=١٢ی شوباتی ٢٠٢٠}}{{بەستەری مردوو|url=http://ku.mehrnews.com/news/30964 |date=تەممووزی ٢٠٢٥ }}</ref> === سەردەمی دوای شەڕ === [[پەڕگە:Sardasht Border Guard (46).jpg|وێنۆک|وێنەی چوار کوژراوی ھێزەکانی پاسەوانی سنووری لە دووپەزەی سەردەشت لە ساڵی ٢٠٢٠]] سەردەشت لە سەدەی ٢١دا چەندین ڕووداو و نائارامی بەخۆیەوە بینیوە. ئەو شارە بووەتە شوێنێک بۆ تێکھەڵچوون و پێکدادان لە نێوان [[حیزبەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان|چەکدارە ئۆپۆزیسیۆنە کوردەکان]] و [[ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|چەکدارانی کۆماری ئیسلامیی ئێران]]، کە لەو چەندین ساڵانەدا چەندین تێکھەڵچوون لە سنووری سەردەشتدا ڕوویداوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpa.net/so/news/سەردەشت/-لەەنجامی-تەقەی-کەسانی-نەناسراودا-ەندامی-سپای-پاسداران-کوژران |سەردێڕ=سەردەشت/ لەئەنجامی تەقەی کەسانی نەناسراودا ٤ ئەندامی سپای پاسداران کوژران |بڵاوکەرەوە=کوردپا |ڕێکەوت=٢٢ی ئابی ٢٠١٣ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/شوناسی-وژراو-و-بریندارانی-شەڕی-سەردەشت-روون-بۆوە |سەردێڕ=شوناسی كوژراو و بریندارانی شەڕی سەردەشت ڕوون بۆوە |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=٢٥ی ئابی ٢٠١٣ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=https://kurdistanmedia.com/so/news/%D8%B4%D9%88%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%DA%98%D8%B1%D8%A7%D9%88-%D9%88-%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B4%DB%95%DA%95%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%B1%D9%88%D9%88%D9%86-%D8%A8%DB%86%D9%88%DB%95 |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://westganews.net/dreja.aspx?=hewal&jmara=19687&jor=1 |سەردێڕ=سەردەشت… پێکدادانێکی دیكه لە نێوانی پێشمەرگەکانی دیموکرات و سوپای پاسداران ڕوویدا |بڵاوکەرەوە=وێستگەنیووز |ڕێکەوت=١٨ی حوزەیرانی ٢٠١٦ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://nasnews.com/kurd/view.php?cat=4570 |سەردێڕ=لە پێکدادانێکدا لە سەردەشت پاسدارێک کوژرا |بڵاوکەرەوە=ناس نیووز |ڕێکەوت=٢٠ی ئابی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=https://nasnews.com/kurd/view.php?cat=4570 |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://esta.krd/104275/ |سەردێڕ=پێکدادانی چەکداری لەنێوان سوپای پاسداران و حزبێکی کوردیدا ڕوویداوە |بڵاوکەرەوە=ئێستا |ڕێکەوت=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211029060808/https://esta.krd/104275/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ساڵی ٢٠٠٦، لە نێوان چەکدارانی ئێران و پژاک لە سەردەشت تێکھەڵچوونێک ڕوویدا، کە بەوتەی میدیا ئێرانییەکان لە چەکدارانی پژاک لانیکەم ٣٠ کەس کوژران و ٤٠ کەسی دیکەش بریندار بوون. بەو ھۆیەوە پژاک ئاگربەستی یەکلایەنەی ڕاگەیاند کە لەلایەن سپای پاسدارانەوە ڕەت کرایەوە.<ref name="bbc0509">{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان= https://www.theguardian.com/world/2011/sep/05/iran-kurdish-rebels-iraq-border| سەردێڕ=Iranian forces kill Kurdish rebels near Iraq border |یەکەم=David |دوایین=Batty |ئیش=The Guardian | ڕێکەوت=٥ی ئەیلوولی ٢٠١١| ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤}}</ref> ''بەرزایییەکانی جاسووسان'' لە نزیکی سنووری سەردەشت بۆ ماوەیەکی زۆر لەژێر دەستی پژاکدا بوو، کە لە ٤ی ئەیلوولی ٢٠١١دا، ھێزەکانی [[یەکینەی تایبەتی سابیرین|سابیرین]] کە سەر بە ھێزی وشکانیی سپای پاسدارانن، ئۆپەراسیۆنێکیان بۆ گرتنەوەی دەست پێکرد کە بەھۆیەوە ١٣ چەکداریان لێ کوژران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.tasnimnews.com/fa/news/1396/06/13/1509483/%D9%82%D9%84%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D8%B3%DA%A9%D9%88%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D8%AA%D8%A7%D8%A8-13-%D8%AA%DA%A9%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D8%B4%D8%AF-%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1|سەردێڕ=قله‌ای که سکوی پرتاب ۱۳ تکاور سپاه شد+تصاویر (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=تەسنیم|ڕێکەوت=٤ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> لە سەردەشت ھەندێک کەس بەھۆی نەبوونی کاری گونجاو و ھەژاری، ڕوو لە کۆڵبەری دەکەن و ساڵانە سەدان [[کۆڵبەر]] لە سنوورەکانی سەردەشت گیانیان لەدەست دەدەن، بریندار دەبەن یان تووشی ڕووداوی نەخوازراو دەبن کە بریتین لە تەقەکردن لەلایەن ھێزەکانی ئێران، بەربوونەوە لە بەرزایییەکان، کەوتنە ژێر ڕنوو، ڕەقبوون لە سەرمادا و چەندین ڕووداوی تر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanhumanrights.org/ku/?p=7478 |سەردێڕ=کوژران و برینداربوونی سێ کۆڵبەر لە سەردەشت |بڵاوکەرەوە=کوردپا |ڕێکەوت=٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hengaw.net/so/news/برینداربوونی-کۆڵبەر-لە-سنووری-شاری-سەردەشت |سەردێڕ=کۆڵبەرێکی گەنج لە ناوچە سنوورییەکانی سەردەشت کوژرا |بڵاوکەرەوە=تۆڕی مافەکانی مرۆڤی کوردستان |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpa.net/so/news/سەردەشت-دوو-کۆڵبەر-لە-سنووری-بێتووش-بەهۆی-بەربوونەوە-لە-بەرزایی-و-تەقەی-هێزە-نیزامییەکانی-حکوومەتی-بریندار-بوون |سەردێڕ=سەردەشت؛ دوو کۆڵبەر لە سنووری "بێتووش" بەهۆی بەربوونەوە لە بەرزایی و تەقەی هێزە نیزامییەکانی حکوومەتی بریندار بوون |بڵاوکەرەوە=کوردپا |ڕێکەوت=١٣ی ئابی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rojikurd.net/mirovayeti/23859/ |سەردێڕ=کۆمەڵێک کۆڵبەر لە سەردەشت کەوتنە ژێر ڕنوو و یەکیان گیانی لە دەست داوە |بڵاوکەرەوە=ڕۆژی کورد |ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ھەروەھا یەکێک لە کێشەکانی دیکەی سەردەشت، بازرگانیی ماددە ھۆشبەرەکان بەتایبەتی [[مێتامفتامین|شیشە]]یە کە بە ڕێژەیەکی بەرچاو بەرز بووەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.mehrnews.com/news/5939143/%DB%B4%DB%B5-%DA%A9%DB%8C%D9%84%D9%88%DA%AF%D8%B1%D9%85-%D9%85%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%AE%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%D9%81-%D8%B4%D8%AF|سەردێڕ=۴۵ کیلوگرم ماد مخدر شیشه در سردشت کشف شد (فارسی)|بڵاوکەرەوە=مێھر|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/85267774/%DB%B1%DB%B9%DB%B7-%DA%A9%DB%8C%D9%84%D9%88%DA%AF%D8%B1%D9%85-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D9%85%D8%AE%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B1%D8%B2-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%D9%81-%D8%B4%D8%AF|سەردێڕ=۱۹۷ کیلوگرم ماده مخدر شیشه در مرز سردشت کشف شد (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/news/18281/%DB%B5%DB%B0%DB%B0-%DA%A9%DB%8C%D9%84%D9%88%DA%AF%D8%B1%D9%85-%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AC%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%D9%81-%D8%B4%D8%AF|سەردێڕ=۵۰۰ کیلوگرم ماریجوانا در سردشت کشف شد (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردپرێس|ڕێکەوت=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> ھەندێک لە ڕاپۆرتەکان، [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سوپای پاسداران]] و [[وەزارەتی ھەواڵگری (ئێران)|دەزگای ھەواڵگری]] تۆمەتبار دەکەن کە لە بازرگانیی ماددە ھۆشبەکارندا ڕۆڵی ھەیە و لەو ڕێگایەوە پارە بەدەست دەھێنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpa.net/fa/news/%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AF-%D8%B4%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%B3%D9%87-%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%AF-%D8%AF%D9%84%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%85%D8%AF%D8%B2%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF|سەردێڕ=تولید شیشه در سردشت، سه میلیارد دلار برای سپاه درآمدزایی دارد (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردپا|ڕێکەوت=١٨ی ئایاری ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.avatoday.net/fa/node/11420|سەردێڕ=گزارش ویژه: چگونه مقامات اطلاعاتی سردشت مولتی میلیاردر شدند؟ (بە فارسی)|ڕێکەوت=٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=ئاواتودەی}}</ref> بەڵام میدیاکانی نزیک لە حکوومەتی ئێران، بەگشتی ھەر جۆرە بەشداریکردنی سپایان لەو بازرگانییەدا ڕەت کردووەتەوە و ھەمیشە ڕایانگەیاندووە کە ھێزەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران ڕووبەڕووی قاچاخی ماددە ھۆشبەرەکان دەبنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hengaw.net/fa/news/%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%D8%B1%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D9%88-%D9%82%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%B7%D8%B1%D9%81%DB%8C%D9%86-%D8%B9%DA%A9%D8%B3-%D9%88-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%B1|سەردێڕ=جزئیات درگیری سردشت و قربانیان طرفین + عکس و آمار (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ھەنگاو|ڕێکەوت=٦ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> ئەو بازرگانییە لە سەردەشت و دەوروبەر بووەتە ھۆی ئەوەی ژمارەیەکی زۆر لە دانیشتووانی ئەو شارە بەتایبەتی لاوان، تووشی بەکارھێنانی جۆرە جیاوازەکانی ماددە ھۆشبەرەکان ببن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/1602201712|سەردێڕ=لە رۆژهەڵاتی کوردستان ماددەی هۆشبەر بەڕێژەیەکی زۆر بڵاوبووەتەوە|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=١٦ی شوباتی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> لە ٩ی ئایاری ٢٠١٥، خەڵکی سەردەشت لە دوای ڕووداوی ھۆتێلی تارای مەھاباد کە بوو ھۆی خۆکوژیی [[فەریناز خوسرەوانی]]، لە پاڵپشتیکردنی خەڵکی مەھاباد و ناڕەزایی لە بەرامبەر ئەو کارەساتەی ڕوویداوە خۆپیشاندانیان بەڕێوەبرد،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/راپۆرت/-پشتیوانیی-هاووڵاتییانی-کورد-لە-ناڕەزایەتییەکانی-شاری-مەهاباد-وێنه |سەردێڕ=راپۆرت/ پشتیوانیی هاووڵاتییانی کورد لە ناڕەزایەتییەکانی شاری مەهاباد +وێنه |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=١٠ی ئایاری ٢٠١٥ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=https://kurdistanmedia.com/so/news/%D8%B1%D8%A7%D9%BE%DB%86%D8%B1%D8%AA/-%D9%BE%D8%B4%D8%AA%DB%8C%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%88%DA%B5%D8%A7%D8%AA%DB%8C%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%84%DB%95-%D9%86%D8%A7%DA%95%DB%95%D8%B2%D8%A7%DB%8C%DB%95%D8%AA%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%85%DB%95%D9%87%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AF-%D9%88%DB%8E%D9%86%D9%87 |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> کە دواتر ھێزە ئەمنییەکان بڵاوەیان بە خۆپیشاندەران کرد و زیاتر لە ٣٠ کەسیان دەستبەسەر کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www-rudaw-net.cdn.ampproject.org/v/s/www.rudaw.net/sorani/kurdistan/100520152-amp?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16500539125657&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.rudaw.net%2Fsorani%2Fkurdistan%2F100520152 |سەردێڕ=لە سەردەشت ٣٠ کەس دەستگیرکراون |بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو |ڕێکەوت=١٠ی ئایاری ٢٠١٥ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> لە شەوی ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧ لە دوای ڕاگەیاندنی ئەنجامە سەرەتایییەکانی [[ڕێفراندۆمی سەربەخۆییی باشووری کوردستان (٢٠١٧)|ڕێفراندۆمی سەربەخۆییی باشووری کوردستان]]، سەردەشت یەکێک لەو شارانەی ڕۆژھەڵاتی کوردستان بوو کە خەڵکەکەی بە مەبەستی پشتگیریکردن و خۆشحاڵی دەڕبرینی خۆیان لە سەرکەوتنی ئەنجامەکان ھاتنە شەقامەکان و دواتر ھێزە ئەمنییەکان ھەندێک لە کەسانی بەشداریان دەستبەسەر کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/%DA%98%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%95%DB%8C%DB%95%DA%A9-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%88%DA%B5%D8%A7%D8%AA%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D8%A8%DB%95-%D8%A8%DB%86%D9%86%DB%95%DB%8C-%D9%BE%D8%B4%D8%AA%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%AF%D8%B4%D8%AA%D9%BE%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%A8%DB%86-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%A8%DB%95%D8%AE%DB%86%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D8%A8%DB%95%D8%B3%DB%95%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%D9%86 |سەردێڕ=ژمارەیەک هاووڵاتیی کورد، بە بۆنەی پشتگیریکردن لە گشتپرسی بۆ سەربەخۆیی کوردستان دەستبەسەر کراون |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی ئازاری ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210308120312/https://kurdistanmedia.com/so/news/%DA%98%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%95%DB%8C%DB%95%DA%A9-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%88%DA%B5%D8%A7%D8%AA%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D8%A8%DB%95-%D8%A8%DB%86%D9%86%DB%95%DB%8C-%D9%BE%D8%B4%D8%AA%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%AF%D8%B4%D8%AA%D9%BE%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%A8%DB%86-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%A8%DB%95%D8%AE%DB%86%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D8%A8%DB%95%D8%B3%DB%95%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%D9%86 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەروەھا لە ڕۆژی ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٧، دوو فڕۆکەی ئێرانی بە مەبەستی دژایەتیی ڕێفراندۆم و ترساندنی خەڵک، بەسەر ھێڵی سنووریی نێوان ڕۆژھەڵات و باشووری کوردستاندا فڕیبوون کە ئاسمانی سەردەشتیشی دەگرتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanhumanrights.org/fa/?p=4198 |سەردێڕ=خبر فوری: پرواز جنگنده‌های ارتش ایران در امتداد مرزهای اقلیم کُردستان/ همراه با تصویر (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=تۆڕی مافەکانی مرۆڤی کوردستان |ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> لە ١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٨، سەردەشت یەکێک لە شارەکانی بەشداری [[مانگرتنی گشتیی ٢٠١٨ی ڕۆژھەڵاتی کوردستان|مانگرتنی گشتیی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] بوو کە دوکانداران و کاسبکارانی ئەو شارە شوێنی کاسبییەکان داخست.{{ژێدەر پێویستە|date=ئابی ٢٠٢٤}} ھەر وەک شارەکانی دیکە ھێزە ئەمنییەکان لە دوکاندارانی ئەو شارە بە شێوەی جۆراوجۆر ھەڕەشەیان کرد و ھەندێکیان دەستبەسەر کردن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hengaw.net/so/news/مانگرتن-لە-دەیان-شاری-کوردستان-بەڕێوە-چوو-و-دەیان-کەسیش-دەسبەسەر-کران |سەردێڕ=مانگرتن لە دەیان شاری کوردستان بەڕێوە چوو و دەیان کەسیش دەسبەسەر کران |بڵاوکەرەوە=ھەنگاو |ڕێکەوت=١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> === خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ === {{ئەمانەش ببینە|خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێران}} لە ڕۆژی ٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٢، کۆمەڵێک لە گەنجانی شاری سەردەشت لە ناڕەزاییی بەرامبەر بە کوشتنی [[ژینا ئەمینی]] و لە درێژەی [[خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێران]] ڕژانە سەر شەقامەکان و لەگەڵ ھێزە ئەمنییەکان لە شەقامە سەرەکییەکانی ئەو شارە تووشی پێکدادان و تێکھەڵچوون بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=‎تلویزیون منوتو on Instagram: ". تجمع اعتراضی مردم سردشت #مهسا_امینی #mahsaamini #گزارشگرمنوتو @manotogozareshgar …⁣ WhatsApp/Telegram: +44 7590 899 999"|ناونیشان=https://www.instagram.com/p/CixXUf5IEsI/|بڵاوکەرەوە=Instagram|ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|زمان=en}}</ref> لەو خۆپیشاندانەدا خەڵک بە بەرد ھێرشیان کردە سەر ھێزە دژەشۆڕشەکان و لە بەرامبەریشدا ھێزەکان بە بەکارھێنانی چەک، تەقەی ھەوایی، باتۆم و گازی فرمێسکڕێژ ھەوڵی بڵاوەپێکردنی خۆپیشاندەرانیان دا. ھەروەھا ھەندێک لە ھێزەکان لە سەربانە بەرزەکانی دەوروبەر تەقەیان لە خەڵک کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ir.voanews.com/a/sardasht-iran-protest-mahsa-amini/6756899.html|سەردێڕ=استقرار مامور امنیتی با سلاح روی پشت بام همزمان با اعتراضات چهارشنبه سردشت (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=دەنگی ئەمریکا|ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> لە ئەنجامدا ژمارەیەک لە خۆپیشاندەران و ھێزەکانی دژەشۆڕش بریندار بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.balatarin.com/permlink/2022/9/24/5868965|سەردێڕ=مردی که یک تنه با چوب در سردشت به سمت ماموران می‌رود و آنها را فراری می‌دهد! (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=بالاترین|ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> خۆپیشاندەرانی سەردەشتی دروشمی «[[ژن، ژیان، ئازادی]]»، «مردن بۆ دیکتاتۆر» و ھەندێک دروشمی دیکەیان بەکارھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=‎تلویزیون منوتو on Instagram: ". «مرگ بر دیکتاتور» #سردشت #mahsaamini #مهسا_امینی #گزارشگرمنوتو @manotogozareshgar …⁣ WhatsApp/Telegram: +44 7590 899 999"|ناونیشان=https://www.instagram.com/p/CixXy3IIfzu/|بڵاوکەرەوە=Instagram|ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|زمان=en}}</ref> لە درێژەی خۆپیشاندانەکان و مانگرتنە سەرتاسەرییەکان، بەپێی باگھێشتەکان لەلایەن [[ناوەندی ھاوکاریی حیزبەکانی کوردستانی ئێران]] و ڕێکخراوەکانی دیکە، کاسبکاران و دوکاندارانی سەردەشت لە زۆربەی ڕۆژان دەستیان بە مانگرتن کرد،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://jinhaagency1.com/so/zhan/gh-33840|سەردێڕ=مانگرتنی کاسبکاران لە شاری سەردەشت|بڵاوکەرەوە=ئاژانسی ھەواڵی ژن|ڕێکەوت=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> لەوانەش بانگھێشتی ١٩ی ئەیلوول بەمەبەستی سەرکۆنەی کوشتنی ژینا ئەمینی<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=.kurdistanmedia.com https://kurdistanmedia.com/fa/news/2022/09/44|سەردێڕ="سردشت، دیولان و دیواندرە" جزء شهرهای پیشگام اعتصاب امروز بودند (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد|ڕێکەوت=١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> و ١ی تشرینی یەکەم بەمەبەستی دژایەتیکردنی [[ھێرشەکانی ٢٠٢٢ی ئێران بۆ سەر ھەرێمی کوردستان|ھێرشەکانی سپای پاسداران بۆ سەر حیزبە کوردییەکان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=www.iranintl.com https://www.iranintl.com/202210015835|سەردێڕ=شنبه اعتراض؛ دومین اعتصاب سراسری در کردستان، آذربایجان غربی، کرمانشاه و ایلام (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ئێران ئینتەرنەشناڵ|ڕێکەوت=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> ھەروەھا لە ١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢، لە گوندی [[بێورانی خوارێ]] کاسبکارێک بەناوی ''ھێمن حەمزە'' لەلایەن ھێزەکانی حکوومەتەوە دەکوژرێت، بەھۆیەوە ڕۆژی دواتر بەرامبەر لەگەڵ ١٢ی تشرینی دووەم، بەشێک لە خەڵک خۆپیشاندانیان بەڕێوە برد و تەواوی ڕۆژەکە کاسبکاران و دوکارندارانی سەردەشت بە داخستنی دوکانەکانیان مانیان گرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://test.jinhaagency.com/fa/rwzanh/atsab-bazaryan-srdsht-dr-adamh-qyam-mrdmy-34749|سەردێڕ=اعتصاب بازاریان سردشت در ادامه قیام مردمی (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئاژانسی ھەواڵی ژن|ڕێکەوت=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> لە ڕۆژی ٦٥ەمی خۆپیشاندانەکان بەرامبەر بە ٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢، ژمارەیەک لە خۆپیشاندەران بەمەبەستی پاڵپشتیکردنی مەھاباد و دژایەتیی سەرکوتەکانی ئەو شارە، چەندین خۆپیشاندانی ناڕەزایەتییان لە کۆمەڵێک شەقام و کۆڵانی شار بەڕێوەبرد، ڕێگاکانیان داخست و لە مزگەوتەکان دروشمی شۆڕشگێڕییان بڵاوکردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.akhbar-rooz.com/180784/1401/08/29/|سەردێڕ=حمله همه جانبه حکومت، کردستان مقاومت می کند، اعتراض در شهرهای ديگر (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئەخباری ڕووز|ڕێکەوت=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221121011836/https://www.akhbar-rooz.com/180784/1401/08/29/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل === {{ئەمانەش ببینە|شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران}} لە بەرەبەیانی ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ لە دەستپێکی [[ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران (حوزەیرانی ٢٠٢٥)|ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]] لە [[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی دوازدە ڕۆژە]]دا، بنکەکانی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سوپای پاسداران]] لە ناو شاری سەردەشت<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ava.news/news/28569|سەردێڕ=ئیسرائیل سنووری باشوور و ڕۆژ‌هەڵاتی کوردستان بۆردوومان دەکات: پێنج کەس کوژراون|بڵاوکەرەوە=ئاڤا نیوز|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> و سەر سنوور لەلایەن [[ھێزی ئاسمانیی ئیسرائیل]]ەوە کرانە ئامانج.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://farhikhtegandaily.com/news/208561/%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%85%D8%B1%D8%B2%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA/|سەردێڕ=حمله اسرائیل به هنگ مرزی سردشت (بە فارسی)|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=ڕۆژنامەی فەرھیختێگان}}{{بەستەری مردوو|url=https://farhikhtegandaily.com/news/208561/%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%85%D8%B1%D8%B2%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA/ |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> لە ئەنجامدا چەندین سەرباز کوژران و بریندار بوون، بەڵام حکوومەتی ئێران تەنیا کوژرانی سەربازێکی پشتڕاست کردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku.mehrnews.com/news/55437/%D8%B4%DB%95%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%95%D8%AA%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8E%DA%A9-%D9%84%DB%95-%D8%B3%D9%86%D9%88%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%DB%95-%D9%87%DB%8E%D8%B1%D8%B4%DB%8C-%D8%A6%DB%8C%D8%B3%DA%95%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84|سەردێڕ=شەهادەتی سەربازێک لە سنووری سەردەشت بە هێرشی ئیسڕائیل|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=[[ئاژانسی ھەواڵی مێھر]]}}{{بەستەری مردوو|url=https://ku.mehrnews.com/news/55437/%D8%B4%DB%95%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%95%D8%AA%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8E%DA%A9-%D9%84%DB%95-%D8%B3%D9%86%D9%88%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%DB%95-%D9%87%DB%8E%D8%B1%D8%B4%DB%8C-%D8%A6%DB%8C%D8%B3%DA%95%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84 |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ }}</ref> لە درێژەی [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|ھێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران]] لە بەیانیی ٤ی ئازاری ٢٠٢٦، لە ھێرشێکی ئاسمانیدا بە چەندین بۆمب بنکەی سەربازیی ''جندوڵڵا''ی سەر بە سوپای پاسداران لە ڕۆژاوای شاری سەردەشت کرایە ئامانج و بەشێکی بەتەواوی خاپوور کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ava.news/news/45280|سەردێڕ=سوپای پاسداران لە چەندین ناوچەی ڕۆژهەڵاتی کوردستان هاتووچۆی قەدەغە کردووە|بڵاوکەرەوە=ئاڤا نیوز|ڕێکەوت=١٦ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> ھەر لە ھەمان شەودا ھێرش کرایە سەر باڵەخانەی [[وەزارەتی ھەواڵگری (ئێران)|دەزگای ھەواڵگری]]ی سەردەشت و لە ئەنجامدا بەشێکی باڵەخانەکە و دەوروبەری زیانی بەرچاوی بەرکەوت. ھەرچەندە دواتر شارەکە لەلایەن ئیسرائیلەوە نەکرایە ئامانج، بەڵام بەگشتی شەڕەکە کاریگەرییەکی زۆری لەسەر ژیانی خەڵکی شار ھەبوو، بۆ نموونە لە کاتی شەڕدا شەپۆلێکی تری گرانی و ھەڵاوەسان سەری ھەڵدایەوە و ھەروەھا ھەر لە یەکەم ڕۆژی دەستپێکی شەڕ لە ٢٨ی شوباتەوە ئینتەرنێت بەتەواوی پچڕا.<ref name="AVA44968">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ava.news/news/44968|سەردێڕ=ڕۆژهەڵاتی کوردستان باجێکی قورس دەدات و جەنگی نان دەستی پێکردووە|بڵاوکەرەوە=ئاڤا نیوز|ڕێکەوت=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> بەوتەی [[ڕێکخراوی ھەنگاو بۆ مافەکانی مرۆڤ]] و شایەتحاڵان، ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامی لە سەردەشت و شارەکانی تری ڕۆژهەڵاتی کوردستان، شوێنە مەدەنییەکانی وەک ھۆڵی وەرزشی،<ref name="hengaw03"/> قوتابخانە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ava.news/news/44424|سەردێڕ=بنکەکانی سوپای پاسداران لە شنۆ و پاوە بۆردوومان دەکرێت|بڵاوکەرەوە=ئاڤا نیوز|ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> و مزگەوتیان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ava.news/news/44433|سەردێڕ=ئەمریکا و ئیسرائیل هێرشی چڕیان کردە سەر ڕۆژهەڵاتی کوردستان|بڵاوکەرەوە=ئاڤا نیوز|ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> بۆ مەبەستی چالاکیی سەربازی یان شوێنی نیشتەجێبوونی کاتیی خۆیان و خێزانەکانیان بەکاردەھێنا، ئەمەش بە مەبەستی بەکارھێنانی شوێنە مەدەنییەکان وەک [[قەڵغانی مرۆیی]] بۆ ڕێگریکردن لە ھێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ھێزەکانی حکوومەت.<ref name="hengaw03">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hengaw.net/ku/reports-and-statistics/2026/03/article-5|سەردێڕ=ڕاپۆرتی تایبەت: میلیتاریزەکردنی شوێنە گشتییەکان و زیادبوونی کەشی ئەمنی و سەربازی لە کوردستان|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی مافی مرۆڤی ھەنگاو|ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> ھەروەھا ھەندێک سەرچاوە ئاماژەیان بەوە کرد کە سەردەشت ببوو بە شوێنێکی ھەڵدانی درۆن و مووشەک لەلایەن سوپای پاسدارانەوە بەرەو [[ھەرێمی کوردستان]].<ref name="AVA44968"/> == جوگرافیا == سەردەشت لە تەنیشت کێوی گردەسوور و لەسەر [[زاگرۆس|زنجیرەچیاکانی زاگرۆس]] ھەڵکەوتووە. کێوەکانی [[قەندیل]] لە باکووری ڕۆژاوای ئەم شارەن. سەردەشت لە باکوور لەگەڵ [[نەڵاس]]، [[میراوە]] و [[پیرانشار]]، لە باکووری ڕۆژھەڵات لەگەڵ [[مەھاباد]]، لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ [[ڕەبەت]] و [[بۆکان]]، لە باشووری ڕۆژھەڵات لەگەڵ [[بانە]] و لە ڕۆژاوا لەگەڵ [[قەڵادزێ]] و [[پارێزگای سلێمانی]] ھاوسنوورە. ھەروەھا سەردەشت ١٠٠ کیلۆمەتر سنووری لەگەڵ [[ھەرێمی کوردستان]] ھەیە. ھەرێمی کوێستانی سەردەشت بە گەورەیی ١٦٦٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە دەبێت. ھەندێک لە کێوە بەرزەکانی سەردەشت لەخوارەوە نووسراون:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://drkhezri.ir/DrRasoolKhezri/sardasht.aspx |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی شوباتی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150207015345/http://drkhezri.ir/DrRasoolKhezri/sardasht.aspx |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://drkhezri.ir/DrRasoolKhezri/sardasht.aspx |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی شوباتی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150207015345/http://drkhezri.ir/DrRasoolKhezri/sardasht.aspx |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * بوڵفەت * ھەوینە ماڵ (لە باشووری گوندی [[قەڵاتەڕەشێ]]) * زەردکە (لە [[گوندستانی ئالان|ناوچەی ئالان]]) * سەری گۆم (لە پشتەوەی شاری [[میراوە]]) * تەرخان * ئیبراھیم جەلال * کێوی نستان * لەندی شێخان * داشان قەڵا * کاسە بەردین * حاجی ئیبراھیم * بەردە سپیان {{Geographic location |ناوی شار = شاری سەردەشت |باکوور = [[مەھاباد]] و [[پیرانشار]] |باکووری ڕۆژھەڵات = [[بۆکان]] |ڕۆژھەڵات = [[سەقز]] |باشووری ڕۆژھەڵات = [[کامیاران]] و [[قوروە]] |باشوور = [[بانە]] و [[مەریوان]] |باشووری ڕۆژاوا = [[ھەرێمی کوردستان]] |ڕۆژاوا = [[ھەرێمی کوردستان]] |باکووری ڕۆژاوا = [[ھەرێمی کوردستان]] |پەڕگە = Sardasht County.png }} == ھەرێم == سەردەشت بەپێی ھەرێمی جوگرافی، لە ھەرێمی سارد و کوێستانیدا ھەڵکەوتووە و بە بەرزایی ١٤٨٠ مەتر (٤٬٨٦٠ پێ)، ھەتا ڕادەیەک کەشوھەوایەکی ساردی لە درێژەی ساڵدا ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.azmet.ir/in/page/climate.htm |سەردێڕ=کەشوھەوا، ھەرێم و سەرچاوە ئاوییەکانی پارێزگای ورمێ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٢ |قاڵب=ئێکسڵ |بڵاوکەرەوە=کەشوھەواناسی پارێزگای ورمێ |زمان=فارسی }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.azmet.ir/in/page/climate.htm |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> سەردەشت یەکێک لە شارە پڕبارینەکانی پارێزگای ورمێیە و زۆر جاران زیاترین ئاستی بارینی لە ئاستی پارێزگا و تەنانەت لە وڵاتدا بەدەستھێناوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/85157639/%D8%A8%DB%8C%D8%B4%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%B2%D8%B1%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D8%B4%D8%AF|سەردێڕ=بیشترین بارش سال زراعی جاری آذربایجان‌غربی در سردشت ثبت شد (فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/news/39844/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%AF|سەردێڕ=سردشت بارانی‌ترین شهر ایران شد (فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردپرێس|ڕێکەوت=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/85022325/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D9%BE%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DB%8C-%D8%B4%D8%AF|سەردێڕ=سردشت پربارش‌ترین شهر آذربایجان‌غربی شد (فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٧ی شوباتی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> بارستەکانی ھەوا لەلای ڕۆژاوا و باکووری ڕۆژاواوە، ئەو شارە ھەر وەک ناوچەکانی تری پارێزگا دەگرێتەوە.<ref name="مێژوو و جوگرافیای سەردەشت١">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.islahweb.org/ar/node/5016 |سەردێڕ=تاریخ و جغرافیای شهرستان سردشت-بخش نخست (به فارسی) |بڵاوکەرەوە=جەماعەتی دەعوەت و ئیسلاحی سەردەشت |ڕێکەوت=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.islahweb.org/ar/node/5016 |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> ھەرچەندە سەردەشت بەگشتی خاوەنی کەشوھەوایەکی فێنک و بارانی لە درێژەی ساڵدایە، بەڵام ھەندێک جاران بەتایبەت لە ھاویناندا کەشوھەوای گەرمی تێدا تۆمار کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/85074311/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D9%BE%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%88-%DA%AF%D8%B1%D9%85%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%A2%D8%A8%DB%8C-%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C|سەردێڕ=سردشت پربارش‌ترین و گرمترین شهر آذربایجان‌غربی در سال آبی جاری شد (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٥ی نیسانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> کەشوھەوای سەردەشت لە مانگەکانی ساڵدا بەم شێوەیە: {{Weather box |location = سەردەشت |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = ١٦ |Feb record high C = ١٣.٨ |Mar record high C = ٢١.١ |Apr record high C = ٢٧.٢ |May record high C = ٣٢.٠ |Jun record high C = ٣٥.٢ |Jul record high C = ٣٩.٦ |Aug record high C = ٣٨.٢ |Sep record high C = ٣٤.٤ |Oct record high C = ٢٩.٦ |Nov record high C = ٢٠.٠ |Dec record high C = ١٨.٠ |Jan high C = ١.٢ |Feb high C = ٢.٣ |Mar high C = ٧.٦ |Apr high C = ١٤.٨ |May high C = ٢٠.٥ |Jun high C = ٢٧.٠ |Jul high C = ٣١.٢ |Aug high C = ٣١.٠ |Sep high C = ٢٦.٦ |Oct high C = ١٩.٤ |Nov high C = ١٠.٤ |Dec high C = ٤.٨ |year high C = ١٦.٤٠ |Jan low C = &minus;٣.٥ |Feb low C = &minus;٣.١ |Mar low C = ١.٣ |Apr low C = ٧.١ |May low C = ١١.٨ |Jun low C = ١٧.٤ |Jul low C = ٢١.٢ |Aug low C = ٢٠.٨ |Sep low C = ١٧.١ |Oct low C = ١١.٥ |Nov low C = ٤.٣ |Dec low C = ٠.٥&minus; |year low C = ٨.٧٨ |Jan record low C = ٢٥&minus; |Feb record low C = ١٩.٦&minus; |Mar record low C = ١٦.٦&minus; |Apr record low C = ٢.٤&minus; |May record low C = ١.٨&minus; |Jun record low C = ٧.٨ |Jul record low C = ١٣.٠ |Aug record low C = ١١.٤ |Sep record low C = ٥.٨ |Oct record low C = ٢.٦ |Nov record low C = ٩.٢&minus; |Dec record low C = ١٢.٨&minus; |precipitation colour=green |Jan precipitation mm = ١٣٤.٦ |Feb precipitation mm = ١٠٨.٣ |Mar precipitation mm = ١٢٨.٢ |Apr precipitation mm = ١٢٤.٣ |May precipitation mm = ٥٠.٧ |Jun precipitation mm = ٤.٨ |Jul precipitation mm = ١.٨ |Aug precipitation mm = ١.١ |Sep precipitation mm = ٢.٨ |Oct precipitation mm = ٤١.٤ |Nov precipitation mm = ١١٨.٥ |Dec precipitation mm = ١٤٩.٥ |Jan precipitation days = ١١.٣ |Feb precipitation days = ٩.٩ |Mar precipitation days = ١٠.٨ |Apr precipitation days = ١٠.١ |May precipitation days = ٥.٩ |Jun precipitation days = ١.١ |Jul precipitation days = ٠.٥ |Aug precipitation days = ٠.٤ |Sep precipitation days = ٠.٧ |Oct precipitation days = ٤.٧ |Nov precipitation days = ٧.٨ |Dec precipitation days = ١٠.٢ |unit precipitation days = ١.٠ میلیمەتر |Jan humidity = ٧٣ |Feb humidity = ٦٨ |Mar humidity = ٦٢ |Apr humidity = ٥٤ |May humidity = ٤٤ |Jun humidity = ٣١ |Jul humidity = ٣١ |Aug humidity = ٢٩ |Sep humidity = ٢٩ |Oct humidity = ٤٤ |Nov humidity = ٥٩ |Dec humidity = ٦٨ |Jan sun = ١٣٣.٠ |Feb sun = ١٣٨.٤ |Mar sun = ١٨٤.٠ |Apr sun = ٢١٩.٢ |May sun = ٢٨٨.٣ |Jun sun = ٣٥٢.٨ |Jul sun = ٣٦٧.٧ |Aug sun = ٣٥٧.٥ |Sep sun = ٣١٢.٠ |Oct sun = ٢٤٨.٠ |Nov sun = ١٨٠.٧ |Dec sun = ١٢٩.٨ |source 1 = [http://irimo.ir/english/monthly&annual/admin2.asp?CODE=127 ئاماری وێستگەکانی سینۆپتیک] |date= تشرینی دووەمی ٢٠١١ }} == دانیشتووان == [[ژاک دێ مۆرگان]]، شوێنەوارناس و زەویناسی فەڕەنسی لە ساڵی ١٩٠٧ لە گەشتێکدا بۆ شاری سەردەشت، ئەو شارەی بە دانیشتووانی ١٬٥٠٠ کەسی ناساندووە. لە یەکەمین سەرژمێری لە ساڵی ١٩٥٦، ژمارەی دانیشتووانی ئەو شارە ٢٬٦٤٥ کەس بووە و لە ساڵی ١٩٧٦دا، ژمارەی دانیشتووانی گەیشتە ١٠٬٢٠٧ کەس کە لەچاو جاری پێشدا ٨٩٫٥ لە سەد زیادی کردبوو. بەپێی سەرژمێریی کۆماری ئیسلامیی ئێران لە ساڵی ٢٠١١دا، بە چوونە سەری ٨١٫١ لە سەدی ژمارەی دانیشتووانی گەیشتە ٤٢٬١٦٧ کەس لە ١٠٬٤٩١ خێزاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://sardashtcity.ir/HomePage.aspx?TabID=4805&Site=DouranPortal&Lang=fa-IR |سەردێڕ=جمعیت سردشت در گذشته و حال (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=شارەوانیی سەردەشت |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150105015731/http://www.sardashtcity.ir/HomePage.aspx?TabID=4805&Site=DouranPortal&Lang=fa-IR |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەپێی سەرژمێرییەکانی [[ناوەندی ئاماری ئێران]]، ژمارەی دانیشتووانی سەردەشت بەپێی ساڵ بەم شێوەیە بووە: {| class="wikitable" '''ئاماری دانیشتووان''' |- ! ساڵ{{ھن}}(زایینی) || ژمارەی دانیشتووانی شار !! ژمارەی خێزانەکانی شار !! ژمارەی دانیشتووانی شارستان !! ژمارەی خێزانەکانی شارستان |- | ١٩٥٦ || ٢،٦٤٥{{ھن}}({{بەرزبوونەوە}}{{سەوز|٧٦٫٣٣٪}}){{تێبینی|بە ھەڵسەنگاندن لەگەڵ بەراوردی [[ژاک دێ مۆرگان]] لە ساڵی ١٩٠٧.}} || – || – || – |- | ١٩٦٦ || ٥،٧٥٩{{ھن}}({{بەرزبوونەوە}}{{سەوز|١١٧٫٧٣٪}}) || – || ٣٩،١٧٧ || – |- | ١٩٧٦ || ١٠،٢٠٧{{ھن}}({{بەرزبوونەوە}}{{سەوز|٧٧٫٢٤٪}}) || – || ٥٤،٤٣٨ || – |- | ١٩٨٦ || ١٧،٨٧٧{{ھن}}({{بەرزبوونەوە}}{{سەوز|٧٥٫١٤٪}}) || ٣،١٩٠ || ٧٥،٠٨٦ || ١٢،٢٥٠ |- | ١٩٩٦ || ٣٠،٩٠٤{{ھن}}({{بەرزبوونەوە}}{{سەوز|٧٢٫٨٧٪}}) || – || – || – |- | ٢٠٠٦ || ٣٧،١١٥{{ھن}}({{بەرزبوونەوە}}{{سەوز|٢٠٫١٠٪}}) || ٨،٢٢٤ || ١٠٤،١٤٦ || ٢٠،٤١٤ |- | ٢٠١١ || ٤٢،١٦٧{{ھن}}({{بەرزبوونەوە}}{{سەوز|١٣٫٦١٪}}) || ١٠،٤٩١ || ١١١،٥٩٠ || ٢٦،٥٦١ |- | ٢٠١٦ || ٤٦،٤١٢{{ھن}}({{بەرزبوونەوە}}{{سەوز|١٠٫٠٧٪}}) || ١٢،٥٥١ || ١١٨،٨٤٩ || ٣١،٠٤٩ |} بەپێی ئاماری کۆماری ئیسلامیی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، شاری سەردەشت ٣٧٬١١٥ کەس دانیشتووی ھەبووە، بەڵام بە سەرجەم شارۆچکە و گوندەکانەوە دەگەیشتە ١٠٤٬١٤٦ کەس.<ref>{{IranCensus2006|04}}</ref> لە نوێترین سەرژمێری لە ساڵی ٢٠١٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شاری سەردەشت بەرامبەر لەگەڵ ٤٦٬٤١٢ کەس لە ١٢٬٥٥١ خێزاندا بووە.<ref name="ئامار" /> {{ھەرەمی دانیشتووان |width=50% |maxvalue=١١٠٠٠ |bg=rgb(100%,100%,100%) |border=0 |caption=ھەرەمی دانیشتووانی سەردەشت لە ساڵی ٢٠١٦<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/population-urban-95.xlsx|سەردێڕ=نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۹۵ (بە فارسی)|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> |barcolor=rgb(100%,0%,0%) |+٦٥|٩٦٩|١١٨٦ |٦٠-٦٤|٥٦٤|٥٧٠ |٥٥-٥٩|٦٨٩|٧٤٢ |٥٠-٥٤|٩٧٥|٩٤٩ |٤٥-٤٩|١٤٣٣|١٢٨٨ |٤٠-٤٤|١٣٥٤|١٣١٩ |٣٥-٣٩|٢٠٧٢|١٩٦٨ |٣٠-٣٤|٢٤٢٥|٢٢٥١ |٢٥-٢٩|٢٧٠٧|٢٧٠٠ |٢٠-٢٤|٢٠٨٠|٢١٥٦ |١٥-١٩|١٦٩١|١٧١٤ |١٠-١٤|١٨٦٠|١٧٤٩ |٥-٩|٢١٥٢|٢٠١٢ |٠-٤|٢٥٤٦|٢٢٩١ }} == مرۆڤناسی == === زمان === {{نەخشەی کوردیی ناوەندی}} دانیشتووانی شاری سەردەشت ھەموویان لە خەڵکی [[کورد]] پێکدێن،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.peyserpress.com/detail/5806|سەردێڕ=بۆچی كورد له‌ سه‌رانسه‌ری ئێراندا په‌رش و بڵاوبوونه‌ته‌وه‌؟‌|بڵاوکەرەوە=پەیسەر|ڕێکەوت=٩ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> کە بە زمانی [[زمانی کوردی|کوردی]] و شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی]] و زاری [[موکریانی]] دەدوێن.<ref>https://anfpersian.com/znn/مرگ-ناخواسته-یک-دختر-کرد-در-سردشت-39362 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201029001832/https://anfpersian.com/znn/%D9%85%D8%B1%DA%AF-%D9%86%D8%A7%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%87-%DB%8C%DA%A9-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-39362 |date=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ }}</ref><ref>[https://www.visitiran.ir/fa/destination/سردشت سردشت، ویزیت ایران] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211107184139/https://www.visitiran.ir/fa/destination/سردشت |date= ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١}}</ref> ھەڵبەت خەڵکی سەردەشت بە شێوەزارێکی ھەندێک جیاوازی موکریانی دەدوێن، کە نزیکایەتی لەگەڵ سۆرانیی ھەولێری و سۆرانیی بابانی لە باشووری کوردستاندا ھەیە. ھەروەھا ناوچەکانی ڕانیە و قەڵادزێش بەپێی زمان و فەرھەنگ لە سەردەشت و موکریان نزیکن.<ref name="ناساندنی شارستانی سەردەشت" /> === ئایین === خەڵکی ئەم شارە [[موسڵمان]]ن و لە [[سوننە|ئیسلامی سوننە]] و مەزھەبی [[شافعی]] پەیڕەوی دەکەن. ھەر چەند ھەندێک پێیان وایە سەردەشت شوێنی لەدایکبوونی زەردەشتە، بەڵام لە ئێستادا ھیچ کەسی ئەو شارە لە ئایینی [[ئایینی زەردەشتی|زەردەشتی]] پەیڕەوی ناکات.<ref name="ایسنا ۲" /> ھەروەھا لە مێژوودا کەمینەیەک لە پەیڕەوانی [[مێژووی جووەکان لە کوردستان|جوویەتی]] لە سەردەشت ژیانیان بەسەر دەبرد،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Kurdistan (بە ئینگلیزی)|ناونیشان=https://www.jewishvirtuallibrary.org/kurdistan|بڵاوکەرەوە=کتێبخانەی مەجازیی جوویەتی|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤}}</ref> کە دواتر بوونە موسڵمان و یان لە دوای دامەزراندنی [[ئیسرائیل]] کۆچیان کردە ئەو وڵاتە. لە بەھاری ١٩٤٩، کۆمەڵێک لە جوولەکەکانی سەردەشت بەرەو ئیسرائیل کۆچیان کرد.{{ژێدەر پێویستە}} === ھۆزەکان === زۆربەی ھۆزەکانی ناوچەی سەردەشت لە ھۆزە [[موکری]]یەکان پێکدێن، کە بریتین لە: [[میراودەلی]]، [[گەورک]]، [[مەنگوڕ]]، [[بەریاجی]]، [[مڵکاری]]، [[مامش]]، [[بیگزادە]] و [[باپیرئاقایی]]. [[پەڕگە:Gawerk Lords in iranian kurdistan - urmia - sardasht-آغایان ایل گورک در سردشت و مهاباد 1900 میلادی.jpg|وێنۆک|پیاوەکانی ھۆزی [[گەورک]] و ھەواڵنێرە ئینگلیزییەکان لە سەردەشت و مەھاباد پێش جەنگی جیھانیی یەکەم لە ساڵە یەکەمەکانی سەدەی ١٩٠٠]] بەربڵاویی ھۆزەکانی سەردەشت بەم جۆرەیە:<ref name="ناساندنی شارستانی سەردەشت" /> * ھۆزی گەورک: شاری [[ڕەبەت]]، دەوروبەری پاراستان، سیسێر، ھەنداوێ، مەکڵاوێ، بریسوێ و دەوروبەری ڕێگای مەھاباد و بۆکان. * ھۆزی مەنگوڕ: ناوچەی [[میراوە]]، ئاڵوەتان، دۆڵەتوو، دارمەکەون، ئاڵاوان، سۆستان، گەرۆر، نێزێ و دەشتی وەزنێ. * ھۆزی بەریاجی و مڵکاری: سەردەشت، [[نەڵاس]]، بێوران، قەڵاتەڕەشێ، بێزیلە، بێشاسب، مەلاشێخ و مەزرا. * ھۆزی میراودەلی: ئالان، بێژوێ و بێتووش. * ھۆزی بیگزادە و باپیرئاقایی: سەردەشت، ئالان و شەڵماش. == ئابوور == === بازرگانی و سنوورەکان === [[پەڕگە:Kele, Sardasht.jpg|وێنۆک|دەروازەی سنووریی کێلێ]] سەردەشت سێ دەروازەی چالاکی سنووریی قاسمەڕەش، [[دەروازەی سنووریی کێلێ|کێلێ]] و بێژوێی لە [[گوندستانی ئالان|ناوچەی ئالاندا]] ھەیە. ھەروەھا سەردەشت لە ڕێگای سنووری کێلێوە لەگەڵ ھەرێمی کوردستان پەیوەندی ھەیە کە بڕیار وایە ببێتە سنووری نێونەتەوەیی. سەردەشت بە ڕێگای ئاسفاڵتەوە ١٤ کیلۆمەتر و بە ڕێگای ئاسمانییەوە ٨ کیلۆمەتر لە ھێڵی سنووریی کێلێوە دوورە. بە کردنەوەی سنووری نێونەتەوەییی کێلێ، سەردەشت دەبێتە دەروازەی پەیوەندیی ئێران لە باکووری ڕۆژاوا و بە ھەرێمی کوردستان، تورکیا، سووریا و ھەرێمی دەریای ناوینەوە دەبەسترێتەوە.<ref name="ناساندنی شارستانی سەردەشت">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://sardasht-mroad.ir/showpage.php?id=3 |سەردێڕ=معرفی شهرستان سردشت (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ڕێگا و شارسازی سەردەشت |ڕێکەوت=١٠ی تەممووزی ٢٠١٤ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تەممووزی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140710142905/http://sardasht-mroad.ir/showpage.php?id=3 |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە ئەیلوولی ٢٠٢١، سەرۆکی دەروازەی سنووریی کێلێ ئاماژەی بەوە کرد کە لە سەرەتای بەھارەوە ھەناردەکردنی شتومەکەکان لەو سنوورەوە گەیشتووەتە ٧٥ ملیۆن دۆلار و لە چاو ساڵی پێشوو ٢٠٪ بەرز بووەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdish.sahartv.ir/news/ئێران-i401043 |سەردێڕ=هەناردە کردنی کاڵا لە دەروازەی سنووریی کێلەی سەردەشتەوە گەیشتە 75 ملیۆن دۆلار |بڵاوکەرەوە=سەحەری کوردی |ڕێکەوت=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> بەڕێوەبەری گومرگی سەردەشت لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣دا ڕایگەیاند کە لە شەش مانگی بەھار و ھاوینی ئەو ساڵەدا، دەوروبەری ٢٧٤ ھەزار تۆن کەلوپەل بە بەھای زیاتر لە ٩٤ ملیۆن دۆلار لە ڕێگای دەروازەی سنووریی کێلێ ھەناردە کراوە، کە لە ڕووی نرخەوە بەراورد بە ساڵی ڕابردوو ٨٠٪ی زیاد کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/261020238|سەردێڕ=هەناردەی دەروازەی کێلێ نزیکدەبێتەوە لە 100 ملیۆن دۆلار|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> لە چوار مانگی ئەو ساڵەدا، بە بەھای ٥٤ ملیۆن دۆلار کەلوپەل ھەناردەی ھەرێمی کوردستان کراوە و لە مانگی ئازار ھەتا مانگی ئابی ٢٠٢٣، تەنیا بەھای ٨٧٦ ھەزار دۆلار کەلوپەل لە سنووری کێلێوە ھاوردە کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/business/090820234|سەردێڕ=گومرکی سەردەشت: لە 4 مانگدا بە بەهای 54 ملیۆن دۆلار کاڵا هەناردەی هەرێمی کوردستان کراوە|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٩ی ئابی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> ئامارەکانی ھەناردەکردن لە سنووری کێلێ لە کۆتاییی ساڵی ١٤٠٢ی ھەتاوی (لە ئازاری ٢٠٢٣ەوە ھەتا ئازاری ٢٠٢٤) گەیشتە ٤٦١ ھەزار تۆن کەلوپەل بە بەھای ٢٢٨ ملیۆن دۆلار کە لەچاو ساڵی پێشوو ٦٥٪ زیاتر بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/85516439/%D8%B1%D8%B4%D8%AF-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA%DB%8C-%DA%86%D8%B4%D9%85-%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%B3%D8%AA-%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA%D9%86%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%B2-%DA%A9%DB%8C%D9%84%D9%87-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA|سەردێڕ=رشد صادراتی؛ چشم انداز دست یافتنی مرز کیله سردشت (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠٢٤}}</ref> ھەروەھا لە ڕێگەی سنووری کێلێوە ١٢٧ ھەزار گەشتیار لە ساڵی ١٤٠٢ی ھەتاوی (٢٠٢٣ی زایینی) ھاتوچۆیان کردووە کە لەچاو ساڵی پێشوو، زیاتر لە ١٠ ھێندە بووە.<ref name="ئیرنا (شوباتی ٢٠٢٤)">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/85402154/%DB%B1%DB%B2%DB%B7-%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D9%81%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B1%D8%B2-%DA%A9%DB%8C%D9%84%D9%87-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%AA%D8%B1%D8%AF%D8%AF-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%D8%AF|سەردێڕ=۱۲۷ هزار مسافر از مرز کیله سردشت تردد کردند (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٢٩ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٤}}</ref> === ڕێژەی بێکاری و کۆچکردن === خەڵکی سەردەشت بە پیشە جۆراوجۆرەکانەوە سەرقاڵن، بەڵام ئەو شارە بە ٢٣٪ زۆرترین ڕێژەی بێکاری لە ئاستی پارێزگای ورمێدا ھەیە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.ilna.news/بخش-آذربایجان-غربی-83/990844-سردشت-با-درصد-بالاترین-نرخ-بیکاری-را-در-آذربایجان-غربی-دارد |سەردێڕ=سردشت با ۲۳درصد بالاترین نرخ بیکاری ڕا در آذربایجان غربی دارد (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ئیلنا |ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.isna.ir/news/99081408714/سردشت-بالاترین-نرخ-بیکاری-آذربایجان-غربی-را-به-خود-اختصاص-داد |سەردێڕ=سردشت بالاترین نرخ بیکاری آذربایجان غربی را به خود اختصاص داد (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ئیسنا |ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> کە داخستنی سنوورەکان بە یەکێک لە ھۆکارەکانی بەرزبوونەوەی بێکاری لەو شارە دادەنرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.asoyroj.com/farsi/detail.aspx?=hewal&jmara=15180&Jor=1 |سەردێڕ=انسداد مرزها در سردشت موجب افزایش نرخ بیکاری در این شهرستان شده است (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ئاسۆی ڕۆژھەڵات |ڕێکەوت=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> بەھۆی نەبوونی ھەلی کار و کێشەکانی ئابووری، ژمارەیەکی بەرچاو لە خەڵکی سەردەشت ڕوویان کردووەتە کۆڵبەری<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.isna.ir/news/1400101208541/حسین-پور-چرا-باید-جوانان-سردشتی-کولبری-کنند |سەردێڕ=انسدادحسین پور: چرا باید جوانان سردشتی کولبری کنند؟ (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ئیسنا |ڕێکەوت=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> یان بەرەو دەرەوەی وڵات کۆچیان کردووە،<ref name="asriran">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.asriran.com/fa/news/753801/نماینده-سردشت-در-مجلس-در-شهر-من-مردم-خانوادگی-مهاجرت-می-کنند-از-5-ماه-پیش-بیش-از-1000-نفر-مهاجرت-کرده-اند |سەردێڕ=انسدادنماینده سردشت در مجلس: در شهر من مردم خانوادگی مهاجرت می کنند/ از 5 ماه پیش بیش از 1000 نفر مهاجرت کرده اند (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=عەسری ئێران |ڕێکەوت=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> بەجۆرێک کە کۆچکردنی خەڵکی سەردەشت بۆ دەرەوەی وڵات بووەتە یەکێک لە گەورەترین و سەرەکیترین کێشەکانی ئەو شارە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/0811202319|سەردێڕ=بێکاری بەرۆکی گەنجانی رۆژهەڵاتی کوردستانی گرتووە؛ ناچاری کردوون کۆچ بۆ وڵاتانی رۆژئاوا بکەن|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> نوێنەری سەردەشت و پیرانشار لە [[ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی|پەرلەمان]] لە کۆتاییی ساڵی ٢٠٢٣دا، ڕایگەیاند کە کۆچکردنی سەردەشتییەکان بەرەو دەرەوەی وڵات بووەتە «کارەسات» و خەڵکی ئەو شارە لەگەڵ تەواوی خێزانەکەیان و بەکۆمەڵ کۆچ دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/news/2764953/%D9%81%D8%A7%D8%AC%D8%B9%D9%87-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA|سەردێڕ=فاجعه مهاجرت در سردشت (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردپرێس|ڕێکەوت=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> ئەو ھەروەھا پێشتر ڕایگەیاندبوو کە لە پێنج مانگی ساڵی ٢٠٢٠دا، زیاتر لە ھەزار کەس لە شارستانی سەردەشت بەرەو ئەورووپا کۆچیان کردووە.<ref name="asriran"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.radiofarda.com/a/30922430.html|سەردێڕ=نماینده سردشت: مردم هرچه دارند می‌فروشند تا قاچاقی خودشان را به اروپا برسانند (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ڕادیۆ فەردا|ڕێکەوت=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.dw.com/fa-ir/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D8%AE%D8%B7%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%88%D9%82%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D8%B1%D8%A7%D9%87-%D8%AF%DB%8C%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA/a-55451941|سەردێڕ=مهاجرت‌های پرخطر ایرانیان؛ "وقتی که راه دیگری نمانده است" (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=دۆیچە ڤێڵی فارسی|ڕێکەوت=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/news/2762929/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D9%87-%DB%8C%DA%A9-%D8%AF%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%AA%D8%A8%D8%AF%DB%8C%D9%84-%D8%B4%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA|سەردێڕ=مهاجرت در سردشت به یک داستان خانوادگی تبدیل شده است (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردپرێس|ڕێکەوت=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> بەپێی ھەندێک لە ئامارە نافەرمییەکان، لە ساڵی ٢٠١٨ ھەتا ٢٠٢٣ لە شارستانی سەردەشت، دەوروبەری ١٤ ھەزار کەس بۆ دەرەوەی وڵات کۆچیان کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://jinhaagency1.com/fa/ajtmay/mwj-mhajrt-shhrwndan-srdsht-bh-kshwrhay-arwpayy-1-40900|سەردێڕ=موج مهاجرت شهروندان سردشت به کشورهای اروپایی - ١ (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری ژن|ڕێکەوت=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> زۆربەی کۆچبەرە سەردەشتییەکان بەرەو وڵاتی [[بەریتانیا]] کۆچ دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.balatarin.com/permlink/2023/12/22/6091340|سەردێڕ=بریده از همه‌جا؛ مستقیم از روستا به بریتانیا؛ زنگ خطری درباره اوضاع وخیم ایران (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=باڵاترین|ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> زۆر جاران ئەو کەسانەی بە ڕێگای قاچاخدا کۆچ دەکەن، لە ڕێگادا تووشی ڕووداوە نەخوازراو و جۆراوجۆرەکان دەبن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ava.news/news/23719|سەردێڕ=کۆچبەرەکانی کەنداوی ئینگلیز ڕزگار کران|بڵاوکەرەوە=ئاڤا نیوز|ڕێکەوت=٢١ی ئازاری ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> === کشتوکاڵ و بەرھەمەکان === [[پەڕگە:ترێ ڕەشە (انگور سیاه) سەردەشت.jpg|وێنۆک|باخێکی ترێ ڕەشە لە سەردەشت]] بەرھەمە سروشتییەکانی سەردەشت بریتین لە: [[ترێ ڕەشە]]،<ref name="ترێی ڕەشی سەردەشت (ک. ک)" /> [[ھەنگوین]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www-yjc-news.cdn.ampproject.org/v/s/www.yjc.news/fa/amp/news/3988046?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16508812200022&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.yjc.news%2Ffa%2Fnews%2F3988046 |سەردێڕ=تولید سالانه 500تن عسل مرغوب در سردشت (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێرانی گەنج |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٢ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220602234719/https://www-yjc-news.cdn.ampproject.org/v/s/www.yjc.news/fa/amp/news/3988046?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16508812200022&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.yjc.news%2Ffa%2Fnews%2F3988046 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[ھەنجیر]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www-irna-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.irna.ir/amp/83446330/?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16508810470881&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.irna.ir%2Fnews%2F83446330%2F%25D8%25A8%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25A7%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25A7%25D9%2586%25D8%25AC%25DB%258C%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D8%25B2-%25D8%25A8%25D8%25A7%25D8%25BA-%25D9%2587%25D8%25A7%25DB%258C-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25A2%25D8%25BA%25D8%25A7%25D8%25B2-%25D8%25B4%25D8%25AF |سەردێڕ=برداشت انجیر از باغ‌های سردشت آغاز شد (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ئیرنا |ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> [[گوێز]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www-yjc-news.cdn.ampproject.org/v/s/www.yjc.news/fa/amp/news/6665551?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16508805379259&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.yjc.news%2Ffa%2Fnews%2F6665551 |سەردێڕ=سردشت رتبه اول تولید گردو در آذربایجان غربی (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێرانی گەنج |ڕێکەوت=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220425101610/https://www-yjc-news.cdn.ampproject.org/v/s/www.yjc.news/fa/amp/news/6665551?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16508805379259&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.yjc.news%2Ffa%2Fnews%2F6665551 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[سماق]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www-irna-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.irna.ir/amp/84478771/?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16508814597034&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.irna.ir%2Fnews%2F84478771%2F%25D8%25B3%25D9%2585%25D8%25A7%25D9%2582-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25B1%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2586%25D9%2587-%25D8%25A8%25D8%25A7%25D8%25B2%25D8%25A7%25D8%25B1-%25D8%25B4%25D8%25AF |سەردێڕ=سماق سردشت روانه بازار شد (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ئیرنا |ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> [[سێو]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://srusht.ir/?p=1285 |سەردێڕ=باغی سێو – باغ سیب |بڵاوکەرەوە=سروشت |ڕێکەوت=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=http://srusht.ir/?p=1285 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> و [[مێوژ]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://piranshahrrudaw.ir/?p=2356 |سەردێڕ=جشنواره انگور سیاه در سردشت آغاز بکار کرد |بڵاوکەرەوە=پیرانشار ڕووداو |ڕێکەوت=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=https://piranshahrrudaw.ir/?p=2356 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> سەردەشت ناوەندی بەرھەمھێنانی ترێ ڕەشەیە، نزیک بە ٥ ھەزار و ٥٠٠ ھێکتار باخی [[ترێ]] لە شاری سەردەشت بوونیان ھەیە کە بەشێوەی سروشتی ڕواون. ساڵانە ٣٥ ھەزار تۆن ترێ واتا ٩ لەسەدی ترێی پارێزگای ورمێ لەو شارە بەرھەم دەھێندرێت.<ref name="ترێی ڕەشی سەردەشت (ک. ک)">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/ترێی-ڕەشی-سەردەشت-بەختی-وەرزێڕانی-ڕەشتر-کردووە |سەردێڕ=ترێی ڕەشی سەردەشت بەختی وەرزێڕانی ڕەشتر کردووە |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=٥ی ئەیلوولی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٢١، پێشبینی کرا کە بەرھەمھێنانی ترێ ڕەشەی ئەو شارە گەیشتووەتە ٥٠ ھەزار تۆن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://wishe.net/details.aspx?=hewal&jmare=122454&Jor=3 |سەردێڕ=بەرهەمی ئەمساڵی ترێی سەردەشت دەگاتە 50 هەزار تۆن |بڵاوکەرەوە=وشە |ڕێکەوت=٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> بەپێی وتەی بەڕێوەبەری کشتوکاڵی سەردەشت لە ساڵی ٢٠٢١دا، ٥٠ لەسەدی دانیشتووانی سەردەشت بەشێوەی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ لە ڕیزی بەرھەمھێنەرانی [[ترێ ڕەشە]] دان و جۆرەکانی نەمامی ترێ ڕەشەی سەردەشت ڕەوانەی شار و پارێزگاکانی دیکەی ئێران و تەنانەت دەرەوەی وڵاتیش بۆ وێنە فەڕەنسا کراوە. ترێ ڕەشەی سەردەشت جیا لەوەی بەشێوەی خاو بەکار دەھێندرێت، ھاوکات بەرھەمەکانی وەک مێوژ، شیرە، دۆشاو، باسووق، ئاوی ترێ، دروستکردنی ڕۆن لە ناوکەکەی و ھەروەھا بۆ بەرھەمی دیکەش بەکار دێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://haje.ir/newsdetails.aspx?itemid=15467 |سەردێڕ=ترێ ڕەشە، بەختی جووتیارانی سەردەشتی ڕەشتر کردووە |بڵاوکەرەوە=ھاژە |ڕێکەوت=١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=http://haje.ir/newsdetails.aspx?itemid=15467 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> سەرۆکی جیھادی کشتوکاڵیی سەردەشت لە ٢٠ی تەممووزی ٢٠٢٣دا ڕایگەیاند کە لەو شارە ساڵانە زیاتر لە ٧٠٠ تۆن سماق بەرھەم دەھێنرێت و لە ئاستی پارێزگای ورمێدا پلەی یەکەمی پێیە، کە زیاتر لە ٩٠٪ی ئەو بەرھەمانە بۆ پارێزگاکانی تری ئێران ھەناردە دەکرێن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.hanakhabar.ir/news.php?id=339224A7&news=%D8%B1%D8%AA%D8%A8%D9%87%20%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%20%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AF%20%D8%B3%D9%85%D8%A7%D9%82%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86%20%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DB%8C|سەردێڕ=رتبه نخست سردشت در تولید سماق در آذربایجان غربی (فارسی)|بڵاوکەرەوە=ھاناخەبەر|ڕێکەوت=٢٠ی تەممووزی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231124114013/https://www.hanakhabar.ir/news.php?id=339224A7&news=%D8%B1%D8%AA%D8%A8%D9%87%20%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%20%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AF%20%D8%B3%D9%85%D8%A7%D9%82%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86%20%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DB%8C|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == گەشتیاری == بەھۆی ژینگە و سروشتی سەردەشت، ئەو شارە لەگەڵ دەوروبەری بووەتە ناوچەیەکی گەشتیاری و زۆر جاران وەکوو «بەھەشتی کوردستان» ناوی لێدەبەن.<ref name="وەسوەکەل ھەواڵ">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.wswakl-hawal.lima-city.de/سەردەشت-بەهەشتی-کوردستان/ |سەردێڕ=سەردەشت بەھەشتی کوردستان |بڵاوکەرەوە=وەسوەکەل ھەواڵ |ڕێکەوت=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١}}</ref><ref name="تەبیان">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.tebyan.net/newindex.aspx?pid=320263 |سەردێڕ=سەردەشت بەھەشتی کوردستان |بڵاوکەرەوە=تەبیان |ڕێکەوت=٢٢ی ئایاری ٢٠١٦ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211107111324/https://www.tebyan.net/newindex.aspx?pid=320263 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku-mehrnews-com.cdn.ampproject.org/v/s/ku.mehrnews.com/amp/39113/?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16499363871740&csi=1&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fku.mehrnews.com%2Fnews%2F39113%2F%25D8%25B3%25DB%2595%25D8%25B1%25D8%25AF%25DB%2595%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25A8%25DB%2595%25D9%2587%25DB%2595%25D8%25B4%25D8%25AA%25DB%258C-%25DA%25A9%25D9%2588%25D8%25B1%25D8%25AF%25DB%2595%25D9%2588%25D8%25A7%25D8%25B1%25DB%258C-%25D8%25B4%25D9%2588%25DB%258E%25D9%2586%25DB%258E%25DA%25A9-%25DA%25A9%25DB%2595-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D9%2588%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25AC%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2586%25DB%258C%25DB%258C-%25D8%25AF%25DB%2595%25D9%2586%25DB%2595%25D8%25AE%25D8%25B4%25DB%258E%25D9%2586%25DB%258E |سەردێڕ=سەردەشت، بەهەشتی کوردەواری/ شوێنێک کە سروشت جوانیی دەنەخشێنێ |بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری مێھر |ڕێکەوت=١٤ی ئەیلوولی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> بەپێی لێدوانی فەرمانداری پێشووی سەردەشت، لە دەستپێکی بەھاری ٢٠١٩ ھەتا سەرەتای ھاوینی ھەمان ساڵ، دەوروبەری ١٧٠،٠٠٠ گەشتیار ھاتوونەتە سەردەشت کە ئەو ڕێژەیە لە چاو ساڵی پێشوو دوو ھێندە بووە و زۆربەی گەشتیارانیش خەڵکی ھەرێمی کوردستان و شوێنە جۆراوجۆرەکانی ئێران بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.iribnews.ir/fa/news/2475615/بازار-سردشت-گرم-از-حضور-گردشگران |سەردێڕ=بازار سردشت، گرم از حضور گردشگران (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری دەنگ و ڕەنگ |ڕێکەوت=١٥ی تەممووزی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ھەروەھا بەپێی وتەی سەرۆکی ڕێکخراوەی میراتی فەرھەنگی، گەشتیاری و کەلوپەلە دەستییەکانی سەردەشت، لە نەورۆزی ٢٠٢٢دا، سەردەشت میوانداری لە ١٢،٧٥٠ گەشتیار کردووە کە ٣،٠٤٥ کەسیان بۆ ماوەیەک لە شوێنە نیشتەجێبووەکانی شارستان گیرسانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/fa/news/29797/بازدید-بیش-از-١٢-هزار-نفر-از-جاذبه‌های-گردشگری-سردشت/ |سەردێڕ=بازدید بیش از ١٢ هزار نفر از جاذبه‌های گردشگری سردشت (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=کوردپرێس |ڕێکەوت=٢٩ی ئازاری ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> بەوتەی فەرمانداری ئەوکاتی سەردەشت لە نەورۆزی ٢٠٢٣، بە دوو ھێندەبوونی ئاماری گەشتەکان بۆ سەردەشت لەچاو نەورۆزی ساڵی پێشوو،<ref name="کوردپرێس٢٣"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/85069317/%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%DB%B2-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA|سەردێڕ=آمار گردشگران نوروزی سردشت ۲ برابر افزایش یافت (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٣٠ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> سەرجەم زیاتر لە ٧٠ ھەزار کەس سەردانی شارستانی سەردەشتیان کردووە کە ٥،٥٠٠ کەسیان لە ناوەندە نێشتەجێبووەکان گیرسانەوە و لەچاو نەورۆزی پێشوو ٢٠٪ زۆرتر بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.hanakhabar.ir/news.php?id=2113036D&news=%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AF%DB%8C%D8%AF%20%D8%A8%DB%8C%D8%B4%20%D8%A7%D8%B2%20%DB%B5%DB%B3%20%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1%20%D9%86%D9%81%D8%B1%20%D8%A7%D8%B2%20%D8%AC%D8%A7%D8%B0%D8%A8%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C%20%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D8%B9%DB%8C%20%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA|سەردێڕ=بازدید بیش از ۵۳ هزار نفر از جاذبه‌های طبیعی سردشت (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=ھاناخەبەر|ڕێکەوت=٢ی نیسانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230520173354/https://www.hanakhabar.ir/news.php?id=2113036D&news=%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AF%DB%8C%D8%AF%20%D8%A8%DB%8C%D8%B4%20%D8%A7%D8%B2%20%DB%B5%DB%B3%20%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1%20%D9%86%D9%81%D8%B1%20%D8%A7%D8%B2%20%D8%AC%D8%A7%D8%B0%D8%A8%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C%20%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D8%B9%DB%8C%20%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="کوردپرێس٢٣">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/news/2754055/%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D9%A2-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1-%D8%B4%D8%AF|سەردێڕ=آمار بازدید گردشگران نوروزی در سردشت ٢ برابر شد (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردپرێس|ڕێکەوت=١ی نیسانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> لە ساڵی ١٤٠٢ی ھەتاوی (٢٠٢٣–٢٠٢٤ی زایینی)، سەرجەم ١٢٧ ھەزار گەشتیار لە ڕێگەی [[سنووری کێلێ]]ەوە ھاتوچۆیان کردووە کە بەشێکی بەرچاوی ئەو کەسانە بوون کە لە باشووری کوردستانەوە سەردانی سەردەشتیان کردووە. ئەو ئامارە لەچاو ساڵی پێشوو زیاتر لە دە ھێندە بووە.<ref name="ئیرنا (شوباتی ٢٠٢٤)"/> === تاڤگەی شەڵماش === {{ئەمانەش ببینە|تاڤگەی شەڵماش}} [[پەڕگە:(((آبشار شلماش))) - panoramio.jpg|وێنۆک|دیمەنێکی تاڤگەی شەڵماش]] تاڤگەی شەڵماش یەکێک لە گرنگترین تاڤگەکانی پارێزگای ورمێیە کە لە شارستانی سەردەشت ھەڵکەوتووە. ئەم تاڤگەیە کە لە دۆڵێکی ئاوەدان و بە گژ و گیا و لە ناو دارستانێکی پڕ و سەرسەوزی نزیک شاری سەردەشتە و یەکێک لە لقەکانی ڕووباری [[زێی بچووک]] ھەژمار دەکرێت.<ref name="Daily">[http://www.iran-daily.com/News/122305.html "سەردەشت شارێکی دیمەنی"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210517085956/http://www.iran-daily.com/News/122305.html |date=١٧ی ئایاری ٢٠٢١ }}، ''ڕۆژنامەی ئێران'' (١٣ی تەممووزی ٢٠١٥)</ref><ref>[http://www.itto.org/tourismattractions/?sight=1878 "تاڤگەی شەڵماش"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160821171243/http://www.itto.org/tourismattractions/?sight=1878 |date=٢١ی ئابی ٢٠١٦ }}، گەشتیاریی ئێران و گەشتیاریی جیھان ئۆنڵاین. (٣٠ی تەممووزی ٢٠١٦)</ref> ئەم تاڤگەیە کە لە ڕاستیدا لە سێ تاڤگە پێکھاتووە، ئێستا وەکوو ھاوینەھەوار و سەیرانگەی لێھاتووە کە لە وەرزی گەرمادا ھەزران کەس ڕووی تێدەکەن. سێ تاڤگەکە لە دوای یەکن و یەکەمیان نزیکی ڕێگای سەرەکییە، بەڵام دووانی تر مەودایەکی زۆرتریان ھەیە و دەبێت بۆ بینینیان بەرەو خوارەوە بەڕێکەوت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdish.sahartv.ir/tv/کورتە_بەرنامە-i313639 |سەردێڕ=تاڤگەی شەڵماش شاری سه‌رده‌شت |بڵاوکەرەوە=سەحەری کوردی |ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ڕێگای سەردەشت ھەتا تاڤگەی جوان و سەرنجڕاکێشی شەڵماش، ڕێگایەکی جوان و پڕ لە سەوزایی و دارستانە. ئەو ڕیگایە قیر کراوە و لە شاری سەردەشت بە ئۆتۆمۆبیلەوە ١٥ کیلۆمەتر دوورە کە دەکاتە ٢٠ خولەک.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.khaktv.net/all-detail.aspx?jimare=22127&type=komalayati |سەردێڕ=تاڤگەی شەڵماش+وێنە |بڵاوکەرەوە=خاک تیڤی |ڕێکەوت=٥ی تەممووزی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی تەممووزی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220701021721/https://www.khaktv.net/all-detail.aspx?jimare=22127&type=komalayati |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٨دا، تاڤگەی شەڵماش خرایە ناو ڕیزی ئاسەوارە سروشتییەکانی ئێران و وەکوو ٥ەمین ئاسەواری نیشتمانیی پارێزگای ورمێ تۆمارکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://hawler.in/index.php/2017-12-28-23-20-20/item/4075-2018-06-26-06-45-35 |سەردێڕ=تاڤگەی شەڵماش چووە ڕیزی ئاسەوارە سروشتییەکانەوە |بڵاوکەرەوە=سایتی ھەولێر |ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ساڵانە گەشتیارانێکی زۆر لە کوردستان، ئێران و تەنانەت جیھانیش ڕوو لەو تاڤگەیە دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku-mehrnews-com.cdn.ampproject.org/v/s/ku.mehrnews.com/amp/27019/?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#amp_tf=از%20%251%24s&aoh=16499334225973&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fku.mehrnews.com%2Fnews%2F27019%2F%25D8%25AA%25D8%25A7%25DA%25A4%25DA%25AF%25DB%2595%25DB%258C-%25D8%25B3%25DB%2595%25D8%25B1%25DB%2595%25D9%2586%25D8%25AC%25DA%2595%25D8%25A7%25DA%25A9%25DB%258E%25D8%25B4%25DB%258C-%25D8%25B4%25DB%2595%25DA%25B5%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25B4-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D9%2588%25D8%25B4%25D8%25AA%25DB%258C-%25D8%25AF%25DA%25B5%25DA%2595%25D9%2581%25DB%258E%25D9%2586%25DB%258C-%25D8%25B3%25DB%2595%25D8%25B1%25D8%25AF%25DB%2595%25D8%25B4%25D8%25AA |سەردێڕ=تاڤگەی سەرەنجڕاکێشی شەڵماش/ سروشتی دڵڕفێنی سەردەشت |بڵاوکەرەوە=ھەواڵنێری مێھر |ڕێکەوت=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> === تاڤگەی ڕەزگە === {{ئەمانەش ببینە|تاڤگەی ڕەزگە}} تاڤگەی ڕەزگە لە [[گوندستانی ئالان|ناوچەی ئالان]] لە ١٣ کیلۆمەتری باشووری شاری سەردەشت و لە قەراخ شەقامی نێوان سەردەشت و [[ڕەزگە، سەردەشت|ڕەزگە]] ھەڵکەوتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://jinhaagency1.com/so/nujinha-tv/fd-38102|سەردێڕ=تاڤگەی "ڕەزگە" لە ناوچەی ئالان لە شاری سەردەشت|بڵاوکەرەوە=ئاژانسی ھەواڵی ژن|ڕێکەوت=١٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> ئەم تاڤگەیە لە بەرزایی ١١٥٠ کیلۆمەتری لە [[ئاستی دەریا]] ھەڵکەوتووە و بە جۆری دوو پلیکانی لە سەرەوەی تەختەبەردە بەرزەکان دێتە خوار. لە باکووری تاڤگەی ڕەزگە و لە نزیک گوندی شەڵماش، ''تاڤگەی شەڵماش'' جێی گرتووە.<ref>[https://seeiran.ir/آبشار-رزگه/ آبشار رزگه | جاهای دیدنی ایران - سیری در ایران (بە فارسی)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210629032852/https://seeiran.ir/%D8%A2%D8%A8%D8%B4%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D8%B2%DA%AF%D9%87/ |date=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢١ }}. سەردان لە ١٠ی نیسانی ٢٠٢٢</ref> تاڤگەکە زیاتر لە ١٥ مەتر بەرزە<ref>[https://kurdpress.com/fa/news/29246/سردشت؛-قطعه-ای-از-بهشت-خیال-انگیز-زمین/ سردشت؛ قطعه ای از بهشت خیال انگیز زمین - کردپرس (بە فارسی)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220501204403/https://kurdpress.com/fa/news/29246/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA%D8%9B-%D9%82%D8%B7%D8%B9%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D9%87%D8%B4%D8%AA-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%86%DA%AF%DB%8C%D8%B2-%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86/ |date= ١ی ئایاری ٢٠٢٢ }}. سەردان لە ١٣ی نیسانی ٢٠٢٢</ref> و لە وەرزی بەھاردا لە پڕئاوترین بارودۆخی خۆی دایە، بەڵام بەھۆی ساردی ھەوا باشترین کات بۆ سەردانی، کۆتایییەکانی بەھار ھەتا ناوەندەکانی پاییزە.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/26365-razageh-waterfall/ آبشار رزگه کجاست | عکس + آدرس و هر آنچه پیش از رفتن باید بدانید - کجارو (بە فارسی)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624204426/https://www.kojaro.com/attraction/26365-razageh-waterfall/ |date=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢١ }}. سەردان لە ١٣ی نیسانی ٢٠٢٢</ref> === چۆمی کەڵوێ === {{ئەمانەش ببینە|زێی بچووک|بەنداوی سەردەشت}} [[پەڕگە:گومه شین - panoramio.jpg|وێنۆک|دیمەنێکی چۆمی کەڵوێ لە ناوچەی گۆمەشین]] [[پەڕگە:Sardasht Dam.jpg|وێنۆک|بەنداوی سەردەشت]] چۆمی کەڵوێ بەشێک لە [[زێی بچووک]]ە بە درێژیی ٤٠٠ ھەتا ٤٤٠ کیلۆمەتر، کە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانەوە بەرەو باشووری کوردستان دەڕوات و دواتر دەڕژێتە ناو [[بەنداوی دووکان]] و لەوێشەوە لەگەڵ [[دیجلە|ڕووباری دیجلە]] و [[کەنداوی فارس]] تێکەڵ دەبێتەوە. بەشێک لە سەرچاوەی ئاویی چۆمی کەڵوێ لە کێوەکانی باکووری ڕۆژاوای [[شارستانی پیرانشار|پیرانشار]] دابین دەبێت و لە چەندین سەرچاوەوە وەکوو لاوێن و بادین کە دەڕژێنە ناو تەنگەی گڕژاڵ، ئاو وەردەگرێت و بەرەو دەشتی کەڵوێ لە نزیکی سەردەشت درێژەی دەبێت، ھەروەھا دواتر ئاوی ھەندێک سەرچاوەی دیکە وەکوو شەڵماش و ڕەزگە دەڕژێنە ناو ڕووبارەکە و دوای پێکھێنانی بەشێک لە ھێڵی [[سنووری ئێران و عێراق]] لە [[ناوچەی ئالان]]دا، دەچێتە ناو خاکی ھەرێمی کوردستان و لەگەڵ ئاوی بەنداوی دووکان تێکەڵ دەبێتەوە.<ref name="ناساندنی شارستانی سەردەشت" /> ھەروەوھا [[بەنداوی سەردەشت]] لەسەر ئەم ڕووبارە ساز کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/onair/tv/episodes/episode/your-rudaw-19092021/19092021105620|سەردێڕ=دیمەنی بەنداوی کۆڵەسە لە سەردەشت|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ئەو ڕووبار و بەنداوە بەھۆی ژینگە و سرووشتی دەوروبەرەوە بووەتە یەکێک لە ناوچە گەشتیارییەکانی شارستانی سەردەشت و ساڵانە ژمارەیەکی بەرچاو لە گەشتیاران سەردانی دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/onair/tv/episodes/episode/your_rudaw_20122018|سەردێڕ=سەردانی گەشتیاران بۆ بەنداوی سەردەشت|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> ھەرچەندە ئێستاش جێگای پەرەسەندنی زیاتری گەشتیاری و کشتوکاڵی ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/news/37736/%D8%B8%D8%B1%D9%81%DB%8C%D8%AA-%D8%B3%D8%AF-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D9%82%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%D8%AA%D8%A7%D9%86%D8%B3%DB%8C%D9%84-%DA%A9%D8%B4%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%B2%DB%8C-%D9%88-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D8%B9%D8%AB%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3%DB%8C|سەردێڕ=ظرفیت سد سردشت؛ ارتقای پتانسیل کشاورزی و گردشگری/ عثمان عباسی (بە فارسی)|بڵاوکەرەوە=کوردپرێس|ڕێکەوت=٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> ھەتا ئێستا لە دەریاچەی بەنداوی سەردەشتدا تەرمی ژمارەیەکی زۆر لە کەسانێک دۆزراوەتەوە کە بەمەبەستی مەلەکردن، خۆکوژی و ھەندێک ھۆکاری تر تێیدا خنکاون<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://haje.ir/newsdetails.aspx?itemid=18408|سەردێڕ=گەڕان بەدوای تەرمی۲ لاوی قوومبوو لە بەنداوی سەردەشت بەردەوامە|بڵاوکەرەوە=ھاژە|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=http://haje.ir/newsdetails.aspx?itemid=18408 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> و ھەروەھا بووەتە شوێنێک بۆ شاردنەوە و نوقمکردنی تەرمی ئەو کەسانەی کە کوژراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://jinhaagency.com/so/zhan/fg-39305?page=8|سەردێڕ=ناسنامەی تەرمی کچە کوژراوەکەی بەنداوی سەردەشت ئاشکرا کرا|بڵاوکەرەوە=ئاژانسی ھەواڵی ژنان|ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> === کانیاوی گڕاوان === {{ئەمانەش ببینە|کانیاوی گڕاوان}} [[پەڕگە:کانی گراوان (1).jpg|وێنۆک|کانیاوی گڕاوان]] [[پەڕگە:گراوان لای ره به ت gravan - panoramio.jpg|وێنۆک|کانیاوی گڕاوان لە زستاندا]] کانیاوی گڕاوان سەرچاوەیەکی ئاوی لە [[ناوچەی ڕەبەت]] لە شارستانی سەردەشتە کە بەھۆی تایبەتمەندیی دەرمانی و سروشتی سەرسەوزی دەوروبەری ناوبانگی ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.tebyan.net/newindex.aspx?pid=329303 |سەردێڕ=کانیاوێکی سه‌رسوڕهێنه‌ر له شاری سه‌رده‌شت |بڵاوکەرەوە=تەبیان |ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠١٦ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220122010113/https://www.tebyan.net/newindex.aspx?pid=329303 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> گڕاوان لە دەشتێکی یەکدەست سەوز و سەرنجڕاکێش لە نزیک گوندی [[کانی گوێز (ڕوونکردنەوە)|کانی گوێز]] لە مەودای دوو کیلۆمەتریی شاری [[ڕەبەت]] و لە دوازدە کیلۆمەتریی باکووری ڕۆژھەڵاتی شاری سەردەشت ھەڵکەوتووە کە خاوەن ئاوی کانیاوییە. ڕووباری [[زێی بچووک]] لە تەنیشت ئەو کانیاوە تێدەپەڕێت کە لە وەرزی بەھاردا یەکێک لە پڕئاوترین ڕووبارەکانی ناوچەیە. ئاوی ئەو کانیاوە دەڕژێتە ناو ڕووباری کەڵوێ کە بەشێک لە زێی بچووک دێتە ھەژمار.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdish.sahartv.ir/news/فەرهەنگی_هونەری_وەرزشی-i347141 |سەردێڕ=گڕاوانی ڕەبەت، سێحری سروشتی دڵڕفێن |بڵاوکەرەوە=سەحەری کوردی |ڕێکەوت=١٤ی ئابی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١}}</ref> ھەروەھا گڕاوان کانیاوێکە ئاوەکەی کانزانییە و ھەڵگری خوێیە. ئەو کانیاوە ١٢٠٦ مەتر بەرزە لە [[ئاستی دەریا]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.khaktv.net/all-detail.aspx?jimare=22098&type=farhang |سەردێڕ=کانی گڕاوان+وێنە |بڵاوکەرەوە=خاک تیڤی |ڕێکەوت=٥ی ئایاری ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211107104052/https://www.khaktv.net/all-detail.aspx?jimare=22098&type=farhang |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ڕۆژانە ژمارەیەکی زۆر گەشتیار لە شارەکانی ئێران، ڕۆژھەڵاتی کوردستان و ھەروەھا باشووری کوردستان سەردانی ئەو کانیاوە دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/180920197 |سەردێڕ=كانیی گڕاوان لە سەردەشت |بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو |ڕێکەوت=١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> === حەمامی کۆن === {{ئەمانەش ببینە|حەمامی کۆن}} [[پەڕگە:حمام کهنه سردشت.jpg|وێنۆک|سەرەوەی حەمامی کۆنی سەردەشت]] حەمامی کۆن یان حەمامی بێستوون حەمامێکی مێژوویی لە سەردەشتە کە لە نزیکی پارکی شار لە ناوەندی ئەو شارەدا ھەڵکەوتووە. [[عەزیزخان موکری]] لە سەردەمی [[قاجاڕەکان]]دا فەرمانی سازکردنی ئەو حەمامەی دەرکرد. حەمامی کۆن لە ٢٠ی تەممووزی ١٩٨٨، وەکوو یەکێک لە ''ئاسەوارە نیشتمانییەکانی ئێران'' بە ژمارەی تۆمارکردنی ٢٠٦٠ ناسێندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://seeiran.ir/حمام-بیستون-سردشت/ |سەردێڕ=حمام بیستون سردشت (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=seeiran |ڕێکەوت=٧ی ئایاری ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=https://seeiran.ir/%D8%AD%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D9%88%D9%86-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA/ |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.kojaro.com/attraction/43924-bistoun-historical-bath/ |سەردێڕ=حمام تاریخی بیستون (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=kojaro |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ئەو حەمامە وەک شوێنێکی گەشتیاریی سەردەشت دادەنرێت و بڕیار وایە بکرێتە مۆزەخانەی مرۆڤناسی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://ctmehr.com/News/Index/4550 |سەردێڕ=حمام تاریخی بیستون سردشت استان آذربایجان غربی (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=ctmehr |ڕێکەوت=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٢ }}{{بەستەری مردوو|url=https://ctmehr.com/News/Index/4550 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> == شوێنەکان == === مزگەوتەکان === سەردەشت خاوەنی زیاتر لە ٢٠ مزگەوتە کە بێجگە لە یەکیان، ھەموو مزگەوتی سوننەکانن. سەرۆکی ئەوقاف و کاروباری خێرخوازیی سەردەشت لە ٢٥ی ئابی ٢٠١٩دا ڕایگەیاند کە ئەو شارە دوو ھێندە زیاتر لەچاو ئاستی شارەکانی دیکەی ئێران خاوەنی مزگەوتە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/83449527/%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%AC%D8%AF-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%DB%B2-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1-%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%DA%AF%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA|سەردێڕ=سردشت، ۲ برابر میانگین کشور مسجد دارد (فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=٢٥ی ئابی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> مزگەوتەکانی شاری سەردەشت بریتین لە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://behtarino.com/r/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA|سەردێڕ=مزگەوتەکانی سەردەشت|بڵاوکەرەوە=behtarino|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> * مزگەوتی سوور (جامیعە) * مزگەوتی نوور * مزگەوتی حاجی ڕەسووڵ * مزگەوتی خانەقا * مزگەوتی چواریاری نەبی * مزگەوتی حەزرەتی ئیبراھیم خەلیل * مزگەوتی میعراج * مزگەوتی شێوەبرایم * مزگەوتی دارولسەلام * مزگەوتی حەزرەتی مەلاسەیدڕەزا * مزگەوتی قیبلە * مزگەوتی حەزرەتی عەلی * مزگەوتی سەرچاوێ * مزگەوتی سەڵاحەددینی ئەییووبی * مزگەوتی محەممەد ڕەسووڵئەڵڵا * مزگەوتی حەزرەتی عوسمان * مزگەوتی بیلالی حەبەشی * مزگەوتی حەزرەتی عائیشە * مزگەوتی ئیمام شافعی * مزگەوتی کانی خان * مزگەوتی شێخ مەولانا * مزگەوتی ھەنگی مەرزیی سەردەشت{{تێبینی|ئەم مزگەوتە تاکە مزگەوتی شیعەکانە لە سەردەشت کە لە ناو بنکەی سەربازیی ئەم شارەدا ھەڵکەوتووە و لەلایەن نیشتەجێبووانی بنکەکە بەکاردەھێنرێت.}} === پارکەکان === سەردەشت خاوەنی ١٠ پارکی سەرەکییە کە بەپێی گەورەییی ڕووبەر بریتین لە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=10 بهترین پارک در سردشت|ناونیشان=https://behtarino.com/r/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%A9/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA|بڵاوکەرەوە=behtarino|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئابی ٢٠٢٤}}</ref> * ھەواری شار * [[پارکی گوڵان (سەردەشت)|گوڵان]] * لالە * ڕەزی جۆڵا * مەشاھیر * کارگەر * شار * وەنەوشە * فەرھەنگیان * وەیسی قەرەنی === ھۆتێلەکان === * ھۆتێلی مروارید * ھۆتێلی واحیدی === زانستگاکان === * زانستگای ئازادی ئیسلامیی لقی سەردەشت * زانستگای پەیامی نووری سەردەشت === گۆڕستانەکان === * گۆڕستانی گردەسوور * گۆڕستانی مەلاپیرە == ئاسایش == فەرماندەی جێبەجێکردنی یاسای پارێزگای ورمێ لە ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٢دا ڕایگەیاند کە بەھۆی کەمبوونەوەی ١٣٪ی دزی و زۆربوونی ١٨٪ی دۆزینەوە و دەستبەسەرکردنی دزەکان لە سەردەشت، ئەو شارە لە ئەو بوارانەوە لە ڕیزبەندی پارێزگادا پلەی یەکەمی بەدەستھێناوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/84790059/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D8%AA%D8%A8%D9%87-%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%D8%B1%D9%82%D8%AA-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DB%8C|سەردێڕ=سردشت در رتبه نخست پیشگیری از سرقت آذربایجان غربی (فارسی)|بڵاوکەرەوە=ئیرنا|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> == ڕێگاکان == شاری سەردەشت لەگەڵ شارەکانی [[بۆکان]]، [[ورمێ]]، [[مەھاباد]]، [[بانە]] و [[پیرانشار]] ڕیگای ھەیە. ھەروەھا شاری سەردەشت لە ڕێگای قەڵادزێوە لەگەڵ شارەکانی [[باشووری کوردستان]] پەیوەندیی ھەیە. ڕێگاکانی شاری سەردەشت لەگەڵ ھەندێک لە شارەکانی کوردستان و ئێران بریتین لە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://behrah.com/map.php |سەردێڕ=نقشه راهها و جاده های - ایران (بە فارسی) |بڵاوکەرەوە=behrah |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221101050902/https://behrah.com/map.php |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> {{div col|3}} {| class="wikitable" |- ! شار!! وڵات/ھەرێم!! ڕێگا (کیلۆمەتر) |- | [[ورمێ]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٢٢٥ |- | [[سێرۆ]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٢٤٠ |- | [[بۆکان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٤٥ |- | [[ڕەبەت]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٥ |- | [[ماکۆ]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٤٤٠ |- | [[مەھاباد]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٢٠ |- | [[شنۆ]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٤٠ |- | [[پیرانشار]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٨٥ |- | [[نەغەدە]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٢٥ |- | [[بانە]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٦٧ |- | [[سەقز]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٢٥ |- | [[بیجاڕ]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٢٦٥ |- | [[سنە]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٣١٦ |- | [[کرماشان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٤٥٠ |- | [[ئیلام]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٦٠٨ |- | [[تەورێز]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٣٤٠ |- | [[زەنگان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٤٢٨ |- | [[ھەمەدان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٤٤٣ |- | [[ئەردەوێڵ]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٥٤٧ |- | [[قەزوین]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٥٥١ |- | [[ئەراک]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٦١٢ |- | [[ڕەشت]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٦١٨ |- | [[خوڕەماوە]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٦٢٠ |- | [[کەرەج]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٦٥٣ |- | [[تاران]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٦٩٢ |- | [[قوم]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٧٠٦ |- | [[شەھری کورد]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٩٠٨ |- | [[ئەھواز]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٩٣٥ |- | [[ئەسفەھان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٩٣٧ |- | [[سمنان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٩٤٠ |- | [[ساری]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٩٨٠ |- | [[گورگان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١١٣٤ |- | [[یەزد]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١١٨٥ |- | [[یاسووج]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٢٤٦ |- | [[بووشێھر]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٤٠٠ |- | [[شیراز]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٤٢٠ |- | [[بوژنۆرد]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٤٤٥ |- | [[کرمان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٥٥٠ |- | [[مەشھەد]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٦١٢ |- | [[بیرجەند]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٧٠٠ |- | [[بەندەر عەباس]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ١٨٤٠ |- | [[زاھیدان]] || {{ئاڵا|ئێران}} || ٢٠٥٥ |- | [[قەڵادزێ]] || {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ٣٥ |- | [[ڕانیە]] || {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ٦٥ |- | [[سەنگەسەر]] || {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ٥٠ |- | [[ژاراوە]] || {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ٤٥ |- | [[ھەولێر]] || {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ١٨٩ |- | [[دھۆک]]|| {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ٣٠٥ |- | [[سلێمانی]] || {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ١٧٧ |- | [[کەرکووک]] || {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ٢١٨ |- | [[حاجی ئۆمەران]] || {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} || ٩٤ |} {{div col end}} تێرمیناڵی سەردەشت ھەموو ڕۆژێک لەگەڵ شارەکانی [[بۆکان]]، [[سەقز]]، [[بانە]]، [[ورمێ]]، [[مەھاباد]]، [[نەغەدە]]، [[پیرانشار]]، [[شنۆ]]، [[تەورێز]] و [[تاران]] ھاتوچۆی ھەیە. == کەسانی ناودار == ژمارەیەک لە کەسانی بەناوبانگی سەردەشت لە خوارەوە نووسراون: * [[ئەحمەد بازگر]] * [[ئیبن حاج]] * [[ئیسماعیل سەردەشتی]] * [[بەرزین حەمزەزادە]] * [[خلە دەرزی]] * [[دێبا حیکمەت]] * [[شێرکۆ فایقی]] * [[بێتووشی]] * [[عەبدوڵڵا حەسەنزادە]] * [[عەزیزخان موکری]] * [[فەرەیدوون حەکیمزادە]] * [[مەلا ئاوارە]] * [[مەلا خەلیل گۆڕەمەری]] * [[مەلا کەریم فیدایی]] * [[یووسف عەباسزادە]] * [[کاوان محەمەدپوور]] * [[ھاوڕێ ڕەحیمی]] * جەلال حاجیزادە * کەریم حەداد * کەریم مەعرووفزادە * محەممەد کەریمیان * مستەفا نەقیب [[پەڕگە:Azizkhan Mukri Qajar.jpg|وێنۆک|عەزیزخان موکری]] == گەڕەکەکان == گەڕەکانی شاری سەردەشت بریتین لە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&data=9/N/wVnkDjO0FX/0/n1VqsIsZKwMhiy4wixkrAyGLLjCLGSsDIYsuNowrccDggPvwixkrAyGLLjCLGSsDIYsuMIsZKwMhiy4wixkrAyGLLiXz1qGIdZer5WEU5hzAJAUDsw+PYVdYhxeCoTiaF0zRMIsZKwMhiy4wixkrAyGLLjCLGSsDIYsuNfKMgyW65wxBUzU5myJiLyB6eVdGTwYJmTcoHgoaNtGHqDXKuaz63yHuUe0q9kAM5NkmWXghd4t7+yhs5DSU+hz4ECp9iGp13sqzmbhXrho7xU/Zzbjz0wJsHtJv8NcvwVM1OZsiYi8iFZGbBEMRP0NalvG1lE7IsIsZKwMhiy4wixkrAyGLLjCLGSsDIYsuLomzZT7zgFW4c82gUSuR9WHuUe0q9kAM5NkmWXghd4tv/VCkjHQxJ5+MME49Q5Uwm6EIqDVtOsjwixkrAyGLLjCLGSsDIYsuMIsZKwMhiy4pHAs1aLMvlT0oOQb2vFREsIsZKwMhiy4wixkrAyGLLjCLGSsDIYsuNLaOL3J2697T6/S+m/V2m7rgFBs4s47TuWhi9ahXlnCwixkrAyGLLjCLGSsDIYsuMIsZKwMhiy4wixkrAyGLLgM6tVAjKNsY+oewqP/VNZ1R8rRafWseIUqDpPFuGKU5AVM1OZsiYi8JLZacNSSFWt5iUJ13YEp67zWQ0pwBTJYh7lHtKvZADOTZJll4IXeLb/1QpIx0MSe3Xe4XbxpEC7rgFBs4s47TkJk4rdtAWJashcGi4WY3+vCLGSsDIYsuMIsZKwMhiy4wixkrAyGLLjyCtDxXi9/OpWEU5hzAJAU5BOUz0GW5NqFvkpeU9WRoTocBx/CZ1roqioIEfzDCMHM3PjnD4ICUcIsZKwMhiy4wixkrAyGLLjCLGSsDIYsuDyXlttCRMHv |سەردێڕ=سەردەشت |بڵاوکەرەوە=کوردیپێدیا |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> {{div col|3}} * کانی مەڕێ * بەردەقووچێ * دۆڵتانچک * بەری کەریزەی * ئاشان * ژێروو * بیمارستان * پادگان * سەرچاوێ * حەسارێ * داربەڕوو * سەر قەبران * گردەسوور * کوورپە * سابڵاغیان * نێزەڕۆ * مزگەوتی حاجی ڕەسووڵ شێخانی * تێرمیناڵ * مزگەوتی سوور * بەری کەوەنەی * خانەی فەقیران * شیرکەتی نەوت * سەر سەدێ * ئاشی موباشیری * کانی ساردێ * حەمامی کەوسەر * سەر سازمانێ * خانی حوسێن کەتیرە * شێر و خوورشید * فەرمانداری * ڕەزی جۆڵای * فەتعەلی زادە * چاکە چکۆلە * کانی خانی * کوورەخانەی میرزا وەھاب * شەبەکەی دوو * تەکیەی مەلامینە * جانبازان * فەدەک * ئازادەگان * فەرھەنگیان * شێوەبرایمە {{div col end}} == پەیوەندیی نێونەتەوەیی == === دەستەخوشک === [[پەڕگە:17 avril 2017 07.jpg|وێنۆک|[[ئیپر]]؛ دەستەخوشکی سەردەشت]] [[پەڕگە:Night views from Mount Kogane01.jpg|وێنۆک|[[ھیرۆشیما]]؛ دەستەخوشکی سەردەشت]] [[پەڕگە:Halabja.jpg|وێنۆک|[[ھەڵەبجە]]؛ دەستەخوشکی سەردەشت]] سەردەشت لەگەڵ سێ شاران دەستەخوشکە کە بریتین لە: {|class="wikitable" |- !style="background: #E4AE30; color:#000000" | ئاڵا !style="background: #E4AE30; color:#000000" |شار !style="background: #E4AE30; color:#000000" |وڵات !style="background: #E4AE30; color:#000000" |ساڵی دەستەخوشکایەتی |-style="background: #FFFFFF; color:#000000" |[[پەڕگە:Flag of Belgium (civil).svg|25px]]||[[ئیپر]]||[[بەلجیکا]]||٢٠٠٥{{تێبینی|لە ساڵی ٢٠٠٥دا لە کۆبوونەیەکی باڵیۆزی ئێران لەگەڵ شارەوانی ئیپر، بەھۆی ئەوەی کە ھەر دوو شاری سەردەشت و ئیپر بوونەتە قوربانی چەکە کیمیایییەکان، پێشنیار کرا ببنە دەستەخوشکی یەکتری کە ئەم پێشنیارە لەلایەن شارەوانیی ئیپرەوە پێشوازی لێ کرا، بەڵام ھەتا ئێستاش بە فەرمی ئەو دوو شارە نەبوونە دەستەخوشک.}}<ref name="ایرنا ۲">[https://irna.ir/news/6324935/ خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): ''استقبال شهردار "ایپر" بلژیک از خواهرخواندگی با شهر سردشت ایران'' (به فارسی)، نوشته‌شده در ۱۸ خرداد ۱۳۸۴؛] بازدید در ۳ بهمن ۱۴۰۰.</ref><ref name="مهر ۱">[https://www-mehrnews-com.cdn.ampproject.org/v/s/www.mehrnews.com/amp/192686/?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16428908517367&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.mehrnews.com%2Fnews%2F192686%2F%25D8%25A7%25D8%25B3%25D8%25AA%25D9%2582%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2584-%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25A7%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D9%258A%25D9%25BE%25D8%25B1-%25D8%25A8%25D9%2584%25DA%2598%25D9%258A%25D9%2583-%25D8%25A7%25D8%25B2-%25D8%25AE%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2587%25D8%25B1%25D8%25AE%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2586%25D8%25AF%25DA%25AF%25D9%258A-%25D8%25A8%25D8%25A7-%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA خبرگزاری مهر: ''استقبال شهردار "ايپر" بلژيك از خواهرخواندگي با شهر سردشت'' (به فارسی)، نوشته‌شده در ۱۸ خرداد ۱۳۸۴؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220122224440/https://www-mehrnews-com.cdn.ampproject.org/v/s/www.mehrnews.com/amp/192686/?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16428908517367&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.mehrnews.com%2Fnews%2F192686%2F%25D8%25A7%25D8%25B3%25D8%25AA%25D9%2582%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2584-%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25A7%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D9%258A%25D9%25BE%25D8%25B1-%25D8%25A8%25D9%2584%25DA%2598%25D9%258A%25D9%2583-%25D8%25A7%25D8%25B2-%25D8%25AE%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2587%25D8%25B1%25D8%25AE%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2586%25D8%25AF%25DA%25AF%25D9%258A-%25D8%25A8%25D8%25A7-%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA |date=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}} بازدید در ۳ بهمن ۱۴۰۰.</ref><ref name="ایسنا ۱">[https://www-isna-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.isna.ir/amp/8403-07675/?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16428908517367&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.isna.ir%2Fnews%2F8403-07675%2F%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25A7%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D9%258A%25D9%25BE%25D8%25B1-%25D8%25A8%25D9%2584%25DA%2598%25D9%258A%25D9%2583-%25D8%25A7%25D8%25B2-%25D8%25AE%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25AE%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2586%25D8%25AF%25DA%25AF%25D9%258A-%25D8%25A8%25D8%25A7-%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25A7%25D8%25B3%25D8%25AA%25D9%2582%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2584-%25D9%2583%25D8%25B1%25D8%25AF خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): ''شهردار ايپر بلژيك از خواهر خواندگي با شهر سردشت استقبال كرد'' (به فارسی)، نوشته‌شده در ۱۸ خرداد ۱۳۸۴؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220122224440/https://www-isna-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.isna.ir/amp/8403-07675/?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16428908517367&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.isna.ir%2Fnews%2F8403-07675%2F%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25A7%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D9%258A%25D9%25BE%25D8%25B1-%25D8%25A8%25D9%2584%25DA%2598%25D9%258A%25D9%2583-%25D8%25A7%25D8%25B2-%25D8%25AE%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25AE%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2586%25D8%25AF%25DA%25AF%25D9%258A-%25D8%25A8%25D8%25A7-%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25A7%25D8%25B3%25D8%25AA%25D9%2582%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2584-%25D9%2583%25D8%25B1%25D8%25AF |date=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}} بازدید در ۳ بهمن ۱۴۰۰.</ref> |- |[[پەڕگە:Flag of Japan.svg|25px]]||[[ھیرۆشیما]]||[[ژاپۆن]]||٢٠٠٥<ref name="استانداری ۱">[https://www.ostan-ag.gov.ir/fa/news/print/2f829879-eb29-e911-9c14-000c29ce98b8/سردشت-وارث-تمدن-های-کهن-و-تاریخی-منطقه-با-قاب استانداری آذربایجان غربی: ''سردشت وارث تمدن‌های کهن و تاریخی منطقه با قابلیت‌های جهانی است'' (به فارسی)، نوشتۀ محمدمهدی شهریاری، نوشته‌شده در ۱۶ بهمن ۱۳۹۷؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220325163824/https://www.ostan-ag.gov.ir/fa/news/print/2f829879-eb29-e911-9c14-000c29ce98b8/سردشت-وارث-تمدن-های-کهن-و-تاریخی-منطقه-با-قاب |date=٢٥ی ئازاری ٢٠٢٢}} بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰.</ref><ref name="سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی ۱">[https://www.air.ir/ZrqN3Rq سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی: ''شركت دانش‌آموزان ایرانی در مراسم یادبود صلح هیروشیما'' (به فارسی)، نوشته‌شده در ۱۰ مرداد ۱۳۹۶؛]{{بەستەری مردوو|url=https://www.air.ir/ZrqN3Rq |date=حوزەیرانی ٢٠٢١}} بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰.</ref><ref name="شعار سال ۱">[https://shoaresal.ir/fa/news/68875/سردشت-نخستین-شهر-قربانی-سلاح-شیمیایی-در-جهان سایت خبری-تحلیلی شعار سال: ''سردشت نخستین شهر قربانی سلاح شیمیایی در جهان'' (به فارسی)، نوشته‌شده در ۱۱ تیر ۱۳۹۶؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210525122011/https://shoaresal.ir/fa/news/68875/سردشت-نخستین-شهر-قربانی-سلاح-شیمیایی-در-جهان |date=٢٥ی ئایاری ٢٠٢١}} بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰.</ref> |- |[[پەڕگە:Flag of Kurdistan.svg|25px]]||[[ھەڵەبجە]]||[[ھەرێمی کوردستان|کوردستان]]||٢٠١١{{تێبینی|لە سەرەتای کیمیابارانی سەردەشت و ھەڵەبجە، بەھۆی ھاوشێوەیان بە شێوەیەکی نافەرمی وەک دەستە خوشکی یەکتری داندران، بەڵام لە ساڵی ٢٠١١دا لە سەردانێکی شاندی ھەڵەبجەیی بۆ ساڵیادی کیمیابارانی سەردەشت بە ئەو شارە، شەقامێکی سەردەشت ناوی ھەڵەبجەی لەسەر داندرا و ھەروەھا بە فەرمی ئەو دوو شارە وەک دەستە خوشک دەستنیشان کران.}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://rwmal.net/19424/ |سەردێڕ=یادی کیمیابارانکردنی سەردەشت؛ دەستەخوشک و هاوزامی هەڵەبجە |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ |بڵاوکەرەوە=ڕووماڵ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی نیسانی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230416155527/https://rwmal.net/19424/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="ایران اینترنشنال ۱">[https://old.iranintl.com/فرهنگ-و-زندگی/پس-از-سه‌دهه-آژیر-خطر-همچنان-طنین‌انداز-است ایران اینترنشنال: ''پس از سەدھە آژیر خطر ھمچنان طنینانداز است'' (بە فارسی)، نوشتەشدە در ٦ تیر ١٣٩٧؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220122184331/https://old.iranintl.com/فرهنگ-و-زندگی/پس-از-سه‌دهه-آژیر-خطر-همچنان-طنین‌انداز-است |date=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}} بازدید در ٢ بھمن ١٤٠٠.</ref><ref name="فارس ۱">[https://www-farsnews-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.farsnews.ir/amp/13941216001439?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16428496522787&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.farsnews.ir%2Fnews%2F13941216001439%2F%25D8%25A8%25DA%2586%25D9%2587%25E2%2580%258C%25D9%2587%25D8%25A7%25DB%258C-%25D8%25A8%25DB%258C%25E2%2580%258C%25DA%25AF%25D9%2586%25D8%25A7%25D9%2587-%25D9%2586%25D8%25AE%25D8%25B3%25D8%25AA%25DB%258C%25D9%2586-%25D9%2582%25D8%25B1%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2586%25DB%258C%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25A8%25D9%2585%25D8%25A8%25D8%25A7%25D8%25B1%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25B4%25DB%258C%25D9%2585%25DB%258C%25D8%25A7%25DB%258C%25DB%258C-%25D8%25AD%25D9%2584%25D8%25A8%25DA%2586%25D9%2587-%25D9%2588-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA خبرگزاری فارس: ''بچه‌های بی‌گناه نخستین قربانیان بمباران شیمیایی حلبچه و سردشت'' (به فارسی)، نوشتۀ محمدمهدی شهریاری، نوشته‌شده در ۱۶ اسفند ۱۳۹۴؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220122182612/https://www-farsnews-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.farsnews.ir/amp/13941216001439?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16428496522787&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.farsnews.ir%2Fnews%2F13941216001439%2F%25D8%25A8%25DA%2586%25D9%2587%25E2%2580%258C%25D9%2587%25D8%25A7%25DB%258C-%25D8%25A8%25DB%258C%25E2%2580%258C%25DA%25AF%25D9%2586%25D8%25A7%25D9%2587-%25D9%2586%25D8%25AE%25D8%25B3%25D8%25AA%25DB%258C%25D9%2586-%25D9%2582%25D8%25B1%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2586%25DB%258C%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25A8%25D9%2585%25D8%25A8%25D8%25A7%25D8%25B1%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25B4%25DB%258C%25D9%2585%25DB%258C%25D8%25A7%25DB%258C%25DB%258C-%25D8%25AD%25D9%2584%25D8%25A8%25DA%2586%25D9%2587-%25D9%2588-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA |date=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}} بازدید در ۲ بهمن ۱۴۰۰.</ref> |} ڕۆژی سێشەممەی ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٥ (بەرامبەر لەگەڵ ٧ی پووشپەڕی ٢٧٠٥) بە بەشداریکردنی کۆمەڵێک ژاپۆنی لە شارەکانی [[ھیرۆشیما]] و [[ناگاساکی]]، شەقامێک لە شاری سەردەشت بە ناوی ''شەقامی ھیرۆشیما'' کرایەوە.<ref name="ایرنا ۱">[https://irna.ir/news/6324935/ خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): ''یکی از خیابان‌های سردشت به نام «هیروشیما» نام‌گذاری شد'' (به فارسی)، نوشتۀ محمدمهدی شهریاری، نوشته‌شده در ۷ تیر ۱۳۸۴؛] بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰.</ref> دواتر لە شاری ھیرۆشیماش شەقامێک بە ناوی ''شەقامی سەردەشت'' کرایەوە.<ref name="ایران ۱">[https://www.magiran.com/article/3684760 ''خیابانی در سردشت خیابانی در هیروشیما'' (به فارسی)، نوشته‌شده در روزنامۀ ایران، دوشنبه ۱۱ دی ۱۳۹۶، شمارۀ ۶۶۸۱؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220501204409/https://www.magiran.com/article/3684760 |date= ١ی ئایاری ٢٠٢٢}} بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰.</ref> ھەروەھا شەقامێکی دیکە لە سەردەشت بە ناوی ''شەقامی ھەڵەبجە'' بوونی ھەیە و لە ھەڵەبجەش قوتابخانە و شەقامێک ناوی ''سەردەشت''ی لەسەر داندرا.<ref name="فارس ۲">[https://www-farsnews-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.farsnews.ir/amp/13941225001049?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16428756557003&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.farsnews.ir%2Fnews%2F13941225001049%2F%25D8%25A7%25D9%2581%25D8%25AA%25D8%25AA%25D8%25A7%25D8%25AD-%25D9%2586%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25AF%25DB%258C%25D9%2586-%25D9%2585%25D8%25AF%25D8%25B1%25D8%25B3%25D9%2587-%25D9%2588-%25D8%25AE%25DB%258C%25D8%25A7%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D8%25AD%25D9%2584%25D8%25A8%25DA%2586%25D9%2587-%25D8%25B9%25D8%25B1%25D8%25A7%25D9%2582-%25D8%25B9%25DA%25A9%25D8%25B3 خبرگزاری فارس: ''افتتاح نمادین مدرسه و خیابان سردشت در حلبچه عراق+عکس'' (به فارسی)، نوشته‌شده در ۲۵ اسفند ۱۳۹۴؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220122182612/https://www-farsnews-ir.cdn.ampproject.org/v/s/www.farsnews.ir/amp/13941225001049?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16428756557003&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=از%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.farsnews.ir%2Fnews%2F13941225001049%2F%25D8%25A7%25D9%2581%25D8%25AA%25D8%25AA%25D8%25A7%25D8%25AD-%25D9%2586%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25AF%25DB%258C%25D9%2586-%25D9%2585%25D8%25AF%25D8%25B1%25D8%25B3%25D9%2587-%25D9%2588-%25D8%25AE%25DB%258C%25D8%25A7%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25B3%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25B4%25D8%25AA-%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D8%25AD%25D9%2584%25D8%25A8%25DA%2586%25D9%2587-%25D8%25B9%25D8%25B1%25D8%25A7%25D9%2582-%25D8%25B9%25DA%25A9%25D8%25B3 |date=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}} بازدید در ۲ بهمن ۱۴۰۰.</ref><ref name="دانا ۱">[https://www.dana.ir/news/264447.html/نامگذاری-یکی-از-خیابان-های-حلبچه-به-نام-سردشت-دعوتنامه شبکه اطلاع‌رسانی دانا: ''نامگذاری یکی از خیابان های حلبچه به نام سردشت+دعوتنامه'' (به فارسی)، نوشته‌شده در ۲۲ اسفند ۱۳۹۳؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220122182613/https://www.dana.ir/news/264447.html/نامگذاری-یکی-از-خیابان-های-حلبچه-به-نام-سردشت-دعوتنامه |date=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}} بازدید در ۲ بهمن ۱۴۰۰.</ref> لە ڕۆژی ٢٥ی شوباتی ٢٠٢١، شەقامێک لە [[تاران]] ھەڵکەوتوو لە شاڕێگەی شەھید چەمران و سەرتر لە شەقامی باقرخان، ناوەکەی کرای ''شەقامی سەردەشت''.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdish.sahartv.ir/news/فەرهەنگی_هونەری_وەرزشی-i391241 |سەردێڕ=شەقامێک لە تاران بە ناوی "سەردەشت" دەکرێ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوت=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |بڵاوکەرەوە=سەحەری کوردی}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdpress.com/ku/news/2120/شەقامێکی-تاران-ناوی-%22سەردەشت%22ی-لێنرا/ |سەردێڕ=شەقامێکی تاران ناوی سەردەشتی لێنرا |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |ڕێکەوت=٢٥ی ئازاری ٢٠٢١ |بڵاوکەرەوە=کوردپرێس}}</ref> == پێشانگا == <gallery> Sardasht City.jpg|سەردەشت لە ساڵی ٢٠٠٥ سەردەشت.jpg|شاری سەردەشت لە ساڵی ٢٠٢١ سەردەشت١.jpg|دیمەنی سەردەشت لە ساڵی ٢٠٢١ سردشت - panoramio.jpg|مەیدانی شەھیدانی ٧ی پووشپەڕ Sardasht1.jpg|مەیدانی شەھیدانی ٧ی پووشپەڕی سەردەشت لە ڕۆژدا Sardashtnature4.jpg|مەیدانی شەھیدانی ٧ی پووشپەڕی سەردەشت لە شەودا Spring Nature of Sardasht - March 2007 (3 8601100100 L600).jpg|سەردەشت لە بەھاری ٢٠٠٧ Sardashtkurdishlocaldress.jpg|ڕۆژێکی بارانیی سەردەشت لە ساڵی ٢٠٢١ سەردەشت، زستانی ٢٠٢٢.jpg|سەردەشت لە زستانی ٢٠٢٢ بمب شیمیایی.jpg|شوێنی کیمیاباران کراوی شاری سەردەشت شاخەکانی سەردەشت.jpg|شاخەکانی دەوروبەری سەردەشت </gallery> == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی شارەکانی ئێران]] * [[پێڕستی شارەکانی کوردستان]] * [[پێڕستی شارەکانی پارێزگای ورمێ]] * [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] * [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|پارێزگای ورمێ]] * [[شارستانی سەردەشت]] == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Commons category|Sardasht}} * [https://www.sardasht-ag.ir/fa/home/index وێبگەی فەرمانداریی سەردەشت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230608092507/https://www.sardasht-ag.ir/fa/home/index |date= ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ }} (بە فارسی) * {{ئینستاگرام|shahremasardasht|ھەژماری شارەوانیی سەردەشت}} {{شارستانی سەردەشت}} {{پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا}} {{وتاری ھەڵبژێردراو|وەشان=٩٤٣٨٤٥|ڕێکەوت=١ی ئایاری ٢٠٢٢}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|موکریان|کوردستان|ئێران}} [[پۆل:سەردەشت| ]] [[پۆل:شارستانی سەردەشت]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] [[پۆل:شارەکانی ئێران]] [[پۆل:شارەکانی کوردستان]] [[پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان‏]] [[پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] czz53zx1okwwhn1kuuhhj2jqqqw16rg 0 69 1580322 1503071 2026-05-03T05:21:44Z 1silent scientist 51740 /* وشەڕەتناسی */ 1580322 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Japanese youth hostel room.jpg|وێنۆک|چەپ]] '''دیو''' یان '''ژوور''' یان '''چاوە''' یان '''وەتاغ''' یان '''ھۆدە''' ناوکۆیەکی بەرچاو و دیار لە ناو [[بینا]]دایە کە بە [[دیوار]]ەوە لە ئەوتر شوێنەکانی بینا جیا دەبێ و بە [[داڵان (بینا)|داڵان]]ەکان پێوەندی لەگەڵ ئەوتر شوێنەکانی بیناکەوە ساز دەکا. زۆرێ کات [[دەرگا]]یەکیشی ھەیە. شایەت کۆنەترین چەشنی بەکارھێنانی دیو دەگەڕێتەوە بۆ کاتی [[مینۆییکان]]ی باستان، ٢٢٠٠ ساڵ بەر لە زایینی مەسیح. دیو بەشێکی دیار و جیاوازە لە ھەموو بیناکانی مینۆییکاندا. == وشەڕەتناسی == وشەی دیو لە ڕیشەی پرۆتۆئێرانیی {{چەپ بۆ ڕاست|*daiman-}} و ڕیشەی ئەوێستاییی {{چەپ بۆ ڕاست|daēman-}} بە واتای ''چاو'' و ''دیدە''وە دێ و مەبەستە لە ژوور و چاوەی ماڵ.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=نانەوازادە|یەکەم=عەلی|سەردێڕ=[[فەرھەنگی ڕیشەی وشەی کوردی]]|ساڵ=۲۰۱۹|بەرگ=بەرگی سێ|پەڕە=٦٩٣}}</ref> == جۆرەکانی ژوور == === ژوورەکانی کار === ھەندێک ژوور بە تایبەتی بۆ پشتگیریکردنی کاری ماڵەوە دیزاین کراون، وەک چێشتخانەکان، ژووری کۆگاکردنی خۆراک، و [[ژێرزەمینی سەوزە]]کان، کە ھەموویان بۆ ئامادەکردن و عەمبارکردنی [[خۆراک]] تەرخان کرابوون. ڕەنگە [[نووسینگە]]ی ماڵەوە یان [[ژووری خوێندن]] بۆ کاروباری کاغەزیی ماڵەوە یان مەبەستی بازرگانیی دەرەکی بەکار بھێنرێت. ھەندێک ژووری کار بەپێی ئەو چالاکییەی بۆی دیاری کراون ناو دەبرێن: بۆ نموونە، ژووری چنین بۆ [[چنین]] بەکاردێت، و [[ژووری جلشۆر]] بۆ شوشتن و ئوتووکردنی [[جلوبەرگ]] بەکاردێت. ژوورەکانی تر بۆ پەرەپێدانی ئاسوودەیی و پاکوخاوێنی تەرخان کراون، وەک [[تەوالێت]] و [[ژووری خۆشۆردن]]، کە ڕەنگە پێکەوە بن یان ڕەنگە لە ژووری جیاوازدا بن. بەرامبەرە گشتییەکەی «ئاسایشگە»یە، کە بەزۆری تێیدا تەوالێت و ئامێری دەست شوشتن ھەیە، بەڵام بەزۆری [[دووش]] یان وانەی خۆشۆردنی تێدا نییە. دووش تەنیا لە دامەزراوە وەرزشی یان ئاوییەکاندا بەردەستە کە [[ژووری گۆڕینی جلوبەرگ]]یان ھەیە. لە سەدەکانی حەڤدەھەم، ھەژدەھەم، و نۆزدەھەمدا، لە نێوان ئەوانەی توانای داراییان ھەبوو، ئەم دامەزراوانە لە ناوچەی جیاوازدا ڕادەگیران. چێشتخانە لە بەشی سەرەکیی خانووەکە جیا دەکراوە، یان دواتر لە ژێرزەمیندا دادەنرا، بۆ کەمکردنەوەی مەترسیی ئاگر و دوورخستنەوەی [[گەرما]] و بۆنی چێشتلێنان لە خانووەکە لە مانگە گەرمەکاندا.<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-12483492|title=The story of our rooms|last=Lane|first=Megan|date=2011-04-12|work=BBC News|access-date=2018-07-11|language=en-GB}}</ref> توالێت، کە زۆرجار [[چاڵی ئاوەڕۆ]]ی سادە بوو، لە [[تەوالێتی دەرەوە]] یان لە شوێنێکی دوور دادەنرا، بۆ ئەوەی بۆن و مێرووەکان لە خانووە سەرەکییەکە دوور بن. === ژوورە کۆمەڵایەتییەکان === [[پەڕگە:Zaal 373 in de Druckeruitbouw in 1927, RMA-SSA-F-00211-1.jpg|وێنۆک|ژوورێکی کۆمەڵایەتی لە ساڵی ١٩٢٧]] بە تێپەڕبوونی کات، جۆرەھا ژوور لێک جیا کراونەتەوە، کە ئامانجی سەرەکییان پەیوەندیی کۆمەڵایەتی بووە لەگەڵ خەڵکی تردا. لە سەدەکانی ڕابردوودا، خانووە زۆر گەورەکان زۆرجار [[ھۆڵی گەورە]]یان ھەبوو. ئەم ژوورە بەو ناوە ناونرابوو چونکە زۆر گەورە بوو، بێ گوێدانە ھیچ نایابییەک لە ناویاندا. لە بنەڕەتدا ژوورێکی گشتی بوو و ئەگەری زۆرە لە خانووە سەرەکییەکانی خاوەن زەوییەکی پلەداردا بینرابێت. لەم ژوورەدا، ئەو کەسانەی کاریان لەگەڵ خاوەن زەویی ناوچەکە یان ماڵباتەکەی ھەبوو دەیانتوانی یەکتر ببینن. وەک گەورەترین ژوور، دەکرا وەک [[ژووری نانخواردن]] بۆ ئاھەنگە گەورەکان بەکار بھێنرێت، یان مێزەکانی لێ دەردەھێنرا، [[مۆسیقا]]ی بۆ دادەنرا، و دەبووە [[ژووری سەما]]. لە تەنیشتەوە، یان لە بەشێکی تری خانووەکەدا، ڕەنگە [[ژووری میوان]] ھەبووبێت، کە وەک ژوورێکی تایبەتمەندی زیاتر بەکاردەھات، بۆ ئەوەی خێزانی خاوەن ماڵ و ھاوڕێکانیان تێیدا بدوێن. [[ژووری دانیشتن]] یان [[ژووری میوان]] شوێنێکە بۆ سەردانی کۆمەڵایەتی و کات بەسەربردن. ئەوەی بە جۆرێک ڕازێنرابێتەوە کە سەرنجی پیاوان ڕابکێشێت ڕەنگە پێی بگوترێت «ژووری پیاوان»؛ لە شێوازێکی کۆنتردا، [[ژووری تایبەتی]] لەلایەن ئەو پیاوانەوە بەکاردەھات کە دەیانویست ژوورێکی جیاواز و تایبەتیان ھەبێت. ھەندێک خانووی گەورە ژووری تایبەتیان بۆ کات بەسەربردن ھەیە؛ ئەمانە ڕەنگە بریتین بن لە [[پەرتووکخانە]]، [[ژووری سینەمای ماڵەوە]]، [[ژووری بیلیارد]]، [[ژووری یاری]]، یان ژووری مۆسیقا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|نژیاروانی|تەکنۆلۆژیا}} {{نژیاروانی-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Rooms}} [[پۆل:دیوەکان]] 02s2f9e96j6g5aq8ps9a3l1dkxow4j8 1580323 1580322 2026-05-03T05:22:02Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1580323 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Japanese youth hostel room.jpg|وێنۆک|چەپ]] '''دیو''' یان '''ژوور''' یان '''چاوە''' یان '''وەتاغ''' یان '''ھۆدە''' ناوکۆیەکی بەرچاو و دیار لە ناو [[بینا]]دایە کە بە [[دیوار]]ەوە لە ئەوتر شوێنەکانی بینا جیا دەبێ و بە [[داڵان (بینا)|داڵان]]ەکان پێوەندی لەگەڵ ئەوتر شوێنەکانی بیناکەوە ساز دەکا. زۆرێ کات [[دەرگا]]یەکیشی ھەیە. شایەت کۆنەترین چەشنی بەکارھێنانی دیو دەگەڕێتەوە بۆ کاتی [[مینۆییکان]]ی باستان، ٢٢٠٠ ساڵ بەر لە زایینی مەسیح. دیو بەشێکی دیار و جیاوازە لە ھەموو بیناکانی مینۆییکاندا. == وشەڕەتناسی == وشەی دیو لە ڕیشەی پرۆتۆئێرانیی {{چەپ بۆ ڕاست|*daiman-}} و ڕیشەی ئەوێستاییی {{چەپ بۆ ڕاست|daēman-}} بە واتای ''چاو'' و ''دیدە''وە دێ و مەبەستە لە ژوور و چاوەی ماڵ.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=نانەوازادە|یەکەم=عەلی|سەردێڕ=[[فەرھەنگی ڕیشەی وشەی کوردی]]|ساڵ=۲۰۱۹|بەرگ=بەرگی سێ|پەڕە=٦٩٣}}</ref> == جۆرەکانی ژوور == === ژوورەکانی کار === ھەندێک ژوور بە تایبەتی بۆ پشتگیریکردنی کاری ماڵەوە دیزاین کراون، وەک چێشتخانەکان، ژووری کۆگاکردنی خۆراک، و [[ژێرزەمینی سەوزە]]کان، کە ھەموویان بۆ ئامادەکردن و عەمبارکردنی [[خۆراک]] تەرخان کرابوون. ڕەنگە [[نووسینگە]]ی ماڵەوە یان [[ژووری خوێندن]] بۆ کاروباری کاغەزیی ماڵەوە یان مەبەستی بازرگانیی دەرەکی بەکار بھێنرێت. ھەندێک ژووری کار بەپێی ئەو چالاکییەی بۆی دیاری کراون ناو دەبرێن: بۆ نموونە، ژووری چنین بۆ [[چنین]] بەکاردێت، و [[ژووری جلشۆر]] بۆ شوشتن و ئوتووکردنی [[جلوبەرگ]] بەکاردێت. ژوورەکانی تر بۆ پەرەپێدانی ئاسوودەیی و پاکوخاوێنی تەرخان کراون، وەک [[تەوالێت]] و [[ژووری خۆشۆردن]]، کە ڕەنگە پێکەوە بن یان ڕەنگە لە ژووری جیاوازدا بن. بەرامبەرە گشتییەکەی «ئاسایشگە»یە، کە بەزۆری تێیدا تەوالێت و ئامێری دەست شوشتن ھەیە، بەڵام بەزۆری [[دووش]] یان وانەی خۆشۆردنی تێدا نییە. دووش تەنیا لە دامەزراوە وەرزشی یان ئاوییەکاندا بەردەستە کە [[ژووری گۆڕینی جلوبەرگ]]یان ھەیە. لە سەدەکانی حەڤدەھەم، ھەژدەھەم، و نۆزدەھەمدا، لە نێوان ئەوانەی توانای داراییان ھەبوو، ئەم دامەزراوانە لە ناوچەی جیاوازدا ڕادەگیران. چێشتخانە لە بەشی سەرەکیی خانووەکە جیا دەکراوە، یان دواتر لە ژێرزەمیندا دادەنرا، بۆ کەمکردنەوەی مەترسیی ئاگر و دوورخستنەوەی [[گەرما]] و بۆنی چێشتلێنان لە خانووەکە لە مانگە گەرمەکاندا.<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-12483492|title=The story of our rooms|last=Lane|first=Megan|date=2011-04-12|work=BBC News|access-date=2018-07-11|language=en-GB}}</ref> توالێت، کە زۆرجار [[چاڵی ئاوەڕۆ]]ی سادە بوو، لە [[تەوالێتی دەرەوە]] یان لە شوێنێکی دوور دادەنرا، بۆ ئەوەی بۆن و مێرووەکان لە خانووە سەرەکییەکە دوور بن. === ژوورە کۆمەڵایەتییەکان === [[پەڕگە:Zaal 373 in de Druckeruitbouw in 1927, RMA-SSA-F-00211-1.jpg|وێنۆک|ژوورێکی کۆمەڵایەتی لە ساڵی ١٩٢٧]] بە تێپەڕبوونی کات، جۆرەھا ژوور لێک جیا کراونەتەوە، کە ئامانجی سەرەکییان پەیوەندیی کۆمەڵایەتی بووە لەگەڵ خەڵکی تردا. لە سەدەکانی ڕابردوودا، خانووە زۆر گەورەکان زۆرجار [[ھۆڵی گەورە]]یان ھەبوو. ئەم ژوورە بەو ناوە ناونرابوو چونکە زۆر گەورە بوو، بێ گوێدانە ھیچ نایابییەک لە ناویاندا. لە بنەڕەتدا ژوورێکی گشتی بوو و ئەگەری زۆرە لە خانووە سەرەکییەکانی خاوەن زەوییەکی پلەداردا بینرابێت. لەم ژوورەدا، ئەو کەسانەی کاریان لەگەڵ خاوەن زەویی ناوچەکە یان ماڵباتەکەی ھەبوو دەیانتوانی یەکتر ببینن. وەک گەورەترین ژوور، دەکرا وەک [[ژووری نانخواردن]] بۆ ئاھەنگە گەورەکان بەکار بھێنرێت، یان مێزەکانی لێ دەردەھێنرا، [[مۆسیقا]]ی بۆ دادەنرا، و دەبووە [[ژووری سەما]]. لە تەنیشتەوە، یان لە بەشێکی تری خانووەکەدا، ڕەنگە [[ژووری میوان]] ھەبووبێت، کە وەک ژوورێکی تایبەتمەندی زیاتر بەکاردەھات، بۆ ئەوەی خێزانی خاوەن ماڵ و ھاوڕێکانیان تێیدا بدوێن. [[ژووری دانیشتن]] یان [[ژووری میوان]] شوێنێکە بۆ سەردانی کۆمەڵایەتی و کات بەسەربردن. ئەوەی بە جۆرێک ڕازێنرابێتەوە کە سەرنجی پیاوان ڕابکێشێت ڕەنگە پێی بگوترێت «ژووری پیاوان»؛ لە شێوازێکی کۆنتردا، [[ژووری تایبەتی]] لەلایەن ئەو پیاوانەوە بەکاردەھات کە دەیانویست ژوورێکی جیاواز و تایبەتیان ھەبێت. ھەندێک خانووی گەورە ژووری تایبەتیان بۆ کات بەسەربردن ھەیە؛ ئەمانە ڕەنگە بریتین بن لە [[پەرتووکخانە]]، [[ژووری سینەمای ماڵەوە]]، [[ژووری بیلیارد]]، [[ژووری یاری]]، یان ژووری مۆسیقا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|نژیاروانی|تەکنۆلۆژیا}} {{پۆلی کۆمنز|Rooms}} [[پۆل:دیوەکان]] 2zwa75rz5z0url8gvpgsgewzp5eknci 1580324 1580323 2026-05-03T05:23:25Z 1silent scientist 51740 1580324 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Japanese youth hostel room.jpg|وێنۆک|چەپ]] '''دیو''' یان '''ژوور''' یان '''چاوە''' یان '''وەتاغ''' یان '''ھۆدە''' ناوکۆیەکی بەرچاو و دیار لە ناو [[بینا]]دایە کە بە [[دیوار]]ەوە لە ئەوتر شوێنەکانی بینا جیا دەبێت و بە [[داڵان (بینا)|داڵان]]ەکان پێوەندی لەگەڵ ئەوتر شوێنەکانی بیناکەوە ساز دەکات. زۆر کات [[دەرگا]]یەکیشی ھەیە. کۆنترین چەشنی بەکارھێنانی دیو دەگەڕێتەوە بۆ کاتی [[مینۆییکان]]ی باستان، ٢٢٠٠ ساڵ بەر لە زایینی [[مەسیح]]. دیو بەشێکی دیار و جیاوازە لە ھەموو بیناکانی مینۆییکاندا. == وشەڕەتناسی == وشەی دیو لە ڕیشەی پرۆتۆئێرانیی {{چەپ بۆ ڕاست|*daiman-}} و ڕیشەی ئەوێستاییی {{چەپ بۆ ڕاست|daēman-}} بە واتای ''چاو'' و ''دیدە''وە دێ و مەبەستە لە ژوور و چاوەی ماڵ.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=نانەوازادە|یەکەم=عەلی|سەردێڕ=[[فەرھەنگی ڕیشەی وشەی کوردی]]|ساڵ=۲۰۱۹|بەرگ=بەرگی سێ|پەڕە=٦٩٣}}</ref> == جۆرەکانی ژوور == === ژوورەکانی کار === ھەندێک ژوور بە تایبەتی بۆ پشتگیریکردنی کاری ماڵەوە دیزاین کراون، وەک چێشتخانەکان، ژووری کۆگاکردنی خۆراک، و [[ژێرزەمینی سەوزە]]کان، کە ھەموویان بۆ ئامادەکردن و عەمبارکردنی [[خۆراک]] تەرخان کرابوون. ڕەنگە [[نووسینگە]]ی ماڵەوە یان [[ژووری خوێندن]] بۆ کاروباری کاغەزیی ماڵەوە یان مەبەستی بازرگانیی دەرەکی بەکار بھێنرێت. ھەندێک ژووری کار بەپێی ئەو چالاکییەی بۆی دیاری کراون ناو دەبرێن: بۆ نموونە، ژووری چنین بۆ [[چنین]] بەکاردێت، و [[ژووری جلشۆر]] بۆ شوشتن و ئوتووکردنی [[جلوبەرگ]] بەکاردێت. ژوورەکانی تر بۆ پەرەپێدانی ئاسوودەیی و پاکوخاوێنی تەرخان کراون، وەک [[تەوالێت]] و [[ژووری خۆشۆردن]]، کە ڕەنگە پێکەوە بن یان ڕەنگە لە ژووری جیاوازدا بن. بەرامبەرە گشتییەکەی «ئاسایشگە»یە، کە بەزۆری تێیدا تەوالێت و ئامێری دەست شوشتن ھەیە، بەڵام بەزۆری [[دووش]] یان وانەی خۆشۆردنی تێدا نییە. دووش تەنیا لە دامەزراوە وەرزشی یان ئاوییەکاندا بەردەستە کە [[ژووری گۆڕینی جلوبەرگ]]یان ھەیە. لە سەدەکانی حەڤدەھەم، ھەژدەھەم، و نۆزدەھەمدا، لە نێوان ئەوانەی توانای داراییان ھەبوو، ئەم دامەزراوانە لە ناوچەی جیاوازدا ڕادەگیران. چێشتخانە لە بەشی سەرەکیی خانووەکە جیا دەکراوە، یان دواتر لە ژێرزەمیندا دادەنرا، بۆ کەمکردنەوەی مەترسیی ئاگر و دوورخستنەوەی [[گەرما]] و بۆنی چێشتلێنان لە خانووەکە لە مانگە گەرمەکاندا.<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-12483492|title=The story of our rooms|last=Lane|first=Megan|date=2011-04-12|work=BBC News|access-date=2018-07-11|language=en-GB}}</ref> توالێت، کە زۆرجار [[چاڵی ئاوەڕۆ]]ی سادە بوو، لە [[تەوالێتی دەرەوە]] یان لە شوێنێکی دوور دادەنرا، بۆ ئەوەی بۆن و مێرووەکان لە خانووە سەرەکییەکە دوور بن. === ژوورە کۆمەڵایەتییەکان === [[پەڕگە:Zaal 373 in de Druckeruitbouw in 1927, RMA-SSA-F-00211-1.jpg|وێنۆک|ژوورێکی کۆمەڵایەتی لە ساڵی ١٩٢٧]] بە تێپەڕبوونی کات، جۆرەھا ژوور لێک جیا کراونەتەوە، کە ئامانجی سەرەکییان پەیوەندیی کۆمەڵایەتی بووە لەگەڵ خەڵکی تردا. لە سەدەکانی ڕابردوودا، خانووە زۆر گەورەکان زۆرجار [[ھۆڵی گەورە]]یان ھەبوو. ئەم ژوورە بەو ناوە ناونرابوو چونکە زۆر گەورە بوو، بێ گوێدانە ھیچ نایابییەک لە ناویاندا. لە بنەڕەتدا ژوورێکی گشتی بوو و ئەگەری زۆرە لە خانووە سەرەکییەکانی خاوەن زەوییەکی پلەداردا بینرابێت. لەم ژوورەدا، ئەو کەسانەی کاریان لەگەڵ خاوەن زەویی ناوچەکە یان ماڵباتەکەی ھەبوو دەیانتوانی یەکتر ببینن. وەک گەورەترین ژوور، دەکرا وەک [[ژووری نانخواردن]] بۆ ئاھەنگە گەورەکان بەکار بھێنرێت، یان مێزەکانی لێ دەردەھێنرا، [[مۆسیقا]]ی بۆ دادەنرا، و دەبووە [[ژووری سەما]]. لە تەنیشتەوە، یان لە بەشێکی تری خانووەکەدا، ڕەنگە [[ژووری میوان]] ھەبووبێت، کە وەک ژوورێکی تایبەتمەندی زیاتر بەکاردەھات، بۆ ئەوەی خێزانی خاوەن ماڵ و ھاوڕێکانیان تێیدا بدوێن. [[ژووری دانیشتن]] یان [[ژووری میوان]] شوێنێکە بۆ سەردانی کۆمەڵایەتی و کات بەسەربردن. ئەوەی بە جۆرێک ڕازێنرابێتەوە کە سەرنجی پیاوان ڕابکێشێت ڕەنگە پێی بگوترێت «ژووری پیاوان»؛ لە شێوازێکی کۆنتردا، [[ژووری تایبەتی]] لەلایەن ئەو پیاوانەوە بەکاردەھات کە دەیانویست ژوورێکی جیاواز و تایبەتیان ھەبێت. ھەندێک خانووی گەورە ژووری تایبەتیان بۆ کات بەسەربردن ھەیە؛ ئەمانە ڕەنگە بریتین بن لە [[پەرتووکخانە]]، [[ژووری سینەمای ماڵەوە]]، [[ژووری بیلیارد]]، [[ژووری یاری]]، یان ژووری مۆسیقا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|نژیاروانی|تەکنۆلۆژیا}} {{پۆلی کۆمنز|Rooms}} [[پۆل:دیوەکان]] 3j0gqi3pd33algkdpjo3iw42romhow3 0 179 1580340 1551954 2026-05-03T06:26:29Z 1silent scientist 51740 1580340 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی مزگەوت |ناو=مزگەوتی دوومنارە |وێنە=Masjed-2menare (5)-1413744102.jpg |لێدوان=وێنەی مزگەوت لە دیوی دەرەوە |شار=سەقز |وڵات={{ئاڵا|کوردستان}}{{ئاڵا|ئێران}} |مێژووی بیناکردن=سەرەتای [[زەندییەکان]] |بنیاتنەری مزگەوت= [[شێخ حەسەن مەولاناوا]] |دەرخستنی وێنە=222 |ڕووبەر=٥٠٠ م٢ |نەخشە=}} '''مزگەوتی دوومنارە''' لە بەشی کۆنی شاری [[سەقز]]دایە. مێژووی ئەم مزگەوتە نادیارە بەڵام دانیشتووانی ئەم بەشەی شار مێژووەکەی دەگەڕێننەوە بۆ ساڵانی کۆتایی [[خانەدانی ئەفشاری|ئەفشارییەکان]] و سەرەتای [[زەندییەکان]]. ئەم مزگەوتە دوو منارەی ھەیە بۆیە ھەر بەم ناوەش ناسراوە. ئەم مزگەوتە لە ساڵی ٢٠٠١ زایینی لە لایەن رێکخراوەی میراتی کولتوریی ئێران بە ژمارەی ٢٦٠٠ بە ناوی یەکێک لە ئەسەوارە میللی و مێژووییەکانی وڵاتی ئێران و [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] تۆمار کرا. == تەلارسازی == لە کاتی تێپەڕین لە دەروازەی [[مزگەوت]]، [[ھەشتی]] ھەیە؛ شوێنێک کە بە شێوەیەکی سەرەکی بە شێوەی ھەشتگۆشە یان چوارگۆشەیە و وەک جومگەیەک بۆ گۆڕینی ئاراستە بنیات نراوە. لە کاتی تێپەڕین لە بۆشایی ڕوونی دەرەوە بۆ تاریکی، ڕووناکی ھەمیشە بوونی ھەیە. بوونی ڕووناکی لە بۆشاییە ناوخۆیییەکاندا وەک ھەشتی و داڵان ھەمیشە وەک بەڵگە و ڕێ نیشاندەرێکە. تاریکیی گۆڕانی پێوەر و گۆڕانی لەناکاوی شێوە و فۆرمی دیوارەکان و [[سەقف]] نیشاندەری چوونە ناو جیھانێکی ترە. چوارگۆشەی دەوروبەر کە دەگاتە ھەشتلا و پاشان شازدە‌لا و تا دەگاتە بازنەی [[گومەز]]، فۆرمی گشتیی سەقفی ئەم جۆرە بۆشاییانە. ژمارە و ڕێژە بەردەستەکان لە [[نژیاروانیی ئیسلامی|تەلارسازیی ئیسلامی]]دا، لە ڕاستیدا زۆری بەرەو یەکێتی لە ڕێگەی دابەشکردن بۆ شێوە جۆراوجۆرەکان فەراھەم دەکەن. ئەو ڕێکوپێکییەی فۆرمی وەرگرتووە تێیدا نیشاندەری ئاشنایەتییە لەگەڵ ڕێکوپێکیی خودایی. جووڵە لە چوارگۆشەوە بۆ بازنە، ئیعجازی ژمارەکان لە قاڵبی فۆرم و بۆشاییدا نیشان دەدات؛ ھەروەھا، ئەم ڕێڕەو و جووڵەیە چیرۆکی تەکامولی فۆرمە لە چوارگۆشەوە بۆ بازنە. ئەگەر شەشپاڵوو یان چوارگۆشە نیشانەی وێنەیەک بێت لە بەدیھێنان کە ئاماژە بە گۆڕانی بینین و تێکەڵکردنی ئاراستە جیاوازەکان دەکات، فۆرمە تەکامولیافتەکەی بازنە یان گومەزە کە لە جۆری شوھوود و ئامادەیییە و ئاماژەیە بۆ ڕۆح و دەربڕی جووڵەیەکی ڕۆحانییە کە لە جەستە و وێنەوە دەست پێ دەکات. تۆرەنجییەکان، ڕەسمیبەندییەکان و یەزدیبەندییەکانی ژێر گومەزی ھەشتی بە تیشکە جیاوازەکانی ڕووناکی و لەسەریەک بچووکبوونەوە و گەیشتن بە خاڵێک یان خۆرێک، ڕێڕەوی گەیشتن بە کەمالی ڕەھا وێنا دەکەن.<ref>رضا شاطریان. ''تحلیل معماری مساجد ایران''، ص ۵</ref> == پێشانگا == <gallery> |مزگەوتی دوومنارە Do Menareh Mosque 2019-10-06 06.jpg|دیواری مزگەوت Do Menareh Mosque 2019-10-06 24.jpg|ھەیوان و پەنجێرەی مزگەوت Do Menareh Mosque 2019-10-06 11.jpg|سەر درگای مزگەوت Do Menareh Mosque 2019-10-06 12.jpg|نمای مناره Do Menareh Mosque 2020-01-12 06.jpg|بان مزگەوت Do Menareh Mosque 2019-10-06 01.jpg|ھەیوان مزگەوت Do Menareh Mosque 2019-10-06 23.jpg| مناره Do Menareh Mosque 2020-01-12 05.jpg|ناوۆی مزگەوت Do Menareh Mosque 2019-10-06 05.jpg|ناوۆی مزگەوت Domenara4.jpg|دیواری مزگەوت </gallery> == سەرچاوەکان == [http://saghez.gov.ir/Default.aspx?TabID=150 ماڵپەڕی فەرمانداریی شاری سەقز (بە فارسی)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160402102538/http://www.saghez.gov.ir/Default.aspx?TabID=150 |date= ٢ی نیسانی ٢٠١٦ }} {{پارێزگای کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|نژیاروانی|ئیسلام|ئایین|ئێران}} {{نژیاروانی-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Do Menareh Mosque}} [[پۆل:مزگەوتەکانی کوردستان]] [[پۆل:مزگەوتەکانی ئێران]] [[پۆل:شوێنە گەشتیارییەکانی پارێزگای کوردستان]] [[پۆل:نژیاروانیی ئێرانی]] [[پۆل:خانووبەرە ئایینییەکان]] [[پۆل:شارستانی سەقز]] [[پۆل:شوێنە گەشتیاریییەکان لە سەقز]] 8h7i7v7xpagylgz74k2u7gcr607l5ir 1580341 1580340 2026-05-03T06:26:56Z 1silent scientist 51740 1580341 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی مزگەوت |ناو=مزگەوتی دوومنارە |وێنە=Masjed-2menare (5)-1413744102.jpg |لێدوان=وێنەی مزگەوت لە دیوی دەرەوە |شار=سەقز |وڵات={{ئاڵا|کوردستان}}{{ئاڵا|ئێران}} |مێژووی بیناکردن=سەرەتای [[زەندییەکان]] |بنیاتنەری مزگەوت= [[شێخ حەسەن مەولاناوا]] |دەرخستنی وێنە=222 |ڕووبەر=٥٠٠ م٢ |نەخشە=}} '''مزگەوتی دوومنارە''' لە بەشی کۆنی شاری [[سەقز]]دایە. مێژووی ئەم مزگەوتە نادیارە بەڵام دانیشتووانی ئەم بەشەی شار مێژووەکەی دەگەڕێننەوە بۆ ساڵانی کۆتایی [[خانەدانی ئەفشاری|ئەفشارییەکان]] و سەرەتای [[زەندییەکان]]. ئەم مزگەوتە دوو منارەی ھەیە بۆیە ھەر بەم ناوەش ناسراوە. ئەم مزگەوتە لە ساڵی ٢٠٠١ زایینی لە لایەن رێکخراوەی میراتی کولتوریی ئێران بە ژمارەی ٢٦٠٠ بە ناوی یەکێک لە ئەسەوارە میللی و مێژووییەکانی وڵاتی ئێران و [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] تۆمار کرا. == تەلارسازی == لە کاتی تێپەڕین لە دەروازەی [[مزگەوت]]، [[ھەشتی]] ھەیە؛ شوێنێک کە بە شێوەیەکی سەرەکی بە شێوەی ھەشتگۆشە یان چوارگۆشەیە و وەک جومگەیەک بۆ گۆڕینی ئاراستە بنیات نراوە. لە کاتی تێپەڕین لە بۆشایی ڕوونی دەرەوە بۆ تاریکی، ڕووناکی ھەمیشە بوونی ھەیە. بوونی ڕووناکی لە بۆشاییە ناوخۆیییەکاندا وەک ھەشتی و داڵان ھەمیشە وەک بەڵگە و ڕێ نیشاندەرێکە. تاریکیی گۆڕانی پێوەر و گۆڕانی لەناکاوی شێوە و فۆرمی دیوارەکان و [[سەقف]] نیشاندەری چوونە ناو جیھانێکی ترە. چوارگۆشەی دەوروبەر کە دەگاتە ھەشتلا و پاشان شازدە‌لا و تا دەگاتە بازنەی [[گومەز]]، فۆرمی گشتیی سەقفی ئەم جۆرە بۆشاییانە. ژمارە و ڕێژە بەردەستەکان لە [[نژیاروانیی ئیسلامی|تەلارسازیی ئیسلامی]]دا، لە ڕاستیدا زۆری بەرەو یەکێتی لە ڕێگەی دابەشکردن بۆ شێوە جۆراوجۆرەکان فەراھەم دەکەن. ئەو ڕێکوپێکییەی فۆرمی وەرگرتووە تێیدا نیشاندەری ئاشنایەتییە لەگەڵ ڕێکوپێکیی خودایی. جووڵە لە چوارگۆشەوە بۆ بازنە، ئیعجازی ژمارەکان لە قاڵبی فۆرم و بۆشاییدا نیشان دەدات؛ ھەروەھا، ئەم ڕێڕەو و جووڵەیە چیرۆکی تەکامولی فۆرمە لە چوارگۆشەوە بۆ بازنە. ئەگەر شەشپاڵوو یان چوارگۆشە نیشانەی وێنەیەک بێت لە بەدیھێنان کە ئاماژە بە گۆڕانی بینین و تێکەڵکردنی ئاراستە جیاوازەکان دەکات، فۆرمە تەکامولیافتەکەی بازنە یان گومەزە کە لە جۆری شوھوود و ئامادەیییە و ئاماژەیە بۆ ڕۆح و دەربڕی جووڵەیەکی ڕۆحانییە کە لە جەستە و وێنەوە دەست پێ دەکات. تۆرەنجییەکان، ڕەسمیبەندییەکان و یەزدیبەندییەکانی ژێر گومەزی ھەشتی بە تیشکە جیاوازەکانی ڕووناکی و لەسەریەک بچووکبوونەوە و گەیشتن بە خاڵێک یان خۆرێک، ڕێڕەوی گەیشتن بە کەمالی ڕەھا وێنا دەکەن.<ref>رضا شاطریان. ''تحلیل معماری مساجد ایران''، ص ۵</ref> == پێشانگا == <gallery> |مزگەوتی دوومنارە Do Menareh Mosque 2019-10-06 06.jpg|دیواری مزگەوت Do Menareh Mosque 2019-10-06 24.jpg|ھەیوان و پەنجێرەی مزگەوت Do Menareh Mosque 2019-10-06 11.jpg|سەر درگای مزگەوت Do Menareh Mosque 2019-10-06 12.jpg|نمای مناره Do Menareh Mosque 2020-01-12 06.jpg|بان مزگەوت Do Menareh Mosque 2019-10-06 01.jpg|ھەیوان مزگەوت Do Menareh Mosque 2019-10-06 23.jpg| مناره Do Menareh Mosque 2020-01-12 05.jpg|ناوۆی مزگەوت Do Menareh Mosque 2019-10-06 05.jpg|ناوۆی مزگەوت Domenara4.jpg|دیواری مزگەوت </gallery> == سەرچاوەکان == [http://saghez.gov.ir/Default.aspx?TabID=150 ماڵپەڕی فەرمانداریی شاری سەقز (بە فارسی)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160402102538/http://www.saghez.gov.ir/Default.aspx?TabID=150 |date= ٢ی نیسانی ٢٠١٦ }} {{پارێزگای کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|نژیاروانی|ئیسلام|ئایین|ئێران}} {{نژیاروانی-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Do Menareh Mosque}} [[پۆل:مزگەوتەکانی کوردستان]] [[پۆل:مزگەوتەکانی ئێران]] [[پۆل:شوێنە گەشتیارییەکانی پارێزگای کوردستان]] [[پۆل:نژیاروانیی ئێرانی]] [[پۆل:خانووبەرە ئایینییەکان]] [[پۆل:شارستانی سەقز]] [[پۆل:شوێنە گەشتیاریییەکان لە سەقز]] a5bbns8s1g84x83nyoum482a70hkzqg 1580342 1580341 2026-05-03T06:27:34Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1580342 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی مزگەوت |ناو=مزگەوتی دوومنارە |وێنە=Masjed-2menare (5)-1413744102.jpg |لێدوان=وێنەی مزگەوت لە دیوی دەرەوە |شار=سەقز |وڵات={{ئاڵا|کوردستان}}{{ئاڵا|ئێران}} |مێژووی بیناکردن=سەرەتای [[زەندییەکان]] |بنیاتنەری مزگەوت= [[شێخ حەسەن مەولاناوا]] |دەرخستنی وێنە=222 |ڕووبەر=٥٠٠ م٢ |نەخشە=}} '''مزگەوتی دوومنارە''' لە بەشی کۆنی شاری [[سەقز]]دایە. مێژووی ئەم مزگەوتە نادیارە بەڵام دانیشتووانی ئەم بەشەی شار مێژووەکەی دەگەڕێننەوە بۆ ساڵانی کۆتایی [[خانەدانی ئەفشاری|ئەفشارییەکان]] و سەرەتای [[زەندییەکان]]. ئەم مزگەوتە دوو منارەی ھەیە بۆیە ھەر بەم ناوەش ناسراوە. ئەم مزگەوتە لە ساڵی ٢٠٠١ زایینی لە لایەن رێکخراوەی میراتی کولتوریی ئێران بە ژمارەی ٢٦٠٠ بە ناوی یەکێک لە ئەسەوارە میللی و مێژووییەکانی وڵاتی ئێران و [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] تۆمار کرا. == تەلارسازی == لە کاتی تێپەڕین لە دەروازەی [[مزگەوت]]، [[ھەشتی]] ھەیە؛ شوێنێک کە بە شێوەیەکی سەرەکی بە شێوەی ھەشتگۆشە یان چوارگۆشەیە و وەک جومگەیەک بۆ گۆڕینی ئاراستە بنیات نراوە. لە کاتی تێپەڕین لە بۆشایی ڕوونی دەرەوە بۆ تاریکی، ڕووناکی ھەمیشە بوونی ھەیە. بوونی ڕووناکی لە بۆشاییە ناوخۆیییەکاندا وەک ھەشتی و داڵان ھەمیشە وەک بەڵگە و ڕێ نیشاندەرێکە. تاریکیی گۆڕانی پێوەر و گۆڕانی لەناکاوی شێوە و فۆرمی دیوارەکان و [[سەقف]] نیشاندەری چوونە ناو جیھانێکی ترە. چوارگۆشەی دەوروبەر کە دەگاتە ھەشتلا و پاشان شازدە‌لا و تا دەگاتە بازنەی [[گومەز]]، فۆرمی گشتیی سەقفی ئەم جۆرە بۆشاییانە. ژمارە و ڕێژە بەردەستەکان لە [[نژیاروانیی ئیسلامی|تەلارسازیی ئیسلامی]]دا، لە ڕاستیدا زۆری بەرەو یەکێتی لە ڕێگەی دابەشکردن بۆ شێوە جۆراوجۆرەکان فەراھەم دەکەن. ئەو ڕێکوپێکییەی فۆرمی وەرگرتووە تێیدا نیشاندەری ئاشنایەتییە لەگەڵ ڕێکوپێکیی خودایی. جووڵە لە چوارگۆشەوە بۆ بازنە، ئیعجازی ژمارەکان لە قاڵبی فۆرم و بۆشاییدا نیشان دەدات؛ ھەروەھا، ئەم ڕێڕەو و جووڵەیە چیرۆکی تەکامولی فۆرمە لە چوارگۆشەوە بۆ بازنە. ئەگەر شەشپاڵوو یان چوارگۆشە نیشانەی وێنەیەک بێت لە بەدیھێنان کە ئاماژە بە گۆڕانی بینین و تێکەڵکردنی ئاراستە جیاوازەکان دەکات، فۆرمە تەکامولیافتەکەی بازنە یان گومەزە کە لە جۆری شوھوود و ئامادەیییە و ئاماژەیە بۆ ڕۆح و دەربڕی جووڵەیەکی ڕۆحانییە کە لە جەستە و وێنەوە دەست پێ دەکات. تۆرەنجییەکان، ڕەسمیبەندییەکان و یەزدیبەندییەکانی ژێر گومەزی ھەشتی بە تیشکە جیاوازەکانی ڕووناکی و لەسەریەک بچووکبوونەوە و گەیشتن بە خاڵێک یان خۆرێک، ڕێڕەوی گەیشتن بە کەمالی ڕەھا وێنا دەکەن.<ref>رضا شاطریان. ''تحلیل معماری مساجد ایران''، ص ۵</ref> == پێشانگا == <gallery> |مزگەوتی دوومنارە Do Menareh Mosque 2019-10-06 06.jpg|دیواری مزگەوت Do Menareh Mosque 2019-10-06 24.jpg|ھەیوان و پەنجێرەی مزگەوت Do Menareh Mosque 2019-10-06 11.jpg|سەر درگای مزگەوت Do Menareh Mosque 2019-10-06 12.jpg|نمای مناره Do Menareh Mosque 2020-01-12 06.jpg|بان مزگەوت Do Menareh Mosque 2019-10-06 01.jpg|ھەیوان مزگەوت Do Menareh Mosque 2019-10-06 23.jpg| مناره Do Menareh Mosque 2020-01-12 05.jpg|ناوۆی مزگەوت Do Menareh Mosque 2019-10-06 05.jpg|ناوۆی مزگەوت Domenara4.jpg|دیواری مزگەوت </gallery> == سەرچاوەکان == [http://saghez.gov.ir/Default.aspx?TabID=150 ماڵپەڕی فەرمانداریی شاری سەقز (بە فارسی)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160402102538/http://www.saghez.gov.ir/Default.aspx?TabID=150 |date= ٢ی نیسانی ٢٠١٦ }} {{پارێزگای کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|نژیاروانی|ئیسلام|ئایین|ئێران|کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Do Menareh Mosque}} [[پۆل:مزگەوتەکانی کوردستان]] [[پۆل:مزگەوتەکانی ئێران]] [[پۆل:شوێنە گەشتیارییەکانی پارێزگای کوردستان]] [[پۆل:نژیاروانیی ئێرانی]] [[پۆل:خانووبەرە ئایینییەکان]] [[پۆل:شارستانی سەقز]] [[پۆل:شوێنە گەشتیاریییەکان لە سەقز]] gfsv65a5hiz3ujowbfjjvmf83cjkctd 0 349 1580183 1506991 2026-05-02T15:26:48Z Hemin.ibrahimm 75723 زیادکردن و چاککردنی سەرچاوە 1580183 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} '''سی فۆر کورد''' پرۆژەیەکی ناوازەی تایبەت بە [[تەکنەلۆژیای زانیاری]]ە کە لە سێ بەشی سایتی سی فۆر کورد، گۆڤاری سی فۆر کورد، گروپی سی فۆر کورد پێکھاتووە. == سایتی سی فۆر کورد == سایتی [سی فۆر کورد] لە ٣٠ مارچی ٢٠٠٥ بۆ یەکەمین جار دەستی بە کارکردن کردوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Ibrahim |first=Hemin |ڕێکەوت=2026-03-30 |سەردێڕ=My 21-Year Journey with C4Kurd |ناونیشان=https://hemin.net/articles/my-21-year-journey-with-c4kurd |ڕێکەوتی سەردان=2026-05-02 |وێبگە=Hemin Ibrahim |زمان=en}}</ref> کە تا ئێستا توانیویەتی خزمەتێکی بەرچاو بە خەڵکی کوردستان بکات لە بواری ھەواڵی زانستی، بابەتی [[کۆمپیوتەر]] و [[ئینتەرنێت]]، شیکردنەوەی بەرنامەکان، دانانی بەرنامەی بەسود و رێنمایی کردنی خەڵکی کوردستان بۆ بە راست و دروست بەکارھێنانی کۆمپیوتەر و ئینتەرنێت. == گۆڤاری سی فۆر کورد == گۆڤاری سی فۆر کورد لە سێپتەمبەری ٢٠٠٧ یەکەمین ژمارەی لێ دەرچوەو تایبەتە بە کۆمپیوتەرو ئینتەرنێت<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=C4kurd |ناونیشان=https://c4kurd.com/projects/magazine |ڕێکەوتی سەردان=2026-05-02 |وێبگە=c4kurd.com}}</ref>. سەرەتا بۆ ماوەی یەک ساڵ ٢٢ ژمارەی وەکو رۆژنامەو دوو هەفتە جارێک دەردەچوو، دوای ئەوە کرایە گۆڤار. == گروپی سی فۆر کورد == گروپی سی فۆر کورد تایبەتە بە دروستکردنی وێب سایت و دابین کردنی ھۆستینگ == بەستەری دەرەکی == * [https://c4kurd.com/ ماڵپەڕی سی فۆر کورد C٤kurd] {{تووڵی دەروازە|کۆمپیوتەر}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} 9l84bk1293yi4r8no9ptr7187dfbsp0 1580184 1580183 2026-05-02T15:31:12Z Hemin.ibrahimm 75723 1580184 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} '''سی فۆر کورد''' پرۆژەیەکی ناوازەی تایبەت بە [[تەکنەلۆژیای زانیاری]]ە کە لە سێ بەشی سایتی سی فۆر کورد، گۆڤاری سی فۆر کورد، گروپی سی فۆر کورد پێکھاتووە. == سایتی سی فۆر کورد == سایتی [سی فۆر کورد] لە ٣٠ مارچی ٢٠٠٥ بۆ یەکەمین جار دەستی بە کارکردن کردوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Ibrahim |first=Hemin |ڕێکەوت=2026-03-30 |سەردێڕ=My 21-Year Journey with C4Kurd |ناونیشان=https://hemin.net/articles/my-21-year-journey-with-c4kurd |ڕێکەوتی سەردان=2026-05-02 |وێبگە=Hemin Ibrahim |زمان=en}}</ref> کە تا ئێستا توانیویەتی خزمەتێکی بەرچاو بە خەڵکی کوردستان بکات لە بواری ھەواڵی زانستی، بابەتی [[کۆمپیوتەر]] و [[ئینتەرنێت]]، شیکردنەوەی بەرنامەکان، دانانی بەرنامەی بەسود و رێنمایی کردنی خەڵکی کوردستان بۆ بە راست و دروست بەکارھێنانی کۆمپیوتەر و ئینتەرنێت. == گۆڤاری سی فۆر کورد == گۆڤاری سی فۆر کورد لە ١٨ سێپتەمبەری ٢٠٠٧ یەکەمین ژمارەی لێ دەرچوەو<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=کوردیپێدیا |first=Kurdipedia- |سەردێڕ=سی فۆر کورد |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=2010101122115910000 |ڕێکەوتی سەردان=2026-05-02 |وێبگە=Kurdipedia.org}}</ref> تایبەتە بە کۆمپیوتەرو ئینتەرنێت<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=C4kurd |ناونیشان=https://c4kurd.com/projects/magazine |ڕێکەوتی سەردان=2026-05-02 |وێبگە=c4kurd.com}}</ref>. سەرەتا بۆ ماوەی یەک ساڵ ٢٢ ژمارەی وەکو رۆژنامەو دوو هەفتە جارێک دەردەچوو، دوای ئەوە کرایە گۆڤار. == گروپی سی فۆر کورد == گروپی سی فۆر کورد تایبەتە بە دروستکردنی وێب سایت و دابین کردنی ھۆستینگ == بەستەری دەرەکی == * [https://c4kurd.com/ ماڵپەڕی سی فۆر کورد C٤kurd] {{تووڵی دەروازە|کۆمپیوتەر}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} ftn0lm1zt39a7nl8x3dp8x8y9583vrq 1580185 1580184 2026-05-02T15:32:49Z Hemin.ibrahimm 75723 1580185 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} '''سی فۆر کورد''' پرۆژەیەکی ناوازەی تایبەت بە [[تەکنەلۆژیای زانیاری]]ە کە لە سێ بەشی سایتی سی فۆر کورد، گۆڤاری سی فۆر کورد، گروپی سی فۆر کورد پێکھاتووە. == سایتی سی فۆر کورد == سایتی [سی فۆر کورد] لە ٣٠ مارچی ٢٠٠٥ بۆ یەکەمین جار دەستی بە کارکردن کردوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=ئیبراهیم |first=هێمن فاتیح |ڕێکەوت=2026-03-30 |سەردێڕ=چیرۆکی ٢١ ساڵم لەگەل سی فۆر کورد |ناونیشان=https://hemin.net/articles/my-21-year-journey-with-c4kurd |ڕێکەوتی سەردان=2026-05-02 |وێبگە=هێمن فاتیح ئیبراهیم |زمان=ku}}</ref> کە تا ئێستا توانیویەتی خزمەتێکی بەرچاو بە خەڵکی کوردستان بکات لە بواری ھەواڵی زانستی، بابەتی [[کۆمپیوتەر]] و [[ئینتەرنێت]]، شیکردنەوەی بەرنامەکان، دانانی بەرنامەی بەسود و رێنمایی کردنی خەڵکی کوردستان بۆ بە راست و دروست بەکارھێنانی کۆمپیوتەر و ئینتەرنێت. == گۆڤاری سی فۆر کورد == گۆڤاری سی فۆر کورد لە ١٨ سێپتەمبەری ٢٠٠٧ یەکەمین ژمارەی لێ دەرچوەو<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=کوردیپێدیا |first=Kurdipedia- |سەردێڕ=سی فۆر کورد |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=2010101122115910000 |ڕێکەوتی سەردان=2026-05-02 |وێبگە=Kurdipedia.org}}</ref> تایبەتە بە کۆمپیوتەرو ئینتەرنێت<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=C4kurd |ناونیشان=https://c4kurd.com/projects/magazine |ڕێکەوتی سەردان=2026-05-02 |وێبگە=c4kurd.com}}</ref>. سەرەتا بۆ ماوەی یەک ساڵ ٢٢ ژمارەی وەکو رۆژنامەو دوو هەفتە جارێک دەردەچوو، دوای ئەوە کرایە گۆڤار. == گروپی سی فۆر کورد == گروپی سی فۆر کورد تایبەتە بە دروستکردنی وێب سایت و دابین کردنی ھۆستینگ == بەستەری دەرەکی == * [https://c4kurd.com/ ماڵپەڕی سی فۆر کورد C٤kurd] {{تووڵی دەروازە|کۆمپیوتەر}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} qj7ahgu8jng4oz09sxfvtk0pgpyv0rv 1580260 1580185 2026-05-02T20:03:23Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1580260 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''سی فۆر کورد''' پرۆژەیەکی ناوازەی تایبەت بە [[تەکنەلۆژیای زانیاری]]ە کە لە سێ بەشی سایتی سی فۆر کورد، گۆڤاری سی فۆر کورد، گروپی سی فۆر کورد پێکھاتووە. == سایتی سی فۆر کورد == سایتی [سی فۆر کورد] لە ٣٠ مارچی ٢٠٠٥ بۆ یەکەمین جار دەستی بە کارکردن کردوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=ئیبراهیم |first=هێمن فاتیح |ڕێکەوت=2026-03-30 |سەردێڕ=چیرۆکی ٢١ ساڵم لەگەل سی فۆر کورد |ناونیشان=https://hemin.net/articles/my-21-year-journey-with-c4kurd |ڕێکەوتی سەردان=2026-05-02 |وێبگە=هێمن فاتیح ئیبراهیم |زمان=ku}}</ref> کە تا ئێستا توانیویەتی خزمەتێکی بەرچاو بە خەڵکی کوردستان بکات لە بواری ھەواڵی زانستی، بابەتی [[کۆمپیوتەر]] و [[ئینتەرنێت]]، شیکردنەوەی بەرنامەکان، دانانی بەرنامەی بەسود و رێنمایی کردنی خەڵکی کوردستان بۆ بە راست و دروست بەکارھێنانی کۆمپیوتەر و ئینتەرنێت. == گۆڤاری سی فۆر کورد == گۆڤاری سی فۆر کورد لە ١٨ سێپتەمبەری ٢٠٠٧ یەکەمین ژمارەی لێ دەرچوەو<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=کوردیپێدیا |first=Kurdipedia- |سەردێڕ=سی فۆر کورد |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=2010101122115910000 |ڕێکەوتی سەردان=2026-05-02 |وێبگە=Kurdipedia.org}}</ref> تایبەتە بە کۆمپیوتەرو ئینتەرنێت<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=C4kurd |ناونیشان=https://c4kurd.com/projects/magazine |ڕێکەوتی سەردان=2026-05-02 |وێبگە=c4kurd.com}}</ref>. سەرەتا بۆ ماوەی یەک ساڵ ٢٢ ژمارەی وەکو رۆژنامەو دوو هەفتە جارێک دەردەچوو، دوای ئەوە کرایە گۆڤار. == گروپی سی فۆر کورد == گروپی سی فۆر کورد تایبەتە بە دروستکردنی وێب سایت و دابین کردنی ھۆستینگ == بەستەری دەرەکی == * [https://c4kurd.com/ ماڵپەڕی سی فۆر کورد C٤kurd] {{تووڵی دەروازە|کۆمپیوتەر}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} gj2ygqorco3ffadpt23jdhpk02xp3pc 0 591 1580306 1577565 2026-05-03T03:44:28Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٠ سەرچاوە و تاگکردنی ١ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1580306 wikitext text/x-wiki {{پپ}} {{نیشانی وتاری ھەڵبژێردراو}} {{کەسایەتی ئایینی | ناو = محەممەد کوڕی عەبدوڵڵا کوڕی عەبدولموتەليب | وێنە =The Prophet Muhammad.png | قەبارەی وێنە =300px | alt = | لێدوان = نووسراوەی محەممەد بە عەرەبی | نازناو = «ئەحمەد، ئەبووقاسم، ئەبووتەییب، پێغەمبەری گەڕانەوە، پێغەمبەری بەزەیی، پێشەوای بەنی ئادەم، خۆشەویستی ڕەحمان، موختار، مستەفا، موجتەبا، سادق، مەسدووق، ئەمین، خاوەن شەفاعەت و پێگەی بەرز، خاوەن چاکە و پلەی بەرز، خاوەن تاج و میعراج، پێشەوای لە خواترسان، پێشەوای نێردراوان، پێغەمبەری نەخوێندەوار، پێغەمبەری خوا، [[کۆتا پێغەمبەر|دوایین پێغەمبەر]]، پێغەمبەری مەزن، چرایەکی ڕووناک، نوور، میھرەبان و ھتد» | مێژووی لەدایکبوون = ١٢ی ڕەبیعولئەوەل ٥٢ی پێش کۆچی ([[نیسان (مانگ)|نیسان]]ی [[٥٧١]] زایینی) | شوێنی لەدایکبوون = [[مەککە]] | مێژووی کۆچی دوایی = ڕەبیعولئەوەل [[١١]]ی کۆچی / [[حوزەیران]]ی [[٦٣٢]]ز | شوێنی کۆچی دوایی = [[مەدینە]] | ڕێزلێنراوە بە = [[ئیسلام]] | مێژووی ناردن = [[ڕەمەزان (مانگ)|ڕەمەزان]] ١٢ پ. ک / [[ئاب]]ی [[٦١١]]ز | شوێنی ناردن = ئەشکەوتی حەراء لە [[مەککە]] | شوێنگەی سەرەکی = حوجرەی عائیشە لە [[مزگەوتی پێغەمبەر]] لە [[مەدینە]] | مێژووی یادەوەری = ١٢ی ڕەبیعولئەوەلی ھەموو ساڵێکی کۆچیی | ھێماکان = [[قورئان]] | شەفیعە بۆ =بەگشتی بۆ ھەموو خەڵکی بەتایبەتیش بۆ ئیمانداران | نەژاد = لە [[عەرەب]]ە لە [[قوڕەیش]] لە نەوەی [[ئیسماعیل]] کوڕی [[ئیبراھیم]]{{ھن}}'''دایکی''' [[ئامینە کچی وەھب]]{{ھن}}'''باوکی''' [[عەبدوڵڵا کوڕی عەبدول موتەلیب]]{{ھن}}'''دایکی بە شیری''' حەلیمە سەعدی، و سۆیبە{{ھن}}'''باوکی بە شیری''' حارس کوڕی عەبدول عیز{{ھن}}{{ھن}}'''[[خوشک و برا]]کانی بە شیری''' [[حەمزە کوڕی عەبدولموتەڵیب]] (مامی)، و ئەبووسەلەمە کوڕی عەبدئەسەد، و ئەبووسوفیان کوڕی حارس (کوڕی مامی)، و عەبدوڵڵا کوڕی حارس، و شەیما کچی حارس، و ئەنیسە کچی حارس{{ھن}}'''خێزانەکانی''' [[خەدیجە کچی خووەیلید]]، و سوودە کچی زمعە، و [[عائیشە|عائیشەی کچی ئەبووبەکر]]، و حەفسە کچی عومەر، و زەینەب کچی خزیمە، و ئوم سەلەمە، وزەینەب کچی جەحش، و جوبریە کچی حارس، و ماریە قبتی، و ئوم حەبیبە، و سەفییە کچی حەیی، و مەیموونە کچی حارس{{ھن}}'''کوڕەکانی''' قاسم، و عەبدوڵڵا، وئیبراھیم{{ھن}}'''کچەکانی''' زەینەب، و ڕوقەیە، و ئوم کەلسوم، و فاتیمە | مۆر =Muhammad Seal.svg }} '''محەممەدی کوڕی عەبدوڵڵا کوڕی عەبدولموتەڵیب''' ({{بە عەرەبی|أَبُو الْقَاسِم ﷴ بْن عَبْدﷲ بْن عَبْد المُطَّلِب بْن ھَاشِم}}؛ لەدایکبووی ٢٢ی نیسانی ٥۷١ – ٨ی حوزەیرانی ٦٣٢) پێغەمبەرێکی عەرەبی (مستعرب)ە مستعرب واتە عەرەب کراو<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=History of al-tabari vol 2|پەڕەکان=١٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=صحيح مسلم|پەڕەکان=٢٩٧}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.academia.edu/22460657/What_Ethnicity_Was_Muhammad|سەردێڕ=?What ethnicity was Muhammad}}</ref>،پێغەمبەری [[ئیسلام|ئیسلامە]] و کەسایەتییەکە کە [[موسڵمانان]] بە پێغەمبەری خوای دادەنێن کە بۆ ھەموو مرۆڤەکان ھاتووە ھەتا خەڵک بگەڕێنێتەوە بۆ [[یەکتاپەرستی]] و [[خواپەرستی]] لەسەر ڕیبازی [[ئیبراھیم]]. شوێنکەوتووانی لەو باوەڕەدان کە باشترین دروستکراوەی خوایە و پێشەوای مرۆڤە و لەگەڵ ناوھێنانیدا دەڵێن «صلی اللە علیە وسلم» واتە «دروودی خوای لێبێت». ئەم سڵاوناردنە لە [[قورئان]] و سوننەتدا ھاتووە و وایان لێدەکات سڵاواتی لەسەر بدەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حكم الصلاة على النبي عليە الصلاة والسلام عند ذكرە|ناونیشان=https://binbaz.org.sa/fatwas/7645/حكم-الصلاة-على-النبي-عليە-الصلاة-والسلام-عند-ذكرە|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=binbaz.org.sa|زمان=ar}}</ref> موسڵمانان وتە و کردار و سیفەتەکانیان پاراستووە لە پەڕتووکەکانی [[ژیننامەی پێغەمبەر|ژیننامە]] و [[فەرموودە]]، و یادی لەدایکبوونی دەکەنەوە لەمانگی [[ڕەبیعەلئەووەڵ|ڕەبیعول ئەوەل]] لە ھەموو ساڵێکدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی نیسانی ٢٠٢١|سەردێڕ=متى ولد النبي بالميلادي والھجري ؟ .. تعرف على آراء العلماء|ناونیشان=https://www.elbalad.news/4787299|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=صدى البلد|زمان=ar-eg}}</ref> لە [[مەککە]] لە مانگی ڕەبیعولئەولی [[ساڵی فیل]]، بەرامبەر ساڵی ٥٧٠ یان ٥٧١ی [[ڕۆژژمێری زایینی|زایینی]] لە دایکبووە،<ref>ژیاننامەی پێغەمبەر، ئەکرەم زیاء عەمری.</ref> پێش ئەوەی لەدایک بێت باوکی کۆچی دواییی کردووە و ھەر لە مناڵیشدا دایکی لەدەست دەدات، پەروەردە دەبێت لای [[عەبدولموتەڵیب کوڕی ھاشم]] باپیرەی پاشان لای [[ئەبوو تاڵیب کوڕی عەبدولموتەڵیب|ئەبو تاڵیب کوڕی عەبدولموتەڵیب]] مامی، لەو ماوەیەدا خەریکی شوانی دەبێت، پاشان [[بازرگانی]] دەکات، لە تەمەنی ٢٥ ساڵیدا ژیانی ھاوسەری پێک ھێناوە لەگەڵ [[خەدیجە کچی خووەیلید]]، کە دایکی ھەموو مناڵەکانی بووە بێجگە لە ئیبراھیم. سەرچاوەی سەربەخۆ دەربارەی سەرەتای ژیانی محەممەد و پێش پێغەمبەری زۆر کەمن و ئەوەی لەبەر دەستدایە نووسراوەی موسڵمانانە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Serjeant |یەکەم=R. B. |ڕێکەوت=١٩٩٠|editor-last=Crone |editor-first=Patricia |سەردێڕ=Meccan Trade and the Rise of Islam: Misconceptions and Flawed Polemics |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/603188?origin=crossref |journal=Journal of the American Oriental Society |بەرگ=١١٠|issue=3 |پەڕەکان=٤٧٢–٤٨٦|doi=10.2307/603188 |issn=0003-0279}}</ref> دوای کۆچ بۆ [[مەدینە]] چەند سەرچاوەیەکی نائیسلامی بە کورتی باسیان کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Bishop |یەکەم=James |ڕێکەوت=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=The Non-Muslim Seventh Century Sources for the Prophet Muhammad |ناونیشان=https://jamesbishopblog.com/2020/10/15/the-non-muslim-seventh-century-sources-for-the-prophet-muhammad/ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=Bishop's Encyclopedia of Religion, Society, and Philosophy |زمان=en}}</ref> بەپێی سەرچاوە ئیسلامییەکان، محەممەد لە پێش [[ئیسلام]]دا حەنیفی بووە و خوای پەرستووە لەسەر ڕیبازی [[ئیبراھیم]] و پەرستنی بتی ڕەتکردووەتەوە کە لەو کاتانەدا بەربڵاوبووە لە [[مەککە]]دا، [[ئیسلام|موسڵمانان]] لەو باوەڕەدان کە نیگای خوای پێ گەیشتووە کاتێک لە تەمەنی چل ساڵیدا بووە، سێ ساڵ بە نھێنی بانگەوازی کرد،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=(6) الدعوة في مرحلتھا السرية - السيرة النبوية|ناونیشان=https://ar.islamway.net/article/79171|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=ar.islamway.net|زمان=ar}}</ref> پاشان دە ساڵی تری لە مەککە بەسەر برد بە بانگکردنی خەڵکەکەی و بازرگانەکان و سەردانکەرانی کەعبە کە دەھاتنە مەککە، لە ساڵی ٦٢٢ز کۆچی کرد بۆ شاری [[مەدینە]] کە ناودەبرا بە یەسرب، دوای ئەوەی گەورەکانی [[قوڕەیش]] کەوتنە پیلان گێڕان لێی و بانگەوازەکەیان ڕەت دەکردەوە، دە ساڵی کۆتایی ژیانی لە مەدینە بەسەر برد بە بانگەوازی ئیسلامی، و بناغەی دەوڵەتی ئیسلامیی دانا، کە دواتر فراوان بوو و مەککە و ھەموو شار و ھۆزە عەرەبییەکانی گرتەوە، و بۆ یەکەم جار عەرەبی یەکخست لەسەر یەک ئایینی یەکتاپەرستی و لە دەوڵەتێکی یەکگرتوودا،<ref>"Muhmmad," Encyclopedia of Islam and the Muslim world</ref><ref name="Lapidus 2002 pp 0">سەیری سەرچاوەکان بکە: * Holt (1977a), p.57 * Lapidus (2002), pp 0.31 and 32</ref> بانگەشەی بۆ دورکەوتنەوە لە ڕەگەزپەرستی و وەلانانی دەمارگیری ھۆزایەتی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=حبايبە|یەکەم=صمود|سەردێڕ=مناھضة التمييز العنصري ما بين الحقيقة والوھم|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/blogs/2019/3/31/مناھضة-التمييز-العنصري-ما-بين-الحقيقة|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=الإسلام و نبذ العنصرية|ناونیشان=https://islamonline.net/الإسلام-و-نبذ-العنصرية/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=اسلام اون لاين|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=لا عنصرية في الإسلام|ناونیشان=http://www.alukah.net/sharia/0/97456/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.alukah.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=العنصرية في الاسلام {{!}} سيدنا محمد|ناونیشان=https://muhammad-pbuh.com/2011/09/08/%d8%a7%d9%84%d8%b9%d9%86%d8%b5%d8%b1%d9%8a%d8%a9-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211010083939/https://muhammad-pbuh.com/2011/09/08/%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%86%D8%B5%D8%B1%D9%8A%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=موقف|ناونیشان=https://www.seo7u.com|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=Seo7u|زمان=En}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.seo7u.com/ |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> == سەرچاوەکانی ژیاننامەی == لەبەر ئەوەی کەسایەتییەکی کاریگەرە لە مێژوودا، بۆیە ژیان و کاروبار و بیروباوەڕی بە شێوەیەکی بەرفراوان لێدوانی لەسەر کراوە لەلایەن لایەنگران و نەیارەکانی بە درێژایی سەدەکان. [[ئیسلام|موسڵمانان]] لە کۆن و نوێدا گرنگییان داوە بە ژیاننامەکەی بەوەی بە پەیڕەوێکی کرداری دادەنرێت بۆ [[ئیسلام]]، زانایانی ئیسلام دانراوی زۆریان لەسەر داناوە و ھەموو شتێکی پەیوەندیداریان پێوەی نوسیوەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=أهم مصادر السيرة النبوية - موقع مقالات إسلام ويب|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/article/14184/|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=www.islamweb.net}}</ref> === قورئان === {{سەرەکی|قورئان}} [[پەڕگە:Opened Qur'an.jpg|وێنۆک|قورئان بە گرنگترین سەرچاوە دادەنرێت بۆ زانینی ژیاننامەی محەممەد]] [[قورئان]] بە سەرچاوەیەکی سەرەکیی دادەنرێت لە زانینی ژیاننامەی پێغەمبەر محەممەد،<ref name="محمد أنور-القرآن">مصادر تلقي السيرة النبوية، محمد أنور البكري، ص1-31، مجمع الملك فهد.</ref> دێرینترن و باوەڕپێکراوترین سەرچاوەی ژیاننامەی پێغەمبەرە، لەبەرئەوەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی محەممەد خۆی و ھەموو موسڵمانان یەک نوسخەی قورئان کۆیان دەکاتەوە لەگەڵ جیاوازی کۆمەڵە ئیسلامییەکاندا،<ref name="السباعي1">السيرة النبوية دروس وعبر، مصطفى السباعي، ص22-29، المكتب الإسلامي.</ref><ref name="دراسة مصادر السيرة">[http://www.albadri.info/books/madkhal/index.htm دراسة مصادر السيرة النبوية والتاريخ الإسلامي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170304062422/http://albadri.info/books/madkhal/index.htm |date= ٤ی ئازاری ٢٠١٧}}</ref> لەگەڵ ئەوەی قورئان ھەموو ژیاننامەی محەممەد لە خۆناگرێت، بەڵام چەند ئاماژەدانێکی تیایە بۆ ژیانی بە دەربڕینی ئاشکرا بێت یان بە ئاماژەدان. ھەندێک لە سیفەتەکانی باسکراوە لەگەڵ [[بەڵگە (ڕاستی)|بەڵگەکانی]] پێغەمبەرێتی، ڕەوشت و تایبەتمەندییەکانی، و باری دەروونی، و ھەندێک شت لە بارەی غەزاکانییەوە باسکراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=منزلة الرسول ﷺ في القرآن الكريم|ناونیشان=https://islamonline.net/منزلة-الرسول-في-القرآن-الكريم/|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=اسلام اون لاين|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=القرآن في حياة الرسول صلى الله عليه وسلم - خالد سعد النجار|ناونیشان=https://ar.islamway.net/article/12603|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=ar.islamway.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=رسول الله صلى الله عليه وسلم في القرآن الكريم {{!}} موقع نبي الرحمة|ناونیشان=http://mercyprophet.org/mul/ar/node/2415|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=mercyprophet.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تەممووزی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210709185256/http://mercyprophet.org/mul/ar/node/2415|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەقورئاندا ٢٨٠ ئایەت باسی غەزاکان دەکات کە دەکاتە ڕێژەی (٪٤،٦٥) ی قورئان، ھەندێکیان بە ئاماژە باسیان کردووە و ھەندێکیان ڕاستەوخۆ، وەک [[شەڕی بەدر|غەزای بەدر]]، [[جەنگی ئوحود|غەزای ئوحود]]، [[غەزای خەندەق]]، [[سوڵحی حودەیبییە]]، [[غەزای خەیبەر]] و [[فەتحی مەککە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الغزوات المذكورة في القرآن - إسلام ويب - مركز الفتوى|ناونیشان=https://islamweb.net/ar/fatwa/79914/%D8%A7%D9%84%D8%BA%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B0%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=islamweb.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الغزوات الواردة في القرآن|ناونیشان=http://www.iid-quran.com/Statistics/NumQu20.php|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.iid-quran.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ما هى الغزوات التى ذكر اسمها فى القران الكريم - إسألنا|ناونیشان=https://www.isalna.com/437053/%D9%85%D8%A7-%D9%87%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%BA%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%89-%D8%B0%D9%83%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D9%85%D9%87%D8%A7-%D9%81%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%B1%D9%8A%D9%85|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.isalna.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211010083941/https://www.isalna.com/437053/%D9%85%D8%A7-%D9%87%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%BA%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%89-%D8%B0%D9%83%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D9%85%D9%87%D8%A7-%D9%81%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%B1%D9%8A%D9%85|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=konouz.com|سەردێڕ=الغزوات التي ذكرت في القرآن الكريم - من كنوز القرآن الكريم : -|ناونیشان=http://konouz.com//ar/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA/%D9%83%D9%86%D9%88%D8%B2/%D8%A7%D9%84%D8%BA%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%8A-%D8%B0%D9%83%D8%B1%D8%AA-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%B1%D9%8A%D9%85.s.8.12800/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=konouz.com|زمان=ar}}</ref> بۆ نموونە [[ئەحزاب|سوورەتی ئەحزاب]] باسی ژیانی پێغەمبەر دەکات لەگەڵ خێزان و ھاوەڵەکانی، و وردەکاری زۆری تێدایە دەربارەی غەزای خەندەق.<ref>قورئانی پیرۆز، سوورەتی ئەحزاب</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=إسلام ويب - أسباب النزول - سورة الأحزاب- الجزء رقم1|ناونیشان=https://islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&idfrom=351&idto=363&bk_no=63&ID=378|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=islamweb.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=admin|سەردێڕ=سبب نزول سورة الممتحنة إسلام ويب {{!}} كنج كونج|ناونیشان=https://wikiarticle.xyz/?s=%D8%B3%D8%A8%D8%A8+%D9%86%D8%B2%D9%88%D9%84+%D8%B3%D9%88%D8%B1%D8%A9+%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%85%D8%AA%D8%AD%D9%86%D8%A9+%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85+%D9%88%D9%8A%D8%A8|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|زمان=en-US}}</ref> === کتێبی فەرموودە === {{سەرەکی|فەرموودە}} ژیاننامەی پێغەمبەر بەشێکی فراوانی گرتووە لە کتێبەکانی [[فەرموودە]]دا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=دراسات في الحديث النبوي وتاريخ تدوينه - المكتبة الوقفية للكتب المصورة PDF|ناونیشان=https://waqfeya.net/book.php?bid=2582|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=waqfeya.net}}</ref> ھەموو ئەوانەی کتێبیان لە فەرموودەدا داناوە، بەش و دەروازەی تایبەتیان داناوە لەسەر ژیانی پێغەمبەر محەممەد، و بانگەوازەکەی، و ھاوەڵەکانی، لەگەڵ ئەوەی ئەو ڕووداوانە بەپێی کات ڕیزبەند نەکراوان، لەبەرئەوەی ئەوان مەبەستیان کۆکردنەوەی وتەکانی محەممەد و کردار و فەرمان و حوکمەکانی بووە.<ref>فقه السيرة، محمد سعيد رمضان البوطي، ص21، دار الفكر، ط1978.</ref> بەشێک لە ژیاننامەکەی لەو کێبانەدا ھاتووە بەمەبەستی بەڵگە ھێنانەوە بۆ حوکمی شەرعی، بەم ھۆیەوە زۆر بەوردی باس نەکراوە و تەنیا گێرانەوەی ھەندێک ھەواڵ بووە بەپێی ڕێبازی فەرموودەناسان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=أول من كتب في السيرة النبوية|ناونیشان=https://mawdoo3.com/أول_من_كتب_في_السيرة_النبوية|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=موضوع|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://ar.islamway.net/book/19538|سەردێڕ=مصادر تلقي السيرة النبوية والعناية بها عبر القرون الثلاثة الأولى|زمان=ar}}</ref> زانایانی موسڵمان کۆکن لەسەرئەوەی کە ناودارترین و دێرینترین کتێب لەبارەی ھەواڵی ژیاننامەی پێغەمبەرەوە [[موەتتەئی مالیک|موەتتەئی مالیکە]]، کە کۆمەڵێک فەرموودەی دەربارەی ژیاننامە و سیفاتەکانی پێغەمبەر ھێناوە و باسێکی تایبەتی جیھادی کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=نظرة سريعة للموطأ|ناونیشان=http://www.alukah.net/sharia/0/130861/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.alukah.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی ئایاری ٢٠٢١|سەردێڕ=سيرة كتاب.. موطأ الإمام مالك مَن السبب فى تأليفه|ناونیشان=https://www.youm7.com/story/2021/5/3/سيرة-كتاب-موطأ-الإمام-مالك-مَن-السبب-فى-تأليفه/5302198|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=اليوم السابع}}</ref> پاشان [[سەحیحی بوخاری]] باسی چەند لایەنێکی کردووە پێش پێغەمبەرایەتی و دوای دابەزینی سروش، کتێبێکی تایبەت کردووە بە غەزاکانی و جیھاد، بەشێکی زۆر لەسیفاتەکانی و بەڵگەکانی پێغەمبەرایەتی باسکردووە، کەدەکاتە دەیەکی کتێبەکەی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=صحيح البخاري - موقع مقالات إسلام ويب|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/article/16729/|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=www.islamweb.net}}</ref> و دواتر [[سەحیحی موسلیم]] کە بەشێکی زۆریان لە ژیانی محەممەد باسکردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٧|سەردێڕ=صحيح مسلم (ط. طيبة) - المكتبة الوقفية للكتب المصورة PDF|ناونیشان=http://waqfeya.com/book.php?bid=1763|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170720183400/http://waqfeya.com/book.php?bid=1763|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەروەھا ھەریەکە لە [[ئەبووداوود]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=أبو داود السجستاني - طريق الإسلام|ناونیشان=https://ar.islamway.net/scholar/802/أبو-داود-السجستاني|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=ar.islamway.net}}</ref> [[ئەحمەد کوڕی حەنبەل]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=قصة الإسلام {{!}} الإمام أحمد بن حنبل|ناونیشان=https://www.islamstory.com/ar/artical/21843/%D8%A7%D9%84%D8%A5%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%A3%D8%AD%D9%85%D8%AF|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=www.islamstory.com|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210916104531/https://www.islamstory.com/ar/artical/21843/%D8%A7%D9%84%D8%A5%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%A3%D8%AD%D9%85%D8%AF|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>[[ئیبن ماجە]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی ئایاری ٢٠١٧|سەردێڕ=تعرف على ابن ماجه القزويني صاحب كتاب "السنن"|ناونیشان=https://www.alarabiya.net/culture-and-art/2017/05/29/تعرف-على-ابن-ماجه-القزويني-صاحب-كتاب-السنن-|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=العربية|زمان=ar}}</ref> و [[ترمزی]]، بەھەمان شێوە بەشێکی کتێبەکانیان تەرخان کردووە بۆ ژیانامەی پێغەمبەر بەڵام بە جیاوازی لە شێوەی ڕێکخستن و ڕیزبەندیدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=كتاب فقه السيرة النبوية مع موجز لتاريخ الخلافة الراشدة - المكتبة الشاملة الحديثة|ناونیشان=https://al-maktaba.org/book/23657|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=al-maktaba.org}}</ref> === کتێبەکانی ژیاننامە (سیرە) === کتێبەکانی ژیننامەییەکان لە قۆناغێکی دواتر لە نوسیەوەی [[فەرموودە]] نوسراون، ھاوەڵەکان گرنگییان دەدا بە گێڕانەوەی ژیاننامەکەی بە زارەکی، یەکەم کەس کە گرنگی دا بە نووسینەوەی ژیاننامەکەیدا [[عوروە کوڕی زوبەیر]] بوو. پاشان ئەبان کوڕی عوسمان (مردن ١٠٥کۆچی)،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=Chapter 2: Saqifa, The First Manifestations|ناونیشان=https://www.al-islam.org/origins-and-early-development-shia-islam-sayyid-husayn-muhammad-jafari/chapter-2-saqifa-first|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=Al-Islam.org|زمان=en}}</ref> پاشان وەھاب کوری مونەبی (مردن ١١٠ کۆچی)،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئایاری ٢٠٢٠|سەردێڕ=موقع قصة الإسلام {{!}} إشراف الدكتور راغب السرجاني|ناونیشان=http://www.islamstory.com/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئایاری ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200509023916/http://www.islamstory.com/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> پاشان شوڕەحەبیل کوری سەعید (مردن ١٢٣کۆچی)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ص339 - كتاب الجرح والتعديل لابن أبي حاتم - شرحبيل - المكتبة الشاملة الحديثة|ناونیشان=https://al-maktaba.org/book/2170/1924|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=al-maktaba.org}}</ref> و لە دواتریش ئیبن شیھابی زوھری (مردن ١٢٤کۆچی)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی ئازاری ٢٠٢٠|سەردێڕ=ابن شهاب الزهري معلومات عن الفقيه المؤرخ أول من دون العلم|ناونیشان=https://www.i7lm.com/ابن-شهاب-الزهري/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=موقع احلم|زمان=ar}}</ref> بەڵام بەشی زۆری نووسینەکانیان لە ناوچوون، نەگەیشتوون بە ئێمە، جگە لە چەند پاشماوەیەکی پەرتەوازە کە لەلایەن محەممەد کوڕی جەریری تەبەرییە گێردراوەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=http://islamicfeqh.com/books/SIREH/Hp-sireh-a.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101216172028/http://islamicfeqh.com/books/SIREH/Hp-sireh-a.htm|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=‮سعيد‬‎ ‮الجوماني‬‎|ناونیشان=https://brill.com/view/book/9789004462922/back-1.xml|سەردێڕ=‮قائمة المصادر والمراجع‬‎|دوایین٢=‮كونراد‬‎ ‮ھيرشلر‬‎|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Brill|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٤٦٢٩٢-٢}}</ref> لە دواتردا محەممەد کوڕی ئیسحاق دێت لە نووسینەوەی ژیاننامەی محەممەددا بە تەواوی و شارەزایان بە ڕاسترین کتێبی ژیننامەی دادەنێن لەو سەردەمەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی نیسانی ٢٠١٥|سەردێڕ=كتب الدلائل والشمائل والخصائص|ناونیشان=http://www.alukah.net/sharia/0/85074/|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=www.alukah.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٩|سەردێڕ=مصنفات ومناهج للتعريف بحياة الرسول ﷺ|ناونیشان=https://islamonline.net/مصنفات-ومناهج-للتعريف-بحياة-الرسول/|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=اسلام اون لاين|زمان=ar}}</ref> کتێبەکەی بە ئێمە نەگەیشتووە بەڵام [[ئیبن ھیشام]] (مردن ٢١٨ کۆچی) ھەستاوە بە گێرانەوەی کتێبەکەی بە پوختکراوەیی کە ناسراوە بە [[ژیننامەی ئیبن ھیشام]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ابن هشام السيرة النبوية|ناونیشان=https://mawdoo3.com/ابن_هشام_السيرة_النبوية|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=موضوع|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی نیسانی ٢٠٢٠|سەردێڕ=نبذة عن السيرة النبوية لابن هشام|ناونیشان=https://mqaall.com/prophetic-biography-ibn-hisham/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=مقال|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://ar.islamway.net/book/19487|سەردێڕ=السيرة النبوية لابن هشام|زمان=ar}}</ref> [[محەممەد کوڕی جەریر تەبەری|تەبەری]] (مردووی ٣١٠ی کؤچی) لە مێژووەکەیدا بەشێوەیەکەی سەرەکی پشتی بە گێڕانەوەکانی ئیبن ئیسحاق بەستووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=المدخل إلى دراسة مصادر السيرة النبوية والتاريخ الإسلامي ـ الباب الثالث : تعريف بالموسوعات التاريخية وأصولها ومصنفيها ـ الفصل الثاني: تراجم أصحاب الموسوعات التاريخية التي اعتمد عليها ابن أبي الحديد ـ أبو جعفر محمد بن جرير الطبري (ت310هـ)|ناونیشان=https://www.albadri.info/books/madkhal/madkhal48.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.albadri.info}}</ref><ref>موارد السيرة النبوية في تاريخ الطبري : من المولد حتى الهجرة للحبشة,[https://search.emarefa.net/ar/search?append=PERSON_FILTER_AR_NAME_ss%3A%22%D8%B7%D9%87+%D8%AC%D9%85%D9%8A%D9%84+%D8%A3%D8%AD%D9%85%D8%AF%22 طه جميل أحمد],[https://search.emarefa.net/ar/search?append=SOURCE_s%3A%22%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%A9+%D9%83%D9%84%D9%8A%D8%A9+%D8%A7%D9%84%D8%A2%D8%AF%D8%A7%D8%A8%22 مجلة كلية الآداب].</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=تأريخ الرسل والملوك لمحمد جرير الطبري|ناونیشان=https://muslim-nafahat.net/seera_023/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=نفحات من علوم المسلم|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211010114437/https://muslim-nafahat.net/seera_023/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === کتێبەکانی شەمائل و دەلائل === {{سەرەکی|زانستی شەمائیل}} بە سەرچاوەیەکی بنەڕەتی دادەنرێت لە زانینی ژیاننامەی پێغەمبەر محەممەددا،<ref name="محمد أنور-الشمائل">مصادر تلقي السيرة النبوية، محمد أنور البكري، ص31-39، مجمع الملك فهد.</ref> ئەمانەش ئەو کتێبانەن کە دانەرەکانیان گرنگییان داوە بە باسی محەممەد و خوو ڕەوشت و سیفەتەکانی، و ھەڵسوکەوتی لە شەو و ڕۆژدا.<ref name="ReferenceE">السيرة النبوية الصحيحة، أكرم ضياء العمري، ج1، ص21-52، مكتبة العلوم والحكم، ط1993.</ref> زانستی شەمائیل جێگای گرینگی پێدانی زانایانی موسڵمان بووە، و یەکێک بووە لە بابەتەکانی کتێبەکان فەرموودە، دواتر زانایان کتێبی تایبەتیان لەسەر نوسیووە، ئەبول بەختەری (مردووی ٢٠٠ی کۆچی) یەکەم کەسە کتێبی لەسەر شەمائیل نوسیووە بەناوی {{عەرەبی|صفة النبي}}، دواتر ئەبول حەسەن مەدائینی (مردووی ٢٢٤ی کۆچی) بەناوی {{عەرەبی|صفة النبي}}، دواتر کتێبی شەمائیلە محەممەدیەکان ی [[ترمزی]]، دواتر [[داوود کوڕی عەلی زاھیری|داوود کوڕی عەلی ئەسفەھانی]] (مردووی ٢٧٠ی کۆچی) بەناوی {{عەرەبی|الشمائل المحمدية}}،<ref>السيرة النبوية الصحيحة، أكرم ضياء العمري، بەرگی 1، لاپەڕە21-52، مكتبة العلوم والحكم</ref> دواتر قازی ئیسماعیل مالیکی (مردووی ٢٨٢ی کۆچی) بەناوی {{عەرەبی|الأخلاق النبوية}}، دواتر ئیبن فارس (مردووی ٢٩٥ی کۆچی) بەناوی {{عەرەبی|أخلاق النبي}}، و چەندانی تر لەسەردەمەکانی دواتردا.<ref>مصادر السيرة النبوية وتقويمها، فاروق حمادة، لاپەڕە ٣٦-٤٤، دار الثقافة،١٩٨٠</ref> ھەروەھا '''کتێبەکانی دەلائل''' بە یەکێکی تر لە سەرچاوە بنەڕەتییەکانی ژیاننامەکەی دادەنرێن،<ref name="ReferenceE"/><ref>منتهى السول على وسائل الوصول إلى شمائل الرسول، عبد الله بن سعيد محمد عبادي اللحجي، ج1، ص31-32، دار طوق النجاة، ط1998.</ref> ئەمەش ئەو کتێبانە دەگرێتەوە کە بەڵگە و نیشانەکانی پێغەمبەرایەتیی محەممەد دەسەلمێنێت بەپێی بیروباوەڕی [[ئیسلام|موسڵمانان]]. زۆر کتێب لەم بوارەدا دانراون و ناودارترینییان بەڵگەکانی پێغەمبەرێتی بەیھقییە. هەروەها بوخاری و موسلیم بەشێک لە کتێبەکەیان تایبەت کردووە بە بەڵگەکانی پێغەمبەرایەتی. === سەرچاوەکانی تر === ھەروەھا چەندین جۆری تر سەرچاوە ھەیە، وەک کتێبەکانی تەفسیری [[قورئان]] و ھۆکانی ھاتنە خوارەوە.<ref name=":1">السيرة من موقع المجلس الأعلى للشؤون الإسلامية التابع لوزارة الأوقاف المصريةنسخة محفوظة 08 يناير 2009 على موقع واي باك مشين.</ref> بەھۆی ئەوەی بەشێکی زۆری زانایانی ئیسلامی پشت بە ڕاڤە و لێکدانەوەکانی سەدەکانی سەرەتایی سەرھەڵدانی ئایینی ئیسلام دەبەستن، لە ناویشیان ئەو ئایەتانەی پەیوەندی بە ژیانی پێغەمبەری ئیسلامەوە ھەیە. لە نموونەی ئەو کتێبانەش تفسیری [[ئیبن کەسیر]]، [[تەفسیری تەبەری]]، و ھەروەھا تەفسیری قورتوبی.<ref name=":1" /> جگە لەو کتێبە مێژوویانەی بە شێوەیەکی گشتی گرینگی بە ڕووداوە مێژووییەکان داوە وەک تاری تەبەری و تاریخی [[ئیبن خەلدوون]]، ھەروەھا ئەو سەرچاوانەی جیا لە زمانی عەرەبی نوسراونەتەوە.<ref>Philip K. Hitti, History of the Arabs, 10th edition (1970), p.112.</ref><ref>Seeing Islam as others saw it: a survey and evaluation of Christian, Jewish, Robert G. Hoyland p.22 '''^'''</ref> == کورتەیەکی مێژوویی == {{ئیسلام}} [[پەڕگە:Map of Arabia 600 AD-ar.svg|ڕاست|وێنۆک|گرینگترین ھۆزە عەرەبیەکان لە نیمچە دورگەی عەرەب]] لە ڕووی سیاسییەوە، [[نیمچەدوورگەی عەرەبی]] لێک ھەڵوەشابوو، نە دەوڵەتێک یەکی دەخست و نە حکوومەتێک بەڕێوەی دەبرد، دەوڵەتە دێرینەکانی کە لە [[یەمەن]] و [[نەجد]] و دەورووبەری [[عێراق]] و [[شام]] بوون لێک ھەڵوەشابوون، و ژیانی کۆچەری دەستی بەسەر شارەکانی [[حیجاز|حیجازدا]] گرتبوو، و ھۆزەکان یەکەی سەرەکیی سیاسی و کۆمەڵایەتی بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=كيف كانت الأوضاع السياسية في شبه جزيرة العرب قبل الإسلام|ناونیشان=https://mawdoo3.com/كيف_كانت_الأوضاع_السياسية_في_شبه_جزيرة_العرب_قبل_الإسلام|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=موضوع|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=المحرر|سەردێڕ=موجز الحالة السياسية عند العرب قبل الإسلام {{!}} سجل التاريخ|ناونیشان=https://cal.al-7awza.org/hist/topic/556|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تەممووزی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210709185229/https://cal.al-7awza.org/hist/topic/556|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و کاروبارەکانی مەککە لە ڕێگای [[دارول نەدوە]] بەڕێوەدەبرا. لە شاری مەدینە بە شێوەیەکی گشتیی بەردەوام کێشە و ناکۆکی لە نێوان [[ئەوس]] و [[خەزرەج]] ھەبوو.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الجزيرة العربية الحالة السياسية والاقتصادية عند ظهور الإسلام - موقع مقالات إسلام ويب|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/article/14942/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=www.islamweb.net}}</ref> دەوڵەتی مەنازرە لە [[حارەبشا|حیرە]] و دەوڵەتی غەساسینە لە [[شام]] لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|فارس]] و [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی|ڕۆمەکان]] ڕێگە بەگەشەیان درابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕێگر لەبەردەم فراوانخوازی عەرەبەکان. فارسەکان دەوڵەتی مەنازیرەیان ھەشت ساڵ پێش پێغەمبەرایەتی ڕوخاند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الجزيرة العربية الحالة السياسية والاقتصادية عند ظهور الإسلام - موقع مقالات إسلام ويب|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/article/14942/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.islamweb.net}}</ref> لە ڕووی ئابوورییەوە، دەشتەکییە عەرەبەکان پشتیان بە شوانکارەیی و کۆچکردن دەبەست بۆ ئەو ناوچانەی ئاویان لێیە، ئەمەش ببووە ھۆی [[شەڕ]] بۆ دەستکەوتنی پێداویستییەکان، بەڵام لە شارەکاندا چالاکی [[بازرگانی]] و [[وەرزێری|کشتوکاڵی]] و [[پیشەسازی]] ھەبوو، [[مەککە]] چالاکی بازرگانی تێیدا باڵادەست بوو و ڕێگەی بازرگانی نێوان [[شام]] و [[یەمەن]]ی بەڕێوە دەبرد، و سوودی لە پایە ئاینییەکەی وەردەگرت بۆ پاراستنی کاروانە بازرگانیەکان.<ref name=":2" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=مكة المكرمة قبل البعثة النبوية|ناونیشان=https://www.alkhaleej.ae/%D9%85%D9%84%D8%AD%D9%82/%D9%85%D9%83%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%83%D8%B1%D9%85%D8%A9-%D9%82%D8%A8%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B9%D8%AB%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%88%D9%8A%D8%A9|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=صحيفة الخليج|زمان=ar}}</ref><ref>السيرة النبوية الصحيحة، أكرم ضياء العمري، بەرگی ١، لاپەڕە ٧٧-٨٢، مكتبة العبيكان، 2005.</ref> بەڵام [[مەدینە]] کشتوکاڵ تێیدا لەبرەودا بوو بەھۆی باخی [[میوە]] و [[خورما]] و [[ترێ|ترێوە]].<ref name=":2"/><ref>السيرة النبوية الصحيحة، أكرم ضياء العمري، ج1، ص77-82، مكتبة العبيكان، ط2005</ref> عەرەب دیناری [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بیزەنتی]] و درھەمی فارسییان بەکاردەھێنا لە ئاڵوگۆڕی بازرگانیدا، بەڵام لە ڕووی پیشەسازییەوە [[مەدینە]] ناسرابوو بە داڕشتنی جوانکاریی [[زێڕ]] و [[زێو|زیو]]، لەگەڵ دروستکردنی شمشێر و تیر و ڕم و زرێپۆش، ھەروەھا لە شارە عەرەبییەکاندا ئاسەنگەری و زەڕەنگەری و پێست خۆشکردن و چنین پەرەی سەند، ھەروەھا عەرەب چەند جۆرێک مامەڵەی دارایییان دەزانی وەک قەرز و ڕەھن و باج. لە ڕووی ئایینییەوە، [[بتپەرستی|بت پەرستی]] [[نیمچەدوورگەی عەرەبی]] گرتبوویەوە بە شێوەیەکی گشتی،<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص20-25.</ref> کۆمەڵە خواوەندێکیان دەپەرست دروست کرابوون لە بەرد و تەختە، ژمارەیان دەگەیشتە ٣٦٠ بت لە دەوری [[کەعبە]]، ئەو ھۆزانە دەیانپەرستن کە دەھاتن بۆ [[حەج]] و [[قوربانی]] و نەزریان بۆ دەکردن،<ref name=":2"/> گەورەترینیان کۆنترینیان بتی ([[ھوبەل]]) بوو کە قوڕەیش و کینانە دەیانپەرست ھەروەھا بتی (عووزا) شیان دەپەرست، و بتی (مەنات) ھوزەیل و خوزاعە دەیانپەرست، ھۆزی سەقیف بتی (لات) یان دەپەرست.<ref>المفصل في تاريخ العرب قبل الإسلام، بەرگی ١١، لاپەڕە ٢٥٣</ref> لەگەڵ ئەمانەشدا چەند دروشمێکیان لە پاشماوەی ئایینی [[ئیبراھیم]] بۆ مابوویەوە وەک بەرز ڕاگرتنی کەعبە، و سەردان کردنی، و [[حەج]] و [[عەمرە|عومرە]]، لە ھەمان کاتدا چەند تاکێک ھەبوون کە لەسەر ڕێبازی [[ئیبراھیم]] و [[ئیسماعیل]] بوون بە تەنھا و ناسرابوون بە حەنەفییەکان،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تجلّيات «الحنيفية» في مكة قبل الإسلام|ناونیشان=https://www.makkawi.com/Article/497/%D8%AA%D8%AC%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%86%D9%8A%D9%81%D9%8A%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D9%85%D9%83%D8%A9-%D9%82%D8%A8%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.makkawi.com|زمان=ar}}</ref> ھەروەھا چەند ئایینێکی تر ھەبوو بە شێوەیکی دیاریکراو وەک [[جوو|جوولەکە]] لە [[یەمەن]] و [[مەدینە]]، و [[مەسیحییەت]] لە نەجران و حیرە و دەوروبەری [[شام]]، و ھەروەھا بڵاوبونەوەیەکی دیاریکراوی [[ئایینی زەردەشتی|ئاگرپەرستی]] ھەبوو کە لە [[ئێران|ئێرانەوە]] ھاتبوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الجزيرة العربية الحالة الدينية عند ظهور الإسلام - موقع مقالات إسلام ويب|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/article/16539/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=www.islamweb.net}}</ref> == نەژادی == {{سەیری ئەمەش بکە|داڕێژە:درەختی نەژادی محەممەد}} {{محەممەد}} [[پەڕگە:آباء وأمهات النبي.png|ڕاست|وێنۆک|ڕەچەڵکی پێغەمبەر]] ئەبوول قاسم محەممەدی کوڕی عەبدولڵای کوڕی [[عەبدولموتەڵیب کوڕی ھاشم|عەبدولموتەڵیب]] کوڕی [[عەبدولمەنناف کوڕی قوسەی|عەبدولمەنناف]] کوڕی قوسەیی کوڕی کیلابی کوڕی موڕەی کوڕی کەعبی کوڕی لوئەی کوڕی غالیبی کوڕی فیھری کوڕی مالیکی کوڕی نەزڕی کوڕی کینانەی کوڕی خوزیمەی کوڕی مودرکەی کوڕی ئیلیاسی کوڕی مزەڕی کوڕی نزاری کوڕی مەعدی کوڕی عەدنانە (تائێرە زانایان کۆدەنگن)، لەگەڵ ئەوەی سەلمێنراوە دەچێتەوە سەر نەسەبی ئیسماعیلی کوڕی [[ئیبراھیم]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=الصلابي|یەکەم=د علي|سەردێڕ=نَسبُ الحبيب المصطفى ﷺ ويوم ميلاده|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/blogs/2019/11/10/نسب-الحبيب-المصطفى-ويوم-ميلاده|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=النسب النبوي الشريف|ناونیشان=https://www.alkhaleej.ae/ملحق/النسب-النبوي-الشريف|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=صحيفة الخليج|زمان=ar}}</ref> ھیچ لقێک نییە لە [[قوڕەیش]]دا کە نزیکایەتی لەگەڵ محەممەددا نەبێت،<ref>بوخاری ڕیوایەتی کردووە لە سەحیحی بوخارییدا</ref> و [[ئیسلام|موسڵمانان]] لەو باوەڕەدان کە خوا ھەڵیبژاردووە لە باشترین ھۆز و پشت و نەسەبدا.<ref>فقه السيرة النبوية، محمد سعيد رمضان البوطي، ص69-102، دار الفكر المعاصر، ط1991</ref> گوتویەتی ({{عەرەبی|خرجتُ من نكاح ولم أخرج من سفاح من لدن آدم إلى أن ولدني أبي وأمّي}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=الإسلام -|یەکەم=أرشيف|سەردێڕ=أرشيف الإسلام - شرح وتخريج حديث ( خرجت من نكاح ولم أخرج من سفاح من لدن آدم ... ) من الشريعة للآجري|ناونیشان=https://islamarchive.cc/H_443985|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=أرشيف الإسلام -|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211010141124/https://islamarchive.cc/H_443985|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> واتا: (من لەئادەمەوە تاوەکوو [[دایک و باوک]]م لە ھاوسەرگیریەوە لەدایکبووم، لە داوێنپیسی لەدایک نەبووم). ھەروەھا گوتوویەتی ({{عەرەبی|إنَّ الله اصطفى كنانة من ولد إسماعيل، واصطفى قريشًا من كنانة، واصطفى من قريش بني هاشم، واصطفاني من بني هاشم}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=الإسلام -|یەکەم=أرشيف|سەردێڕ=أرشيف الإسلام - شرح وتخريج حديث (الله اصطفى كنانة من ولد إسماعيل ، واصطفى قريشا من كنانة ... ) من صحيح مسلم|ناونیشان=https://islamarchive.cc/Hadith_190849|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=أرشيف الإسلام -|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211010141125/https://islamarchive.cc/Hadith_190849|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> واتا: (خوای گەورە کینانەی لە منداڵەکانی ئیسماعلدا ھەڵبژاردووە، و قوڕەیشی لە کینانەدا ھەڵبژاردووە، و بەنی ھاشمی لە قوڕەیشدا ھەڵبژاردووە، منیشی لە بەنی ھاشمدا ھەڵبژاردووە). گوتووشیەتی ({{عەرەبی|نحن بنو النضر بن كنانة لا نقفو أمنا ولا ننتفي من أبينا}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الدرر السنية - الموسوعة الحديثية|ناونیشان=https://www.dorar.net/hadith/sharh/79916|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.dorar.net}}</ref> واتا (ئێمەی بەنوو نەزر تۆمەتی داوێن پیسی نادەینە پاڵ دایکمان، و خۆمان لە بابمان بێبەری ناکەین). ھەروەھا گوتوویەتی ({{عەرەبی|إنَّ الله كلمة تعالى خلق الخلق، فجعلني في خير فِرَقِهم، وخير الفرقتين، ثم تخيَّر القبائل فجعلني في خير قبيلة، ثم تخيَّر البيوت فجعلني في خير بيوتهم، فأنا خيرُهم نفسًا، وخيرُهم بيتًا}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حديث العباس بن عبدالمطلب - سنن الترمذي|ناونیشان=https://dorar.net/h/0774d1e09b668fd24ff7cb1f3ef3096a|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=dorar.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الشيخ محمد بن صالح العثيمين-اقتضاء الصراط المستقيم-12b-4|ناونیشان=https://www.alathar.net/home/esound/index.php?op=codevi&coid=153367|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.alathar.net}}</ref> واتا: (خوای گەورە دروستکراوەکانی دروستکردووە منی لە باشترین کۆمەڵەیان داناوە، دواتر لەتیرەکان منی لە باشترین تیرە داناوە، و دواتر لەماڵەکان منی لە باشترین ماڵدا داناوە). * '''باوکی'''؛ عەبدولڵای کوڕی عەبدولموتەڵیب بووە، دایکی فاتیمەی کچی عەمری کوڕی عائیزی کوڕی عیمران کوڕی مەخزوومی کوڕی یەقەزەی کوڕی موڕڕەی کوڕی کەعبی کوڕی لوئەی کوڕی غالب بووە.<ref>جامع الأحاديث، السيوطي، فەرموودەی ژمارە ٤٤٤٣٢.</ref><ref>لروض الأنف، السهيلي، بەرگی ١، لاپەڕە ٢٢-٣٤.</ref> عەبدوڵڵا چاکترین کوڕەکانی باوکی بووە و لێبوردەترین و نزیکترینیان بووە لێوەی، و بچووکترینیان بووە،<ref name=":3">جامع الأحاديث، السيوطي، رقم:44432.</ref><ref>جمهرة أنساب أمهات النبي صلى الله عليه وآله وسلم، الحسين بن حيدر الهاشمي، ص1-58.</ref> نازناوی سەربڕدراوە بەھۆی ئەوەی باوکی سەد حوشتری بۆ سەربڕی لەجیاتی ئەو نەزرەی کە کردبووی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=قصة عبدالله الذبيح والد النبي صلى الله عليه وسلم - موقع مثال|ناونیشان=http://www.methaal.com/articles/index?id=2054|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.methaal.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=قصة عبدالله الذبيح أبو النبي :: قصص السيرة النبوية مصورة للاطفال ⋆ تطبيق حكايات بالعربي|ناونیشان=https://www.belarabyapps.com/BelarabyStories/قصة-عبدالله-الذبيح/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=بالعربي نتعلم|زمان=ar}}</ref> * '''دایکی'''؛ ئامینەی کچی وەھب کوڕی عەبد مەناف کوڕی زوھرە کوڕی کیلاب بووە، لەو سەردەمەدا باشترین ژنی قوڕەیش بووە لە نەسەب و شوێندا، و باوکی پێشەوای بەنی زەھرە بووە لە نەسەب و شەرەفدا،<ref name=":3" /> و باوکی سەرۆک و باشترینی بەنوو زوھرە بووە لەو کاتەدا.<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، لاپەڕە ١-٤٨</ref> *'''مام و پورەکانی:''' [[عەبباس کوڕی عەبدولموتەلیب|عەبباس]]، [[حەمزە کوڕی عەبدولموتەڵیب|حەمزە]]، زوبەیر، حارس، غەیداق، قوسەم، عەبدول کەعبە، موقەوەم، جەحل، [[ئەبوو لەھەب|ئەبوو لەھەب،]] [[ئەبوو تاڵیب کوڕی عەبدولموتەڵیب|ئەبوو تاڵیب]] و زیرار.<ref>ألفية السيرة النبوية، عبد الرحيم العراقي، تحقيق: محمد علوي المالكي، لاپەڕە ١٣٠-١٣٩، دار المنهاج، ٢٠٠٥</ref> پوورەکانی عاتیکە، ئومیمە، ئەروا، ئوم حەکیم، بەڕڕە و سەفییە. حەمزە و عەباس و سەفییە موسڵمان بوون.<ref>السيرة النبوية، ابن حبان، لاپەڕە ١-٦٣</ref><ref>الأنوار المحمدية من المواهب اللدنية، يوسف النبهاني، لاپەڕە ١٥٩-١٦٣، المطبعة الأدبية، بيروت، ١٨٩٢</ref> == ژیانی لە پێش بانگەواز == === لەدایکبوونی === [[پەڕگە:Mecca from Jabal Nur.JPG|ڕاست|وێنۆک|250px|دیمەنێکی مەککە لەسەر شاخی نوورەوە]] کاتێک عەبدوڵڵا کوڕی عەبدولموتەلیب گەیشتە تەمەنی ھەژدە ساڵی باوکی خوازبێنی ئامینەی کچی وەھبی بۆ کرد لەمامی وھەیب کوڕی عەبدول مەناف کەلەلای ئەوان دەژیا.<ref>مختصر الجامع في السيرة النبوية، سميرة زايد، بەرگی ١ ، لاپەڕە ١٠٣-١١٠، المطبعة العلمية، ١٩٩٥</ref> عەبدوڵڵا لەمەککە گواستیەوە و ئامینە بە پێغەمبەر دووگیان بوو. ئامینە دەیگووت کاتێک پێغەمبەر لەزگیدا بووە پێی گوتراوە ({{عەرەبی|إنّك قد حملت بسيّد هذه الأمّة، فإذا وقعَ على الأرض فقولي "أعيذه بالواحد من شرِّ كل حاسد"، ثم سمّيه "محمدًا}})<ref>لطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، بەرگی ١، لاپەڕە ٩٤-١٠٨، دار صادر،بيروت.</ref> واتا (تۆ گەورەی ئەم ئوممەتەت لە زگدایە، کاتێک لەدایکبوو بڵێ بە خوای تاک و تەنیا دەیپارێزم لە خراپەی ھەموو چاوپیسێک، و دواتر ناوی بنێ محەممەد). عەبدوڵڵا بەمەبەستی بازرگانی بەرەو شام بەڕێکەوت مانگێک بەنەخۆشی لە مەدینە مایەوە و دواتر مرد.<ref>أعلام النبوة، أبو الحسن علي بن محمد بن حبيب الماوردي، لاپەڕە ٢٤٠، دار الكتاب العربي، ١٩٨٧</ref> لەو کاتەدا تەمەنی پێغەمبەر دوو مانگ لە زگی ئامینەدا(بەپێی بۆچوونی زۆربەی زانایان)، لەدوای خۆی پێنج حوشتر ڕانە مەڕێک و بەندەیەکی بەناوی بەرەکە کە [[کونیە|کونیەکەی]] ئوم ئەیمەن بوو بەجێھێشت.<ref>تاريخ الرسل والملوك، الطبري، بەرگی ١، لاپەڕە ٣٢٧-٣٢٨</ref><ref>السيرة الحلبية في سيرة الأمين المأمون، علي بن برهان الدين الحلبي، بەرگی ١، لاپەڕە ٧٨، دار المعرفة.</ref> [[پەڕگە:مكتبة مكة المكرمة.jpg|وێنۆک|شوێنی لەدایکبوونی '''پێغەمبەر محەممەد''' لەدۆڵی ئەبوو تاڵیب.]] پێغەمبەری ئیسلام محەممەد لە ماڵی باوکی لە شاری مەککە لە دایکبووە (بەپێی گێڕانەوەکانی سوننە لە ڕۆژی دووشەممە، ١٢ی ڕەبیعولئەوەلی ساڵی فیل، بەرامبەر ٢٠ یان ٢٢ی نیسانی ساڵی ٥٧١ یان ٥٧٠ی زایینی لە دایکبووە).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=أين ومتى ولد الرسول صلى الله عليه وسلم|ناونیشان=https://mawdoo3.com/أين_ومتى_ولد_الرسول_صلى_الله_عليه_وسلم|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=موضوع|زمان=ar}}</ref> سەرچاوە مێژووییەکان سەبارەت بە ڕەووشی کاتی لە دایکبوونی ناکۆکیان ھەیە، بەشی زۆریان ئاماژە بەوەدەکەن محەممەد لە سکی دایکیدا بووە باوکی کۆچی دوایکردووە،<ref>تاتات</ref> بەڵام بەشێکی دیکە لە سەرچاوەکان ئاماژە بەوە دەکەن باوکی لە ژیاندا بووە کاتێک لە دایکبووە.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=هاشم|یەکەم=یحیی الملاح|سەردێڕ=مێژووی سەردەمی پێغەمبەر و خولەفای راشدین|بڵاوکەرەوە=دەزگای چاپ و بڵاوکراوەی ڕۆژھەڵات|ساڵ=٢٠١٣|پەڕەکان=٣٩٨}}</ref> بەشێکی دیکە دەڵین تەمەنی سێ ساڵ بوو کاتێک باوکی کۆچی دوایکردووە، و بەشێکی دیکە دیکە دەڵێن دووساڵ بووە. سەرچاوەیەکی دیکە دەلێت تەمەنی ٧ مانگ بووە، بەشێکی دیکە دەلێن تەمەنی یەک مانگ بووە کاتێک باوکی کۆچی دوایی کردووە. بەڵام ئەم سەرچاوە و قسانە بە شێوەیەکی گشتی ڕەتکراونەتەوە، بەشی زۆری مێژوو نوسان کۆکن لەسەر ئەوەی پێغەمبەر بەبێ باوکی لەدایکبووە.<ref name=":0" /> کاتێک عەبدولموتەڵیب باپیری پێغەمبەر ھەواڵەکەی پێدەگات زۆری پێ خۆش دەبێت و دەچێتە کەعبەوە سوپاسی خوا دەکات<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=نور|یەکەم=مكتبة|سەردێڕ=تحميل كتاب الرحيق المختوم pdf|ناونیشان=https://www.noor-book.com/كتاب-الرحيق-المختوم-pdf|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=www.noor-book.com|زمان=ar}}</ref> و ناوی محەممەدی بۆ ھەڵدەبژێرێت کە لەو کاتەدا ئەو ناوە لە ناو عەرەب باو نەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=الروض الأنف،|یەکەم=السهيلي، ج1|پەڕەکان=٢٧٨-٢٩٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=جعفر|یەکەم=مرتضى العاملي|سەردێڕ=الصحيح من سيرة النبي الأعظم ج2|بڵاوکەرەوە=دار السيرة،|ساڵ=بيروت، ١٩٩٥|پەڕەکان=٦٣-٦٨}}</ref> تەنھا سێ کەس ھەڵگری ئەو ناوە بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=سبب تسميته صلى الله عليه وسلم باسم محمد - إسلام ويب - مركز الفتوى|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/38609/سبب-تسميته-صلى-الله-عليه-وسلم-باسم-محمد|ڕێکەوتی سەردان=٩ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=www.islamweb.net|زمان=ar}}</ref> لە ھەندێک گێڕانەوەدا ھاتووە بە خەتەنکراویی لەدایکبووە،<ref>الاستيعاب في معرفة الأصحاب،ابن عبد البر، بەرگی ١، لاپەڕە ١٠-١٧</ref> بەڵام گێڕانەوەی ڕاست ئەوەیە عەبدول موتەلیب لەڕۆژی حەوتەمدا خەتەنەی کردووە و خوانێکی بۆ ڕێکخستووە.<ref>الروض الأنف، السهيلي، بەرگی ١، لاپەڕە ٢٧٨-٢٩٦</ref> دایکی گوتبووی ئەو ناخۆشی و لاوازی و قورساییانەی بەسەردا نەھاتووە کە بەسەر ژنانی دووگیاندا دێن،<ref>الشفا بتعريف حقوق المصطفى، القاضي عياض، بەرگی ١، لاپەڕە ١٦٧-١٦٨، دار الفكر،بيروت، ١٩٨٨</ref> و کاتێک لەدایکبووە ڕوەوە قیبلە لەدایکبووە سەری بەرزکردبوەوە بەرەو ئاسمان، پەنجەکانی قوچاندبوون وەک ئەوەی تەحیات بخوێنێ.<ref>مستدرك الحاكم ، بەرگی ٣، لاپەڕە ٣٢٧</ref><ref>دلائل النبوة، البيهقي، بەرگی ٥، لاپەڕە ٣٥٤</ref> ھەروەھا لەکاتی لەدایکبوونیدا وەک ئەوە وابووە نورێک لێوەی دەرچوبێت کە کۆشکەکانی شامی ڕوناک کردۆتەوە.<ref>رواه ابن تيمية في الردّ على البكري، عن العرباض بن سارية، فەرموودەی ژمارە ٦١</ref> ئوم عوسمان کچی ئەبول عاس دەڵێت: ({{عەرەبی|حضرتُ ولادة رسول الله صلى الله عليه وسلم، فرأيت البيتَ حين وضع قد امتلأ نورًا، ورأيت النجوم تدنو حتى ظننتُ أنها ستقعَ عليّ}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=في الذكرى العطرة.. معجزات رافقت مولد النبي (ص) - المصريون|ناونیشان=https://almesryoon.com/Section_439/%D8%A2%D8%AE%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B0%D9%83%D8%B1%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B7%D8%B1%D8%A9-%D9%85%D8%B9%D8%AC%D8%B2%D8%A7%D8%AA-%D8%B1%D8%A7%D9%81%D9%82%D8%AA-%D9%85%D9%88%D9%84%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D8%B5_1273041|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=almesryoon.com|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211010183724/https://almesryoon.com/Section_439/%D8%A2%D8%AE%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B0%D9%83%D8%B1%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B7%D8%B1%D8%A9-%D9%85%D8%B9%D8%AC%D8%B2%D8%A7%D8%AA-%D8%B1%D8%A7%D9%81%D9%82%D8%AA-%D9%85%D9%88%D9%84%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D8%B5_1273041|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=المعجزة المنتظرة فى ذكرى المولد النبوى!|ناونیشان=https://gate.ahram.org.eg/daily/News/131762/59/461090/%D8%A2%D8%B1%D8%A7%D8%A1-%D8%AD%D8%B1%D8%A9/%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B9%D8%AC%D8%B2%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%B1%D8%A9-%D9%81%D9%89-%D8%B0%D9%83%D8%B1%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D9%84%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%88%D9%89.aspx|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=الأهرام اليومي|زمان=ar}}</ref> واتا (لە کاتی لەدایکبوونی پێغەمبەردا مزگەوتی حەڕامم بینی پڕبوبوو لە نوور و ڕوناکی، و ئەستێرەکانم دیتن نیزیک دەبونەوە وامزانی بەسەرمدا دەکەون). کاتێک لەدایکبووە مژدەیان بە عەبدول موتەلیب داو زۆر پێی خۆشحاڵ بوو، و بردیە ناو کەعبە و سوپاسی خوای کرد و گووتی: ({{عەرەبی|ليكوننّ لابني هذا شأن}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=موسوعة الحديث|ناونیشان=http://hadith.islam-db.com/narrators-hadith/2884/%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%B9-%D8%A8%D9%86-%D8%B9%D8%A8%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=hadith.islam-db.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211010183725/http://hadith.islam-db.com/narrators-hadith/2884/%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%B9-%D8%A8%D9%86-%D8%B9%D8%A8%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> واتا (ئەم کوڕەم پلە و پایەیەکی گەورەی دەبێت). جوولەکە زانی کە محەممەد لەدایکبووە، [[حەسان کوڕی سابت]] دەڵێت: ({{عەرەبی|والله إني لغلام يفعة، ابن سبع سنين أو ثمان، أعقل كل ما سمعت، إذ سمعت يهوديًا يصرخ بأعلى صوته على أطمة بيثرب: يا معشر يهود، حتى إذا اجتمعوا إليه، قالوا له: ويلك ما لك؟ قال: طلع الليلة نجم أحمد الذي ولد به}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=السيرة النبوية - ط دار المعرفة - ابن هشام الحميري - کتابخانە مدرسە فقاھت|ناونیشان=http://lib.eshia.ir/44821/1/159|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=lib.eshia.ir|زمان=fa}}</ref> واتا (من منداڵ بووم، حەوت یان ھەشت ساڵ دەبووم، دەمزانی چ دەگوزەرێ، گوێم لە جوولەکەیەک بوو لەسەر بەرزایەکی مەدینە دەیگووت: ھۆ کۆمەڵی جوولەکە، ئەوانیش کۆبونەوە و گووتیان چی ڕویداوە؟ گووتی: ئەمشەو ئەستێرەی لەدایکبوونی ئەحمەد دەرکەوتووە).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی تەممووزی ٢٠١٦|سەردێڕ=(رِوَايَةُ حَسَّانَ بْنِ ثَابِتٍ، عَنْ مَوْلِدِهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ)|ناونیشان=https://www.alsirah.com/%d8%b1%d9%90%d9%88%d9%8e%d8%a7%d9%8a%d9%8e%d8%a9%d9%8f-%d8%ad%d9%8e%d8%b3%d9%91%d9%8e%d8%a7%d9%86%d9%8e-%d8%a8%d9%92%d9%86%d9%90-%d8%ab%d9%8e%d8%a7%d8%a8%d9%90%d8%aa%d9%8d%d8%8c-%d8%b9%d9%8e%d9%86/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=بوابة السيرة النبوية|زمان=ar}}</ref> === پەروەردە بوونی === دوای دایکی یەکەم کەس [[سوەیبە]] بەندەی [[ئەبوو لەھەب]] شیری پێدا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=من هم مرضعات النبي الثلاثة ؟|ناونیشان=https://www.alwatanvoice.com/arabic/news/2016/12/10/998224.html|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=دنيا الوطن|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=من الذي ربى الرسول|ناونیشان=https://mawdoo3.com/من_الذي_ربى_الرسول|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=موضوع|زمان=ar}}</ref><ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص1-48.</ref> کە بە ھۆی مژدەی لەدایکبوونی پێغەمبەر ئازادی کردبوو، بوخاری دەگێڕێتەوە لە عوڕوەی کوڕی زوبەیرەوە ({{عەرەبی|لما مات أبو لهب رآه بعض أهله بمنامه، قال له: ماذا لقيت؟ قال أبو لهب: لم ألقَ بعدكم (أي لم ألقَ بعدكم خيرًا) غير أني سُقيت في هذه بعتاقتي ثويبة}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الدرر السنية - الموسوعة الحديثية|ناونیشان=https://dorar.net/hadith/sharh/4227|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=dorar.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=لمن يتمشدق ويتجرأ على صحيح البخاري|ناونیشان=https://www.naseemalsham.com/fatwas/view/56389|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=نسيم الشام|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211010183726/https://www.naseemalsham.com/fatwas/view/56389|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> واتا: (کاتێک [[ئەبوو لەھەب]] مرد، کەسوکارەکەی لەخەودا دیتیان، پێیان گووت توشی چ بووی؟ گووتی توشی ھیچ شتێکی باش نەبووم، تەنیا ئەوە نەبێت ئاوم پێدراوە بە ھۆی ئازادکردنی سوەیبە). ئوم ئەیمەن لەباوەشی دەگرت تاوەکوو گەورەبوو،<ref>السيرة النبوية عرض وقائع وتحليل أحداث، علي الصلابي، لاپەڕە ١٤-٩٦</ref> پێغەمبەر پێی دەگووت دایە، و کاتێک تەماشای دەکرد دەیگووت ئەوە پاشماوەی بنەماڵەکەمە.<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، بەرگی ٨، لاپەڕە ٢٢٤، دار صادر، بيروت.</ref> دوای لەدایکبوونی پێغەمبەری ئیسلام تەنھا بۆ ماوەیەکی کەم لای دایکی مایەوە تا ئەو کاتەی دایەنێکیان بۆ دۆزییەوە، ئەمەش بەھۆی ئەوەبوو یەکێک لە خوونەریتی خێزانە دەوڵەمەندەکانی قورەیش ناردنە دەرەوەی منداڵەکانیان بوو بۆ بیابان نشینیی، بەمەبەستی ئەوەی دووربن لە نەخۆشی و لە ئاوھەوایەکی تەندروست گەشە بکەن.<ref>هاشم یحی الملاح، کتێبی مێژووی سەردەمی پێغەمبەر و خولەفای ڕاشدین، لا١٠٤–١٠٥</ref> سوەیبە لەھەمانکاتدا شیری خۆیداوەتە کوڕەکەی خۆی بەناوی مەسروح و ھەروەھا ئەبوو سەلەمەی مەخزوومی، ھەمزەی کوڕی عبدولموتەڵیب کە دواتر ئەم سێ کەسە بوونە برای شیری پێغەمبەر،<ref>ابن قيم الجوزية:زاد العماد، ج1، لا36</ref><ref>تاريخ الرسل والملوك، الطبري، ج1، ص327-328.</ref><ref>ابن سعد :الطبقات، ج1، لا108</ref> پاشان بردیانە لای [[حەلیمەی سەعدیە]] و ئەو گرتییە خۆی،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی تەممووزی ٢٠٢٠|سەردێڕ=من هي مرضعة النبي محمد|ناونیشان=https://e3arabi.com/%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85/%d9%85%d9%86-%d9%87%d9%8a-%d9%85%d8%b1%d8%b6%d8%b9%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%86%d8%a8%d9%8a-%d9%85%d8%ad%d9%85%d8%af/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=e3arabi - إي عربي|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211011112856/https://e3arabi.com/%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85/%D9%85%D9%86-%D9%87%D9%8A-%D9%85%D8%B1%D8%B6%D8%B9%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>السيرة النبوية، ابن هشام، بەرگی ٢، لاپەڕە ٢٩٥-٢٩٨، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ١٩٩٠</ref> و لەگەڵ عەبدوڵڵای کوڕی شیری پێدەدا لە بیابانی بەنی سەعد، مێردەکەی ناوی حارس کوڕی عەبدول عوزا بوو، دوو کچی ھەبوو بەناوی ئەنیسە و حوزافە کەپێشی دەگوترا شەیما، لەگەڵ دایکی ئەویش بەشداری دەکرد لەبەخێوکردنی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی ئابی ٢٠٢٠|سەردێڕ=قصة حليمة السعدية مرضعة الرسول.. ما يقوله التراث الإسلامى|ناونیشان=https://www.youm7.com/story/2020/8/15/قصة-حليمة-السعدية-مرضعة-الرسول-ما-يقوله-التراث-الإسلامى/4929734|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=اليوم السابع}}</ref> زانایانی ژیننامە کۆکن لەسەر ئەوەی لەو ساڵەدا بیابانی بەنی سەعد بە ھۆی وشکەساڵیەوە دەیناڵاند، بەڵام کاتێک پێغەمبەر ھات زەویەکانی حەلیمە سەوز بوون و گوانی ماڵاتەکەی پڕبوون لەشیر.<ref>فقه السيرة النبوية، محمد سعيد رمضان البوطي، لاپەڕە ٦٩-١٠٢، دار الفكر المعاصر، ١١٩٩١</ref> دوو ساڵ لەلای حەلیمە ماوەیەوە تاوەکوو لەشیر چۆوە، و چەند مانگ جارێک دەیھێنایەوە بۆ لای دایکی. پاش ئەوەی جارێکی دیکە حەلیمە دایکی پێغەمبەر ڕازی دەکات بۆ ئەوەی بۆ ماوەیەکی دیکەش لەلایان بمێنێتەوە، بە ھۆی ترس لەپەتایەک لەمەککەدا بڵاوبوەتەوە، و بە ھۆی بەرەکەتی پێغەمبەر بۆیە ئامینە ڕازیبوو.<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص1-48</ref> ھەندێک دیکە لە سەرچاوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە چوار ساڵ لەلای حەلیمە ماوەتەوە،<ref name="ReferenceF">السيرة النبوية سير وعبر، مصطفى السباعي، ص13-29، المكتب الإسلامي.</ref> بەڵام ئەوەی زیاتر زانایان و مێژوونوسان لەسەری کۆکن ئەوەیە کە ماوەی پێنج ساڵ پێغەمبەر لەلای حەلیمەی سەعدی ماوەتەوە ئەویش بەھۆی ئەو فەرموودەیەی کە پێغەمبەر باس لە شانازیکردن بە وەرگرتنی شێوازی ئاخاوتنی لە خێڵی بەنی سەعد و کاری شوانی لەگەڵ برا شیرییەکەی دا دەکات.لەتەمەنی چوار یان پێنج ساڵی سنگی لەتکرا، کەچەند جارێکی تریش دووبارە بۆتەوە، بەم ھۆیەوە حەلیمە گێڕایەوە بۆ لای دایکی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ما فعلت حليمة السعدية بعد حادثة شق الصدر - موقع المختصر|ناونیشان=https://www.almukhtsir.com/8436/%D9%85%D8%A7-%D9%81%D8%B9%D9%84%D8%AA-%D8%AD%D9%84%D9%8A%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B9%D8%AF%D9%8A%D8%A9-%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%AD%D8%A7%D8%AF%D8%AB%D8%A9-%D8%B4%D9%82-%D8%A7%D9%84%D8%B5%D8%AF%D8%B1|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.almukhtsir.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211011112857/https://www.almukhtsir.com/8436/%D9%85%D8%A7-%D9%81%D8%B9%D9%84%D8%AA-%D8%AD%D9%84%D9%8A%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B9%D8%AF%D9%8A%D8%A9-%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%AD%D8%A7%D8%AF%D8%AB%D8%A9-%D8%B4%D9%82-%D8%A7%D9%84%D8%B5%D8%AF%D8%B1|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حادثة شق صدر النبي صلى الله علية وسلم|ناونیشان=https://moga5.yoo7.com/t1701-topic|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=moga5.yoo7.com|زمان=ar}}</ref> موسلیم ئەو ڕوداوەی گێڕاوەتەوە و دەڵێت: ({{عەرەبی|أن رسول الله صلى الله عليه وسلم أتاه جبريل وهو يلعب مع الغلمان، فأخذه فصرعه فشق عن قلبه فاستخرج القلب، فاستخرج منه علقة، فقال: هذا حظ الشيطان منك. ثم غسله في طست من ذهب بماء زمزم، ثم لأمه (جمعه وضم بعضه إلى بعض) ثم أعاده في مكانه، وجاء الغلمان يسعون إلى أمه (مرضعته) فقالوا: إن محمدًا قد قُتل، فاستقبلوه وهو منتقع اللون. قال أنس: وقد كنت أرى أثر ذلك المخيط في صدره.}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی تەممووزی ٢٠١٦|سەردێڕ=(حَدِيثُ الْمَلَكَيْنِ اللَّذَيْنِ شَقَّا بَطْنَهُ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ)|ناونیشان=https://www.alsirah.com/%d8%ad%d9%8e%d8%af%d9%90%d9%8a%d8%ab%d9%8f-%d8%a7%d9%84%d9%92%d9%85%d9%8e%d9%84%d9%8e%d9%83%d9%8e%d9%8a%d9%92%d9%86%d9%90-%d8%a7%d9%84%d9%84%d9%91%d9%8e%d8%b0%d9%8e%d9%8a%d9%92%d9%86%d9%90-%d8%b4/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=بوابة السيرة النبوية|زمان=ar}}</ref><ref>رواه مسلم في صحيحه، عن أنس بن مالك، بەرگی ١، لاپەڕە ١٠١،</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الدرر السنية - الموسوعة الحديثية|ناونیشان=https://dorar.net/hadith/sharh/5827|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=dorar.net|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211011112854/https://dorar.net/hadith/sharh/5827|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=شرح حديث: أتاه جبريل وهو يلعب مع الغلمان|ناونیشان=http://www.alukah.net/sharia/0/111770/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.alukah.net|زمان=ar}}</ref> واتا:<blockquote>کاتێک محەممەد لەگەڵ منداڵان یاری دەکرد جوبرەئیل ھات بۆلای، و خستیە سەر زەوی و سینگی لەت کرد و دڵی دەرھێنا، پارچەیەکی لەدڵی دەرھێنا و گووتی ئەمە بەشی شەیتانە، دواتر لەتەشتێکی زێڕدا بەئاوی [[زەمزەم]] شوشتی، دواتر بۆیەکی ھێنایەوە و دڵی خستەوە جێگای خۆی، منداڵەکان ڕایانکردە لای دایەنەکەی و گووتیان محەممەد کوژراوە، و بەڕەنگی چڕژاوی گەڕایەوە، ئەنەس دەڵێت: شوێنەواری ئەو ھێڵەم لەسەر سینگی دەدیت.</blockquote>لە تەمەنی شەش ساڵیدا بوو کاتێک دایکی کۆچی دوایی کرد،<ref>ألفية السيرة النبوية، عبد الرحيم العراقي، لاپەڕە ١-٣</ref><ref>الصحيح من سيرة النبي الأعظم، جعفر مرتضى العاملي، بەرگێ ٢، لاپەڕە ٨٣-٩٨ دار السيرة، بيروت، ١٩٩٥</ref> لەکاتی گەڕانەوەیان لەسەردان کردنی خاڵوانیان لە بەنی نەجار، و گۆڕەکەی لەشوێنێکە پێیدەگوترێت ئەبوا.<ref>نور اليقين في سيرة سيّد المرسلين، محمد بن عفيفي الخضري، لاپەڕە ٧-٢١، دار المعرفة، ٢٠٠٤</ref> پاشان عەبدول موتەلیبی باپیرەی بردیە لای خۆی تا لەگەڵ منداڵەکانیدا بژی، و کاتێک لە تەمەنی ھەشت ساڵیدا بوو عەبدول موتەلیب کۆچی دوایی کرد لە مەککە،<ref name="ReferenceG">نور اليقين في سيرة سيّد المرسلين، محمد بن عفيفي الخضري، ص7-21، دار المعرفة، ط2004.</ref><ref>السيرة النبوية، أبو فارس، ص101.</ref> و پێش مردنی ئەبو تالیبی کوڕی ڕاسپارد بە پەروەردەی محەممەد.<ref>الصحيح من سيرة النبي الأعظم، جعفر مرتضى العاملي، ج2، ص83-98، دار السيرة، بيروت، ط1995.</ref> === لاویەتی === مامی ئەبوتاڵیب داھاتێکی زۆری نەبوو، لەبەرئەوە محەممەد سەرەتا شوانی دەکرد لە بەنی سەعد لەسەر چەند قیڕاتیک بۆ خەڵکی مەککە (قیڕات بەشێکە لە درھەم یان دینار) بۆ یارمەتیدانی مامی<ref>السيرة النبوية سير وعبر،مصطفى السباعي، لاپەڕە ١٣-٢٩، المكتب الإسلامي.</ref>، دەڵێت ({{عەرەبی|ما بعث الله نبيًا إلا رعى الغنم. فقال أصحابه: وأنت؟ فقال: نعم، كنت أرعاها على قراريط (أجزاء من الدراهم والدنانير) لأهل مكة}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الدرر السنية - الموسوعة الحديثية|ناونیشان=https://dorar.net/hadith/sharh/118739|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=dorar.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=»الإجابة على الأسئلة العقائدية »مركز الأبحاث العقائدية|ناونیشان=http://old.aqaed.com/faq/8391/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=old.aqaed.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211011112855/http://old.aqaed.com/faq/8391/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> واتا: خوای گەورە ھیچ پێغەمبەرێکی نەناردووە شوانی نەکردبێت، ھاوەڵەکانی گووتیان تۆش کردووتە؟ گووتی بەڵێ منیش شوانیم بۆ خەڵکی مەککە کردووە بەرامبەر چەند قیڕاتێک.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=إسلام ويب - فتح الباري شرح صحيح البخاري - كتاب الإجارة - باب رعي الغنم على قراريط- الجزء رقم2|ناونیشان=https://islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&idfrom=4118&idto=4119&bk_no=52&ID=1422|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=islamweb.net|زمان=ar}}</ref> «لەگەڵ ئەوەی [[شیعە]] ھەواڵی شوانییەکەی ڕەت دەکەنەوە»،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=هل رسول الله يعمل راعي أغنام عند قريش يا سفهاء !!|ناونیشان=https://www.yahosein.com/vb/node/153358|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=منتديات يا حسين|زمان=ar}}</ref> کاتێک گەیشتە تەمەنی ١٢ ساڵی لەگەڵ مامی ڕۆیشت بۆ [[شام]] بۆ بازرگانی، کاتێک گەیشتنە بوسڕا چوون بۆلای ڕاهیبێک بەناوی بەحیرا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=علامات نبوة "محمد".. هكذا عرفها راهب.. وحذر من أن يعرف بها اليهود|ناونیشان=https://www.amrkhaled.net/Story/1010047/%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%A8%D9%88%D8%A9-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D9%87%D9%83%D8%B0%D8%A7-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D9%87%D8%A7-%D8%B1%D8%A7%D9%87%D8%A8-%D9%88%D8%AD%D8%B0%D8%B1-%D9%85%D9%86-%D8%A3%D9%86-%D9%8A%D8%B9%D8%B1%D9%81-%D8%A8%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D9%8A%D9%87%D9%88%D8%AF|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.amrkhaled.net|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211011112855/https://www.amrkhaled.net/Story/1010047/%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%A8%D9%88%D8%A9-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D9%87%D9%83%D8%B0%D8%A7-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D9%87%D8%A7-%D8%B1%D8%A7%D9%87%D8%A8-%D9%88%D8%AD%D8%B0%D8%B1-%D9%85%D9%86-%D8%A3%D9%86-%D9%8A%D8%B9%D8%B1%D9%81-%D8%A8%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D9%8A%D9%87%D9%88%D8%AF|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کە زانا بوو لەئینجیلدا سەیری محەممەدی دەکرد و تێیڕادەما، دواتر بە ئەبوو تاڵیبی گووت ({{عەرەبی|ارجع بابن أخيك إلى بلدك واحذر عليه اليهود فوالله إن رأوه أو عرفوا منه الذي أعرف ليبغنه عنتًا، فإنه كائن لابن أخيك شأن عظيم نجده في كتبنا وما ورثنا من آبائنا}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=هل كان بحيرا الراهب موحدًا وهل كان إنجيله الذي وجد فيه صفة خاتم النبوة محرفًا - إسلام ويب - مركز الفتوى|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/249691/%D9%87%D9%84-%D9%83%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%AD%D9%8A%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A7%D9%87%D8%A8-%D9%85%D9%88%D8%AD%D8%AF%D9%8B%D8%A7-%D9%88%D9%87%D9%84-%D9%83%D8%A7%D9%86-%D8%A5%D9%86%D8%AC%D9%8A%D9%84%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B0%D9%8A-%D9%88%D8%AC%D8%AF-%D9%81%D9%8A%D9%87-%D8%B5%D9%81%D8%A9-%D8%AE%D8%A7%D8%AA%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%88%D8%A9-%D9%85%D8%AD%D8%B1%D9%81%D9%8B%D8%A7|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.islamweb.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=الإسلام -|یەکەم=أرشيف|سەردێڕ=أرشيف الإسلام - شرح وتخريج حديث (هذا سيد العالمين هذا رسول رب العالمين هذا يبعثه الله رحمة ... ) من دلائل النبوة لأبي نعيم الأصبهاني|ناونیشان=https://islamarchive.cc/H_556401|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=أرشيف الإسلام -|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211011115858/https://islamarchive.cc/H_556401|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> واتا: برازایەکەت بگەڕێنەوە بۆ شارەکەت ئاگات لەجوولەکە بێت ھیچی لێنەکەن، سوێند بەخوا ئەگەر ئەوەی من دەربارەی محەممەد دەیزانم ئەوان بیزانن ئەوا دەیکوژن ئێمە لەکتێبەکانمان و قسەی باب باپیرانمان پلە و پایەکەی دەزانیین. لەمەککە ناونرا بە ئەمین و ڕاستگۆ و خەڵک ئەمانەتیان لە لا دادەنا،<ref name="ReferenceG"/> بەوە ناسراوە ھەرگیز کڕنووشی بۆ بتەکان نەبردووە سەرەڕای بڵاویان لەناو قوڕەیشدا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=في ذكرى مولد النبي العطرة.. الرسول محمد أعظم الشخصيات في تاريخ الإنسانية.. ومفكر يهودي: دعا لنبذ العنصرية والعصبية القبلية|ناونیشان=https://www.elbalad.news/3579496|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=صدى البلد|زمان=ar-eg}}</ref> و بەشداری گاڵتەو گەپی گەنجەکانی نەکردووە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الأسوة الحسنة - الأهرام اليومي|ناونیشان=https://gate.ahram.org.eg/daily/NewsPrint/680733.aspx|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=gate.ahram.org.eg}}</ref> بەڵکوو لەگەڵ گەورەکان بەشداری جەنگەکانی کردووە و یارمەتی داون،<ref>البداية والنهاية، ابن كثير، بەرگی ٢، لاپەڕە ٣١٩-٣٣٢</ref> لەتەمەنی چواردە ساڵیدا جەنگی فیجار لەنێوان کینانە و قەیسی عەیلان ڕویدا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی ئابی ٢٠٢٠|سەردێڕ=حروب الفجار الأربعة فى الجاهلية|ناونیشان=https://www.abhath.net/%D8%AD%D8%B1%D9%88%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B1%D8%A8%D8%B9%D8%A9-%D9%81%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A7%D9%87%D9%84%D9%8A%D8%A9/|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=شبكة الأبحاث العربية|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211020003631/https://www.abhath.net/%D8%AD%D8%B1%D9%88%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B1%D8%A8%D8%B9%D8%A9-%D9%81%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A7%D9%87%D9%84%D9%8A%D8%A9/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حرب الفجار|ناونیشان=http://www.almerja.com/reading.php?idm=66636|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=المرجع الالكتروني للمعلوماتية|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211023212818/https://www.almerja.com/reading.php?idm=66636|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> پێغەمبەر لەگەڵ قوڕەیش کە بەشێک بوون لە کینانە بەشداری کردووە، بەرامبەرەکانیان بریتی بوون لە تیرەکانی هەوازن، غەتەفان، سولەیم، عەدوان، فەھم و چەندانی تر لە تیرە قەیسییەکان،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حرب الفِجَار وشهود النبيﷺ لها - وِلادةُ خيرِ الأَنام ﷺ إلى بَيْعةُ العَقبةِ الأولى.|ناونیشان=https://ar.islamway.net/article/79865|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=ar.islamway.net|زمان=ar}}</ref> پێغەمبەر دەربارەی ئەو جەنگە دەڵێت ({{عەرەبی|قد حضرته مع عمومتي، ورميت فيه بأسهم، وما أحب أني لم أكن فعلت}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=فصل: ذكر حضور رسول الله حرب الفجار{{!}}نداء الإيمان|ناونیشان=http://www.al-eman.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/%D8%A7%D9%84%D8%B7%D8%A8%D9%82%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%A8%D8%B1%D9%89%20%2A%2A/%D8%B0%D9%83%D8%B1%20%D8%AD%D8%B6%D9%88%D8%B1%20%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%84%20%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87%20%D8%AD%D8%B1%D8%A8%20%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%AC%D8%A7%D8%B1%20/i54%26d54791%26c%26p1|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.al-eman.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211023192906/http://www.al-eman.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/%D8%A7%D9%84%D8%B7%D8%A8%D9%82%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%A8%D8%B1%D9%89%20%2A%2A/%D8%B0%D9%83%D8%B1%20%D8%AD%D8%B6%D9%88%D8%B1%20%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%84%20%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87%20%D8%AD%D8%B1%D8%A8%20%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%AC%D8%A7%D8%B1%20/i54%26d54791%26c%26p1|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ص16 - كتاب ما شاع ولم يثبت في السيرة النبوية - اشتراكه صلى الله عليه وسلم في حرب الفجار - المكتبة الشاملة الحديثة|ناونیشان=https://al-maktaba.org/book/33458/16|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=al-maktaba.org}}</ref> واتا: لەگەڵ مامەکانم بەشداریم لەو جەنگەدا کردووە و تیرم ھاویشتووە، پێشم خۆشنییە بەشداریم نەکردبا. ھەروەھا دەڵێت ({{عەرەبی|كنت أنبل على أعمامي}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تعريب سيد المرسلين - جعفر الهادي - مکتبة مدرسة الفقاهة|ناونیشان=http://ar.lib.eshia.ir/86688/1/244|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=ar.lib.eshia.ir|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=8 - فترة الشَباب في حياة النبيّ الاكرم|ناونیشان=http://old.aqaed.com/ahlulbait/books/sayd-sayd1/a17.html|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=old.aqaed.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211022222320/http://old.aqaed.com/ahlulbait/books/sayd-sayd1/a17.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> واتا: لەگەڵ مامەکانم تیرم دەھاویشت. وەدەشڵێت ({{عەرەبی| ما سرني أني لم أشهده إنهم تعدوا على قومي عرضوا عليهم أن يدفعوا إليهم البراض صاحبهم فأبوا}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=محمد رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم - حياته و سيرته - Page 7 - Wattpad|ناونیشان=https://www.wattpad.com/465698131-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B5%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%87-%D9%88%D8%A2%D9%84%D9%87-%D9%88%D8%B3%D9%84%D9%85-%D8%AD%D9%8A%D8%A7%D8%AA%D9%87-%D9%88|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.wattpad.com|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حرب الفجار|ناونیشان=https://areq.net/m/%D8%AD%D8%B1%D8%A8_%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%AC%D8%A7%D8%B1.html|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=areq.net}}</ref> واتا: پێم خۆشنییە بەشدار نەبوبام ئەوان دەستدرێژیان کردە سەر گەلەکەم، سەرەڕای ئەوەی گەلکەم پێشنیازی ڕادەستکردنەوە بەڕڕاز_کەسێک بوو لەکینانە پیاوێکی کوشتبوو بەھۆی ئەوەوە جەنگی فیجار ھەڵگیرسا_ یان کردبووە. بەشداری کردووە لە ھاوپەیمانیەتی فزول،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|سەردێڕ=ما هو حلف الفضول ؟|ناونیشان=https://almoheet.net/%D9%85%D8%A7-%D9%87%D9%88-%D8%AD%D9%84%D9%81-%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B6%D9%88%D9%84-%D8%9F/|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=موسوعة المحيط|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211027221525/https://almoheet.net/%D9%85%D8%A7-%D9%87%D9%88-%D8%AD%D9%84%D9%81-%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B6%D9%88%D9%84-%D8%9F/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ڕێککەوتننامەیەک بوو قوڕەیش لەماڵی عەبدوڵڵا کوڕی جودعان لەمەککە بەستبوویان، ڕێککەوتبوون لەسەر پاراستنی کەسانی لاواز و ستەملێکراو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی تەممووزی ٢٠١٩|سەردێڕ=حلف الفضول - حروف عربي|ناونیشان=https://horofar.com/%D8%AD%D9%84%D9%81-%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B6%D9%88%D9%84|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=حروف عربي موسوعة المحتوي العربي|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220126063554/https://horofar.com/%D8%AD%D9%84%D9%81-%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B6%D9%88%D9%84|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حلف الفضول - منار الإسلام|ناونیشان=https://www.islamanar.com/%d8%ad%d9%84%d9%81-%d8%a7%d9%84%d9%81%d8%b6%d9%88%d9%84/|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|زمان=ar}}</ref> دەربارەی دەڵێت: ({{عەرەبی|لقد شهدتُ في دار عبد الله بن جدعان حِلفًا، لو دُعيت به في الإسلام لأجبتُ}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=لقد شهدتُ مع عمومتي حلفاً !|ناونیشان=https://www.al-watan.com/news-details/id/265817/لقد-شهدتُ-مع-عمومتي-حلفاً-|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=Al-Watan|زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حلف المطيبين وحلف الفضول .. ودروس في العمل الجماعي|ناونیشان=http://www.saaid.net/Minute/266.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.saaid.net}}</ref> واتا: لەماڵی عەبدوڵڵای کوڕی جودعان بەشداریم لە ھاوپەیمانیەتیەک کرد، ئەگەر لەئیسلامدا داوای بەشداریم لێبکەن بەشدار دەبم.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الدرر السنية - الموسوعة الحديثية|ناونیشان=https://dorar.net/hadith/sharh/149778|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=dorar.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الدرر السنية - الموسوعة الحديثية|ناونیشان=https://www.dorar.net/hadith/sharh/134245|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.dorar.net}}</ref> ماوەیەک بەر لە دابەزینی سروش بۆ پێغەمبەر، بەهۆی لافاوەوە دیوارەکانی کەعبە داڕوخان، بۆیە خەڵکی مەککە بڕیاریاندا دوبارە کەعبە نوێبکەنەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الكعبة المشرفة.. بيت الله الحرام|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/encyclopedia/citiesandregions/2015/9/6/الكعبة-المشرفة|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=User|یەکەم=Super|سەردێڕ=النبي (ص) وإعادة بناء الكعبة المشرفة (9)|ناونیشان=http://www.hajij.com/ar/articles/religious-articles-viewpoints/item/1416-------9|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.hajij.com|زمان=ar-aa}}</ref> لە کاتی بنیادنانەوەی کەعبە کێشە و ناکۆکییەکی زۆر کەوتە نێوان ھۆزەکانی مەککە، بەھۆی ئەوەی ھەریەکەیان ھەوڵی دەدا ھۆزەکەی ئەوان [[بەردە ڕەشەکە]] بخەنەوە جێگای خۆی، ئەم ناکۆیییەکە چەند ڕۆژێکی خایەند، دواتر بەمەبەستی چارەسەرکردنی ئەم کێشە لە [[مزگەوتی حەرام]] کۆبوونەوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=مكتبة الحرم- ومكان ولادة الرسول صلى الله عليه وسلم - مكة المكرمة|ناونیشان=http://wikimapia.org/7578409/ar/مكتبة-الحرم-ومكان-ولادة-الرسول-صلى-الله-عليه-وسلم|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=wikimapia.org|زمان=ar}}</ref> دواجار گەیشتنە ڕێکەوتنێک ھەرکەسێک یەکەم کەس لە دەرگای مزگەوتەوە بێتە ژوورەوە ئەو دەکەن بە ناوبژیوانی خۆیان و بەردەکە لە جێگای خۆی دابنێت،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=يوم حمل الحجر الأسود|ناونیشان=https://www.alkhaleej.ae/%D9%85%D9%84%D8%AD%D9%82/%D9%8A%D9%88%D9%85-%D8%AD%D9%85%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%AC%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B3%D9%88%D8%AF|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=صحيفة الخليج|زمان=ar}}</ref> ئەوەبوو پێغەمبەر محەممەد ھاتە ژوورەوە، بەھۆی ناوبانگی لە ڕووی ڕاستگۆی و دەستپاکییەوە، ھەموویان ڕازی بوون لەسەر بڕیار و قسەکانی،<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=حسن|یەکەم=مجدي عز الدين|ڕێکەوت=٢٠١٦|سەردێڕ=تأملات في تأملات ديكارت: قراءة تأويلية في سيرة ديكارت الفكرية|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.33914/1312-002-003-003|journal=مجلة آداب النيلين|پەڕەکان=٥٠|doi=10.33914/1312-002-003-003}}</ref> و گووتیان: ({{عەرەبی|هذا الأمينُ، قد رَضينا بما يقضي بيننا}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=سيرة ابن إسحاق - محمد بن إسحاق بن يسار - ج ٢ - الصفحة ٨٧|ناونیشان=http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3661_%D8%B3%D9%8A%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D8%A8%D9%86-%D8%A5%D8%B3%D8%AD%D8%A7%D9%82-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A8%D9%86-%D8%A5%D8%B3%D8%AD%D8%A7%D9%82-%D8%A8%D9%86-%D9%8A%D8%B3%D8%A7%D8%B1-%D8%AC-%D9%A2/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_37|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=shiaonlinelibrary.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211127175321/http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3661_%D8%B3%D9%8A%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D8%A8%D9%86-%D8%A5%D8%B3%D8%AD%D8%A7%D9%82-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A8%D9%86-%D8%A5%D8%B3%D8%AD%D8%A7%D9%82-%D8%A8%D9%86-%D9%8A%D8%B3%D8%A7%D8%B1-%D8%AC-%D9%A2/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_37|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> واتا: ئەوە ئەمینە ھات ڕازین ببێ بەناوبژیوان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=النبي هو الذی وضع الحجر الاسود في موضعه|ناونیشان=https://arabic.tebyan.net/index.aspx?pid=152520|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=arabic.tebyan.net|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220126063554/https://arabic.tebyan.net/index.aspx?pid=152520|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دوای ئەوەی پێغەمبەر لە کێشەکە گەیشت، داوای پۆشاکێکی کرد و بەردەکەی خستە سەری و ھەموو تیرە و ھۆزەکانی شاری مەککەی بانگکرد و ھەر یەکەی چەمکێکیان گرت و ھەڵیان گرت، پاشان بە دەستی خۆی بەردەکەی خستەوە شوێنی خۆی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=قصة الإسلام {{!}} شبابه صلى الله عليه وسلم|ناونیشان=https://islamstory.com/ar/artical/65/شبابه_صلى_الله_عليه_وسلم|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=islamstory.com|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الرسول عليه الصلاة والسلام شاباَ ووصيته للشباب|ناونیشان=https://adlat.net/showthread.php?t=22285|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=عدلات|زمان=ar}}</ref> ئەمەش بووە ھۆی چارەسەرکردنی کێشەکە، زانایان و شوێنکەوتوانی ئایینی ئیسلام ئەم ڕووداوەیان وەک دانایی و لێھاتوویی پێغەمبەر لە چارەسەرکردنی خێرای کێشەکان داناوە.<ref name=":0"/><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=ابن كثير|یەکەم=إسماعيل بن عمر|دوایین٢=صالح|یەکەم٢=فارس علي|ڕێکەوت=٢٠١٦|سەردێڕ=رسالة في تجويد القرآن الإمام أبو الفداء إسماعيل بن عمر بن كثير القرشي الدمشقي الشافعي ت. 774 ھ., دراسة وتحقيق|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.51990/2228-008-024-015|journal=مجلة آداب الفراهيدي|پەڕەکان=١٠١|doi=10.51990/2228-008-024-015}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=User|یەکەم=Super|سەردێڕ=الرشد في التفكير والتصرف وأثره في الحياة|ناونیشان=https://www.alshareyah.com/%D8%AF%D8%B9%D9%88%D8%A9-%D9%88%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9/21-%D8%A2%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D9%88%D9%88%D9%82%D9%81%D8%A7%D8%AA/2564-2021-05-05-00-01-34|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.alshareyah.com|زمان=ar-aa|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211028165520/https://www.alshareyah.com/%25D8%25AF%25D8%25B9%25D9%2588%25D8%25A9-%25D9%2588%25D8%25AB%25D9%2582%25D8%25A7%25D9%2581%25D8%25A9/21-%25D8%25A2%25D9%258A%25D8%25A7%25D8%25AA-%25D9%2588%25D9%2588%25D9%2582%25D9%2581%25D8%25A7%25D8%25AA/2564-2021-05-05-00-01-34|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الرَّسول صلى الله عليه وسلم القدوة في الأمَانَة|ناونیشان=https://dorar.net/akhlaq/124|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=dorar.net|زمان=ar}}</ref> === ھاوسەرگیری لەگەڵ خەدیجە === {{سەرەکی|خەدیجە کچی خووەیلید}} [[پەڕگە:Khadija tomb.jpg|ڕاست|وێنۆک|ئەو گومەزەی لەسەر گۆڕی خەدیجە دروستکرابوو]] [[خەدیجە کچی خووەیلید]]، ژنێکی بازرگانی شاری [[مەککە]] بوو،<ref name="ReferenceG"/> ڕێزلێگیراو و خاوەنی پارە و سامان بوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=خدیجة بنت خویلد|ناونیشان=https://www.alkhaleej.ae/%D9%85%D9%84%D8%AD%D9%82/%D8%AE%D8%AF%D9%8A%D8%AC%D8%A9-%D8%A8%D9%86%D8%AA-%D8%AE%D9%88%D9%8A%D9%84%D8%AF|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=صحیفة الخلیج|زمان=ar}}</ref> کچی خوەیلدی کوڕی ئەسەدی کوری عبدالعزی کوڕی قصی بوو. دایکی فاتیمەی کچی زائدە کوڕی ئەسام کوڕی عامری کوڕی لوئەی بوو، خەدیجە پێش ئەوەی شوو بە پێغەمبەر بکات دوو شووی دیکەی کردبوو.<ref>الصحیح من سیرة النبی الأعظم، جعفر مرتضی العاملی، ج2، ص105-125، دار السیرة، بیروت، ط1995</ref> سەرچاوە مێژووییەکان ئاماژە بەوەدەکەن لە ناو خانەوادەکەی شکۆمەند و خاوەن پلە و پایە بووە سەروەت و سامانی خۆی ھەبوو لەگەڵ ئەوەشدا سەرچاوە مێژووییەکان بە شێوەیەکی گشتی ئەوەیان ڕووننەکردووەتەوە خەدیجە چۆن ئەو ماڵ و سامانەی دەستکەوتووە بەڵام بەشێک لە سەرچاوەکان دەلێن بەھۆی بارزگانییەوە توانیویەتی گەشە بە سەروەت و سامانەکەی بکات.<ref name=":0" /> کاتیک ھەواڵی دەست پاکی محەممەد گەیشت پێی، ناردی بە شوێن محەممەدا و پێشنیاری خستە بەردەمی کە بەشداری بکات لە بازرگانییەکەیدا بۆ [[شام]]،<ref>أسد الغابة فی معرفة الصحابة، ابن الأثیر الجزری، ج1، ص1337-1338.</ref> محەممەد ڕازی بوو و دەرچوو بۆ شام و شتومەکی کڕی، لە گەشتەکەیدا خزمەتکارێکی لەگەڵ بوو بەناوی مەیسەرە، کاتێک گەشتنە شام لە بازاڕی بوسڕا لەژێر سێبەری دارێک دانیشت کە لە نزیک [[سەومەعە|سەومەعەی]] ڕاھیبێک بوو بەناوی نەستوڕا،<ref>عیون الأثر فی فنون المغازی والشمائل والسیر، ابن سید الناس، بەرگی ١،لاپەڕە ٧١، مؤسسة عز الدین، بیروت، ١٩٨٦</ref> ڕاھیبەکە بە مەیسەرەی گووت ({{عەرەبی|ما نزل تحت ھذە الشجرة قطّ إلا نبیّ}})<ref>ثقات ابن حبان، ابن حبان، بەرگی ١، لاپەڕە ٤٧</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://ketabonline.com/ar/books/1311/read?part=1&page=123&index=819046/819081|سەردێڕ=الموسوعة فی صحیح السیرة النبویة - العھد المکی {{!}} مجلد 1 {{!}} صفحة 118 {{!}} مولد رسول اللە الرحمة المھداة صل|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=عظیمات|ناونیشان=http://www.alfaseeh.net/vb/showthread.php?t=19082|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.alfaseeh.net|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220126063559/http://www.alfaseeh.net/vb/showthread.php?t=19082|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> واتا: تەنیا پێغەمبەران لەژێر سێبەری ئەم دارەدا دانیشتوون، مەیسەرە کاتێک گەرما بەتین دەبوو دەیبینی دوو فریشتە سێبەر بۆ پێغەمبەر و حوشترەکەی دەکەن،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=قصة ام المؤمنین خدیجە رضی اللە عنھا مع الرسول الکریم|ناونیشان=https://tamimi.own0.com/t6163-topic|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=tamimi.own0.com|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=کتابات فی المیزان / لنعرف خدیجة علیھا السلام!!|ناونیشان=http://www.kitabat.info/print.php?id=154581|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.kitabat.info}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ص81 - کتاب سیرة ابن اسحاق السیر والمغازی - حدیث خدیجة ابنة خویلد - المکتبة الشاملة الحدیثة|ناونیشان=https://al-maktaba.org/book/9862/84|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=al-maktaba.org}}</ref> کاتێک گەڕایەوە بۆ مەککە قازانجێکی زۆری کردبوو دوو ئەوەندەی جارانی پێشوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تاجر النبی فی مال خدیجة.. فحقق أرباحًا ما لم یحققھا غیرە فی 40 سنة|ناونیشان=https://www.amrkhaled.net/Story/1027608/%D8%AA%D8%A7%D8%AC%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%DB%8C-%D9%81%DB%8C-%D9%85%D8%A7%D9%84-%D8%AE%D8%AF%DB%8C%D8%AC%D8%A9-%D9%81%D8%AD%D9%82%D9%82-%D8%A3%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%AD%D9%8B%D8%A7-%D9%85%D8%A7-%D9%84%D9%85-%DB%8C%D8%AD%D9%82%D9%82%DA%BE%D8%A7-%D8%BA%DB%8C%D8%B1%DA%BE-%D9%81%DB%8C-40-%D8%B3%D9%86%D8%A9|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.amrkhaled.net|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211028165541/https://www.amrkhaled.net/Story/1027608/%25D8%25AA%25D8%25A7%25D8%25AC%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2586%25D8%25A8%25D9%258A-%25D9%2581%25D9%258A-%25D9%2585%25D8%25A7%25D9%2584-%25D8%25AE%25D8%25AF%25D9%258A%25D8%25AC%25D8%25A9-%25D9%2581%25D8%25AD%25D9%2582%25D9%2582-%25D8%25A3%25D8%25B1%25D8%25A8%25D8%25A7%25D8%25AD%25D9%258B%25D8%25A7-%25D9%2585%25D8%25A7-%25D9%2584%25D9%2585-%25D9%258A%25D8%25AD%25D9%2582%25D9%2582%25D9%2587%25D8%25A7-%25D8%25BA%25D9%258A%25D8%25B1%25D9%2587-%25D9%2581%25D9%258A-40-%25D8%25B3%25D9%2586%25D8%25A9|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> مەیسەرەی خزمەتکاریش ئەو شتانەی بۆ خەدیجە گێڕایەوە کە بەسەریان ھاتووە، بۆیە لە دوای گەڕانەوەکەی لە شام خەدیجە پێشنیاری ھاوسەرگیری خستە بەردەمی لەڕێی نەفیسە کچی مەنییە،<ref>الاکتفاء بما تضمنە من مغازی رسول اللە والثلاثة الخلفاء، سلیمان بن موسی الکلاعی الأندلسی، ج1، ص114، عالم الکتب، بیروت، ط1996.</ref> محەممەدیش ڕازی بوو و داواکەی خستە بەردەم مامەکانی، ئەبوو تاڵیبی مامی لەگەڵی چوو خوازبێنی بۆ کرد لە عەمری کوڕی ئەسەدی مامی و مارەییەیەکەی بیست حوشتر بوو،<ref>البدایة والنھایة، ابن کثیر، بەرگی ٢، لاپەڕە ٣٦١</ref> خەدیجەی خواست کاتێک لە تەمەنی ٢٥ ساڵیدا بوو خەدیجە لە تەمەنی ٤٠ ساڵیدا یان ھەندێک دەڵێن ئەویش لە تەمەنی ٢٥ ساڵیدا بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=کیف تزوج النبی صلی اللە علیە وسلم من خدیجة - الإسلام سؤال وجواب|ناونیشان=https://islamqa.info/ar/answers/34550/کیف-تزوج-النبی-صلی-اللھ-علیھ-وسلم-من-خدیجة|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=islamqa.info|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زواج النبی صلی اللە علیە وسلم بخدیجة رضی اللە عنھا - موقع مقالات إسلام ویب|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/article/156056/زواج-النبی-صلی-اللھ-علیھ-وسلم-بخدیجة--رضی-اللھ-عنھا-|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=www.islamweb.net}}</ref> خەدیجە یەکەم ژنی محەممەدە و تاوەکوو لەژیاندا مابوو ژنی تری نەھێناوە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=أول امرأة تزوجھا رسول اللە صلی اللە علیە وسلم بعد خدیجة|ناونیشان=http://www.sahaba.rasoolona.com/Al-Awael/484/%D8%A3%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%85%D8%B1%D8%A3%D8%A9-%D8%AA%D8%B2%D9%88%D8%AC%D9%87%D8%A7-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B5%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%87-%D9%88%D8%B3%D9%84%D9%85-%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%AE%D8%AF%D9%8A%D8%AC%D8%A9|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.sahaba.rasoolona.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210927003447/http://sahaba.rasoolona.com/Al-Awael/484/%D8%A3%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%85%D8%B1%D8%A3%D8%A9-%D8%AA%D8%B2%D9%88%D8%AC%D9%87%D8%A7-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B5%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%87-%D9%88%D8%B3%D9%84%D9%85-%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%AE%D8%AF%D9%8A%D8%AC%D8%A9|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دوای ئەوەی بیست و پێنج ساڵ لەلای مایەوە پازدە ساڵ پێش پێغەمبەرایەتی و دە ساڵ دوای پێغەمبەرایەتی،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ما ھی أول امرأة تزوجھا النبی صلی اللە علیە وسلم ؟|ناونیشان=https://ejaaba.com/%D9%85%D8%A7-%D9%87%D9%8A-%D8%A3%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%85%D8%B1%D8%A3%D8%A9-%D8%AA%D8%B2%D9%88%D8%AC%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D8%B5%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%87-%D9%88%D8%B3%D9%84%D9%85|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=ejaaba.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220126063555/https://ejaaba.com/%D9%85%D8%A7-%D9%87%D9%8A-%D8%A3%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%85%D8%B1%D8%A3%D8%A9-%D8%AA%D8%B2%D9%88%D8%AC%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D8%B5%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%87-%D9%88%D8%B3%D9%84%D9%85|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و دایکی ھەموو منداڵەکانی بوو بێجگە لە ئیبراھیم کە دایکی ئەو ماریە قیبتی بوو، مناڵەکانی تری قاسم و عەبدوڵڵا و زەینەب و ئوم کەلسوم و فاتمە بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=سعید|یەکەم=مریم|ڕێکەوت=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|سەردێڕ=اسماء ابناء الرسول صلی اللە علیە وسلم|ناونیشان=https://www.fekera.com/94104/اسماء-ابناء-الرسول-صلی-اللھ-علیھ-وسلم/|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=موقع فکرة|زمان=ar}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.fekera.com/94104/%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D8%A8%D9%86%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%84-%D8%B5%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D9%84%D9%84%DA%BE-%D8%B9%D9%84%DB%8C%DA%BE-%D9%88%D8%B3%D9%84%D9%85/ |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ }}</ref> قاسم و عەبدولڵا لە سەردەمی نەفامیدا مردن بەڵام ھەموو کچەکانی موسڵمان بوون و لە گەڵیدا کۆچیان کرد بۆ مەدینە، بەڵام ھەموویان ھێشتا پێغەمبەر لە ژیاندا بوو مردن بێجگە لە فاتیمە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الحکمة من موت أبناء الرسول الذکور|ناونیشان=https://www.almrsal.com/post/924895|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=المرسال|زمان=ar}}</ref> === مژدەکان لە نزیکبوونەوەی ناردنی === [[ئیسلام|موسڵمانان]] لەو بڕوایەدان کە خوا ھەر پێغەمبەرێکی ناردبێت بەڵێنی لێوەرگرتووە کە بە نەتەوەکەی بڵێت باوەڕ بە دوایین پێغەمبەر بھێنن کە محەممەدە و سەری بخەن،<ref>[http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&bk_no=49&ID=265 لە تەفسیری ئیبن کەسیر، سورەتی ئەنعام]</ref> و محەممەد خۆی فەرموویەتی: ({{عەرەبی|أنا دعوة إبراهيم، وكان آخر من بشّر بي عيسى بن مريم}}) واتا: من بانگەوازی ئیبڕاھیمی باوکمم، مژدەکەی عیسام،<ref>دەقی فەرموودەکە؛ «أنا دعوة إبراهيم، وكان آخر من بشّر بي عيسى بن مريم»</ref> ھەروەھا لە کتێبەکانی ژیننامەدا ھاتووە کەوا حاخامەکانی [[جوو|یەھوود]] و قەشە مەسیحییەکانی ناو [[عەرەب]] باسیان لە ھاتنی پێغەمبەر محەممەد کردووە پێش ناردنی کاتێک کاتەکەی نزیک بووەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=الصلابي|یەکەم=د علي|سەردێڕ=صفات خير الأنام في التوراة والإنجيل|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/blogs/2021/4/1/صفات-محمد-صلى-الله-عليه-وسلم-في-التوراة|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=كيف أخبرت الكتب السماوية عن النبي (ص) وشريعته؟|ناونیشان=https://ar.hawzahnews.com/news/352732/كيف-أخبرت-الكتب-السماوية-عن-النبي-ص-وشريعته|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=وكالة أنباء الحوزة|زمان=ar}}{{بەستەری مردوو|url=https://ar.hawzahnews.com/news/352732/%D9%83%D9%8A%D9%81-%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%85%D8%A7%D9%88%D9%8A%D8%A9-%D8%B9%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D8%B5-%D9%88%D8%B4%D8%B1%D9%8A%D8%B9%D8%AA%D9%87 |date=نیسانی ٢٠٢٦ }}</ref> فاڵگرەوە عەرەبەکان لە جنۆکە شەیتانەکانەوە زانیایان کە بەدزیەوە گوێیان دەگرت و ھەواڵەکانیان لەئاسمانەوە دەھێنا پێش ئەوەی ڕێگریان لێبکیرێت. قەشە مەسیحییەکان و حاخامە جوولەکەکان لە کتێبەکانیان سیفەتی خۆی سیفەتی کاتی ھاتنیان دەزانی،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=بعض صفات النبي الموعود {{!}} موقع نصرة محمد رسول الله|ناونیشان=https://rasoulallah.net/ar/articles/article/11307/|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=rasoulallah.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=الصلابي|یەکەم=د علي|سەردێڕ=صفات خير الأنام في التوراة والإنجيل|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/blogs/2021/4/1/صفات-محمد-صلى-الله-عليه-وسلم-في-التوراة|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}</ref> و پێغەمبەرەکانیان بەڵێنیان لێوەرگرتبوون کاتێک هات باوەڕی پێبێنن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=من أوصاف الرسول في التوراة والإنجيل -2-|ناونیشان=https://islamsyria.com/site/show_articles/9266|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=islamsyria.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211027175444/https://islamsyria.com/site/show_articles/9266|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=صفات النبي (صلى الله عليه وآله) في التوراة - مركز الأبحاث العقائدية|ناونیشان=https://www.aqaed.com/faq/1666/|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.aqaed.com}}</ref> ئیبن عەبباس دەڵێت : جوولەکەکانی خەیبەر جەنگیان لەگەڵ غەتەفان دەکرد کاتێک بەیەک گەیشتن جوولەکەکانی خەیبەر دۆڕان، و جوولەکەکان ئەم دوعایەیان کرد؛ خوایە ئێمە داوات لێدەکەین بەحەقی پێغەمبەر محەممەدی ڕاستگۆ کە بەڵێنت داوە بۆمانی بنێری سەرمان بخەی بەسەریاندا، بۆیە کاتێک گەیشتن بەغەتەفان ئەو دوعایەیان کرد و لێیان بردنەوە، کاتێک پێغەمبەر وەحی بۆ ھات باوەڕیان پێنەکرد، خوای گەورە ئایەتی دابەزاند (ئەوان لەپێشدا بە پێغەمبەر ھەڕەشەیان لە بێباوەڕان دەکرد بەڵام کاتێک ھات باوەڕیان پێنەھێنا).<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بكر/السيوطي|یەکەم=جلال الدين عبد الرحمن بن أبي|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=jzdMDwAAQBAJ&pg=PT169&lpg=PT169&dq%253D%25D8%25A7%25D9%2586%25D8%25AA%252B%25D9%258A%25D9%2587%25D9%2588%25D8%25AF%252B%25D8%25AE%25D9%258A%25D8%25A8%25D8%25B1%252B%25D8%25AA%25D9%2582%25D8%25A7%25D8%25AA%25D9%2584%252B%25D8%25BA%25D8%25B7%25D9%2581%25D8%25A7%25D9%2586%252B%25D9%2581%25D9%2584%25D9%2585%25D9%2591%25D8%25A7%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25AA%25D9%2582%25D9%2588%25D8%25A7%252B%25D9%2587%25D9%258F%25D8%25B2%25D9%2585%25D8%25AA%252B%25D9%258A%25D9%2587%25D9%2588%25D8%25AF%252B%25D8%25AE%25D9%258A%25D8%25A8%25D8%25B1%252B%25D9%2581%25D8%25B9%25D8%25A7%25D8%25B0%25D8%25AA%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%258A%25D9%2587%25D9%2588%25D8%25AF%252B%25D8%25A8%25D9%2587%25D8%25B0%25D8%25A7%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25AF%25D8%25B9%25D8%25A7%25D8%25A1%252B%25D9%2581%25D9%2582%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25AA%252B%25C2%25AB%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2584%25D9%2587%25D9%2585%252B%25D8%25A5%25D9%2586%25D8%25A7%252B%25D9%2586%25D8%25B3%25D8%25A3%25D9%2584%25D9%2583%252B%25D8%25A8%25D8%25AD%25D9%2582%25D9%2591%252B%25D9%2585%25D8%25AD%25D9%2585%25D8%25AF%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2586%25D8%25A8%25D9%258A%25D9%2591%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25A3%25D9%2585%25D9%258A%25D9%2591%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25B0%25D9%258A%252B%25D9%2588%25D8%25B9%25D8%25AF%25D8%25AA%25D9%2586%25D8%25A7%252B%25D8%25A3%25D9%2586%252B%25D8%25AA%25D8%25AE%25D8%25B1%25D8%25AC%25D9%2587%252B%25D9%2584%25D9%2586%25D8%25A7%252B%25D9%2581%25D9%258A%252B%25D8%25A2%25D8%25AE%25D8%25B1%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25B2%25D9%2585%25D8%25A7%25D9%2586%252B%25D8%25A5%25D9%2584%25D8%25A7%252B%25D9%2586%25D8%25B5%25D8%25B1%25D8%25AA%25D9%2586%25D8%25A7%252B%25D8%25B9%25D9%2584%25D9%258A%25D9%2587%25D9%2585%25C2%25BB%25D8%258C%252B%25D9%2581%25D9%2583%25D8%25A7%25D9%2586%25D9%2588%25D8%25A7%252B%25D8%25A5%25D8%25B0%25D8%25A7%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25AA%25D9%258E%25D9%2582%25D9%258E%25D9%2588%25D8%25A7%25D8%258C%252B%25D8%25AF%25D8%25B9%25D9%2588%25D8%25A7%252B%25D8%25A8%25D9%2587%25D8%25B0%25D8%25A7%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25AF%25D8%25B9%25D8%25A7%25D8%25A1%252B%25D9%2581%25D9%2587%25D8%25B2%25D9%2585%25D9%2588%25D8%25A7%252B%25D8%25BA%25D8%25B7%25D9%2581%25D8%25A7%25D9%2586%25D8%258C%252B%25D9%2581%25D9%2584%25D9%2585%25D8%25A7%252B%25D8%25A8%25D9%258F%25D8%25B9%25D8%25AB%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2586%25D8%25A8%25D9%258A%252B%25D8%25B5%25D9%2584%25D9%2589%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2584%25D9%2587%252B%25D8%25B9%25D9%2584%25D9%258A%25D9%2587%252B%25D9%2588%25D8%25B3%25D9%2584%25D9%2585%252B%25D9%2583%25D9%2581%25D8%25B1%25D9%2588%25D8%25A7%252B%25D8%25A8%25D9%2587%252B%25D9%2581%25D8%25A3%25D9%2586%25D8%25B2%25D9%2584%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2584%25D9%2587%252B%25EF%25B4%25BF%25D9%2588%25D9%258E%25D9%2583%25D9%258E%25D8%25A7%25D9%2586%25D9%258F%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2592%252B%25D9%2585%25D9%2590%25D9%2586%252B%25D9%2582%25D9%258E%25D8%25A8%25D9%2592%25D9%2584%25D9%258F%252B%25D9%258A%25D9%258E%25D8%25B3%25D9%2592%25D8%25AA%25D9%258E%25D9%2581%25D9%2592%25D8%25AA%25D9%2590%25D8%25AD%25D9%258F%25D9%2588%25D9%2586%25D9%258E%252B%25D8%25B9%25D9%258E%25D9%2584%25D9%258E%25D9%2589%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%258E%25D9%2591%25D8%25B0%25D9%2590%25D9%258A%25D9%2586%25D9%258E%252B%25D9%2583%25D9|سەردێڕ=تفسير السيوطي (الدر المنثور في التفسير بالمأثور) 1-7 ج1|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Dar Al Kotob Al Ilmiyah دار الكتب العلمية|ژپنک=٩٧٨-٢-٧٤٥١-٣٠٠١-٣|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ص5 - شرح كتاب قاعدة جليلة في التوسل والوسيلة - الكلام على حديث ابن عباس في معنى استفتاح اليهود على الذين كفروا - المكتبة الشاملة الحديثة|ناونیشان=https://al-maktaba.org/book/32403/296|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=al-maktaba.org}}</ref> لەباسی موسڵمان بوونی [[سەلمانی فارسی]] دەڵێت یەکێک لەڕاھیبەکان پێیگووتوە: سەردەمی پێغەمبەرێک نیزیک بۆتەوە، بەدینی ئیبراھیم نێردراوە لەوڵاتی عەرەب دەردەکەوێت، کۆچدەکات بۆ زەوییەک لەنێوان دوو چیا دایە و خورمای لێدەچێندرێت، چەند نیشانەیەکی ھەیە؛ دیاری وەردەگرێت بەڵام خێر وەرناگرێت، لەنێوان شانەکانی مۆری پێغەمبەرایەتی ھەیە، ئەگەر بتوانی بگەی بەو وڵاتە ئەو پێی بگە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=الدمشقي|یەکەم=أبي الفداء إسماعيل بن عمر/ابن كثير|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=iMR9DwAAQBAJ&pg=PT726&lpg=PT726&dq=%D9%82%D8%AF+%D8%A3%D8%B8%D9%84%D9%91+%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86+%D9%86%D8%A8%D9%8A%D8%8C+%D9%85%D8%A8%D8%B9%D9%88%D8%AB+%D8%A8%D8%AF%D9%8A%D9%86+%D8%A5%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%8A%D9%85+%D9%8A%D8%AE%D8%B1%D8%AC+%D8%A8%D8%A3%D8%B1%D8%B6+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D8%8C+%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D9%87+%D8%A5%D9%84%D9%89+%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B1%D8%B6+%D8%A8%D9%8A%D9%86+%D8%AD%D8%B1%D9%91%D8%AA%D9%8A%D9%86+%D8%A8%D9%8A%D9%86%D9%87%D9%85%D8%A7+%D9%86%D8%AE%D9%84%D8%8C+%D8%A8%D9%87+%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA+%D9%84%D8%A7+%D8%AA%D8%AE%D9%81%D9%89%D8%8C+%D9%8A%D8%A3%D9%83%D9%84+%D8%A7%D9%84%D9%87%D8%AF%D9%8A%D9%91%D8%A9+%D9%88%D9%84%D8%A7+%D9%8A%D8%A3%D9%83%D9%84+%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%91%D8%AF%D9%82%D8%A9%D8%8C+%D8%A8%D9%8A%D9%86+%D9%83%D8%AA%D9%81%D9%8A%D9%87+%D8%AE%D8%A7%D8%AA%D9%85+%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%88%D8%A9%D8%8C+%D9%81%D8%A5%D9%86+%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B7%D8%B9%D8%AA+%D8%A3%D9%86+%D8%AA%D9%84%D8%AD%D9%82+%D8%A8%D8%AA%D9%84%D9%83+%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%84%D8%A7%D8%AF+%D9%81%D8%A7%D9%81%D8%B9%D9%84&source=bl&ots=JFDqO8C8LS&sig=ACfU3U0b7_r4XN8EyZYXaVMZ0AtDNkB_SQ&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjPxLTOxczzAhVP3KQKHRdODDIQ6AF6BAgLEAM|سەردێڕ=البداية والنهاية 1-8 مع الفهارس ج1: البداية والنهاية 1/8 - لونان|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Dar Al Kotob Al Ilmiyah دار الكتب العلمية|ژپنک=٩٧٨-٢-٧٤٥١-٢٧٨١-٥|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=إسلام ويب - هداية الحيارى في أجوبة اليهود والنصارى - القسم الأول في أجوبة المسائل - المسألة الثانية فيما لو اختاروا الكفر - قصة إسلام سلمان الفارسي - سلمان يلحق بقس عمورية- الجزء رقم1|ناونیشان=https://islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&flag=1&bk_no=115&ID=20|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=islamweb.net|زمان=ar}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=عويص|یەکەم=د إيهاب|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=5go0EAAAQBAJ&pg=PT522&lpg=PT522&dq=%D9%82%D8%AF+%D8%A3%D8%B8%D9%84%D9%91+%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86+%D9%86%D8%A8%D9%8A%D8%8C+%D9%85%D8%A8%D8%B9%D9%88%D8%AB+%D8%A8%D8%AF%D9%8A%D9%86+%D8%A5%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%8A%D9%85+%D9%8A%D8%AE%D8%B1%D8%AC+%D8%A8%D8%A3%D8%B1%D8%B6+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D8%8C+%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D9%87+%D8%A5%D9%84%D9%89+%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B1%D8%B6+%D8%A8%D9%8A%D9%86+%D8%AD%D8%B1%D9%91%D8%AA%D9%8A%D9%86+%D8%A8%D9%8A%D9%86%D9%87%D9%85%D8%A7+%D9%86%D8%AE%D9%84%D8%8C+%D8%A8%D9%87+%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA+%D9%84%D8%A7+%D8%AA%D8%AE%D9%81%D9%89%D8%8C+%D9%8A%D8%A3%D9%83%D9%84+%D8%A7%D9%84%D9%87%D8%AF%D9%8A%D9%91%D8%A9+%D9%88%D9%84%D8%A7+%D9%8A%D8%A3%D9%83%D9%84+%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%91%D8%AF%D9%82%D8%A9%D8%8C+%D8%A8%D9%8A%D9%86+%D9%83%D8%AA%D9%81%D9%8A%D9%87+%D8%AE%D8%A7%D8%AA%D9%85+%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%88%D8%A9%D8%8C+%D9%81%D8%A5%D9%86+%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B7%D8%B9%D8%AA+%D8%A3%D9%86+%D8%AA%D9%84%D8%AD%D9%82+%D8%A8%D8%AA%D9%84%D9%83+%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%84%D8%A7%D8%AF+%D9%81%D8%A7%D9%81%D8%B9%D9%84&source=bl&ots=yvBiBZtnkj&sig=ACfU3U1CKp3m8DCTd5EtjLjM0lFiXWA6aw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjPxLTOxczzAhVP3KQKHRdODDIQ6AF6BAgNEAM|سەردێڕ=كهولة قبل البلوغ|بڵاوکەرەوە=ٌرواية|ژپنک=٩٧٨-٦٠٣-٩٠٤٣٧-٥-١|زمان=ar}}</ref> عامر کوڕی ڕەبیعە دەڵێت: ({{عەرەبی|سمعت زيد بن عمرو بن نفيل يقول أنا أنتظر نبيًا من ولد إسماعيل ثم من بني عبد المطلب بن هاشم ولا أراني أدركه، وأنا أؤمن به وأصدّقه وأشهد أنه نبيّ، فإن طالت بك مدة فرأيته فأقرئه مني السّلام، وسأخبرك ما نعته حتى لا يخفى عليك. قلت: هلمّ. قال: هو رجل ليس بالقصير ولا بالطويل ولا بكثير الشعر ولا بقليله وليست تفارق عينيه حمرة وخاتم النبوة بين كتفيه، واسمه أحمد، وهذا البلد مولده ومبعثه، ثم يخرجه قومه منها، ويكرهون ما جاء به حتى يهاجر إلى يثرب فيظهر أمره، فإيّاك أن تخدع عنه فإني طفت البلاد كلها أطلب دين إبراهيم، فكل من أسأل من اليهود والنصارى والمجوس يقولون "هذا الدين وراءك" وينعتونه مثل ما نعته لك ويقولون "لم يبق نبي غيره}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تاريخ مدينة دمشق - ابن عساكر - ج ١٩ - الصفحة ٥٠٤|ناونیشان=http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3175_%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%AF%D9%85%D8%B4%D9%82-%D8%A7%D8%A8%D9%86-%D8%B9%D8%B3%D8%A7%D9%83%D8%B1-%D8%AC-%D9%A1%D9%A9/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_504|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=shiaonlinelibrary.com}}{{بەستەری مردوو|url=http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3175_%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%AF%D9%85%D8%B4%D9%82-%D8%A7%D8%A8%D9%86-%D8%B9%D8%B3%D8%A7%D9%83%D8%B1-%D8%AC-%D9%A1%D9%A9/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_504 |date=ئابی ٢٠٢٥ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=المجمع العالمي للتقريب بين المذاهب الاسلامية : أعـلام النبوة|ناونیشان=https://taghrib.com/ar/library/print/406/19|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=taghrib.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211016171110/https://taghrib.com/ar/library/print/406/19|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الرسول صلى الله عليه وسلم|ناونیشان=http://w11a.weebly.com/157516041585158716081604-158916041609-1575160416041607-1593160416101607-1608158716041605.html|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=عظماء في التاريخ الاسلامي}}</ref> واتا: گوێم لە عەمر کوڕی نوفەیل بوو دەیگووت چاوەڕێی پێغەمبەرێک دەکەم لەنەوەی ئیسماعیل، دواتر لەنەوەی عەبدول موتەڵیب کوڕی ھاشم و وانازانم پێیبگەم، من باوەڕم پێی ھێناوە و بەڕاستی دادەنێم و شایەتی دەدەم پێغەمبەرە، ئەگەر تەمەنت درێژ بوو و پێی گەیشتی لەمنەوە سەلامی لێبکە، و سیفاتەکانیت پێدەڵێم تاوەکوو لێت تێکنەچێ. گووتم: پێم بڵێ. گووتی: پیاوێکە نەزۆر درێژە نەزۆر کورتە، پرچی نەزۆر درێژە نەزۆر کورتە، سورایی ھەمیشە لەچاوەکانیدا ھەیە و مۆری پێغەمبەرایەتی لەنێوان شانەکانیەتی، ناوی ئەحمەدە و ئەو وڵاتەی ئێرە شوێنی لەدایکبوون و ناردنیەتی، دواتر گەلەکەی لە وڵات دەریدەکەن و ڕقیان لە بەرنامەکەیەتی، ئینجا کۆچدەکات بۆ مەدینە و سەردەکەوێت، ئاگات لێبێت لێت تێکنەچێت من ھەموو وڵاتان گەڕاوم بەدوای دینی ئیبراھیم، پرسیارم لە ھەر جوولەکە و مەسیحی و ئاگرپەرستێک کردبێت گووتویانە: بگەڕێوە لەوەڵاتی تۆ سەرھەڵدەدا، بەو شێوەیەی بۆم وەسف کردی ئاوا بۆیان وەسف کردووم و دەیانگووت تەنیا ئەو پێغەمبەرە ماوە بنێردرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زيد بن عمرو بن نفيل العدوي - The Hadith Transmitters Encyclopedia|ناونیشان=http://hadithtransmitters.hawramani.com/%D8%B2%D9%8A%D8%AF-%D8%A8%D9%86-%D8%B9%D9%85%D8%B1%D9%88-%D8%A8%D9%86-%D9%86%D9%81%D9%8A%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%AF%D9%88%D9%8A/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=hadithtransmitters.hawramani.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الباب السابع عشر فيما هجست به النفوس من إلهام العقول بنبوته عليه السلام، الباب الثامن عشر في مبادىء نسبه وطهارة مولده صلى الله عليه وسلم - أعلام النبوة للماوردي|ناونیشان=http://islamilimleri.com/Kulliyat/Siyer/2Siyer/pg_005_0010.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=islamilimleri.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211016171110/http://islamilimleri.com/Kulliyat/Siyer/2Siyer/pg_005_0010.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> محەممەد پێش پێغەمبەرایەتی چەند شتێکی دەبینی لەوانە ({{عەرەبی|إني لأعرف حجرًا بمكة كان يسلّم علي قبل أن أُبعث، إني لأعرفه الآن}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠٢٠|سەردێڕ=تسليم الحجر عليه صلى الله عليه و سلم|ناونیشان=http://jeridety.com/ar/170292|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=جريدتي|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211016171119/http://jeridety.com/ar/170292|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=المطلب الحادي عشر: تسليم الحجر|ناونیشان=https://dorar.net/aqadia/2067|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=dorar.net|زمان=ar}}</ref> واتا: من بەردێک دەزانم لەمەککە پێش پێغەمبەرایەتی سەلامی لێدەکردم، ئێستا دەیناسمەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی شوباتی ٢٠١٧|سەردێڕ=باب فضل نسب النبي ﷺ ، وتسليم الحجر عليه قبل النبوة|ناونیشان=https://muslim.lna.io/2267/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=حديث صحيح مسلم|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الشيخ عبد المحسن العباد-صحيح مسلم-254-5|ناونیشان=http://alathar.net/home/esound/index.php?op=codevi&coid=243110|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=alathar.net}}</ref> ئەگەر ویستبای دەست بەئاو بگەیەنێت دوور دەکەوەتەوە تاوەکوو ماڵەکانی مەککە وندەبوون و دەچوو بۆ شیو و دۆڵەکانی دەوری مەککە، بەلای ھەر دار یان بەردێکدا تێپەڕیبا دەیگووت «سەلامت لێبێت ئەی پێغەمبەری خوا»،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حجرُ يسلم على رسول الله - شبكة الشفاء العالمية|ناونیشان=https://www.ashefaa.complay.php/?catsmktba=21586|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=حجرُ يسلم على رسول الله|زمان=en}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.ashefaa.complay.php/?catsmktba=21586 |date=حوزەیرانی ٢٠٢٣ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=سلام الحجر على النبي - موقع مقالات إسلام ويب|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/article/202255/%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%AC%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%8A|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.islamweb.net}}</ref> سەیری لای ڕاست و چەپی خۆیدەکرد تەنیا بەرد و داری دەبینی، ئەو بارودۆخە بەردەوام بوو تاوەکوو جبرەئیل ھات بۆلای لە [[ئەشکەوتی حیڕا|ئەشکەوتی حیرا]].<ref>البداية والنهاية، ابن كثير، بەرگی ٣، لاپەڕە ٥-٣٣</ref> == ژیانی دوای ناردنی تا پێش کۆچ == === دابەزینی سرووش === [[پەڕگە:Cave Hira.jpg|ڕاست|وێنۆک|ئەشکەوتی حیرا]] کاتێک گەیشتە تەمەنی چل ساڵی بە زۆری دەردەچوو بۆ [[ئەشکەوتی حیڕا]] <ref name="ReferenceF" /> دەمایەوە لە «[[چیای نوور]] لە دووری دوو میل لە مەککەوە»،<ref>[[:ar:الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، المباركفوري، دار المؤيد، ص65.</ref> ئەمەش لە ھەموو ساڵێکدا بوو،<ref name=":4">البداية والنهاية ،[[ئیبن کەسیر]]، ج3، لا5-33</ref> ئاو و خواردنی لەگەڵ خۆی دەبرد و مانگێک تیایدا دەمایەوە و پەرستن و تێڕامانی دەکرد.<ref>عيون الأثر في فنون المغازي والشمائل والسير، ابن سيد الناس، ج1، ص109-120، مؤسسة عز الدين، بيروت، ط1986.</ref> موسڵمانان لەو بڕوایەدان کە بۆ یەکەم جار سروشی بۆ دابەزی لە ١٧ی ڕەمەزان<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج1، ص190-198، دار صادر، بيروت.</ref> یان ٢٤ی ڕەمەزان <ref name=":4" /><ref>في مسند أحمد، ج4، ص107، والجامع الصغير، للسيوطي، رقم:2734، وحسّنه: «أن رسول الله  قال: "أُنزل القرآن لأربع وعشرين خلت من رمضان"».</ref> یان ٢١ی ڕەمەزان <ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، دار المؤيد، ص65.</ref> بەرامبەر ١٠ی ئابی ٦١٠ز، (٢٧ی ڕەجەب دانراوە لای [[شیعە]]).<ref>الصحيح من سيرة النبي الأعظم، جعفر مرتضى العاملي، ج2، ص243-252، دار السيرة، بيروت، ط1995.</ref> [[عائیشە]] بەسەرھاتی دابەزینی سروش دەگێڕێتەوە و دەڵێت: ({{عەرەبی|أول ما بدأ به رسول الله صلى الله عليه وسلم من الوحي الرؤيا الصالحة في النوم، فكان لا يرى رؤيا إلا جاءت مثل فلق الصبح، ثم حُبب إليه الخلاء، وكان يخلو بغار حراء، فيتحنّث فيه الليالي ذوات العدد قبل أن ينزع إلى أهله، ويتزوّد لذلك، ثم يرجع إلى خديجة فيتزود لمثلها، حتى جاءه الحقّ وهو في غار حراء، فجاءه المَلك فقال: اقرأ، قال: ما أنا بقاريء. قال: فأخذني فغطّني حتى بلغ مني الجهد، ثم أرسلني فقال: اقرأ، قلت: ما أنا بقاريء، فأخذني فغطني الثانية حتى بلغ مني الجهد، ثم أرسلني فقال: اقرأ، فقلت: ما أنا بقاريء، فأخذني فغطني الثالثة، ثم أرسلني فقال:{{قورئان|سوورەت=٩٦|ئایەت=١|ژمارە=٤}} فرجع بها رسول الله صلى الله عليه وسلم يرجف فؤاده، فدخل على خديجة بنت خويلد رضي الله عنها فقال: زمّلوني زملّوني، فزمّلوه حتى ذهب عنه الروع، فقال لخديجة وأخبرها الخبر: لقد خشيت على نفسي. فقالت خديجة: كلا والله ما يخزيك الله أبدًا، إنك لتصل الرّحم، وتحمل الكلّ، وتكسب المعدوم، وتُقرِي الضيف، وتُعين على نوائب الحقّ. فانطلقت به خديجة حتى أتت به ورقة بن نوفل بن أسد بن عبد العزى، ابن عم خديجة، وكان امرءًا تنصّر في الجاهلية، وكان يكتب الكتاب العبراني، فيكتب من الإنجيل بالعبرانية ما شاء الله أن يكتب، وكان شيخًا كبيرًا قد عمي، فقالت له خديجة: يا ابن عمّ، اسمع من ابن أخيك. فقال له ورقة: يا ابن أخي ماذا ترى؟ فأخبره رسول الله صلى الله عليه وسلم خبر ما رأى، فقاله له ورقة: هذا الناموس الذي نزل الله به على موسى، يا ليتني فيها جذع، ليتني أكون حيًا إذ يُخرجك قومك، فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم: أوَمخرجيّ هم؟ قال: نعم، لم يأتِ رجل قطّ بمثل ما جئتَ به إلا عُودِي، وإن يدركني يومك أنصرك نصرًا مؤزرًا}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=بدء الوحي إِلى رسول الله صلى الله عليه وسلم|ناونیشان=http://www.saaid.net/Doat/binbulihed/271.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.saaid.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=بدء الوحي|ناونیشان=http://www.alukah.net/sharia/0/35963/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.alukah.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی شوباتی ٢٠١٧|سەردێڕ=باب بدء الوحي إلى رسول الله ﷺ|ناونیشان=https://muslim.lna.io/195/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=حديث صحيح مسلم|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=إنكار أحاديث بدء الوحي|ناونیشان=http://www.bayanelislam.net/Suspicion.aspx?id=03-02-0032&value=&type=|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.bayanelislam.net|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211018075717/http://www.bayanelislam.net/Suspicion.aspx?id=03-02-0032&value=&type=|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> واتا: [[پەڕگە:Siyer-i Nebi 158b.jpg|وێنۆک|وێنەیەکی سەردەمی عوسمانی لەلایەن سیەر نەبی، کە پێغەمبەر محەممەد نیشاندەدات (بێ ڕووخسار) لەسەر کێوی نوور (حیراء)]] <blockquote>پێغەمبەر سەرەتا خەونی ڕاستی دەبینی، ھەر خەونێکی دیتبا وەک بەری بەیان دەھاتە دی، دواتر خەڵوەتی لەلا خۆشەویستکرا و خەڵوەتی دەکرد لە ئەشکەوتی حیڕا، و چەند شەوێک تێیدا دەماوە بەندایەتی دەکرد پێش ئەوەی بگەڕێتەوە بۆ لای خێزانەکەی، بۆ ئەوەی کەلوپەلی پێویست لەگەڵ خۆی ببات، لەسەر ئەو کارە بەردەوامبوو تا وەکوو وەحی بۆ ھات لە ئەشکەوتی حیڕادا، جوبرەئیل ھات بۆ لای و پێیگووت: بخوێنە، ئەویش گووتی: خوێندەواریم نییە، پێغەمبەر گووتی: بە توندی باوەشی پێداکردم تا وەکوو ئازاریدام دواتر بەریدام و گووتی: بخوێنە، گووتم: خوێندەواریم نییە، پێغەمبەر گووتی: جاری سێیەم بە توندی باوەشی پێداکردم تاوەکوو ئازاریدام دواتر بەریدام و گووتی: {{قورئان|سوورەت=٩٦|ئایەت=١|ژمارە=٤|کوردی=بخوێنە بەناوی ئەو خوایەی دروستی کردووی، مرۆڤی لە خوێنپارەیەک دروستکردووە، بخوێنە خوای تۆ بەخشندەترینە، ئەو خوایەی بەھۆی پێنووس مرۆڤی فێرکردووە، فێری ئەو شتانەی کردووە کە نەیزانیوە}}. پێغەمبەر بە ترسێکی زۆرەوە گەڕایەوە ماڵەوە و بە خەدیجەی گووت: دامبپۆشن دامبپۆشن، دایانپۆشی تاوەکوو ترسەکەی نەما، بەخەدیجەی گووت ج ڕویداوە و پێی گووت لەژیانی خۆم ترسام، خەدیجە گووتی: سوێند بەخوای گەورە ھەرگیز خوا سەرشۆڕت ناکات، تۆ خزمایەتی بەجێدەھێنی، یارمەتی بێتوانایان دەدەی، ھاوکاری کەسانی ھەژار دەکەی، ماف بۆ خەڵکی دەگێڕیەوە. خەدیجە لەگەڵ خۆی بردی بۆلای [[وەرەقە کوڕی نەوفەل]] کە ئامۆزای خەدیجە بوو، لەنەفامیدا ببوو بە مەسیحی، ئەوەندەی خوا ویستی لەسەربێت ئینجیلی بەعیبری دەنووسی، پیاوێکی پیربوو بینایی لەدەستدابوو. خەدیجە گووتی: ئەی ئامۆزاکەم گوێ لەبرازاکەت بگرە بزانە دەڵێ چی، وەرەقە گووتی کوڕە برا دەڵێی چی؟ پێغەمبەر ئەوەی دیتبووی بۆی گێڕایەوە، وەرەقە پێیگووت: ئەوە ھەر ئەو شتەیە کەبۆ مووسا دابەزیوە، خۆزگە گەنج و بەتوانا دەبووم کاتێکک گەلەکەت دەرتدەکەن، پێغەمبەر گووتی: ئەوان دەرمدەکەن؟ وەرەقە گووتی: بەڵێ، ھەر کەسێک شتێکی وەک ئەوەی تۆی ھێنابێت دوژمنایەتی کراوە، خۆئەگەر لەکاتەدا زیندووبم زۆر چاک سەرتدەخەم).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ص193 - كتاب التعريف بالإسلام - بدأ الوحي - المكتبة الشاملة الحديثة|ناونیشان=https://al-maktaba.org/book/144/198|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=al-maktaba.org}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حديث عن بدء الوحى من صحيح البخاري (7 أحاديث)|ناونیشان=https://www.al-hamdoulillah.com/ar/hadith/bukhari/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A8%D8%AF%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%AD%D9%89.html|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.al-hamdoulillah.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211016171109/https://www.al-hamdoulillah.com/ar/hadith/bukhari/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A8%D8%AF%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%AD%D9%89.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=د. علي محمّد الصلابيّ - الحلقة التاسعة (9): نزول الوحي على سيِّد الخلق محمد صلى الله عليه وسلم|ناونیشان=https://resalapost.com/2019/10/30/%d8%a7%d9%84%d8%ad%d9%84%d9%82%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%a7%d8%b3%d8%b9%d8%a9-9-%d9%86%d8%b2%d9%88%d9%84-%d8%a7%d9%84%d9%88%d8%ad%d9%8a-%d8%b9%d9%84%d9%89-%d8%b3%d9%8a%d9%91%d9%90%d8%af-%d8%a7/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=رسالة بوست|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211016171111/https://resalapost.com/2019/10/30/%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%84%D9%82%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%A7%D8%B3%D8%B9%D8%A9-9-%D9%86%D8%B2%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%AD%D9%8A-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%B3%D9%8A%D9%91%D9%90%D8%AF-%D8%A7/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=كتاب بدء الوحي (028) {{!}} الموقع الرسمي لمعالي الشيخ عبد الكريم بن عبد الله الخضير - حفظه الله تعالى -|ناونیشان=https://shkhudheir.com/scientific-lesson/258618227|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=shkhudheir.com}}</ref></blockquote>[[پەڕگە:Jabal Nur.JPG|وێنۆک|250px|شاخی نوور]] ئبن ئیسحاق دەڵێت: یەکەم جار جوبرائیل لە خەودا ھاتووەتە لای پێغەمبەر ،{{تێبینی|بەشێک لە سەرچاوەکان بە پێچەوانەی ئەو گێرانەوەی ئێستا ھەیە ڕەتی دەکەنەوە لە کاتی دابەزینی نیگا (وەحی) پێغەمبەر لە باری خەوودابووبێت بە ئاگا بووە بەڵام ئەمە جێگای بایەخی نەبووە زۆرینە لە سەر ئەوە کۆکن کە پێغەمبەر لە باری خەودا بووە ، بەھۆی ئەوەی خەوبینینی پێغەمبرە خەوی ساڵح بووە و دەھاتە دی.|group=تێبینیی}} دەگێڕێتەوە پێغەمبەر وتی لە کاتی خەودا ھات بۆلام ، پێی وتم بخوێنە ، وتم خوێندەواریم نیە جارێکی دیکە گەڕایەوە و ھەمان شتی دووبارە کردەوە ، ووتی بخوێنە ، منیش وتم خوێندەواریم نیە پاشان ئەم ئایەتەی گووت .{{قورئان|سوورەت=٩٦|ئایەت=١|ژمارە=٤|کوردی= بخوێنە بەناوی ئەو پەروەردگارەتەوە کە ھەموو شتێکی دروستکردووە ، ئادەمیزادی لە چەند خانەیەکی ھەڵواسراوا (لەناومنداڵدان) درووستکردووە ، بخوێنە لە کاتێکدا کە ھەر پەروەردگاری تۆ بەخشندەیە ، ئەو زاتەی کە بەھۆی قەڵەمەوە زانست و زانیاری فێرکردووە و ئادەمیزادی فێری ئەو شتانەکردووە کە نەیزانیوون}}.<ref>بوخاری ڕیوایەتی کردووە</ref> ئەمەش یەکەم ئایەتی [[قورئان]] بوو کە دابەزی بۆی .<ref name=":0" /> لە دوای ئەو ڕووداوە ماوەیەک سروشی بۆ نەھات،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=فصل: مطلب أول سورة نزلت وفترة الوحي وسببها:{{!}}نداء الإيمان|ناونیشان=http://www.al-eman.net/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%A7%D9%88%D9%8A%20%D9%81%D9%8A%20%D8%AA%D9%81%D8%B3%D9%8A%D8%B1%20%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86%20%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%B1%D9%8A%D9%85/%D9%85%D8%B7%D9%84%D8%A8%20%D8%A3%D9%88%D9%84%20%D8%B3%D9%88%D8%B1%D8%A9%20%D9%86%D8%B2%D9%84%D8%AA%20%D9%88%D9%81%D8%AA%D8%B1%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%AD%D9%8A%20%D9%88%D8%B3%D8%A8%D8%A8%D9%87%D8%A7%3A/i543%26d898010%26c%26p1|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.al-eman.net|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211018075715/http://www.al-eman.net/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%A7%D9%88%D9%8A%20%D9%81%D9%8A%20%D8%AA%D9%81%D8%B3%D9%8A%D8%B1%20%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86%20%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%B1%D9%8A%D9%85/%D9%85%D8%B7%D9%84%D8%A8%20%D8%A3%D9%88%D9%84%20%D8%B3%D9%88%D8%B1%D8%A9%20%D9%86%D8%B2%D9%84%D8%AA%20%D9%88%D9%81%D8%AA%D8%B1%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%AD%D9%8A%20%D9%88%D8%B3%D8%A8%D8%A8%D9%87%D8%A7%3A/i543%26d898010%26c%26p1|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=انقطاع الوحي|ناونیشان=https://www.alkhaleej.ae/%D9%85%D9%84%D8%AD%D9%82/%D8%A7%D9%86%D9%82%D8%B7%D8%A7%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%AD%D9%8A|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=صحيفة الخليج|زمان=ar}}</ref> گوتراوە چل ڕۆژ یان کەمتر،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=فترة الوحي (انقطاعه) من كتاب خاتم النبيّين صلى الله عليه وسلم - كتب سيرة الرسول|ناونیشان=https://www.withprophet.com/ar/%D9%81%D8%AA%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%AD%D9%8A-%D8%A7%D9%86%D9%82%D8%B7%D8%A7%D8%B9%D9%87-_20124|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=فترة الوحي (انقطاعه) من كتاب خاتم النبيّين صلى الله عليه وسلم - كتب سيرة الرسول|زمان=ar}}</ref> گوتراوە شەش مانگ،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=انقطاع الوحي عن النبي صلى الله عليه وسلم|ناونیشان=http://midad.com/article/203243|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=مداد|زمان=ar}}</ref> گوتراوە نزیکەی سێ ساڵ یان کەمتر بووە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=السيرة النبوية (9)..عودة الوحي بعد إنقطاعه والدروس المستفادة - وضوح الاخبارى|ناونیشان=https://boldnews.net/%d8%a7%d9%84%d8%b3%d9%8a%d8%b1%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%86%d8%a8%d9%88%d9%8a%d8%a9-9-%d8%b9%d9%88%d8%af%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%88%d8%ad%d9%8a-%d8%a8%d8%b9%d8%af-%d8%a5%d9%86%d9%82%d8%b7%d8%a7%d8%b9/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|زمان=ar}}{{بەستەری مردوو|url=https://boldnews.net/%d8%a7%d9%84%d8%b3%d9%8a%d8%b1%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%86%d8%a8%d9%88%d9%8a%d8%a9-9-%d8%b9%d9%88%d8%af%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%88%d8%ad%d9%8a-%d8%a8%d8%b9%d8%af-%d8%a5%d9%86%d9%82%d8%b7%d8%a7%d8%b9/ |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ }}</ref> تا کۆتایی ھات بە دابەزینی ئایەتەکانی سەرەتای سورەتی مودەسیر ، پاشان سروش دابەزی و بەردەوام بوو بۆ ماوەی بیست و سێ ساڵ تا کۆچی دوایی کرد. دەربارەی چۆنیەتی دابەزینی وەحی پێغەمبەر دەڵێت: ({{عەرەبی|أحيانًا في مثل صلصلة الجرس، فهو أشده عليّ فيفصم عني وقد وعيت ما قال، وأحيانًا يتمثل لي الملك رجلاً فيكلمني فأعي ما يقول}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الدرر السنية - الموسوعة الحديثية|ناونیشان=https://www.dorar.net/hadith/sharh/72226|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.dorar.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الموقع الرسمي لسماحة الشيخ عبدالله بن عبدالرحمن الجبرين - رحمه الله -|ناونیشان=https://www.ibn-jebreen.com/books/7-101-6989-6157-32177.html|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.ibn-jebreen.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211018075716/https://www.ibn-jebreen.com/books/7-101-6989-6157-32177.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> واتا: ھەندێک جار وەک زرینگانەوەی زەنگێک ھەستی پێدەکەم کە لە ھەموو شێوەکان لەلام گرانترە، دەنگەکە نامێنێت و من ئەوەم لەبەرکردووە کە گووتویەتی، ھەندێکجار فریشتەیەک لەشێوەی مرۆڤێک دێت بۆلام و قسەم لەگەڵ دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الباحث القرآني|ناونیشان=https://tafsir.app/ibn-katheer/42/2|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=tafsir.app}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=شرح حديث أحْيانًا يَأْتِيني مِثْلَ صَلْصَلَة الجَرَس|ناونیشان=https://islamic-content.com/hadeeth/1826|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=islamic-content.com|زمان=ar-SA}}</ref> عائیشە دەڵێت: ({{عەرەبی|ولقد رأيتُه ينزل عليه الوحي في اليوم الشديد البرد، فيفصِم عنه، وإنَّ جبينه ليتفصَّد عرقًا}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=كيف كان بدء الوحي إلى رسول الله ﷺ|ناونیشان=https://bukhari.lna.io/37/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=حديث صحيح البخاري|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=إبتداء الوحي|ناونیشان=https://ibadhiyah.tripod.com/hadith/chapter2.html|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=ibadhiyah.tripod.com}}</ref> واتا: لەڕۆژی زۆر ساردی زستاندا بینیومە وەحی بۆ دادەبەزێت، کاتێک تەواو دەبێت ڕومەتەکانی عارەقیان لێدەچۆڕێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=في كيفية إتيان الوحي إلى النبيِّ صلَّى الله عليه وسلَّم وشِدَّته عليه {{!}} الموقع الرسمي لفضيلة الشيخ أبي عبد المعز محمد علي فركوس حفظه الله|ناونیشان=https://ferkous.com/home/?q=nabawiya-1-15|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=ferkous.com}}</ref> ھەر لەو ماوەیەدا بۆدووەم جار سینگی لەتکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی حوزەیرانی ٢٠١٩|سەردێڕ=العالم الخفى.. النبى محمد والملائكة.. كم مرة شق الملائكة صدر النبى؟.. فقهاء: 3 مرات آخرها قبل رحلة الإسراء والمعراج.. شق الصدر عملية بسيطة لقدرات جبريل التى منحها له الله|ناونیشان=https://www.youm7.com/story/2019/6/2/العالم-الخفى-النبى-محمد-والملائكة-كم-مرة-شق-الملائكة-صدر/4269219|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=اليوم السابع}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=قصة شق صدر الرسول وتطهير قلبه من الأحقاد - مع الحبيب|ناونیشان=https://www.withprophet.com/ar/%D8%AD%D8%A7%D8%AF%D8%AB%D8%A9-%D8%B4%D9%82-%D8%B5%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B5%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%87-%D9%88%D8%B3%D9%84%D9%85-%D8%B3%D9%86%D8%A9-4-%D9%85%D9%86-%D9%85%D9%88%D9%84%D8%AF%D9%87|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=قصة شق صدر الرسول وتطهير قلبه من الأحقاد - مع الحبيب|زمان=ar}}</ref> === سەرەتای بانگەواز === [[پەڕگە:Grigory Gagarin. This Russian painting from 1840-1850 shows prophet Muhammad preaching.jpg|وێنۆک|تابلۆیەکی ڕووسی لەلایەن گریگۆری گاگارین لە ساڵانی ١٨٤٠-١٨٥٠ کە پێغەمبەر محەممەد نیشان دەدات لە کاتی بانگەوازدا (وێنەکە بە تەواوەتی ڕاست نییە و خەیاڵییە)]] موسڵمانان لەو باوەڕەدان کە محەممەد نێردراوە بۆ ھەموو مرۆڤایەتی<ref>رواه السيوطي، في الجامع الصغير، عن الحسن البصري، رقم: 2697، وقال عنه: مرسل حسن.</ref> گوتویەتی ({{عەرەبی|أنا رسولُ من أدركتُ حيًا، ومن يولد بعدي}}) واتا: من پێغەمبەر ھەموو زیندووانم و پێغەمبەری ئەوانەشم دوای من لەدایک دەبن، و لەدوای ھاتنە خوارەوەی ئایەتەکانی [[مودەسر|سورەتی مودەسیر]]<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص55-58.</ref>، دەستیکرد بە بانگ کردنی خەڵک بۆ [[ئیسلام]] لە گەورە و بچوک، و سەربەست و بەندە و پیاوان و ژنان و یەکەم کەس کە باوەڕی پێ ھێنا بەپێی گێڕانەوەکانی [[سوننە]] [[خەدیجە کچی خووەیلید]]ی خێزانی <ref>في عيون الأثر، لابن سيد الناس، ج1، ص123: «قال ابن إسحق: "كانت خديجة أول من آمنت بالله ورسوله وصدّقت ما جاء من عند الله عز وجل وآزرته على أمره، فخفف الله بذلك عن رسوله"».</ref> و [[عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب|عەلی کوڕی ئەبوتالیبی]] ئامۆزای بوو کە تەمەنی دە ساڵ بوو<ref>في تهذيب التهذيب، لابن حجر العسقلاني، ج7، ص195: «قال ابن إسحاق: أول من آمن بالله ورسوله من الرجال علي بن أبي طالب، وهو قول ابن شهاب، إلا أنه قال: من الرجال بعد خديجة، وهو قول الجميع في خديجة وهو قول عبد الله بن محمد بن عقيل وقتادة ومحمد بن كعب القرظى وروى أبو عوانة عن أبي بلج عن عمرو بن ميمون عن ابن عباس قال "كان عليّ أول من آمن بالله من الناس بعد خديجة"».</ref>(بەپێی گێڕانەوەکانی [[شیعە]] عەلی یەکەم کەس بووە کە باوەڕی پێ ھێناوە، ئەو کاتە مناڵ بووە لە تەمەنی دە ساڵی یان ھەشت ساڵیدا بووە و دەژیا لە ژێر چاودێری محەممەدا)، و [[زەید کوڕی حاریسە|زەیدی کوڕی حاریسە]] یەکەم پیاو بووە کە باوەڕی پێ ھێناوە و پاشان ھاوڕێی نزیکی [[ئەبووبەکری سدیق|ئەبووبەکر]] باوەری پێ ھێنا (لە ھەندێک گێڕانەوەدا ھاتووە کە ئەبووبەکر پێش عەلی باوەڕی ھێناوە و یەکەم پیاو بووە کە موسڵمان بووە) [[ئەبووحەنیفە|ئەبوو حەنیفە]] دەڵێت: ئەبووبەکر یەکەم پیاو بوو باوەڕی پێھێنا، وعەلی یەکەم منداڵ بوو باوەڕی پێھێنا، و بە موسڵمان بوونی ئەبووبەکر [[ئیسلام]] دەرکەوت لە [[مەککە]]، یەکەم کەس بوو کەموسڵمان بوونی خۆی دەرخست، و دەستی کرد بە بانگ کردنی ھۆز و نزیکەکانی بۆ ئیسلام و ئەوانەی بە بانگەوازی [[ئەبووبەکری سدیق|ئەبووبەکر]] موسڵمانبوون، [[عوسمان کوڕی عەفان]] و [[عەبدولڕەحمان کوڕی عەوف]] و [[تەلحە کوڕی عوبەیدوڵڵا|تەڵحە کوڕی عوبەیدوڵڵا]] و [[زوبەیر کوڕی عەوام|زوبێر کوڕی عەوام]] و [[سەعدی کوڕی ئەبوو وەققاس|سەعد کوڕی ئەبی وەقاس]] بوون.<ref>في تاريخ الأمم والملوك، للطبري، ج1، ص541: «قال الواقدي: اجتمع أصحابنا على أن أول أهل القبلة استجاب لرسول الله ﷺ خديجة بنت خويلد ثم اختلف عندنا في ثلاثة نفر في أبي بكر وعلي وزيد بن حارثة أيّهم أسلم أوّل».</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=كتاب الرحيق المختوم - المكتبة الشاملة|ناونیشان=https://shamela.ws/book/9820|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=shamela.ws}}</ref>[[پەڕگە:Arabic Plaque, Great Mosque, Xian.jpg|وێنۆک|220px|شایەتمان «لا إله إلا الله محمد رسول الله» کە پێغەمبەر محەممەد بانگەوازی بۆ ئەکرد]] محەممەد لە سەرەتادا سێ ساڵ بە نھێنی بانگەوازی کرد<ref name="ReferenceH">فقه السيرة النبوية، محمد سعيد رمضان البوطي، ص62-85، دار الفكر المعاصر، ط2006.</ref>، و لە یەکەمینی ئەو حوکمانەی ھاتنە خوارەوە فەرمان کردن بوو بە [[نوێژ]]کردن ئەنجامدانی دوو ڕکات بەیانیان و دوو ڕکات لەشەواندا، موسڵمانان سەرەتا بە نھێنی کۆدەبوونەوە بۆ نوێژکردن <ref>الروض الأنف، السهيلي، ج1، ص414-437.</ref> و بە دیداری پێغەمبەر محەممەد دەگەیشتن. کاتێک ژمارەیان گەیشتە سی ژن و پیاو، محەممەد ماڵی [[ماڵی ئەڕقەم|ئەڕقەمی کوڕی ئەبو ئەڕقەمی]] بۆ ھەڵبژاردن تا تیایدا کۆببنەوە بە مەبەستی ڕێنمایی و فێربوون، و کاتێک ژمارەیان گەیشتە چل کەس، فەرمان کرا بە محەممەد بە ئاشکرا بانگەواز ڕابگەیەنێت.<ref name="ReferenceH" /><ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج1، ص199، دار صادر، بيروت.</ref> === بانگەواز بە ئاشکرا === دوای سێ ساڵ بانگەوازی نھێنی، محەممەد دەستی کرد بە ئاشکراکردنی بانگەواز دوای ئەوەی لەلایەن خواوە فەرمانی پێکرا، عەلی کوڕی ئەبوتاڵیب دەڵێت: ({{عەرەبی|لما نزلت «وأنذر عشيرتك الأقربين» جمع رسول الله ﷺ قرابته، فاجتمع له ثلاثون رجلاً، فأكلوا وشربوا، فقال لهم: من يضمن عني ديني ومواعيدي ويكون معي في الجنة ويكون خليفتي في أهلي؟ فقال علي: أنا}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=إسلام ويب - مسند الإمام أحمد - مسند العشرة المبشرين بالجنة - مسند الخلفاء الراشدين - ومن مسند علي بن أبي طالب رضي الله عنه- الجزء رقم1|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&flag=1&bk_no=6&ID=841|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.islamweb.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=وأنذر عشيرتك الأقربين|ناونیشان=http://www.quran7m.com/searchResults/026214.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.quran7m.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211125122443/http://www.quran7m.com/searchResults/026214.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> واتا: کاتێک ئایەتی ''خزمە نزیکەکانت ئاگادار بکەوە دابەزی، پێغەمبەر کەسە نزیکەکانی کۆکردەوە، سی کەس کۆبونەوە نان و ئاویان خوارد، پێغەمبەر گووتی کێ زەمانەتی دینەکەم دەکات لەگەڵ منە لەبەهەشت و دەبێتە جێگرەوەی من لەناو خێزانەکەمدا: عەلی کوڕی ئەبو تاڵیب گووتی من.''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=قصة الإسلام {{!}} الجهر بالدعوة .. وأنذر عشيرتك الأقربين|ناونیشان=https://islamstory.com/ar/artical/3406641/cat-%D8%B1%D8%AC%D8%A8|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=islamstory.com|زمان=ar}}</ref> <blockquote>[[ئیبن عەبباس]] دەڵێت {{عەرەبی|لمّا أنزلت «وأنذر عشيرتك الأقربين» صعد رسول الله ﷺ على الصّفا فقال: يا معشر قريش! فقالت قريش: مالك يا محمد؟ قال: أرأيتم لو أخبرتكم أن خيلاً بسفح هذا الجبل أكنتم تصدقونني؟ قالوا: نعم، أنت عندنا غير متَّهم، وما جربنا عليك كذبًا قطّ. قال: فإنّي نذيرٌ لكم بين يدي عذابٍ شديدٍ، يا بني عبد المطلب! يا بني عبد مناف! يا بني زهرة! إنّ الله أمرني أن أُنذر عشيرتي الأقربين، وإنّي لا أملك لكم من الدنيا منفعة ولا من الآخرة نصيبًا، إلا أن تقولوا لا إله إلا الله. فقال أبو لهب: تبًا لك سائر اليوم، ألهذا جمعتنا؟ فأنزل الله تبارك وتعالى «تبت يدا أبي لهب وتب»}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|سەردێڕ="وأنذر عشيرتك الأقربين" النبى يصدح بالرسالة.. ما يقوله التراث الإسلامى|ناونیشان=https://www.youm7.com/story/2020/9/9/وأنذر-عشيرتك-الأقربين-النبى-يصدح-بالرسالة-ما-يقوله-التراث-الإسلامى/4967884|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=اليوم السابع}}</ref><ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، بەرگی1، لاپەڕە199-206، دار صادر، بيروت.</ref> واتا: کاتێک ئایەتی {{قورئان|سوورەت=٢٦|ئایەت=٢١٤|کوردی=خزم و کەسە نزیکەکانت ئاگادار بکەوە}}دابەزی پێغەمبەر چووە سەر چیای سەفا و گووتی: ئەی قوڕەیش، قوڕەیش گوتتیان چیبووە ئەی محەممەد؟ ەویش گووتی ئەگەر پێتان بڵێم لەپشت ئەو شاخەوە سوپایەک ھەیە و دەیەوێت بەسەرتاندا بدات بڕوام پێدەکەن؟ گوتییان بەڵێ، تۆ لەلای ئێمە کەسێکی پاکی و ھەرگیز درۆمان لێنەبیستووی. پێغەمبەر گووتی کەواتە من نێردراوم بۆ لاتان تاوەکوو لەسزایەکی بە ئازار ڕزگارتان بکەم. ئەی بەنو عەبدولموتەلیب، ئەی بەنوو عەبدمەناف، ئەی بەنوو زوھرە خوا فەرمانی پێکردووم خزمە نزیکەکانم ئاگادار بکەمەوە، من لەلای خوا ھیچ سودێکتان پێناگەیەنم، ئەگەر شایەتی نەدەن کە ھیچ خوایەک شایەنی پەرستن نییە جگە لە ئەڵڵا، [[ئەبوو لەھەب|ئەبوولەھەب]] گووتی دەستت بە بڕین چێ ھەر بۆ ئەوە کۆت کردووینەوە؟ خوای گەورە ئایەتی {{قورئان|سوورەت=١١١|ئایەت=١|کوردی=لەناوچێ ھەردوو دەستی ئەبوولەھەب، وە لەناویشچوو}} دابەزاند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تفسير وأنذر عشيرتك الأقربين [ الشعراء: 214]|ناونیشان=https://surahquran.com/aya-tafsir-214-26.html|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=surahquran.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠١٧|سەردێڕ=في قوله تعالى: وأنذر عشيرتك الأقربين|ناونیشان=http://www.alukah.net/sharia/0/113765/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=www.alukah.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=القران الكريم {{!}}وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ|ناونیشان=https://www.alro7.net/ayaq.php?langg=arabic&aya=214&sourid=26|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=www.alro7.net|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی شوباتی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220216191310/https://www.alro7.net/ayaq.php?langg=arabic&aya=214&sourid=26|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> </blockquote>بەپێی ڕیوایەتێکی زوھری ئیبن عەباس دەڵێت؛ [[قوڕەیش]] لە دژی بانگەوازی محەممەد نەوەستان تا ئایەتەکان لەسەر [[بتپەرستی|بت پەرستی]] ھاتنە خوارەوە<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج1، ص199-206، دار صادر، بيروت.</ref>،بەڵام زۆربەی موفەسیر و نوسەرانی ژیننامە دەڵێن دژایەتی پێغەمبەر و ھاوەڵەکانی ھەر لەسەرەتای باگەوازی ئیسلامەوە دەستی پێکرد.<ref>سيرة ابن هشام، ابن هشام، بەرگی2، لاپەڕە92-163.</ref> لەگەڵ زیادبوونی ژمارەی ئەو کەسانەی کە دەچوونە ئیسلامەوە مەترسی دروستبوو بۆ شێوازی ژیانی ئاینی لە مەککە [[و]] بە خراپی کار دەکردە لەسەر ھێزی ئابووری قوڕەیش، بۆیە قوڕەیش دژی بانگەوازەکەی وەستان و داوایان لیدەکرد واز بھێنیت بەڵام محەممەد ڕازی نەبوو لە بەرامبەر ھیچ شتێک دەست لە بانگەواز ھەڵگرێت. ھەر لەبەر ئەوە قورەیش گوتیان: محەممەد توشی جۆرێک لە شێتی بووە، و گوتیان [[جنۆکە]] و شەیتان تێکیان داوە و ھەروەھا پێیان گوت ساحیر و شاعیرە. کاتێک زانیان بەمە ناتوانن ڕێگە لە بڵاوبوونەوەی بانگەوازەکە بگرن بۆیە بڕیاری ئازاردانی موسڵمانانیان دا، و ھەر سەرۆک ھۆزێک ئازاری ئەو کەسانەی دەدا لە ھۆزەکەی کە موسڵمانبوون، و بڕیاری ئازاردان و لێدانیان دا بۆ ھەر یەکێک موسڵمان بێت. ھەتا گەیاندیانە ئەوەی کە ئازاری پێغەمبەر خۆشیان دەدا.<ref>فقه السيرة النبوية، محمد سعيد رمضان البوطي، ص62-85، دار الفكر المعاصر، ط2006.</ref> [[عەبدوڵڵای کوڕی مەسعوود|ئیبن مەسعوود]] دەڵێت: حەوت کەس لە مەککەدا موسڵمان بوونی خۆیان ئاشکرا کرد: ئەوانیش پێغەمبەر، ئەبووبەکر، [[بیلالی حەبەشی]]، خەبابی کوڕی ئەرەت، سوھەیبی ڕۆمی، عەماری کوڕی یاسر و سومەیە کچی خەیات، ھەرچی پێغەمبەر و ئەبووبەکرن ئەوا ھۆزەکانیان دەیان پاراستن، بەڵام ئەوانی تر بەرگی ئاسنیان لەبەردەکرا و لەبەر خۆری بیابان دادەندران، و [[ئەبوو جەھل]] ھات و سومەیەی بە ڕمێک کوشت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=maher|ڕێکەوت=١٩ی ئایاری ٢٠٢١|سەردێڕ=سيرة رسول الله صل الله عليه وسلم|ناونیشان=https://njmsyria.com/%d8%b3%d9%8a%d8%b1%d8%a9-%d8%b1%d8%b3%d9%88%d9%84-%d8%a7%d9%84%d9%84%d9%87-%d8%b5%d9%84-%d8%a7%d9%84%d9%84%d9%87-%d8%b9%d9%84%d9%8a%d9%87-%d9%88%d8%b3%d9%84%d9%85/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=نجوم سورية|زمان=ar}}</ref><ref>الإصابة في تمييز الصحابة، ابن حجر العسقلاني، بەرگی٤، لاپەڕە ٣٣٥.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ص13 - كتاب شرح سنن ابن ماجة الراجحي - شرح حديث كان أول من أظهر إسلامه سبعة - المكتبة الشاملة الحديثة|ناونیشان=https://al-maktaba.org/book/32167/138|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=al-maktaba.org}}</ref> هەتاوەکوو پێغەمبەریش پارێزراو نەبوو لە دژایەتی قوڕەیش،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=مقاطعة بني هاشم|ناونیشان=https://www.alkhaleej.ae/%D9%85%D9%84%D8%AD%D9%82/%D9%85%D9%82%D8%A7%D8%B7%D8%B9%D8%A9-%D8%A8%D9%86%D9%8A-%D9%87%D8%A7%D8%B4%D9%85|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=صحيفة الخليج|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=البداية والنهاية/الجزء الثالث/فصل اجتراء قريش على رسول الله بعد وفاة عمه أبي طالب - ويكي مصدر|ناونیشان=https://ar.wikisource.org/wiki/%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%8A%D8%A9_%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%87%D8%A7%D9%8A%D8%A9/%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%B2%D8%A1_%D8%A7%D9%84%D8%AB%D8%A7%D9%84%D8%AB/%D9%81%D8%B5%D9%84_%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%A1_%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B4_%D8%B9%D9%84%D9%89_%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%84_%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%A8%D8%B9%D8%AF_%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%A9_%D8%B9%D9%85%D9%87_%D8%A3%D8%A8%D9%8A_%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=ar.wikisource.org|زمان=ar}}</ref> عەبدوڵڵای کوڕی عەمری کوڕی عاس دەگێڕێتەوە دەڵێت: لەو کاتەی پێغەمبەر نوێژی لە نزیک کەعبە دەکرد عوقبە کوڕی ئەبوو موعەیت ھات و شانی پێغەمبەری گرت و جلەکەی لەملی ھاڵاند و ویستی بیخنکێنێت، لەو کاتەدا ئەبووبەکر ھات و لەپێغەمبەری دورخستەوە و گووتی: ئایا کەسێک دەکوژن کە دەڵێت خوای من تەنیا ئەڵڵایە و ئایەت و نیشانەی لەلای خواوە بۆ ھێناون.<ref>رواه البخاري في صحيحه عن عبد الله بن عمرو بن العاص، ژمارە: 4815.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی نیسانی ٢٠٢١|سەردێڕ=الذي دافع عن النبي صلى الله عليه وسلم عندما خنقه عقبة بن أبي معيط وهو يصلي هو|ناونیشان=https://www.wizviral.com/%d8%a7%d9%84%d8%b0%d9%8a-%d8%af%d8%a7%d9%81%d8%b9-%d8%b9%d9%86-%d8%a7%d9%84%d9%86%d8%a8%d9%8a-%d8%b5%d9%84%d9%89-%d8%a7%d9%84%d9%84%d9%87-%d8%b9%d9%84%d9%8a%d9%87-%d9%88%d8%b3%d9%84%d9%85-%d8%b9-2/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=www.wizviral.com|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220326033244/https://www.wizviral.com/%d8%a7%d9%84%d8%b0%d9%8a-%d8%af%d8%a7%d9%81%d8%b9-%d8%b9%d9%86-%d8%a7%d9%84%d9%86%d8%a8%d9%8a-%d8%b5%d9%84%d9%89-%d8%a7%d9%84%d9%84%d9%87-%d8%b9%d9%84%d9%8a%d9%87-%d9%88%d8%b3%d9%84%d9%85-%d8%b9-2/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=عقبة بن أبي معيط|ناونیشان=https://www.alanba.com.kw/130049|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=https://www.alanba.com.kw|زمان=ar-kw}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الموسوعة الحديثية|ناونیشان=https://dorar.net/hadith|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=dorar.net|زمان=ar}}</ref> زۆرترین ئەو کەسانەی دژایەتی پێغەمبەر و ھاوەڵەکانیان دەکرد بریتیبوون لە: ئەبوو جەھل، ئەبوو لەھەب، ئەسوەد کوڕی عەبد یەغوس، حارس کوڕی قەیس کوڕی عەدی، وەلید کوڕی موغەیڕە، ئومەییە کوڕی خەلەف و عوقبە کوڕی ئەبوو موعەیت.<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، بەرگی1، لاپەڕە199-206، دار صادر، بيروت.</ref> تا کار گەیشتە ئەوەی پێغەمبەر دووعایان لێبکات و بڵێ: ئەی خوای گەورە تۆڵە لە ئەبوو جەھل، و عوتەبەی کوڕی ڕەبیعە، و شەیبەی کوڕی ڕەبیعە، و وەلیدی کوڕی عوتبە،و ئومەیەی کوڕی خەلەف،و عوقبەی کوڕی ئەبوو موعەیت و عیمارەی کوڕی وەلید بکەیتەوە.<ref>رواه البخاري في صحيحه عن عبد الله بن مسعود، ژمارە: 520.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=السيرة الحلبية - الحلبي - ج ١ - الصفحة ٤٧٠|ناونیشان=http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3746_%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8A%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%84%D8%A8%D9%8A-%D8%AC-%D9%A1/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_469|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=shiaonlinelibrary.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220319123048/http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3746_%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8A%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%84%D8%A8%D9%8A-%D8%AC-%D9%A1/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_469|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الشيخ محمد بن صالح العثيمين-صحيح مسلم-06b-4|ناونیشان=https://alathar.net/home/esound/index.php?op=codevi&coid=112965|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=alathar.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Qaala Rasul Allah (saw) - Comprehensive Hadith Database - قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم|ناونیشان=http://qaalarasulallah.com/hadithView.php?ID=511|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=qaalarasulallah.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220326033244/http://qaalarasulallah.com/hadithView.php?ID=511|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> قوڕەیش ھەوڵیاندا لەڕێگەی گفتوگۆوە محەممەد لەئیسلام پاشگەز بکەنەوە، عوتبەی کوڕی ڕەبیعەیان بۆ ئەو مەبەستە نارد کەیەکێک بوو لە سەرکردەکانی قوڕەیش، کاتێک گوێی لەقورئان بوو گەڕایەوە و بەقوڕەیشی گوت: بەقسەم بکەن واز لەو پیاوە بێنن ھەرچی دەڵێت، سوێند بەخوا ئەوەی کەدەیڵێت داھاتوویەکی گەورەی دەبێت، خۆئەگەر عەرەب بەسەریدا سەرکەوتن ئەوا کەسانی تر کارەکەیان بۆ کردوون، بەڵام خۆئەگەر سەرکەوت بەسەر عەرەبدا ئەوا دەسەڵات و سەربەرزی ئەو دەسەڵات و سەربەری ئێوەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حوار عتبه بن ربيعه مع رسول الله صلى الله عليه وسلم - ملة إبراهيم|ناونیشان=http://www.melatibrahim.com/all/hwar|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=www.melatibrahim.com}}{{بەستەری مردوو|url=http://www.melatibrahim.com/all/hwar |date=حوزەیرانی ٢٠٢٣ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=موقع هدى القرآن الإلكتروني|ناونیشان=https://www.hodaalquran.com/details.php?id=1814|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=www.hodaalquran.com}}</ref> دواتر زۆر ھەوڵیان لەگەڵدا سامان و سەرکردایەتییان خستە بەردەست بەڵام ھەموو جارێک ڕەتیدەکردەوە.<ref>فقه السيرة النبوية، محمد سعيد رمضان البوطي، لاپەڕە 62-85، دار الفكر المعاصر، 2006.</ref> لەو کاتەدا محەممەد لەژێر پارێزراوی ئەبوو تالیبی مامیدا بوو، بۆیە قوڕەیش چەندین وەفدیان دەنارد بۆ لای و زۆر گلەییان لێدەکرد،<ref>سيرة ابن هشام، ابن هشام، بەرگی 2، لاپەڕە 92-163</ref> تاوەکوو دژایەتی کردنی زیاتری قەومەکەی قورسبوو بەلایەوە و بەمحەممەدی گوت: برازای خۆم ئەوە خزمان ھاتوون و ئەوە و ئەوەیان گوتووە، خۆم و خۆشت بپارێزە و داوای شتێک مەکە کە نەخۆم نەخۆت نەتوانین ھەڵبگرین، ئەوەی کە خزمەکانت پێیان ناخۆشە مەیڵێ. پێغەمبەر وایزانی کە مامی چیتر پاڵپشتی ناکات و دەیداتە دەست قوڕەیش، و چیتر توانای پاراستنی نەماوە، لەو کاتەدا پێغەمبەر قسە بەناوبانگەکەی کرد و گوتی:'''ئەی مامە ئەگەر خۆر لەسەر شانی ڕاستم دانێن، مانگیش لەسەر شانی چەپم دانێن، واز لەو ئیسلامە ناھێنم تاوەکوو خوای گەورە سەریدەخات یان لەپێناویدا دەمرم'''.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=الدمشقي|یەکەم=أبي الفداء إسماعيل بن عمر/ابن كثير|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=bC5tDwAAQBAJ&pg=PT117&lpg=PT117&dq=%D9%8A%D8%A7+%D8%B9%D9%85%D9%91%D8%8C+%D9%84%D9%88+%D9%88%D9%8F%D8%B6%D8%B9%D8%AA+%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%85%D8%B3+%D9%81%D9%8A+%D9%8A%D9%85%D9%8A%D9%86%D9%8A%D8%8C+%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%82%D9%85%D8%B1+%D9%81%D9%8A+%D9%8A%D8%B3%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%8C+%D9%85%D8%A7+%D8%AA%D8%B1%D9%83%D8%AA%D9%8F+%D9%87%D8%B0%D8%A7+%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%85%D8%B1+%D8%AD%D8%AA%D9%89+%D9%8A%D8%B8%D9%87%D8%B1%D9%87+%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87+%D8%A3%D9%88+%D8%A3%D9%87%D9%84%D9%83+%D9%81%D9%8A+%D8%B7%D9%84%D8%A8%D9%87&source=bl&ots=jcY0pnbsBU&sig=ACfU3U3MjZYYPsPHuimIBbgaaPVAkAUcJw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi37Lj3otL2AhWIQ_EDHe1eDEkQ6AF6BAgtEAM|سەردێڕ=السيرة النبوية لابن كثير|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Dar Al Kotob Al Ilmiyah دار الكتب العلمية|ژپنک=٩٧٨-٢-٧٤٥١-٤٤٤٥-٤|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الدرر السنية|ناونیشان=https://dorar.net/h/e4072577709e235f592188b95489d5c7|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=dorar.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://alwatan.kuwait.tt/articledetails.aspx?id=490117&yearquarter=20163|سەردێڕ=(يا عَمِّ لو وَضعوا الشَّمسَ في يَمينيً والقَمَرَ في يَساري على أن أترُكَ هذا الأمر حتى يُظهِره اللهُ أو أهلك دونه ما تَركتُهُ)|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=alwatan.kuwait.tt}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=قصة الإسلام {{!}} لو وضعوا الشمس في يميني والقمر في يساري|ناونیشان=https://islamstory.com/ar/artical/20879/%D9%84%D9%88-%D9%88%D8%B6%D8%B9%D9%88%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%85%D8%B3-%D9%81%D9%89-%D9%8A%D9%85%D9%8A%D9%86%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%82%D9%85%D8%B1-%D9%8A%D8%B3%D8%A7%D8%B1%D9%89|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=islamstory.com|زمان=ar}}</ref> دواتر محەممەد گریا، ئەبوو تاڵیب گوتی: برازای خۆم بەردەوام بە و ئەوەی پێت خۆشە بیکە، سوێند بەخوا ھەرگیز ناتدەم بەدەستەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=غشي|یەکەم=يحيى بن محمد|ڕێکەوت=٢٠١٥|سەردێڕ=دلائل النبوة:, القرآن الكريم: انشقاق القمر|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.54246/1548-008-002-003|journal=مجلة الواحات للبحوث والدراسات|پەڕەکان=٨٧٩|doi=10.54246/1548-008-002-003}}</ref><ref>الاكتفاء بما تضمنه من مغازي رسول الله والثلاثة الخلفاء، سليمان بن موسى الكلاعي الأندلسي، بەرگی 1، لاپەڕە 163، عالم الكتب، بيروت، 1996.</ref> === کۆچکردن بۆ حەبەشە=== [[پەڕگە:LocationAksumiteEmpire-ar.png|وێنۆک|259x259پیکسڵ|شوێنی شانشینی حەبەشە کە موسڵمانان کۆچیان بۆ کرد لە دوای ئازاردانیان.]] کاتێک نەھامەتی زیادی کرد لەسەر [[ئیسلام|موسڵمانان]] پێغەمبەر محەممەد ڕێگەی پێدان کە کۆچ بکەن بۆ حەبەشە لە ساڵی ٦١٥ز بۆ لای پاشا [[نەجاشی|ئەسحەمەی نەجاشی]] لەبەرئەوەی ستەمی لە کەس نەدەکرد، پێغەمبەر گوتی: زەوی حەبەشە پاشایەکی لێیە لەلای ئەو کەس ستەمی لێناکرێت تاوەکوو ئەو کاتەی خوای گەورە دەروتان لێدەکاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الهجرة إلى الحبشة {{!}} موقع نصرة محمد رسول الله|ناونیشان=https://rasoulallah.net/ar/articles/article/13256/|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=rasoulallah.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=بها ملك لا يُظلَم عنده أحد - موقع تيار الإصلاح|ناونیشان=https://www.noslih.com/article/%D8%A8%D9%87%D8%A7+%D9%85%D9%84%D9%83+%D9%84%D8%A7+%D9%8A%D9%8F%D8%B8%D9%84%D9%8E%D9%85+%D8%B9%D9%86%D8%AF%D9%87+%D8%A3%D8%AD%D8%AF|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=www.noslih.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220613201800/https://www.noslih.com/article/%D8%A8%D9%87%D8%A7+%D9%85%D9%84%D9%83+%D9%84%D8%A7+%D9%8A%D9%8F%D8%B8%D9%84%D9%8E%D9%85+%D8%B9%D9%86%D8%AF%D9%87+%D8%A3%D8%AD%D8%AF|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> سەرەتا ١١ پیاو و ٤ ژن کۆچیان کرد<ref>فتح الباري، ابن حجر العسقلاني، بەرگی 7، لاپەڕە 188-189.</ref> لەسەرویانەوە [[عوسمان کوڕی عەفان|عوسمانی کوڕی عەفان]] و خێزانەکەی،<ref>سيرة ابن هشام، بەرگی 1، لاپەڕە 321-340.</ref> لەمانگی رەجەبی ساڵی پێنجی پێغەمبەرایەتی.<ref>السيرة النبوية الصحيحة، أكرم ضياء العمري، بەرگی 1، لاپەڕە 168-181، مكتبة العبيكان، 2005.</ref> ڕۆشتنی ئەوانە لەشەودا بوو بە نھێنی چوونە سەر دەریا بۆ بەندەری شعێبە، لەو کاتەدا دوو کەشتی دەڕۆشتن بۆ حەبەشە و ئەوانیش لەگەڵ ئەو دوو کەشتییە ڕۆشتن، کە ئەمە یەکەم کۆچککردنە لەئیسلامدا.<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، لاپەڕە 74-78.</ref> دواتر نزیکەی ٨٠ پیاو و ژنی تر کۆچیان کرد بۆ حەبەشە، کە بەکۆچی دووەمی حەبەشە ناسراوە. لەدوای کۆکردن بۆ حەبەشە و بەدیاریکراوی لەرەمەزاندا، پێغەمبەر چووە حەرەم و دەستی بەنوێژ کرد، لەنوێژەکەدا [[نەجم|سوورەتی نەجمی]] خوێند، پێشتر ئەوانە گوێیان لەقورئان نەبوبوو و بەردەوام بوون لەدروستکردنی ژاوەژاو لەکاتی قورئان خوێندندا،<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، لاپەڕە 74-78.</ref> کاتێک ئایەتی {{قورئان|سوورەت=٥٣|ئایەت=٦٢|کوردی=کڕنوش ببەن بۆ خوای گەورە و ھەر ئەو بپەرستن}}<ref>قورئانی پیرۆز، سوورەتی نەجم، ئایەتی ٦٢</ref> خوێند و سوجدەی برد، ھەموو ئەو قوڕەیشیانەی ئامادەبوون لە نزیک کەعبە سوجدەیان برد،<ref>رواه البخاري في صحيحه، عن عبد الله بن مسعود، ژمارە : 1070.</ref> تەنیا کەسێکی پیر نەبیت کە مشتە خۆڵێکی ھەڵگرت و گوتی ئەوەندە بەسە،<ref>رواه أحمد بن حنبل في مسنده، عن عبد الله بن مسعود، بەرگی 5، لاپەڕە307، وصححه أحمد شاكر.</ref> بەم ھۆیەوە بڵاوبۆوە کەوا قورەیش موسڵمانبوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=maher|ڕێکەوت=١٩ی ئایاری ٢٠٢١|سەردێڕ=قصة الهجرة الى الحبشة|ناونیشان=https://njmsyria.com/%d9%82%d8%b5%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%87%d8%ac%d8%b1%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%89-%d8%a7%d9%84%d8%ad%d8%a8%d8%b4%d8%a9/|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=نجوم سورية|زمان=ar}}</ref> کاتێک دەنگۆی موسڵمانبوونی قورەیش بڵاوبۆوە بەشێک لەوانەی کۆچیان کردبوو گەڕانەوە بۆ مەککە، بەڵام دەرکەوت و ھەواڵەکە ڕاست نییە، بۆیە بەشاراوەیی چوونە ناو مەککە و ھەندێکیان لەژێر پارێزراوی کەسێکدا چوونە ناو مەککە دواتر گەڕانەوە بۆ حەبەشە و بەشێکی تری موسڵمانانیان لەگەڵ دەرچوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=باب هجرة أصحاب رسول الله، من مكة إلى أرض الحبشة - البداية والنهاية، ط. دار إحياء التراث العربي|ناونیشان=http://www.islamilimleri.com/Kulliyat/Siyer/3Tarih/pg_006_0060.htm|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=www.islamilimleri.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200127003516/http://islamilimleri.com/Kulliyat/Siyer/3Tarih/pg_006_0060.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەمەش کۆچکردنی دووەمە بۆ حەبەشە، بەم شێوەیە ھەموو ئەو پیاوانەی کۆچیان کردبوو بۆ حەبەشە ٨٣ پیاوبوون. کاتێک قورەیش بینی ھاوەڵانی محەممەد لە حەبەشە پارێزراون عەبدوڵڵای کوڕی رەبیعە و عەمری کوڕی عاسیان بە چەند دیاریەکەوە نارد بۆلای [[نەجاشی]] بەو مەبەستەی موسڵمانان دەربکات لەوڵاتەکەی، نەجاشی موسڵمانەکانی بانگکرد و جەعفەری کوڕی ئەبوو تالیب بەرگری لە موسڵمانان دەکرد، و بەشێک لە [[مریەم (سوورەت)| سوورەتی مەریەمی]] بۆ خوێندنەوە، نەجاشی و پیاوە ئاینییەکان گریان دوای گوێگرتن لەقورئان، دواتر نەجاشی گوتی: '''ئەو قورئانە و ئەوەی پێغەمبەر عیسا ھێناویەتی لەیەک شوێنەوە هاتوون، بڕۆن سویند بەخوا هەرگیز موسڵمانەکانتان نادەم بەدەستەوە'''.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=موسوعة التاريخ الإسلامي - محمد هادي اليوسفي - ج ١ - الصفحة ٥٨٣|ناونیشان=http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3656_%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%88%D8%B9%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%8A-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D9%87%D8%A7%D8%AF%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%8A%D9%88%D8%B3%D9%81%D9%8A-%D8%AC-%D9%A1/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_565|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=shiaonlinelibrary.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئازاری ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220321085546/http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3656_%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%88%D8%B9%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%8A-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D9%87%D8%A7%D8%AF%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%8A%D9%88%D8%B3%D9%81%D9%8A-%D8%AC-%D9%A1/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_565|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الهجرة إلى الحبشة دروس وعبر|ناونیشان=https://www.djazairess.com/djazairnews/44393|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=جزايرس}}</ref> دواتر زۆربەی ئەوانەی کۆچیانکردبوو بۆ حەبەشە ڕۆیشتن بۆ مەدینە دوای ئەوەی [[ئیسلام]] لە مەدینەدا جێگیر بوو، ھەندێکیان مانەوە تا دوای فەتحی خەیبەر ساڵی ٧ی کۆجی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=دراسات وبحوث / هجرة الرسول(صلى‏ الله ‏عليه ‏و ‏آله ‏و سلم) وبناء الدَّولة والمجتمع الإسلاميِّين قراءة تحليليَّة نقديَّة في شبهات المستشرقين|ناونیشان=http://iicss.iq/?id=11&sid=838|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=المركز الاسلامي للدراسات الاستراتيجية}}</ref> === گەمارۆدانی بەنی ھاشم === کاتێک قوڕەیش زانییان موسڵمانان پارێزراون لای نەجاشی حەبەشە، و دوای ئەوەی [[عومەر کوڕی خەتتاب]] و [[حەمزە کوڕی عەبدولموتەڵیب|حەمزەی کوڕی عەبدولموتەلیب]] ئیسلام بوون، و [[ئیسلام]] بڵاوئەبوویەوە لە نێو ھۆزەکاندا <ref name="ابن هشام-الحصار2">السيرة النبوية، [[ابن هشام (توضيح)|ابن هشام]]، ج2، ص195-199، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref> ، ئەمە زۆربوو بەلایانەوە، کۆبوونەوە بۆ کوشتنی پیغەمبەر، قسەیان لەگەڵ بەنی ھاشم کرد و داوایان کرد بیدەن بە دەستەوە، ئەوانیش ڕازی نەبوون، و کاتێک قوڕەیش ئەمەیان زانی گەمارۆی بەنی ھاشمیان دا بەوەی کەس تێکەڵیان نەبێت و لەگەڵیان دانەنیشێت و ھیچ مامەڵەیەکیان لەگەڵ نەکات تا محەممەد ئەدەن بە دەستەوە. بۆ ئەمەش نوسراوێکیان نوسی و بە کەعبەدا ھەڵیان واسی.<ref name="الأنوار-الحصار">الأنوار المحمدية من المواهب اللدنية، [[يوسف النبهاني]]، ص47-49، المطبعة الأدبية، بيروت، ط1892.</ref><ref name="ابن هشام-الحصار">السيرة النبوية، [[ابن هشام (توضيح)|ابن هشام]]، ج2، ص195-199، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref><ref>البداية والنهاية ص 660</ref> دواتر پێنج لە سەرکردەکانی [[قوڕەیش]] ھەوڵیاندا کۆتایی بەو گەمارۆیە بھێنن <ref name="الروض-الحصار">[[الروض الأنف]]، [[أبو القاسم السهيلي|السهيلي]]، ج2، ص159-167.</ref>، پاشان ئەبوتاڵیب کۆچی دوایی کرد لە ڕەمەزان یان شەوالی دەیەم ساڵی پێغەمبەرایەتی (٣ ساڵ پێش کۆچی)،[[شیعە|شیعەکان]] بە کۆی دەنگ ڕێککەوتن لەسەر ئەوەی کە ئەو وەک موسڵمانێکی باوەڕدار مردووە، <ref>الغدير في الكتاب والسنّة والأدب، عبد الحسين الأميني، ج7، ص384.</ref> ئەمەش لە ڕیوایەتێکدا ھاتووە [[ئیبن ئیسحاق]] ڕایگەیاندبوو کە لە کاتی مردنیدا باوەڕی بە ئاینی [[ئیسلام]] ھێناوە،<ref name="ابن هشام-الحزن">السيرة النبوية، [[ابن هشام (توضيح)|ابن هشام]]، ج2، ص263-266، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref> بەڵام [[سوننە|سوننەکان]] بۆچوونیان وایە کە مردووە موسڵمان نەبووە.<ref name="سميرة-الإسراء">مختصر الجامع في السيرة النبوية، سميرة زايد، ج1، ص195-208، المطبعة العلمية، ط1995.</ref>قوڕەیش نەیانتوانی ئازاری پێغەمبەر بدەن تا ئەوکاتەی ئەبوتاڵیب لە ژیاندا بوو<ref name="ابن هشام-الحزن2">السيرة النبوية، [[ابن هشام (توضيح)|ابن هشام]]، ج2، ص263-266، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref> ، مانگێک و پێنج ڕۆژ دوای مردنی [[ئەبوو تاڵیب کوڕی عەبدولموتەڵیب|ئەبو تالیب]], <ref name="البوطي-الحصار">فقه السيرة النبوية، [[محمد سعيد رمضان البوطي]]، ص86-99، دار الفكر المعاصر، ط2006.</ref> و لە دوو مانگدا گوترا، و لە سێ ڕۆژدا گوترا،<ref name="الألفية-الحبشة والحصار والحزن">[[ألفية السيرة النبوية]]، [[عبد الرحيم العراقي]]، ص60-63، دار المنهاج، ط2005.</ref> پاشان خەدیجەی خێزانی لە تەمەنی ٦٥ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد و لە [[مەککە]] بە خاک سپێردرا، پێغەمبەر زۆر خەمبار بوو بۆ لە دەستدانی مامی و ھاوسەرەکەی لەبەر ئەوە ئەو ساڵ ناونرا ساڵی دڵتەنگی .<ref name="الأنوار-الحصار2">الأنوار المحمدية من المواهب اللدنية، [[يوسف النبهاني]]، ص47-49، المطبعة الأدبية، بيروت، ط1892.</ref> === دەرچوون بۆ تائیف === {{سەرەکی|چوونی محەممەد بۆ تایف}} [[پەڕگە:Taifroad.jpg|وێنۆک|250px|شاخی شاری تائیف]] کاتێک قوڕەیش ئازاریان توند کرد لەسەر محەممەد و ھاوەڵەکانی دوای وەفاتی ئەبوتالیب مامی، محەممەد دەرچوو بۆ [[تایف|تائیف]] و داوای لێکردن بێنە ناو ئیسلامەوە،<ref name="ابن هشام-الطائف">السيرة النبوية، [[ابن هشام (توضيح)|ابن هشام]]، ج2، ص266-269، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref> بەڵام ئەوان زۆر بە توندی ڕەتیان دایەوە و ڕازی نەبوون، <ref name="البوطي-الطائف">فقه السيرة النبوية، [[محمد سعيد رمضان البوطي]]، ص100-101، دار الفكر المعاصر، ط2006.</ref> و پاشان محەممەد تائیفی بە جێ ھێشت و بە خەمباری گەڕایەوە بۆ مەککە لەبەرئەوەی کەس لە خەڵکی تائیف نەھاتن بە دەم بانگەوازەکەیەوە.<ref>السيرة النبوية، ابن هشام، ج2، ص266-269، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref><ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج1، ص210-212، دار صادر، بيروت.</ref> === ئیسرا و میعراج === {{سەرەکی|ئیسرا و میعراج}} [[پەڕگە:Jerusalem Al-Aqsa Mosque BW 1.JPG|وێنۆک|250px|مزگەوتی ئەقسا]] لە دوای گەشتەکەی تائیف،<ref>مختصر الجامع في السيرة النبوية، سميرة زايد، ج1، ص195-208، المطبعة العلمية، ط1995. ↑ تعدى إلى الأعلى ل:^'''''أ''''' ^'''''ب''''' ^'''''ت'''''</ref> ڕووداوی ئیسرا و میعراج یان شەوڕەو ڕوویدا بەپێی [[بیروباوەڕی ئیسلامی]]، [[ئیسلام|موسڵمانان]] بە [[سوننە]] و [[شیعە]]وە لەو باوەڕەدان، ئەم گەشتە لە [[مزگەوتی حەرام]]ەوە بۆ [[مزگەوتی ئەقسا]] <ref>الأنوار المحمدية من المواهب اللدنية، يوسف النبهاني، ص51، المطبعة الأدبية، بيروت، ط1892.</ref>واتە شاری بیت المقدس بە سواری بوراق و بە ھاوەڵی [[جبرەییل|جوبرەیل]]، لەوێ دابەزیوە و نوێژی کردووە، پاشان ئەو شەوە لە بیت المقدسەوە ڕۆیشتووە بۆ ئاسمانی دنیا،<ref>الآية الكبرى في شرح قصة الإسراء، السيوطي، دار الحديث، القاهرة، ط1988.</ref> و لەوێ [[ئادەم]]ی بینیوە وسڵاوی لێکردوە و ئەویش وەڵامی داوەتەوە، ھەر لە ئاسمان بەدیداری [[یەحیا]] و [[عیسا]] و [[یووسف|یوسف]] و [[ئیدریس]] و [[ھاروون]] و [[مووسا|موسا]] و [[ئیبراھیم]] گەیشتووە،<ref>فتح الباري، ابن حجر العسقلاني، ج7، ص196-218.</ref> پاشان بوراقەکە بەرزی کردۆتەوە بۆ لای [[خوا لە ئیسلامدا|خوا]]، و [[نوێژ]]ەکان لەو شەوەدا فەڕز کراون.<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج1، ص213-215، دار صادر، بيروت.</ref><ref>الآية الكبرى في شرح قصة الإسراء، السيوطي، دار الحديث، القاهرة، ط1988.</ref> بەپێی ڕای [[ئیبن ئیسحاق]] خوا تەنھا ئیسرای بە ڕۆحی پێغەمبەر کردووە، یان گەشتێکی ڕۆحی بووە، لە ھەمان کاتدا ھەندێ لە مێژوو ناسان وایدەبینن کە محەممەد بە ڕۆح و جەستەشی سەفەری کردووە. ھەر لەو ڕۆژەدا محەممەد بە ھۆزەکەی ڕاگەیاند بەڵام بە درۆیان خستەوە، باوەڕیان پێ نەکرد تەنھا ئەوان نەبێت کە باوەڕیان بە بانگەوازەکەی کردبوو وەک [[ئەبووبەکری سدیق|ئەبوبەکر]].<ref>الخصائص الكبرى، السيوطي، ج1، ص303-306، دار الكتب العلمية، ط1985.</ref> === بەیعەتی عەقەبەی یەکەم و دووەم === {{سەرەکی|بەیعەتی عەقەبە}} محەممەد لە وەرزی حەجدا بانگی دەکرد بۆ لای خودا و داوای لێکردن پشتیوانی لێبکەن و تا [[ئیسلام]] دەگاتە خەڵک. <ref name="ابن هشام-قبل الهجرة">السيرة النبوية، ابن هشام، ج2، ص270-313، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref> لە ساڵی ١١ی پێغەمبەرایەتیدا بوو شەش لاوی [[یەسریب]] ([[مەدینە]]) ھاتن بۆ مەککە لە وەرزی حەجدا، بانگی کرد بۆ [[ئیسلام]] و ئەو لاوانە بەڵێنیان بە پێغەمبەردا کە پەیامەکەی بگەیەننە ھۆزەکانیان لە کاتێکدا لای عەقەبە بوون،<ref>[[البداية والنهاية]]، [[ابن كثير الدمشقي|ابن كثير]]، ج3، ص179-206.</ref> خەڵکەکەیان بانگێشت کرد بۆ ئاینی ئیسلام , بە شێوەیەک پەیامەکەیان بڵاوکردەوە ھیچ ماڵێک لە ماڵەکانی ئەنسار (پشتیوانان)نەمابوو کە ئەم باسەی تێدانەکرێت.لە وەرزی داھاتووی حەجدا، دوانزە پیاو ھاتن، پێغەمبەريان بینینی و ئەوانیش بەیعەتییان داپێی ئەمەش بە بەیعەتی عەقەبەی یەکەم ناسراوە؛ و کاتێک خەڵکەکە گەڕانەوە، موسعەبی کوڕی عومەیری لەلایەن پێغەمبەری ئیسلامەوە نێردرا بۆ ئەوەی خەڵکەکە فێری نوێژ و بنەماکانی ئاینی ئیسلامیان بکات بۆیە پێی دەگوترا خوێنەر، <ref>البداية والنهاية، ابن كثير، ج3، ص179-206.</ref>پێش وەرزی حەجی داھاتوو، موسعەبی کوڕی عومەر گەڕایەوە مەککە.لە وەرزی سێیەمی حەجدا لە ساڵی ١٣ی پێغەمبەرایەتی،(حوزەیرانی ٦٢٢ی زایینی) نزیکەی حەفتا کەسێک لە موسڵمانانی یەسرب (مەدینە) ھاتن بۆ حەج،<ref>تاريخ الإسلام ووفيات المشاهير والأعلام، الذهبي، ج1، ص297-309، تحقيق: عمر عبد السلام تدمري، دار الكتاب العربي، بيروت، ط1987.</ref> و کە گەیشتنە مەککە پەیوەندی نھێنیان بە محەممەدەوە کرد و ڕێکەوتن لەسەر ئەوەی محەممەد و ھاوڕێکانی کۆچ بکەن بۆ مەدینە ئەمەش بە '''بەیعەتی عەقەبەی دووەم''' ناسراوە.<ref>تاريخ الإسلام ووفيات المشاهير والأعلام، الذهبي، ج1، ص297-309، تحقيق: عمر عبد السلام تدمري، دار الكتاب العربي، بيروت، ط1987.</ref>سێ مانگ پێش کۆچکردن بۆ [[مەدینە]] . <ref>السيرة النبوية، [[ابن حبان]]، ص118.</ref><ref>السيرة النبوية، ابن حبان، ص118.</ref> === کۆچکردن بۆ مەدینە === لە دوای بەیعەتی عەقەبەی دووەم، بارودۆخەکە توند بوو لەسەر [[ئیسلام|موسڵمانان]]، پێغەمبەر ڕێگەی بە موسڵمانان دا کە کۆچ بکەن بۆ [[مەدینە]]، یەکەم کەس کە ھاتە [[مەدینە]] [[عەبدوڵڵا کوڕی عەبد ئەلئەسەد]] بوو. لە [[مەککە]] تەنیا پێغەمبەر و [[ئەبووبەکری سدیق|ئەبووبەکر]] و [[عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب|عەلی کوڕی ئەبوتالیب]] مانەوە لەگەڵ ئەو کەسانەی لاواز بوون و توانای کۆچکردنیان نەبوو.<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج1، ص224-238، دار صادر، بيروت.</ref>کاتێک [[قوڕەیش]] دەرچوونی موسڵمانانیان بینی، ترسان محەممەدیش دەربچێت، لە [[دارول نەدوە|دارولنەدوە]] کۆ بوونەوە، و بڕیاری کوشتنی محەممەدیان دا،<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج1، ص224-238، دار صادر، بيروت.</ref> و ڕێککەوتن لە ھەر ھۆزێکی قورەیش لاوێک بۆ ئەوکارە ڕاسپێرن، و محەمەد بکوژن، ئەمەش لە پێناو ئەوەی خوێنەکەی لە نێوان ھۆزەکان ون بێت. <ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج1، ص224-238، دار صادر، بيروت.</ref>[[جبرەییل|جوبڕەئیل]] ئەم ھەواڵەی گەیاند بە پێغەمبەر و پێی ڕاگەیاند لە شوێنەکەی نەخەوێت، محەممەد فەرمانی بە عەلی کرد بخەوێت لە جێگەکەی تا ئەمانەتەکانی لایەتی بیگەڕێنێتەوە پاشان بڕوات بە دوایاندا،<ref>الروض الأنف، السهيلي، ج2، ص312-332.</ref> پاش ئەوە پێغەمبەر چووە لای [[ئەبووبەکری سدیق|ئەبووبەکر]] و بەیەکەوە کۆچیان کرد و لە ڕۆژی [[دووشەممە]] دەی ڕەبیعولئەووەڵی ٦٢٢ز محەممەد خۆی چووە مەدینەوە لەگەڵ ئەبووبەکری ھاوەڵی، و پشتیوانان پێشوازییەکی گەرمیان لێ کرد.خەلیفە [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتاب]] ئەم بۆنەیەی کرد بە سەرەتای مێژووی ئیسلامی، بەڵام موحەڕڕەمی کرد بە سەرەتای [[ڕۆژژمێری ئیسلامی|ڕۆژژمێری کۆچیی]] لە جیاتی ڕەبیعولئەووەڵ لەبەر ئەوەی ویستی کۆچەکە لە موحەڕڕەمدا دەستی پێ کرد،<ref>السيرة النبوية الصحيحة، أكرم ضياء العمري، ج1، ص21-52، مكتبة العلوم والحكم، ط1993.</ref> بەڵام [[شیعە]] لەو بڕوایەدان کە ڕۆژژمێری کۆچی ھەر لە سەردەمی محەممەددا دانراوە.<ref>الصحيح من سيرة النبي الأعظم، جعفر مرتضى العاملي، ج4، ص178، دار السيرة، بيروت، ط1995.</ref> == ژیانی لە مەدینە == === دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسلامی === [[پەڕگە:Mescidi nebevi.JPG|وێنۆک|مزگەوتی پێغەمبەر]] یەکەم ھەنگاوی محەممەد لە [[مەدینە]] فەرمانی پێکردن دروستکردنی مزگەوت بوو کە ناسراوە بە [[مزگەوتی پێغەمبەر]]،<ref>الأنوار المحمدية من المواهب اللدنية، يوسف النبهاني، ص60-61، المطبعة الأدبية، بيروت، ط1892.</ref> ئەو شوێنەی بۆ ھەڵبژارد کە وشترەکەی لێی وەستابوو و دەستیان کرد بە بنیاتنانی مزگەوتەکە. سەرەکەی بە گەڵای خورما دروستکرابوو، ستوونەکانی لە دارخورما دروستکرابوون، زەویەکەی بە خۆڵ و داپۆشرابوو،<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص143-148.</ref> محمد خشتی دەگواستەوە لە بیناکەیدا، سێ دەرگای بۆ دروستکرا، و [[قیبلە|قیبلەکەی]] ڕووی لە [[مزگەوتی ئەقسا]] دروستکرا تا کاتێک فەرمانێک ھاتە خوارەوە بۆ گۆڕینی قیبلە بۆ [[کەعبە]] دوای شانزە مانگ لە کۆچکردن ( ٢ کۆچی ).<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج1، ص238-257، دار صادر، بيروت.</ref>مەدینە لە پێش گەیشتنی پێغەمبەر بەدەست ناکۆکی سەد ساڵەوە دەیناڵاند لە نێوان ھۆزە جیاوازەکانیدا، سەرکردەکانی مەدینە ھەستیان ئەکرد پێویستیان بە سەرکردەیەکی یەکگرتوو ھەیە کە پەیوەندیەکانیان ڕێک بخات و ناکۆکی نێوانیان نەھێڵێت، ئەمەش وای لێکردن محەممەد قبوڵ بکەن وەک سەرکردەی مەدینە و پاڵپشتی و پارێزگاری لە خۆی و کۆچکردووە موسڵمانەکان بکەن؛ و محەممەد برایەتی خستە نێوان کۆچکردووان و پشتیوانان،<ref>الأنوار المحمدية من المواهب اللدنية، يوسف النبهاني، ص60-61، المطبعة الأدبية، بيروت، ط1892.</ref> ھەر پشتیوانێک کۆچکردوویەکی ھەڵبژارد تا برای بێت و لەماڵەیدا بمێنێتەوە <ref>أنساب الأشراف، البلاذري، ج1، ص270.</ref>ئەمەش لە ھەنگاوێکدا بوو بۆ دروستکردنی پەیوەندی بەھێزی کۆمەڵایەتی لە نێوانیاندا و بۆ سڕینەوە ئەو دەمارگیریەی لە نێویاندا بوو. بەم شیوەیە پشتیوانان ماڵ و سەروەتیان بەش کرد لەگەڵ کۆچکردووەکانی برایاندا.<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص143-148.</ref>ھەروەھا محەممەد بەڵگەنامەیەکی نوسیوە کە ناسرا بە دەستوری مەدینە، ئامانجی دەستوورەکە پابەندبوونی ھەموو لایەنەکانی ناو مەدینە بوو لە کۆچبەران و لایەنگران و [[جوو|جولەکەکان]], سەبارەت بە ئەرک و مافەکانیان<ref>السيرة النبوية الصحيحة، أكرم ضياء العمري، ج1، ص240-298، مكتبة العبيكان، ط2005.</ref> دەستوورەکە ٥٢ بەندی لە خۆگرتبوو، بیست و پێنج بەندیان تایبەت بوو بە کاروبارە تایبەتەکانی [[ئیسلام|موسڵمانان]] بیست و حەوتیان پەیوەست بوون بە پەیوەندی نێوان موسڵمانان و خاوەن [[ئایین]] و دیانەتەکانی تر،<ref>السيرة النبوية، ابن هشام، ج3، ص31-39، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref> و ئەم دەستورە ڕێگەی دەدا بە خاوەن ئاینەکانی تر لەگەڵ موسڵمانان بژین بە سەربەستی، ھەروەھا باس لە ھاوپەیمانی ھۆزە جیاوازەکان کرا بوو کاتێک مەدینە بکەوێتە بەر ھێرش، و دڵنیای سەربەخۆیی دارایی ھەر ھۆزێکی تیا دووپات کرابوویەوە. زۆربەی بت پەرستەکانی مەدینە [[ئیسلام]] بوون، تەنانەت سەرکردە گەورەکانیان وەک سەعدی کوڕی موعاز، تەنھا کەمایەتییەک مانەوە لەسەر [[بتپەرستی|بت پەرستی]] کە ئەوانیش کاریگەریان دیار نەبوو.<ref>السيرة النبوية الصحيحة، أكرم ضياء العمري، ج1، ص240-298، مكتبة العبيكان، ط2005.</ref> === سەرەتای ناکۆکیی سەربازی === [[پەڕگە:Gabal Uhud.jpg|وێنۆک|ئەو شوێنەی چیای ئوحود، کە محمد و بەشێک لە ھاوەڵەکانی پەنایان بردووە دوای ئەوەی لە شەڕی ئوحود برینداربوون.]] لەگەڵ سەرەتای بوونی موسڵمانان لە مەدینە، خاخامەکانی [[جوو|یەھوود]] لە [[بەنی قورەیزە]] و [[بەنی قەینوقاع]] و [[بەنی نەزیر]]<nowiki/>ر دەستیان کرد بە دوژمنایەتی محەممەد، و ھەندێک لە پیاوەکانی ئەوس و خەزرەج چوونە پاڵیان ئەوانەی لە سەرەوە خۆیان بە [[ئیسلام]] دەردەخست و لە لایەکی دیکە دژی ئیسلام بوون، ئەمانا ناونران بە دوو ڕووەکان، لە دوای ئەوە خوا فەرمانی جەنگی بە پێغەمبەر محەممەد کرد کە ڕووبەڕوویان ببێتەوە،<ref>الروض الأنف، السهيلي، ج2، ص338-369.</ref><ref>ئەحمەد کوڕی حەنبەل ڕیوایەتی کردووە لە موسنەدەکەیدا.</ref> دەستی کرد بە ناردنی نوێنەر و سریە، چووە غەزاوە و شەڕی کرد خۆی و ھاوەڵەکانی، ژمارەی ئەو غەزایانەی خۆی بۆی دەرچوو ٢٧ غەزا بوو،<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص5-10، دار صادر، بيروت.</ref> لە ٩ غەزایاندا خۆی جەنگاوە،<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص5-10، دار صادر، بيروت.</ref> و ژمارەی سریەکانی ٤٧ سریەیە،<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص5-10، دار صادر، بيروت.</ref><ref>الأنوار المحمدية من المواهب اللدنية، يوسف النبهاني، ص61-82، المطبعة الأدبية، بيروت، ط1892.</ref> و لە ھەموو ئەو غەزایانەیە محەممەد بە دەستی خۆی کەسی نەکووشتوە تەنھا ئەبی کوڕی خەلەف نەبێت.<ref>السيرة الحلبية في سيرة الأمين المأمون، علي بن برهان الدين الحلبي، ج2، ص413، دار المعرفة.</ref> یەکەمی سریەکان [[حەمزە کوڕی عەبدولموتەڵیب|حەمزەی کوڕی عەبدولموتەلیب]] بوو،<ref>السرايا والبعوث النبوية حول المدينة ومكة، بريك بن محمد العمري، ص78-191، دار ابن الجوزي، ط1996.</ref> لە مانگی ڕەمەزان لە سەری حەوتەم مانگی کۆچییدا، سی پیاو لە کۆچگردووان دەرچوون، ڕێگەیان لە کاروانێکی [[قوڕەیش]] گرت،<ref>البداية والنهاية، ابن كثير، ج3، ص286-308.</ref> بەڵام شەڕ ڕووی نەدا لە نێوانیان، پاشان سریەی عوبەیدەی کوڕی حاریس، و سریەی سەعد کوڕی ئەبی وەقاس ڕوویاندا،<ref>الأنوار المحمدية من المواهب اللدنية، يوسف النبهاني، ص61-82، المطبعة الأدبية، بيروت، ط1892.</ref> پاشان لە مانگی سەفەری سەری دوانزەیەم مانگی کۆچییدا، پێغەمبەر محەممەد دەرچوو بۆ یەکەم غەزا کە ئەویش غەزای ودان بوو،<ref>الأنوار المحمدية من المواهب اللدنية، يوسف النبهاني، ص61-82، المطبعة الأدبية، بيروت، ط1892.</ref> پاشان غەزاکانی بوات و عەشیرە و بەدری یەکەم ڕوویاندا. لە ١٧ی ڕەمەزانی ساڵی ٢ی کۆچی بەرامبەر ئازاری ٦٢٤ز، غەزای [[شەڕی بەدر|بەدری گەورە]] ڕوویدا، بڕیاریان دا کە کاروانێکی بازرگانی ١٠٠٠ وشتری سەر بە قوڕەیش، بە سەرۆکایەتی [[ئەبوو سوفیان کوڕی حەرب|ئەبو سوفیان]] ڕابگرن،کە بەرەو شام دەچوو<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص156-195.</ref>لە ٨ یان ١٢ی ڕەمەزان ، محەمەد لەگەڵ ٣٠٥ پیاودا <ref>المغازي، الواقدي، ج1، ص19-172، عالم الكتب، بيروت.</ref><ref>عيون الأثر في فنون المغازي والشمائل والسير، ابن سيد الناس، ج1، ص321-380، مؤسسة عز الدين للطباعة والنشر، بيروت، ط1986.</ref>بۆ ئەو مەبەستە بەبێ ئامادەکاری بۆ شەڕ چوونە دەرەوە،<ref name=":4">الرحيق المختوم، المباركفوري، ص156-195.</ref><ref name=":4" /> تەنھا [[ئەسپ|ئەسپێک]] یان دوو ئەسپ لەگەڵیان بوو، لەگەڵ حەفتا [[وشتر|وشتریش]] .<ref>عيون الأثر في فنون المغازي والشمائل والسير، ابن سيد الناس، ج1، ص321-380، مؤسسة عز الدين للطباعة والنشر، بيروت، ط1986.</ref>کاتێک ئەبو سوفیان ئاگادارکرایەوە لە جووڵەی موسڵمانەکان ڕێگەی خۆی گۆڕی بۆ کەناراوەکان و سەرکردەکانی مەککەی ئاگادارکردەوە، بۆیە ١٠٠٠ چەکدار بە سەرۆکایەتی [[ئەبوو جەھل|ئەبوو جەهل]] هاتنە دەرەوە، بە بەکارھێنانی ١٠٠ [[ئەسپ]] و چەندین [[وشتر]] .<ref>شرح النووي على صحيح مسلم، ج12، ص443.</ref><ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص156-195.</ref> شەڕەکە لەنزیک بیری بەدر ڕوویدا. بە سەرکەوتنی موسڵمانان شەڕەکە کۆتایی پێ ھات،قورئان بەشداری فریشتەکان لە شەڕ بە سوودی موسڵمانان لە ئایەتێکدا پشتڕاست دەکاتەوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تفسير سورة الأنفال الآية 9 تفسير البغوي - القران للجميع|ناونیشان=https://quran4all.net/ar/tafsir/4/8/9|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=quran4all.net|زمان=ar}}</ref> و لە ئەنجامی شەڕەکەدا ١٤ کەس لە موسڵمانان کوژران، و ٧٠ کەس لە بێ باوەڕەکان کوژران کە ئەبو جەھلیان لە نێودا بوو، و ٧٠ی تریان بە دیل گیران،<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=بن خويا|یەکەم=إدريس|ڕێکەوت=2016-06|سەردێڕ=مبدأ الشورى في سيرة الرسول سيدنا محمد صلى الله عليه و سلم|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.12816/0032004|journal=مجلة الحقيقة|issue=37|پەڕەکان=٩٤–١١٢|doi=10.12816/0032004|issn=1112-4210}}</ref> ١٦ کەسیان لێ موسڵمان بوو،<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=بن شعلال|یەکەم=سامي رياض|ڕێکەوت=٢٠٢١|سەردێڕ=منهج النقد التاريخي عند الحافظ ابن سيد الناس، ت. 734 ھ. من خلال كتابه "عيون الأثر في فنون المغازي والشمائل والسير"|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.37138/1425-035-002-006|journal=مجلة جامعة الأمير عبد القادر للعلوم الإسلامية|پەڕەکان=١٦٧|doi=10.37138/1425-035-002-006}}</ref> لە دواتردا محەممەد یەھوودەکانی بەنی قینقاعی کردە دەرەوە لە غەزای بەنی قینقاع، بەھۆی شکاندنی پەیماننامەکە کە بە [[دەستووری مەدینە]] ناسراوە، دوای ئەوەی دەمەقاڵەیەک لە نێوانیاندا دروست بوو لەبەر ئەوەی لە بازاڕێکدا ژنێکیان دووچاری [[سێکس|سێکسی]] کرابۆوە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=أحمد|یەکەم=حسنين السعيد حسنين|ڕێکەوت=2018-01|سەردێڕ=جهود ابن هشام الحميري البصري (ت 218 ھ) في تفسير القرآن وعلومه من خلال كتابه السيرة النبوية|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.12816/0046165|journal=الاستواء|بەرگ=N.A.|issue=8|پەڕەکان=١٧–٥٧|doi=10.12816/0046165|issn=2356-9808}}</ref>ھۆزەکە دوای پازدە ڕۆژ لە گەمارۆدان پێغەمبەر کە خەریک بوو بڕیارێک بدات دواجار [[عەبدوڵڵا کوڕی ئوبەی کوڕی سەلوول|عەبدوڵڵا کوڕی ئوبەی]] خۆی تەسلیم کرد و بڕیاری دەرکردنی بەنی [[بەنی قەینوقاع]] دا.<ref>المغازي، الواقدي، ج1، ص176-180، عالم الكتب، بيروت.</ref> [[پەڕگە:Mount Uhud.JPG|وێنۆک|چیای ئوحود، ئەو شوێنەی شەڕی ئوحود لە ساڵی ٣ی کۆچیدا ڕوویدا.]] قوڕەیش ھەوڵیاندا تۆڵەی غەزای بەدر بکەنەوە، دەرچوون لەگەڵ ژمارەیەک ھۆزەکاندا بە ٣٠٠٠ جەنگاوەر و ٢٠٠ سوارچاک و ٣٠٠٠ ووشترەوە، و لەو کاتانە [[ئەبوو سوفیان کوڕی حەرب|ئەبووسوفیان کوڕی حەرب]] سەرکردایەتی ئەکردن، و کاتێک ھەواڵەکە گەیشت بە محەممەد خۆیان ئامادەکرد و لەگەڵ ١٠٠٠ ھاوەڵەکانیدا بەڕێکەوت، پاشان لە ڕێگادا [[عەبدوڵڵا کوڕی ئوبەی کوڕی سەلوول]] لەگەڵ یەک لەسەر سێی سوپاکە کشایەوە (لەو کەسانەن کە پێیان دەوترێت “ دووڕووەکان”).پێش شەڕەکە پێغەمبەر ٥٠ تیرھەڵگری لەسەر چیای عەینین دانا، لە ژێر سەرکردایەتی [[عەبدوڵڵا کوڕی جوبەیر|عەبدوڵڵا بن جوبەیر]]، ئامۆژگاری کردن ″لە جێگای خۆتان بمێننەوە و پشتەوەمان بپارێزن، ئەگەر بینیتان سەرکەوتین لە جێگای خۆتان مەجوڵێن، وە ئەگەر بینیتان دەکوژرێین سەرمان مەخەن″.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی تەممووزی ٢٠١٥|سەردێڕ=تعرف على موقف أمير الرماة في معركة أحد|ناونیشان=https://www.elbalad.news/1612825|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=صدى البلد|زمان=ar-eg}}</ref><ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص36-49، دار صادر، بيروت.</ref> '''[[شەڕی ئوحود]]''' لە ڕۆژی شەممە ٧ شەوال لە ساڵی ٣ی کۆچی دەستی پێکرد، <ref name="ابن سعد-أحد">الطبقات الكبرى، [[محمد بن سعد البغدادي|ابن سعد البغدادي]]، ج2، ص36-49، دار صادر، بيروت.</ref> <ref name="الرحيق-أحد">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[مباركفوري (توضيح)|المباركفوري]]، ص208-263.</ref> ، سەرەتا شەڕەکە لە بەرژەوەندی موسڵمانان بوو، تیرھاوێژەکان وایانزانی شەڕەکە کۆتای پێ ھاتووە، بێ فەرمانی پێغەمبەریان کرد و شوێنەکەیان چۆڵ کرد، [[خالید کوڕی وەلید]] ئەوەی قۆستەوە و ھاوسەنگی جەنگەکە گۆڕا بە بەرژەوەندی قوڕەیش، و ئازارێکی زۆریان بە موسڵمانان گەیاند و<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص36-49، دار صادر، بيروت.</ref> لەم شەڕەدا [[حەمزە کوڕی عەبدولموتەڵیب]] لەلایەن وەحشی بن حەربەوە کوژرا، ھیند کچی عوتبە بەشەکانی جەستەی بڕی، بۆیە گەدەی لە جگەری بڕدرا و لووت و گوێچکەکانی بڕا، بۆیە دواتر بانگکرا شێری خودا و شێری پێغەمبەرەکەی. <ref name="ابن هشام-أحد">السيرة النبوية، ابن هشام، ج4، ص5-120، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref>لە ٨ی شەوال محەممەد دەرچوو بۆ غەزای حەمڕا لئەسەد بەڵام بێ ڕوودانی جەنگ گەڕایەوە بۆ مەدینە، لە کاتێکی دواتردا غەزای بەنی نەزیڕ ڕوویدا لەگەڵ یەھوودەکانی بەنی نەزیر <ref>المغازي، الواقدي، ج1، ص363-380، عالم الكتب، بيروت.</ref>دوای ئەوەی غەدریان کرد بە شکاندنی پەیماننامەکە و ھەوڵی کوشتنی پێغەمبەریان دا. بۆیە محەممەد ١٠ی ڕۆژێکی پێدان بۆ ئەوەی شارەکە بەجێبھێڵن،<ref>المغازي، الواقدي، ج1، ص363-380، عالم الكتب، بيروت.</ref> ئەوان ڕەتیان کردەوە و خۆیان بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی محەممەد ئامادەکرد، بەم ھۆیەوە بۆ ماوەی ١٥ ڕۆژ گەمارۆیان لەسەردانرا لەلایەن موسڵمانانەوە ،<ref>المغازي، الواقدي، ج1، ص363-380، عالم الكتب، بيروت.</ref> ھەندێک ئەلێن ٦ شەوبوو،<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص269-270.</ref> دواتر مەدینە چۆڵیان کرد بە ژن و منداڵەوە .<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص57-58، دار صادر، بيروت.</ref> === گەمارۆدانی مەدینە === [[پەڕگە:Al-Ahzab Battle map.jpg|ڕاست|وێنۆک|نەخشەیەک کە [[غەزای خەندەق]] ڕووندەکاتەوە]] دوای ئەوەی [[بەنی نەزیر]] کرانە دەرەوە لە مەدینە و ڕۆیشتن بەرەو [[خەییر|خەیبەر]]، خەڵکیان نارد بۆ لای قوڕەیش و ھانیان دان بۆ شەڕکردن لەگەڵ محەممەد،<ref>الروض الأنف، السهيلي، ج3، ص415-458.</ref> ڕێکەوتن لەگەڵیان، [[قوڕەیش]] ٤٠٠٠ کەس و ٣٠٠ سوارچاکیان کۆکردەوە، کۆمەڵێکی تریش لە ھۆزەکان چوونە پاڵیان لەوانە بەنی سلێم و بەنی ئەسعەد و فەزارا و بەنی غەتافان و ھەروەھا بەنی مورا ھەموویان نزیکەی ١٠٬٠٠٠ کەس بوون و ناونران بە ئەحزاب، و سەرکردەکەیان [[ئەبوو سوفیان کوڕی حەرب]] بوو، شەڕەکە لە شەوالی ساڵی ٥ی کۆچی بەرامبەر ئازاری ٦٢٧ی زایینی ئەنجامدرا<ref name=":5">السيرة النبوية الصحيحة، أكرم ضياء العمري، ج2، ص418-433، مكتبة العلوم والحكم، ط1993.</ref> لە میژوودا بە [[غەزای خەندەق|شەڕی خەندەق]] یان [[غەزای خەندەق|شەڕی حزبەکان]] ناسرا، <ref>تاريخ الإسلام ووفيات المشاهير والأعلام، الذهبي، ج2، ص283-305، دار الكتاب العربي، ط1987.</ref><ref name="تاريخ الإسلام-الأحزاب">تاريخ الإسلام ووفيات المشاهير والأعلام، الذهبي، ج2، ص283-305، دار الكتاب العربي، ط1987.</ref> کاتێک محەممەد بە ھەواڵەکەی زانی لەگەڵ سێ ھەزار موسڵمان لە دامێنی چیای سێلا کەمپیان دانا <ref>السيرة النبوية، ابن هشام، ج4، ص170-215، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref>فەرمانیكرد ژن و منداڵەکان لە ناو قەڵاکانی مەدینە بمێننەوە تاکوو دەستی ھێرشبەرەکانیان پێ نەگات.دواتر بە ڕاوێژکردن بە [[سەلمانی فارسی]] ھەستان بە ھەڵکەندنی خەندەق یاخود چاڵ لە بەشی باکووری خۆرئاوای شارەکەدا ئەمەش بەھۆی ئەوەی تەنیا شوێنێک بوو کە تەخت و دەشتایی بوو ، شوێنەکانی دیکە بە شاخ و شیو و بەردەڵان و دارخورما دەورە درابوو. خۆی بەشدار و چاودێری کارەکە بوو، دوای ٦ ڕۆژ خەندەقەکەیان تەواوکرد. <ref name=":5" />کاتێک خەندەقەکەیان تەواو کرد، [[قوڕەیش|قوڕەیشەکان]] و ئەوانەی لەگەڵیان بوون لە حزبەکان ھاتن و بە گەمارۆیەکی توندی شارەکەیان دا،<ref>السيرة النبوية، ابن هشام، ج4، ص170-215، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref> لەو ماوەیەدا ھەوڵیاندا کە دەرچەیەک بدۆزنەوە بۆ ئەوەی بچنە ناو شارەکە لەو نێوەندەدا [[جوو|جوولەکەکانی]] [[بەنی قورەیزە]] ڕازی بوون کە ڕێگە بدەن حزبەکان بچنە ناو شارەکەوە لەدوای ئەوەی دانوستانیان لەگەڵ حیای کوڕی ئەختاب کە یەکێک بوو لە سەرکردەکانی بەنی قورەیزە كرد ، بەڵام ئەوە نەکرا، پاش ئەوەی پێغەمبەر توانی لە رێگای “نەعیم کوڕی مەسعوود ”سەر بە ھۆزی غەفتان بێ متمانەی لە نێوان بەنی قورەیزە و ئەحزابەکان دروستکرد.<ref>تاريخ الإسلام ووفيات المشاهير والأعلام، الذهبي، ج2، ص283-305، دار الكتاب العربي، ط1987.</ref> موسڵمانان و حزبەکان ٢٤ شەو مانەوە، جگە لە تیر و گەمارۆ ھیچ شەڕێک لە نێوانیاندا نەبوو. <ref name="ابن سعد-الأحزاب2">الطبقات الكبرى، [[محمد بن سعد البغدادي|ابن سعد البغدادي]]، ج2، ص65-77، دار صادر، بيروت.</ref> تا ڕەشەبایەکی توند ھات بە سەر سەربازگەکانی ئەحزابدا و چۆڵیان کرد. لە ئەنجامی ئەم گەمارۆدا ٨ لە موسڵمانان و ٤ لە حیزبەکان کوژران. <ref name="الصحيحة-الأحزاب2">السيرة النبوية الصحيحة، أكرم ضياء العمري، ج2، ص418-433، مكتبة العلوم والحكم، ط1993.</ref> وە کاتێک حزبەکان [[مەدینە|مەدینەیان]] بەجێھێشت، محەممەد بە ھاوەڵەکانی گوت « لەم ساڵە بەدواوە قوڕەیش ناتوانێت ھێرشبکاتە سەرتان ، بەڵکو ئێوە ھێرش دەکەن».<ref>[[تفسير ابن كثير|تفسير القرآن العظيم]]، [[ابن كثير الدمشقي|ابن كثير]]، ج6، ص396.</ref>  قووریشیەکان لە دوای ئەم ھێرشە و دۆرانیان نەیانتوانی جارێکی دیکە ھێرشێکی لەو شێوەیە بکەنەوە سەر مەدینە.  <ref name="الروض-الأحزاب2">[[الروض الأنف]]، [[أبو القاسم السهيلي|السهيلي]]، ج3، ص415-458.</ref> دوای کۆتایی ھاتنی شەڕەکە، [[بەنی قورەیزە]] گەڕانەوە و خۆیان بە قەڵاکانیان بەھێز کرد. بەھۆی شکاندی پەیمانەکەیان محەممەد نەیتوانی ئەم کارەیان پشتگوێ بخات بەتایبەتی کاتێک خەریک بوو ببنە ھۆکاری شکستی موسڵمانان لە گەمارۆکە.<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص279-281.</ref><ref>المغازي، الواقدي، ج2، ص496-521، عالم الكتب، بيروت.</ref> لەدوای دەرچوونی قورەیشییەکان و ھاوپەیمانەکانی فەرمانی دا بەرەو شوێنی [[بەنی قورەیزە]] بچن. بۆماوەی ٢٥ شەو گەمارۆدران بێ ئەوەی ھیچ جمووجۆلێک بکەن کە واتای شەرکردن بێت ، داوای لێکردن بە بێ ھیچ مەرجێک خۆیان بەدەستەوە بدەن.بۆیە بەنی قورەیزە تەسلیم بوونی خۆیان ڕاگەیاند، ڕێککەوتن لەسەر ئەوەی کە سەعدی کوڕی مەعاز بڕیار لە چارەنوسیان بدات، ھەرچەند ویستیان کە ھەمان مامەڵەی ھۆزی بەنی قیناعیان لەگەڵ بکرێت بەڵام داواکەیان ڕەتکرایەوە سەعد بڕیاریدا بە کوشتنی پیاوەکان و ژن و منداڵەکانیش بکاتە کۆیلە و دەست بەسەر سەرجەم موڵک و ماڵ و سامانیان بگیرێت.سەرئەنجام بەپێی سەرچاوەکان لە نێوان ٤٠ بۆ ٤٠٠ کەس کوژراون، لە کاتێکدا بە گوتەی [[ئیبن ئیسحاق]] ، لە نێوان ٧٠٠ بۆ ٩٠٠ کەس لە کوژراون . <ref>الأموال لابن زنجويه رقم الحديث 359 وإسناده صحيح</ref> <ref>صحيح الترمذي رقم الحديث 1582 ، و صححه الألباني و ابن حجر العسقلاني</ref> <ref>السيرة النبوية لابن هشام ، طبعة دار الصحابة للتراث ، الجزء 3 صـــ230</ref>.سەرچاوە مێژووییە کۆنەکان کۆکن لە سەر ئەوەی کە پێغەمبەر بە بڕیارەکە ڕازیبووە، ئەمەش وەک سزایەک لە بەرامبەر پەیمان شکێنی و ناپاکیان .لەگەڵ ئەوەش ھەندێک لە توێژەرانی ھاوچەرخ گومانیان ھەیە لە جێبەجێکردنی ئەم بڕیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=هاشم|یەکەم=یەحیا الملاح|سەردێڕ=مێژووی سەردەمی پێغەمبەر و خولەفای ڕاشدین|بڵاوکەرەوە=چاپخانەی ڕۆژھەڵات -ھەولێر|ساڵ=٢٠١١|پەڕەکان=٣٦٩ -٣٧٣}}</ref> === ڕێکەوتنی حودەیبیە === {{سەرەکی|سوڵحی حودەیبییە}} لە مانگی [[زولقەعدە|زیلقەعدەی]] ساڵی ٦کۆچی بەرامبەر [[٦٢٨|٦٢٨زاینی]]، محەممەد فەرمانی کرد بە شوێنکەوتووەکانی ئامادەکاری بکەن بۆ ڕێوڕەسمەکانی [[عەمرە|عومرە]] لە [[مەککە]]، دوای ئەوەی لە خەونیدا بینی خۆی و ھاوەڵەکانی چوونە [[مزگەوتی حەرام|مزگەوتی حەرامەوە]]،[[تەواف]]ە و عەمرەی ئەنجامداوە عەرەب و خەڵکی دەوروبەری بیابانەکەیان کۆکردەوە بۆ ئەوەی لەگەڵیدا بچنە دەرەوە، ڕۆژی دووشەممە سەرەتای مانگی [[زولقەعدە]] لە ساڵی ٦ی کۆچی ، لە ساڵی ١٤٠٠ یان ١٥٠٠، <ref name="ابن سعد-الحديبية">الطبقات الكبرى، [[محمد بن سعد البغدادي|ابن سعد البغدادي]]، ج2، ص95-105، دار صادر، بيروت.</ref> دەرچوون بە بێ چەک تەنھا چەکی گەشتیار نەبێت،<ref>السيرة النبوية، ابن هشام، ج4، ص275-296، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref> و کاتێک قوڕەیش بەوەیان زانی، بڕیاریان دا نەھێڵن بچێتە [[کەعبە|کەعبەوە]]، ٢٠٠ سوارچاکیان بە سەرکردایەتی [[خالید کوڕی وەلید|خالیدی کوڕی وەلید]] نارد بۆ ڕێگەی سەرەکی [[مەککە]]، بەڵام محەممەد ڕێگەیەکی سەختتری ھەڵبژاردبوو بۆ ئەوەی ڕووبەڕوویان نەبێتەوە، <ref name="ابن حزم-الحديبية">جوامع السيرة، [[ابن حزم (توضيح)|ابن حزم]]، ص207-211، دار المعارف، [[مصر]]، ط1900.</ref> تا گەیشتە حودەیبیە لە دووری ٩ میل لە مەککەوە،<ref>جوامع السيرة، ابن حزم، ص207-211، دار المعارف، مصر، ط1900.</ref> کۆمەڵێک کەس ھاتنە لای محەممەد ئەویش پێی وتن:« ئێمە بۆ شەڕ نەھاتووین، بەڵکو ھاتووین عەمرە بکەین ، شەڕ و کوشتار قوڕەیشی ماندوو کردووە،چی دەبێت ئەگەر ئەوان دەستبەرداری نێوان من و سەرجەم عەرەبەکانی تر ببن، ئەگەر ئەوان سەرکەوتن بەسەرمدا ئەوا ئاواتی ئەوان دێتەدی،ئەگەر خوا منیشی سەرخست ئەوا بە لێشاو دێنە ناو ئاینی ئیسلامەوە،با ئەوانش بە خواستی خۆیان پەیمان لەگەڵ ھەرکەس دەبەستن ئازادن ،ئیتر قوڕەیش نیازی چی یە؟ سوێند بە خودا بەردەوام تێدەکۆشم لە پێناو ئەو ئاینەی خودا بەمن ئەسەردە کردووە،تا خودا سەری دەخات یان من لە پێناویدا لە ناو دەچم»<ref>صحيح البخاري، البخاري، عن المسور بن مخرمة، رقم: 2731.</ref> .پێغەمبەر خەداشی کوری ئەمییە خەزاعی ناردە لای قورەیش بۆ ئەوەی پەیامەکەی بگەیەنێتە سەرکردەکانی قورەیش کە بۆ شەڕ نەھاتوون، ھەندێک کەس ویستیان نێردراوەکە بکوژن بەڵام حەبەشەکان ڕێگەیان نەدا بیکوژن و ئازادیان کرد، ئەویش گەڕایەوە لای پێغەمبەر. ھەڵوێست و نیازەکانی پێغەمبەر بووە جێی سەرنجی ھاوپەیمانەکانی قوڕەیش ، قوڕەیشیەکانیش لە ترسی لە دەستدانی ھاوپەیمانەکانی دەستیان کرد بە وتوێژ لەگەل محەممەد. ئەوەبوو کاتێک حەلیسی کوڕی عەلقەمە گەورەی حەبەشیەکان لەلای موسڵمانەکان گەڕایەوە و بینی ئەوان بەرگی ئیحرامیان پۆشیوە و قوربانیان ئامادەکردووە، وتی ( ئەی سەرکردەکانی قوڕەیش ، سوێد بەخوا ئێمە لەسەر ئەوە ھاوپەیمانیمان لەگەڵ ئێوە نەبەستووە ،کە ڕێگە لە کەسانێک بگرن مەبەستیان مەزن ڕاگرتنی ماڵی خودایە ،بە کەسەی گیانی حەسیلی بەدەستە ،واز لە محەممەد دێنن عەمرەکەی بکات باشە ، ئەگەینا ھەموو حەبەشییەکان وەک ھەڵمەتی یەک پیاو) وتیان (بەسە ئەی (حەلیس)ماوەیەک وازمان لێبێنە تا لەناو خۆماندا لەسەر بڕیارێک ڕێکدەکەوین)<ref>السيرة النبوية لابن هشام ص 313</ref> پاشان ووتوێژ کەوتەوە لە نێوان موسڵمانان و قوڕەیشدا.پێغەمبەر [[عوسمان کوڕی عەفان|عوسمانی کوڕی عەفانی]] وەک نێردراوی خۆی ناردە لای قوڕەیشیەکان بۆ ئەوەی لەگەڵیان وتووێژبکات .عوسمان و چەند کەسێکی دیکە بەرەو شاری مەککە ڕێکەوتن بۆ ماوەی سێ رۆژ لە [[مەککە]] مانەوە .پێغەمبەر وا گومانی کرد کە کوژرابن <ref>جوامع السيرة، ابن حزم، ص207-211، دار المعارف، مصر، ط1900.</ref>بۆیە ھاوەڵاکانی بانگ کرد و بەیعەتی لێوەرگرتن کە لە دوژمن ڕانەکەن ، هەندێکیشیان بەیعەتی مردنیاندا بە پێغەمبەر، ئەم بەیعەتدانە بە بەیعەتی ڕەزوان لە مێژوودا ناسراوە.<ref>السيرة النبوية، ابن هشام، ج4، ص275-296، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref> کاتێک موسڵمانەکان خۆیان ئامادە دەکرد بۆ ئەگەری بەرپا بوونی شەڕ، قوڕەیش سوھێلی کوری عومەریان ناردە لای پێغەمبەر بۆ ئەوەی ڕێککەوتنێکی ئاشتەوایی واژۆ بکات کە بە [[سوڵحی حودەیبییە]] ناسراوە,ئەو ڕایگەیاند ھەر ڕێکەوتنێک بکەین پێویستە ئەو بەندەی لە خۆ گرتبێت کە ئەم ساڵ بگەڕێنەوە و ساڵێکی دیکە بێنەوە بۆ ناو مەککە.<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص95-105، دار صادر، بيروت.</ref> [[پەڕگە:Muhammad letter muqawqis.jpg|وێنۆک|شوێنەوارێکی پەیامی پێغەمبەر محەممەد بۆ ئەلموقاوقیس، فەرمانڕەوای [[میسر]]، بانگھێشتکردنی بۆ ئیسلام، وەک یەکێک لە دەرئەنجامەکانی [[سوڵحی حودەیبییە]]. لە مۆزەخانەی [[کۆشکی تۆپقاپی]] لە [[ئەستەمبوڵ|ئەستەنبوڵ]] پارێزراوە.]] سەرئەنجام ھەردوولا ڕازی بوون، ھەر لە ڕێکەوتنەکەدا ھاتبوو جەنگ و شەڕ لە نێوانیان بۆ ماوەی دە ساڵ ڕابوەستێت تاوەکو سەر و ماڵی خەڵکی پارێزراو بێت و کەس دەستدرێژی نەکاتە سەر کەسی تر، ھەروەھا ھەرکەسێک بەبێ پرسی خاوەنەکەی ھەڵبێت و بڕواتە لای (محەممەد)دەبێت (محەممەد)بیداتەوە قوڕەیش، بەڵام ھەرکەسێک لەلای (محەممەد)ەوە ڕابکاتە لای قوڕەیش ئەوە نادرێتەوە (محەممەد). ھەروەھا ھەرکەس و لایەنێک دەیەوێت ھاوپەیمانی لەگەڵ محەممەد ببەستێت ئازادە وە ھەرکەس و لایەنێک بیەوێت ھاوپەیمانی لەگەڵ قوڕەیش بکات ئازادە، محەممەد و ھاوەڵەکانی ئەم ساڵ دەگەرێنەوە و ناڕۆنە مەککەوە،ساڵی داھاتوو دێنەوە و دەڕۆنە ناو مەککەوە و بۆ ماوەی سێ ڕۆژ دەمێننەوە تەنیا چەکی سواریان پێ بێت و نابێت قوڕەیش ڕگەیان لێ بگرێت) بەم شێوەیە پەیمانەکە بەستراو لە دوو پەڕدا نوسرایەوە دانەیەکیان درایە دەست پێغەمبەر و دانەیەکی دیکەیان دا بە سوھەیل کوری عومەر.<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص95-105، دار صادر، بيروت.</ref> موسڵمانان بە ھۆی مەرجەکانی [[سوڵحی حودەیبییە]]، و ئەنجامنەدانی عەمرە ھەست کردن بەوەی کە قورەیش باڵەدەستی بەسەریاندا زیاتر بووە ،دڵتەنگی کردن بە شێوەیەک دوای ئەوەی کە نێدراوەکانی قوریش ڕۆیشتن محەممەد سێ جار پێی گوتن: «ھەستن قوربانی بکەن و سەرتان چاک بکەن) ، بەڵام ھیچیان ھەڵنەستا و بەقسەیان نەکرد تا ئەو کاتەی چووە دەرەوە و قوربانییەکەی خۆی سەربڕی و سەری خۆشی چاککرد<ref>جوامع السيرة، ابن حزم، ص207-211، دار المعارف، مصر، ط1900.</ref>، کاتێک موسڵمانەکان ئەوەیان بینی بەخێرای ھەستان و قوربانییەکانیان کرد.<ref>[[صحيح البخاري]]، [[محمد بن إسماعيل البخاري|البخاري]]، عن [[المسور بن مخرمة]]، رقم: 2731.</ref>دە ڕۆژێک لە حودەیبیە مانەوە و ھەندێک دەلێن بیست ڕۆژ، دواتر ڕۆشتنەوە بۆ مەدینە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بوك|یەکەم=FoulaBook-مكتبة فولة|ناونیشان=https://foulabook.com/ar/book/%D8%B5%D9%84%D8%AD-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%AF%D9%8A%D8%A8%D9%8A%D8%A9-pdf|سەردێڕ=تحميل كتاب صلح الحديبية تأليف عبد الحميد جودة السحار pdf|زمان=ar}}</ref> .لە ئەنجامی ئەم ڕێکەوتنەدا، محەممەد ھەستا بە ناردنی نوێنەر بۆلای پاشاکانی جیھان، و بانگی کردن بۆ ئیسلام بوون، یەکەم پەیامبەری نارد بۆلای نەجاشی پاشای حەبەشە، عومەری کوری ئومەییەی بوو .<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=إسلام ويب - سير أعلام النبلاء - الصحابة رضوان الله عليهم - عمرو بن أمية- الجزء رقم3|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&ID=310&bk_no=60&flag=1|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.islamweb.net|زمان=ar}}</ref>کاتێک نوسراوەکەی پێ گەیشت، خستیە سەر چاوی و ھاتە سەر زەوی بۆی، [[موسڵمان]] بوو، <ref>تاريخ مدينة دمشق وذكر فضلها وتسمية من حلها من الأماثل، أبو القاسم علي بن الحسن ابن هبة الله بن عبد الله، ج45، ص45، دار الفكر، بيروت، ط1995.</ref>و دەحیەت کەلبی نارد بۆ لای قەیسەر ھەرقلی پاشای ڕۆم،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بابتي ،الدكتورة|یەکەم=عزيزة فوال|ناونیشان=https://books.google.com.sa/books?id=riBLDwAAQBAJ&pg=PT190&lpg=PT190#v=onepage&q&f=false|سەردێڕ=موسوعة الأعلام (العرب والمسلمين والعالميين) 1-4 ج2|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Dar Al Kotob Al Ilmiyah دار الكتب العلمية|زمان=ar}}</ref> و عەبدوڵڵا کوڕی حەزفە سەھمی نارد بۆ لای کیسرای پاشای فارس، کە نووسراوەکەی دڕاند،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الصحابي عبد الله بن حذافة السهمي - الصحابة والتابعين|ناونیشان=https://hawlalrasool.com/o/الصحابي-عبد-الله-بن-حذافة-السهمي|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=hawlalrasool.com|زمان=ar}}</ref> ھەروەھا حاتیب کوری ئەبووبەڵتاعی نارد بۆ لای مقوقسی پاشای [[میسر]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Prophet Muhammad's Letters to Kings (628 CE)|ناونیشان=https://www.cyberistan.org/islamic/letters.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.cyberistan.org}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.cyberistan.org/islamic/letters.html |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> ھەروەھا چەندین نوێنەری تری نارد.<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج1، ص258-290، دار صادر، بيروت.</ref> === غەزای خەیبەر و مۆتە === {{سەرەکی|غەزای خەیبەر}} {{سەرەکی|غەزای موئتە}} دوای ئەوەی محەممەد گەرەنتی قوڕەیشی مسۆگەر کرد لە دوای حودەیبیە، دەرفەتی بۆ ڕەخسا  لێپرسینەوە لە جولەکەکانی خەیبەر بکات بەھۆی ھاندانی ھۆزەکان لە [[غەزای خەندەق|شەڕی خەندەقدا]] دژی موسڵمانان  ،<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص325-354.</ref> بۆیە لە مانگی موحەڕەمی ٧ی کۆچیدا<ref>السيرة النبوية، ابن حبان، ص300.</ref> بۆ ئەو مەبەستە بە نھێنی لەگەڵ ١٥٠٠ (ھەندێک سەرچاوە دەلێن ١٤٠٠) لە سوپای موسڵمانان کە خاوەنی بەیعەتی ڕەدوان بوون، ڕووی کردە [[غەزای خەیبەر|خەیبەر]] ،  ئاڵاکەشی دا بە عەلی بن ئەبی تالیب،<ref>جوامع السيرة، ابن حزم، ص211-218، دار المعارف، ط1900.</ref> و دروشمی ئەوانیش لەو ڕۆژەدا (ئەی مەنسور بمرە، بمرە).<ref>السيرة النبوية، ابن هشام، ج4، ص297-331، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref> سوپای موسڵمانان بە شەو گەیشتنە ئەوێ، بێ ئەوەی ئاشکرابن، کاتێک ڕۆژ بووەوە جوولەکەکانی خەیبەر موسڵمانانیان بینی، ترسان و ڕایانکردە قەڵاکانیان.لەگەڵ ئەوەی پێشتر زانیبوویان سوپای موسڵمانان ھێرشدەکاتە سەریان، ھەروەھا داوای یارمەتیان لە ھۆزی غەفتان کردبوو بەڵام ئەوان لە نیوەی ڕێگا گەڕانەوە پاش ئەوەی وا بڵاوکرایەوە کە موسڵمانان ھێرشیان کردووەتە سەر ناوچەکانیان.<ref>هاشم, یەحیا الملاح (٢٠١١). مێژووی سەردەمی پێغەمبەر و خولەفای ڕاشدین. چاپخانەی ڕۆژھەڵات -ھەولێر. pp. ٣٨٦.</ref>بەمەش لە یارمەتیەکانی ھۆزی غەفتان بێ بەش بوون.<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص325-354.</ref> کاتێک محەممەد شپرزەیی و ترسی خەیبەری بینی فەرمانی ھێرشی کرد. توانیان سەرکەوتووبن لە دەستبەسەرداگرتنی قەڵاکان و دیلی لێ گرتن لە ناویان [[سەفییە کچی حوییەی]] کە دواتر ھاوسەرگیری لەگەڵ محەممەد کرد.<ref>السيرة النبوية، ابن هشام، ج4، ص297-331، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=غزوة خيبر .. حين انهارت حصون اليهود بوعد إلهي - 7 ھ - مع الحبيب|ناونیشان=https://www.withprophet.com/ar/%D8%BA%D8%B2%D9%88%D8%A9-%D8%AE%D9%8A%D8%A8%D8%B1-7-%D9%87%D9%80|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=غزوة خيبر .. حين انهارت حصون اليهود بوعد إلهي - 7 ھ - مع الحبيب|زمان=ar}}</ref> دوا قەڵا کە داگیرکرا بریتی بوون لە ئەلوەتیح و ئەلسەلام و موسڵمانان بۆ چەند شەوێک گەمارۆیان دا، تا سەرکەوتنیان بەدەستھێنا. محەممەد ئەیویست جولەکەکان دەربکات لە خەیبەر بەڵام لەگەڵیان ڕێکەوت لەسەر ئەوەی ساڵانە نیوەی بەروبوومەکەیان بدەن بە موسڵمانان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=غزوة فتح خيبر 7 ھ القصة الكاملة للغزوة والفتح|ناونیشان=https://suwaidan.com/the-story-of-the-conquest-of-khaybar/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=suwaidan.com|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=إسلام ويب - البداية والنهاية - سنة سبع من الهجرة النبوية - غزوة خيبر- الجزء رقم6|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&idfrom=366&idto=378&bk_no=59&ID=406|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.islamweb.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=قصة الإسلام {{!}} غزوة خيبر|ناونیشان=https://www.islamstory.com/ar/artical/755/%D8%BA%D8%B2%D9%88%D9%87-%D8%AE%D9%8A%D8%A8%D8%B1|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.islamstory.com|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230428070251/https://www.islamstory.com/ar/artical/755/%D8%BA%D8%B2%D9%88%D9%87-%D8%AE%D9%8A%D8%A8%D8%B1|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>پاشان دوای ٨ مانگ، محەممەد لە زولقەعدەی ساڵی ٧کۆچی دەرچوو بۆ عومرە بەو پێیەی لە [[سوڵحی حودەیبییە|ڕێکەوتنی حودەیبیەدا]] لەگەڵ قوڕەیش لەسەری ڕێککەوتبوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=عمرة القضاء.. سبب التسمية بهذا الاسم - إسلام ويب - مركز الفتوى|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/136407/%D8%B9%D9%85%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B6%D8%A7%D8%A1-%D8%B3%D8%A8%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B3%D9%85%D9%8A%D8%A9-%D8%A8%D9%87%D8%B0%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%85|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.islamweb.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=قصة الإسلام {{!}} ما هي عمرة القضاء ؟ ومتى كانت ؟|ناونیشان=http://www.islamstory.com/ar/artical/28376/%D8%B9%D9%85%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B6%D8%A7%D8%A1-%D8%B9%D9%85%D8%B1%D9%87-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.islamstory.com|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230428070252/http://www.islamstory.com/ar/artical/28376/%D8%B9%D9%85%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B6%D8%A7%D8%A1-%D8%B9%D9%85%D8%B1%D9%87-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی ئەیلوولی ٢٠١٧|سەردێڕ=عمرة القضاء أي ويقال لها عمرة القضية|ناونیشان=https://www.alsirah.com/%d8%b9%d9%85%d8%b1%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%82%d8%b6%d8%a7%d8%a1-%d8%a3%d9%8a-%d9%88%d9%8a%d9%82%d8%a7%d9%84-%d9%84%d9%87%d8%a7-%d8%b9%d9%85%d8%b1%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%82%d8%b6%d9%8a%d8%a9/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=بوابة السيرة النبوية|زمان=ar}}</ref>لە جەمادی یەکەمی ساڵی ٨کۆچی،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تاريخ غزوة مؤتة|ناونیشان=https://mawdoo3.com/تاريخ_غزوة_مؤتة|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=موضوع|زمان=ar}}</ref> [[غەزای موئتە]] ڕوویدا لە باشووری [[ئوردن]]، کە ھۆکەی کوژرانی پەیامبەرەکەی پێغەمبەر بوو کە ناردبووی بۆ پاشای بوسڕا تا بانگی بکات بۆ ئیسلام، کە حارس عومەیرئەزدی بوو،<ref>السيرة النبوية، ابن كثير، ج3، ص455-480.</ref> محەممەد سوپایەکی ٣٠٠٠ کەسی نارد و لە بەرامبەریاندا سوپای ڕۆم ھەبوو بە سەرکردایەتی ھەرقل و ١٠٠٬٠٠٠ جەنگاوەرەوە، شەڕی موئتە یەکەم شەڕە کە [[موسڵمان|موسڵمانان]] لە دەرەوەی سنوورەکانی [[نیمچەدوورگەی عەرەبی|نیمچە دوورگەی عەرەبی]] ئەنجامیانداوە، سێ ھەزار چەکداری موسڵمان بۆ ماوەی شەش ڕۆژ بەرگەی دوو سەد ھەزار سوپای ڕۆم و عەشیرەتە عەرەبەکانی ھاوپەیمانان گرت، لە حەوتەمین ڕۆژی دوای ئەوەی ئەو سێ سەکردەی ([[زەید کوڕی حاریسە]]، جەعفەر کوڕی ئەبووتاڵیب، عبداللە کوڕی ڕەواحە) موسڵمانان کە پێغەمبەر دیاریکردبوون کوژران ،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=الدرر السنیة - الموسوعة الحدیثیة|ناونیشان=https://dorar.net/hadith/sharh/66475|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210101171815/https://dorar.net/hadith/sharh/66475|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> دواتر خالید [[خالید کوڕی وەلید]] سەرکردایەتییەکەی گرتە ئەستۆ لە ڕێگای تەکنیکی سەربازی خۆی، توانى سوپای موسڵمانان بکشێنێتەوە بۆ [[مەدینە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=غزوة مؤتة - موقع مقالات إسلام ویب|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/article/16663/غزوة-مؤتة|ڕێکەوتی سەردان=٨ی شوباتی ٢٠٢٣|وێبگە=www.islamweb.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=غزوة مؤتة وعبقریة خالد بن الولید العسکریة فی الانسحاب التکتیکی|ناونیشان=http://www.alarabiya.net/articles/2008/09/23/57124.html|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180125214941/http://www.alarabiya.net/articles/2008/09/23/57124.html|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ص11 - كتاب سلسلة مصابيح الهدى - خالد بن الوليد في غزوة مؤتة - المكتبة الشاملة|ناونیشان=https://shamela.ws/book/7700/25|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=shamela.ws}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=غزوة مؤتة (1)|ناونیشان=http://www.alukah.net/sharia/0/130407/غزوة-مؤتة-1/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.alukah.net|زمان=ar}}</ref> شەڕەکە بە شکستی موسڵمانان کۆتایی ھات. خەڵکی مەدینە کاتێک سوپاکە گەڕایەوە سەرزەنشتیان کردن و ھاواریان کرد بەسەریاندا و دەیان وت (ھەڵھاتووەکان، ئێوە لە جیھاد کردن لە پێناو خوا ھەڵھاتوون )، محەممەد کاتێک ئەوەی بیست جوابی دانەوە و وتی (ئەمانە ھەڵھاتوو نین، بەڵکو ئەمانە کۆڵنەدەرن و راکەرەن ان شادەستیان کرد بە فڕێدانی خۆڵ بەسەر ڕووخساریان و دەیانگوت: ئەی ئاواران، ئایا ئێوە لە پێناو خودا ھەڵاتوون؟ محمد دەفەرموێت (ئەوان ھەڵنەھاتوون، ئەوانە ڕاکەرن إن شاء الله). <ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص128-130، دار صادر، بيروت.</ref> === فەتحی مەککە === {{سەرەکی|فەتحی مەککە}} [[پەڕگە:Bilal.jpg|وێنۆک|وێنەکێشانێکی فارسی [[بیلالی حەبەشی|'''بیلالی کوڕی ڕەباح''']] لە کاتێکدا کە لە سەربانی [[کەعبە]] بانگی [[نوێژ لە ئیسلام|نوێژی]] دەکرد دوای [[فەتحی مەککە]] لە ساڵی ٨ی کۆچیدا.]] لە ئەنجامەکانی ڕێکەوتنی [[سوڵحی حودەیبییە|حودەیبیە]]، ھۆزی خزاعە ھاتنە ھاوپەیمانییەکەی محەممەدەوە، و بەنوبەکر چوونە ھاوپەیمانییەکەی قوڕەیشەوە،<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص95-105، دار صادر، بيروت.</ref> و بەنی بەکر و خزاعە شەڕ و کوشتاری سەردەمی نەزانی لە نێوانیاندا بوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=قصة فتح مكة - غزوات الرسول - مع الحبيب|ناونیشان=https://www.withprophet.com/ar/%D9%81%D8%AA%D8%AD-%D9%85%D9%83%D8%A9-%D8%B3%D9%86%D8%A9-8-%D9%87%D9%80|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=قصة فتح مكة - غزوات الرسول - مع الحبيب|زمان=ar}}</ref> ماوەیەک بە ئیسلامەوە سەرگەرم بووبوون و پاشان شەڕ لەنێوانیان دەستی پێکردەوە، و [[قوڕەیش]] یارمەتی بەنوبەکریان دا،چەندین کەسیان لەیەکتری کوشت. بەمەش کۆتایی بە [[سوڵحی حودەیبییە|ڕێکەوتنەکەیان]] لەگەڵ [[ئیسلام|موسڵمانان]] ھات،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=نبذة عن فتح مكة - الإسلام سؤال وجواب|ناونیشان=https://islamqa.info/ar/answers/261634/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A9-%D8%B9%D9%86-%D9%81%D8%AA%D8%AD-%D9%85%D9%83%D8%A9|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=islamqa.info|زمان=ar}}</ref> [[ئەبوو سوفیان کوڕی حەرب]] لە [[مەککە|مەککەوە]] ھات و ویستوی [[سوڵحی حودەیبییە|ڕێکەوتنەکەیان]] نوێ بکاتەوە, بەڵام ڕەتکرایەوە. پاشان محەممەد فەرمانی ئامادەکردنی سوپا و جوڵەی بەرەو [[مەککە]] دەرکرد، نزیکەی ١٠٬٠٠٠ جەنگاوەر لە ١٠ی ڕەمەزانی ساڵی ٩ک، بەرەو مەککە کەوتنە جووڵە بە شێوەی نھێنی <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=الصلابي|یەکەم=علي|سەردێڕ=فتح مكة.. فتح من الله ونصر مبين|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/blogs/2019/5/30/%d9%81%d8%aa%d8%ad-%d9%85%d9%83%d8%a9-%d9%81%d8%aa%d8%ad-%d9%85%d9%86-%d8%a7%d9%84%d9%84%d9%87-%d9%88%d9%86%d8%b5%d8%b1-%d9%85%d8%a8%d9%8a%d9%86|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}</ref> وە خەڵک لەو ڕۆژەدا بەڕۆژوو دەبن.تاکوو شەو گەیشتنە مر زەھران لە دەورووبەری مەککە، بەھەڵکردنی ١٠ ھەزار مەشخەڵ ھەواڵی گەیشتنی سوپای چاوەروانەکراوی موسڵمانان گەیشتە سەرکردەکانی مەککە.پاشان ئەبوو سەفیان و حەکیم کوڕی حزام بۆ پشتراستکردنەوەی ھەواڵەکە لە مەککە چوونەدەر،لە ڕێگە بەدیلی کوڕی وەرقایان پێ گەیشت، بە بینی ئەو سوپایە زۆرە توشی سەرسوڕمان بوون و زانییان کە توانایی ڕووبەڕووبوونەوەیان نییە. لەو کاتەدا [[عەبباس کوڕی عەبدولموتەلیب]] کە پێشتر بۆ بینینی محەممەد بەڕێکەوتبوو گەیشتە لایان، داوای لێکردن باوەڕ بە ئیسلام بھێنن و ببنە موسڵمان گەرەنتی پاراستنی گیانان دەدا تا دەگەنە لای پێغەمبەر، ئەوانیش ڕازی بوون و دواتر چوونە لای محەممەد موسڵمان بوونیان ڕاگەیاند.<ref>الروض الأنف، السهيلي، ج4، ص140-203.</ref>ڕۆژی سێشەممە، ١٧ی ڕەمەزان لە ساڵی ٨ی کۆچی، سوپا بەردەوام بوو لە ڕێپێوانەکەی بۆ شاری مەککە.<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص372-394.</ref><ref>سعد بن عبادة قائل عبارة نسخة محفوظة 16 أغسطس 2016 على موقع واي باك مشين.</ref>موسڵمان بوونی [[ئەبوو سوفیان کوڕی حەرب|ئەبوو سفیان]] کە یەکێک بوو لە سەرکردەکانی قوڕەیش کاریگەری زیاتر ھەبوو بۆ ئەوەی موسڵمانان بەبێ شەڕ بچنە ناو مەککە، محەممەد لەگەڵ ئەبوو سفیان ڕێکەوت خەڵکی مەککە ڕازی بکات لەکاتی چوونە ناوەی سوپای ئیسلام خەڵک ڕووبەروویان نەبێتەوە، پاشان گەڕایەوە مەککە بۆ ئەوەی قسەکانی محەممەدیان پێ بلێت واتە: ھەرکەسێک بچێتە ناو ماڵی ئەبووسفیان پارێزراودەبێت ! وە ھەرکەسێک دەرگاکەی ماڵەکەی دابخات ونەیەتەدەرەوە پارێزراو دەبێت! وە ھەرکەسێک بچێتە ناو مزگەوتەوە (بیت الحرام-کەعبە) پارێزراو دەبێت”.<ref>السيرة النبوية، ابن حبان، ص315.</ref>ئەمەش تا ڕادەیەکی زۆرلەلایەن خەڵکی مەککەوە پێشوازی لێ کرا. [[پەڕگە:Kaaba (1910)-2.jpg|ڕاست|وێنۆک|[[کەعبە]] ساڵی [[١٩١٠]]]] دواتر محەممەد فەرمانی بە یەکە سەربازییەکانی دا لە چەند شوێنێکەوە بچنە ناو مەککە بەبێ ئەوەی ڕووبەڕووی کەس بنەوە تەنھا ئەوانە نەبێت کە شەڕیان لەگەڵ دەکەن.<ref>عيون الأثر في فنون المغازي والشمائل والسير، ابن سيد الناس، ج2، ص194، مؤسسة عز الدين، بيروت، ط1986.</ref> ئەوەبوو [[خالید کوڕی وەلید]] و ئەوانەی لەگەڵیدا بوون لە لە خوارەوە، وە [[زوبەیر کوڕی عەوام]] و ئەوانەی لەگەڵیدا بوون لەسەرەوە و [[ئەبوو عوبەیدە کوڕی جەڕاح]] لە دۆڵەکەوە ھاتە ناوەوە مەککە <ref name="الرحيق-فتح مكة2">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[مباركفوري (توضيح)|المباركفوري]]، ص372-394.</ref> <ref>عيون الأثر في فنون المغازي والشمائل والسير، ابن سيد الناس، ج2، ص194، مؤسسة عز الدين، بيروت، ط1986.</ref>لەکاتی چوونە ناو مەککە تەنھا لەلای [[خالید کوڕی وەلید|خالید کوڕی وەلیدەوە]] تووشی ڕووبەڕووبوونەوە بوون،ھەندێک لە قوڕەیشەکان بە سەرۆکایەتی عیکریمە کوڕی [[ئەبوو جەھل]] ھەوڵیان دەدا ڕووبەڕووی موسڵمانان ببنەوە،خالید شەڕی لەگەڵیان کردو دوازدە کەسیانی کوشت، ئەوانی دیکە ھەڵھاتن و دوو لە موسڵمانان کوژران.<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص372-394.</ref> سوپاکە گەیشتە [[کەعبە]], و چوونە ناو [[مزگەوتی حەرام|مزگەوتەکە]], محەممەد لە [[بەردە ڕەشەکە|بەردی ڕەش]] نزیک بووەوە, دەستی لێدا, پاشان سووڕی ماڵەکەی کرد, پاشان ٣٦٠بتی شکان کە لە دەورووبەری کەعبە بوون <ref>رواه البخاري في صحيحه، عن عبد الله بن مسعود، رقم: 4720.</ref>و فەرمانی کرد بت و وێنەی ناو کەعبە دەری بھێنن و بیانشکێن.<ref name=":0" /> === ناکۆکی لەگەڵ ھۆزە عەرەبییەکان === ماوەیەکی کەم دوای فەتحی مەککە، ھۆزەکانی ھوزان و سەقیف و لەگەڵ ھەندێکی بەنی ھیلال ڕێکەوتن لەسەر شەڕکردن لەگەڵ موسڵمانان،<ref>المغازي، الواقدي، ج3، ص885-921، عالم الكتب، بيروت.</ref> کاتێک محەممەد ئەوەی بیست دەرچوو لە [[مەککە]] لە '''[[شەڕی حونەین|غەزای حونەین]]''' دا لە ڕۆژی شەممە ٦ی شەوالی ساڵی ٨کۆچی،<ref>المغازي، الواقدي، ج3، ص885-921، عالم الكتب، بيروت.</ref> و ١٢٬٠٠٠ جەنگاوەر لەگەڵی دەرچوون،کە زۆربەیان لەوانە پێکھاتبوون تازەببوونەوە موسڵمان. و موسڵمانان لە ئەنجامدا سەرکەوتن و زۆربەی ھۆزی ھوزان ھەڵھاتن بۆ تائیف.<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص397-407.</ref>دوای غەزای حونەین و لە ھەمان کاتدا، محەممەد بەرەو تائیف ڕۆیشت بۆ دەرکردنی ھوزان و سەقیف،<ref>الروض الأنف، السهيلي، ج4، ص248-276.</ref> و غەزای تائیف ڕوویدا لە نێوانیان، سوپای ئیسلامی گەمارۆیان دان ماوەی ٤٠ ڕۆژ، پاشان وازیان لێ ھێنان.<ref>رواه مسلم، في صحيحه، عن أنس بن مالك، رقم: 1059.</ref><ref>الفصول في سيرة الرسول ﷺ، ابن كثير، ص84-85.</ref>لە ڕەجەبی ساڵی ٩کۆچی، غەزای تەبوک ڕوویدا کە دوایین غەزای پیغەمبەر محەممەد بوو،<ref>دلائل النبوة، البيهقي، ج5، ص362، رقم: 2028.</ref> دوای ئەوەی ھەواڵیان پێ گەیشت لە وڵاتی ڕۆمەوە کە پاشای ڕۆم و ھاوپەیمانە عەررەبەکانی، سوپایەکیان پێک ھێناوە بۆ ھێرش بردنە سەر دەوڵەتی ئیسلامی،<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص165-167، دار صادر، بيروت.</ref> موسڵمانان سوپایەکیان پێک ھێنا لە ٣٠٬٠٠٠ جەنگاوەر <ref>الآية الكبرى في شرح قصة الإسراء، السيوطي، ص46، دار الحديث، القاهرة، ط1988.</ref>بە ھاوڕێیەتی ١٠٬٠٠٠ سوارچاک،<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص165-167، دار صادر، بيروت.</ref> بەڵام لەبەر دووری ڕێگەکاکە و توندی گەرماکە تووشی سەختی بوون و کە گەیشتنە تەبووک، ٢٠ شەو تیایا مانەوە،<ref>السيرة النبوية، ابن هشام، ج5، ص195-221، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref><ref>غزوات الرسول وسراياه، ابن سعد، ص80-82.</ref> و کاتێک ڕۆمان و ھاوپەیمانەکانیان ھەواڵی کشانی سوپای ئیسلامییان بیست ترسان و جیابوونەوە لە ناو سنووری وڵاتەکەیان،<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص417-430.</ref> و پاشان سوپای موسڵمانان بەبێ شەڕ لە تەبوکەوە ڕۆیشتن، لە مانگی ڕەمەزاندا لە ساڵی ٩ی کۆچیدا گەڕانەوە مەدینە،<ref>المغازي، الواقدي، ج3، ص989-1075، عالم الكتب، بيروت.</ref> موسڵمانانیش دەستیان کرد بە فرۆشتنی کەل و پەلە سەربازییەکانیان کرد بەبیانووی تەواو بوونی جیھاد بەڵام بەڵام محەممەد ڕێگای لێگرتن و نەیھێشت ئەو کارە بکەن . .<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص165-167، دار صادر، بيروت.</ref>زۆرێک لە مێژوونووسان ڕوودانی ئەم شەڕە دەخەنە ژێر پرسیارەوە، بە پشت بەستن بە نەبوونی ھیچ ئاماژەیەک بەو شەڕە لە ھیچ سەرچاوەیەکی دیکە جیا لە سەرچاوە ئیسلامییەکان.<ref>See, for example, Bowersock, Glen Warren, Peter Robert Lamont Brown and Oleg Grabar Late Antiquity: A Guide to the Postclassical World (1999, Harvard University Press) p. 597, which notes that many of the details surrounding Muhammad's life as given in the biographies, are "problematic in certain respects, the most important of which is that they represent a tradition of living narrative that is likely to have developed orally for a considerable period before it was given even a relatively fixed written form. Ideally, one would like to be able to check such accounts against contemporary evidence... however, there is no relevant archaeological, epigraphic, or numismatic evidence dating from the time of Muhammad, nor are there any references to him in non-Muslim sources dating from the period before 632." Also cf. El-Cheikh, Nadia Maria Byzantium Viewed by the Arabs (2004, Harvard University Press) p. 5, "One major challenge to examining initial contacts between Byzantium and the early Muslim umma arises from the controversy surrounding the traditional Islamic account......sources are not contemporaneous with the events they purport to relate and sometimes were written many centuries later. These sources contain internal complexities, anachronisms, discrepancies, and contradictions. Moreover, many of them provide evidence of embellishment and invention that were introduced to serve the purposes of political or religious apologetic."</ref> لە دوای ئەوە، وەفدێکی سەقیف ھاتن بۆ مەدینە و موسڵمان بوون،<ref>السيرة النبوية، ابن هشام، ج5، ص222-228، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref> ھەروەھا چەندین وەفد لە ھۆزە عەرەبیەکانەوە ئەھاتن بۆ مەدینە و ئیسلام بوونی خۆیان ڕائەگەیاند <ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص417-430.</ref>و لە نێوان ساڵەکانی ٩ک و ١٠ک دا،<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص436-452.</ref> بە شێوەیەک کە ساڵی ٩ک ناونرا بە ساڵی وەفدەکان.<ref>السيرة النبوية، ابن هشام، ج5، ص248، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref> === حەجی ماڵاوایی === [[پەڕگە:Petrograd, № 923-Dorn 312, fol 313 The Last Sermon of the Prophet Muhammad.jpg|وێنۆک|290x290پیکسڵ|وێنەیەکی فارسیی کۆتا وتاری پێغەمبەر محەممەد، کە لەلایەن عەلی قاسمەوە وێنا کراوە لە دەستنووسێکی ئەحسەن ئەل-کیبار لە ساڵی ١٥٢٦]] لە زولقەعدەی ساڵی ١٠کۆچی، پێغەمبەر محەممەد ویستی ڕێوڕەسمەکانی [[حەج]] ئەنجام بدات، دوای ئەوەی ٩ ساڵی لە مەدینە بەسەربرد بێ ئەوەی حەج بکات،<ref>السيرة النبوية، ابن حبان، ص384.</ref>بۆیە بە خەڵکەکەی ڕاگەیاند کە بۆ ئەو مەبەستە بەرەو مەککە بەرێ دەکەوێت.بۆیە خەڵکێکی زۆر ھاتنە مەدینە, ھەموویان ھەوڵیاندەدا لەگەڵ محەممەد سەفەر بکەن بەرەو مەککە.ئەم حەجە لە مێژوودا بە حاجی حەجی ماڵاوایی, یان حەجی پەیوەندی, یان حەجی ئیسلام ناسراوە, بەڵام زیاتر بە حەجی ماڵاوایی ناسراوە<ref>السيرة النبوية، ابن هشام، ج6، ص5-12، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref> چونکە لە وتارەکەی ماڵاوایی لە موسڵمانان کردو دوای ئەوە حەجی نەکردەوە.<ref>السيرة النبوية، ابن كثير، تحقيق: مصطفى عبد الواحد، ج4، ص211-413، دار المعرفة، بيروت، ط1971.</ref> ھەروەھا باسی ئەو شتانەی بۆ کردن کە [[حەرام]] یان [[حەڵاڵ]]ن، لە ڕۆژی ٢٥ی زوقەعدەی ساڵی ١٠کۆچی،<ref>فتح الباري شرح صحيح البخاري، ابن حجر العسقلاني، ج8، ص104، دار المعرفة، بيروت، ط1959.</ref> محەممەد دەرچوو بەرەو [[مەککە]] لەگەڵ نزیکەی ١٠٠٬٠٠٠ موسڵمانی ژن و پیاودا. <ref name="الحلبية-الوداع">السيرة الحلبية في سيرة الأمين المأمون، علي بن برهان الدين الحلبي، ج3، ص307-340، دار المعرفة، بيروت.</ref><ref>السيرة النبوية، ابن هشام، ج6، ص5-12، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref>بە وتنەوەی «لبيك اللهم لبيك، لبيك لا شريك لك لبيك، إنّ الحمد والنعمة لك والملك، لا شريك لك»<ref>السيرة الحلبية في سيرة الأمين المأمون، علي بن برهان الدين الحلبي، ج3، ص307-340، دار المعرفة، بيروت.</ref> چووە مەککەوە لە ڕۆژی یەکشەممە ٤ی زیلحەجە، <ref>فتح الباري شرح صحيح البخاري، ابن حجر العسقلاني، ج8، ص104، دار المعرفة، بيروت، ط1959.</ref>و چووە مزگەوتی حەرامەوە، دوای ئەوەی مەناسیکەکانی حەجی ئەنجامدا، ووتاری حەجی ماڵاوایی دا.<ref name=":6">رواه مسلم في صحيحه عن جابر بن عبد الله، رقم:1218.</ref><ref name=":6" /> لەم ھەڵوێستەدا و لەسەر شاخی عەرەفە، ئەم ئایەتە [[قورئان]]ییە دابەزی ﴿الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا﴾ (<small>[[وەرگێڕاوەکانی قورئان بۆ زمانی کوردی|کوردی]]</small>: ئەمڕۆ ئاین و بەرنامەکەتانم بەکۆتایی گەیاند و نازو نیعمەتی خۆمم بۆ تەواو کردن و ڕازیم بەوەی کە ئیسلام ببێتە بەرنامەو دین و ئاینتان)<ref>سورەتی مائیدە، ئایەتی ٣</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=وه‌رگێڕانی ماناكان ئایه‌تی 3 سوره‌تی سورەتی المائدة - وەرگێڕاوی کوردی - صلاح الدین|ناونیشان=https://quranenc.com/ku/browse/kurdish_salahuddin/5/3|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=فرەفەرھەنگی قورئانی پیرۆز|زمان=ku}}</ref>لەگەڵ ئەوەی [[شیعە]] باوەڕیان وایە ئەم ئایەتە لە کاتێکی تردا دابەزیووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=يوم الغدير كمال الدين وتمام النعمة|ناونیشان=http://www.alshirazi.net/monasabat/monasabat/61.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.alshirazi.net}}</ref> == کۆچی دوایی == [[پەڕگە:Mrs Aisha room.jpg|وێنۆک|250px|شوێنی حوجرەی پێغەمبەر، کە پێغەمبەر و ئەبووبەکر و عومەری تیا نێژراوە]] یەکەم شت کە پێغەمبەر محەممەد زانی کاتی وەفاتی نزیک بۆتەوە ئەوە بوو کە لە فەتحی مەککەدا سورەتی نەسری بۆ دابەزی<ref>الأنوار المحمدية من المواهب اللدنية، يوسف النبهاني، ص575-595، المطبعة الأدبية، بيروت، ط1892.</ref> {{قورئان|سوورەت=١١٠|ئایەت=١|کوردی=کاتێ یارمەتی و کۆمەکی خوا دێت، شاری مەککە ڕزگار دەکرێت و دەرگای ئازادی واڵا دەکرێت}}.<ref>سورەتی نەسر، ئایەتی ١</ref> لە کۆتاییەکانی مانگی سەفەری ساڵی ١١ی کۆچی، محەممەد توشی [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تایەکی]] بەھێز بوو،<ref>الأنوار المحمدية من المواهب اللدنية، يوسف النبهاني، ص575-595، المطبعة الأدبية، بيروت، ط1892.</ref> و نەخۆشییەکەی لێی توند بوو، و مۆڵەتی لە خێزانەکانی وەرگرت تا لە ماڵی [[عائیشە|عائیشەی کچی ئەبووبەکر]] بمێنێتەوە. و پێغەمبەر نوێژی بە موسڵمانان دەکرد کاتێک نەخۆش بوو ١١ ڕۆژ و کاتێک نەخۆشییەکەی بە تەواوی قورس بوو فەرمانی بە [[ئەبووبەکری سدیق|ئەبووبەکر]] کرد نویژیان پێ بکات،<ref>الروض الأنف، السهيلي، ج4، ص432-447.</ref> و ١٣ ڕۆژ دوای نەخۆشییەکەی لە ڕۆژی دووشەممە ڕەیبعولئەوەلی ساڵی ١١ی کۆچی و لە تەمەنی ٦٣ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد<ref>الروض الأنف، السهيلي، ج4، ص432-447.</ref> کە ئەم ڕێکەوتەش بەرامبەرە لەگەڵ ٨ی حوزەیرانی ٦٣٢ز،<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد، ج2، ص308، دار صادر، بيروت.</ref> لە ماڵی عائشە نێژرا لە تەنیشت [[مزگەوتی پێغەمبەر]].<ref>نور اليقين في سيرة سيد المرسلين، محمد بن عفيفي الخضري، ص205، دار المعرفة، بيروت، ط2004.</ref> === پاش وەفاتی === لە دوای کۆچی دوایی پێغەمبەر محەممەد شوێنکەوتوانی ناکۆکییان لەسەر ئەو کەسە ھەبوو کە دەبێتە جێنشین،<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص457-470.</ref> کۆمەڵێک موسڵمانان کۆ بوونەوە لە سەقیفەی بەنی ساعدە، سەعدی کوڕی عوبادە خۆی پاڵاوت بۆ ئەو مەبەستە و پشتیوانان پشتگیریان کرد،<ref>السيرة النبوية، ابن هشام، ج6، ص77-83، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref> لە ھەمان کاتدا [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتتاب]] [[ئەبووبەکری سدیق|ئەبوبەکری]] سدیقی دەستنیشانکرد بۆ ئەو مەبەستە، بەپێی ئەوەی کۆچکردووەکان لە پێشترن بۆ جێ نشینی،<ref>الروض الأنف، السهيلي، ج4، ص448-461.</ref> ئەمەش پشتگیری ھەموو موسڵمانانی لەسەر بوو کە لەویا کۆ بووبونەوە، لە ھەمان کاتدا کۆمەڵێک لەو موسڵمانانەی کە لەو کاتەدا سەرگەرمی کفن و دفنی پێغەمبەر بوون دوایی ناڕازیبوون، <ref>البداية والنهاية، ابن كثير، تحقيق: علي شيري، ج5، ص270، دار إحياء التراث العربي، ط1988.</ref>سووربوون لەسەر ئەوەی [[عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب|عەلی کوڕی ئەبوتالیب]] جێنشین بێت لەبەر ئەو نزیکایەتیەی ھەیەتی لەگەڵ پێغەمبەر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.shiaweb.org/books/jaish_alsahaba/pa19.html |سەردێڕ=تۆڕی شیعەی جیھانی |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160315045244/http://www.shiaweb.org/books/jaish_alsahaba/pa19.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>لەو ڕووداوەوە سەرەتاکانی ناکۆکی مێژوویی لە نێوان مەزھەبی [[سوننە]] و [[شیعە]] سەریھەڵدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=حكيم|یەکەم=گۆران|سەردێڕ=ململانێی سوننەو شیعە: باکگراوندێکی مێژووی و نەزیفێکی بەردەوام|ناونیشان=https://www.historyofkurd.com/2018/07/14/%d9%85%d9%84%d9%85%d9%84%d8%a7%d9%86%db%8e%db%8c-%d8%b3%d9%88%d9%86%d9%86%db%95%d9%88-%d8%b4%db%8c%d8%b9%db%95-%d8%a8%d8%a7%da%a9%da%af%d8%b1%d8%a7%d9%88%d9%86%d8%af%db%8e%da%a9%db%8c-%d9%85%db%8e/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=History Of Kurdistan}}</ref> دوای جێگیر بوونی دۆخەکە بۆ ئەبوبەکر، دەوڵەتی [[خەلافەتی ڕاشدین]] دامەزرا. ئیشی کرد لەسەر پارستنی [[ئیسلام]] و دژایەتی کردنی ئەوانەی لە ئیسلام پاشگەز بوونەوە پاش کۆچی دوایی پێغەمبەر، و ڕێگرییان لە [[زەکات]] کرد،<ref>فقه السيرة النبوية، محمد سعيد رمضان البوطي، ص511-513، دار الفكر، ط1991.</ref> ھەروەھا ئەوانەی لەناوبرد کە بانگەوازی پێغەمبەرایتیان ئەکرد،<ref>السيرة الحلبية في سيرة الأمين المأمون، علي بن برهان الدين الحلبي، ج2، ص509، دار المعرفة.</ref> ئەمەش ناسراوە بە شەڕی ڕەدە؛<ref>السيرة الحلبية في سيرة الأمين المأمون، علي بن برهان الدين الحلبي، ج2، ص509، دار المعرفة.</ref> و ئەبوبەکر ھەستا بە ناردنی ھێزی سەربازی بۆ ناوچە جیاوازەکان.<ref>فقه السيرة النبوية، محمد سعيد رمضان البوطي، ص511-513، دار الفكر، ط1991.</ref> لە سەردەمی دووەم جێ نشیندا [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتاب]] و تەنھا لە ماوەی دە ساڵدا [[مێزۆپۆتامیا|وڵاتی نێوان دوو ڕووبار]] و وڵاتی [[فارسەکان|فارس]] و [[شام]] و [[میسر]] فەتح کرا .<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=عمر|یەکەم=كهەیفی|سەردێڕ=پوختەیەک لە ژیانی عومەری کوڕی خەطاب ڕەزای خوای لێبێت|ناونیشان=https://www.historyofkurd.com/2016/03/15/%d9%be%d9%88%d8%ae%d8%aa%db%95%db%8c%db%95%d9%83-%d9%84%db%95-%da%98%db%8c%d8%a7%d9%86%db%8c-%d8%b9%d9%88%d9%85%db%95%d8%b1%db%8c-%d9%83%d9%88%da%95%db%8c-%d8%ae%db%95%d8%b7%d8%a7%d8%a8-%da%95%db%95/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=History Of Kurdistan}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Umar I {{!}} Biography, Caliph, Achievements, & Death {{!}} Britannica|ناونیشان=https://www.britannica.com/biography/Umar-I|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.britannica.com|زمان=en}}</ref> == موعجیزەکانی == {{سەرەکی|موعجیزەکانی محەممەد}} موسڵمانان ھەموو لەو باوەڕەدان، کە گەورەترین موعجیزەی پێغەمبەر محەممەد [[قورئان|قورئانە]]، پاشان زۆربەیان موعجیزەی تر دەسەلمێنن کە لە کتێبەکانی فەرموودەدا ھاتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئابی ٢٠٢٠|سەردێڕ=الجواب عن شبهة أن القرآن يدل على أن الله لم يؤيد نبيه بمعجزات غير القرآن - الإسلام سؤال وجواب|ناونیشان=https://islamqa.info/ar/answers/291379/%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%A8-%D8%B9%D9%86-%D8%B4%D8%A8%D9%87%D8%A9-%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%8A%D8%AF%D9%84-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%84%D9%85-%D9%8A%D9%88%D9%8A%D8%AF-%D9%86%D8%A8%D9%8A%D9%87-%D8%A8%D9%85%D8%B9%D8%AC%D8%B2%D8%A7%D8%AA-%D8%BA%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A7%D9%86|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200809210636/https://islamqa.info/ar/answers/291379/%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%A8-%D8%B9%D9%86-%D8%B4%D8%A8%D9%87%D8%A9-%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%8A%D8%AF%D9%84-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%84%D9%85-%D9%8A%D9%88%D9%8A%D8%AF-%D9%86%D8%A8%D9%8A%D9%87-%D8%A8%D9%85%D8%B9%D8%AC%D8%B2%D8%A7%D8%AA-%D8%BA%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A7%D9%86|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> === قورئان === {{سەرەکی|قورئان}} [[پەڕگە:Uthman Koran-RZ.jpg|220px|وێنۆک|کۆنترین نوسخەی قورئان]] بەپێی بیروباوەری [[ئیسلام|موسڵمانان]]، [[قورئان]] موعجیزەی سەرەکی پێغەمبەر محەممەدە کە بە درێژایی سەردەمەکان کەس نەیتوانیووە ھاوشێوەی ئەوە بھێنێت لەگەڵ ئەو تەحەدایەی لە قورئاندا ھاتووە،{{قورئان|سوورەت=١٧|ئایەت=٨٨|کوردی=ئەی محمد پێیان بڵێ: سوێند بە خوا ئەگەر ھەموو ئادەمیزادو پەریەکان کۆ ببنەوەو (ھەوڵی بەردەوام بدەن تا) قورئانێکی وەکو ئەمە دانێن و بیھێننە (مەیدان) ناتوانن کاری وابکەن و ناتوانن لە وێنەی بھێنن، ئەگەر چی ھەموو لایەکیان ببنە پشتگیرو یارمەتیدەری یەکتر}}.<ref>سورەتی ئیسرا، ئایەتی ٨٨</ref> بە زۆری ئیعجازی قورئان لە ڕەوانبێژی و ڕوون بێژییەکەیاتی، و ئیعجازی زمانەوانی یەکەم و گرنگترین ھۆکارەکانی ئیعجازی قورئانە، کە چەندیین ڕوو دەگرێتەوە، لەوانە باشی دانانەکەی و کۆبوونەوەی وشە و ڕەوانبێژییەکانی، و ئەو وێنە ڕێکخستنە سەیر و شێوازە نامۆیەی کە جیاوازە لە شێوازی قسەکردنی [[عەرەب]] و پەیڕەوەکانی ڕێکخستن و داڕشتنی کە لە پێش و دوایدا ھاوشێوەی نەبووە.<ref>الخصائص الكبرى، السيوطي، ج1، ص192-195، دار الكتب العلمية، بيروت.</ref> لە ڕووەکانی تری ئیعجازەکەی ئەو ھەواڵانەیە کە لە پەنھاندا ھاتووە، و ھەوألی سەدەکانی ڕابردوو و پێشینەکان،<ref>الخصائص الكبرى، السيوطي، ج1، ص192-195، دار الكتب العلمية، بيروت.</ref> و لەم دواییانەدا بزوتنەوەیەک دروست بووە باوەڕیان بە ئیعجازی زانستی ھەیە لە قورئاندا، و ئەو ئایەتانە ڕوون دەکاتەوە کە بیرۆکە زانستییەکانی ئاشکرا نەبوون تەنھا دوای ماوەیەکی دوور و درێژ نەبێت لە دەرکەوتنی قورئان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=التوبة|یەکەم=غازي|سەردێڕ=الإعجاز العلمي في القرآن.. تصويب الاتجاه|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/opinions/2009/10/29/%d8%a7%d9%84%d8%a5%d8%b9%d8%ac%d8%a7%d8%b2-%d8%a7%d9%84%d8%b9%d9%84%d9%85%d9%8a-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d9%82%d8%b1%d8%a2%d9%86-%d8%aa%d8%b5%d9%88%d9%8a%d8%a8|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}</ref> [[پەڕگە:Rima_Ariadaeus-1.jpg|وێنۆک|250px|ھێڵێک لەسەر ڕووی مانگ لەلایەن گرووپی پۆلۆ ١٠ گیراوە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=APOD: 2002 October 29 - A Lunar Rille|ناونیشان=https://apod.nasa.gov/apod/ap021029.html|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=apod.nasa.gov}}</ref> زانایانی موسڵمانان لەو باوەڕەدان لە ئەنجامی موعجیزەی [[لەتبوونی مانگ]]ەوە دروست بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=دلائل النبوة - المعجزات الحسية للرسول صلى الله عليه وسلم|ناونیشان=http://www.saaid.net/Doat/mongiz/15-8.htm|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.saaid.net}}</ref>]] === لەتکردنی مانگ === موسڵمانانی [[سوننە]] کۆن لەسەر ئەوەی موعجیزەی لەتکردنی مانگ ڕوویداوە بۆ پێغەمبەر محەممەد وەک یەکێک لە موعجیزە تاکەکان،<ref>الأنوار المحمدية من المواهب اللدنية، يوسف النبهاني، ص270-272، المطبعة الأدبية، بيروت، ط1892.</ref> ئەمەش لە پێش کۆچکردندا بووە بۆ [[مەدینە]]، عەبدوڵڵا کوری مەسعود ئەڵێت؛ مانگ بوو بە دوو لەتەوە لەسەردەمی پێغەمبەردا بە شێکی لەسەر شاخەکە و بەشێکی ئەولاتر، پێغەمبەر ووتی شایەت بن،<ref>رواه البخاري في صحيحه، عن عبد الله بن مسعود، رقم: 4864.</ref> ھاوەڵ دانەرەکان ووتیان ئەمە جادووە. لەمەشدا ئایەتێکی قورئان ھاتۆتە خوارەوە، {{قورئان|سوورەت=٥٤|ئایەت=١|کوردی=ڕۆژی قیامەت نزیک بۆتەوە و مانگیش لەت بوو}}.<ref>سورەتی قەمەر، ئایەتی ١</ref>لەگەڵ ئەوەش زۆربەی مێژوو نووسانی ڕۆژئاوا گومانیان لەم موعجیزەیە ھەیە بەھی نەبوونی ھیچ بەڵگەیەکی زانستی .<ref>Wensinck, A.J. "Muʿd̲j̲iza." دائرة المعارف الإسلامية. Edited by: P. Bearman، Th. Bianquis، C.E. Bosworth، E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2007.</ref> === لە موعجیزەکانی دیکە === دەربارەی جیھانی نادیار لەو ھەواڵانەی پێغەمبەر دەربارەی جیھانی نادیار ھەیبوو، ڕۆژی غەزای بەدر بوو،<ref>خلاصة سير سيد البشر، المحبّ الطبري، ص107-107، تحقيق: طلال بن جميل الرفاعي، مكتبة نزار مصطفى الباز، ط1997.</ref> و ھەواڵەکانی دەربارەی [[حەسەن کوڕی عەلی|حەسەنی کوڕی عەلی کوڕی ئەبوتالیب]] بەوەی کە خوا دەیکاتە ھۆکاری ئاشتی لە نێوان دوو کۆمەڵەی موسڵمانان،<ref>المطالب العالية، ابن حجر العسقلاني، ج4، ص262.</ref> و ھەواڵی دەربارەی ئەوەی فاتیمەی کچی یەکەم کەس دەبێت لە خیزانەکەی بە دواییدا وەفات دەکات،<ref>رواه مسلم في صحيحه عن عائشة بنت أبي بكر، رقم: 2450.</ref> ھەروەھا ھەواڵ و زانیاری دەربارەی چەندیین ڕووداوی تر داوە.<ref>الشفا بتعريف حقوق المصطفى، القاضي عياض، ج1، ص249-258، دار الفكر، بيروت، ط1988.</ref>لە کتێبەکانی فەرموودە و ژیاننامە باسی ڕووداوی دەرچوونی ئاو دەکەن لە نێوان پەنجەکانی پێغەمبەر محەممەدەوە <ref>الخصائص الكبرى، السيوطي، ج1، ص412، دار الكتب العلمية، بيروت.</ref>و لە پێش ئەو بۆ ھیچ کەسێک ڕووی نەداوە، و لە چەند جێگەیەکدا ئەمە دووبارە بۆتەوە، و تەنانەت زانایانی موسڵمانان ئەو ئاوە بە باشترین ئاو دەژمێرن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=إسلام ويب - مواهب الجليل في شرح مختصر خليل - كتاب الطهارة - باب يرفع الحدث وحكم الخبث- الجزء رقم1|ناونیشان=https://islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&ID=85&idfrom=0&idto=0&flag=1&bk_no=19&ayano=0&surano=0&bookhad=0|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=islamweb.net|زمان=ar}}</ref>قسەکردنی لەگەڵ گیانەوەر و بێ گیاندا،<ref>تفسير ابن كثير، عن أبي ذر الغفاري، ج5، ص76.</ref> و ھەروەھا سڵاو لێکردنی لەلایەن درەخت و بەردەوە و ڕۆیشتنی درەخت بۆی، و ناڵەی قەدی ئەو درەختەی ووتاری لەسەر ئەدا کاتێک مینبەرەکەی بۆ دروستکرا، لە ئامێزی گرت و قسەی بۆ کرد، <ref>تخريج مشكاة المصابيح، ابن حجر العسقلاني، ج5، ص346.</ref>و لە موعجیزەکانی لەگەڵ گیانەوەراندا، بەسەرھاتی ئەو ووشترەیە کە سکاڵای کرد لە زۆری ئیش و کەمی ئالەف،<ref>رواه أبو داود، في سننه، عن عبد الله بن جعفر، رقم: 2549.</ref> ھەروەھا چەندین ڕووداو و بەسەرھاتی تر.ھاوکات لەگەڵ ئەم موعجیزانەدا پێغەمبەر محەممەد چەندیین موعجیزەی تری ھەیە لە چاککردنەوەی نەخۆش<ref>دلائل النبوة، البيهقي، عن عاصم بن عمر بن قتادة، ج3، ص276، رقم: 1110.</ref> و بەرەکەت و ڕووداو و بەسەرھاتی تر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الباحث القرآني|ناونیشان=https://tafsir.app/althaalabi/9/118|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=tafsir.app}}</ref> == ژیانی تایبەتی == === خێزانەکانی === {{سەرەکی|دایکانی باوەڕداران}} خێزانەکانی محەممەد لە ئیسلامدا بە دایکەکانی باوەرداران ناسراون، و لە ژمارەی خێزانەکانییدا جیاوازی ھەیە لەسەر دوو ووتە، یەکێکیان ئەڵێت دوانزەن یان یانزەن،<ref name=":7">ألفية السيرة النبوية، عبد الرحيم العراقي، ص 132.</ref> و ھۆی جیاوازیەکەش لە [[ماریا کچی شەمعون|ماریە قبتییدایە]]، ئەوەی لەسەری ڕێکەوتوون لە یانزە خێزانەکەی، شەشیان قوڕەیشین، ئەوانیش؛ [[خەدیجە کچی خووەیلید|خەدیجە کچی خوەیلد]]، [[سەودە کچی زەمعە]]، [[عائیشە]] کچی ئەبووبەکر، [[حەفسە کچی عومەر]]، [[ئوم سەلەمە]]، ئوم حەبیبە. خێزانە عەرەبییەکانی بێجگە لە قوڕەیش چوارن، ئەوانیش؛ [[زەینەب کچی جەحش]]، جوەیریە کچی حارس، [[زەینەب کچی خوزەیمە|زەینەب کچی خوزیمە]]، مەیموونە کچی حارس، و یەکێکیان عەرەب نیە ئەویش [[سەفییە کچی حوییەی|سەفییە کچی حویەی]] لە بەنی ئیسرائیلە، و [[ماریا کچی شەمعون|ماریە قبتی]] ئەمێنێتەوە کە لە [[میسر]]ەوەیە، <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mubārakfūrī|یەکەم=Ṣafī al-Raḥmān|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=r_80rJHIaOMC&redir_esc=y|سەردێڕ=الرحيق المختوم: بحث في السيرة النبوية على صاحبها افضل الصلاة و السلام|ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=Darussalam|ژپنک=٩٧٨-٩٩٦٠-٨٩٩-٥٥-٨|زمان=en}}</ref>و کاتێک محەممەد خۆی لە ژیاندا بووە دووان لە خێزانەکانی وەفاتییان کرد ئەوانیش خەدیجە کچی خوەیلد و زەینەب کچی خوزیمە بوون.<ref name=":7" /> === مناڵەکانی === محەممەد سێ کوڕ و چوار کچی ھەبووە، دایکی ھەموویان خەدیجە کچی خوەیلد بوو بێجگە لە ئیبراھیم ئەو لە ماریە بوو، و ھەموو مناڵەکانی خۆی لە ژیاندا بوو وەفاتیان کرد بێجگە لە فاتیمە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=عدد أبناء وبنات النبي صلى الله عليه وسلم - الإسلام سؤال وجواب|ناونیشان=https://islamqa.info/ar/answers/23294/%D8%B9%D8%AF%D8%AF-%D8%A7%D8%A8%D9%86%D8%A7%D8%A1-%D9%88%D8%A8%D9%86%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D8%B5%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%87-%D9%88%D8%B3%D9%84%D9%85|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=islamqa.info|زمان=ar}}</ref> مناڵە کوڕەکانی ئەمانە بوون؛ قاسم (کە بووە بە نازناو بۆی (ئەبووقاسم) <ref name=":8">ألفية السيرة النبوية، عبد الرحيم العراقي، تحقيق: محمد علوي المالكي، ص130-139، دار المنهاج، ط2005.</ref>و لە تەمەنی دوو ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە) و عەبدوڵڵا و ئیبراھیم (ساڵ و نیوێک لە مەدینە ژیا)<ref name=":8" />، مناڵە کچەکانی ئەمانەبوون؛ زەینەب و ڕوقیە و ئوم کەلسوم و فاتیمە، بەڵام [[شیعە]] فاتیمە بە تەنھا کچی محەممەد دادەنێن، و سێ کچەکەی تر دەڵێن تەنھا لە ماڵی پێغەمبەردا گەورەبوون، و لە ڕاستیشدا ئەوان کچی ھالە کچی خوەیلدی خوشکی خەدیجە بوون،زەینەب پێش کۆچ ژیانی خێزانی پێکھێنا لەگەڵ ئەبووعاس کوڕی ڕەبیع، بەڵام ڕوقیە و ئوم کەلسوم خێزانی ھاوسەرییان لەگەڵ [[عوسمان کوڕی عەفان]] پێک ھێنا یەک لە دوای یەکتر، و فاتیمە ژیانی خێزانی پێکھێنا لەگەڵ [[عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب|عەلی کوڕی ئەبوتالیب]] لە نێوان ھەردوو غەزای بەدر و ئوحود،<ref>الرحيق المختوم، صفي الرحمن المباركي، ص471-472.</ref> و ھیچ کام لە کچەکانی مناڵیان نەبوو تەنھا فاتیمە نەبێت، <ref name=":8" /> کە [[حەسەن کوڕی عەلی|حەسەن]] و [[حوسێن کوڕی عەلی|حوسێن]] و [[زەینەب کچی عەلی|زەینەب]] و ئوم کەلسوم بوون. === موالی و خزمەتکارەکانی === محەممەد چەند موالییەکی ھەبوو، لەوانە؛ [[زەید کوڕی حاریسە|زەید کوری حاریسە]] (پێغەمبەر لە خۆی گرتبوو پێش [[ئیسلام]]) و کورەکەی ئوسامە، و سوبان کوری بجدد و ئەبوھیند، و ئەبولبابە، و ئەبوڕافع،<ref name=":8" /> و لە ژنان ماریە قبتی بوو (لەگەڵ بوونی جیاوازی لەسەر ئەوەی کردوویەتی بە خیزانی یان نا) و ڕیحان کچی زەید،<ref>الرحيق المختوم، صفي الرحمن المباركي، ص471-472.</ref> و خزمەتکارەکانی ئەنەسی کوری مالیک بو ھەروەھا ئەمانەش خزمەتیان ئەکرد، بیلال کوری ڕەباح، عەبدوڵلا کوری مەسعوود و ئەبووزڕی غەفاری و ئەوانی تر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨|سەردێڕ=السيره الذاتيه لمحمد ابن عبدالله, عليه الصلاه والسلام - مجلة رجيم|ناونیشان=https://rjeem.com/%d8%a7%d9%84%d8%b3%d9%8a%d8%b1%d9%87-%d8%a7%d9%84%d8%b0%d8%a7%d8%aa%d9%8a%d9%87-%d9%84%d9%85%d8%ad%d9%85%d8%af-%d8%a7%d8%a8%d9%86-%d8%b9%d8%a8%d8%af%d8%a7%d9%84%d9%84%d9%87-%d8%b9%d9%84%d9%8a%d9%87/|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠٢٣|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230505192652/https://rjeem.com/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8A%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B0%D8%A7%D8%AA%D9%8A%D9%87-%D9%84%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A7%D8%A8%D9%86-%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%87/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === شێوەی === موسڵمانان ھەستاون بە کۆکردنەوەی ئەوەی وەسفی پێغەمبەرەکەیان ئەکات کە لە ھاوەڵەکانەوە بە میرات بۆیان ماوەتەوە لە کتێبەکانی شەمائلدا، و ناودارترینی ئەم کتێبانەش شەمائلی محەممەدییە کە [[ترمزی]] دایناوە، و فەرموودەیەکی زۆری داناوە لە وەسفی پێغەمبەردا؛<ref>کتێبی لشمائل المحمدیة لە نوسینی الحافظ الترمذی لاپەڕە ٢–١٤</ref> * '''جەستەی''': بەشکۆ و بەرز بووە،<ref name="ReferenceA">لە سیوتی گێردراوەتەوە لە کتێبی الجامع الصغیر لە ھند بن ابی ھالە وەرگیراوە بە ژمارە:٦٤٩٣</ref> نە بەرز بووە و نە کورت،<ref>رواه ابن كثير في البداية والنهاية عن أبي هريرة، ج6، ص21.</ref> بەڵام لە بەرزییەوە نزیک بووە، ڕەنگی گوڵی بووە،<ref name="ReferenceA"/> نە سپی بووە نە ئەسمەر.<ref>لە سەحیحی بوخاری گێردراوەتەوە لە ئەنەسی کوری مالیکەوە بە ژمارە:٣٥٤٧</ref> * '''سەر و قژی''': سەری گەورە بووە، سەری بەرز، و قژی زۆر ڕەش بووە،<ref>ئیبن کەسیر لە کتێبی البدایە والنھایە گێراویتیەوە لە ئەبو ھورەرەش وەرگیراوە بەشی ٦ لاپەڕە ٢١.</ref> قژی نە لوول بووە و نەخاو، کاتێک وەفاتی کردووە لە سەر و ڕیشیدا ٢٠ تاڵی سپی نەبووە.<ref name="ReferenceB">رواه ابن عبد البر في كتابه الاستذكار عن علي بن أبي طالب، ج7، ص336.</ref><ref name="ReferenceD">رواه البخاري في صحيحه عن أنس بن مالك، رقم: 3547.</ref><ref name="ReferenceD"/> * '''دەست و قۆڵی''': قۆڵی درێژ بووە، زۆر موودار بووە، دەست و قاچی ئەستوور بووە، پەلەکانی درێژ و جومگەکانی بەھێز بووە.<ref name="ar.wikipedia.org">https://ar.wikipedia.org/wiki/وصف_النبي_محمد</ref> * '''شان و سنگ و سکی''': شانەکانی فراوان بوون، زۆر موودار بووە و سنگی بەرز بووە، و سنگی پان بووە.<ref name="ar.wikipedia.org"/><ref name="en.wikipedia.org">https://en.wikipedia.org/wiki/Depictions_of_Muhammad</ref> * '''نیشانەی پێغەمبەرایەتی''': نیشانەیەکی سوور وەک ھێلکەی کۆتر، یان وەک ھیلال، چەند موویەکی کۆبووەوەی تیابووە لە نێوان شانییدا، و ئەمەش لە نیشانەکانی پێغەمبەرایەتی بووە بەپێی بیروباوەری موسڵمانان.<ref>ھەیسمی گێراوێتیەوە لە کتێبی مجمع الزوائد لە سەلمانی فارسی وەرگیراوە لە بەشی ٩ لاپەرە ٣٤٣.</ref> * '''ڕووخسار و ناوچەوانی''': ڕووخساری ڕێک بووە، زۆر بە تەواوی بازنەیی نەبووە، ناوچەوانی فراوان بووە.<ref name="ar.wikipedia.org"/><ref name="en.wikipedia.org"/><ref>ئیبن کەسیر لە کتێبی البداية والنھاية گێراوێتیەوە لە ئەبو ھورەیرەوە، بەشی ٦، لاپەڕە ٢١.</ref> * '''چاو و برۆی''': چاوی زۆر ڕەش بووە، لە سپیاییەکەیدا سووری ھەبووە، و چاوەکانی زۆر فراوان بووە، و برۆکانی بەھێز و کەوانەیی بووە، و بە نەرمی بە یەک گەیشت بوونەوە.<ref name="ReferenceB"/><ref name="en.wikipedia.org"/><ref>رواه مسلم في صحيحه عن جابر بن سمرة، رقم:2339.</ref> * '''لوت و دەمی''': لووتی ڕێک بووە، و دەمی گەورە بووە، و دانەکانی ناسک و ڕێک بوون.<ref name="en.wikipedia.org"/><ref>[[ئیمام]]ی مسلم گێراوێتیەوە لە سەحیحەکەی لە جابر بن سمرەوە، بە ژمارە:'''٢٣٣٩'''.</ref><ref>https://ar.wikipedia.org/wiki/محمد</ref> * '''قاچەکانی''': قاچەکانی گەورە بوون، ھەموو پێی لەسەر زەوی دادەنا<ref>ئیبن کەسیر گێراوێتیەوە لە کتێبی البداية والنهاية لە ئەبو ھورەیرەوە، بەشی شەشەم لاپەڕە ٢١.</ref><ref>ئیمامی مسلم گێراوێتیەوە لە سەحیحەکەی لە جابری کوری سمرەوە، بە ژمارە :٢٣٣٩.</ref> [[پەڕگە:4025 Istanbul - Topkapi - Sbirciando da finestra sala reliquie - Foto G. Dall'Orto 27-5-2006.jpg|وێنۆک|220px|ئەو ژوورەی پۆشاکی پێغەمبەری لێیە لە مۆزەخانەی بابی عالی لە ئیستەنبوڵ، [[تورکیا]]]] === پێداویستی و ئاسارەکانی === لە خووی پێغەمبەر بوو کە ناوی لە شتومەک و چەک و پێویستییەکانی دەنا،<ref>کتێبی إحیاء علوم الدین، خاوەن:أبو حامد الغزالی، بەشی ٢، لاپەڕە ٣٧٦ چاپ: دار المعرفة، بیروت.</ref> ناوی ئاڵاکەی عیقاب بوو، و ناوی شمشێرەکەی کە شەڕی پێ دەکرد زولفەقار بوو، و ھەروەھا شمشێری تری ھەبوو وەک ڕسوب و قەزیب، و ناوی کەوانەکەی کتوم بوو، و ووشترەکەی ناوی [[قەسوا]] بوو، بەو شێوەیە ھەموو شتەکانی ناو نابوو، و موسڵمانان زۆر لە کەرەستەکانیان پاراست ووە بە درێژایی مێژوو، لە [[میسر]] لە مزگەوتێک ئاسەواری پێغەمبەر ھەبوو لە باشووری [[قاھیرە]]، تا کاتی فەتحی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] ساڵی ١٥١٧ز، کاتێک [[سەلیمی یەکەم|سوڵتان سەلیمی یەکەمی]] عوسمانی چووە قاھیرەوە، ھەموو ئاسەوارەکانی پیغەمبەری لەگەڵ خۆی برد بۆ [[ئەستەمبوڵ|ئەستەنبوڵ]]، و ھەتا ئێستا لە مۆزەخانەی بابی عالی لە ئەستەنبوڵ پارێزراون.<ref>کتێبی:إحیاء علوم الدین، خاوەن:أبو حامد الغزالی، '''بەشی دووەم'''، لاپەڕە ٣٧٦ چاپ: دار المعرفة، بیروت.</ref> بەڵام ئەوەی لە ئاسەواری پێغەمبەر بوو لە [[مەککە]] و [[مەدینە]]، موسڵمانان پاراست بوویان تا کاتی دەرکەوتنی بزوتنەوەی وەھابی لە نەجد لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|خەلافەتی عوسمانی]]، کە وەھابییەکان دوای ئەوەی دەستیان گرت بەسەر حیجازدا، زۆربەی ئاسەوارەکانی پێغەمبەریان لەناوبرد بە بانگەوازی ترسی دروست بوونی ھاوەڵ دانان،<ref>'''جریدة الحجاز:''' جدل حول تدمیر الوھابیة لما تبقّی من آثار إسلامیة - فؤاد المشاط تاریخ الوصول 7 یولیو 2011. نسخة محفوظة03 نوفمبر 2012 علی موقع وای باک مشین.</ref>، ئەمەش وایکرد زۆربەی زانایانی [[سوننە]] و [[شیعە]] بانگەوازی پێویست بوونی پارێزگارییان کرد بۆ ئەوەی کە ماوەتەوە و ڕێگە نەدریت لەناو ببرێت<ref>'''صحیفة عکاظ:''' مفتی مصر: الآثار النبویة عظیمة القیمة وتمثل تاریخ الإسلام تاریخ الوصول 7 یولیو 2011.نسخة محفوظة 24 سبتمبر 2015 علی موقع وای باک مشین.</ref><ref>لا ذرائع لھدم آثار النبوة، عمر عبد اللە کامل، ص2، دار بیرسان.</ref><ref name="ReferenceC">'''علی الطالقانی. معھد الإمام الشیرازی الدولی للدراسات:'''توصیات ومقترحات لمعالجة ھدم الآثار، تاریخ الوصول 21 یولیو2011. نسخة محفوظة 15 أغسطس 2018 علی موقع وای باک مشین.</ref> لەو ئاسارانەی ڕوخێنران؛ مزگەوتی بەنی قەڕیزە بوو، کە پێغەمبەر محەممەد تێیدا نوێژی کرد کاتی گەمارۆدانی بەنی قەڕیزە لەبەر [[خیانەت]]ەکەیان، مزگەوتی ئەبووبەکری سدیق، و شوینی لە دایکبوونی محەممەد، و شوێنی ژیانی لە مەککە، و باخی ھاوەڵ سەلمانی فارسی، و ماڵی ھاوەڵ [[ئەبوو ئەیووبی ئەنساری|ئەبوو ئەیووبی ئەنساڕی]]، و بیری عەینول زەرقا، و بیری ئەریس و بیری حاء.<ref name="ReferenceC"/><ref>لا ذرائع لھدم آثار النبوة، عمر عبد اللە کامل، ص182-183، دار بیرسان.</ref><ref>نصیحة لأخواننا علماء نجد، یوسف الرفاعی، ص12.</ref> == تێڕوانینەکان لەسەر کەسایەتیی محەممەد == === تێڕوانینی موسڵمانان === بەپێی زانیارییە ئیسلامییەکان، محەممەد بەڕێزترین دروستکراو و پێشەوای ھەموو مرۆڤایەتییە،<ref>الفتاوى الحديثية، ابن حجر الهيتمي، ص346-349، تحقيق: أحمد عناية، دار التقوى، ط2008.</ref><ref>قال النبي محمد «أنا سيّد ولد آدم يوم القيامة»، رواه مسلم في صحيحه، عن أبي هريرة، رقم: 2278.</ref> و دوایین پێغەمبەری خوایە، باوەڕبوون پێی و باوەڕ بە پێغەمبەرێتییەکەی پێویستە لەسەر ھەموو [[ئیسلام|موسڵمانان]] و باوەڕ بە بێ ئەوە تەواو نابێت و [[ئیسلام]] ڕاست نابێت لەگەڵ ئەم بڕوایەدا نەبێت،<ref name=":9">الشفا بتعريف حقوق المصطفى، القاضي عياض، ج2، ص3، دار الكتب العلمية، ط2006.</ref><ref name=":9" /> گوێڕایەڵ بوون بۆی و ڕازی بوون بە فەرمانەکانی پێویستە لەسەریان،<ref name=":10">مجموعة رسائل الإمام الغزالي - روضة الطالبين وعمدة السالكين، أبو حامد الغزالي، ص107، المكتبة الوقفية.</ref><ref name=":10" /> بەوەی کە گوێڕایەڵییە بۆ خوا؛ و پەیڕەوکردنی ڕەوشتەکانی. ئیسلام خۆشویستنی محەممەد بە یەکێک لە ئوسوڵەکانی موسڵمان و یەکێک لە مەرجەکانی باوەڕ دادەنێت،<ref>رواه مسلم في صحيحه، رقم: 2832.</ref> موسڵمانان ڕێزێکی زۆریان لێناوە، و بە ڕێژەیەکی زۆر مناڵەکانیان بە ناوی محەممەد ناو دەنێن، کە ئامارەکان ئاماژە بەوە دەکەن، محەممەد بەربڵاوترین ناوە لە جیھاندا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ="محمد".. الاسم الأكثر شعبية بين المواليد الذكور في بريطانيا|ناونیشان=https://www.aa.com.tr/ar/دولي/محمد-الاسم-الأكثر-شعبية-بين-المواليد-الذكور-في-بريطانيا/2440257|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.aa.com.tr}}</ref> و زۆرترین ناو بووە بۆ ناونانی لەدایکبووە نوێکان لە [[بەریتانیای مەزن|بەریتانیا]] ساڵی [[٢٠٠٩]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Mohammed is most popular name for baby boys in London|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/news/religion/6194354/Mohammed-is-most-popular-name-for-baby-boys-in-London.html|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.telegraph.co.uk}}</ref> زۆربەی موسڵمانان لە ھەموو وڵاتە ئیسلامییەکاندا ڕاھاتوون بە ئاھەنگ گێڕان بە یادی لەدایکبوونی پێغەمبەر محەممەد لە سەدەی شەشی کۆچی بەرامبەر دوانزەی زایینییەوە، کۆڕ ئەبەستن بۆ گوێگرتن لە ژیاننامەکەی، و سەڵاوەتدان لەسەری، و گوێگرتن لە وەسفەکانی،<ref>حسن المقصد في عمل المولد، جلال الدين السيوطي، ص5.</ref> لە ھەمان کاتدا شوێنکەوتوانی [[سوننە|ئەھلی سونەو جەماعە]] ئەم بۆنەیە قبوڵ ناکەن و بە دروستکراوی ئەزانن،<ref>حول المولد النبوي الشريف، محمد علوي المالكي، ص11-12، دار جوامع الكلم، ط1997.</ref> موسڵمانان ناوی محەممەد جیادەکەنەوە بەوەی لەگەڵ ناوھێنانییدا دەڵێن «پێشەوامان محەممەد (سیدنا محمد)» یان «پێغەمبەری خوا (رسول اللە)» یان «نەبی» و لە دوای ناوەکەی سەڵاواتی لەسەر ئەدەن و ئەڵێن؛ «صلّی اللە علیە وسلّم» واتە؛ «دروودی خوای لێبێت».<ref>قال النبي محمد «من صلى عليّ صلاة لم تزل الملائكة تصلي عليه ما صلى عليّ فليقلّ عبد من ذلك أو ليكثر» رواه الدمياطي، في المتجر الرابح، رقم: 246، وقال عنه: حسن.</ref> === تێڕوانینی یەھوودی === نەریتێک ھەیە لەناو یەھوودییدا، دان ئەنێن بە بوونی پێغەمبەری بێجگە لە یەھوودییەکان، خوا ناردوونی بۆ ڕێنمایی کردنی میللەتەکانیان، لەوانە؛ بلعام و ئەیووب کە عییبری نەبوون، تێڕاونینی زانا گەورەکانی [[جوو|یەھوود]] جیاوازییەکی گەورەیان تێدایە دەرباری پێغەمبەر محەممەد، زانای یەھوودی نسنائیل کوڕی فیوومی ئەڵێت، خوا پێغەمبەری ناردووە کە پەیامەکانیان یەک ناگرێتەوە لەگەڵ ئەو بیروباوەڕانەی بۆ پێغەمبەرەکانی یەھوودی ناردووە، فیوومی محەممەد بە پێغەمبەرێکی ڕاستگۆ دادەنێت بەڵام پەیامەکەی تایبەت بە [عەرەب] ئەزانێت بە شێوەکی تایبەت و بۆ یەھوودی دانانێت لەبەر ئەوەی لەگەڵ [[تەورات]] یەک ناگرێتەوە.<ref>The Bustan al-Ukul, by Nathanael ibn al-Fayyumi, edited and translated by David Levine, Columbia University Oriental Studies Vol. VI, p. 105</ref><ref>''Gan ha-Sekhalim'', ed. Kafih (Jerusalem, 1984), ch. 6.</ref> ئەوەی تێبینی دەکرێت تێڕوانینی فیوومی قبوڵێکی فراوان نەکراوە لە نێو یەھوودەکانی سەردەمەکەییدا. موسا کوڕی مەیموون یەکێک لە گرنگترین لاھووتییەکانی یەھوودە لە سەردەمەکانی ناوەڕاستدا وای ئەبینێت کە محەممەد ھەندێک لە بنەماکانی یەھوودی ھەڵبژاردووە لە پەیامەکەیدا و پەرستشی تری بۆ زیاد کردووە، و مەیمون محەممەد بە پێغەمبەرێکی ناڕاستگۆ دادەنێت و بانگەوازی پێغەمبەرایەتییەکەی بە ناڕاست ئەزانێت لەبەر ئەوەی پێچەوانەی نەرێتی تەوراتی یەھوودییە، ھەروەھا بوونی پێغەمبەرێکی نەخوێندەوار بەوە دادەنێت کە ناتوانێت بگاتە پلەی پێغەمبەر.<ref>[http://www.aishdas.org/student/navi.htm Prophet: True or False?], Gil Student</ref><ref>[http://www.myjewishlearning.com/beliefs/Issues/Jews_and_Non-Jews/Attitudes_Toward_Non-Jews/Islam.shtml Jewish Views on Islam] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150318060224/http://myjewishlearning.com/beliefs/Issues/Jews_and_Non-Jews/Attitudes_Toward_Non-Jews/Islam.shtml |date=١٨ی ئازاری ٢٠١٥}}, Marc B. Shapiro</ref> === تێڕوانینی مەسیحییەت === [[پەڕگە:Dante and Virgil Meet Muhammad and His Son-in-law, Ali in Hell.jpg|وێنۆک|وێنەیەکی [[دانتێ ئەلیگیێری|دانتێ]] و [[ڤێرجیل|ڤیرجیل]] لە دۆزەخدا محەممەد و [[عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب|عەلی کوڕی ئەبووتالیب]] دەبینن. لە سەدەکانی ناوەڕاستدا مەسیحییەکان ئیسلامیان بە بیدعەت دادەنا.]] یوحنا دیمەشقی (٦٧٦-٧٤٩ز) بە یەکەم کەسی مەسیحی دادەنرێت ڕای خۆی دابێت لەسەر محەممەد، بە پێغەمبەرێکی ناڕاستگۆی دادەنێت،<ref>[http://orthodoxinfo.com/general/stjohn_islam.aspx St. John of Damascus’s Critique of Islam], Orthodox Christian Information Centre</ref>لەگەڵ ئەوەشدا بەشێک لە پەیرەوانی مەسیحیەت بۆچوونێکی ئەرێنیان بەرامبەر محەممەد ھەبوو، بەتایبەت کاتێک خەلیفەی عەباسی ئەبو عەبدوڵڵا محەممەد مەھدی، پرسیاری لە قەشەی کەنیسەی ڕۆژھەڵات، تیماتیۆسی یەکەم کرد سەبارەت بە بۆچوونی خۆی سەبارەت بە محەممەد ، وەڵامی دایەوە: "ئەو بە شوێنپێی پێغەمبەراندا دەڕۆیشت." وە لەگەڵ چەندین ستایشی محەممەد کە ڕاستگۆ بووە. <ref>[http://books.google.com/books?id=E6SIe0ommuYC&pg=PA169 Modern Western Christian theological understandings of Muslims since the Second Vatican council], Mahmut Aydin</ref> بەڵام پیکدادانەکانی دواتری نێوانیان لەگەڵ موسڵماناندا لە [[ئەندەلوس]] و [[فەلەستین]] بووە بە ھۆی دەرکەوتنی ئاڕاستەیەکی ڕەخنەگر لە ئیسلام و ئەم ئاڕاستەیە زیاتر تاوی سەند، دوای شەڕەکانی [[ئەورووپا]] لەگەڵ [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]]. بەتایبەت لای [[پرۆتێستانت|پرۆستانتەکان]]. لە سەدەکانی ناوەڕاستدا [[کڵێسای کاتۆلیک|کاتۆلیکەکان]] ئیسلامیان بە جۆرێک لە بیدعەت دادەنا و لە ڕەدی محمەممەددا بەرھەمیان داناوە.<ref name="Quinn2008">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Quinn|یەکەم=Frederick|سەردێڕ=The Sum of All Heresies: The Image of Islam in Western Thought|ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]]|ژپنک=٩٧٨-٠١٩٥٣٢٥٦٣٨|شوێن=[[نیویۆرک|New York]]|پەڕەکان=١٧–٥٤|chapter=The Prophet as Antichrist and Arab Lucifer (Early Times to 1600)|chapter-url=https://books.google.com/books?id=PAF5py-2Oi0C&pg=PA17}}</ref> ئەم تێڕوانینە لە سەدەکانی دواتردا بەتایبەت لەدوای ڕێنێسانس گۆڕا.بەرگریکەرەکانی [[کڵێسای کاتۆلیک|کاسۆلیک]] لەسەرەتای سەدەی بیست وەسفی محەممەد دەکەن بەوەی چاکسازێکی کۆمەڵایەتییە، و ھیلیر بیلوک <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Hilaire Belloc {{!}} British author {{!}} Britannica|ناونیشان=https://www.britannica.com/biography/Hilaire-Belloc|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.britannica.com|زمان=en}}</ref>یەکێک لە دیارترینی ئەو کاسۆلیکە بەریگریکارانەیە لە سەرەتای سەدەی بیستدا، ستایشی پەیامی پێغەمبەر محەممەدی کرد لەبەرئەو جێگە تایبەتەی بۆ [[مەسیح]] و [[مریەم|مریەمی]] دایک دایناوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Great and Enduring Heresy of Mohammed|ناونیشان=https://www.catholic.com/magazine/print-edition/the-great-and-enduring-heresy-of-mohammed|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=Catholic Answers}}</ref> ھەروەھا چەندین بۆچوون ھەبووە کە مەسیحیەت دان بە پێغەمبەرایەتی محەممدا بنێن لە ژێر ئاکارە مەسیحییەکاندا ئەمەش لە پێناو ھێنانەناوەی کەشێکی ئەرێنی لەگەڵ ئاینی ئیسلامدا .<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Hilal|یەکەم=Sidi Mahmoud|سەردێڕ=تصريحات بنديكت وبيان نوسترا آيتاتي.. انحراف أم امتداد|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/opinions/2006/9/27/%d8%aa%d8%b5%d8%b1%d9%8a%d8%ad%d8%a7%d8%aa-%d8%a8%d9%86%d8%af%d9%8a%d9%83%d8%aa-%d9%88%d8%a8%d9%8a%d8%a7%d9%86-%d9%86%d9%88%d8%b3%d8%aa%d8%b1%d8%a7-%d8%a2%d9%8a%d8%aa%d8%a7%d8%aa%d9%8a|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}</ref> === تێڕوانینی ڕۆژئاوا === ڕەخنەگر و لێکۆڵەرەوەی سوری ‹ڕەنا قەبانی› ئەڵێت؛ لە سەدەکانی ناوەڕاستدا شەڕ تەنھا لە نێوان [[ئیسلام]] و [[ئەورووپا]]دا تەنھا لەو ناکۆکییە سەربازییەدا نەبووە کە لە [[تورکیا]] یان [[ئیسپانیا]] ڕوویانداوە، بەڵکو شەڕێکی کولتووری و ڕۆشنبیریش بووە ،<ref>أساطير أوروبا عن الشرق: لفّق تسد، رنا قباني، ص35-39، دار طلاس، دمشق، ط1994.</ref> لە سەدەی دوانزەیەمەوە ئەورووپا سووربوون لەسەرئەوەی ئیسلام وەک شارستانیەتیێک قبوڵ نەکەن بەڵکو وەک ھێزێکی دژ وەریانگرتووە، ئەمەش بوو بە ھۆی بڵاوبوونەوەی نەزانی و وونبونی وردبینی لە وەرگێڕانەکاندا و دروستکردنی ئەفسانە و ئارەزووی دژانە، کە بوو بەھۆی بەرھەم ھاتنی ئەدەبێکی دژ بە ئیسلام، کە یەکێک لە ڕووەکانی ئەوە بوو پێغەمبەر محەممەد دوژمنی مەسیحە.<ref>ئەفسانەکانی ئەورووپا لەسەر ڕۆژھەڵات، ڕەنا قەبانی.</ref> لەگەڵ [[سەردەمی ڕووناکبیری|سەردەمی ڕوناکبیری]] لە [[سەدەی ١٧یەم|سەدەی حەڤدەدا]] و دەرکەوتنی پەیوەندی بازرگانی تایبەت لە نێوان [[ئەورووپا]] و [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانییدا]]، لەگەڵ ئەو سەردانانەی بازرگان و ئەوروپییەکان پێی ھەستان بۆ شارەکانی ڕۆژھەڵات بیرکردنەوەیان دەربارەی ئیسلام و پێغەمبەر گۆڕانی بەسەردا ھات،<ref>أساطير أوروبا عن الشرق: لفّق تسد، رنا قباني، ص107، دار طلاس، دمشق، ط1994.</ref> ئەورووپا بەرھەمێکی نوێیان بە جێھێشت، ئەدیب و شاعیرە ڕۆژئاواییەکان دەستیان کرد بە وەسفی پیغەمبەر و ستایش کردنی، بەڵام ھەندێک لەسەر بیروباوەڕە کۆنەکانی سەردەمی ناوەڕاست مانەوە دەربارەی ئیسلام و ئەمەش بەردەوام بوو ھەتا [[سەدەی ٢٠ەم|سەدەی بیست]]، و تا لە ئەنجامی [[ھێرشەکانی ١١ی ئەیلوول|ڕووداوەکانی ١١ی ئەیلوولدا]] شەپۆلی [[ئیسلامۆفۆبیا]] بەرز بوویەوە، ئەمەش بەھۆی تێکەڵ کردنی ڕەفتاری توندڕەوە ئیسلامییەکان لەگەڵ پەیامی ئیسلام بە شێوەیەکی گشتی.<ref>[http://www.alyaumonline.com/News/art/8574.html?print&output_type=rss&output_type=rss&output_type=rss&output_type=rss پێگەی ئەمڕۆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200917095025/http://www.alyaum.com/News/art/8574.html?print&output_type=rss&output_type=rss&output_type=rss&output_type=rss |date=١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ }},.</ref><ref>[http://www.aljazeera.net/NR/exeres/6EC17FC7-6961-4E7B-B452-889186D3B3B3.htm جەزیرە نێت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081019075329/http://www.aljazeera.net/NR/exeres/6EC17FC7-6961-4E7B-B452-889186D3B3B3.htm |date=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨ }}.</ref> نووسەری یەھوودی مایکل ھارت لە دانانی کتێبی مەزنترین ١٠٠ کەسایەتی مێژوودا، پێغەمبەر محەممەدی داناوە بە بە مەزنترین کەس بەو بڕوایەی «کە تەنھا کەسە لە مێژوودا بە تەواوی سەرکەوتوو بووە لەسەر ئاستی ئایینی و دونیایی و دەڵێت محەممەد کاریگەرییەکی گەورەی لە دەروونی [[ئیسلام|موسڵمانان]] بە جێھێشتووە، ئەمەش دەردەکەوێت لە یادکردنەوە و شوێن پێ ھەڵگرتنییاندا لە شێوازی ژیان و پەرستشەکانی، و ھەروەھا لە ھەستانیان بە لەبەرکردنی ووتە و ھەڵس وکەوت و سیفەتەکانی».<ref>١٠٠ نەمرەکە [[مایکل ھارت]]</ref><ref>[https://archive.org/stream/MichaelHartRankingOfThe100GreatMuhammadNumber1/Michael+Hart+Ranking+of+the+100+Great++Muhammad+Number+1_djvu.txt Full text of "Michael Hart Ranking Of The 100 Great Muhammad Number 1]" لە [[وەیباک مەشین]] ەوە پارێزراوە</ref> === تێڕوانینەکانی تر === * [[ئایینی بابی|بابی]] و [[ئایینی بەھایی|بەھائی]] و [[ئەحمەدی]]، محەممەد بە یەکێک لە پێغەمبەرەکان دادەنێن، بەڵام بە دوا پێغەمبەری دانانێن، و بەپێی ڕای ئەوان لە دوای محەممەد باب و بەھاء و غوڵام ئەحمەد قادیانی ھەیە. * لە دیانەتی سیلیما، محەممەد بە یەکێک لە قەدیسییەکان دانراوە (کەنیسەی کاسۆلیکی) * ناناک دامەزرێنەری دیانەتی سیخی بە یەکێک لە پیغەمبەرەکانی براھمای دادەنێت.<ref>Peter Teed (1992), p.424</ref> * کەنیسەی یەسوع مەسیح، بە یەکێک لە چاکسازەکانی دادەنێت وەک [[کۆنفۆشیۆس|کۆنفووشیوس]] و [[سوقرات]] و [[ئەفلاتوون]] و ئەوانی تر، و پاداشتیان لای خوا وردەگرنەوە لە بەر بەھا ڕەوشتییەکانیان، و بانگەوازەکەیان بۆ ڕوناککردنەوە و ھێنانەدی ئاستێکی بەرزی تێگەیشتن لە نیو خەڵکدا.<ref>[http://www.lds.org/portal/site/LDSOrg/menuitem.b12f9d18fae655bb69095bd3e44916a0/?vgnextoid=2354fccf2b7db010VgnVCM1000004d82620aRCRD&locale=0&sourceId=bbaba1615ac0c010VgnVCM1000004d82620a____&hideNav=1 A Latter-day Saint Perspective on Muhammad - James A. Toronto].</ref> == ئەمانەش ببینە == {{col-begin}} {{col-1-of-3}} * [[فەرموودە]] * [[قورئان]] * [[ئیسلام]] * [[کۆڵەکەکانی ئیسلام|پایەکانی ئیسلام]] {{col-2-of-3}} * [[عەبدولموتەڵیب کوڕی ھاشم|عەبدولموتەلیب کوڕی ھاشم]] *[[خەلافەتی ڕاشدین]] * [[دەوڵەتی ئەمەوی|خەلاقەتی ئەمەوی]] * [[خەلافەتی عەباسی|خەلافەتی عەبباسی]] * [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|خەلافەتی عوسمانی]] {{col-2-of-3}} * [[ئەبووبەکری سدیق|ئەبووبەکر]] * [[عومەر کوڕی خەتتاب]] * [[عوسمان کوڕی عەفان]] * [[عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب|عەلی کوڕی ئەبوتالیب]] {{col-end}} == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} * [http://tanzil.net/#trans/ku.asan/54:1 سایتی تەنزیل] * ژیانی پێغەمبەری خوا لە قورئان و سوننەتدا، نوسینی/ محەممەد مەلا فائق شارەزووری * وێکپیدیای عەرەبی * [http://www.dangiislam.org/ دەنگی ئیسلام] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170706043707/http://www.dangiislam.org/ |date= ٦ی تەممووزی ٢٠١٧ }} ===کتێبنامە=== <!-- ATTENTION: If you add an entry into this section, please ensure that you include it within proper alphabetical order of the existing list, generally by author's last name --> {{refbegin|30em|indent=yes}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Adil |یەکەم=Hajjah Amina |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=31tscfPF4tkC|سەردێڕ=Muhammad, the Messenger of Islam: His Life & Prophecy |ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=ISCA |ژپنک=٩٧٨-١-٩٣٠٤٠٩-١١-٨}} *{{cite encyclopedia |last=Ahmad |first=Anis |author-link=Anis Ahmad |date=2009 |title=Dīn |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World |editor=John L. Esposito |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e1102 |url-access=subscription |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20171205093241/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e1102 |archive-date=5 December 2017 }}{{cbignore}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ahmed |یەکەم=Shahab |بەستەری نووسەر=Shahab Ahmed |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ZCcuDwAAQBAJ |سەردێڕ=Before Orthodoxy: The Satanic Verses in Early Islam |ڕێکەوت=٢٤ی نیسانی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=Harvard University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٤-٠٤٧٤٢-٦}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Al-Bukhari |یەکەم=Muhammed Ibn Ismaiel |سەردێڕ=The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari: Arabic-English |ڕێکەوت=١ی حوزەیرانی ١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=Dar-us-Salam Publications |ژپنک=٩٧٨-٩٩٦٠-٧١٧-٣١-٩|translator-last=Khan |translator-first=Muhammad M.}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Al-Tabari|یەکەم=Abu Jafar Muhammad ibn Jarir |بەستەری نووسەر=Al-Tabari |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=sD8_ePcl1UoC |سەردێڕ=The History of al-Ṭabarī Vol. 8: The Victory of Islam: Muhammad at Medina A.D. 626-630/A.H. 5-8 |ڕێکەوت=٩ی کانوونی دووەمی ١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=SUNY Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٩١٤-٣١٥٠-٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Al-Tabari |یەکەم=Muhammad ibn Jarir |بەستەری نووسەر=al-Tabari |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=uyFjzQEACAAJ |سەردێڕ=The History of al-Tabari Vol. 6: Muhammad at Mecca |ڕێکەوت=١ی ئابی ١٩٨٧|بڵاوکەرەوە=SUNY Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٨٧٠٦-٧٠٧-٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Anthony |یەکەم=Sean W. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=_r7LDwAAQBAJ |سەردێڕ=Muhammad and the Empires of Faith: The Making of the Prophet of Islam |ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Univ of California Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢٠-٩٧٤٥٢-٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ardic |یەکەم=Nurullah |ڕێکەوت=٢١ی ئابی ٢٠١٢|سەردێڕ=Islam and the Politics of Secularism |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ZAXNxxkJKYsC&pg=PA99 |بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-١-١٣٦-٤٨٩٨٤-٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180122105439/https://books.google.com/books?id=ZAXNxxkJKYsC&pg=PA99 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Arjomand |یەکەم=Said Amir |بەستەری نووسەر=Saïd Amir Arjomand |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=rNGAEAAAQBAJ|سەردێڕ=Messianism and Sociopolitical Revolution in Medieval Islam |ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=Univ of California Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢٠-٣٨٧٥٩-١}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Armstrong |یەکەم=Karen |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=dTqRqVNtBfoC |سەردێڕ=Muhammad: A Prophet for Our Time |ڕێکەوت=٢٨ی ئابی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Harper Collins |ژپنک=٩٧٨-٠-٠٦-١١٥٥٧٧-٢}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Armstrong|یەکەم=Karen |بەستەری نووسەر= Karen Armstrong|ڕێکەوت=٢٠١٣|سەردێڕ=[[Muhammad: A Prophet for Our Time]] |بڵاوکەرەوە=[[HarperCollins]] |ژپنک= ٩٧٨٠٠٦٢٣١٦٨٣٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Encyclopaedia of Islam, Volume XI (V-Z) |ڕێکەوت=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٢|ناونیشان=https://brill.com/edcollbook/title/6997 |editor-last=Bearman |editor-first=Peri |editor-link=Peri Bearman |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|بڵاوکەرەوە=Brill |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-١٢٧٥٦-٢|editor2-last=Bianquis |editor2-first=Thierry |editor-link2=Thierry Bianquis |editor3-last=Bosworth |editor3-first=C. Edmund |editor-link3=C. Edmund Bosworth |editor4-last=Donzel |editor4-first=E. J. van |editor-link4=E. J. van Donzel |ref = {{harvid|Bearman et al.|2002}}}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Beeston |یەکەم=A. F. L. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Y0QkhaK4kBUC |سەردێڕ=Arabic Literature to the End of the Umayyad Period |ڕێکەوت=٣ی تشرینی دووەمی ١٩٨٣|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٢٤٠١٥-٤}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Clinton |دوایین=Bennett |بەستەری نووسەر=Clinton Bennett |سەردێڕ=In search of Muhammad |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=-VTIkkcUFHQC&pg=PA182 |ڕێکەوت=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=Continuum International Publishing Group |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٠٤-٧٠٤٠١-٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150922131141/https://books.google.com/books?id=-VTIkkcUFHQC&pg=PA182 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٥}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bogle |یەکەم=Emory C. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=IpFhLDUw20gC |سەردێڕ=Islam: Origin and Belief |ڕێکەوت=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=University of Texas Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٩٢-٧٠٨٦٢-٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Borup |یەکەم١=Jørn |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=FMG0DwAAQBAJ |سەردێڕ=Religious Diversity in Asia |دوایین٢=Fibiger |یەکەم٢=Marianne Qvortrup |دوایین٣=Kühle |یەکەم٣=Lene |ڕێکەوت=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=BRILL |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٤١٥٨١-٢}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Brockopp |یەکەم=Jonathan E. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=o58K2t344YQC |سەردێڕ=The Cambridge Companion to Muhammad |ڕێکەوت=١٩ی نیسانی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ژپنک=٩٧٨-١-١٣٩-٨٢٨٣٨-٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Brown |یەکەم=Daniel W. |بەستەری نووسەر=Daniel W. Brown |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=TPbLcSlUs8cC |سەردێڕ=A New Introduction to Islam |ڕێکەوت=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=Wiley |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٣١-٢١٦٠٤-٩}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Brown |یەکەم=Jonathan A.C. |بەستەری نووسەر=Jonathan A. C. Brown|ڕێکەوت=٢٠١١|سەردێڕ=Muhammad: A Very Short Introduction |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٥٥٩٢٨-٢|ناونیشان=https://archive.org/details/muhammadveryshor00brow}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Cheikh |یەکەم=Nadia Maria El |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=lRPRCgAAQBAJ |سەردێڕ=Women, Islam, and Abbasid Identity |ڕێکەوت=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Harvard University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٤-٧٣٦٣٦-٨}} *{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Cimino |یەکەم=Richard |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٠٥|سەردێڕ="No God in Common": American Evangelical Discourse on Islam after 9/11 |journal=[[Review of Religious Research]] |بەرگ=٤٧|issue=2 |پەڕەکان=١٦٢–٧٤|doi=10.2307/3512048 |jstor=3512048}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Cole |یەکەم=W. Owen |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=1T_UAwAAQBAJ |سەردێڕ=Six World Faiths |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٦|بڵاوکەرەوە=A&C Black |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٢٦٤-٤٩٦٤-١}} *{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Conrad |یەکەم=Lawrence I. |بەستەری نووسەر=Lawrence Conrad |ڕێکەوت=١٩٨٧|سەردێڕ=Abraha and Muhammad: some observations apropos of chronology and literary topoi in the early Arabic historical tradition1 |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |بەرگ=٥٠|issue=2 |پەڕەکان=٢٢٥–٤٠|s2cid=162350288 |doi=10.1017/S0041977X00049016}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Curtis |یەکەم=Michael |ڕێکەوت=٢٠٠٩|سەردێڕ=Orientalism and Islam: European Thinkers on Oriental Despotism in the Middle East and India |ناونیشان=https://archive.org/details/orientalismislam00curt |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=limited |شوێن=New York City |بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |پەڕە=[https://archive.org/details/orientalismislam٠٠curt/page/n٤٢ ٣١]|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٧٦٧٢٥-٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Deming |یەکەم=David |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=2FKNAgAAQBAJ&dq=muhammad+bring+you+slaughter+quraysh&pg=PA68 |سەردێڕ=Science and Technology in World History, Volume 2: Early Christianity, the Rise of Islam and the Middle Ages |ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=McFarland |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٨٦٤-٥٦٤٢-٠}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dibble |یەکەم=Roy |ناونیشان=https://gutenberg.org/ebooks/73644 |سەردێڕ=Mohammed |ڕێکەوت=١٩٢٦|بڵاوکەرەوە=Viking Press}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=El-Azhari |یەکەم=Taef Kamal |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=_LaSvwEACAAJ |سەردێڕ=Queens, Eunuchs and Concubines in Islamic History, 661-1257 |ڕێکەوت=٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=Edinburgh University Press |ژپنک=٩٧٨-١-٤٧٤٤-٢٣١٨-٢|پەڕەکان=٢٤–٥|chapter=Two Wives at the Same Time: Sawda and 'Aisha}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Esposito |یەکەم=John |بەستەری نووسەر=John Esposito |ڕێکەوت=١٩٩٨|سەردێڕ=Islam: The Straight Path |edition=3rd |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١١٢٣٤-٤|ناونیشان=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo_0}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Esposito |یەکەم=John |بەستەری نووسەر=John Esposito |ڕێکەوت=٢٠٠٢|سەردێڕ=What Everyone Needs to Know About Islam |ناونیشان=https://archive.org/details/whateveryoneneed0000espo |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١٥٧١٣-٠}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|editor-last=Esposito |editor-first=John |editor-link=John Esposito |ڕێکەوت=٢٠٠٣|سەردێڕ=The Oxford Dictionary of Islam |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١٢٥٥٨-٠|پەڕە=١٩٨|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press, USA |ناونیشان=https://archive.org/details/oxforddictionary00bada/page/198 |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٢}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Esposito |یەکەم=John |بەستەری نووسەر=John Esposito |ڕێکەوت=٢٠١١|سەردێڕ=What everyone needs to know about Islam |edition=2 |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=2wSVQI3Ya2EC&pg=PA14 |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٧٩٤١٣-٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150930142902/https://books.google.com/books?id=2wSVQI3Ya2EC&pg=PA14 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Fontaine |یەکەم=P. F. M. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=2cuUEAAAQBAJ|سەردێڕ=Imperialism in Medieval History I: Dualism in Byzantine History 476–638 and Dualism in Islam 572–732 |ڕێکەوت=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=BRILL |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٥٠٢٣٤-٥}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Forward |یەکەم=Martin |بەستەری نووسەر=Martin Forward |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=BCkQAQAAIAAJ |سەردێڕ=Muhammad: A Short Biography |ڕێکەوت=٢٤ی نیسانی ١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=Oneworld Publications |ژپنک=٩٧٨-١-٨٥١٦٨-١٣١-٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gabriel |یەکەم=Richard A. |بەستەری نووسەر=Richard A. Gabriel |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=nadbe2XP2o4C |سەردێڕ=Muhammad: Islam's First Great General |ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=University of Oklahoma Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٦١-٣٨٦٠-٢}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gabriel |یەکەم=Richard A. |بەستەری نووسەر=Richard A. Gabriel |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=0HQCBQAAQBAJ |سەردێڕ=Muhammad: Islam's First Great General |ڕێکەوت=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=University of Oklahoma Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٦١-٨٢٥٠-٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Gibb |یەکەم١=Hamilton Alexander Rosskeen |بەستەری نووسەر١=H. A. R. Gibb |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=IAajmgEACAAJ |سەردێڕ=The Encyclopaedia of Islam: Vol. 1- |دوایین٢=Lewis |یەکەم٢=Brian |دوایین٣=Donzel |یەکەم٣=Emeri J. van |بەستەری نووسەر٣=Emeri van Donzel |دوایین٤=Bosworth |یەکەم٤=Clifford Edmund |بەستەری نووسەر٤=Clifford Edmund Bosworth |ڕێکەوت=١٩٨٦|بڵاوکەرەوە=E.J. Brill |ref = {{harvid|Gibb et al.|1986}}}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gil |یەکەم=Moshe |بەستەری نووسەر=Moshe Gil |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=M0wUKoMJeccC |سەردێڕ=A History of Palestine, 634–1099 |ڕێکەوت=٢٧ی شوباتی ١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٥٩٩٨٤-٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Glubb |یەکەم=Sir John Bagot |بەستەری نووسەر=John Bagot Glubb |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=miAqAQAAMAAJ |سەردێڕ=The Life and Times of Muhammad |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=Cooper Square Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٥٤-١١٧٦-٥}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Goddard |یەکەم=Hugh |ڕێکەوت=٢٠٠٠|سەردێڕ=A History of Christian-Muslim Relations |ناونیشان=https://archive.org/details/historychristian00godd |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=limited |بڵاوکەرەوە=Edinburgh University Press |chapter=The First Age of Christian-Muslim Interaction (c. 830/215) |پەڕەکان=٣٤–٤١|ژپنک=٩٧٨-١-٥٦٦٦٣-٣٤٠-٦}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Goldman |یەکەم=Elizabeth |بەستەری نووسەر=Elizabeth Goldman |ڕێکەوت=١٩٩٥|سەردێڕ=Believers: spiritual leaders of the world |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٠٨٢٤٠-١|ناونیشان=https://archive.org/details/believersspiritu00gold}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gordon |یەکەم=Matthew |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=KiawUHevW24C |سەردێڕ=The Rise of Islam |ڕێکەوت=٣٠ی ئایاری ٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Greenwood Publishing Group |ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٣-٣٢٥٢٢-٩}} *{{cite encyclopedia |first1=Richard |last1=Gottheil |author-link1=Richard Gottheil |first2=Mary W. |last2=Montgomery |first3=Hubert |last3=Grimme |date=1906 |title=Mohammed |url=http://jewishencyclopedia.com/articles/10918-mohammed |encyclopedia=Jewish Encyclopedia |publisher=[[Kopelman Foundation]]}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hazleton |یەکەم=Lesley |بەستەری نووسەر=Lesley Hazleton |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=8b2JDQAAQBAJ |سەردێڕ=The First Muslim: The Story of Muhammad |ڕێکەوت=٤ی شوباتی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Penguin |ژپنک=٩٧٨-١-٥٩٤٦٣-٢٣٠-٣}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hodgson |یەکەم=Marshall G. S. |بەستەری نووسەر=Marshall Hodgson |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=18b-K9AMLlwC |سەردێڕ=The Venture of Islam, Volume 1: The Classical Age of Islam |ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=University of Chicago Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٢٦-٣٤٦٨٦-١}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Holt |یەکەم١=P. M. |بەستەری نووسەر١=Peter Holt (historian) |دوایین٢=Lambton |یەکەم٢=Ann K. S. |بەستەری نووسەر٢=Ann Lambton |دوایین٣=Lewis |یەکەم٣=Bernard |بەستەری نووسەر٣=Bernard Lewis |ڕێکەوت=١٩٧٧|سەردێڕ=The Cambridge History of Islam |edition=paperback |بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٢٩١٣٥-٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Holt |یەکەم١=P. M. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=5OO-AQAACAAJ |سەردێڕ=The Cambridge History of Islam: Volume 1A, The Central Islamic Lands from Pre-Islamic Times to the First World War |دوایین٢=Lambton |یەکەم٢=Ann K. S. |دوایین٣=Lewis |یەکەم٣=Bernard |ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ١٩٧٧|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٢٩١٣٥-٤|ref = {{harvid|Holt et al.|1977}}}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Hourani |یەکەم١=Albert |بەستەری نووسەر١=Albert Hourani |دوایین٢=Ruthven |یەکەم٢=Malise |بەستەری نووسەر٢=Malise Ruthven |سەردێڕ=A History of the Arab Peoples |ڕێکەوت=٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=Belknap Press; Revised edition |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٤-٠١٠١٧-٨}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Howard-Johnston |یەکەم=James |بەستەری نووسەر=James Howard-Johnston |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=I_9QEAAAQBAJ |سەردێڕ=Witnesses to a World Crisis: Historians and Histories of the Middle East in the Seventh Century |ڕێکەوت=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=OUP Oxford |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-١٥٧٦٠٨-٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Humphreys |یەکەم=R. Stephen |بەستەری نووسەر=R. Stephen Humphreys |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=L-A9DwAAQBAJ |سەردێڕ=Islamic History: A Framework for Inquiry – Revised Edition |ڕێکەوت=١٩٩١|بڵاوکەرەوە=Princeton University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٩١-٠٠٨٥٦-١}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Ibn Hisham |یەکەم١=ʻAbd al-Malik |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=tug7AAAAMAAJ |سەردێڕ=The Life of Muhammad: A Translation of Isḥāq's Sīrat Rasūl Allāh |دوایین٢=Ibn Ishaq |یەکەم٢=Muhammad |بەستەری نووسەر٢=Ibn Ishaq |ڕێکەوت=١٩٧٨|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٦٣٦٠٣٤-٨}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Ibn Kathir |بەستەری نووسەر١=Ibn Kathir |سەردێڕ=The Life of the Prophet Muhammad Volume I |دوایین٢=Gassick |یەکەم٢=Dr Trevor Le |بەستەری نووسەر٢=Trevor LeGassick|ڕێکەوت=١ی ئەیلوولی ٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=Garnet Publishing |ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٩٦٤-١٤٢-٢|شوێن=Reading |translator-last=Gassick |translator-first=Prof Trevor Le}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ibn Kathīr |یەکەم=Ismāʻīl ibn ʻUmar |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=wVdTAAAAYAAJ |سەردێڕ=The Life of the Prophet Muḥammad: A Translation of Al-Sīra Al-Nabawiyya |ڕێکەوت=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=Center for Muslim Contribution to Civilization |ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٩٦٤-٠٤٠-١}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Irving |یەکەم=Washington |بەستەری نووسەر=Washington Irving |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=p7EPAAAAYAAJ&pg=PA17 |سەردێڕ=Mahomet and His Successors |ڕێکەوت=١٩٠٤|بڵاوکەرەوە=P. F. Collier}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Johnson |یەکەم=Scott Fitzgerald |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=KEYSDAAAQBAJ |سەردێڕ=The Oxford Handbook of Late Antiquity |ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٠٢٧٧٥٣-٦}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Katz |یەکەم=Steven |بەستەری نووسەر=Steven T. Katz |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=lwpxEAAAQBAJ |سەردێڕ=The Cambridge Companion to Antisemitism |ڕێکەوت=٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٧٨٧٦٥-٩}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kister |یەکەم=M. J. |بەستەری نووسەر=Meir Jacob Kister |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=0PdbEAAAQBAJ |سەردێڕ=Society and Religion from Jahiliyya to Islam |ڕێکەوت=٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-١-٠٠٠-٥٨٥٠٢-٥}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Klein |یەکەم=F. A. |بەستەری نووسەر=Frederick Klein |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Y5eJAAAAMAAJ |سەردێڕ=The Religion of Islám |ڕێکەوت=١٩٠٦|بڵاوکەرەوە=K. Paul, Trench, Trübner |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٩٠-٠٠٤٠٨-٢}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Kloppenborg |یەکەم١=Ria |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=wN-mDwAAQBAJ |سەردێڕ=Female Stereotypes in Religious Traditions |دوایین٢=Hanegraaff |یەکەم٢=Wouter J. |بەستەری نووسەر٢=Wouter Hanegraaff |ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=BRILL |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٣٧٨٨٨-٩}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lapidus |یەکەم=Ira |بەستەری نووسەر=Ira M. Lapidus |ڕێکەوت=٢٠٠٢|سەردێڕ=A History of Islamic Societies |ناونیشان=https://archive.org/details/historyofislamic0000lapi_t2d2 |بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |edition=2nd |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٧٧٩٣٣-٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lapidus |یەکەم=Ira M. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=qcPZ1k65pqkC |سەردێڕ=Islamic Societies to the Nineteenth Century: A Global History |ڕێکەوت=٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٥١٤٤١-٥}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lassner |یەکەم=Jacob |بەستەری نووسەر=Jacob Lassner |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=jwdsUKLbS2wC |سەردێڕ=Jews, Christians, and the Abode of Islam: Modern Scholarship, Medieval Realities |ڕێکەوت=١٥ی ئازاری ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=University of Chicago Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٢٦-٤٧١٠٧-٥}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lewis |یەکەم=Bernard |بەستەری نووسەر=Bernard Lewis |ڕێکەوت=٢٠٠٢|orig-year=1993 |سەردێڕ=The Arabs in History |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٢٨٠٣١٠-٨|title-link=The Arabs in History}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lewis |یەکەم=David Levering |بەستەری نووسەر=David Levering Lewis |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Zxuar_ISdcUC |سەردێڕ=God's Crucible: Islam and the Making of Europe, 570-1215 |ڕێکەوت=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=W. W. Norton & Company |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٩٣-٠٦٧٩٠-٣}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Lindemann |یەکەم١=Albert S. |بەستەری نووسەر=Albert Lindemann |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=SaEUDAAAQBAJ |سەردێڕ=Antisemitism: A History |دوایین٢=Levy |یەکەم٢=Richard S. |بەستەری نووسەر٢=Richard S. Levy |ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٢٣٥٠٣-٢}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Madelung |یەکەم=Wilferd |بەستەری نووسەر=Wilferd Madelung |ڕێکەوت=١٩٩٧|سەردێڕ=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate |بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٦٤٦٩٦-٣|title-link=The Succession to Muhammad}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Margoliouth |یەکەم=David S. |بەستەری نووسەر=David Samuel Margoliouth |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Rwhm1b9hZh0C |سەردێڕ=Mohammed and the Rise of Islam |ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Cosimo, Inc.|ژپنک=٩٧٨-١-٦١٦٤٠-٥٠٣-٨}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Miller |یەکەم=Judith |بەستەری نووسەر=Judith Miller |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=tH_ThgVEoAcC|سەردێڕ=God Has Ninety-Nine Names: Reporting from a Militant Middle East |ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Simon and Schuster |ژپنک=٩٧٨-١-٤٣٩١-٢٩٤١-٨}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Muir |یەکەم= William |بەستەری نووسەر=William Muir |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=YTwBAAAAQAAJ |سەردێڕ=The Life of Mahomet and History of Islam to the Era of the Hegira: With Introductory Chapters on the Original Sources for the Biography of Mahomet and on the Pre-Islamite History of Arabia |ڕێکەوت=١٨٦١|بڵاوکەرەوە=Smith, Elder&Company, 65, Cornhill}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Muranyi |یەکەم=Miklos |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=bsXXAAAAMAAJ |سەردێڕ=The Life of Muhammad |ڕێکەوت=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=Ashgate |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٦٠٧٨-٧٠٣-٧}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Morgan |یەکەم=Diane |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=6oHDEAAAQBAJ |سەردێڕ=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |ڕێکەوت=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing USA |ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٣-٣٦٠٢٦-٨}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Muesse |یەکەم=Mark W. |بەستەری نووسەر=Mark W. Muesse |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=i8hxEAAAQBAJ |سەردێڕ=Four Wise Men |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=Lutterworth Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٨٨-٩٥٢٢-٨}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Murray |یەکەم=Alexander |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=trene_8DY10C |سەردێڕ=Suicide in the Middle Ages: Volume 2: The Curse on Self-Murder |ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=OUP Oxford |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-١٦١٣٩٩-٩}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Nagel |یەکەم=Tilman |بەستەری نووسەر=Tilman Nagel |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=YvgdEAAAQBAJ |سەردێڕ=Muhammad's Mission: Religion, Politics, and Power at the Birth of Islam |ڕێکەوت=٦ی تەممووزی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |ژپنک=٩٧٨-٣-١١-٠٦٧٤٩٨-٩}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Netton |یەکەم=Ian Richard |بەستەری نووسەر=Ian Richard Netton |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=bYtmAgAAQBAJ |سەردێڕ=Encyclopaedia of Islam |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-١-١٣٥-١٧٩٦٠-١}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Nigosian |یەکەم=Solomon A. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=my7hnALd_NkC|سەردێڕ=Islam: Its History, Teaching, and Practices |ڕێکەوت=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=Indiana University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٥٣-١١٠٧٤-٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Peters |یەکەم=F. E. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=FS8W4fEXJpsC |سەردێڕ=Muhammad and the Origins of Islam |ڕێکەوت=٦ی نیسانی ١٩٩٤|بڵاوکەرەوە=State University of New York Press |ژپنک=٩٧٨-١-٤٣٨٤-١٥٩٧-٠}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Peters |یەکەم=Francis Edward |بەستەری نووسەر=Francis Edward Peters |ڕێکەوت=٢٠٠٣|سەردێڕ=Islam: A Guide for Jews and Christians |بڵاوکەرەوە=Princeton University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٩١-١١٥٥٣-٥|ناونیشان=https://archive.org/details/islamguideforjew00fepe}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Peters |یەکەم=Francis Edward |بەستەری نووسەر=Francis Edward Peters |ڕێکەوت=2003b |سەردێڕ=The Monotheists: Jews, Christians, and Muslims in Conflict and Competition |بەرگ=١|ناونیشان=https://press.princeton.edu/books/paperback/9780691123721/the-monotheists-jews-christians-and-muslims-in-conflict-and |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration |بڵاوکەرەوە=Princeton University Press |id=ASIN: B0012385Z6 |ژپنک=٠-٦٩١-١١٤٦٠-٩}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Peters |یەکەم=Francis Edward |ڕێکەوت=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|بەستەری نووسەر=Francis Edward Peters |سەردێڕ=Jesus and Muhammad: Parallel Tracks, Parallel Lives |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=olEi-1LZYYQC&pg=PA159 |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٧٤٧٤٦-٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130614223637/http://books.google.com/books?id=olEi-1LZYYQC&pg=PA159 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٣}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Peterson |یەکەم=Daniel |بەستەری نووسەر=Daniel C. Peterson |ڕێکەوت=٢٠٠٧|سەردێڕ=Muhammad, Prophet of God |ناونیشان=https://archive.org/details/muhammadpropheto0000pete |بڵاوکەرەوە=Wm. B. Eerdmans Publishing Company |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٢٨-٠٧٥٤-٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Phipps |یەکەم=William E. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=DR_mDAAAQBAJ |سەردێڕ=Muhammad and Jesus: A Comparison of the Prophets and Their Teachings |ڕێکەوت=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing |ژپنک=٩٧٨-١-٤٧٤٢-٨٩٣٥-١}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Powers |یەکەم=David S. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Rx-LAwAAQBAJ |سەردێڕ=Zayd |ڕێکەوت=٨ی ئایاری ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=University of Pennsylvania Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٢٢-٠٩٩٥-٢}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Quinn |یەکەم=Frederick |ڕێکەوت=٢٠٠٨|سەردێڕ=The Sum of All Heresies: The Image of Islam in Western Thought |ناونیشان=https://archive.org/details/sumofallheresies0000quin |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration |شوێن=New York City |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |chapter=The Prophet as Antichrist and Arab Lucifer (Early Times to 1600) |پەڕەکان=١٧–٥٤|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٣٢٥٦٣-٨}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ramadan |یەکەم=Tariq |بەستەری نووسەر=Tariq Ramadan |ڕێکەوت=٢٠٠٧|سەردێڕ=In the Footsteps of the Prophet: Lessons from the Life of Muhammad |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٣٠٨٨٠-٨|ناونیشان=https://archive.org/details/infootstepsofpro00rama}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Rāshid |یەکەم=Maʿmar ibn |بەستەری نووسەر=Ma'mar ibn Rashid |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=N8mlCgAAQBAJ |سەردێڕ=The Expeditions: An Early Biography of Muḥammad |ڕێکەوت=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=NYU Press |ژپنک=٩٧٨-١-٤٧٩٨-٠٠٤٧-٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Reeves |یەکەم=Minou|بەستەری نووسەر=Minou Reeves |ڕێکەوت= ٢٠٠٣|سەردێڕ= [[Muhammad in Europe]]: A Thousand Years of Western Myth-Making |بڵاوکەرەوە=[[New York University Press]] |پەڕەکان=[https://archive.org/details/muhammadineurope٠٠٠٠mino/page/n١٣٢ ٦]–٧|ژپنک= ٠٨١٤٧٧٥٦٤٠}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Reynolds |یەکەم=Gabriel Said |بەستەری نووسەر=Gabriel Said Reynolds |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=b1SjEAAAQBAJ |سەردێڕ=The Emergence of Islam: Classical Traditions in Contemporary Perspective |ڕێکەوت=٧ی ئازاری ٢٠٢٣|بڵاوکەرەوە=Augsburg Fortress Publishers |ژپنک=٩٧٨-١-٥٠٦٤-٧٣٨٨-٨}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Robin |یەکەم=Christian J. |ڕێکەوت=٢٠١٢|سەردێڕ=Arabia and Ethiopia. In The Oxford Handbook of Late Antiquity |بڵاوکەرەوە=OUP USA |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٣٣٦٩٣-١}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Robinson |یەکەم=David |ڕێکەوت=٢٠٠٤|سەردێڕ=Muslim Societies in African History |ناونیشان=https://archive.org/details/muslimsocietiesi0000robi |بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٨٢٦٢٧-٣}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Rodgers |یەکەم=Russ |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=nOxXXwAACAAJ |سەردێڕ=The Generalship of Muhammad: Battles and Campaigns of the Prophet of Allah |ڕێکەوت=٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=University Press of Florida |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٣٠-٣٧٦٦-٠}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Rodinson |یەکەم=Maxime |بەستەری نووسەر=Maxime Rodinson |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ttPdDwAAQBAJ |سەردێڕ=Muhammad |ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=New York Review of Books |ژپنک=٩٧٨-١-٦٨١٣٧-٤٩٣-٢}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Roggema |یەکەم=Barbara |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=8O15DwAAQBAJ |سەردێڕ=The Legend of Sergius Baḥīrā: Eastern Christian Apologetics and Apocalyptic in Response to Islam |ڕێکەوت=٣١ی ئابی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=BRILL |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٤٧٤-٤١٩٥-٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Reading the Middle Ages: Sources from Europe, Byzantium, and the Islamic World, Third Edition |ڕێکەوت=٣ی ئایاری ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=University of Toronto Press |ژپنک=٩٧٨-١-٤٤٢٦-٣٦٧٣-٦|editor-last=Rosenwein |editor-first=Barbara H. |editor-link=Barbara H. Rosenwein |شوێن=Toronto Buffalo London}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Rubin |یەکەم=Uri |بەستەری نووسەر=Uri Rubin |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=3WFqEAAAQBAJ |سەردێڕ=The Life of Muhammad |ڕێکەوت=١٩ی نیسانی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=Taylor & Francis |ژپنک=٩٧٨-١-٣٥١-٨٨٦٧٦-٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ṣallābī |یەکەم=ʻAlī Muḥammad Muḥammad |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=yDmuURWiSNoC |سەردێڕ=The Noble Life of the Prophet |ڕێکەوت=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Darussalam |ژپنک=٩٧٨-٩٩٦٠-٩٦٧٨-٩-٩}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Encyclopaedia of Islam, Volume III (H-Iram): [Fasc. 41-60, 60a] |ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ١٩٩٨|ناونیشان=https://brill.com/edcollbook/title/1482 |editor-last=Schacht |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|بڵاوکەرەوە=Brill |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٠٨١١٨-٥|editor2-last=Lewis |editor3-last=Pellat |editor4-last=Ménage|ref = {{harvid|Schacht et al.|1998}}}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Schroeder|یەکەم=Eric |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ZDbR3Bz1OvsC|سەردێڕ=Muhammad's People: An Anthology of Muslim Civilization |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=Courier Corporation|ژپنک=٩٧٨-٠-٤٨٦-٤٢٥٠٢-٣}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Spellberg |یەکەم=Denise A. |بەستەری نووسەر=Denise Spellberg |ڕێکەوت=١٩٩٦|سەردێڕ=Politics, Gender, and the Islamic Past: The Legacy of 'A'isha Bint Abi Bakr |بڵاوکەرەوە=Columbia University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣١-٠٧٩٩٩-٠|پەڕەکان=٣٩–٤٠}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Stillman|یەکەم=Norman A. |بەستەری نووسەر=Norman A. Stillman |ڕێکەوت=١٩٧٩|سەردێڕ=The Jews of Arab Lands: A History and Source Book |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=bFN2ismyhEYC&pg=PA236 |بڵاوکەرەوە=Jewish Publication Society |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٢٧٦-٠١٩٨-٧|پەڕە=٢٣٦}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Swarup |یەکەم=Ram |بەستەری نووسەر=Ram Swarup |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=GLdZv97v2lMC |سەردێڕ=Understanding the Hadith: The Sacred Traditions of Islam |ڕێکەوت=٢٩ی نیسانی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Prometheus Books |ژپنک=٩٧٨-١-٦١٥٩٢-٢٤٣-٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Towghi |یەکەم=Malek Muhammad |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=sCjFXhIWTlMC |سەردێڕ=Foundations of Muslim Images and Treatment of the World Beyond Islam |ڕێکەوت=١٩٩١|بڵاوکەرەوە=Michigan State University. Department of History}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Waqidi |یەکەم=Muḥammad ibn Umar|بەستەری نووسەر=Al-Waqidi |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=6CcqAQAAMAAJ |سەردێڕ=The Life of Muḥammad: Al-Wāqidī's Kitāb Al-maghāzī |ڕێکەوت=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٥٧٤٣٤-١}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Watt |یەکەم=W. Montgomery |بەستەری نووسەر=W. Montgomery Watt |ڕێکەوت=١٩٥٣|سەردێڕ=Muhammad at Mecca |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |id=ASIN: B000IUA52A |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٧٧٢٧٧-٧|title-link=Muhammad at Mecca (book)}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Watt |یەکەم=W. Montgomery |بەستەری نووسەر=W. Montgomery Watt |ڕێکەوت=١٩٥٦|سەردێڕ=Muhammad at Medina |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٧٧٣٠٧-١|title-link=Muhammad at Medina (book)}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Watt |یەکەم=W. Montgomery |بەستەری نووسەر=W. Montgomery Watt |ڕێکەوت=١٩٧٤|سەردێڕ=Muhammad: Prophet and Statesman |ناونیشان=https://archive.org/details/muhammadprophets00watt/page/138 |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |شوێن=United Kingdom |ژپنک=٠-١٩-٨٨١٠٧٨-٤}} *{{cite encyclopedia|last=Watt |first=W. Montgomery|date=1998 |title=Badr |chapter=Encyclopaedia of Islam, Volume I (A-B): &#91;Fasc. 1-22&#93; |url=https://brill.com/display/title/1480|encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]] |edition=2nd |publisher=Brill |volume=1 |pages=867–8 |isbn=978-90-04-08114-7}} *{{cite encyclopedia |last1=Welch |first1=Alford T. |author-link1=Alford T. Welch |last2=Moussalli |first2=Ahmad S. |last3=Newby |first3=Gordon D. |date=2009 |title=Muḥammad |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World |editor=John L. Esposito |editor-link=John Esposito |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e0550 |quote= |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211050118/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e0550 |archive-date=11 February 2017 }}{{cbignore}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Islam |ناونیشان=https://archive.org/details/islam0000edit |ڕێکەوت=١٩٦١|بڵاوکەرەوە=George Braziller |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٧٦-٠١٦٥-٥|editor-last=Williams |editor-first=John Alden}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Williams |یەکەم=Rebecca |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=DBi_X2qoxpgC|سەردێڕ=Muhammad and the Supernatural: Medieval Arab Views |ڕێکەوت=٢ی ئایاری ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-١-١٣٥-٩٤٠٨٥-٠}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|editor-last=Willis |editor-first=John Ralph |ڕێکەوت=٢٠١٣|سەردێڕ=Slaves and Slavery in Muslim Africa: Islam and the Ideology of Enslavement |شوێن=New York City |بڵاوکەرەوە=[[Routledge Press|Routledge]] |بەرگ=١|پەڕەکان=vii–xi, ٣–٢٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٤٦-٣١٤٢-٤}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Zeitlin |یەکەم=Irving M. |ڕێکەوت= ٢٠٠٧|سەردێڕ= The Historical Muhammad|ناونیشان= https://books.google.com/books?id=v_seJ21M0UoC |بڵاوکەرەوە=[[Polity Press]] |ژپنک= ٩٧٨٠٧٤٥٦٥٤٨٨١}} {{refend}} ====ئینسایکلۆپیدیای ئیسلام==== {{refbegin|30em|indent=yes}} *{{cite encyclopedia |last=Abel |first=Armand |author-link=Armand Abel |date=1960 |title=Baḥīrā |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/bahira-SIM_1050 |encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]] |edition=2nd |publisher=Brill |volume=1 }} *{{cite encyclopedia |last1=Buhl |first1=F. |last2=Welch |first2=A.T. |author-link2=Alford T. Welch |date=1993 |title=Muḥammad |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/muhammad-COM_0780 |encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]] |edition=2nd |publisher=Brill |volume=7 |pages=360–376 |isbn=978-90-04-09419-2 }} *{{TDV Encyclopedia of Islam |title=MUHAMMED |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/muhammed |pages=406-479 |volume=30 }} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Muslim |یەکەم١=Imam Abul-Husain |سەردێڕ=Sahih Muslim |دوایین٢=Al-Khattab |یەکەم٢=Nasiruddin |ڕێکەوت=١ی حوزەیرانی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Dar-us-Salam Publications Inc |ژپنک=٩٧٨-٩٩٦٠-٩٩١٩-٠-٠|edition=First |شوێن=Riyadh}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Peters |یەکەم=F. E. |بەستەری نووسەر=Francis Edward Peters |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=WnMOEAAAQBAJ |سەردێڕ=Judaism, Christianity, and Islam: The Classical Texts and Their Interpretation, Volume I: From Convenant to Community |ڕێکەوت=٩ی ئازاری ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Princeton University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٩١-٢٢٦٨٢-٨}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Sa'd |یەکەم=Muḥammad Ibn |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=_vnXAAAAMAAJ |سەردێڕ=Kitab Al-tabaqat Al-kabir - Volume 2 |ڕێکەوت=١٩٧٢|بڵاوکەرەوە=Pakistan Historical Society}} *{{cite encyclopedia |last=Watt |first=W. Montgomery |author-link=W. Montgomery Watt |date=1971 |title=Ḥalīma Bint Abī Ḏh̲uʾayb |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/halima-bint-abi-dhuayb-SIM_2648 |encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]] |edition=2nd |publisher=Brill |volume=3 }} *{{cite encyclopedia |last=Watt |first=W. Montgomery |author-link=W. Montgomery Watt |date=1960 |title=Āmina |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/amina-SIM_0601 |encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]] |edition=2nd |publisher=Brill |volume=1 }} *{{cite encyclopedia |last1=Wensinck |first1=A.J. |last2=Rippen |first2=A. |date=2002 |title=Waḥy |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/wahy-COM_1331 |encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]] |edition=2nd |publisher=Brill |volume=11 }} *{{cite encyclopedia |last1=Wensinck |first1=A.J. |last2=Jomier |first2=J. |date=1990 |title=Ka'ba |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kaba-COM_0401?lang=en |encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]] |edition=2nd |publisher=Brill |volume=4 }} {{refend}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{بەستەری پرۆژە خوشکەکان|محەممەد|d=Q9458|c=محمد بن عبد الله|v=no|voy=no|m=no|mw=no|species=no|n=no|s=no|b=no|q=no}} * {{Curlie|Society/Religion_and_Spirituality/Islam/Prophets/Muhammed}} * {{بریتانیکا|396226}} {{Navboxes |title = وتارە پەیوەندیدارەکان بە محەممەد |list = {{محەممەد٢|state=expanded}} {{پێغەمبەران بەپێی قورئان}} {{باب و باپیرانی محەممەد |state=autocollapse}} {{بابەتەکانی ئیسلام}} }} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{وتاری ھەڵبژێردراو|وەشان=|ڕێکەوت=١ی حوزەیرانی ٢٠٢٣}} {{تووڵی دەروازە|ئیسلام|ژیاننامە|سیاسەت|قورئان|محەممەد|مێژووی ئیسلام|مەککە|مەدینە|مێژوو|کۆمەڵگا|ڕۆژھەڵاتی ناوین}} [[پۆل:محەممەد| ]] [[پۆل:ئەھل ئەلبەیت]] [[پۆل:ئەھل ئەلکیسائ]] [[پۆل:ئەو کەسانەی ھەوڵی تیرۆریان دراوە]] [[پۆل:ئیسلام]] [[پۆل:پێغەمبەران لە دینی درۆز]] [[پۆل:پێغەمبەران لە قورئاندا]] [[پۆل:پێغەمبەرە عەرەبەکان]] [[پۆل:خەڵکی مەککە]] [[پۆل:دامەزرێنەرانی دینەکان]] [[پۆل:دیپلۆماتەکان]] [[پۆل:ڕابەرە ئاینییە ئیسلامییەکانی سەدەی ٧ەم]] [[پۆل:سیاسەتمەدارە عەرەبەکان]] [[پۆل:عەرەبە موسڵمانەکان]] [[پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٦ەم]] [[پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٧ەم]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ٧ەم لە ئاسیا]] [[پۆل:فەلسەفەی سیاسی]] [[پۆل:قوڕەیش]] [[پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٥٧٠]] [[پۆل:مردووانی ٦٣٢]] [[پۆل:مەدینە]] p5ihv8m9wajs6gky385pgyaipemvcjf 10 1544 1580236 1580131 2026-05-02T19:47:47Z Hivja 64112 /* */ 1580236 wikitext text/x-wiki {{لە ھەواڵەکاندا/وێنە | وێنە = Ali Al-zaidi.png <!--تێبینی: پەڕگەی نەپارێزراوی کۆمنز بەکار مەھێنە. پاراستنە تاڤگەیییەکەی ئێمە پەسەندی ناکەن. --> | پانی = 140px<!--بەگشتی 120 بۆ وێنە ستوونییەکان، 160 بۆ وێنە ئاسۆیییەکان و 140 بۆ وێنە چوارگۆشەیییەکان--> | شرۆڤە = عەلی زەیدی لە ٢٠٢٦ | جێگری وێنە = عەلی زەیدی لە ٢٠٢٦ | بەستەر = | لێوار = no | بەری شرۆڤە = ڕاست }} <!-- * بەکاربھێنە بۆ شێوازی پێڕستکردن. ھەمیشە بە ھێڵێکی نوێ دەست پێ بکە و بە شکاندنی ھێڵێک کۆتایی پێ بھێنە. لەنێوان ھەر ھەواڵێک ھێڵی بۆش بەجێ مەھێڵە. --> <!-- تکایە نوێترینی ھەواڵەکان لە خوارووی ئێرە دابنێ. نابێت زیاتر لە ٥ ھەواڵ دابنرێن و پێویستە ھەواڵە کۆنەکان ئەرشیڤ بکرێن. --> * [[٢٧ی نیسان]] – '''[[عەلی زەیدی]]''' ''(لە وێنەکەدا)'' وەک [[سەرۆک وەزیرانی عێراق]] ھەڵبژێردرا و لە جێگای [[محەممەد شیاع سوودانی]] داندرا. * [[١٢ی نیسان]] – '''[[نزار ئامێدی]]''' وەک [[سەرۆک کۆماری عێراق]] دەستبەکار بوو و جێگای [[لەتیف ڕەشید]]ی گرتەوە. * [[١ی نیسان]] – [[ناسا]] ئەرکی [[فڕین لە نزیک (فڕینی بۆشایی)|فڕین لە نزیک]] مانگی '''[[ئارتێمیس ٢]]''' ڕەوانە دەکات، کە یەکەم ئەرکی مرۆڤھەڵگرە بۆ ئەو دیوی [[خولگەی نزیکی زەوی|خولگەی نزیکی زەوی]] لە دوای [[ئەپۆلۆ ١٧]] لە ساڵی ١٩٧٢ەوە. * [[١٥ی ئازار]] – لە '''[[٩٨ەمین خەڵاتەکانی ئۆسکار|خەڵاتەکانی ئۆسکاردا]]'''، فیلمی [[جەنگێک دوای جەنگێکی تر]] شەش خەڵاتی ئۆسکار دەباتەوە، لەوانە [[خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین فیلم|باشترین فیلم]] و [[خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین دەرھێنەر|باشترین دەرهێنەر]] بۆ [[پۆڵ تۆماس ئەندەرسن]]. * [[١١ی ئازار]] – '''[[ساڵح موسلیم]]'''، سیاسەتوانی کورد و ھاوسەرۆکی پێشووی [[پارتی یەکێتیی دیموکرات (سووریا)|پەیەدە]] لە نەخۆشخانەیەکی [[ھەولێر]] کۆچی دواییی کرد. <!--کۆتاییی ھەواڵەکان--> {{لە ھەواڵەکاندا/پێپەڕە |nocurrenteventslink = {{{nocurrenteventslink|}}} |currentevents = <!-- ڕووداوەکانی «بەردەوامە» لێرە دەبن. بەپێی کاتی ڕوودانیان لە تازەوە بۆ کۆن پێڕستیان بکە. سوود لە جیاکردنەوە بە * ببینە ئەگەر زۆر بوون. --> * <!-- ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ --> [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران]] * <!-- ١٥ی نیسانی ٢٠٢٣ --> [[ململانێی سوودان (٢٠٢٣–ئێستا)|ململانێی سوودان]] * <!-- ٩ی ئازاری ٢٠٢٢ --> [[ھێرشی ڕووسیا بۆ ئوکراینا]] <!--*--><!--ڕێکەوت--> <!--[[ڕووداو]]--> |recentdeaths = <!-- «دوایین مردنەکان» لێرە دەبن. * بەکاربھێنە بۆ شێوازی پێڕستکردن. ھەمیشە بە ھێڵێکی نوێ دەست پێ بکە و بە شکاندنی ھێڵێک کۆتاییی پێ بھێنە. لەنێوان ھەر ھەواڵێکی مردن ھێڵی بۆش بەجێ مەھێڵە. پێویستە ئەوپەڕی ٦ دوایین مردوو لێرە بن. ھەر ھەواڵێکی کۆنتر لە ٣٠ ڕۆژ لاببە. --> * <!-- ٢٨ی نیسان --> [[فارووق ڕەفیق]] * <!-- ٢٦ی ئازار --> [[عەلیڕەزا تەنگسیری]] * <!-- ١٨ی ئازار --> [[ئیسماعیل خەتیب]] * <!-- ١٧ی ئازار --> [[عەلی لاریجانی]] * <!-- ٢٨ی شوبات --> [[عەلی خامنەیی]] * <!-- ٢٨ی شوبات --> [[عەلی شەمخانی]] }}<noinclude> {{active editnotice}} {{بەڵگەنامە}} </noinclude> [[پۆل:ویکیپیدیا لە ھەواڵەکاندا]] 0di1wte1tlmgjjgszqt0uhl0kdfgqz0 0 3710 1580290 1562121 2026-05-02T23:37:53Z Pirehelokan 5097 شێواز 1580290 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Job-restored-to-prosperity.jpg|وێنۆک|200px|چەپ]]{{شێواز}} [[ئەیووب|ئەیوب]] کەسایەتییەکی [[پەیمانی کۆن|پەیمانی کۆنە]] کە ناوی لە [[قورئان|قورئانیشدا]] ھاتووە. کوڕی موەسی (موصی) کوری رازخ کوڕی [[ئیسحاق]] کوڕی [[ئیبراھیم]].<ref>'''قورئان''' - سورەتی ئەنعام ئایەتی ٨٤</ref> پیاوێک بوو لە [[ڕۆمەکان]]. بیروڕای تر ھەیە کە ناوی [[ئەیووب|ئەیوب]] کوڕی موەسی (موصی) کوری رەعویل کوڕی عەیس کوڕی [[ئیسحاق]] کوڕی [[یعقوب]]، ئەمەش لە ڕەچەڵەکی گۆڕیوە. == چیرۆکی ئەیوب == ئەیوب پیاوێکی دەوڵەمەند بوو ھەتاکوو تەمەنی ٧٠ ساڵی، کەسوکارێکی زۆری ھەبوو، [[خودا]] ویستی تاقی بکاتەوە، بۆیە ھەموو ئەو شتانەی لێ سەندەوە، و لاشەی پڕ کرد لە نەخۆشیی و ژیانیشی بوو بە کارەسات<ref>[http://www.ou.org/about/judaism/iyov.htm کورتەی ژیانی ئەیوب - Judaism 101] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040929161225/http://www.ou.org/about/judaism/iyov.htm |date=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٠٤ }}</ref>، ئەو ئەندامەی گیانی کە لێ مابۆوە و سەلامەت بوو، [[دڵ]] و [[زووبان]] ی بوو، کە بەو دوو ئەندامەی [[شەو]] و [[ڕۆژ]] [[خودا]]ی دەپەرست، نەخۆشییەکەی ئەیوب ئەوەندە درێژەی کێشا، خەڵکی دەوروبەری وردەوردە تاقەتی ئەییووبیان نەما و سۆز و بەزەیییان بۆ کەم بووەوە. تەنھا خێزانی نەبێت بەوەفابوو و چاکەی ئەیوبی لەبیر نەدەچو‌و، بەردەوام سەری لێ دەدا و خزمەتی دەکرد. ئەیوب ئەوەندە دەستی کورت بوو، ناچار خێزانی کرێکاری و خزمەتی ماڵانی دەکرد تا ئەیوب بەخێو بکات و پەکی نەکەوێت. بەو شێوەیە خێزانیشی لەگەڵ ئەییووبدا ئارامی گرت و لەگەڵ ئەو ھەموو ناخۆشییەشدا دەستی لە ئەییووب ھەڵنەگرت.<ref>[http://www.dangiislam.org/v/content/babet-0/1444 دەنگی ئیسلام - تاقیکردنەوەی ئەیوب لەلایەن خواوە] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100217065412/http://www.dangiislam.org/v/content/babet-0/1444 |date=١٧ی شوباتی ٢٠١٠ }}</ref> ئەیوب بەئارامگرتن لەسەر نەخۆشی و ئازارەکانی توانی بەسەر تاقیکردنەوەکەدا سەربکەوێت، ھەتاکوو ئەمڕۆش لەناو موسوڵماناندا ئارامگرتنی ئەیوب ناوبانگی ھەیە و بەنموونەی دانبەخۆدانان و ئارامی دەھێنرێتەوە، تەنانەت لە [[قورئان]]یشدا باسی کراوە.<ref>['''قورئان''' - سورەتی ص ئایەتی ٤٤]</ref> == ئەییووب پێغەمبەری خوایە == ئەییووب لە نەوەی ئیبراھیمە؛ دایکی ئەییووبیش کچی (لوط)ی پێغەمبەر بووە ‌-سەلامی خوای گەورەیان لێ بێت-. ئەییووبی پێغەمبەر لە خاکی حۆران ژیاوە و لە تەمەنی٩٣ ساڵیدا وەفاتی کردووە. لە دنیادا زۆر دەوڵەمەند بوو؛ خوای گەورە بەخششی زۆری پێ دابوو؛ منداڵ و کەسوکاری زۆریشی ھەبوو. خەڵکی ناویان نابوو ئەییووب لەبەر ئەوەی لە ھەموو حاڵێکدا بەردەوام بۆ لای خوای گەورە ئەگەڕایەوە. ھەروەھا زۆر لە خوای گەورە دەترسا و ھەمیشە داوای لێخۆشبوونی دەکرد. بەزەیی بە دەستکورت و نەداراندا دەھاتەوە ‌و یارمەتی بێوەژن و منداڵی دەدا. ڕێزی میوانی زۆر دەگرت و بانگەوازی خەڵکی بۆ ئایینی یەکتاپەرستی دەکرد. == تاقیکردنەوەی ئەییووب -سەلامی خوای گەورەی لێ بێت- == بەڵا و بەسەرھاتەکانی ژیان بەڵگە نین‌ لەسەر بەدبەختی. خۆشگوزەرانی و ناڕەحەتییەکانی دنیاش بە کاری چاکە و خراپەکارییەوە پەیوەست نین. چونکە دنیا شوێنی تاقیکردنەوەیە و کێڵگەی ئاخیرەتە. ئەنجامی ئارامگرتنیش پاداشتە ‌و چەندجاربوونەوەی خۆشی و چاکەکانە. ئادەمیزادیش بەپێی ئیمانی تاقی دەکرێتەوھ؛ ئەگەر لە ئیمانەکەیدا پتەو بوو، ئەوە بەڵاکەی گەورە دەبێ؛ ئەگەر لە ئیمانەکەشیدا نەرم بوو، ئەوە بەپێی ئیمانی تاقی دەکرێتەوە. بەو شێوەیە بەڵا لە کۆڵ باوەڕدار نابێتەوە ھەتا ھەموو گوناھەکانی لێ ھەڵدەوەرێنێت. لەبەر ئەوەی پێغەمبەرانیش لە ھەموو کەس باوەڕیان پتەوترە،‌‌ بۆیە لە ھەموو کەس توندتر تاقی کراونەتەوە‌. ئەییووب -سەلامی خوای گەورەی لێ بێت- ھەتا تەمەنی (٧٠)-ساڵی زۆر بە دەوڵەمەندی دەژیا. ماڵی دنیا و ئەسپ و مەڕوماڵات و زەویوزاری زۆری ھەبوو. ھەروەھا منداڵ و بەندە و خزمەتکاری زۆریشی ھەبوو. بەڵام لە تەمەنی پیریدا خوای گەورە تاقی کردەوە و ھەموو بەخششەکانی دنیای لێ وەرگرتەوە و منداڵ و نەوەکانی بۆ لای خۆی بردەوە. بەوەش ئەییووب دەستکورت و ھەژار کەوت. سەرەڕای ئەوەش ئەییووب -سەلامی خوای گەورەی لێ بێت- تووشی نەخۆشیی جۆراوجۆر ھات. نەخۆشییەکەی ئەییووب -سەلامی خوای گەورەی لێ بێت- ئەوەندە درێژەی کێشا، خەڵکی دەوروبەری وردەوردە تاقەتی ئەییووبیان نەما و سۆز و بەزەیییان بۆ کەم بووەوە. تەنھا خێزانی نەبێت بەوەفا بوو و چاکەی ئەییووبی لەبیر نەدەچو‌و، بەردەوام سەری لێ دەدا و خزمەتی دەکرد. ئەییووب -سەلامی خوای گەورەی لێ بێت- ئەوەندە دەستی کورت بوو، ناچار خێزانی کرێکاری و خزمەتی ماڵانی دەکرد تا ئەییووب بەخێو بکات و پەکی نەکەوێت. بەو شێوەیە خێزانیشی لەگەڵ ئەییووبدا ئارامی گرت و لەگەڵ ئەو ھەموو ناخۆشییەشدا دەستی لە ئەییووب ھەڵنەگرت. == ئارامیی ئەییووب -سەلامی خوای گەورەی لێ بێت- == نەخۆشییەکەی ئەییووب درێژەی کێشا؛ بە جۆرێک ھیچ ئەندامێکی لەشی بە ساغی نەما و ھەمووی لە ئیش کەوت. تەنھا دڵ و دەمی نەبێت کە یادی خوای گەورەی پێ دەکردن. لەگەڵ ئەو بەڵایەشدا ئەییووب -سەلامی خوای گەورەی لێ بێت- [[خواپەرستی]]ی خۆی دەکرد و لە ئارامگرتن بەردەوام بوو. بەیانی و ئێوارە، شەو و ڕۆژ یادی خوای گەورەی دەکرد و چاوەڕێی پاداشتی پەروەردگاری دەکرد. ئارامگرتن و سوپاسگوزاریی ئەییووب -سەلامی خوای گەورەی لێ بێت- خەڵکی سەردەمی خۆی سەرسام کردبوو. بە جۆرێک ھەتا سەردەمی ئەمڕۆشمان نموونە بە ئارامگرتنی ئەییووب دەھێنرێتەوە. جارێکیان خێزانی بە ئەییووبی وت: "ئەی ئەییووب، ئەگەر داوا لە خوای گەورە بکەیت، شیفات بۆ دەنێرێت و ڕزگارت دەبێت!" ئەییووب وتی: "(٧٠) ساڵ بە لەشساغی ژیام، بە کەمی دەزانم ئەگەر (٧٠) ساڵیش بۆ خوای گەورە ئارام بگرم." == پەنابردن بۆ خوای گەورە == ئەییووب پێغەمبەری خوا بوو -سەلامی خوای گەورەی لێ بێت-. لەسەر بەڵاکان و ناڕەحەتییەکانیش ئارامی دەگرت و بێئومێد نەدەبوو لە بەزەییی خوای گەورە. بەڵام بێ گومان شەیتان واز لە ئادەمیزاد ناھێنێت؛ ھەموو کات و ساتێک ھەوڵ دەدات بەندەکانی خوای گەورە فریو بدات. شەیتان ئازاری ئەییووبی دەدا و ئەیویست وەسوەسە بۆ ئەییووب دروست بکات و ناشوکری بە ئەییووب بکات و واز لە ئارامگرتن بھێنێت و بێئومێدی بکات. ئازاردانی شەیتان بۆ ئەییووب زیادی کرد. لەبەر ئەوە ئەییووب پەنای بۆ خوای گەورە برد و دەستی کرد بە نزا و پاڕانەوە ھەتا خوای گەورە بەزەیی پێدا بێتەوە یان بەڵاکەی لەسەر لابات یان ئارامتری بکات و بەسەر شەیتاندا زاڵی بکات. ئەییووب وتی: "خوای گەورە، شەیتان ھیلاکی کردووم و ئازارم دەدات. تۆش لە ھەموو کەس بەبەزەییتریت." == چارەسەرکردنی نەخۆشی == خوای گەورە پاڕانەوەکەی ئەییووبی قەبووڵ کرد و شیفای بۆ نارد. خوای گەورە دەیتوانی ئەییووب بەبێ چارەسەری شیفا بدات، بەڵام ئەییووبی ھان دا ھەتا خۆی چارەسەر بکات؛ خوای گەورە فەرمانی بە ئەییووب کرد قاچی بە زەویدا بدات. ئەویش قاچی بە زەویدا کێشا و دوو کانیی ئاوی لەژێر پێدا بۆ ھەڵقوڵاند. پاشان فەرمانی پێ کرد ھەتا لە یەکێکیاندا خۆی بشوات؛ بەوەش ھەموو نەخۆشییەکانی دەرەوەی چارەسەر بوو. لە کانییەکەی تریشیان ئاو بخواتەوە بەوەش ھەموو نەخۆشییەکانی ناوەوەی چارەسەر بوو. بەو شێوەیە خوای گەورە شیفای بۆ نارد. ھەروەھا ھەموو بەڵاکانی تریشی لەسەر ھەڵگرت و ھەموو بەخششەکانی جارانی پێ دایەوە و دوو ئەوەندەی جارانیش مناڵی پێ بەخشییەوە؛ ھەتا ئادەمیزاد بزانێت ئەوە ئەنجامی ئارامگرتنە بۆ خوای گەورە. == نەرمونیانی لەگەڵ خێزاندا == ئەییووب -سەلامی خوای گەورەی لێ بێت- لە کاتی دەوڵەمەندی و لەشساغیدا بە چاکترین شێوە لەگەڵ خێزانیدا ھەڵسوکەوتی دەکرد. ھەروەھا خێزانیشی لە کاتی نەخۆشیی ئەییووبدا نموونەی ئافرەتێکی بەوەفا و بەئارام بوو. بەڵام خێزانی ئەییووب ھەندێک ھەڵەی کرد و ئەییووبیش -سەلامی خوای گەورەی لێ بێت- سوێندی خوارد کە ئەگەر چاک ببێتەوە (١٠٠) قەمچی لێ بدات. بەڵام لەبەر ئەوەی خێزانی ئەییووب لە بەندە چاکەکانی پەروەردگار‌ بوو، خوای گەورە نەیھێشت ئەییووب لە خێزانی بدات. ھەتا سوێندەکەی ئەییووبیش نەکەوێت، خوای گەورە فەرمانی پێ کرد کە چەپکێ گیا ھەڵبگرێت و نزیکەی (١٠٠ ) دانە بێت و بەھێواشی یەکجار بە خێزانیدا بکێشێت. بەو شێوەیەش خوای گەورە لەو سوێندە و ئەو گیروگرفتە ڕزگاری کرد. قورئانی پیرۆز باسی ئەم سوێندەی ئەییووبمان بۆ دەکات ھەتا بەشێوەیەکی خەیاڵی نەڕوانینە چواردەورمان. ئەوەتا ھەرچەند ئەییووب -سەلامی خوای گەورەی لێ بێت- بەئارام بوو، بەڵام کاتێک خێزانی ھەڵەیەکی کرد، ئارامی نەما و ئەو سوێندەی خوارد. ھەتا بشزانین کە ھەر خوای گەورە خاوەنی کەمال و ھەموو سیفەت و ناوە جوانەکانە. == ئەیوب لەناو ئایینەکاندا == === ئەیوب لەلای جولەکە === ===ئەیوب لەلای مەسیحییەکان=== === ئەیوب لەلای ئیسلام === '''''<big>ئەیوب لەلای خێزانەکەی</big>''''' == پەراوێزەکان == {{reflist}} == سەرچاوەکان == # [https://web.archive.org/web/20100217065412/http://www.dangiislam.org/v/content/babet-0/1444 دەنگی ئیسلام - پێغەمبەران] # [https://web.archive.org/web/20100612100424/http://shammel.net/story/13.html ژیانی پێغەمبەران - ئەیوب] # [https://web.archive.org/web/20100612210058/http://mechon-mamre.org/e/et/et2701.htm Job book کتێبی ئەیوب] # [https://web.archive.org/web/20180901170642/http://www.bookofjob.org/ تاقیکردنەوەکەی ئەیوب - PUTTING GOD ON TRIAL: The Biblical Book of Job] {{پێغەمبەران}} {{پۆلی کۆمنز|Job}} {{تووڵی دەروازە|ئایین|قورئان|ژیاننامە|ئیسلام}} [[پۆل:پێغەمبەرانی خودا]] [[پۆل:پێغەمبەرانی نێو قورئان]] [[پۆل:کەسایەتییە پیرۆزەکان]] [[پۆل:پێغەمبەران لە ئایینی درۆز]] [[پۆل:پێغەمبەران لە دینی درۆز]] bjs8hxo5355q1357wo9148hq3qvcq1n 0 6977 1580150 1580026 2026-05-02T12:05:58Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ پارامەترە واڵاکان لابران؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1580150 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == * [[١٩٨٦]] - [[ئۆلف پاڵمەر]] سەرۆک وەزیرانی [[سوید]] تیرۆر کرا * [[١٩٩١]] - هێرشی [[گەردەلولی بیایان]] لە لایەن هاوپەیمانەکانەوە بۆ سەر ئێراق سەرکەوتووانە کۆتایی پێ هات == لە دایکبوونەکان == == مردنەکان == * [[٢٠٢٥]]: کوژرانی ئێرانییە بەناوبانگەکان لە [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|ھێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران]]: ** [[عەلی خامنەیی]]، ٨٦، [[ئایەتوڵڵا]]، سەرۆکی [[ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم]] (١٩٨٨–١٩٨٩)، [[سەرۆک کۆماری ئێران]] (١٩٨١–١٩٨٩) و [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری باڵای شۆڕشی ئیسلامی]] (لە ١٩٨٩ەوە).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر١=Sanya Burgess |نووسەر٢=Molly Blackall |ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=How Trump and Israel's killing of Khamenei played out – hour by hour |ناونیشان=https://inews.co.uk/news/trump-israels-killing-khamenei-played-out-4266623 |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=The i Paper |زمان=en-US |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260303175231/https://inews.co.uk/news/trump-israels-killing-khamenei-played-out-4266623 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ** [[عەبدولڕەحیم مووسەوی]]، ٦٥–٦٦، سەرۆکی [[بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکان]] (لە ٢٠٢٥ەوە) و فەرماندەی گشتیی [[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر=<!-- not stated --> |ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=US-Israeli attack kills Iranian Armed Forces Chief |ناونیشان=https://timeskuwait.com/us-israeli-attack-kills-iranian-defense-minister-armed-forces-chief/ |ئیش=Times Kuwait |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٦}}</ref> ** [[عەزیز نەسیرزادە]]، ٦٢، [[وەزارەتی بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان (ئێران)|وەزیری بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان]] (لە ٢٠٢٤ەوە).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Funeral held in Tehran for Iranian commanders killed in US–Israeli strikes |ناونیشان=https://ca.news.yahoo.com/funeral-held-tehran-iranian-commanders-134224573.html |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Yahoo News |زمان=en-CA}}</ref> ** [[محەممەد پاکپوور]]، فەرماندەی گشتیی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] (لە ٢٠٢٥ەوە).<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Top Iran IRGC Commander Mohammad Pakpour Killed In Strikes: Israel |ناونیشان=https://www.ndtv.com/world-news/iran-news-iran-israel-news-top-iran-irgc-commander-mohammad-pakpour-killed-in-strikes-israel-11149625 |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|ئیش=NDTV News Desk |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260302053407/https://www.ndtv.com/world-news/iran-news-iran-israel-news-top-iran-irgc-commander-mohammad-pakpour-killed-in-strikes-israel-11149625 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ** [[عەلی شەمخانی]]، ٧٠، ئەفسەری دەریایی و سیاسەتوان، [[وەزارەتی بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان (ئێران)|وەزیری بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان]] (١٩٩٧–٢٠٠٥)، سەرۆکی [[ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی]] (٢٠١٣–٢٠٢٣) و ئەندامی [[ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم]] (لە ٢٠٢٣ەوە).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iran Confirms Killings of IRGC Chief Pakpour, Ali Shamkhani |ناونیشان=https://www.middleeasteye.net/live-blog/live-blog-update/iran-confirms-killings-irgc-chief-pakpour-ali-shamkani |وێبگە=Middle East Eye |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٦|زمان=en}}</ref> == بۆنەکان == == بەستەری دەرەکی == {{commons|February 28}} ---- {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] [[پۆل:شوبات]] 5jdcepg7aibiws0hdsdr1byt5fd03u2 1580175 1580150 2026-05-02T15:01:30Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی بەجێماوی {{[[داڕێژە:سەرچاوەکان|سەرچاوەکان]]}} 1580175 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == * [[١٩٨٦]] - [[ئۆلف پاڵمەر]] سەرۆک وەزیرانی [[سوید]] تیرۆر کرا * [[١٩٩١]] - هێرشی [[گەردەلولی بیایان]] لە لایەن هاوپەیمانەکانەوە بۆ سەر ئێراق سەرکەوتووانە کۆتایی پێ هات == لە دایکبوونەکان == == مردنەکان == * [[٢٠٢٥]]: کوژرانی ئێرانییە بەناوبانگەکان لە [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|ھێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران]]: ** [[عەلی خامنەیی]]، ٨٦، [[ئایەتوڵڵا]]، سەرۆکی [[ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم]] (١٩٨٨–١٩٨٩)، [[سەرۆک کۆماری ئێران]] (١٩٨١–١٩٨٩) و [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری باڵای شۆڕشی ئیسلامی]] (لە ١٩٨٩ەوە).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر١=Sanya Burgess |نووسەر٢=Molly Blackall |ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=How Trump and Israel's killing of Khamenei played out – hour by hour |ناونیشان=https://inews.co.uk/news/trump-israels-killing-khamenei-played-out-4266623 |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=The i Paper |زمان=en-US |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260303175231/https://inews.co.uk/news/trump-israels-killing-khamenei-played-out-4266623 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ** [[عەبدولڕەحیم مووسەوی]]، ٦٥–٦٦، سەرۆکی [[بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکان]] (لە ٢٠٢٥ەوە) و فەرماندەی گشتیی [[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر=<!-- not stated --> |ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=US-Israeli attack kills Iranian Armed Forces Chief |ناونیشان=https://timeskuwait.com/us-israeli-attack-kills-iranian-defense-minister-armed-forces-chief/ |ئیش=Times Kuwait |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٦}}</ref> ** [[عەزیز نەسیرزادە]]، ٦٢، [[وەزارەتی بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان (ئێران)|وەزیری بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان]] (لە ٢٠٢٤ەوە).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Funeral held in Tehran for Iranian commanders killed in US–Israeli strikes |ناونیشان=https://ca.news.yahoo.com/funeral-held-tehran-iranian-commanders-134224573.html |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Yahoo News |زمان=en-CA}}</ref> ** [[محەممەد پاکپوور]]، فەرماندەی گشتیی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] (لە ٢٠٢٥ەوە).<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Top Iran IRGC Commander Mohammad Pakpour Killed In Strikes: Israel |ناونیشان=https://www.ndtv.com/world-news/iran-news-iran-israel-news-top-iran-irgc-commander-mohammad-pakpour-killed-in-strikes-israel-11149625 |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|ئیش=NDTV News Desk |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260302053407/https://www.ndtv.com/world-news/iran-news-iran-israel-news-top-iran-irgc-commander-mohammad-pakpour-killed-in-strikes-israel-11149625 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ** [[عەلی شەمخانی]]، ٧٠، ئەفسەری دەریایی و سیاسەتوان، [[وەزارەتی بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان (ئێران)|وەزیری بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان]] (١٩٩٧–٢٠٠٥)، سەرۆکی [[ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی]] (٢٠١٣–٢٠٢٣) و ئەندامی [[ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم]] (لە ٢٠٢٣ەوە).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iran Confirms Killings of IRGC Chief Pakpour, Ali Shamkhani |ناونیشان=https://www.middleeasteye.net/live-blog/live-blog-update/iran-confirms-killings-irgc-chief-pakpour-ali-shamkani |وێبگە=Middle East Eye |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٦|زمان=en}}</ref> == بۆنەکان == == بەستەری دەرەکی == {{commons|February 28}} ---- == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] [[پۆل:شوبات]] ced9d0dua5vsuw1ral4k1xxfu7doo98 1580262 1580175 2026-05-02T20:03:43Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1580262 wikitext text/x-wiki {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == * [[١٩٨٦]] - [[ئۆلف پاڵمەر]] سەرۆک وەزیرانی [[سوید]] تیرۆر کرا * [[١٩٩١]] - هێرشی [[گەردەلولی بیایان]] لە لایەن هاوپەیمانەکانەوە بۆ سەر ئێراق سەرکەوتووانە کۆتایی پێ هات == لە دایکبوونەکان == == مردنەکان == * [[٢٠٢٥]]: کوژرانی ئێرانییە بەناوبانگەکان لە [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|ھێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران]]: ** [[عەلی خامنەیی]]، ٨٦، [[ئایەتوڵڵا]]، سەرۆکی [[ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم]] (١٩٨٨–١٩٨٩)، [[سەرۆک کۆماری ئێران]] (١٩٨١–١٩٨٩) و [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری باڵای شۆڕشی ئیسلامی]] (لە ١٩٨٩ەوە).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر١=Sanya Burgess |نووسەر٢=Molly Blackall |ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=How Trump and Israel's killing of Khamenei played out – hour by hour |ناونیشان=https://inews.co.uk/news/trump-israels-killing-khamenei-played-out-4266623 |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=The i Paper |زمان=en-US |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260303175231/https://inews.co.uk/news/trump-israels-killing-khamenei-played-out-4266623 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ** [[عەبدولڕەحیم مووسەوی]]، ٦٥–٦٦، سەرۆکی [[بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکان]] (لە ٢٠٢٥ەوە) و فەرماندەی گشتیی [[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر=<!-- not stated --> |ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=US-Israeli attack kills Iranian Armed Forces Chief |ناونیشان=https://timeskuwait.com/us-israeli-attack-kills-iranian-defense-minister-armed-forces-chief/ |ئیش=Times Kuwait |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٦}}</ref> ** [[عەزیز نەسیرزادە]]، ٦٢، [[وەزارەتی بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان (ئێران)|وەزیری بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان]] (لە ٢٠٢٤ەوە).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Funeral held in Tehran for Iranian commanders killed in US–Israeli strikes |ناونیشان=https://ca.news.yahoo.com/funeral-held-tehran-iranian-commanders-134224573.html |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Yahoo News |زمان=en-CA}}</ref> ** [[محەممەد پاکپوور]]، فەرماندەی گشتیی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] (لە ٢٠٢٥ەوە).<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Top Iran IRGC Commander Mohammad Pakpour Killed In Strikes: Israel |ناونیشان=https://www.ndtv.com/world-news/iran-news-iran-israel-news-top-iran-irgc-commander-mohammad-pakpour-killed-in-strikes-israel-11149625 |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|ئیش=NDTV News Desk |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260302053407/https://www.ndtv.com/world-news/iran-news-iran-israel-news-top-iran-irgc-commander-mohammad-pakpour-killed-in-strikes-israel-11149625 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ** [[عەلی شەمخانی]]، ٧٠، ئەفسەری دەریایی و سیاسەتوان، [[وەزارەتی بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان (ئێران)|وەزیری بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان]] (١٩٩٧–٢٠٠٥)، سەرۆکی [[ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی]] (٢٠١٣–٢٠٢٣) و ئەندامی [[ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم]] (لە ٢٠٢٣ەوە).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iran Confirms Killings of IRGC Chief Pakpour, Ali Shamkhani |ناونیشان=https://www.middleeasteye.net/live-blog/live-blog-update/iran-confirms-killings-irgc-chief-pakpour-ali-shamkani |وێبگە=Middle East Eye |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٦|زمان=en}}</ref> == بۆنەکان == == بەستەری دەرەکی == {{commons|February 28}} ---- == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] [[پۆل:شوبات]] nq4pay3hprgpa3dtdoo2vynnutxey61 0 8783 1580164 1273541 2026-05-02T13:36:37Z Kurcke 72204 OPEC.svg 1580164 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Flag of OPEC.svg|وێنۆک|چەپ|ئاڕمی ڕێکخراوی ئۆپێک]] '''ڕێکخراوی وڵاتانی ھەناردەکاری نەوت''' یان '''ئۆپێک''' (بە ئینگلیزی: Organization of the Petroleum Exporting Countries) کوتکراوەی (بەئینگلیزی: OPEC)، [[ڕێکخراوە|ڕێکخراوێکی]] نێونەتەوەییی نەوتییە کە لە ١٤-٩-[[١٩٦٠]]دا لەلایەن وڵاتانی [[ئێران]]، [[ڤێنێزوێلا]]، [[عێراق]]، [[عەرەبستان]] و [[کووەیت]]، بە ئامانجی سنووردارکردنی ئاستی بەرھەمھێنانی [[نەوت]] و یارمەتیدان بە گرانترکردنی، لە [[بەغدا]] دامەزرا.<ref>[http://www.pukmedia.com/kurdish/index.php?option=com_content&view=article&id=12274%3A2010-09-25-14-03-56&Itemid=395 ساڵیادی دامه‌زراندنی ئۆپيک]{{بەستەری مردوو|url=http://www.pukmedia.com/kurdish/index.php?option=com_content&view=article&id=12274%3A2010-09-25-14-03-56&Itemid=395 |date=تشرینی دووەمی ٢٠١٨ }}{{dead link|date=May 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> یەکەم سکرتێری گشتیی ئۆپێک لە ساڵی [[١٩٦١]]ەوە ھەتا ساڵی [[١٩٦٤]] ئێرانی بوو و تاکوو ئێستا [[ئێران]] نۆ جار سەرۆکایەتی ڕێکخراوی ئۆپێکی لە ئەستۆ بووە.<ref>[http://sorani.irib.ir/witar/wtar-rapor/item/112970-despibuni-serokaieti-eiran-beser-rikxrawi-wlatani-bniri-newteopikda ده‌سپێبوونی سه‌رۆکایه‌تی ئێران به‌سه‌ر ڕێکخراوی وڵاتانی بنێری نه‌وت(ئۆپێک)دا ]{{بەستەری مردوو|url=http://sorani.irib.ir/witar/wtar-rapor/item/112970-despibuni-serokaieti-eiran-beser-rikxrawi-wlatani-bniri-newteopikda |date=نیسانی ٢٠١٩ }}</ref> == وڵاتانی ئەندام == [[پەڕگە:OPEC.svg|چەپ|وێنۆک|250px|وڵاتانی ئەندامی ئۆپێک لەسەر نەخشەی جیھان]] ئەندامانی ئۆپێک بریتین لە ۸ وڵاتی سەربەخۆ لە سێ [[کیشوەر]]ی جیھانەوە. {| class="prettytable" |- bgcolor="#F2F2F2" !وڵاتانی ئەندامی ئۆپێک !ساڵی ئەندام بوون |- |colspan=2 style="text-align:center"|[[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] |- |[[پەڕگە:Flag of Saudi Arabia.svg|20px]] [[عەرەبستانی سەعوودی]]||[[١٩٦٠]] |- |[[پەڕگە:flag of Iran.svg|20px]] [[ئێران]]||[[١٩٦٠]] |- |- |[[پەڕگە:flag of Kuwait.svg|20px]] [[کووەیت]]||[[١٩٦٠]] |- |[[پەڕگە:flag of Iraq.svg|20px]] [[عێراق]]||[[١٩٦٠]] |- |colspan=2 style="text-align:center"|[[ئافریقا]] |- |[[پەڕگە:flag of Algeria.svg|20px]] [[جەزائیر]]||[[١٩٦٩]] |- |[[پەڕگە:flag of Libya.svg|20px]] [[لیبیا]]||[[١٩٦٢]] |- |[[پەڕگە:flag of Nigeria.svg|20px]] [[نێجیریا]]||[[١٩٧١]] |- |colspan=2 style="text-align:center"|[[ئەمریکای باشوور]] |- |[[پەڕگە:flag of Venezuela.svg|20px]] [[ڤێنێزوێلا]]||[[١٩٦٠]] |- |} == سەرچاوەکان == {{reflist}} {{پۆلی کۆمنز|OPEC}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|ئابووری|عەرەبستانی سعوودی|ڕۆژھەڵاتی ناوین|عێراق|کووەیت|وزە|پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:دانوستانی نێونەتەوەیی]] [[پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٦٠]] rrq6jfsks61pyeel325nl4583bc79xt 0 9189 1580335 1535201 2026-05-03T06:06:46Z 1silent scientist 51740 1580335 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}}[[پەڕگە:Versailles_Palace.jpg|وێنۆک|کۆشکی ڤێرسای]] '''کۆشکی ڤێرسای''' (بە [[فەڕەنسی]]: Château de Versailles) کۆمەڵە کۆشکێکە لە شاری [[ڤێرسای]] لە نزیکی [[پاریس|پاریسدا]] کە وەکوو گەورەترین کۆشکی شاھانەی جیھان دەناسرێت. [[پەیمانی ڤێرسای]] کە یەکێک لە گرنگرین پەیمانەکانی مێژووی جیھانە لەم کۆشکەدا بەستراوە. == مێژوو == [[پەڕگە:Versailles on the 1652 map of Paris by Gomboust - Gallica 2012.jpg|وێنۆک|ڕاست|ڤێرسای لە دەوروبەری ١٦٥٢، ھەڵکۆڵراو لەلایەن ژاک گۆمبو]] لە ١٦٢٣دا، [[لویسی سێزدەھەم]]، [[پاشای فەڕەنسا]]، [[کۆشکی ڕاو]]ی لەسەر گردێک لە ناوچەیەکی دڵخوازی ڕاوکردن دروست کرد، کە ١٢ میل بەرەو ڕۆژئاوای [[پاریس]] دەبوو، و ١٠ میل لە نیشتەجێگە سەرەکییەکەی خۆیەوە دوور بوو، کە [[کۆشکی سەنت ژێرمێن ئان لێ]] بوو. شوێنەکە، لە نزیک گوندێک بە ناوی ڤێرسای، زەوییەکی شێدار و دارستان بوو کە دەربارەکەی لویسی سێزدەھەم بە گشتی بە شایستەی پاشایان نەدەزانی؛ یەکێک لە دەربارەکانی، [[فرانسوا دی باسومپیێر]]، نووسیویەتی کە کۆشکەکە «تەنانەت لە سادەترین پیاوی بەڕێزیشدا، ھەستی لووتبەرزی دروست ناکات». لە ١٦٣١ تا ١٦٣٤، تەلارساز [[فیلیبێرت لێ ڕۆی]] کۆشکەکەی بۆ لویسی سێزدەھەم گۆڕی بۆ [[کۆشک]]ێکی گەورەتر، کە ئەو پاشایە ڕێگەی نەدەدا ھاوسەرەکەی، [[ئانی نەمسا]]، شەوان لەوێ بمێنێتەوە، تەنانەت کاتێک بڵاوبوونەوەی نەخۆشی [[کۆڵە]] لە [[سەنت ژێرمێن ئان لێ]] لە ١٦٤١ ناچاری کرد لویسی سێزدەھەم لەگەڵ میراتگرە سێ ساڵانەکەی، لویسی داھاتوو [[لویسی چواردەھەم]]، ڕوو بکاتە ڤێرسای. کاتێک لویسی سێزدەھەم لە ١٦٤٣دا کۆچی دوایی کرد، ئان بوو بە [[ڕەجێنت]]ی لویسی چواردەھەم، و کۆشکەکەی لویسی سێزدەھەم بۆ دەیەی داھاتوو بەجێھێڵدرا. ئەو دەرباری گەڕاندەوە بۆ پاریس، لەوێ ئان و [[وەزیری سەرەکیی فەڕەنسا]]، [[کاردیناڵ مازارین]]، بەردەوام بوون لە ڕێکارە دارایییە ناوبانگی خراپەکانی لویسی سێزدەھەم. ئەمە بووە ھۆی [[فرۆند]]، زنجیرەیەک یاخیبوون دژی دەسەڵاتی پاشایەتی لە ١٦٤٨ تا ١٦٥٣ کە ململانێیەکی نێوان مازارین و [[میرەکانی خوێن]]، کە خزمانی دووری لویسی چواردەھەم بوون، بۆ دەسەڵات بەسەریدا شاردەوە. لە دوای فرۆند، لویسی چواردەھەم بڕیاری دا بە تەنیا فەرمانڕەوایی بکات. لە دوای مردنی مازارین لە ١٦٦١، لویسی چواردەھەم حکوومەتەکەی چاکسازی تێدا کرد تا دایکی و میرەکانی خوێن دوور بخاتەوە، دەرباری گەڕاندەوە بۆ سەنت ژێرمێن ئان لێ، و فەرمانی کرد کۆشکەکەی باوکی لە ڤێرسای فراوان بکرێت و بکرێتە کۆشکێکی گەورە. لویسی چواردەھەم لە ١٦٥٠کاندا لە ڤێرسای ڕاوی کردبوو، بەڵام تا ١٦٦١ ھیچ بایەخێکی تایبەتی بە ڤێرسای نەدابوو. لە ١٧ی ئابی ١٦٦١، لویسی چواردەھەم میوانی ئاھەنگێکی شکۆدار بوو کە لەلایەن [[نیکۆلاس فوکێت]]، [[سەرپەرشتیاری دارایی]]، لە نیشتەجێگە کۆشکییەکەی خۆیدا، [[کۆشکی ڤۆ لێ ڤیکۆنت]]، ڕێکخرابوو. لویسی چواردەھەم سەرسام بوو بە کۆشکەکە و باخچەکانی، کە کاری [[لویس لێ ڤۆ]]، [[تەلارسازی دەربار]]، [[ئاندرێ لێ نۆتر]]، [[باخەوانی پاشایەتی]]، و [[شارڵ لێ برون]] بوون. قەبارە و دەوڵەمەندی ڤۆ لێ ڤیکۆنت بووە ھۆی ئەوەی فوکێت زیندانی بکات لەو مانگەدا، چونکە ئەو کەسە قەڵایەکی دوورگەیی و سوپایەکی تایبەتیشی دروست کردبوو. بەڵام لویسی چواردەھەم لە ڤۆ لێ ڤیکۆنتەوە وەرگیرا و ئەو کەسانەی بۆ پرۆژەکانی خۆی دامەزراند. لویسی چواردەھەم فوکێتی بە [[ژان باتیس کۆڵبێر]] گۆڕی، کە نەیاری فوکێت بوو، و ئەرکی بەڕێوەبردنی ژمارەیەک ھونەرمەندی خستە ئەستۆی. کۆڵبێر وەک نێوەندگیرێک لە نێوان ئەوان و لویسی چواردەھەم کاری دەکرد، کە بە خۆی پلاندانان و دروستکردنی ڤێرسای بەڕێوە دەبرد و چاودێری دەکرد. = سەرچاوەکان = {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|نژیاروانی|فەڕەنسا|پاریس}} {{نژیاروانی-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Palace of Versailles}} [[پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکان، تەواوبوونی ١٦٧٢]] [[پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکان، تەواوبوونی ١٦٨٤]] [[پۆل:کۆشکی ڤێرسای]] [[پۆل:کۆشکەکانی فەڕەنسا]] [[پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە فەڕەنسا]] estmbqjy85fy76ih6zmhanl9vecfq3x 1580336 1580335 2026-05-03T06:11:13Z 1silent scientist 51740 /* مێژوو */ 1580336 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}}[[پەڕگە:Versailles_Palace.jpg|وێنۆک|کۆشکی ڤێرسای]] '''کۆشکی ڤێرسای''' (بە [[فەڕەنسی]]: Château de Versailles) کۆمەڵە کۆشکێکە لە شاری [[ڤێرسای]] لە نزیکی [[پاریس|پاریسدا]] کە وەکوو گەورەترین کۆشکی شاھانەی جیھان دەناسرێت. [[پەیمانی ڤێرسای]] کە یەکێک لە گرنگرین پەیمانەکانی مێژووی جیھانە لەم کۆشکەدا بەستراوە. ==مێژوو== [[پەڕگە:Versailles on the 1652 map of Paris by Gomboust - Gallica 2012.jpg|وێنۆک|ڕاست|ڤێرسای لە دەوروبەری ١٦٥٢، لەلایەن [[ژاک گۆمبو]]|alt=ھەڵکۆڵراوێکی شاتۆی لویسی سێزدەھەم وەک ئەوەی لە ساڵی ١٦٥٢دا دەرکەوتووە]] لە ساڵی ١٦٢٣دا،{{sfn|Spawforth|2008|p=2}}{{sfn|Ayers|2004|p=333}} [[لویسی سێزدەھەم]]، [[پاشای فەڕەنسا]]، [[نیشتەجێگەی ڕاو|نیشتەجێگەی ڕاو]]ێکی لەسەر گردێک لە ناوچەیەکی دڵخوازی ڕاوکردن دروست کرد، کە ١٢ میل بەرەو ڕۆژئاوای [[پاریس]]،{{sfn|Spawforth|2008|pp=1–2}} و ١٠ میل لە نیشتەجێگە سەرەکییەکەیەوە، [[کۆشکی سەنت-ژێرمێن-ئان-لێ]]، دوور بوو.{{sfn|Hoog|1996|p=369}} شوێنەکە، لە نزیک گوندێک بە ناوی ڤێرسای،{{efn|ناوی «ڤێرسای»، کە یەکەمجار لە ساڵی ١٠٣٨دا بەکارھاتووە،{{sfn|City of Versailles: History}} لە وشەی فەڕەنسی کۆنی «ڤێرسایڵ» (versail)ەوە،{{sfn|Jones|2018|p=12}} لە وشەی لاتینی «ڤێرتێری» (vertere)ەوە دێت؛{{sfn|Spawforth|2008|p=1}} ھەردووکیان بە واتای «کێڵگەی کێڵدراو» دێن.{{sfn|Jones|2018|p=12}}{{sfn|Spawforth|2008|p=1}}}} ناوچەیەکی دارستانی شێدار بوو کە دەربارەکەی لویسی سێزدەھەم بە کەم تماشایان دەکرد و بە گشتی بە شایستەی پاشایان نەدەزانی؛{{sfn|Jones|2018|p=15}} یەکێک لە دەربارەکانی، [[فرانسوا دی باسومپیێر]]، نووسیویەتی کە نیشتەجێگەکە «تەنانەت لە سادەترین پیاوی بەڕێزیشدا، ھەستی لووتبەرزی دروست ناکات».{{sfn|Ayers|2004|p=333}}{{sfn|Walton|1986|p=53}} لە ساڵی ١٦٣١ تا ١٦٣٤، تەلارساز [[فیلیبێرت لێ ڕۆی]] نیشتەجێگەکەی بە [[کۆشک|شاتۆ]]یەک بۆ لویسی سێزدەھەم گۆڕی،{{sfn|Jones|2018|pp=15–16}}{{sfn|Berger|1994|p=53}} کە ڕێگەی نەدەدا بە شاژنەکەی، [[ئانی نەمسا]]، کە شەوان لەوێ بمێنێتەوە،{{sfn|Jones|2018|p=16}}{{sfn|Spawforth|2008|p=3}} تەنانەت کاتێک بڵاوبوونەوەی [[کۆڵە]] لە [[سەنت-ژێرمێن-ئان-لێ]] لە ساڵی ١٦٤١دا لویسی سێزدەھەمی ناچار کرد ڕوو بکاتە ڤێرسای لەگەڵ میراتگرە سێ ساڵانەکەی، [[لویسی چواردەھەم]]ی داھاتوو.{{sfn|Jones|2018|p=16}}{{sfn|Palace of Versailles: History}} کاتێک لویسی سێزدەھەم لە ساڵی ١٦٤٣دا مرد، ئان بوو بە [[ڕەجێنت]]ی لویسی چواردەھەم،{{sfn|Bohanan|2001|p=58}} و شاتۆکەی لویسی سێزدەھەم بۆ دەیەی داھاتوو بەجێھێڵدرا. ئەو دەربارەکەی گەڕاندەوە بۆ پاریس،{{sfn|Jones|2018|p=17}} کە لەوێ ئان و [[وەزیری سەرەکیی فەڕەنسا|وەزیری سەرەکی]]یەکەی، [[کاردیناڵ مازارین]]، بەردەوام بوون لە ڕێکارە دارایییە ناپەسەندەکانی لویسی سێزدەھەم. ئەمە بووە ھۆی [[فرۆند]]، زنجیرەیەک یاخیبوون دژی دەسەڵاتی پاشایەتی لە ١٦٤٨ تا ١٦٥٣ کە ململانێیەکی نێوان مازارین و [[میرەکانی خوێن]]، خێزانە فراوانەکەی لویسی چواردەھەم، بۆ دەسەڵات بەسەریدا شاردەوە.{{sfn|Bohanan|2001|pp=58, 60, 66}} لە دوای فرۆند، لویسی چواردەھەم بڕیاری دا بە تەنیا فەرمانڕەوایی بکات.{{sfn|Spawforth|2008|p=26}}{{sfn|Bohanan|2001|p=66}} لە دوای مردنی مازارین لە ساڵی ١٦٦١دا،{{sfn|Berger|1994|p=18}} لویسی چواردەھەم حکوومەتەکەی چاکسازی تێدا کرد بۆ ئەوەی دایکی و میرەکانی خوێن دوور بخاتەوە،{{sfn|Bohanan|2001|p=66}} دەربارەکەی گەڕاندەوە بۆ سەنت-ژێرمێن-ئان-لێ،{{sfn|Jones|2018|p=25}} و فەرمانی کرد بە فراوانکردنی شاتۆکەی باوکی لە ڤێرسای بۆ کۆشکێکی گەورە.{{sfn|Jones|2018|p=16}}{{sfn|Hoog|1996|pp=369–70}} لویسی چواردەھەم لە ساڵی ١٦٥٠کاندا لە ڤێرسای ڕاوی کردبوو،{{sfn|Berger|1994|p=53}}{{sfn|Palace of Versailles: History}} بەڵام تا ساڵی ١٦٦١ بایەخێکی تایبەتی بە ڤێرسای نەدابوو.{{sfn|Spawforth|2008|pp=4–5}} لە ١٧ی ئابی ١٦٦١دا،{{sfn|Bonney|2007|p=223}} لویسی چواردەھەم میوانی ئاھەنگێکی شکۆدار بوو کە لەلایەن [[نیکۆلاس فوکێت]]، [[سەرپەرشتیاری دارایی]]، لە نیشتەجێگە کۆشکییەکەی، [[شاتۆ دی ڤۆ-لێ-ڤیکۆنت]]، ڕێکخرابوو.{{sfn|Berger|1994|p=18}}{{sfn|Blanning|2002|p=33}} لویسی چواردەھەم سەرسام بوو بە شاتۆکە و باخچەکانی،{{sfn|Blanning|2002|p=33}}{{sfn|Jones|2018|p=19}} کە کاری [[لویس لێ ڤۆ]]، [[تەلارسازی یەکەمی پاشا|تەلارسازی دەربار]] لەوەتەی ساڵی ١٦٥٤، [[ئاندرێ لێ نۆتر]]، باخەوانی پاشایەتی لەوەتەی ساڵی ١٦٥٧، و [[شارڵ لێ برون]]،{{sfn|Berger|1994|p=53}} وێنەکێشێکی ناو خزمەتی پاشایەتی لەوەتەی ساڵی ١٦٤٧ بوون.{{sfn|Palace of Versailles: Charles Le Brun}} قەبارە و دەوڵەمەندی ڤۆ-لێ-ڤیکۆنت بووە ھۆی ئەوەی فوکێت لەو ئەیلوولەدا زیندانی بکات، چونکە ئەو ھەروەھا قەڵایەکی دوورگەیی و سوپایەکی تایبەتی دروست کردبوو.{{sfn|Blanning|2002|p=33}}{{sfn|Berger|1994|pp=18–19}} بەڵام لویسی چواردەھەم ھەروەھا لە ڤۆ-لێ-ڤیکۆنتەوە وەرگیرا،{{sfn|Walton|1986|p=41}} و بنیاتنەرەکانی بۆ پڕۆژەکانی خۆی دامەزراند.{{sfn|Blanning|2002|p=40}}{{sfn|Walton|1986|p=42}} لویسی چواردەھەم فوکێتی بە [[ژان-باتیس کۆڵبێر]] گۆڕی،{{sfn|Bohanan|2001|p=66}}{{sfn|Jones|2018|p=19}} کە لایەنگرێکی مازارین و دوژمنی فوکێت بوو،{{sfn|Bonney|2007|pp=208–10}} و ئەرکی بەڕێوەبردنی دەستەی پیشەوەرانی ناو خزمەتی پاشایەتی پێ سپارد.{{sfn|Spawforth|2008|p=5}}{{sfn|Blanning|2002|p=36}} کۆڵبێر وەک نێوەندگیرێک لە نێوان ئەوان و لویسی چواردەھەمدا کاری دەکرد،{{sfn|Berger|1994|p=20}} کە بە کەسی ڕێنمایی و چاودێری پلاندانان و بنیاتنانی ڤێرسای دەکرد.{{sfn|Spawforth|2008|p=9}}{{sfn|Walton|1986|p=35}}{{sfn|Berger|1994|p=25}} = سەرچاوەکان = {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|نژیاروانی|فەڕەنسا|پاریس}} {{نژیاروانی-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Palace of Versailles}} [[پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکان، تەواوبوونی ١٦٧٢]] [[پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکان، تەواوبوونی ١٦٨٤]] [[پۆل:کۆشکی ڤێرسای]] [[پۆل:کۆشکەکانی فەڕەنسا]] [[پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە فەڕەنسا]] qlocw7a6s92tbotkb032hux19nq36o1 1580337 1580336 2026-05-03T06:12:33Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1580337 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}}[[پەڕگە:Versailles_Palace.jpg|وێنۆک|کۆشکی ڤێرسای]] '''کۆشکی ڤێرسای''' (بە [[فەڕەنسی]]: Château de Versailles) کۆمەڵە کۆشکێکە لە شاری [[ڤێرسای]] لە نزیکی [[پاریس|پاریسدا]] کە وەکوو گەورەترین کۆشکی شاھانەی جیھان دەناسرێت. [[پەیمانی ڤێرسای]] کە یەکێک لە گرنگرین پەیمانەکانی مێژووی جیھانە لەم کۆشکەدا بەستراوە. ==مێژوو== [[پەڕگە:Versailles on the 1652 map of Paris by Gomboust - Gallica 2012.jpg|وێنۆک|ڕاست|ڤێرسای لە دەوروبەری ١٦٥٢، لەلایەن [[ژاک گۆمبو]]|alt=ھەڵکۆڵراوێکی شاتۆی لویسی سێزدەھەم وەک ئەوەی لە ساڵی ١٦٥٢دا دەرکەوتووە]] لە ساڵی ١٦٢٣دا،{{sfn|Spawforth|2008|p=2}}{{sfn|Ayers|2004|p=333}} [[لویسی سێزدەھەم]]، [[پاشای فەڕەنسا]]، [[نیشتەجێگەی ڕاو|نیشتەجێگەی ڕاو]]ێکی لەسەر گردێک لە ناوچەیەکی دڵخوازی ڕاوکردن دروست کرد، کە ١٢ میل بەرەو ڕۆژئاوای [[پاریس]]،{{sfn|Spawforth|2008|pp=1–2}} و ١٠ میل لە نیشتەجێگە سەرەکییەکەیەوە، [[کۆشکی سەنت-ژێرمێن-ئان-لێ]]، دوور بوو.{{sfn|Hoog|1996|p=369}} شوێنەکە، لە نزیک گوندێک بە ناوی ڤێرسای،{{efn|ناوی «ڤێرسای»، کە یەکەمجار لە ساڵی ١٠٣٨دا بەکارھاتووە،{{sfn|City of Versailles: History}} لە وشەی فەڕەنسی کۆنی «ڤێرسایڵ» (versail)ەوە،{{sfn|Jones|2018|p=12}} لە وشەی لاتینی «ڤێرتێری» (vertere)ەوە دێت؛{{sfn|Spawforth|2008|p=1}} ھەردووکیان بە واتای «کێڵگەی کێڵدراو» دێن.{{sfn|Jones|2018|p=12}}{{sfn|Spawforth|2008|p=1}}}} ناوچەیەکی دارستانی شێدار بوو کە دەربارەکەی لویسی سێزدەھەم بە کەم تماشایان دەکرد و بە گشتی بە شایستەی پاشایان نەدەزانی؛{{sfn|Jones|2018|p=15}} یەکێک لە دەربارەکانی، [[فرانسوا دی باسومپیێر]]، نووسیویەتی کە نیشتەجێگەکە «تەنانەت لە سادەترین پیاوی بەڕێزیشدا، ھەستی لووتبەرزی دروست ناکات».{{sfn|Ayers|2004|p=333}}{{sfn|Walton|1986|p=53}} لە ساڵی ١٦٣١ تا ١٦٣٤، تەلارساز [[فیلیبێرت لێ ڕۆی]] نیشتەجێگەکەی بە [[کۆشک|شاتۆ]]یەک بۆ لویسی سێزدەھەم گۆڕی،{{sfn|Jones|2018|pp=15–16}}{{sfn|Berger|1994|p=53}} کە ڕێگەی نەدەدا بە شاژنەکەی، [[ئانی نەمسا]]، کە شەوان لەوێ بمێنێتەوە،{{sfn|Jones|2018|p=16}}{{sfn|Spawforth|2008|p=3}} تەنانەت کاتێک بڵاوبوونەوەی [[کۆڵە]] لە [[سەنت-ژێرمێن-ئان-لێ]] لە ساڵی ١٦٤١دا لویسی سێزدەھەمی ناچار کرد ڕوو بکاتە ڤێرسای لەگەڵ میراتگرە سێ ساڵانەکەی، [[لویسی چواردەھەم]]ی داھاتوو.{{sfn|Jones|2018|p=16}}{{sfn|Palace of Versailles: History}} کاتێک لویسی سێزدەھەم لە ساڵی ١٦٤٣دا مرد، ئان بوو بە [[ڕەجێنت]]ی لویسی چواردەھەم،{{sfn|Bohanan|2001|p=58}} و شاتۆکەی لویسی سێزدەھەم بۆ دەیەی داھاتوو بەجێھێڵدرا. ئەو دەربارەکەی گەڕاندەوە بۆ پاریس،{{sfn|Jones|2018|p=17}} کە لەوێ ئان و [[وەزیری سەرەکیی فەڕەنسا|وەزیری سەرەکی]]یەکەی، [[کاردیناڵ مازارین]]، بەردەوام بوون لە ڕێکارە دارایییە ناپەسەندەکانی لویسی سێزدەھەم. ئەمە بووە ھۆی [[فرۆند]]، زنجیرەیەک یاخیبوون دژی دەسەڵاتی پاشایەتی لە ١٦٤٨ تا ١٦٥٣ کە ململانێیەکی نێوان مازارین و [[میرەکانی خوێن]]، خێزانە فراوانەکەی لویسی چواردەھەم، بۆ دەسەڵات بەسەریدا شاردەوە.{{sfn|Bohanan|2001|pp=58, 60, 66}} لە دوای فرۆند، لویسی چواردەھەم بڕیاری دا بە تەنیا فەرمانڕەوایی بکات.{{sfn|Spawforth|2008|p=26}}{{sfn|Bohanan|2001|p=66}} لە دوای مردنی مازارین لە ساڵی ١٦٦١دا،{{sfn|Berger|1994|p=18}} لویسی چواردەھەم حکوومەتەکەی چاکسازی تێدا کرد بۆ ئەوەی دایکی و میرەکانی خوێن دوور بخاتەوە،{{sfn|Bohanan|2001|p=66}} دەربارەکەی گەڕاندەوە بۆ سەنت-ژێرمێن-ئان-لێ،{{sfn|Jones|2018|p=25}} و فەرمانی کرد بە فراوانکردنی شاتۆکەی باوکی لە ڤێرسای بۆ کۆشکێکی گەورە.{{sfn|Jones|2018|p=16}}{{sfn|Hoog|1996|pp=369–70}} لویسی چواردەھەم لە ساڵی ١٦٥٠کاندا لە ڤێرسای ڕاوی کردبوو،{{sfn|Berger|1994|p=53}}{{sfn|Palace of Versailles: History}} بەڵام تا ساڵی ١٦٦١ بایەخێکی تایبەتی بە ڤێرسای نەدابوو.{{sfn|Spawforth|2008|pp=4–5}} لە ١٧ی ئابی ١٦٦١دا،{{sfn|Bonney|2007|p=223}} لویسی چواردەھەم میوانی ئاھەنگێکی شکۆدار بوو کە لەلایەن [[نیکۆلاس فوکێت]]، [[سەرپەرشتیاری دارایی]]، لە نیشتەجێگە کۆشکییەکەی، [[شاتۆ دی ڤۆ-لێ-ڤیکۆنت]]، ڕێکخرابوو.{{sfn|Berger|1994|p=18}}{{sfn|Blanning|2002|p=33}} لویسی چواردەھەم سەرسام بوو بە شاتۆکە و باخچەکانی،{{sfn|Blanning|2002|p=33}}{{sfn|Jones|2018|p=19}} کە کاری [[لویس لێ ڤۆ]]، [[تەلارسازی یەکەمی پاشا|تەلارسازی دەربار]] لەوەتەی ساڵی ١٦٥٤، [[ئاندرێ لێ نۆتر]]، باخەوانی پاشایەتی لەوەتەی ساڵی ١٦٥٧، و [[شارڵ لێ برون]]،{{sfn|Berger|1994|p=53}} وێنەکێشێکی ناو خزمەتی پاشایەتی لەوەتەی ساڵی ١٦٤٧ بوون.{{sfn|Palace of Versailles: Charles Le Brun}} قەبارە و دەوڵەمەندی ڤۆ-لێ-ڤیکۆنت بووە ھۆی ئەوەی فوکێت لەو ئەیلوولەدا زیندانی بکات، چونکە ئەو ھەروەھا قەڵایەکی دوورگەیی و سوپایەکی تایبەتی دروست کردبوو.{{sfn|Blanning|2002|p=33}}{{sfn|Berger|1994|pp=18–19}} بەڵام لویسی چواردەھەم ھەروەھا لە ڤۆ-لێ-ڤیکۆنتەوە وەرگیرا،{{sfn|Walton|1986|p=41}} و بنیاتنەرەکانی بۆ پڕۆژەکانی خۆی دامەزراند.{{sfn|Blanning|2002|p=40}}{{sfn|Walton|1986|p=42}} لویسی چواردەھەم فوکێتی بە [[ژان-باتیس کۆڵبێر]] گۆڕی،{{sfn|Bohanan|2001|p=66}}{{sfn|Jones|2018|p=19}} کە لایەنگرێکی مازارین و دوژمنی فوکێت بوو،{{sfn|Bonney|2007|pp=208–10}} و ئەرکی بەڕێوەبردنی دەستەی پیشەوەرانی ناو خزمەتی پاشایەتی پێ سپارد.{{sfn|Spawforth|2008|p=5}}{{sfn|Blanning|2002|p=36}} کۆڵبێر وەک نێوەندگیرێک لە نێوان ئەوان و لویسی چواردەھەمدا کاری دەکرد،{{sfn|Berger|1994|p=20}} کە بە کەسی ڕێنمایی و چاودێری پلاندانان و بنیاتنانی ڤێرسای دەکرد.{{sfn|Spawforth|2008|p=9}}{{sfn|Walton|1986|p=35}}{{sfn|Berger|1994|p=25}} == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} = سەرچاوەکان = {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|نژیاروانی|فەڕەنسا|پاریس}} {{پۆلی کۆمنز|Palace of Versailles}} [[پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکان، تەواوبوونی ١٦٧٢]] [[پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکان، تەواوبوونی ١٦٨٤]] [[پۆل:کۆشکی ڤێرسای]] [[پۆل:کۆشکەکانی فەڕەنسا]] [[پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە فەڕەنسا]] mi1z5fuo9vttyw2l0om0kwn1cndx2rv 0 9840 1580309 1518616 2026-05-03T04:45:40Z 1silent scientist 51740 1580309 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}}{{Coord|43|N|4|W|scale:10000000|display=title}} '''نیمچە دوورگەی ئیبیریا''' یان '''ئیبیریا'''، ناوبراوە بە دوورگەی [[ئەندەلوس]] لە سەردەمی [[خەلافەتی ئەمەوی لە ئەندەلوس|دەسەڵاتی ئیسلامی لە ئەندەلوسدا]]، دەکەوێتە بەشی باشووری ڕۆژاوای قاڕەی [[ئەورووپا]]، پێک دێت لە [[ئیسپانیا]] و [[پورتوگال]] و ئەندۆراو و ھەرێمی جەبەل تاریق، ئیسپانیا بەشە گەورەکەی پێک دەھێنێت، و پورتوگال دەکەویتە بەشی ڕۆژاوایی، لە باشوور و ڕۆژھەڵاتییەوە دەریای ناوەڕاست دەوری داوە، و زەریای ئەتڵەسی و لە باکوور و ڕۆژاواوە دەوری داوە، و بە ئەورووپا دەگات لە لای باکووری ڕۆژھەڵاتییەوە. چیاکانی پیرانس سنوورێکی سروشتییە لە نێوان [[ئەورووپا]] و نیمچە دوورگەی ئیبریا، ڕووبەرەکەی دەگاتە ٥٨٢ ھەزار کیلۆمەتری چوارگۆشە. == مێژوو == === ئیبیریای ڕۆمانی و جێرمانی === [[پەڕگە:Conquista Hispania.svg|وێنۆک|250px|ئیبیریای ڕۆمانی]] لە ٢١٩ پێش زایینیدا، یەکەم ھێزی ڕۆمانییەکان دوورگەی ئیبریایان گرت، لە ماوەی شەڕی دووەمی بوونیقییەدا بەرامبەر قەڕتاجییەکان، خستیانە ژێر دەسەڵاتی ئۆگۆستەس دوای دوو سەدە شەڕ لەگەڵ سیلتیک و ئیبری وفینیقی و یۆنانی و قەڕتاجییەکان، کە بووە ھۆی دروستبوونی شاری ھیسپانیا، ئەمیش دابەش دەبوو بۆ دوو بەش لە دوایییەکانی کۆماری ڕۆمانیدا، و لە ماوەی ئیمپڕاتۆرییەتی ڕۆماندا دابەش دەبوو بۆ سێ بەش ھەروەک ئیمپڕاتۆڕی ڕۆمانی سود مەند دەکرد بە بەرھەمەکانی لە خواردن و ڕۆنی زەیتون، و کانزاکان. لە دوای ڕوخانی دەوڵەتی ڕۆمانی لەسەر دەستی ھێرشە یەک لە دوای یەکەکانی ھۆزە جێرمانییەکان (بەڕابەڕە)، لە نیمچە دوورگەی ئیبیریاوە ھەندێک لە ھۆزەکانی وەک ڤانداڵ ھاتنە ناوچەکەوە، پاشان قوتە ڕۆژاوایییەکان ھاتنە ناوییەوە کەفەرمانڕەوایی ھەموو دوورگەکەیان دەکرد، ھەتاکو گەیشتنی [[موسڵمان|موسڵمانان]] لە سەدەی ھەشتی زایینیدا، دوای ناکۆکی لەگەڵ ڕۆمە بیزەنتییەکان. === ئیبریای ئیسلامی === موسڵمانان دوورگەکەیان فەتح کرد بە سەرکردایەتی تاریقی کوڕی زیاد لە ساڵی ٧١١ز، و ناوچەکەیان کرد بە بەشێک لە دەوڵەتی ئیسلامی لەو کاتانە بە [[ئەندەلوس]] دەناسرا (واتە؛ زەوی فاندالز)، و [[عەبدول ڕەحمان داخل]] بە دامەزرێنەری [[خەلافەتی ئەمەوی لە ئەندەلوس|دەوڵەتی ئەندەلوس]] دادەنرێت لە ساڵی ٧٥٠ک، کە ئەم دەوڵەتە دادەنرێت بە درێژبوونەوی [[دەوڵەتی ئەمەوی]] دوای ئەوەی [[دەوڵەتی عەبباسی|عەباسییەکان]] دەستیان بەسەرا گرت لە ڕۆژھەڵاتەوە ساڵی ١٣٢ک. [[ئیسلام]] ٨٠٠ ساڵ لەم ناوچەیەدا بەردەوام بوو وەک دەوڵەتێکی [[موسڵمان]]. ئەندەلوس دابەش دەبوو بۆ چەند دەوڵەتێکی بچووک و ناکۆک دوای ڕوخانی دەوڵەتی ئەمەوی ساڵی ٣٩٩ک، دیارترینی ئەو دەوڵەتە بچووکانە بەنو عیباد بوو لە ئەشبیلییە و بەنی ھود بوو لە سەرقستە و بەنو ئەفتەس بوو لە بەتلیۆس و بەنی زی لنون بزز لە تەڵیتڵە، بەمەش مەمالیکی ئیسپانی کاسۆلیکی فراوان بوو لەسەر حسابی ئەوان تا توانیان دەست بگرن بەسەر تەڵیتلە، ئەمەش وای کرد کە پاشاکانی مورابیتون کە لە باکووری ئەفریقیا دوڵەتێکی بەھێزیان دانابوو بڕۆن بۆ فریاکەوتنی موسڵمانان لە نیمچە دوورگەکە و ئیسپانیای کاسۆلیکیان تێک شکاند لە داستانی زەلاقەدا؛ بەڵام مەوحیدون زۆر نەمانەوە تا تێکشکان لە شەڕی عیقاب دا لە ساڵی ١٢١٢ز. === ئیبریا دوای فەتحی ئیسلامی === لە ئەنجامی شەڕی عیقابدا، زۆربەی شارە ئیسلامییەکانی [[ئەندەلوس]] کەوتنە دەستی شانشینی قشتالەی مەسیحی، ئیسپانییەکان چەند جەنگێکیان ھەڵگیرساند و لە کۆتایی سەدەی پازدە غەڕناتە ڕوخێنرا. دەوڵەتە بچووکەکان ڕێکخرانەوە بە تێپەڕبوونی کات، بێجگە لە پرتوگال، ئەگەر بۆ ماوەیەکی کەمیش بێت (١٦٤٠–١٥٨٠)ز نیمچە دوورگەکە یەکخرا لە چوارچێوەی یەکێتی ئیبریا، دوای ئەمە نیمچە دوورگەکە ئەم شێوەیەی ئێستای وەرگرت کە پێک ھاتووە لە ئسپانیا و پورتوگال و ئەندۆرا و ھەرێمی جەبەل تاریق و سەردینیای بەرز. == دابەشبوونی سیاسی == {| align="center" class="wikitable" border="1" ! ناوچە ! ڕووبەرەکەی ! ڕێژەی ناوچەکە لە نیمچە دوورگەکە |- | align="center"|[[ئیسپانیا]] | align="center"|٥٠٤٬٠٣٠ کم² | align="center"|٨٥٪ |- | align="center"|[[پورتوگال]] | align="center"|٩٢٬٣٤٥ کم² | align="center"|١٤٫٩٪ |- | align="center"|ئەندۆرا | align="center"|٤٦٨ کم² | align="center"|٠٫٠٨٪ |- | align="center"|ھەرێمی جەبەل تاریق | align="center"|٦٫٥ کم² | align="center"|٠٫٠٠١٪ |- | align="center"|سەردینیای بەرز یان فەرەنسی | align="center"|٥٣٩٫٦٧ کم² | align="center"|٠٫٠٩٪ |- bgcolor="#EFEFEF" | align="center"|کۆی ھەمووی | align="center"|٥٨٢ ٨٦٠ کم² | align="center"|١٠٠٪ |} == شارە گرنگەکان == === شارە میژوویەکان === * ئیسپانیا [[قوڕتوبە]] (کۆردوبە) * ئیسپانیا، تەڵیتلە (تۆلێدۆ) * ئیسپانیا، ئیشبیلییە (سێڤیلە) * ئیسپانیا، غەرناتە (گرانادا) <div class="center"><gallery> پەڕگە:Paseo de Córdoba (Córdoba, Spain).jpg|دیمەنێکی شاری قوڕتوبە پەڕگە:Alcazar of Toledo - Toledo, Spain - Dec 2006.jpg|دیمەنێکی شاری تەڵیتلە پەڕگە:Plaza Virgen de los Reyes, Seville, Spain - Sep 2009.jpg|دیمەنێکی شاری ئیشبیلییە پەڕگە:ParqueCiencias EntradaAtardecer.jpg|دیمەنێکی شاری غەرناتە </gallery></div> === شارەکانی ئێستا === * ئیسپانیا، مەدرید * ئیسپانیا، لشبۆنە * ئیسپانیا، بەرشەلۆنە * ئیسپانیا، پۆرتۆ <div class="center"><gallery> پەڕگە:Calle de Alcalá (Madrid) 02.jpg|دیمەنێکی شاری مەدرید پەڕگە:Ponte Vasco da Gama Portugal.jpg|دیمەنێکی شاری لشبۆنە پەڕگە:Porto (Oporto), Portugal.jpg|دیمەنێکی شاری پۆرتۆ </gallery></div> == بابەتە پەیوەندیدارەکان == * [[ئەندەلوس]] * [[عەبدول ڕەحمان داخل]] * [[خەلافەتی ئەمەوی لە ئەندەلوس]] * [[قوڕتوبە]] == سەرچاوەکان == {{پۆلی کۆمنز|Iberian Peninsula}} {{تووڵی دەروازە|ئەورووپا|فەڕەنسا|ئیسپانیا|پورتوگال|جوگرافیا}} [[پۆل:ھەرێمەکانی ئەورووپا]] [[پۆل:جوگرافیای ئەندۆرا]] [[پۆل:جوگرافیای فەڕەنسا]] [[پۆل:جوگرافیای ئیسپانیا]] [[پۆل:جوگرافیای پورتوگال]] a70mpqbe8ic7km8u7zqslozdh9tdfy4 0 11842 1580343 1553511 2026-05-03T07:23:42Z 1silent scientist 51740 1580343 wikitext text/x-wiki {{Coord|41.005483|N|28.977385|E|region:TR_type:landmark|title=inline,title|display=title}}{{زانیاریدانی مزگەوت | ناو= مزگەوتی سوڵتان ئەحمەد | وێنە= Sultan Ahmed Mosque, Istambul.jpg | دەرخستنی وێنە= | لێدوان= | شار= [[ئەستەمبوڵ]] | وڵات= {{ئاڵا|تورکیا}} | بنیاتنەری مزگەوت= | میژووی بیناکردن= ١٦٠٩–١٦١٦ | بیناسازی= | کردنەوە= | ئەندازیاری بیناسازی= سەدەفکار محمد ئاغا | ڕووبەر= ١٠،٠٠٠ | درێژی= ٧٢م | پانی= ٦٤م | بەرزی= ٤٥م | ژمارەی نوێژکەران= | ژمارەی منارە= ٦ | بەرزی منارە= | ژمارەی قوبە= | بەرزی قوبە= | تیرەی قوبە= | کەرەستەی بیناسازی= <!-- بۆ دەرکەوتنی شوێنی مزگەوتەکە لەسەر نەخشە --> | نەخشە= |بازنەی پانی= |ھێڵی درێژی=}} '''مزگەوتی سوڵتان ئەحمەد''' ({{بە تورکی|Sultan Ahmet Camii}}، {{بە عەرەبی|مَسجِدُ السلطان أحمد}}) لە نێوان ساڵانی (١٦٠٩–١٦١٦) لەلایەن [[ئەحمەدی یەکەم|سوڵتان ئەحمەدی یەکەم]]ی [[دەوڵەتی عوسمانی]] و بە سەرپەرشتی ئەندازیاری بە توانای ئەو سەردەمە [[سەدەفکار محمد ئاغا]] دروستکراوە. بەھۆی شوێنەکەی و [[منارە]] بەرزەکانیەوە بووەتە یەکێک لە ھەرە شوێنە بەناوبانگەکانی شاری [[ئەستەمبوڵ]]. == مێژوو == === بیناکردن === [[File:Portrait_of_Sultan_Ahmed_I.png|وێنۆک|ڕاست|چەپ|پۆرترێتێکی ھاوچەرخی [[ئەحمەدی یەکەم|سوڵتان ئەحمەدی یەکەم]]، کە فەرمانی بە دروستکردنی مزگەوتی شین کرد. [[مۆزەخانەی میترۆپۆلیتەنی ھونەر]].<ref>{{cite web |title=Portrait of Sultan Ahmet I (r. 1603–17) |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/450516 |website=www.metmuseum.org |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en}}</ref>]] دوای [[پەیماننامەی زیتڤاتۆرۆک]]، کە وەک گورزێک بۆ ناوبانگی عوسمانییەکان دەبینرا، سوڵتان [[ئەحمەدی یەکەم]] بڕیاری دا مزگەوتێکی گەورە لە ئەستەمبووڵ دروست بکات بەو بەھیوایەی بەدەستھێنانی ڕەزامەندی خودا.{{sfn|Goodwin|1971|p=342}} ئەو یەکەم سوڵتان بوو کە مزگەوتێکی ئیمپراتۆری دروست بکات لە دوای [[سەلیمی دووەم]] (کۆچی دوایی ١٥٧٤)، چونکە ھەریەک لە [[مورادی سێیەم]] و [[محەممەدی سێیەم]] پێش ئەو ھی خۆیان دروست نەکردبوو.{{Sfn|Kuban|2010|p=361}}{{Sfn|Blair|Bloom|1995|p=228}} مزگەوتەکە لە لای باشووری ڕۆژھەڵاتی [[گۆڕەپانی سوڵتان ئەحمەد|ھیپۆدرۆمی]] بیزەنتی کۆن دروست کراوە، لە نزیک [[ئایاسۆفیا]]، کە گۆڕدرابوو بۆ [[مزگەوت]]، کە وەک سەرچاوەیەکی ئیلھامبەخش بۆ تەلارسازانی عوسمانی کاری دەکرد،<ref>{{Cite book |last1=Bailey |first1=Julia |url=https://books.google.com/books?id=DBbgOTsAHQ8C&pg=PA270 |title=History and Ideology: Architectural Heritage of the "Lands of Rum" |last2=Bozdoğan |first2=Sibel |last3=Necipoğlu |first3=Gülru |publisher=Brill |year=2007 |isbn=978-90-04-16320-1 |pages=270 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last= |first= |url=https://books.google.com/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA245 |title=Encyclopedia of the Ottoman Empire |publisher=Infobase Publishing |year=2010 |isbn=978-1-4381-1025-7 |editor-last=Agoston |editor-first=Gabor |pages=245 |language=en |editor-last2=Masters |editor-first2=Bruce Alan}}</ref> شوێنێکی خاوەن بایەخێکی ڕەمزی گەورەیە کە ڕێگەی پێ دەدات بەسەر ئاسۆی شارەکەدا زاڵ بێت. شوێنی مزگەوتەکە لە بنەڕەتدا لەلایەن [[پلیکانە|پلیکانەکانی]] ھیپۆدرۆم و سەکۆی ئیمپراتۆرییەکەیەوە (کە ئیمپراتۆر لە کاتی بەشداریکردن لە چالاکییەکان لێرە لێی دادەنیشت) داگیرکرابوو. لە کاتی ھەڵکۆڵینەکاندا لە سەرەتای سەدەی ٢٠ەمدا، ھەندێک لە کورسییە کۆنەکان لە حەوشەی مزگەوتەکەدا دۆزرانەوە.<ref>{{Cite book |last=Akyürek |first=Engin |url=https://books.google.com/books?id=1-9DEAAAQBAJ&pg=PT99 |title=The Hippodrome of Constantinople |publisher=Cambridge University Press |year=2021 |isbn=978-1-108-94448-9 |pages=17, 20 |language=en}}</ref> بە لەبەرچاوگرتنی شوێن، قەبارە و ژمارەی [[منارە|منارەکانی]] مزگەوتەکە، ئەوە ئەگەرێکی بەھێزە کە سوڵتان ئەحمەد مەبەستی بووە مۆنیۆمێنتێک دروست بکات کە ڕکابەری ئایاسۆفیا بکات یان لێی تێپەڕێنێت.{{Sfn|Kuban|2010|p=|pp=362–363}} پێش دروستکردنی، ئەم شوێنە لەلایەن کۆشکەکانی چەند وەزیرێکی عوسمانییەوە داگیرکرابوو، لەوانە [[سۆکۆلو محەممەد پاشا]] و گوزەل ئەحمەد پاشا، کە پێویستی بە پرۆسەیەکی گرانبەھای خاوەندارێتی لێسەندنەوە ھەبوو.{{sfn|Goodwin|1971|p=343}}{{Sfn|Kuban|2010|p=361}} ئەمە، لەگەڵ ئەو ڕاستییەی کە ئیمپراتۆریەتەکە لە ژێر گوشاری ئابووریدا بوو، ناڕەزایەتی [[زانا ئاینییەکان|عولەماکانی]] (زانیارانی شەریعەتی ئیسلامی) لێکەوتەوە، کە دەیانگوت سوڵتانەکان دەبێت تەنھا بە دەستکەوتەکانی داگیرکاری پارەی دروستکردنی مزگەوتێکی ئیمپراتۆری دابین بکەن. ئەحمەدی یەکەم ھیچ سەرکەوتنێکی گەورەی بەدەست نەھێنابوو و بەو ھۆیەشەوە ناچار بوو پارە لە خەزێنەوە بۆ ئەم پڕۆژە گرانبەھایە تەرخان بکات.{{sfn|Goodwin|1971|p=343}}<ref name=":0">{{Cite journal |last=Rüstem |first=Ünver |date=2016 |title=The Spectacle of Legitimacy: The Dome-Closing Ceremony of the Sultan Ahmed Mosque |url=https://www.jstor.org/stable/26551687 |journal=Muqarnas |volume=33 |pages=253–344 |jstor=26551687 |issn=0732-2992}}</ref> عولەماکان تا ئەو شوێنە ڕۆیشتن کە نوێژکردنی موسڵمانانیان لە مزگەوتەکەدا قەدەغە کرد.{{sfn|Goodwin|1971|p=343}} [[File:Relation nouvelle d'un voyage de Constantinople - enrichie de plans levez par l'auteur sur les lieux, and des figures de tout ce qu'il y a de plus remarquable dans cette ville (1680) (14586728998).jpg|وێنۆک|ڕاست|وێناکردنێکی سەدەی ١٧ھەم لەگەڵ نەخشەی زەوی لەلایەن گەڕیدەی فەڕەنسی گیوم جۆزێف گرێلۆ|چەپ]] سەرەڕای دژایەتییەکان، سوڵتان بەردەوام بوو لە پڕۆژەکە.{{sfn|Goodwin|1971|p=343}} دروستکردنی لە ساڵی ١٦٠٩ دەستی پێ کرد و لە ساڵی ١٦١٧ تەواو بوو، کاتێک مەڕاسیمی کردنەوەی بەڕێوەچوو، ھەرچەندە ساڵی ١٦١٦ لەسەر ھەندێک لە نەخشێنراوەکانی مزگەوتەکە ئاماژەی پێ کراوە.{{sfn|Goodwin|1971|p=343}}{{Sfn|Kuban|2010|p=362}}{{Sfn|Blair|Bloom|1995|p=228}} ئەحمەدی یەکەم لە دەوروبەری ھەمان کاتدا یان زۆر زوو دوای ئەوە لە ساڵی ١٦١٧ کۆچی دوایی کرد. <ref name=":1">{{Cite book |last1=Sumner-Boyd |first1=Hilary |url=https://books.google.com/books?id=2G6KDwAAQBAJ |title=Strolling Through Istanbul: The Classic Guide to the City |last2=Freely |first2=John |publisher=Tauris Parke Paperbacks |year=2010 |isbn= |edition=Revised |location= |pages=107–111 |language=en}}</ref> زانا [[گۆدفرێی گودوین (زانا)|گۆدفرێی گودوین]] ئاماژە بەوە دەکات کە دوایین ڕاپۆرتەکانی [[ژمێریاری]] سەبارەت بە دروستکردنی مزگەوتەکە لەلایەن [[مستەفای یەکەم]]، جێنشینی ئەحمەدی یەکەم، واژوو کراون، کە ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە ئەحمەدی یەکەم پێش تەواوبوونی کۆتایی پڕۆژەکە کۆچی دوایی کردووە.{{sfn|Goodwin|1971|p=343}} لە کۆتاییدا، شکۆمەندی مزگەوتەکە، ڕازاندنەوە لوکسەکەی و ئەو مەڕاسیمە گشتییە وردانەی کە ئەحمەدی یەکەم بۆ ئاھەنگگێڕان بەبۆنەی پڕۆژەکە ڕێکی خستبوون، وادیارە ڕای گشتییان گۆڕیوە و بەسەر مشتومڕە سەرەتاییەکانی سەبارەت بە دروستکردنەکەیدا زاڵ بوون. بوو بە یەکێک لە بەناوبانگترین مزگەوتەکانی شارەکە.{{sfn|Goodwin|1971|p=343}}<ref name=":0" /> مزگەوتەکە شوێنەوارێکی گەورەی لەسەر شارەکە بەجێھێشتووە و ناوی خۆی داوە بە گەڕەکەکانی دەوروبەری، کە ئێستا بە سوڵتان ئەحمەد ناسراوە.<ref>{{Cite book |last=Kezer |first=Zeynep |chapter-url=https://books.google.com/books?id=WEGPre35WvAC&pg=PA212 |title=Architecture as Experience: Radical Change in Spatial Practice |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=978-1-134-41752-0 |editor-last=Arnold |editor-first=Dana |pages=212 |language=en |chapter=If walls could talk: exploring the dimensions of heterotopia at the Four Seasons Istanbul Hotel |editor-last2=Ballantyne |editor-first2=Andrew}}</ref> === نۆژەنکردنەوەکان و مێژووی ئەم دواییانە === [[File:Interieur de la Mosquée Ahmed - DPLA - ea640e6a581430dd574fbb4922e8bcdd.jpg|وێنۆک|وێنەی ناوەوەی مزگەوتەکە {{دەوروبەری|١٩٠٠}}]] لە ساڵی ١٨٨٣دا، زۆربەی نەخشە کێشراوەکانی ناوەوەی مزگەوتەکە بە کاری ڕەنگکردنی نوێی [[قاڵبی نەخشاندن]] گۆڕدران، کە ھەندێکیان نەخشەی ڕەنگی ڕەسەنیان گۆڕی.<ref name=":2" /> ئاگرکەوتنەوەیەکی گەورە لە ساڵی ١٩١٢دا زیانی بە چەند پێکھاتەیەکی دەرەوەی کۆمەڵە مزگەوتەکە گەیاند یان وێرانی کردن، کە دواتر نۆژەن کرانەوە.<ref name=":2" /> نۆژەنکردنەوەیەکی گەورەی مزگەوتەکە لە سەدەی ٢١ەمدا ڕووی دا. لە کاتی کارە ئامادەکارییەکان لە ساڵی ٢٠١٣دا، دەرکەوت کە منارەی باکووری ڕۆژئاوای مزگەوتەکە بە تێپەڕبوونی کات {{گۆڕین|٥|cm|in}} لای داوە، کە مەترسییەکی ئەگەریی بۆ سەر سەقامگیری پێکھاتەکەی دروست کردووە. کارەکانی دووبارە بونیادنانەوە و چاککردنەوەی منارەکە لە ساڵی ٢٠١٥دا لە بەڕێوەچووندا بوو.<ref>{{Cite web |date=2015-02-06 |title=Istanbul's historical Blue Mosque's minaret 'shifted' |url=https://www.hurriyetdailynews.com/istanbuls-historical-blue-mosques-minaret-shifted-77993 |access-date=2023-08-10 |website=Hürriyet Daily News |language=en}}</ref> کارە گشتگیرەکانی نۆژەنکردنەوە لەسەر باقی مزگەوتەکە لە ساڵی ٢٠١٨ دەستی پێ کرد و لە نیسانی ٢٠٢٣ کۆتایی ھات.<ref>{{Cite web |last= |date=2023-04-21 |title=Blue Mosque opens doors for worshippers after 5-year restoration |url=https://www.middleeastmonitor.com/20230421-blue-mosque-opens-doors-for-worshippers-after-5-year-restoration/ |access-date=2023-08-10 |website=Middle East Monitor |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=2023-04-06 |title=Blue Mosque in Istanbul reopens for prayer after 6-year restoration |url=https://www.dailysabah.com/arts/blue-mosque-in-istanbul-reopens-for-prayer-after-6-year-restoration/news |access-date=2023-08-10 |website=Daily Sabah |language=en-US}}</ref> [[پاپا بێنێدیکتی شانزدەیەم]] لە ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦ لە کاتی سەردانەکەیدا بۆ [[تورکیا]]، لەگەڵ مستەفا چاگریجی، [[موفتی]]ی [[ئەستەمبووڵ]] و ئەمرۆڵڵا ھاتیپۆغڵو، ئیمامی مزگەوتی شین، سەردانی مزگەوتەکەی کرد. ئەمە دووەم سەردانی پاپا بوو لە مێژوودا بۆ شوێنێکی پەرستنی موسڵمانان.<ref>{{cite web |date=2006-11-30 |title=Pope makes Turkish mosque visit |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6158811.stm |access-date=2012-01-26 |work=BBC News}}</ref><ref>{{cite web |date=2006-11-30 |title=Pope Benedict XVI Visits Turkey's Famous Blue Mosque |url=https://www.foxnews.com/story/pope-benedict-xvi-visits-turkeys-famous-blue-mosque |access-date=2011-10-19 |publisher=Fox News}}</ref> == پێشانگا == <gallery> Image:Blue mosque2.jpg|<!--Seen from Sultanahmed Square, close to the Hagia Sophia--> Image:SunsetOverTheBosphorus1.JPG|<!--Sunset over the Bosphorus, left the Blue Mosque, right the Hagia Sophia--> Image:Sultan Ahmed Mosque 01.JPG|<!--Arcaded forecourt with one of the entrance gates--> Image:Blekitny Meczet RB3.jpg|<!--Prayers inside--> Image:Blue Mosque 03 2010.jpg|<!--Blue tiles--> Image:SultanAhmetMosqueCourtyard.jpg|<!--Courtyard View--> Image:DSC04728 Istanbul - La Moschea Blu - Foto G. Dall'Orto 29-5-2006.jpg|<!--Gateway to the courtyard--> Image:BlueMosqueCourtyard.jpg|<!--View of the inner courtyard--> Blue Mosque Courtyard Dusk Wikimedia Commons.jpg File:Blue Mosque Interior 2009.JPG|<!--Prayer area--> File:Blue Mosque Ceiling Blue Tiles.JPG|<!--Main dome and its blue tiles--> File:Blue_Mosque_Courtyard_Arcades_Wikimedia_Commons.JPG|<!--Arcades in the inner courtyard--> File:Blue_Mosque_Two_Tourists_Wikimedia_Commons.JPG|<!--Two tourists staring at the Blue mosque in the Sultan Ahmed park--> File:A side of Sultan Ahmed Mosque.jpg| </gallery> == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://tr.wikipedia.org/wiki/Sultan_Ahmet_Camii|سەردێڕ=Sultan Ahmet Camii|زمان=تورکی|سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٩}} {{تووڵی دەروازە|نژیاروانی|ئیسلام|ئایین|تورکیا|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|مزگەوت}} {{نژیاروانی-کۆلکە}} {{تورکیا-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Sultan Ahmed I Mosque}} [[پۆل:مزگەوتەکانی ئەستەمبوڵ]] [[پۆل:نژیاروانیی ئیسلامی]] [[پۆل:خانووبەرە ئایینییەکان، تەواوبونی ١٦١٦]] [[پۆل:نژیاروانیی لە تورکیا]] [[پۆل:شوێنە گەشتیارییەکانی ئەستەمبوڵ]] [[پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە تورکیا]] [[پۆل:خانووبەرە دینییەکان، تەواوبونی ١٦١٦]] a5vq2v2m2ggjip09kryycn2lufa60gb 1580344 1580343 2026-05-03T07:24:42Z 1silent scientist 51740 1580344 wikitext text/x-wiki {{Coord|41.005483|N|28.977385|E|region:TR_type:landmark|title=inline,title|display=title}}{{زانیاریدانی مزگەوت | ناو= مزگەوتی سوڵتان ئەحمەد | وێنە= Sultan Ahmed Mosque, Istambul.jpg | دەرخستنی وێنە= | لێدوان= | شار= [[ئەستەمبوڵ]] | وڵات= {{ئاڵا|تورکیا}} | بنیاتنەری مزگەوت= | میژووی بیناکردن= ١٦٠٩–١٦١٦ | بیناسازی= | کردنەوە= | ئەندازیاری بیناسازی= سەدەفکار محەممەد ئاغا | ڕووبەر= ١٠،٠٠٠ | درێژی= ٧٢م | پانی= ٦٤م | بەرزی= ٤٥م | ژمارەی نوێژکەران= | ژمارەی منارە= ٦ | بەرزی منارە= | ژمارەی قوبە= | بەرزی قوبە= | تیرەی قوبە= | کەرەستەی بیناسازی= <!-- بۆ دەرکەوتنی شوێنی مزگەوتەکە لەسەر نەخشە --> | نەخشە= |بازنەی پانی= |ھێڵی درێژی=}} '''مزگەوتی سوڵتان ئەحمەد''' ({{بە تورکی|Sultan Ahmet Camii}}، {{بە عەرەبی|مَسجِدُ السلطان أحمد}}) لە نێوان ساڵانی (١٦٠٩–١٦١٦) لەلایەن [[ئەحمەدی یەکەم|سوڵتان ئەحمەدی یەکەم]]ی [[دەوڵەتی عوسمانی]] و بە سەرپەرشتی [[ئەندازیاری]] بە توانای ئەو سەردەمە [[سەدەفکار محەممەد ئاغا]] دروستکراوە. بەھۆی شوێنەکەی و [[منارە]] بەرزەکانییەوە بووەتە یەکێک لە ھەرە شوێنە بەناوبانگەکانی شاری [[ئەستەمبوڵ]]. == مێژوو == === بیناکردن === [[File:Portrait_of_Sultan_Ahmed_I.png|وێنۆک|ڕاست|چەپ|پۆرترێتێکی ھاوچەرخی [[ئەحمەدی یەکەم|سوڵتان ئەحمەدی یەکەم]]، کە فەرمانی بە دروستکردنی مزگەوتی شین کرد. [[مۆزەخانەی میترۆپۆلیتەنی ھونەر]].<ref>{{cite web |title=Portrait of Sultan Ahmet I (r. 1603–17) |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/450516 |website=www.metmuseum.org |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en}}</ref>]] دوای [[پەیماننامەی زیتڤاتۆرۆک]]، کە وەک گورزێک بۆ ناوبانگی عوسمانییەکان دەبینرا، سوڵتان [[ئەحمەدی یەکەم]] بڕیاری دا مزگەوتێکی گەورە لە ئەستەمبووڵ دروست بکات بەو بەھیوایەی بەدەستھێنانی ڕەزامەندی خودا.{{sfn|Goodwin|1971|p=342}} ئەو یەکەم سوڵتان بوو کە مزگەوتێکی ئیمپراتۆری دروست بکات لە دوای [[سەلیمی دووەم]] (کۆچی دوایی ١٥٧٤)، چونکە ھەریەک لە [[مورادی سێیەم]] و [[محەممەدی سێیەم]] پێش ئەو ھی خۆیان دروست نەکردبوو.{{Sfn|Kuban|2010|p=361}}{{Sfn|Blair|Bloom|1995|p=228}} مزگەوتەکە لە لای باشووری ڕۆژھەڵاتی [[گۆڕەپانی سوڵتان ئەحمەد|ھیپۆدرۆمی]] بیزەنتی کۆن دروست کراوە، لە نزیک [[ئایاسۆفیا]]، کە گۆڕدرابوو بۆ [[مزگەوت]]، کە وەک سەرچاوەیەکی ئیلھامبەخش بۆ تەلارسازانی عوسمانی کاری دەکرد،<ref>{{Cite book |last1=Bailey |first1=Julia |url=https://books.google.com/books?id=DBbgOTsAHQ8C&pg=PA270 |title=History and Ideology: Architectural Heritage of the "Lands of Rum" |last2=Bozdoğan |first2=Sibel |last3=Necipoğlu |first3=Gülru |publisher=Brill |year=2007 |isbn=978-90-04-16320-1 |pages=270 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last= |first= |url=https://books.google.com/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA245 |title=Encyclopedia of the Ottoman Empire |publisher=Infobase Publishing |year=2010 |isbn=978-1-4381-1025-7 |editor-last=Agoston |editor-first=Gabor |pages=245 |language=en |editor-last2=Masters |editor-first2=Bruce Alan}}</ref> شوێنێکی خاوەن بایەخێکی ڕەمزی گەورەیە کە ڕێگەی پێ دەدات بەسەر ئاسۆی شارەکەدا زاڵ بێت. شوێنی مزگەوتەکە لە بنەڕەتدا لەلایەن [[پلیکانە|پلیکانەکانی]] ھیپۆدرۆم و سەکۆی ئیمپراتۆرییەکەیەوە (کە ئیمپراتۆر لە کاتی بەشداریکردن لە چالاکییەکان لێرە لێی دادەنیشت) داگیرکرابوو. لە کاتی ھەڵکۆڵینەکاندا لە سەرەتای سەدەی ٢٠ەمدا، ھەندێک لە کورسییە کۆنەکان لە حەوشەی مزگەوتەکەدا دۆزرانەوە.<ref>{{Cite book |last=Akyürek |first=Engin |url=https://books.google.com/books?id=1-9DEAAAQBAJ&pg=PT99 |title=The Hippodrome of Constantinople |publisher=Cambridge University Press |year=2021 |isbn=978-1-108-94448-9 |pages=17, 20 |language=en}}</ref> بە لەبەرچاوگرتنی شوێن، قەبارە و ژمارەی [[منارە|منارەکانی]] مزگەوتەکە، ئەوە ئەگەرێکی بەھێزە کە سوڵتان ئەحمەد مەبەستی بووە مۆنیۆمێنتێک دروست بکات کە ڕکابەری ئایاسۆفیا بکات یان لێی تێپەڕێنێت.{{Sfn|Kuban|2010|p=|pp=362–363}} پێش دروستکردنی، ئەم شوێنە لەلایەن کۆشکەکانی چەند وەزیرێکی عوسمانییەوە داگیرکرابوو، لەوانە [[سۆکۆلو محەممەد پاشا]] و گوزەل ئەحمەد پاشا، کە پێویستی بە پرۆسەیەکی گرانبەھای خاوەندارێتی لێسەندنەوە ھەبوو.{{sfn|Goodwin|1971|p=343}}{{Sfn|Kuban|2010|p=361}} ئەمە، لەگەڵ ئەو ڕاستییەی کە ئیمپراتۆریەتەکە لە ژێر گوشاری ئابووریدا بوو، ناڕەزایەتی [[زانا ئاینییەکان|عولەماکانی]] (زانیارانی شەریعەتی ئیسلامی) لێکەوتەوە، کە دەیانگوت سوڵتانەکان دەبێت تەنھا بە دەستکەوتەکانی داگیرکاری پارەی دروستکردنی مزگەوتێکی ئیمپراتۆری دابین بکەن. ئەحمەدی یەکەم ھیچ سەرکەوتنێکی گەورەی بەدەست نەھێنابوو و بەو ھۆیەشەوە ناچار بوو پارە لە خەزێنەوە بۆ ئەم پڕۆژە گرانبەھایە تەرخان بکات.{{sfn|Goodwin|1971|p=343}}<ref name=":0">{{Cite journal |last=Rüstem |first=Ünver |date=2016 |title=The Spectacle of Legitimacy: The Dome-Closing Ceremony of the Sultan Ahmed Mosque |url=https://www.jstor.org/stable/26551687 |journal=Muqarnas |volume=33 |pages=253–344 |jstor=26551687 |issn=0732-2992}}</ref> عولەماکان تا ئەو شوێنە ڕۆیشتن کە نوێژکردنی موسڵمانانیان لە مزگەوتەکەدا قەدەغە کرد.{{sfn|Goodwin|1971|p=343}} [[File:Relation nouvelle d'un voyage de Constantinople - enrichie de plans levez par l'auteur sur les lieux, and des figures de tout ce qu'il y a de plus remarquable dans cette ville (1680) (14586728998).jpg|وێنۆک|ڕاست|وێناکردنێکی سەدەی ١٧ھەم لەگەڵ نەخشەی زەوی لەلایەن گەڕیدەی فەڕەنسی گیوم جۆزێف گرێلۆ|چەپ]] سەرەڕای دژایەتییەکان، سوڵتان بەردەوام بوو لە پڕۆژەکە.{{sfn|Goodwin|1971|p=343}} دروستکردنی لە ساڵی ١٦٠٩ دەستی پێ کرد و لە ساڵی ١٦١٧ تەواو بوو، کاتێک مەڕاسیمی کردنەوەی بەڕێوەچوو، ھەرچەندە ساڵی ١٦١٦ لەسەر ھەندێک لە نەخشێنراوەکانی مزگەوتەکە ئاماژەی پێ کراوە.{{sfn|Goodwin|1971|p=343}}{{Sfn|Kuban|2010|p=362}}{{Sfn|Blair|Bloom|1995|p=228}} ئەحمەدی یەکەم لە دەوروبەری ھەمان کاتدا یان زۆر زوو دوای ئەوە لە ساڵی ١٦١٧ کۆچی دوایی کرد. <ref name=":1">{{Cite book |last1=Sumner-Boyd |first1=Hilary |url=https://books.google.com/books?id=2G6KDwAAQBAJ |title=Strolling Through Istanbul: The Classic Guide to the City |last2=Freely |first2=John |publisher=Tauris Parke Paperbacks |year=2010 |isbn= |edition=Revised |location= |pages=107–111 |language=en}}</ref> زانا [[گۆدفرێی گودوین (زانا)|گۆدفرێی گودوین]] ئاماژە بەوە دەکات کە دوایین ڕاپۆرتەکانی [[ژمێریاری]] سەبارەت بە دروستکردنی مزگەوتەکە لەلایەن [[مستەفای یەکەم]]، جێنشینی ئەحمەدی یەکەم، واژوو کراون، کە ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە ئەحمەدی یەکەم پێش تەواوبوونی کۆتایی پڕۆژەکە کۆچی دوایی کردووە.{{sfn|Goodwin|1971|p=343}} لە کۆتاییدا، شکۆمەندی مزگەوتەکە، ڕازاندنەوە لوکسەکەی و ئەو مەڕاسیمە گشتییە وردانەی کە ئەحمەدی یەکەم بۆ ئاھەنگگێڕان بەبۆنەی پڕۆژەکە ڕێکی خستبوون، وادیارە ڕای گشتییان گۆڕیوە و بەسەر مشتومڕە سەرەتاییەکانی سەبارەت بە دروستکردنەکەیدا زاڵ بوون. بوو بە یەکێک لە بەناوبانگترین مزگەوتەکانی شارەکە.{{sfn|Goodwin|1971|p=343}}<ref name=":0" /> مزگەوتەکە شوێنەوارێکی گەورەی لەسەر شارەکە بەجێھێشتووە و ناوی خۆی داوە بە گەڕەکەکانی دەوروبەری، کە ئێستا بە سوڵتان ئەحمەد ناسراوە.<ref>{{Cite book |last=Kezer |first=Zeynep |chapter-url=https://books.google.com/books?id=WEGPre35WvAC&pg=PA212 |title=Architecture as Experience: Radical Change in Spatial Practice |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=978-1-134-41752-0 |editor-last=Arnold |editor-first=Dana |pages=212 |language=en |chapter=If walls could talk: exploring the dimensions of heterotopia at the Four Seasons Istanbul Hotel |editor-last2=Ballantyne |editor-first2=Andrew}}</ref> === نۆژەنکردنەوەکان و مێژووی ئەم دواییانە === [[File:Interieur de la Mosquée Ahmed - DPLA - ea640e6a581430dd574fbb4922e8bcdd.jpg|وێنۆک|وێنەی ناوەوەی مزگەوتەکە {{دەوروبەری|١٩٠٠}}]] لە ساڵی ١٨٨٣دا، زۆربەی نەخشە کێشراوەکانی ناوەوەی مزگەوتەکە بە کاری ڕەنگکردنی نوێی [[قاڵبی نەخشاندن]] گۆڕدران، کە ھەندێکیان نەخشەی ڕەنگی ڕەسەنیان گۆڕی.<ref name=":2" /> ئاگرکەوتنەوەیەکی گەورە لە ساڵی ١٩١٢دا زیانی بە چەند پێکھاتەیەکی دەرەوەی کۆمەڵە مزگەوتەکە گەیاند یان وێرانی کردن، کە دواتر نۆژەن کرانەوە.<ref name=":2" /> نۆژەنکردنەوەیەکی گەورەی مزگەوتەکە لە سەدەی ٢١ەمدا ڕووی دا. لە کاتی کارە ئامادەکارییەکان لە ساڵی ٢٠١٣دا، دەرکەوت کە منارەی باکووری ڕۆژئاوای مزگەوتەکە بە تێپەڕبوونی کات {{گۆڕین|٥|cm|in}} لای داوە، کە مەترسییەکی ئەگەریی بۆ سەر سەقامگیری پێکھاتەکەی دروست کردووە. کارەکانی دووبارە بونیادنانەوە و چاککردنەوەی منارەکە لە ساڵی ٢٠١٥دا لە بەڕێوەچووندا بوو.<ref>{{Cite web |date=2015-02-06 |title=Istanbul's historical Blue Mosque's minaret 'shifted' |url=https://www.hurriyetdailynews.com/istanbuls-historical-blue-mosques-minaret-shifted-77993 |access-date=2023-08-10 |website=Hürriyet Daily News |language=en}}</ref> کارە گشتگیرەکانی نۆژەنکردنەوە لەسەر باقی مزگەوتەکە لە ساڵی ٢٠١٨ دەستی پێ کرد و لە نیسانی ٢٠٢٣ کۆتایی ھات.<ref>{{Cite web |last= |date=2023-04-21 |title=Blue Mosque opens doors for worshippers after 5-year restoration |url=https://www.middleeastmonitor.com/20230421-blue-mosque-opens-doors-for-worshippers-after-5-year-restoration/ |access-date=2023-08-10 |website=Middle East Monitor |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=2023-04-06 |title=Blue Mosque in Istanbul reopens for prayer after 6-year restoration |url=https://www.dailysabah.com/arts/blue-mosque-in-istanbul-reopens-for-prayer-after-6-year-restoration/news |access-date=2023-08-10 |website=Daily Sabah |language=en-US}}</ref> [[پاپا بێنێدیکتی شانزدەیەم]] لە ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦ لە کاتی سەردانەکەیدا بۆ [[تورکیا]]، لەگەڵ مستەفا چاگریجی، [[موفتی]]ی [[ئەستەمبووڵ]] و ئەمرۆڵڵا ھاتیپۆغڵو، ئیمامی مزگەوتی شین، سەردانی مزگەوتەکەی کرد. ئەمە دووەم سەردانی پاپا بوو لە مێژوودا بۆ شوێنێکی پەرستنی موسڵمانان.<ref>{{cite web |date=2006-11-30 |title=Pope makes Turkish mosque visit |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6158811.stm |access-date=2012-01-26 |work=BBC News}}</ref><ref>{{cite web |date=2006-11-30 |title=Pope Benedict XVI Visits Turkey's Famous Blue Mosque |url=https://www.foxnews.com/story/pope-benedict-xvi-visits-turkeys-famous-blue-mosque |access-date=2011-10-19 |publisher=Fox News}}</ref> == پێشانگا == <gallery> Image:Blue mosque2.jpg|<!--Seen from Sultanahmed Square, close to the Hagia Sophia--> Image:SunsetOverTheBosphorus1.JPG|<!--Sunset over the Bosphorus, left the Blue Mosque, right the Hagia Sophia--> Image:Sultan Ahmed Mosque 01.JPG|<!--Arcaded forecourt with one of the entrance gates--> Image:Blekitny Meczet RB3.jpg|<!--Prayers inside--> Image:Blue Mosque 03 2010.jpg|<!--Blue tiles--> Image:SultanAhmetMosqueCourtyard.jpg|<!--Courtyard View--> Image:DSC04728 Istanbul - La Moschea Blu - Foto G. Dall'Orto 29-5-2006.jpg|<!--Gateway to the courtyard--> Image:BlueMosqueCourtyard.jpg|<!--View of the inner courtyard--> Blue Mosque Courtyard Dusk Wikimedia Commons.jpg File:Blue Mosque Interior 2009.JPG|<!--Prayer area--> File:Blue Mosque Ceiling Blue Tiles.JPG|<!--Main dome and its blue tiles--> File:Blue_Mosque_Courtyard_Arcades_Wikimedia_Commons.JPG|<!--Arcades in the inner courtyard--> File:Blue_Mosque_Two_Tourists_Wikimedia_Commons.JPG|<!--Two tourists staring at the Blue mosque in the Sultan Ahmed park--> File:A side of Sultan Ahmed Mosque.jpg| </gallery> == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://tr.wikipedia.org/wiki/Sultan_Ahmet_Camii|سەردێڕ=Sultan Ahmet Camii|زمان=تورکی|سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٩}} {{تووڵی دەروازە|نژیاروانی|ئیسلام|ئایین|تورکیا|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|مزگەوت}} {{نژیاروانی-کۆلکە}} {{تورکیا-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Sultan Ahmed I Mosque}} [[پۆل:مزگەوتەکانی ئەستەمبوڵ]] [[پۆل:نژیاروانیی ئیسلامی]] [[پۆل:خانووبەرە ئایینییەکان، تەواوبونی ١٦١٦]] [[پۆل:نژیاروانیی لە تورکیا]] [[پۆل:شوێنە گەشتیارییەکانی ئەستەمبوڵ]] [[پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە تورکیا]] [[پۆل:خانووبەرە دینییەکان، تەواوبونی ١٦١٦]] 5avn1hhgfxcypno1mz3g6azwagmyt9b 1580345 1580344 2026-05-03T07:25:14Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1580345 wikitext text/x-wiki {{Coord|41.005483|N|28.977385|E|region:TR_type:landmark|title=inline,title|display=title}}{{زانیاریدانی مزگەوت | ناو= مزگەوتی سوڵتان ئەحمەد | وێنە= Sultan Ahmed Mosque, Istambul.jpg | دەرخستنی وێنە= | لێدوان= | شار= [[ئەستەمبوڵ]] | وڵات= {{ئاڵا|تورکیا}} | بنیاتنەری مزگەوت= | میژووی بیناکردن= ١٦٠٩–١٦١٦ | بیناسازی= | کردنەوە= | ئەندازیاری بیناسازی= سەدەفکار محەممەد ئاغا | ڕووبەر= ١٠،٠٠٠ | درێژی= ٧٢م | پانی= ٦٤م | بەرزی= ٤٥م | ژمارەی نوێژکەران= | ژمارەی منارە= ٦ | بەرزی منارە= | ژمارەی قوبە= | بەرزی قوبە= | تیرەی قوبە= | کەرەستەی بیناسازی= <!-- بۆ دەرکەوتنی شوێنی مزگەوتەکە لەسەر نەخشە --> | نەخشە= |بازنەی پانی= |ھێڵی درێژی=}} '''مزگەوتی سوڵتان ئەحمەد''' ({{بە تورکی|Sultan Ahmet Camii}}، {{بە عەرەبی|مَسجِدُ السلطان أحمد}}) لە نێوان ساڵانی (١٦٠٩–١٦١٦) لەلایەن [[ئەحمەدی یەکەم|سوڵتان ئەحمەدی یەکەم]]ی [[دەوڵەتی عوسمانی]] و بە سەرپەرشتی [[ئەندازیاری]] بە توانای ئەو سەردەمە [[سەدەفکار محەممەد ئاغا]] دروستکراوە. بەھۆی شوێنەکەی و [[منارە]] بەرزەکانییەوە بووەتە یەکێک لە ھەرە شوێنە بەناوبانگەکانی شاری [[ئەستەمبوڵ]]. == مێژوو == === بیناکردن === [[File:Portrait_of_Sultan_Ahmed_I.png|وێنۆک|ڕاست|چەپ|پۆرترێتێکی ھاوچەرخی [[ئەحمەدی یەکەم|سوڵتان ئەحمەدی یەکەم]]، کە فەرمانی بە دروستکردنی مزگەوتی شین کرد. [[مۆزەخانەی میترۆپۆلیتەنی ھونەر]].<ref>{{cite web |title=Portrait of Sultan Ahmet I (r. 1603–17) |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/450516 |website=www.metmuseum.org |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en}}</ref>]] دوای [[پەیماننامەی زیتڤاتۆرۆک]]، کە وەک گورزێک بۆ ناوبانگی عوسمانییەکان دەبینرا، سوڵتان [[ئەحمەدی یەکەم]] بڕیاری دا مزگەوتێکی گەورە لە ئەستەمبووڵ دروست بکات بەو بەھیوایەی بەدەستھێنانی ڕەزامەندی خودا.{{sfn|Goodwin|1971|p=342}} ئەو یەکەم سوڵتان بوو کە مزگەوتێکی ئیمپراتۆری دروست بکات لە دوای [[سەلیمی دووەم]] (کۆچی دوایی ١٥٧٤)، چونکە ھەریەک لە [[مورادی سێیەم]] و [[محەممەدی سێیەم]] پێش ئەو ھی خۆیان دروست نەکردبوو.{{Sfn|Kuban|2010|p=361}}{{Sfn|Blair|Bloom|1995|p=228}} مزگەوتەکە لە لای باشووری ڕۆژھەڵاتی [[گۆڕەپانی سوڵتان ئەحمەد|ھیپۆدرۆمی]] بیزەنتی کۆن دروست کراوە، لە نزیک [[ئایاسۆفیا]]، کە گۆڕدرابوو بۆ [[مزگەوت]]، کە وەک سەرچاوەیەکی ئیلھامبەخش بۆ تەلارسازانی عوسمانی کاری دەکرد،<ref>{{Cite book |last1=Bailey |first1=Julia |url=https://books.google.com/books?id=DBbgOTsAHQ8C&pg=PA270 |title=History and Ideology: Architectural Heritage of the "Lands of Rum" |last2=Bozdoğan |first2=Sibel |last3=Necipoğlu |first3=Gülru |publisher=Brill |year=2007 |isbn=978-90-04-16320-1 |pages=270 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last= |first= |url=https://books.google.com/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA245 |title=Encyclopedia of the Ottoman Empire |publisher=Infobase Publishing |year=2010 |isbn=978-1-4381-1025-7 |editor-last=Agoston |editor-first=Gabor |pages=245 |language=en |editor-last2=Masters |editor-first2=Bruce Alan}}</ref> شوێنێکی خاوەن بایەخێکی ڕەمزی گەورەیە کە ڕێگەی پێ دەدات بەسەر ئاسۆی شارەکەدا زاڵ بێت. شوێنی مزگەوتەکە لە بنەڕەتدا لەلایەن [[پلیکانە|پلیکانەکانی]] ھیپۆدرۆم و سەکۆی ئیمپراتۆرییەکەیەوە (کە ئیمپراتۆر لە کاتی بەشداریکردن لە چالاکییەکان لێرە لێی دادەنیشت) داگیرکرابوو. لە کاتی ھەڵکۆڵینەکاندا لە سەرەتای سەدەی ٢٠ەمدا، ھەندێک لە کورسییە کۆنەکان لە حەوشەی مزگەوتەکەدا دۆزرانەوە.<ref>{{Cite book |last=Akyürek |first=Engin |url=https://books.google.com/books?id=1-9DEAAAQBAJ&pg=PT99 |title=The Hippodrome of Constantinople |publisher=Cambridge University Press |year=2021 |isbn=978-1-108-94448-9 |pages=17, 20 |language=en}}</ref> بە لەبەرچاوگرتنی شوێن، قەبارە و ژمارەی [[منارە|منارەکانی]] مزگەوتەکە، ئەوە ئەگەرێکی بەھێزە کە سوڵتان ئەحمەد مەبەستی بووە مۆنیۆمێنتێک دروست بکات کە ڕکابەری ئایاسۆفیا بکات یان لێی تێپەڕێنێت.{{Sfn|Kuban|2010|p=|pp=362–363}} پێش دروستکردنی، ئەم شوێنە لەلایەن کۆشکەکانی چەند وەزیرێکی عوسمانییەوە داگیرکرابوو، لەوانە [[سۆکۆلو محەممەد پاشا]] و گوزەل ئەحمەد پاشا، کە پێویستی بە پرۆسەیەکی گرانبەھای خاوەندارێتی لێسەندنەوە ھەبوو.{{sfn|Goodwin|1971|p=343}}{{Sfn|Kuban|2010|p=361}} ئەمە، لەگەڵ ئەو ڕاستییەی کە ئیمپراتۆریەتەکە لە ژێر گوشاری ئابووریدا بوو، ناڕەزایەتی [[زانا ئاینییەکان|عولەماکانی]] (زانیارانی شەریعەتی ئیسلامی) لێکەوتەوە، کە دەیانگوت سوڵتانەکان دەبێت تەنھا بە دەستکەوتەکانی داگیرکاری پارەی دروستکردنی مزگەوتێکی ئیمپراتۆری دابین بکەن. ئەحمەدی یەکەم ھیچ سەرکەوتنێکی گەورەی بەدەست نەھێنابوو و بەو ھۆیەشەوە ناچار بوو پارە لە خەزێنەوە بۆ ئەم پڕۆژە گرانبەھایە تەرخان بکات.{{sfn|Goodwin|1971|p=343}}<ref name=":0">{{Cite journal |last=Rüstem |first=Ünver |date=2016 |title=The Spectacle of Legitimacy: The Dome-Closing Ceremony of the Sultan Ahmed Mosque |url=https://www.jstor.org/stable/26551687 |journal=Muqarnas |volume=33 |pages=253–344 |jstor=26551687 |issn=0732-2992}}</ref> عولەماکان تا ئەو شوێنە ڕۆیشتن کە نوێژکردنی موسڵمانانیان لە مزگەوتەکەدا قەدەغە کرد.{{sfn|Goodwin|1971|p=343}} [[File:Relation nouvelle d'un voyage de Constantinople - enrichie de plans levez par l'auteur sur les lieux, and des figures de tout ce qu'il y a de plus remarquable dans cette ville (1680) (14586728998).jpg|وێنۆک|ڕاست|وێناکردنێکی سەدەی ١٧ھەم لەگەڵ نەخشەی زەوی لەلایەن گەڕیدەی فەڕەنسی گیوم جۆزێف گرێلۆ|چەپ]] سەرەڕای دژایەتییەکان، سوڵتان بەردەوام بوو لە پڕۆژەکە.{{sfn|Goodwin|1971|p=343}} دروستکردنی لە ساڵی ١٦٠٩ دەستی پێ کرد و لە ساڵی ١٦١٧ تەواو بوو، کاتێک مەڕاسیمی کردنەوەی بەڕێوەچوو، ھەرچەندە ساڵی ١٦١٦ لەسەر ھەندێک لە نەخشێنراوەکانی مزگەوتەکە ئاماژەی پێ کراوە.{{sfn|Goodwin|1971|p=343}}{{Sfn|Kuban|2010|p=362}}{{Sfn|Blair|Bloom|1995|p=228}} ئەحمەدی یەکەم لە دەوروبەری ھەمان کاتدا یان زۆر زوو دوای ئەوە لە ساڵی ١٦١٧ کۆچی دوایی کرد. <ref name=":1">{{Cite book |last1=Sumner-Boyd |first1=Hilary |url=https://books.google.com/books?id=2G6KDwAAQBAJ |title=Strolling Through Istanbul: The Classic Guide to the City |last2=Freely |first2=John |publisher=Tauris Parke Paperbacks |year=2010 |isbn= |edition=Revised |location= |pages=107–111 |language=en}}</ref> زانا [[گۆدفرێی گودوین (زانا)|گۆدفرێی گودوین]] ئاماژە بەوە دەکات کە دوایین ڕاپۆرتەکانی [[ژمێریاری]] سەبارەت بە دروستکردنی مزگەوتەکە لەلایەن [[مستەفای یەکەم]]، جێنشینی ئەحمەدی یەکەم، واژوو کراون، کە ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە ئەحمەدی یەکەم پێش تەواوبوونی کۆتایی پڕۆژەکە کۆچی دوایی کردووە.{{sfn|Goodwin|1971|p=343}} لە کۆتاییدا، شکۆمەندی مزگەوتەکە، ڕازاندنەوە لوکسەکەی و ئەو مەڕاسیمە گشتییە وردانەی کە ئەحمەدی یەکەم بۆ ئاھەنگگێڕان بەبۆنەی پڕۆژەکە ڕێکی خستبوون، وادیارە ڕای گشتییان گۆڕیوە و بەسەر مشتومڕە سەرەتاییەکانی سەبارەت بە دروستکردنەکەیدا زاڵ بوون. بوو بە یەکێک لە بەناوبانگترین مزگەوتەکانی شارەکە.{{sfn|Goodwin|1971|p=343}}<ref name=":0" /> مزگەوتەکە شوێنەوارێکی گەورەی لەسەر شارەکە بەجێھێشتووە و ناوی خۆی داوە بە گەڕەکەکانی دەوروبەری، کە ئێستا بە سوڵتان ئەحمەد ناسراوە.<ref>{{Cite book |last=Kezer |first=Zeynep |chapter-url=https://books.google.com/books?id=WEGPre35WvAC&pg=PA212 |title=Architecture as Experience: Radical Change in Spatial Practice |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=978-1-134-41752-0 |editor-last=Arnold |editor-first=Dana |pages=212 |language=en |chapter=If walls could talk: exploring the dimensions of heterotopia at the Four Seasons Istanbul Hotel |editor-last2=Ballantyne |editor-first2=Andrew}}</ref> === نۆژەنکردنەوەکان و مێژووی ئەم دواییانە === [[File:Interieur de la Mosquée Ahmed - DPLA - ea640e6a581430dd574fbb4922e8bcdd.jpg|وێنۆک|وێنەی ناوەوەی مزگەوتەکە {{دەوروبەری|١٩٠٠}}]] لە ساڵی ١٨٨٣دا، زۆربەی نەخشە کێشراوەکانی ناوەوەی مزگەوتەکە بە کاری ڕەنگکردنی نوێی [[قاڵبی نەخشاندن]] گۆڕدران، کە ھەندێکیان نەخشەی ڕەنگی ڕەسەنیان گۆڕی.<ref name=":2" /> ئاگرکەوتنەوەیەکی گەورە لە ساڵی ١٩١٢دا زیانی بە چەند پێکھاتەیەکی دەرەوەی کۆمەڵە مزگەوتەکە گەیاند یان وێرانی کردن، کە دواتر نۆژەن کرانەوە.<ref name=":2" /> نۆژەنکردنەوەیەکی گەورەی مزگەوتەکە لە سەدەی ٢١ەمدا ڕووی دا. لە کاتی کارە ئامادەکارییەکان لە ساڵی ٢٠١٣دا، دەرکەوت کە منارەی باکووری ڕۆژئاوای مزگەوتەکە بە تێپەڕبوونی کات {{گۆڕین|٥|cm|in}} لای داوە، کە مەترسییەکی ئەگەریی بۆ سەر سەقامگیری پێکھاتەکەی دروست کردووە. کارەکانی دووبارە بونیادنانەوە و چاککردنەوەی منارەکە لە ساڵی ٢٠١٥دا لە بەڕێوەچووندا بوو.<ref>{{Cite web |date=2015-02-06 |title=Istanbul's historical Blue Mosque's minaret 'shifted' |url=https://www.hurriyetdailynews.com/istanbuls-historical-blue-mosques-minaret-shifted-77993 |access-date=2023-08-10 |website=Hürriyet Daily News |language=en}}</ref> کارە گشتگیرەکانی نۆژەنکردنەوە لەسەر باقی مزگەوتەکە لە ساڵی ٢٠١٨ دەستی پێ کرد و لە نیسانی ٢٠٢٣ کۆتایی ھات.<ref>{{Cite web |last= |date=2023-04-21 |title=Blue Mosque opens doors for worshippers after 5-year restoration |url=https://www.middleeastmonitor.com/20230421-blue-mosque-opens-doors-for-worshippers-after-5-year-restoration/ |access-date=2023-08-10 |website=Middle East Monitor |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=2023-04-06 |title=Blue Mosque in Istanbul reopens for prayer after 6-year restoration |url=https://www.dailysabah.com/arts/blue-mosque-in-istanbul-reopens-for-prayer-after-6-year-restoration/news |access-date=2023-08-10 |website=Daily Sabah |language=en-US}}</ref> [[پاپا بێنێدیکتی شانزدەیەم]] لە ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦ لە کاتی سەردانەکەیدا بۆ [[تورکیا]]، لەگەڵ مستەفا چاگریجی، [[موفتی]]ی [[ئەستەمبووڵ]] و ئەمرۆڵڵا ھاتیپۆغڵو، ئیمامی مزگەوتی شین، سەردانی مزگەوتەکەی کرد. ئەمە دووەم سەردانی پاپا بوو لە مێژوودا بۆ شوێنێکی پەرستنی موسڵمانان.<ref>{{cite web |date=2006-11-30 |title=Pope makes Turkish mosque visit |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6158811.stm |access-date=2012-01-26 |work=BBC News}}</ref><ref>{{cite web |date=2006-11-30 |title=Pope Benedict XVI Visits Turkey's Famous Blue Mosque |url=https://www.foxnews.com/story/pope-benedict-xvi-visits-turkeys-famous-blue-mosque |access-date=2011-10-19 |publisher=Fox News}}</ref> == پێشانگا == <gallery> Image:Blue mosque2.jpg|<!--Seen from Sultanahmed Square, close to the Hagia Sophia--> Image:SunsetOverTheBosphorus1.JPG|<!--Sunset over the Bosphorus, left the Blue Mosque, right the Hagia Sophia--> Image:Sultan Ahmed Mosque 01.JPG|<!--Arcaded forecourt with one of the entrance gates--> Image:Blekitny Meczet RB3.jpg|<!--Prayers inside--> Image:Blue Mosque 03 2010.jpg|<!--Blue tiles--> Image:SultanAhmetMosqueCourtyard.jpg|<!--Courtyard View--> Image:DSC04728 Istanbul - La Moschea Blu - Foto G. Dall'Orto 29-5-2006.jpg|<!--Gateway to the courtyard--> Image:BlueMosqueCourtyard.jpg|<!--View of the inner courtyard--> Blue Mosque Courtyard Dusk Wikimedia Commons.jpg File:Blue Mosque Interior 2009.JPG|<!--Prayer area--> File:Blue Mosque Ceiling Blue Tiles.JPG|<!--Main dome and its blue tiles--> File:Blue_Mosque_Courtyard_Arcades_Wikimedia_Commons.JPG|<!--Arcades in the inner courtyard--> File:Blue_Mosque_Two_Tourists_Wikimedia_Commons.JPG|<!--Two tourists staring at the Blue mosque in the Sultan Ahmed park--> File:A side of Sultan Ahmed Mosque.jpg| </gallery> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://tr.wikipedia.org/wiki/Sultan_Ahmet_Camii|سەردێڕ=Sultan Ahmet Camii|زمان=تورکی|سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٩}} {{تووڵی دەروازە|نژیاروانی|ئیسلام|ئایین|تورکیا|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|مزگەوت}} {{پۆلی کۆمنز|Sultan Ahmed I Mosque}} [[پۆل:مزگەوتەکانی ئەستەمبوڵ]] [[پۆل:نژیاروانیی ئیسلامی]] [[پۆل:خانووبەرە ئایینییەکان، تەواوبونی ١٦١٦]] [[پۆل:نژیاروانیی لە تورکیا]] [[پۆل:شوێنە گەشتیارییەکانی ئەستەمبوڵ]] [[پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە تورکیا]] [[پۆل:خانووبەرە دینییەکان، تەواوبونی ١٦١٦]] hqt3xx34yj0fusyky9ads024trrez61 10 12902 1580237 1579990 2026-05-02T19:48:46Z Hivja 64112 1580237 wikitext text/x-wiki {{بۆکسی ئەرشیڤ| [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا/ئەرشیڤ/ئەرشیڤی ٢٠١٠|٢٠١٠]] {{•}} [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا/ئەرشیڤ/ئەرشیڤی ٢٠١١|٢٠١١]] {{•}} [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا/ئەرشیڤ/ئەرشیڤی ٢٠١٢|٢٠١٢]] {{•}} [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا/ئەرشیڤ/ئەرشیڤی ٢٠١٣|٢٠١٣]] {{•}} [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا/ئەرشیڤ/ئەرشیڤی ٢٠١٤|٢٠١٤]] {{•}} [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا/ئەرشیڤ/ئەرشیڤی ٢٠١٥|٢٠١٥]] {{•}} [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا/ئەرشیڤ/ئەرشیڤی ٢٠١٦|٢٠١٦]] {{•}} [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا/ئەرشیڤ/ئەرشیڤی ٢٠١٧|٢٠١٧]] {{•}} [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا/ئەرشیڤ/ئەرشیڤی ٢٠١٨|٢٠١٨]] {{•}} [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا/ئەرشیڤ/ئەرشیڤی ٢٠١٩|٢٠١٩]] {{•}} [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا/ئەرشیڤ/ئەرشیڤی ٢٠٢٠|٢٠٢٠]] {{•}} [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا/ئەرشیڤ/ئەرشیڤی ٢٠٢١|٢٠٢١]] {{•}} [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا/ئەرشیڤ/ئەرشیڤی ٢٠٢٢|٢٠٢٢]] {{•}} [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا/ئەرشیڤ/ئەرشیڤی ٢٠٢٣|٢٠٢٣]] {{•}} [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا/ئەرشیڤ/ئەرشیڤی ٢٠٢٤|٢٠٢٤]] {{•}} [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا/ئەرشیڤ/ئەرشیڤی ٢٠٢٥|٢٠٢٥]]}} <!--تکایە ھەواڵەکانی ٢٠٢٦ لە خوارەوەی ئەم تێبینییە ئەرشیڤ بکە بە زیادکردنی ئاستێک بۆ ھەر مانگێک بە تەنیا--> == ٢٠٢٦ == === کانوونی یەکەم === === تشرینی دووەم === === تشرینی یەکەم === === ئەیلوول === === ئاب === === تەممووز === === حوزەیران === === ئایار === === نیسان === === ئازار === * [[٨ی ئازار]] – [[موجتەبا خامنەیی]]، کوڕی [[عەلی خامنەیی]] دوای [[کوشتنی عەلی خامنەیی|کوژرانی باوکی]] وەک سێیەمین [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران]] '''[[ھەڵبژاردنی ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران (٢٠٢٦)|ھەڵبژێردرا]]'''. === شوبات === * [[٢٨ی شوبات]] – ئیسرائیل و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|ھێرشیان کردە سەر ئێران]]، کە بووە ھۆی '''[[کوشتنی عەلی خامنەیی|کوشتن]]ی''' [[عەلی خامنەیی]]، [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران]] لەگەڵ چەندین بەرپرسی تری باڵای وڵاتەکە. * [[٢٣ی شوبات]] – '''[[ڕۆپ یێتە]]''' وەکوو یەکەمین سەرۆک وەزیرانی [[ھاوزایەندخوازی|ھاوزایەندخواز]] لە [[ھۆڵەندا]] ھەڵبژێردرا. === کانوونی دووەم === * [[٣ی کانوونی دووەم]] – [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] '''[[ھێرشی ٢٠٢٦ی ئەمریکا بۆ سەر ڤێنیزوێلا|ھێرشی ئاسمانیی کردە]]''' سەر [[ڤێنیزوێلا]] و [[نیکۆلاس مادۆرۆ]]، سەرۆک کۆماری ئەو وڵاتەی دەستبەسەر کرد. <!--کۆتاییی ھەواڵەکان--> kbsawujftpfdm3nxpfxuvngowc7q12d 0 17462 1580353 1380675 2026-05-03T07:42:14Z 1silent scientist 51740 1580353 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:20.5em; line-height:11pt; text-align:right; " cellspacing="5" cellpadding="٥" |+ |- ! colspan="2" style="background-color: #fde0bb" | <font size="٤"> {{چینی ناوەند}}یەکێتیی سۆڤییەت{{کۆتایی}}</font> |----- | colspan="2" align="center" bgcolor="white" | [[پەڕگە:Flag of the Soviet Union.svg|220px]] |----- |----- |----- |----- ! colspan="2" bgcolor="#fde0bb" |{{چینی ناوەند}} زانیاریی گشتی{{کۆتایی}} |----- | '''پایتەخت''' || align="right" bgcolor="white"| [[مۆسکۆ]] |----- | '''زمانی فەڕمی''' || align="right" bgcolor="white"| [[زمانی ڕووسی]] |----- |'''جۆری حوکم''' || align="right" bgcolor="white"| [[کۆمۆنیزم]] |----- |'''مێژووی دامەزراندن''' || align="right" bgcolor="white"| [[١٩١٧]] |----- |'''مێژووی ڕوخان''' || align="right" bgcolor="white"| [[١٩٩٢]] |----- |'''دوایین سەرۆک''' || align="right" bgcolor="white"| [[ڤلادمیر ڤیلانشکۆ]] |----- |'''ڕووبەر''' || align="right" bgcolor="white"| 22,402,200 km2 |----- |'''دانیشتووان''' || align="right" bgcolor="white"| ٢٩٣٬٠٤٧٬٥٧١ |----- ! colspan="2" bgcolor="#fde0bb" | {{چینی ناوەند}}نەخشە لەدوای جەنگی جیھانی دووەم{{کۆتایی}} |----- | colspan="2" align=center bgcolor="white"| [[پەڕگە:Union of Soviet Socialist Republics (orthographic projection).svg|250px]] |} '''یەکێتیی سۆڤیەت''' (بە [[ڕووسی]]: Советский Союз)، بە فەرمی '''یەکێتیی کۆمارە سۆشیالیستەکانی سۆڤیەت''' (بە [[ڕووسی]]: Сою́з Сове́тских Социалисти́ческих Респу́блик)، دەوڵەتێکی سۆشیالیستی<ref>http://www.thefreedictionary.com/Union+of+Soviet+Socialist+Republics</ref> زلھێز بوو لە [[ئاسیا]] و [[ئەورووپا]]، کە لە ساڵی ١٩٢٢دا دامەزرا تاکو ٢٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٩١ ھەڵوەشایەوە و ئەو دەوڵەتانەی پێکیان دەھێنا جیابوونەوە. یەکێتیی سۆڤیەت دەوڵەتێکی تاک-پارتی بوو<ref>سیستەمی تاک پارتی لەلایەن [[حیزبی کۆمۆنیستی یەکێتیی سۆڤیەت]]، http://www.historylearningsite.co.uk/party_systems.htm</ref> لەلایەن [[حیزبی کۆمۆنیستی یەکێتیی سۆڤیەت]] حوکم دەکرا<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Communist_Party_of_the_Soviet_Union</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://education.yahoo.com/reference/encyclopedia/entry/CommunisUSSR |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠١٣ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111029210220/http://education.yahoo.com/reference/encyclopedia/entry/CommunisUSSR |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111029210220/http://education.yahoo.com/reference/encyclopedia/entry/CommunisUSSR |date=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١}}</ref> لە دامەزراندییەوە ھەتا ھەڵوەشانی لە کۆتایییەکانی ١٩٩١.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.coldwar.org/articles/90s/fall_of_the_soviet_union.asp |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170724220159/http://coldwar.org/articles/90s/fall_of_the_soviet_union.asp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170724220159/http://coldwar.org/articles/90s/fall_of_the_soviet_union.asp |date=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٧}}</ref> [[مۆسکۆ]] گەورەترین شار و پایتەختی وڵاتەکەبوو، لەدوای ئەو چەند پێگە و شارێکی دیکە جێی بایەخ بوون لەوانە لێنینگراد (ئەمڕۆ [[سەنت پیتەرزبورگ]])، [[کیێڤ]] (ئوکراینا)، [[مینسک]] (بیلاڕووس)، [[تاشکەند]] (ئوزبەکستان)، [[ئالماتی]] (کازاخستان)، [[نۆڤۆسیبرسک]] (ڕووسیا). یەکێتیی سۆڤیەت گەورەترین وڵاتی جیھان بوو بەڕووبەری ٢٢٬٤٠٢٬٢٠٠ مەتر چوارگۆشە کە ١١ [[ناوچەی کاتی]] جیاوازی لەخۆ گرتبوو. [[زیندە ھەرێمەکانی وشکانی|زیندە ھەرێمەکانی وشکانییەکانی]] یەکێتیی سۆڤیەت بریتی بوون لە [[تەندرا]]، [[تایگا]]، [[گژوگیا]]، [[بیابان]] و [[کێو|چیاکان]]. دانیشتووانی وڵاتەکە بەگشتی پێیان دەوترا خەڵکی سۆڤیەت. ڕەگ و ڕیشەی یەکێتیی سۆڤیەت لە [[شۆڕشی ڕووسیا|شۆڕشی تشرینی یەکەمی]] ١٩١٧ سەری ھەڵدا، کاتێک [[بۆلشێڤیک|بۆلشێڤیکییەکان]] بەڕێبەرایەتی [[ڤلادیمیر لێنین|ڤلادمیر لێنین]] توانیان بەسەر حکوومەتی کاتیی ١٩١٧ی ڕووسیا زاڵبن و دەست بەسەر دەسەڵاتی تاجی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیدا]] بگرن، لەبەرامبەردا کۆماری سۆڤیەتی ڕووسیایان دامەزراند. لە سەرەتاکاندا شەڕ کەوتە نێوان سوپای سووری بۆلشویکەکان و نەیارەکانیان لە ئیمپراتۆرییەتی ڕووس کە لە بەناوبانگترین لەو ھێزانەش ھێزی [[بزووتنەوەی سپی]] بوو. لە ئەنجامدا، سوپای سوور لەڕێی ھاوکارییەکانی بۆلشویکەکان توانی دەست بەسەر دەسەڵاتدا بگرێت و سۆڤیەت دابمەزرێنن، ھەروەھا لەڕێی دەزگای [[تیرۆری سوور]] نەیارە سیاسییەکانیان دوورخستەوە و بێدەنگکران. لە ساڵی ١٩٢٢، بۆلشویکییەکان سەرکەوتنی خۆیان ڕاگەیاند بە دامەزراندنی یەکێتیی سۆڤیەت کە لەپاڵ ڕووسیا ئەوا وڵاتانی قەوقازی باشوور، ئوکراینا و بیلارووسیاش وەک کۆمارێکی [[سۆسیالیزم|سۆسیالیستی]] ھاتنە پاڵ یەکێتیی سۆڤیەت. دواتر ڕێنمایی سیستمی [[ئابوور]]ی نوێ لەلایەن لێنینەوە دەرکرا، کە ڕێگەی بە [[بازاڕی ئازاد]] و [[خاوەنداریی تایبەت|خاوەندارییەتی تایبەتی]] دەکرد بە شێوەی سنووردار؛ ئەمەش وای کرد کە [[ئابووری]] بۆ وڵاتەکە بگەڕێتەوە. لە ساڵی ١٩٢٤ و دوای مردنی لێنین، [[جۆزێف ستالین]] ھاتە دەسەڵات. ستالین ھەموو ھێزە بەرھەڵەستیکار و ئۆپۆزسیۆنەکانی لەناوبرد کە لەناو حیزبی کۆمۆنیست ھەبوون. ستالین تەواوی دەسەڵاتی ئابووری وڵاتی گەڕاندەوە بۆ وڵات. لە ئەنجامدا وڵات کەوتە دۆخی بەرھەمھێنان و بەپیشەسازیی بوون، لەم ڕێیەوە ئابووری گەشەی سەند بەڵام ھاوکات لە ساڵانی ١٩٣٢–١٩٣٣ برسێتییەکی زۆر سەری ھەڵدا کە وای کرد چەند ملیۆن کەسێک بمرن. لە سەردەمی ستالین، پاکسازیی گەورە کرا لەدژی نەیارانی دەسەڵاتەکەی، ھەر لە ناو حیزبی کۆمۆنیستەوە تاکوو خەڵکی ئاسایی. بەشێک لەو کەسانە برانە کەمپی کارکردنی زۆرەملێ و بەشێکی دیکەش سزای مەرگیان بەسەردا سەپێندرا. لە ٢٣ی ئابی ١٩٣٩، دوای ئەوەی سۆڤیەت لەگەڵ وڵاتانی زلھێزی ڕۆژاوا نەگەیشتە ڕێککەوتنێک دەربارەی بەرەی دژە نازی، ئەوا سۆڤیەت ڕێککەوتنێکی لەگەڵ [[ئەڵمانیای نازی]] واژوو کرد. لەدوای دەستپێکردنی [[جەنگی جیھانیی دووەم]]، ئەوا بەشێک لە خاکی سۆڤیەت لە ڕۆژھەڵاتی پۆلەندا و وڵاتانی بەلتیک لەلایەن ئەڵمانیاوە داگیرکران. لە حوزەیرانی ١٩٤١، خوێناویترین جەنگ لە مێژوودا ڕوویدا لە نێوان ئەڵمان و سۆڤیەت. قوربانییەکانی سۆڤیەت ڕێژەیەکی زۆر بەرزتربوو بۆ دووبارە گەیشتنەوەیان بە ناوچە داگیرکراوەکانیان، بەتایبەتیش لە جەنگی ستالینگراد دا. لە ڕۆژی ٩ی ئایاری ١٩٤٥، ھێزەکانی سۆڤیەت توانیان بەرلین داگیر بکەن و ببنە براوەی جەنگی جیھانیی دووەم لە ئەورووپا. ئەو خاکەی کە سۆڤیەت داگیری کرد لەم جەنگەدا، بوونە پاشکۆی دەوڵەتانی [[بلۆکی ڕۆژھەڵات]]. دوای جەنگ، ئەوا [[شەڕی سارد|جەنگی سارد]] سەری ھەڵدا ئەمەش بەتایبەت لەدوای ئەوەبوو کە پێگەی جوگرافیای سۆڤیەت فراوانتر بوو ھەروەھا بلۆکی ڕۆژاوا یەکیان گرت لە ڕێکخراوی [[ناتۆ]] لە ساڵی ١٩٤٩. دوای مردنی جۆزێف ستالین لە ساڵی ١٩٥٣، قۆناغی بەناستالینکردنی سۆڤیەت لەلایەن [[نیکیتا خروشچۆڤ]] دەستی پێکرد. بەھۆی ئەم قۆناغەوە ئەوا وڵاتەکە زیاتر گەشەی سەند، ملیۆنان کەس لە جووتیار و ڕەجنبەران چوونە شارە پیشەسازییەکان بۆ ئەوەی لە کارگەکان کاربکەن. سۆڤیەت لە پێشبڕکێی وڵاتی جیھان توانی بێتە لووتکە لەڕێی ناردنی [[سپوتنیک-١]] بۆ بۆشایی ئاسمان، ھەروەھا ناردنی یەکەم مرۆڤ ([[یوری گاگارین|یووری گاگارین]]) بۆ بۆشایی ئاسمان، ھەروەھا توانیان [[ڤینیرا ٧|یەکەم ئامێر]] بەسەرکەوتووی بگەیەننە ھەسارەیەکی دیکە، کە ھەسارەی [[ڤینۆس]] بوو. لە ساڵانی حەفتاکان، سۆڤیەت لەگەڵ [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] کەوتە دۆسایەتی و دانووستاندن، بەڵام کاتێک لە ساڵی ١٩٧٩ ھێزەکانی سۆڤیەت چوونە ناو خاکی [[ئەفغانستان]] ئەوا گرژییەکانی نێوانیان دووبارە دەستی پێکردەوە. لە جەنگەکەدا، ئەمریکا ھاوکاری موجاھیدە [[ئیسلام]]ییەکانی کرد. دوای نۆ ساڵ، سەرەنجامی جەنگەکە بووە ھۆی وشکبوونی ئابووری سۆڤیەت و کشانەوەی ھێزەکانیان لە ئەفغانستان. == مێژووی دامەزراندن == لە ١٧ی تشرینی یەکەمی ١٩١٧ بە بڕیارو پلانێکی نەخشە بۆداڕێژراوی پێشوەختی [[ڤلادیمیر لێنین]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.stel.ru/museum/Russian_revolution_1917.htm |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠١٣ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130704001659/http://www.stel.ru/museum/Russian_revolution_1917.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی تەممووزی ٢٠١٣}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130704001659/http://www.stel.ru/museum/Russian_revolution_1917.htm |date= ٤ی تەممووزی ٢٠١٣}}</ref>و زۆرایەتی مەکتەبی سیاسی و کۆمیتەی ناوەندی حزبی سۆسیال دیموکراتی کرێکاری ڕووسیا[[بەلشەڤی]] و بە فەرماندەیی [[لیۆن ترۆتسکی]]،<ref>ڕۆڵی تڕۆتسکی لە شۆڕشی تشرینی یەکەم، http://www.trotsky.net/russian_revolution.html</ref> کرێکاران و سەربازان و جووتیاران و ژنان و لاوانی ڕێکخراو لە حزبی بەلشەفی و شوراکاندا لە ھەموو لایەکەوە ھێرشیان بردە سەر حکوومەتی کرنیسکی کادیت و ھاوکارەکانی لە سۆسیال شۆڕشگێڕەکان و مەنشەفییەکان و لە ماوەیەکی کەمدا و بە کەمترین زیانی گیانی، کە لە ژمارەی پەنجەکانی مرۆڤێک تێپەڕی نەدەکرد. دەستیان بەسەر کۆشکی زستانەی حکوومەت لە پێترۆسبورگدا گرت و زۆربەی سەرانی حکوومەتیان دەست بەسەر کرد. ئەمەش بووە سەرەتای چەخماخەیەک بۆ ھێرش بردنە سەر زۆربەی ھەرە زۆری دامودەزگاکانی حکوومەتی کرنیسکی لە سەراسەری ڕووسیا بەم شێوە لە کەمترین ماوەدا حزبی بۆلشەڤی بۆ یەکجاری کۆتایی بەدەسەڵاتی چەند سەدەی ئیمپراتۆری تزاری و ھەشت مانگەی حکوومەتی بۆرژوایی کرنیسکی ھێنا و لە جێگای دا دەسەڵات و حکوومەتی کۆماری شورایی کرێکاران و جووتیاران و سەربازان، کە ڕێکخراو بوون لە شوراکان و ئەرتەشی سووردا، ڕاگەیاند. == جوگرافیا == لە ساڵی ١٩٩١ کە ئەوکات یەکێتیی سۆڤیەت لە گەورەترین ڕووبەری دا بووە لەمێژووی وڵاتەکە ئەوا ئەوکات ڕووبەرەکەی زۆرتر بووە لە ٢٢ ملیۆن کیلۆمەتر چوارگۆشە کە گەورترین وڵاتی ئەوکات بووە لەڕووی ڕووبەرەوە و شەشەمین وڵاتیش بووە لەڕووی ژمارەی دانیشتووانەوە. == کۆمارە پێکھێنەرەکان == پێڕستی کۆمارەکانی سۆڤیەت لەمانە پێکھاتبوون کە لەدوای ١٩٩١ زۆرینەیان لەم یەک دەوڵەتییە جیابوونەوە. # [[ڕووسیا]] # [[بیلاڕووس]] # [[ئوکراینا]] # [[مۆلدۆڤا]] # [[گورجستان]] # [[کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئەرمەنستان|ئەرمەنستان]] # [[ئازەربایجان]] # [[کازاخستان]] # [[ئوزبەکستان]] # [[تورکمانستان]] # [[قرغیزستان]] # [[تاجیکستان]] # [[ئەستۆنیا]] # [[لیتوانیا]] # [[لاتڤیا]] [[پەڕگە:USSR Republics Numbered Alphabetically.png|وێنۆک|١٥ کۆمارەکەی سۆڤیەتی پێش ھەڵوەشاندنەوە]] == سەرکردەکانی یەکێتیی سۆڤیەت == # [[ڤلادیمیر لێنین]] # [[جۆزێف ستالین]] # [[نیکیتا خرۆشچوڤ]] # [[لیۆنید برێژنێڤ]] # [[یووری ئەندرۆپۆڤ]] # [[کۆنستانتین چیرنینکۆ]] # [[میخائیل گۆرباچۆڤ]] == ڕۆژانی پشوو لە یەکێتیی سۆڤیەت == ڕۆژانی پشوو لە یەکێتیی سۆڤیەت ئەمانەی خوارەوە بوون<ref>پێڕستی ڕۆژانی پشوو لە یەکێتیی سۆڤیەت، http://en.wikipedia.org/wiki/Public_holidays_in_the_Soviet_Union</ref> * ١ی کانوونی دووەم بەبۆنەی سەری ساڵی تازە * ٨ی ئازار بەبۆنەی ڕۆژی ژنان * ١و٢ی ئایار ڕۆژی جیھانی کرێکاران * ٩ی ئایاری ڕۆژی ڤیکتۆری ھاوکاتیش ڕۆژی سەرکەوتنیان لە جەنگ بەرامبەر [[ئەڵمانیای نازی]] * ١٧ی تشرینی یەکەم ڕۆژی دامەزراندنی دەوڵەت * ٧ی تشرینی دووەم ڕۆژی گەورەترین شۆڕشی سۆشیالیستی ناسراو بە شۆڕشی تشرینی یەکەم == ھەڵوەشانەوەی سۆڤیەتی ساڵی ١٩٩١ == * لە ساڵی ١٩٨٧ز یەکییەتی سۆڤێت پلانی ترۆشکای پەسەند کرد کە ناوەڕۆکی پلانەکە ئەوە بوو کە کۆمپانیا پیشەسازییەکان خۆیان بەرھەمەکان دروست بکەن لە بازاڕدا ساغی بکەنەوە کە لە پێشدا لەسەر داوای دەوڵەت کاڵاکانیان دروست دەکرد، بەڵام [[کۆمپانیا]] و کارگەکان ئامادە نەبون بۆ ئەم جۆرە بەرھەمھێنانە کە وای کرد پیشەسازی زۆر دوابکەوێت * دابەزینی نرخی نەوت کە ئابووری یەکێتیی سۆڤیەت پشتی پێوە دەبەست بەھۆی ئەوەی وڵاتانی [[کەنداوی عەرەبی]] ڕێژەی دەرھێنانی نەوتیان زیاد کرد بەتایبەت سعودیە کە سێ ئەوەندە نەوتی زیاتر دەرھێنا، ھەر ئەم ھۆکارەش بوو بووە ھۆی داگیرکردنی کوێت لەلایەن عێراقەوە و پاشان شەڕی [[گەردەلولی بیابان]] * نەبوونی پیشەسازی پێداویستییە سەرەکییەکانی مرۆڤ وەکو جل و بەرگ و پێڵاو… کە یەکێتیی سۆڤیەت زۆربەی ھاوردە دەکرد و خەڵکی ڕیزی زۆر درێژیان بۆ دەگرت * نەبوونی [[خۆراک]]ی پێویست لە وڵاتدا بەتایبەتی لە ساڵی ١٩٩٠و١٩٩١ لەوکاتەدا یەکێتیی سۆڤیەت داوای یارمەتی لە چەند وڵاتێک دەکرد وەکو:سوریا… == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{commons category|Soviet Union}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئاسیا|ئەورووپا|یەکێتیی سۆڤیەت|ڕووسیا|ئوکراینا|سۆشیالیزم|شەڕی سارد|سیاسەت|وڵاتەکان|بیلاڕووس|دەیەی ١٩٩٠}} [[پۆل:کۆمۆنیزم لە ڕووسیا]] [[پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئاسیا]] [[پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئەورووپا]] [[پۆل:مێژووی ڕووسیا]] [[پۆل:مێژووی یەکێتیی سۆڤیەت و ڕووسیای سۆڤیەت]] [[پۆل:یەکێتیی سۆڤیەت]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٩١]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٢٢]] [[پۆل:فەرھەنگی زانستی سیاسی]] [[پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ناوەڕاستی ئاسیا]] [[پۆل:دەوڵەتە دیکتاتۆرەکان]] [[پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکان]] qg4c5zokhlyta95gozwral12wy63afr 0 20176 1580189 1554696 2026-05-02T15:52:19Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1580189 wikitext text/x-wiki {{ژکزی یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی نووسەر | ناو = فەرەیدون بیگلەری | وێنە = Fereidoun Biglari, Paris 2023.jpg | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ڕەشەمە ١٣٤٨ی کۆچی ھەتاوی (ئازاری ١٩٧٠) | شوێنی لەدایکبوون = [[کرماشان]] | پیشە = [[شوێنەوارناس]] | زمان = [[کوردی]]، [[فارسی]] | نەتەوە = [[کورد]]، ئێرانی | خوێندن = [[شوێنەوارناسی]] | قوتابخانە = زانکۆی بوردو، [[فەرەنسا]] | کارە دیارەکان = ڕێستن یەکەمین مۆزەخانەی تایبەتی کۆنەبەردی ئێران | کاریگەر بووە بە = شوێنەوارناسی کۆنەبەردی ئێران }} '''فەرەیدون بیگلەری''' (لەدایکبووی ٩ی ئازاری ١٩٧٠ لە [[قەسری شیرین]]) شوێنەوارناسی کورد (ھۆزی [[جاف]]، تیرەی نیرژی)، خاوەن دکتۆرای [[شوێنەوارناسی]] کۆنەبەردی لە زانستگای (بوردۆ)ی فەرەنسایە و بەرپرسی بەشی کۆنەبەردی مۆزەخانەی نەتەویی ئێرانە. لە شوێنەوارناسی خولەکانی کۆنەبەردی قەدیم و ناوەندی [[ئێران]] و [[عێراق]] پسپۆرایەتی ھەیە و لەم بوارەدا لێکۆڵینەوە و پشکنینی لە شوێنە جۆراوجۆرەکانی ئێراندا ئەنجامداوە کە دەتوانین ئاماژە بکەین بە لێکۆڵینەوە لە [[دوو ئەشکەفتە]]، پشکنین لە ئەشکەوتی مە ڕتاریک (بیستون، [[کرماشان]])، پشکنین لە ئەشکەوتی یافتە (لورستان)، پشکنین لە ئەشکەوتەکانی قلعە بزی ([[ئیسفەھان]]) و لەم دواییانەشدا پشکنین لە ئەشکەوتی دەربەند (گیلان). ھەروەھا لێکۆڵینەوەی شوێنەوارناسی زۆری لە ئێراندا بەتایبەت کرماشاندا ئەنجامداوە. لەکاتی لێکۆڵینەوەی شوێنەوارناسی ناوچەی کرماشان لە ساڵەکانی ٢٠٠٩ و ٢٠١٠، بە ھاوکاری سۆنیا شیدرەنگ (پسپۆری شوێنەوارناسی کۆنەبەردی نوێ) زۆرتر لە ١٥٠ ئەشکەوت و پەناگەی بەردییان لە پارێزگای کرماشان بەتایبەت لە [[ھەورامان]] و سەلاس باباجانی ناسیوەتەوە. لە ساڵی ٢٠٠٨دا یەکەمین مۆزەخانەی تایبەتی کۆنەبەردی ئێرانی بە ھاوکاری ڕێکخراوەی میراتی کولتوری و شوێنەوارناسی کرماشان بەناوی «مۆزەخانەی کۆنەبەردی زاگرۆس» لەم شارەدا ڕێستووە. ئێستا سەرنووسەری گۆڤاری نێونەتەوەیی شوێنەوارناسی ئێرانی بەئەستۆیە. ھەروەھا بیگلەری تا ئێستا سەپەرشتیاری سێ لێژنەی شوێنەوارناسی ھاوبەشی ئێران-فەرەنسا و ئێران-بەلجیکا و ئێران-ژاپۆنی بەئەستۆبووە کە ھەندێک پشکنینیان لە کرماشان و لورستان و ھەندێک لێکۆڵینەوەیان لە پارێزگاری فارس ئەنجامداوە. لە ساڵی ٢٠٠٦دا بە ھاوکاری دوو شوێنەوارناسی فەرەنسی و بەلجیکی یەکەمین گردبوونەوەی پسپۆرانەی شوێنەوارناسی کۆنەبەردی ئێرانیان لە کۆنگرەی نێونەتەوەیی پێش لە مێژووی جیھان لە وڵاتی پۆرتوگال پێکھێنا کە وتەبێژەکانی ناوەند و ڕێکخراوەکانی تۆژینەوەیی ئێران و ئەڵمانیا و بەلجیکا و [[ئەمریکا]] و چەند وڵاتی تر ئەنجامی نوێترین تۆژینەوەکانی خۆیان لەم بوارەدا پێشکەشکرد و ئەنجامەکانی لە پەرتووکێکدا لە ھاوینی ساڵی ٢٠٠٩ لە بەریتانیا چاپ و بڵاوکراوەتەوە. سەرەڕای ئەمانە تا ئێستا نزیک سی وتاری لە گۆڤارە پسپۆرانە نێونەتەوەیییەکاندا وێنەی ئەڵمانیا، [[ئینگلیز]]، ئەمریکا، [[فەرەنسا]]، کۆماری چیک، [[ژاپۆن]] و مەکسیک بڵاوکراوەتەوە و لە ئێران و فەرەنسا و سویسرا و ژاپۆنیش ھەندێک لێدووانی سەبارەت بە شوێنەوارناسی کۆنەبەردی ئێران پێشکەشکردووە. لە ساڵی ٢٠١٣، جۆرێکی تازەی ماسییەزەڵات کە پاشماوەی بەردینەکەی لە کوردستان دۆزرابوو، لەلایەن تیمێکی توێژەرەوەی بەلجیکی و بەریتانییەوە لە گۆڤاری زیندەوەرزانی "بایۆلۆجی لێتەرز" ناسێندرا. ئەم جۆرە تازەیە ناونراوە ''ملوانیا ئاناکرۆنۆس'' کە تێکەڵەیەکە لە وشەی کوردی "مەلاوان" بە واتای مەلەوان و "ئاناکرۆنۆس" بە واتای بێ کات. تیمی توێژەرەوەکان بۆ دیاریکردنی ناوی ئەم جۆرە تازەیە، یارمەتیان لە بیگلەری وەرگرت.<ref>Fischer, V.; Appleby, R. M.; Naish, D.; Liston, J.; Riding, J. B.; Brindley, S.; Godefroit, P. (2013). "A basal thunnosaurian from Iraq reveals disparate phylogenetic origins for Cretaceous ichthyosaurs". ''Biology Letters''. '''9''' (4): 20130021. doi:10.1098/rsbl.2013.0021</ref> بیگلەری تا ئێستا چەند کۆنفرانسی شوێنەوارناسی لە مۆزەخانەی نەتەوەیی ئێران پێکھێناوە کە دەتوانین ئاماژە بکەین بە کۆبوونەوەی زانستی یەکڕۆژە بە ناوی «شوێنەوارناسی و خەڵکناسی گەلە کۆچەرەکان لە ئێراندا» لە بەفرانباری ساڵی ٢٠١٢ی و کۆبوونەوەی زانستی یەکڕۆژە بە ناوی «لێکۆڵینەوەی پێوەندی مرۆڤ و گیانلەبەرەکان لە ڕوانگەی شوێنەوارناسی و جۆراوجۆری زیندەوەری» لە خەرمانانی ٢٠١٤. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * [http://ngm.typepad.com/stones_bones_things/2008/07/ ماڵپەڕی جوگرافیای نەتەوەیی ئە مریکا] * [http://u-bordeaux1.academia.edu/FereidounBiglari/Papers/ ماڵپەڕی ئاکادیمیا] * [http://s5.picofile.com/file/8142453676/Biglari_Do_Ashkaft_Kermashan.pdf.html/ دوو ئە شکە فتە شوێنە وارێکی چاخی کۆن بە ردی لە دە شتی کرماشان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305111636/http://s5.picofile.com/file/8142453676/Biglari_Do_Ashkaft_Kermashan.pdf.html/ |date= ٥ی ئازاری ٢٠١٦ }} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە}} {{پۆلی کۆمنز|Fereidoun Biglari}} [[پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:جاف]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:خەڵکی قەسری شیرین]] [[پۆل:شوێنەوارناسانی ئێرانی]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٠]] [[پۆل:شوێنەوارناسی]] lwcmupdrav33sxoldpy9cj0bjyrkvas 0 42599 1580346 1551949 2026-05-03T07:27:44Z 1silent scientist 51740 /* گالێری وێنە */ 1580346 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس-شوێن}} '''مزگەوتی سەلیمیە''' (بە [[تورکی]]: Selimiye Camii) مزگەوتێکی [[دەوڵەتی عوسمانی|عوسمانی]]یە، دەکەوێتە شاری [[ئەدرنە]] لە [[تورکیا]] , کەناوەکەی لە سوڵتانی عوسمانی [[سەلیمی دووەم]] هاتووە ، ئەم مزگەوتە لەلایەن تەلارسازی تورک [[میعمار سینان]] بنیادنراوە لەماوەی ساڵانی ١٥٦٩ تاکوو ١٥٧٥.<ref name="islamic_art_book_p201">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Islamic Art, Literature, and Culture | بڵاوکەرەوە=Rosen Education Service | دوایین = Kiuiper | یەکەم=Kathleen|ساڵ=٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-١-٦١٥٣٠-٠١٩-٨|پەڕەکان=[http://books.google.gr/books?id=ZI٥٧X٤XX٢RQC&pg=PA٢٠٢&dq=k%C٣%BClliye&hl=el&ei=cLp١TvqFEoTg٤QShoLXADQ&sa=X&oi=book_result&ct=book-preview-link&resnum=١&ved=٠CCwQuwUwADgK#v=onepage&q=k%C٣%BClliye&f=false ٢٠١]}}</ref> ==پێشانگە== <gallery> پەڕگە:Salimiye's beauty and grandeur.jpg|[[منارە]] و [[گومبەز]]ی [[مزگەوت]] پەڕگە:Selimiye Mosque, Dome.jpg|نەخش و نیگارەکانی مزگەوتی سەلیمیە پەڕگە:Selimiye-Mosque-interior.jpg|ناوەوەی مزگەوت پەڕگە:Gravestones-and-museum-at-Selimiye-Mosque.jpg|[[مۆزەخانە]] و [[گۆڕستان]]ی سەلیمیە نزیک مزگەوتەکە </gallery> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Selimiye Mosque|مزگەوتی سەلیمیە}} {{تووڵی دەروازە|نژیاروانی|ئیسلام|ئایین|تورکیا|مزگەوت}} {{نژیاروانی-کۆلکە}} [[پۆل:مزگەوتەکانی ئێدیرنە]] [[پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە تورکیا]] [[پۆل:نژیاروانیی تورکی]] 165fwza478l32s2tejfitaj417vipyf 1580347 1580346 2026-05-03T07:34:20Z 1silent scientist 51740 1580347 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس-شوێن}} '''مزگەوتی سەلیمیە''' (بە [[تورکی]]: Selimiye Camii) [[مزگەوت]]ێکی [[دەوڵەتی عوسمانی|عوسمانی]]یە، دەکەوێتە شاری [[ئێدیرنە]] لە [[تورکیا]]، کەناوەکەی لە سوڵتانی عوسمانی [[سەلیمی دووەم]] هاتووە، ئەم مزگەوتە لەلایەن [[تەلارسازی]] [[تورک]] [[میعمار سینان]] بنیادنراوە لەماوەی ساڵانی ١٥٦٩ تاکوو ١٥٧٥.<ref name="islamic_art_book_p201">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Islamic Art, Literature, and Culture | بڵاوکەرەوە=Rosen Education Service | دوایین = Kiuiper | یەکەم=Kathleen|ساڵ=٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-١-٦١٥٣٠-٠١٩-٨|پەڕەکان=[http://books.google.gr/books?id=ZI٥٧X٤XX٢RQC&pg=PA٢٠٢&dq=k%C٣%BClliye&hl=el&ei=cLp١TvqFEoTg٤QShoLXADQ&sa=X&oi=book_result&ct=book-preview-link&resnum=١&ved=٠CCwQuwUwADgK#v=onepage&q=k%C٣%BClliye&f=false ٢٠١]}}</ref> == مێژوو == === بیناکردن === مزگەوتی سەلیمییە لە لووتکەی دەسەڵاتی سەربازی و کلتووریی عوسمانیدا دروست کرا. سوڵتان [[سەلیمی دووەم]]، کوڕ و جێنشینی [[سولەیمان قانوونی|سولەیمانی مەزن]]، جیاتی [[ئەستەمبوڵ]] (پایتەختی [[عوسمانی]]) شاری [[ئێدیرنە]]ی ھەڵبژارد وەک شوێنێک بۆ بیناکردنی [[مزگەوتی سوڵتانی]]ی خۆی. ھۆکارەکانی ئەم بڕیارە جێگەی مشتومڕن لە نێوان مێژوونووساندا.{{Sfn|Necipoğlu|2011|p=|pp=241–242}} وادیار بوو سەلیمی دووەم خولیایەکی بۆ شارەکە ھەبووبێت، چونکە لە نێوان ساڵانی ١٥٤٨ بۆ ١٥٥٠ وەک پارێزگاری ئەوێ کاری کردبوو، و دوای ئەوەی بوو بە سوڵتان بە بەردەوامی سەردانی دەکرد.{{Sfn|Necipoğlu|2011|p=239}}{{Sfn|Kuban|2010|p=298}} ئێدیرنە، کە پایتەختێکی پێشووی عوسمانی بوو، ھەروەھا یەکێک بوو لە گرینگترین شارەکانی ئیمپراتۆریەتەکە و وێستگەیەکی سەرەکی بوو لەسەر شاڕێی ئیمپراتۆری لە نێوان ئەستەمبوڵ و ویلایەتەکانی [[بالکان]].{{Sfn|Necipoğlu|2011|p=239}}{{Sfn|Kuban|2010|p=298}} ھۆکارەکانی تریش ڕەنگە ئەوەیان تێدا بووبێت کە ھیچ شوێنێکی تری دیار لەسەر گردەکان لە ئەستەمبوڵدا نەمابوو بۆ دروستکردنی کۆمەڵە مزگەوتێکی ئیمپراتۆری – لایەنی کەم بەبێ پەنابردن بۆ لێسەندنەوەی خاوەندارێتیی بەکۆمەڵ.{{Sfn|Necipoğlu|2011|p=242}}{{Sfn|Kuban|2010|p=298}} لە کاتی سپاردنی دروستکردنی مزگەوتەکەدا، سەلیمی دووەم فەرماندەیی ھیچ ھەڵمەتێکی سەربازیی سەرکەوتووی نەکردبوو، کە زانایانی ئیسلامیی ئەو سەردەمە بە مەرجێکیان دادەنا بۆ دروستکردنی مزگەوتێکی سوڵتانی لە [[ئەستەمبوڵ]].{{Sfn|Necipoğlu|2011|p=242}} لە ئاداری ١٥٦٨دا، سەلیمی دووەم داوای لە سینان کرد کە [[مزگەوتی کۆن، ئێدیرنە|مزگەوتی کۆن]]ی شارەکە نۆژەن بکاتەوە. پلانی مزگەوتێکی ئیمپراتۆریی نوێ، کە لەسەر لووتکەی گردەکەی سەروو مزگەوتی کۆن ھەڵکەوتووە، پێدەچێت لە ھەمان کاتدا دەستی پێ کردبێت.{{Sfn|Necipoğlu|2011|p=239}} دروستکردنی مزگەوتەکە لە ساڵی ١٥٦٨ یان ١٥٦٩ (٩٧٦ی [[ساڵی کۆچی|کۆچی]]) دەستی پێ کرد و لە ساڵی ١٥٧٤ یان ١٥٧٥ (٩٨٢ی کۆچی) تەواو بوو.{{Sfn|Necipoğlu|2011|p=240}}{{Sfn|Blair|Bloom|1995|p=225-227}}{{Sfn|Kuban|2010|p=295-299}} دروستکردنی مزگەوتەکە و [[وەقف|وەقفەکەی]] (بەخشینی خێرخوازی) لە کۆتاییدا بە یارمەتی پشکی سوڵتان لە دەستکەوتەکانی [[جەنگی عوسمانی-ڤینیسیا (١٥٧٠–١٥٧٣)|فەتحکردنی سەرکەوتووانەی قوبرس]] دابین کرا، کە لە ساڵی ١٥٧١ بە ڕادەستکردنی [[فاماگوستا]] کۆتایی ھات.{{Sfn|Necipoğlu|2011|p=240}} سەلیمی دووەم لە کانوونی یەکەمی ١٥٧٤ کۆچی دوایی کرد، پێش ئەوەی بتوانێت تەواوبوونی تەواوەتی مزگەوتەکە ببینێت.{{Sfn|Necipoğlu|2011|p=244}} === مێژووی دواتر === مزگەوتەکە یەکەمین چاککردنەوەی لەلایەن سینانەوە لە ساڵی ١٥٨٤دا بۆ کرا، دوای زیانێکی کەم کە بەھۆی ھەورەبروسکەوە پێی گەیشتبوو. بوومەلەرزەیەک لە ساڵی ١٧٥٢دا زیانی کەمی لێ دا.<ref name=":1">{{Cite web |title=Selimiye Mosque in Edirne |url=https://www.turkisharchaeonews.net/object/selimiye-shadow-edirne |access-date=2023-04-20 |website=Turkish Archaeological News|date=21 August 2017 }}</ref> لە ساڵی ١٨٠٨دا ھەندێک لە نەخشە خۆشنووسییەکانی ناو مزگەوتەکە نۆژەن کرانەوە و [[بان]]ێک بۆ نافوورەی حەوشەکە زیاد کرا، ھەرچەندە لەو کاتەوە ون بووە. لە سەردەمی [[عەبدولمەجیدی یەکەم]] (١٨٣٩–١٨٦١)، ناوەوەی مزگەوتەکە دووبارە بە گەچ سووا و ڕازاندنەوەکەی دووبارە کرایەوە، بە شێوازێک کە تا ڕادەیەک لاسایی نەخشە پێشووەکانی دەکردەوە.<ref name=":1" /> لە ساڵی ١٨٦٥دا، [[بەھائوڵڵا]]، دامەزرێنەری [[بەھائیزم|ئایینی بەھائی]]، لەگەڵ خێزانەکەیدا وەک زیندانییەکی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی گەیشتە ئێدیرنە و لە ماڵێکی نزیک مزگەوتی سەلیمییە نیشتەجێ بوو،<ref>{{Cite book|title=The Bábí and Bahá'í religions 1844-1944 : some contemporary western accounts|date=1981|publisher=G. Ronald|others=Momen, Moojan.|isbn=0853981027|location=Oxford|oclc=10777195}}</ref> کە زۆربەی کات سەردانی دەکرد تا ساڵی ١٨٦٨. لە مزگەوتی سەلیمییە بوو<ref>{{Cite book|title=The Bábí and Bahá'í religions 1844-1944: some contemporary western accounts|last=Momen|first=Moojan|date=1981|publisher=G. Ronald|isbn=9780853981022|location=Oxford|language=en|oclc=10777195}}</ref> کە وابڕیار بوو گفتوگۆیەکی کراوەی لەگەڵ [[سووبحی ئەزەل|میرزا یەحیا نووری]] (کە بە ناوی سووبحی ئەزەلیش دەناسرێت) ھەبێت، کە ڕووداوێکی گرینگ بوو لە جیابوونەوەی [[بابییەت]]، کە لە کۆتاییدا بووە ھۆی پێکھێنانی ئایینی بەھائی بە ڕێبەرایەتی بەھائوڵڵا و [[ئەزەلییەت]] بە ڕێبەرایەتی میرزا یەحیا.<ref>{{Cite web|last=Momen|first=Moojan|date=2009|title=Yahyá, Mírzá (c.1831-1912)|url=https://www.bahai-encyclopedia-project.org/index.php?option=com_content&view=article&id=71:yahya-mirza&catid=37:biography|access-date=August 17, 2021|website=The Bahá'í Encyclopedia Project|publisher=National Spiritual Assembly of the Bahá'ís of the United States}}</ref> لە کاتی [[جەنگی ڕووسیا و عوسمانی (١٨٧٧–١٨٧٨)]]، ھەندێک لە کاشییە تزیینییەکانی سەر دیوارەکانی ژووری سوڵتان تاڵان کران و گوازرانەوە بۆ مۆسکۆ.<ref name=":2">{{Cite web |last=Çakmak |first=Şakir |title=Selimiye Mosque |url=https://islamicart.museumwnf.org/database_item.php?id=monument;isl;tr;mon01;23;en |access-date=2023-04-20 |website=Discover Islamic Art, Museum With No Frontiers}}</ref><ref name=":1" /> لە کاتی [[گەمارۆدانی ئێدیرنە (١٩١٢–١٩١٣)|گەمارۆدانی شارەکە لە ساڵی ١٩١٣]]، گومەزی مزگەوتەکە بەھۆی تەقەی تۆپخانە زیانی پێ گەیشت. لەسەر فەرمانی [[ئەتاتووورک]]، شوێنەواری زیانەکان بەبێ نۆژەنکردنەوە جێھێڵدران، وەک یادخستنەوە و ئاگادارکردنەوەیەک بۆ نەوەکانی داھاتوو. دوای ماوەیەکی کەم، لە کۆتایی [[جەنگی دووەمی بالکان]]، ھەندێک لە کۆنترین فەرشەکانی مزگەوتەکە لەلایەن سەربازە کشانەوەکانی بولگاریاوە دزران.<ref name=":1" /> مزگەوتەکە لە نێوان ساڵانی ١٩٥٤ بۆ ١٩٧١دا نۆژەنکردنەوەی بۆ کرا، و ھەندێک بەشیشی لە نێوان ساڵانی ١٩٨٢ بۆ ١٩٨٤ نۆژەن کرانەوە.<ref name=":2" /> وێنەی مزگەوتەکە لەسەر دیوی پشتەوەی دراوە کاغەزییەکانی ١٠٬٠٠٠ [[لیرەی تورکی]] ساڵانی ١٩٨٢–١٩٩٥ کێشراوە.<ref>[http://www.tcmb.gov.tr/yeni/eng/ Central Bank of the Republic of Turkey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090615060512/http://www.tcmb.gov.tr/yeni/eng/ |date=2009-06-15 }}. Banknote Museum: 7. Emission Group - Ten Thousand Turkish Lira - [http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E7/284.htm I. Series] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090729061754/http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E7/284.htm |date=2009-07-29 }}, [http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E7/286.htm II. Series] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090729061833/http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E7/286.htm |date=2009-07-29 }}, [http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E7/288.htm III. Series] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090729063212/http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E7/288.htm |date=2009-07-29 }} & [http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E7/290.htm IV. Series] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090729063638/http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E7/290.htm |date=2009-07-29 }}. – Retrieved on 20 April 2009.</ref> لە کۆتایی ساڵی ٢٠٢١دا پڕۆژەیەکی تری نۆژەنکردنەوەی گشتگیر لەسەر مزگەوتەکە دەستی پێ کرد، کە بڕیارە تا ساڵی ٢٠٢٥ تەواو بێت.<ref>{{Cite web |title=Restoration works in Selimiye Mosque to last over 3 years - Türkiye News |url=https://www.hurriyetdailynews.com/restoration-works-in-selimiye-mosque-to-last-over-3-years-176784 |access-date=2023-04-20 |website=Hürriyet Daily News |date=9 September 2022 |language=en}}</ref> ==پێشانگە== <gallery> پەڕگە:Salimiye's beauty and grandeur.jpg|[[منارە]] و [[گومبەز]]ی [[مزگەوت]] پەڕگە:Selimiye Mosque, Dome.jpg|نەخش و نیگارەکانی مزگەوتی سەلیمیە پەڕگە:Selimiye-Mosque-interior.jpg|ناوەوەی مزگەوت پەڕگە:Gravestones-and-museum-at-Selimiye-Mosque.jpg|[[مۆزەخانە]] و [[گۆڕستان]]ی سەلیمیە نزیک مزگەوتەکە </gallery> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Selimiye Mosque|مزگەوتی سەلیمیە}} {{تووڵی دەروازە|نژیاروانی|ئیسلام|ئایین|تورکیا|مزگەوت}} {{نژیاروانی-کۆلکە}} [[پۆل:مزگەوتەکانی ئێدیرنە]] [[پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە تورکیا]] [[پۆل:نژیاروانیی تورکی]] kiu2ymmtk49cle83jhg2dhek7o076n0 1580348 1580347 2026-05-03T07:34:43Z 1silent scientist 51740 1580348 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس-شوێن}} '''مزگەوتی سەلیمیە''' (بە [[تورکی]]: Selimiye Camii) [[مزگەوت]]ێکی [[دەوڵەتی عوسمانی|عوسمانی]]یە، دەکەوێتە شاری [[ئێدیرنە]] لە [[تورکیا]]، کەناوەکەی لە سوڵتانی عوسمانی [[سەلیمی دووەم]] ھاتووە، ئەم مزگەوتە لەلایەن [[تەلارسازی]] [[تورک]] [[میعمار سینان]] بنیادنراوە لەماوەی ساڵانی ١٥٦٩ تاکوو ١٥٧٥.<ref name="islamic_art_book_p201">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Islamic Art, Literature, and Culture | بڵاوکەرەوە=Rosen Education Service | دوایین = Kiuiper | یەکەم=Kathleen|ساڵ=٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-١-٦١٥٣٠-٠١٩-٨|پەڕەکان=[http://books.google.gr/books?id=ZI٥٧X٤XX٢RQC&pg=PA٢٠٢&dq=k%C٣%BClliye&hl=el&ei=cLp١TvqFEoTg٤QShoLXADQ&sa=X&oi=book_result&ct=book-preview-link&resnum=١&ved=٠CCwQuwUwADgK#v=onepage&q=k%C٣%BClliye&f=false ٢٠١]}}</ref> == مێژوو == === بیناکردن === مزگەوتی سەلیمییە لە لووتکەی دەسەڵاتی سەربازی و کلتووریی عوسمانیدا دروست کرا. سوڵتان [[سەلیمی دووەم]]، کوڕ و جێنشینی [[سولەیمان قانوونی|سولەیمانی مەزن]]، جیاتی [[ئەستەمبوڵ]] (پایتەختی [[عوسمانی]]) شاری [[ئێدیرنە]]ی ھەڵبژارد وەک شوێنێک بۆ بیناکردنی [[مزگەوتی سوڵتانی]]ی خۆی. ھۆکارەکانی ئەم بڕیارە جێگەی مشتومڕن لە نێوان مێژوونووساندا.{{Sfn|Necipoğlu|2011|p=|pp=241–242}} وادیار بوو سەلیمی دووەم خولیایەکی بۆ شارەکە ھەبووبێت، چونکە لە نێوان ساڵانی ١٥٤٨ بۆ ١٥٥٠ وەک پارێزگاری ئەوێ کاری کردبوو، و دوای ئەوەی بوو بە سوڵتان بە بەردەوامی سەردانی دەکرد.{{Sfn|Necipoğlu|2011|p=239}}{{Sfn|Kuban|2010|p=298}} ئێدیرنە، کە پایتەختێکی پێشووی عوسمانی بوو، ھەروەھا یەکێک بوو لە گرینگترین شارەکانی ئیمپراتۆریەتەکە و وێستگەیەکی سەرەکی بوو لەسەر شاڕێی ئیمپراتۆری لە نێوان ئەستەمبوڵ و ویلایەتەکانی [[بالکان]].{{Sfn|Necipoğlu|2011|p=239}}{{Sfn|Kuban|2010|p=298}} ھۆکارەکانی تریش ڕەنگە ئەوەیان تێدا بووبێت کە ھیچ شوێنێکی تری دیار لەسەر گردەکان لە ئەستەمبوڵدا نەمابوو بۆ دروستکردنی کۆمەڵە مزگەوتێکی ئیمپراتۆری – لایەنی کەم بەبێ پەنابردن بۆ لێسەندنەوەی خاوەندارێتیی بەکۆمەڵ.{{Sfn|Necipoğlu|2011|p=242}}{{Sfn|Kuban|2010|p=298}} لە کاتی سپاردنی دروستکردنی مزگەوتەکەدا، سەلیمی دووەم فەرماندەیی ھیچ ھەڵمەتێکی سەربازیی سەرکەوتووی نەکردبوو، کە زانایانی ئیسلامیی ئەو سەردەمە بە مەرجێکیان دادەنا بۆ دروستکردنی مزگەوتێکی سوڵتانی لە [[ئەستەمبوڵ]].{{Sfn|Necipoğlu|2011|p=242}} لە ئاداری ١٥٦٨دا، سەلیمی دووەم داوای لە سینان کرد کە [[مزگەوتی کۆن، ئێدیرنە|مزگەوتی کۆن]]ی شارەکە نۆژەن بکاتەوە. پلانی مزگەوتێکی ئیمپراتۆریی نوێ، کە لەسەر لووتکەی گردەکەی سەروو مزگەوتی کۆن ھەڵکەوتووە، پێدەچێت لە ھەمان کاتدا دەستی پێ کردبێت.{{Sfn|Necipoğlu|2011|p=239}} دروستکردنی مزگەوتەکە لە ساڵی ١٥٦٨ یان ١٥٦٩ (٩٧٦ی [[ساڵی کۆچی|کۆچی]]) دەستی پێ کرد و لە ساڵی ١٥٧٤ یان ١٥٧٥ (٩٨٢ی کۆچی) تەواو بوو.{{Sfn|Necipoğlu|2011|p=240}}{{Sfn|Blair|Bloom|1995|p=225-227}}{{Sfn|Kuban|2010|p=295-299}} دروستکردنی مزگەوتەکە و [[وەقف|وەقفەکەی]] (بەخشینی خێرخوازی) لە کۆتاییدا بە یارمەتی پشکی سوڵتان لە دەستکەوتەکانی [[جەنگی عوسمانی-ڤینیسیا (١٥٧٠–١٥٧٣)|فەتحکردنی سەرکەوتووانەی قوبرس]] دابین کرا، کە لە ساڵی ١٥٧١ بە ڕادەستکردنی [[فاماگوستا]] کۆتایی ھات.{{Sfn|Necipoğlu|2011|p=240}} سەلیمی دووەم لە کانوونی یەکەمی ١٥٧٤ کۆچی دوایی کرد، پێش ئەوەی بتوانێت تەواوبوونی تەواوەتی مزگەوتەکە ببینێت.{{Sfn|Necipoğlu|2011|p=244}} === مێژووی دواتر === مزگەوتەکە یەکەمین چاککردنەوەی لەلایەن سینانەوە لە ساڵی ١٥٨٤دا بۆ کرا، دوای زیانێکی کەم کە بەھۆی ھەورەبروسکەوە پێی گەیشتبوو. بوومەلەرزەیەک لە ساڵی ١٧٥٢دا زیانی کەمی لێ دا.<ref name=":1">{{Cite web |title=Selimiye Mosque in Edirne |url=https://www.turkisharchaeonews.net/object/selimiye-shadow-edirne |access-date=2023-04-20 |website=Turkish Archaeological News|date=21 August 2017 }}</ref> لە ساڵی ١٨٠٨دا ھەندێک لە نەخشە خۆشنووسییەکانی ناو مزگەوتەکە نۆژەن کرانەوە و [[بان]]ێک بۆ نافوورەی حەوشەکە زیاد کرا، ھەرچەندە لەو کاتەوە ون بووە. لە سەردەمی [[عەبدولمەجیدی یەکەم]] (١٨٣٩–١٨٦١)، ناوەوەی مزگەوتەکە دووبارە بە گەچ سووا و ڕازاندنەوەکەی دووبارە کرایەوە، بە شێوازێک کە تا ڕادەیەک لاسایی نەخشە پێشووەکانی دەکردەوە.<ref name=":1" /> لە ساڵی ١٨٦٥دا، [[بەھائوڵڵا]]، دامەزرێنەری [[بەھائیزم|ئایینی بەھائی]]، لەگەڵ خێزانەکەیدا وەک زیندانییەکی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی گەیشتە ئێدیرنە و لە ماڵێکی نزیک مزگەوتی سەلیمییە نیشتەجێ بوو،<ref>{{Cite book|title=The Bábí and Bahá'í religions 1844-1944 : some contemporary western accounts|date=1981|publisher=G. Ronald|others=Momen, Moojan.|isbn=0853981027|location=Oxford|oclc=10777195}}</ref> کە زۆربەی کات سەردانی دەکرد تا ساڵی ١٨٦٨. لە مزگەوتی سەلیمییە بوو<ref>{{Cite book|title=The Bábí and Bahá'í religions 1844-1944: some contemporary western accounts|last=Momen|first=Moojan|date=1981|publisher=G. Ronald|isbn=9780853981022|location=Oxford|language=en|oclc=10777195}}</ref> کە وابڕیار بوو گفتوگۆیەکی کراوەی لەگەڵ [[سووبحی ئەزەل|میرزا یەحیا نووری]] (کە بە ناوی سووبحی ئەزەلیش دەناسرێت) ھەبێت، کە ڕووداوێکی گرینگ بوو لە جیابوونەوەی [[بابییەت]]، کە لە کۆتاییدا بووە ھۆی پێکھێنانی ئایینی بەھائی بە ڕێبەرایەتی بەھائوڵڵا و [[ئەزەلییەت]] بە ڕێبەرایەتی میرزا یەحیا.<ref>{{Cite web|last=Momen|first=Moojan|date=2009|title=Yahyá, Mírzá (c.1831-1912)|url=https://www.bahai-encyclopedia-project.org/index.php?option=com_content&view=article&id=71:yahya-mirza&catid=37:biography|access-date=August 17, 2021|website=The Bahá'í Encyclopedia Project|publisher=National Spiritual Assembly of the Bahá'ís of the United States}}</ref> لە کاتی [[جەنگی ڕووسیا و عوسمانی (١٨٧٧–١٨٧٨)]]، ھەندێک لە کاشییە تزیینییەکانی سەر دیوارەکانی ژووری سوڵتان تاڵان کران و گوازرانەوە بۆ مۆسکۆ.<ref name=":2">{{Cite web |last=Çakmak |first=Şakir |title=Selimiye Mosque |url=https://islamicart.museumwnf.org/database_item.php?id=monument;isl;tr;mon01;23;en |access-date=2023-04-20 |website=Discover Islamic Art, Museum With No Frontiers}}</ref><ref name=":1" /> لە کاتی [[گەمارۆدانی ئێدیرنە (١٩١٢–١٩١٣)|گەمارۆدانی شارەکە لە ساڵی ١٩١٣]]، گومەزی مزگەوتەکە بەھۆی تەقەی تۆپخانە زیانی پێ گەیشت. لەسەر فەرمانی [[ئەتاتووورک]]، شوێنەواری زیانەکان بەبێ نۆژەنکردنەوە جێھێڵدران، وەک یادخستنەوە و ئاگادارکردنەوەیەک بۆ نەوەکانی داھاتوو. دوای ماوەیەکی کەم، لە کۆتایی [[جەنگی دووەمی بالکان]]، ھەندێک لە کۆنترین فەرشەکانی مزگەوتەکە لەلایەن سەربازە کشانەوەکانی بولگاریاوە دزران.<ref name=":1" /> مزگەوتەکە لە نێوان ساڵانی ١٩٥٤ بۆ ١٩٧١دا نۆژەنکردنەوەی بۆ کرا، و ھەندێک بەشیشی لە نێوان ساڵانی ١٩٨٢ بۆ ١٩٨٤ نۆژەن کرانەوە.<ref name=":2" /> وێنەی مزگەوتەکە لەسەر دیوی پشتەوەی دراوە کاغەزییەکانی ١٠٬٠٠٠ [[لیرەی تورکی]] ساڵانی ١٩٨٢–١٩٩٥ کێشراوە.<ref>[http://www.tcmb.gov.tr/yeni/eng/ Central Bank of the Republic of Turkey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090615060512/http://www.tcmb.gov.tr/yeni/eng/ |date=2009-06-15 }}. Banknote Museum: 7. Emission Group - Ten Thousand Turkish Lira - [http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E7/284.htm I. Series] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090729061754/http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E7/284.htm |date=2009-07-29 }}, [http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E7/286.htm II. Series] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090729061833/http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E7/286.htm |date=2009-07-29 }}, [http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E7/288.htm III. Series] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090729063212/http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E7/288.htm |date=2009-07-29 }} & [http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E7/290.htm IV. Series] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090729063638/http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E7/290.htm |date=2009-07-29 }}. – Retrieved on 20 April 2009.</ref> لە کۆتایی ساڵی ٢٠٢١دا پڕۆژەیەکی تری نۆژەنکردنەوەی گشتگیر لەسەر مزگەوتەکە دەستی پێ کرد، کە بڕیارە تا ساڵی ٢٠٢٥ تەواو بێت.<ref>{{Cite web |title=Restoration works in Selimiye Mosque to last over 3 years - Türkiye News |url=https://www.hurriyetdailynews.com/restoration-works-in-selimiye-mosque-to-last-over-3-years-176784 |access-date=2023-04-20 |website=Hürriyet Daily News |date=9 September 2022 |language=en}}</ref> ==پێشانگە== <gallery> پەڕگە:Salimiye's beauty and grandeur.jpg|[[منارە]] و [[گومبەز]]ی [[مزگەوت]] پەڕگە:Selimiye Mosque, Dome.jpg|نەخش و نیگارەکانی مزگەوتی سەلیمیە پەڕگە:Selimiye-Mosque-interior.jpg|ناوەوەی مزگەوت پەڕگە:Gravestones-and-museum-at-Selimiye-Mosque.jpg|[[مۆزەخانە]] و [[گۆڕستان]]ی سەلیمیە نزیک مزگەوتەکە </gallery> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Selimiye Mosque|مزگەوتی سەلیمیە}} {{تووڵی دەروازە|نژیاروانی|ئیسلام|ئایین|تورکیا|مزگەوت}} {{نژیاروانی-کۆلکە}} [[پۆل:مزگەوتەکانی ئێدیرنە]] [[پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە تورکیا]] [[پۆل:نژیاروانیی تورکی]] 89hu13p4fgoo9f0q3al2t6g2bhsfxfc 1580349 1580348 2026-05-03T07:35:12Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1580349 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس-شوێن}} '''مزگەوتی سەلیمیە''' (بە [[تورکی]]: Selimiye Camii) [[مزگەوت]]ێکی [[دەوڵەتی عوسمانی|عوسمانی]]یە، دەکەوێتە شاری [[ئێدیرنە]] لە [[تورکیا]]، کەناوەکەی لە سوڵتانی عوسمانی [[سەلیمی دووەم]] ھاتووە، ئەم مزگەوتە لەلایەن [[تەلارسازی]] [[تورک]] [[میعمار سینان]] بنیادنراوە لەماوەی ساڵانی ١٥٦٩ تاکوو ١٥٧٥.<ref name="islamic_art_book_p201">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Islamic Art, Literature, and Culture | بڵاوکەرەوە=Rosen Education Service | دوایین = Kiuiper | یەکەم=Kathleen|ساڵ=٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-١-٦١٥٣٠-٠١٩-٨|پەڕەکان=[http://books.google.gr/books?id=ZI٥٧X٤XX٢RQC&pg=PA٢٠٢&dq=k%C٣%BClliye&hl=el&ei=cLp١TvqFEoTg٤QShoLXADQ&sa=X&oi=book_result&ct=book-preview-link&resnum=١&ved=٠CCwQuwUwADgK#v=onepage&q=k%C٣%BClliye&f=false ٢٠١]}}</ref> == مێژوو == === بیناکردن === مزگەوتی سەلیمییە لە لووتکەی دەسەڵاتی سەربازی و کلتووریی عوسمانیدا دروست کرا. سوڵتان [[سەلیمی دووەم]]، کوڕ و جێنشینی [[سولەیمان قانوونی|سولەیمانی مەزن]]، جیاتی [[ئەستەمبوڵ]] (پایتەختی [[عوسمانی]]) شاری [[ئێدیرنە]]ی ھەڵبژارد وەک شوێنێک بۆ بیناکردنی [[مزگەوتی سوڵتانی]]ی خۆی. ھۆکارەکانی ئەم بڕیارە جێگەی مشتومڕن لە نێوان مێژوونووساندا.{{Sfn|Necipoğlu|2011|p=|pp=241–242}} وادیار بوو سەلیمی دووەم خولیایەکی بۆ شارەکە ھەبووبێت، چونکە لە نێوان ساڵانی ١٥٤٨ بۆ ١٥٥٠ وەک پارێزگاری ئەوێ کاری کردبوو، و دوای ئەوەی بوو بە سوڵتان بە بەردەوامی سەردانی دەکرد.{{Sfn|Necipoğlu|2011|p=239}}{{Sfn|Kuban|2010|p=298}} ئێدیرنە، کە پایتەختێکی پێشووی عوسمانی بوو، ھەروەھا یەکێک بوو لە گرینگترین شارەکانی ئیمپراتۆریەتەکە و وێستگەیەکی سەرەکی بوو لەسەر شاڕێی ئیمپراتۆری لە نێوان ئەستەمبوڵ و ویلایەتەکانی [[بالکان]].{{Sfn|Necipoğlu|2011|p=239}}{{Sfn|Kuban|2010|p=298}} ھۆکارەکانی تریش ڕەنگە ئەوەیان تێدا بووبێت کە ھیچ شوێنێکی تری دیار لەسەر گردەکان لە ئەستەمبوڵدا نەمابوو بۆ دروستکردنی کۆمەڵە مزگەوتێکی ئیمپراتۆری – لایەنی کەم بەبێ پەنابردن بۆ لێسەندنەوەی خاوەندارێتیی بەکۆمەڵ.{{Sfn|Necipoğlu|2011|p=242}}{{Sfn|Kuban|2010|p=298}} لە کاتی سپاردنی دروستکردنی مزگەوتەکەدا، سەلیمی دووەم فەرماندەیی ھیچ ھەڵمەتێکی سەربازیی سەرکەوتووی نەکردبوو، کە زانایانی ئیسلامیی ئەو سەردەمە بە مەرجێکیان دادەنا بۆ دروستکردنی مزگەوتێکی سوڵتانی لە [[ئەستەمبوڵ]].{{Sfn|Necipoğlu|2011|p=242}} لە ئاداری ١٥٦٨دا، سەلیمی دووەم داوای لە سینان کرد کە [[مزگەوتی کۆن، ئێدیرنە|مزگەوتی کۆن]]ی شارەکە نۆژەن بکاتەوە. پلانی مزگەوتێکی ئیمپراتۆریی نوێ، کە لەسەر لووتکەی گردەکەی سەروو مزگەوتی کۆن ھەڵکەوتووە، پێدەچێت لە ھەمان کاتدا دەستی پێ کردبێت.{{Sfn|Necipoğlu|2011|p=239}} دروستکردنی مزگەوتەکە لە ساڵی ١٥٦٨ یان ١٥٦٩ (٩٧٦ی [[ساڵی کۆچی|کۆچی]]) دەستی پێ کرد و لە ساڵی ١٥٧٤ یان ١٥٧٥ (٩٨٢ی کۆچی) تەواو بوو.{{Sfn|Necipoğlu|2011|p=240}}{{Sfn|Blair|Bloom|1995|p=225-227}}{{Sfn|Kuban|2010|p=295-299}} دروستکردنی مزگەوتەکە و [[وەقف|وەقفەکەی]] (بەخشینی خێرخوازی) لە کۆتاییدا بە یارمەتی پشکی سوڵتان لە دەستکەوتەکانی [[جەنگی عوسمانی-ڤینیسیا (١٥٧٠–١٥٧٣)|فەتحکردنی سەرکەوتووانەی قوبرس]] دابین کرا، کە لە ساڵی ١٥٧١ بە ڕادەستکردنی [[فاماگوستا]] کۆتایی ھات.{{Sfn|Necipoğlu|2011|p=240}} سەلیمی دووەم لە کانوونی یەکەمی ١٥٧٤ کۆچی دوایی کرد، پێش ئەوەی بتوانێت تەواوبوونی تەواوەتی مزگەوتەکە ببینێت.{{Sfn|Necipoğlu|2011|p=244}} === مێژووی دواتر === مزگەوتەکە یەکەمین چاککردنەوەی لەلایەن سینانەوە لە ساڵی ١٥٨٤دا بۆ کرا، دوای زیانێکی کەم کە بەھۆی ھەورەبروسکەوە پێی گەیشتبوو. بوومەلەرزەیەک لە ساڵی ١٧٥٢دا زیانی کەمی لێ دا.<ref name=":1">{{Cite web |title=Selimiye Mosque in Edirne |url=https://www.turkisharchaeonews.net/object/selimiye-shadow-edirne |access-date=2023-04-20 |website=Turkish Archaeological News|date=21 August 2017 }}</ref> لە ساڵی ١٨٠٨دا ھەندێک لە نەخشە خۆشنووسییەکانی ناو مزگەوتەکە نۆژەن کرانەوە و [[بان]]ێک بۆ نافوورەی حەوشەکە زیاد کرا، ھەرچەندە لەو کاتەوە ون بووە. لە سەردەمی [[عەبدولمەجیدی یەکەم]] (١٨٣٩–١٨٦١)، ناوەوەی مزگەوتەکە دووبارە بە گەچ سووا و ڕازاندنەوەکەی دووبارە کرایەوە، بە شێوازێک کە تا ڕادەیەک لاسایی نەخشە پێشووەکانی دەکردەوە.<ref name=":1" /> لە ساڵی ١٨٦٥دا، [[بەھائوڵڵا]]، دامەزرێنەری [[بەھائیزم|ئایینی بەھائی]]، لەگەڵ خێزانەکەیدا وەک زیندانییەکی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی گەیشتە ئێدیرنە و لە ماڵێکی نزیک مزگەوتی سەلیمییە نیشتەجێ بوو،<ref>{{Cite book|title=The Bábí and Bahá'í religions 1844-1944 : some contemporary western accounts|date=1981|publisher=G. Ronald|others=Momen, Moojan.|isbn=0853981027|location=Oxford|oclc=10777195}}</ref> کە زۆربەی کات سەردانی دەکرد تا ساڵی ١٨٦٨. لە مزگەوتی سەلیمییە بوو<ref>{{Cite book|title=The Bábí and Bahá'í religions 1844-1944: some contemporary western accounts|last=Momen|first=Moojan|date=1981|publisher=G. Ronald|isbn=9780853981022|location=Oxford|language=en|oclc=10777195}}</ref> کە وابڕیار بوو گفتوگۆیەکی کراوەی لەگەڵ [[سووبحی ئەزەل|میرزا یەحیا نووری]] (کە بە ناوی سووبحی ئەزەلیش دەناسرێت) ھەبێت، کە ڕووداوێکی گرینگ بوو لە جیابوونەوەی [[بابییەت]]، کە لە کۆتاییدا بووە ھۆی پێکھێنانی ئایینی بەھائی بە ڕێبەرایەتی بەھائوڵڵا و [[ئەزەلییەت]] بە ڕێبەرایەتی میرزا یەحیا.<ref>{{Cite web|last=Momen|first=Moojan|date=2009|title=Yahyá, Mírzá (c.1831-1912)|url=https://www.bahai-encyclopedia-project.org/index.php?option=com_content&view=article&id=71:yahya-mirza&catid=37:biography|access-date=August 17, 2021|website=The Bahá'í Encyclopedia Project|publisher=National Spiritual Assembly of the Bahá'ís of the United States}}</ref> لە کاتی [[جەنگی ڕووسیا و عوسمانی (١٨٧٧–١٨٧٨)]]، ھەندێک لە کاشییە تزیینییەکانی سەر دیوارەکانی ژووری سوڵتان تاڵان کران و گوازرانەوە بۆ مۆسکۆ.<ref name=":2">{{Cite web |last=Çakmak |first=Şakir |title=Selimiye Mosque |url=https://islamicart.museumwnf.org/database_item.php?id=monument;isl;tr;mon01;23;en |access-date=2023-04-20 |website=Discover Islamic Art, Museum With No Frontiers}}</ref><ref name=":1" /> لە کاتی [[گەمارۆدانی ئێدیرنە (١٩١٢–١٩١٣)|گەمارۆدانی شارەکە لە ساڵی ١٩١٣]]، گومەزی مزگەوتەکە بەھۆی تەقەی تۆپخانە زیانی پێ گەیشت. لەسەر فەرمانی [[ئەتاتووورک]]، شوێنەواری زیانەکان بەبێ نۆژەنکردنەوە جێھێڵدران، وەک یادخستنەوە و ئاگادارکردنەوەیەک بۆ نەوەکانی داھاتوو. دوای ماوەیەکی کەم، لە کۆتایی [[جەنگی دووەمی بالکان]]، ھەندێک لە کۆنترین فەرشەکانی مزگەوتەکە لەلایەن سەربازە کشانەوەکانی بولگاریاوە دزران.<ref name=":1" /> مزگەوتەکە لە نێوان ساڵانی ١٩٥٤ بۆ ١٩٧١دا نۆژەنکردنەوەی بۆ کرا، و ھەندێک بەشیشی لە نێوان ساڵانی ١٩٨٢ بۆ ١٩٨٤ نۆژەن کرانەوە.<ref name=":2" /> وێنەی مزگەوتەکە لەسەر دیوی پشتەوەی دراوە کاغەزییەکانی ١٠٬٠٠٠ [[لیرەی تورکی]] ساڵانی ١٩٨٢–١٩٩٥ کێشراوە.<ref>[http://www.tcmb.gov.tr/yeni/eng/ Central Bank of the Republic of Turkey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090615060512/http://www.tcmb.gov.tr/yeni/eng/ |date=2009-06-15 }}. Banknote Museum: 7. Emission Group - Ten Thousand Turkish Lira - [http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E7/284.htm I. Series] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090729061754/http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E7/284.htm |date=2009-07-29 }}, [http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E7/286.htm II. Series] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090729061833/http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E7/286.htm |date=2009-07-29 }}, [http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E7/288.htm III. Series] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090729063212/http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E7/288.htm |date=2009-07-29 }} & [http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E7/290.htm IV. Series] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090729063638/http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E7/290.htm |date=2009-07-29 }}. – Retrieved on 20 April 2009.</ref> لە کۆتایی ساڵی ٢٠٢١دا پڕۆژەیەکی تری نۆژەنکردنەوەی گشتگیر لەسەر مزگەوتەکە دەستی پێ کرد، کە بڕیارە تا ساڵی ٢٠٢٥ تەواو بێت.<ref>{{Cite web |title=Restoration works in Selimiye Mosque to last over 3 years - Türkiye News |url=https://www.hurriyetdailynews.com/restoration-works-in-selimiye-mosque-to-last-over-3-years-176784 |access-date=2023-04-20 |website=Hürriyet Daily News |date=9 September 2022 |language=en}}</ref> ==پێشانگە== <gallery> پەڕگە:Salimiye's beauty and grandeur.jpg|[[منارە]] و [[گومبەز]]ی [[مزگەوت]] پەڕگە:Selimiye Mosque, Dome.jpg|نەخش و نیگارەکانی مزگەوتی سەلیمیە پەڕگە:Selimiye-Mosque-interior.jpg|ناوەوەی مزگەوت پەڕگە:Gravestones-and-museum-at-Selimiye-Mosque.jpg|[[مۆزەخانە]] و [[گۆڕستان]]ی سەلیمیە نزیک مزگەوتەکە </gallery> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Selimiye Mosque|مزگەوتی سەلیمیە}} {{تووڵی دەروازە|نژیاروانی|ئیسلام|ئایین|تورکیا|مزگەوت}} [[پۆل:مزگەوتەکانی ئێدیرنە]] [[پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە تورکیا]] [[پۆل:نژیاروانیی تورکی]] bdnrtbcg3lkrxnsxmw0c982juz9hm62 0 42772 1580374 1565063 2026-05-03T09:51:43Z Xqbot 261 بۆت: چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[عەلی خامنەیی]] 1580374 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[عەلی خامنەیی]] gag7kev0u8ijxvf5gxe2l0gpp2kl27g 0 43022 1580354 1290153 2026-05-03T07:57:27Z 1silent scientist 51740 1580354 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''مۆنشێڤیک''' یان '''مەنشەفیک''' (بە [[ڕووسی]]: меньшевик) وشەیەکی [[ڕووسی]]یە بە واتای کەمینە، کەم و کەمایەتی؛ دەستەیەک بوون لە حیزبی [[دیموکراسیی کۆمەڵایەتی|سۆسیالدیموکراتی]] [[مارکسیزم|مارکسیسیتی]] [[ڕووسیا]] کە لە دووەمین کونگرەی ئەو حیزبەدا لە ساڵی ١٩٠٣دا لێی جیا بوونەوە. ئەمان جیاوازیان لە دەستەکەی تر ئەوە بوو کە زۆر دژایەتییان دەکرد لەگەڵ [[لێنین]] و سیاسەتەکانی ئەودا. دواتر [[مێنشێڤیک|مۆنشێڤیکەکان]] نەرمایەتی زۆرتریان دەنواند لەگەڵ ئۆپۆزیسیۆنی [[لیبرالیزم|لیبرال]]ی [[یەکێتیی سۆڤیەت]]. == مێژووی جیابوونەوە == === ١٩٠٣–١٩٠٦ === لە [[دووەم کۆنگرەی حیزبی کرێکارانی سۆسیال دیموکراتی ڕووسیا|دووەم کۆنگرەی حیزبی کرێکارانی سۆسیال دیموکراتی ڕووسیا]] لە ئابی ١٩٠٣، [[جولیوس مارتۆڤ]] و [[ڤلادیمیر لێنین]] ناکۆک بوون، یەکەم، سەبارەت بەوەی کام کەسانە لە لیژنەی سەرنووسەری [[ئیسکرا|«ئیسکرا»]]، ڕۆژنامەی حیزب بن؛ دووەم، سەبارەت بە پێناسەی «ئەندامی حیزب» لە پەیڕەوی ناوخۆی ئاییندەی حیزبدا:<ref name=":0">{{Cite book|title = Second Congress of the League of Russian Revolutionary Social-Democracy Abroad|last = Lenin|first = V.I|year = 1903|location = Moscow|pages = 26–31, 92–103|url = https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1904/jan/31a.htm}}</ref> * داڕشتنەکەی لێنین داوای دەکرد ئەندامی حیزب دەبێت ئەندامی یەکێک لە ڕێکخراوەکانی حیزب بێت * داڕشتنەکەی مارتۆڤ تەنھا ئەوەی ڕای گەیاند کە دەبێت لەژێر ڕێنوێنیی ڕێکخراوێکی حیزبیدا کار بکات. ئەگەرچی جیاوازیی پێناسەکان بچووک بوو، کە ھی لێنین زیاتر سنووردارکەر بوو، بەڵام نیشاندەری ئەوە بوو کە بوو بە جیاوازییەکی سەرەکی لە نێوان فەلسەفەی دوو باڵە تازە دەرکەوتووەکە: لێنین داکۆکی لە حیزبێکی بچووکی [[شۆڕشگێڕە پیشەگەرەکان]] دەکرد لەگەڵ پەراوێزێکی گەورە لە لایەنگران و پشتیوانانی دەرەوەی حیزب، لە کاتێکدا مارتۆڤ پێی وابوو باشترە حیزبێکی گەورەی چالاکوانان ھەبێت کە نوێنەرایەتییەکی بەرفراوانی ھەبێت. پێشنیارەکەی مارتۆڤ لەلایەن زۆرینەی نوێنەرانەوە پەسەند کرا (٢٨ دەنگ بەرامبەر ٢٣ دەنگ).<ref name=":0"/> بەڵام، دوای ئەوەی حەوت نوێنەر بە تووڕەیی لە کۆنگرەکە چوونە دەرەوە—کە پێنجیان نوێنەری [[بوندی گشتیی کرێکارانی جوولەکە لە لیتوانیا، پۆڵەندا و ڕووسیا|بوندی جوولەکە]] بوون کە وەک ناڕەزایەتی بەرامبەر شکستخواردنی پێشنیارە [[فیدراڵیزم|فیدراڵییەکەی]] خۆیان ڕۆیشتن<ref name=":0" />—لایەنگرانی لێنین زۆرینەیەکی کەمیان بەدەست ھێنا، کە لە پێکھاتەی [[کۆمیتەی ناوەندی]] و دەزگا ناوەندییەکانی تری حیزب کە لە کۆنگرەدا ھەڵبژێردران ڕەنگی دایەوە. ئەمە ھۆکاری پشتی ناونانی باڵەکان بوو. دواتر گریمانەی ئەوە کرا کە لێنین بە مەبەست سووکایەتی بە ھەندێک لە نوێنەران کردووە بۆ ئەوەی کۆبوونەوەکە وەک ناڕەزایەتی بەجێبھێڵن و زۆرینەی بۆ بمێنێتەوە. بەڵام بەلشەفیکەکان و مەنشەفیکەکان یەکگرتوو بوون لە دەنگدان دژی پێشنیارەکەی بوندییەکان، کە بە ٤١ بەرامبەر ٥ دەنگ دۆڕا.<ref name="johnpoll">Johnpoll, Bernard K. 1967. ''The Politics of Futility; The General Jewish Workers Bund of Poland, 1917–1943''. Ithaca, NY: [[Cornell University Press]]. pp. 30–31.</ref> سەرەڕای ئەنجامی کۆنگرەکە، لە ساڵانی دواتردا مەنشەفیکەکان پشتیوانییەکی زۆریان لە نێوان [[سۆسیال دیموکرات|سۆسیال دیموکراتە]] ئاسایییەکاندا کۆکردەوە و بە شێوەیەکی کاریگەر ڕێکخراوێکی حیزبیی تەریبایان بونیاد نا. === ١٩٠٦–١٩١٦ === لە [[چوارەم کۆنگرەی حیزبی کرێکارانی سۆسیال دیموکراتی ڕووسیا|چوارەم کۆنگرەی حیزبی کرێکارانی سۆسیال دیموکراتی ڕووسیا]] لە ساڵی ١٩٠٦، یەکگرتنەوەیەک بە فەرمی بەدی ھات.<ref>{{Cite web|title = Lenin: 1906/ucong: Statement in Support of Muratov's (Morozov's) Amendment Concerning a Parliamentary Social-Democratic Group|url = https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1906/ucong/6.htm#v10pp65-302|website = www.marxists.org|access-date = 16 January 2016}}</ref> بە پێچەوانەی دووەم کۆنگرە، مەنشەفیکەکان لە سەرەتاوە تا کۆتایی لە زۆرینەدا بوون، بەڵام پێناسەکەی مارتۆڤ بۆ ئەندامی حیزب، کە لە یەکەم کۆنگرەدا زاڵ بوو، بە ھی لێنین گۆڕدرا. لە لایەکی ترەوە، چەندین ناکۆکی دەربارەی هاوپەیمانی و ستراتیژ دەرکەوتن. هەردوو باڵەکە پێکهاتە جیاوازەکانی خۆیان پاراست و بەردەوام بوون لە کارکردن بە جیا. وەک پێشتر، هەردوو باڵەکە پێیان وابوو کە ڕووسیا هێندە گەشەی نەکردووە تا [[سۆسیالیزم]] تێیدا بگونجێت و بۆیە ئەو شۆڕشەی کە پلانیان بۆ دادەڕشت، بە ئامانجی ڕووخاندنی ڕژێمی [[ڕووسیای قەیسەری|قەیسەری]]، دەبێتە [[شۆڕشی بۆرژوا-دیموکراتی]]. هەردووکیان پێیان وابوو کە چینی کرێکار دەبێت بەشداری لەم شۆڕشەدا بکات. بەڵام دوای ساڵی ١٩٠٥ مەنشەفیکەکان زیاتر مەیلیان بۆ کارکردن لەگەڵ پارتە دیموکراتە لایەنگرانی [[بۆرژوازی|بۆرژوا]] لیبراڵەکان هەبوو وەک [[دیموکراتە دەستوورییەکان]] چونکە ئەمانە دەبنە سەرکردەی «سروشتی» شۆڕشێکی بۆرژوازی. بە پێچەوانەوە، بەلشەفیکەکان پێیان وابوو دیموکراتە دەستوورییەکان توانای خەباتێکی ڕادیکاڵی پێویستیان نییە و مەیلیان بۆ داکۆکیکردن لە هاوپەیمانی لەگەڵ نوێنەرانی جووتیاران و پارتە سۆسیالیستە ڕادیکاڵەکانی تری وەک [[حیزبی سۆسیالیستی شۆڕشگێڕ|سۆسیالیستە شۆڕشگێڕەکان]] هەبوو. لە ئەگەری شۆڕشێکدا، ئەمە مەبەست لێی گەیشتن بوو بە [[دیکتاتۆریەتی پڕۆلیتاریا]] و جووتیاران، کە شۆڕشی بۆرژوازی تا کۆتایی دەبات. مەنشەفیکەکان گەیشتنە ئەوەی داکۆکی لە شێوازە یاسایییەکان و کاری سەندیکایی بکەن، لە کاتێکدا بەلشەفیکەکان لایەنگری توندوتیژیی چەکداری بوون. هەندێک لە مەنشەفیکەکان دوای شکستی ١٩٠٥ حیزبیان بەجێهێشت و چوونە ناو ڕێکخراوەکانی ئۆپۆزسیۆنی یاسایی. دوای ماوەیەک، ئارامیی لێنین بەرامبەر سازشەکانی ئەوان نەما و لە ساڵی ١٩٠٨دا، ئەم مەنشەفیکانەی بە «[[لیکویداسیۆنیزم|لیکویداسیۆنیستەکان]]» ناوبرد. === ١٩١٢–١٩١٤ === لە ساڵی ١٩١٢، حیزبی کرێکارانی سۆسیال دیموکراتی ڕووسیا کۆتا جیابوونەوەی خۆی بەخۆوە بینی، کە تێیدا بەلشەفیکەکان [[حیزبی کۆمۆنیستی یەکێتیی سۆڤیەت|حیزبی کرێکارانی سۆسیال دیموکراتی ڕووسیا (بەلشەفیکەکان)]] و مەنشەفیکەکان [[حیزبی کرێکارانی سۆسیال دیموکراتی ڕووسیا (مەنشەفیکەکان)]]یان پێکهێنا. باڵی مەنشەفیکەکان لە ساڵی ١٩١٧ لە ناوەڕاستی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] زیاتر دابەش بوو. زۆربەی مەنشەفیکەکان دژی جەنگ بوون، بەڵام کەمینەیەکی دەنگبەرز بە ناوی «بەرگریی نیشتمانی» پشتیوانییان لێ دەکرد. لە ساڵی ١٩١٧دا، ٥٠٪ی سەرکردایەتیی مەنشەفیکەکان [[جوولەکە]] بوون.<ref>{{Cite book |last=Hanebrink |first=Paul |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctv24w652b |title=A Specter Haunting Europe: The Myth of Judeo-Bolshevism |date=2018 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-04768-6 |quote=In 1917 Jews made up 50 percent of the leadership of the Mensheviks, a far higher figure than that for the Bolsheviks (six of twenty-one Bolshevik leaders were Jewish)}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|سیاسەت|ڕووسیا|یەکێتیی سۆڤیەت|سۆشیالیزم|ئابووری}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Mensheviks}} [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٠٣ لە ڕووسیا]] [[پۆل:مێژووی یەکێتیی سۆڤیەت و ڕووسیای سۆڤیەت]] [[پۆل:حیزبەکان، دامەزرانی ١٩٠٣]] [[پۆل:مارکسیزم]] [[پۆل:سۆشیالیزم]] [[پۆل:بزاڤە سیاسییەکان]] [[پۆل:سیاسەتی یەکێتیی سۆڤیەت]] 2htfwvwfqhh81l6u8pkbjexvbfqktc1 1580355 1580354 2026-05-03T07:59:51Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1580355 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''مۆنشێڤیک''' یان '''مەنشەفیک''' (بە [[ڕووسی]]: меньшевик) وشەیەکی [[ڕووسی]]یە بە واتای کەمینە، کەم و کەمایەتی؛ دەستەیەک بوون لە حیزبی [[دیموکراسیی کۆمەڵایەتی|سۆسیالدیموکراتی]] [[مارکسیزم|مارکسیسیتی]] [[ڕووسیا]] کە لە دووەمین کونگرەی ئەو حیزبەدا لە ساڵی ١٩٠٣دا لێی جیا بوونەوە. ئەمان جیاوازیان لە دەستەکەی تر ئەوە بوو کە زۆر دژایەتییان دەکرد لەگەڵ [[لێنین]] و سیاسەتەکانی ئەودا. دواتر [[مێنشێڤیک|مۆنشێڤیکەکان]] نەرمایەتی زۆرتریان دەنواند لەگەڵ ئۆپۆزیسیۆنی [[لیبرالیزم|لیبرال]]ی [[یەکێتیی سۆڤیەت]]. == مێژووی جیابوونەوە == === ١٩٠٣–١٩٠٦ === لە [[دووەم کۆنگرەی حیزبی کرێکارانی سۆسیال دیموکراتی ڕووسیا|دووەم کۆنگرەی حیزبی کرێکارانی سۆسیال دیموکراتی ڕووسیا]] لە ئابی ١٩٠٣، [[جولیوس مارتۆڤ]] و [[ڤلادیمیر لێنین]] ناکۆک بوون، یەکەم، سەبارەت بەوەی کام کەسانە لە لیژنەی سەرنووسەری [[ئیسکرا|«ئیسکرا»]]، ڕۆژنامەی حیزب بن؛ دووەم، سەبارەت بە پێناسەی «ئەندامی حیزب» لە پەیڕەوی ناوخۆی ئاییندەی حیزبدا:<ref name=":0">{{Cite book|title = Second Congress of the League of Russian Revolutionary Social-Democracy Abroad|last = Lenin|first = V.I|year = 1903|location = Moscow|pages = 26–31, 92–103|url = https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1904/jan/31a.htm}}</ref> * داڕشتنەکەی لێنین داوای دەکرد ئەندامی حیزب دەبێت ئەندامی یەکێک لە ڕێکخراوەکانی حیزب بێت * داڕشتنەکەی مارتۆڤ تەنھا ئەوەی ڕای گەیاند کە دەبێت لەژێر ڕێنوێنیی ڕێکخراوێکی حیزبیدا کار بکات. ئەگەرچی جیاوازیی پێناسەکان بچووک بوو، کە ھی لێنین زیاتر سنووردارکەر بوو، بەڵام نیشاندەری ئەوە بوو کە بوو بە جیاوازییەکی سەرەکی لە نێوان فەلسەفەی دوو باڵە تازە دەرکەوتووەکە: لێنین داکۆکی لە حیزبێکی بچووکی [[شۆڕشگێڕە پیشەگەرەکان]] دەکرد لەگەڵ پەراوێزێکی گەورە لە لایەنگران و پشتیوانانی دەرەوەی حیزب، لە کاتێکدا مارتۆڤ پێی وابوو باشترە حیزبێکی گەورەی چالاکوانان ھەبێت کە نوێنەرایەتییەکی بەرفراوانی ھەبێت. پێشنیارەکەی مارتۆڤ لەلایەن زۆرینەی نوێنەرانەوە پەسەند کرا (٢٨ دەنگ بەرامبەر ٢٣ دەنگ).<ref name=":0"/> بەڵام، دوای ئەوەی حەوت نوێنەر بە تووڕەیی لە کۆنگرەکە چوونە دەرەوە—کە پێنجیان نوێنەری [[بوندی گشتیی کرێکارانی جوولەکە لە لیتوانیا، پۆڵەندا و ڕووسیا|بوندی جوولەکە]] بوون کە وەک ناڕەزایەتی بەرامبەر شکستخواردنی پێشنیارە [[فیدراڵیزم|فیدراڵییەکەی]] خۆیان ڕۆیشتن<ref name=":0" />—لایەنگرانی لێنین زۆرینەیەکی کەمیان بەدەست ھێنا، کە لە پێکھاتەی [[کۆمیتەی ناوەندی]] و دەزگا ناوەندییەکانی تری حیزب کە لە کۆنگرەدا ھەڵبژێردران ڕەنگی دایەوە. ئەمە ھۆکاری پشتی ناونانی باڵەکان بوو. دواتر گریمانەی ئەوە کرا کە لێنین بە مەبەست سووکایەتی بە ھەندێک لە نوێنەران کردووە بۆ ئەوەی کۆبوونەوەکە وەک ناڕەزایەتی بەجێبھێڵن و زۆرینەی بۆ بمێنێتەوە. بەڵام بەلشەفیکەکان و مەنشەفیکەکان یەکگرتوو بوون لە دەنگدان دژی پێشنیارەکەی بوندییەکان، کە بە ٤١ بەرامبەر ٥ دەنگ دۆڕا.<ref name="johnpoll">Johnpoll, Bernard K. 1967. ''The Politics of Futility; The General Jewish Workers Bund of Poland, 1917–1943''. Ithaca, NY: [[Cornell University Press]]. pp. 30–31.</ref> سەرەڕای ئەنجامی کۆنگرەکە، لە ساڵانی دواتردا مەنشەفیکەکان پشتیوانییەکی زۆریان لە نێوان [[سۆسیال دیموکرات|سۆسیال دیموکراتە]] ئاسایییەکاندا کۆکردەوە و بە شێوەیەکی کاریگەر ڕێکخراوێکی حیزبیی تەریبایان بونیاد نا. === ١٩٠٦–١٩١٦ === لە [[چوارەم کۆنگرەی حیزبی کرێکارانی سۆسیال دیموکراتی ڕووسیا|چوارەم کۆنگرەی حیزبی کرێکارانی سۆسیال دیموکراتی ڕووسیا]] لە ساڵی ١٩٠٦، یەکگرتنەوەیەک بە فەرمی بەدی ھات.<ref>{{Cite web|title = Lenin: 1906/ucong: Statement in Support of Muratov's (Morozov's) Amendment Concerning a Parliamentary Social-Democratic Group|url = https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1906/ucong/6.htm#v10pp65-302|website = www.marxists.org|access-date = 16 January 2016}}</ref> بە پێچەوانەی دووەم کۆنگرە، مەنشەفیکەکان لە سەرەتاوە تا کۆتایی لە زۆرینەدا بوون، بەڵام پێناسەکەی مارتۆڤ بۆ ئەندامی حیزب، کە لە یەکەم کۆنگرەدا زاڵ بوو، بە ھی لێنین گۆڕدرا. لە لایەکی ترەوە، چەندین ناکۆکی دەربارەی هاوپەیمانی و ستراتیژ دەرکەوتن. هەردوو باڵەکە پێکهاتە جیاوازەکانی خۆیان پاراست و بەردەوام بوون لە کارکردن بە جیا. وەک پێشتر، هەردوو باڵەکە پێیان وابوو کە ڕووسیا هێندە گەشەی نەکردووە تا [[سۆسیالیزم]] تێیدا بگونجێت و بۆیە ئەو شۆڕشەی کە پلانیان بۆ دادەڕشت، بە ئامانجی ڕووخاندنی ڕژێمی [[ڕووسیای قەیسەری|قەیسەری]]، دەبێتە [[شۆڕشی بۆرژوا-دیموکراتی]]. هەردووکیان پێیان وابوو کە چینی کرێکار دەبێت بەشداری لەم شۆڕشەدا بکات. بەڵام دوای ساڵی ١٩٠٥ مەنشەفیکەکان زیاتر مەیلیان بۆ کارکردن لەگەڵ پارتە دیموکراتە لایەنگرانی [[بۆرژوازی|بۆرژوا]] لیبراڵەکان هەبوو وەک [[دیموکراتە دەستوورییەکان]] چونکە ئەمانە دەبنە سەرکردەی «سروشتی» شۆڕشێکی بۆرژوازی. بە پێچەوانەوە، بەلشەفیکەکان پێیان وابوو دیموکراتە دەستوورییەکان توانای خەباتێکی ڕادیکاڵی پێویستیان نییە و مەیلیان بۆ داکۆکیکردن لە هاوپەیمانی لەگەڵ نوێنەرانی جووتیاران و پارتە سۆسیالیستە ڕادیکاڵەکانی تری وەک [[حیزبی سۆسیالیستی شۆڕشگێڕ|سۆسیالیستە شۆڕشگێڕەکان]] هەبوو. لە ئەگەری شۆڕشێکدا، ئەمە مەبەست لێی گەیشتن بوو بە [[دیکتاتۆریەتی پڕۆلیتاریا]] و جووتیاران، کە شۆڕشی بۆرژوازی تا کۆتایی دەبات. مەنشەفیکەکان گەیشتنە ئەوەی داکۆکی لە شێوازە یاسایییەکان و کاری سەندیکایی بکەن، لە کاتێکدا بەلشەفیکەکان لایەنگری توندوتیژیی چەکداری بوون. هەندێک لە مەنشەفیکەکان دوای شکستی ١٩٠٥ حیزبیان بەجێهێشت و چوونە ناو ڕێکخراوەکانی ئۆپۆزسیۆنی یاسایی. دوای ماوەیەک، ئارامیی لێنین بەرامبەر سازشەکانی ئەوان نەما و لە ساڵی ١٩٠٨دا، ئەم مەنشەفیکانەی بە «[[لیکویداسیۆنیزم|لیکویداسیۆنیستەکان]]» ناوبرد. === ١٩١٢–١٩١٤ === لە ساڵی ١٩١٢، حیزبی کرێکارانی سۆسیال دیموکراتی ڕووسیا کۆتا جیابوونەوەی خۆی بەخۆوە بینی، کە تێیدا بەلشەفیکەکان [[حیزبی کۆمۆنیستی یەکێتیی سۆڤیەت|حیزبی کرێکارانی سۆسیال دیموکراتی ڕووسیا (بەلشەفیکەکان)]] و مەنشەفیکەکان [[حیزبی کرێکارانی سۆسیال دیموکراتی ڕووسیا (مەنشەفیکەکان)]]یان پێکهێنا. باڵی مەنشەفیکەکان لە ساڵی ١٩١٧ لە ناوەڕاستی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] زیاتر دابەش بوو. زۆربەی مەنشەفیکەکان دژی جەنگ بوون، بەڵام کەمینەیەکی دەنگبەرز بە ناوی «بەرگریی نیشتمانی» پشتیوانییان لێ دەکرد. لە ساڵی ١٩١٧دا، ٥٠٪ی سەرکردایەتیی مەنشەفیکەکان [[جوولەکە]] بوون.<ref>{{Cite book |last=Hanebrink |first=Paul |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctv24w652b |title=A Specter Haunting Europe: The Myth of Judeo-Bolshevism |date=2018 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-04768-6 |quote=In 1917 Jews made up 50 percent of the leadership of the Mensheviks, a far higher figure than that for the Bolsheviks (six of twenty-one Bolshevik leaders were Jewish)}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|سیاسەت|ڕووسیا|یەکێتیی سۆڤیەت|سۆشیالیزم|ئابووری}} {{پۆلی کۆمنز|Mensheviks}} [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٠٣ لە ڕووسیا]] [[پۆل:مێژووی یەکێتیی سۆڤیەت و ڕووسیای سۆڤیەت]] [[پۆل:حیزبەکان، دامەزرانی ١٩٠٣]] [[پۆل:مارکسیزم]] [[پۆل:سۆشیالیزم]] [[پۆل:بزاڤە سیاسییەکان]] [[پۆل:سیاسەتی یەکێتیی سۆڤیەت]] dcdxhvp78c0hxcgs3sc4bp8tjqpaczv 1580356 1580355 2026-05-03T08:00:11Z 1silent scientist 51740 لە ڕێگەی [[وپ:تووڵامراز|تووڵامراز]] دەستکاری کراوە 1580356 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''مۆنشێڤیک''' یان '''مەنشەفیک''' (بە [[ڕووسی]]: меньшевик) وشەیەکی [[ڕووسی]]یە بە واتای کەمینە، کەم و کەمایەتی؛ دەستەیەک بوون لە حیزبی [[دیموکراسیی کۆمەڵایەتی|سۆسیالدیموکراتی]] [[مارکسیزم|مارکسیسیتی]] [[ڕووسیا]] کە لە دووەمین کونگرەی ئەو حیزبەدا لە ساڵی ١٩٠٣دا لێی جیا بوونەوە. ئەمان جیاوازیان لە دەستەکەی تر ئەوە بوو کە زۆر دژایەتییان دەکرد لەگەڵ [[لێنین]] و سیاسەتەکانی ئەودا. دواتر [[مێنشێڤیک|مۆنشێڤیکەکان]] نەرمایەتی زۆرتریان دەنواند لەگەڵ ئۆپۆزیسیۆنی [[لیبرالیزم|لیبرال]]ی [[یەکێتیی سۆڤیەت]]. == مێژووی جیابوونەوە == === ١٩٠٣–١٩٠٦ === لە [[دووەم کۆنگرەی حیزبی کرێکارانی سۆسیال دیموکراتی ڕووسیا]] لە ئابی ١٩٠٣، [[جوولیوس مارتۆڤ]] و [[ڤلادیمیر لێنین]] ناکۆک بوون، یەکەم، سەبارەت بەوەی کام کەسانە لە لیژنەی سەرنووسەری [[ئیسکرا|«ئیسکرا»]]، ڕۆژنامەی حیزب بن؛ دووەم، سەبارەت بە پێناسەی «ئەندامی حیزب» لە پەیڕەوی ناوخۆی ئاییندەی حیزبدا:<ref name=":0">{{Cite book|title = Second Congress of the League of Russian Revolutionary Social-Democracy Abroad|last = Lenin|first = V.I|year = 1903|location = Moscow|pages = 26–31, 92–103|url = https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1904/jan/31a.htm}}</ref> * داڕشتنەکەی لێنین داوای دەکرد ئەندامی حیزب دەبێت ئەندامی یەکێک لە ڕێکخراوەکانی حیزب بێت * داڕشتنەکەی مارتۆڤ تەنھا ئەوەی ڕای گەیاند کە دەبێت لەژێر ڕێنوێنیی ڕێکخراوێکی حیزبیدا کار بکات. ئەگەرچی جیاوازیی پێناسەکان بچووک بوو، کە ھی لێنین زیاتر سنووردارکەر بوو، بەڵام نیشاندەری ئەوە بوو کە بوو بە جیاوازییەکی سەرەکی لە نێوان فەلسەفەی دوو باڵە تازە دەرکەوتووەکە: لێنین داکۆکی لە حیزبێکی بچووکی [[شۆڕشگێڕە پیشەگەرەکان]] دەکرد لەگەڵ پەراوێزێکی گەورە لە لایەنگران و پشتیوانانی دەرەوەی حیزب، لەکاتێکدا مارتۆڤ پێی وابوو باشترە حیزبێکی گەورەی چالاکوانان ھەبێت کە نوێنەرایەتییەکی بەرفراوانی ھەبێت. پێشنیارەکەی مارتۆڤ لەلایەن زۆرینەی نوێنەرانەوە پەسەند کرا (٢٨ دەنگ بەرامبەر ٢٣ دەنگ).<ref name=":0"/> بەڵام، دوای ئەوەی حەوت نوێنەر بە تووڕەیی لە کۆنگرەکە چوونە دەرەوە—کە پێنجیان نوێنەری [[بووندی گشتیی کرێکارانی جوولەکە لە لیتوانیا، پۆڵەندا و ڕووسیا|بوندی جوولەکە]] بوون کە وەک ناڕەزایەتی بەرامبەر شکستخواردنی پێشنیارە [[فیدراڵیزم|فیدراڵییەکەی]] خۆیان ڕۆیشتن<ref name=":0"/>—لایەنگرانی لێنین زۆرینەیەکی کەمیان بەدەست ھێنا، کە لە پێکھاتەی [[کۆمیتەی ناوەندی]] و دەزگا ناوەندییەکانی تری حیزب کە لە کۆنگرەدا ھەڵبژێردران ڕەنگی دایەوە. ئەمە ھۆکاری پشتی ناونانی باڵەکان بوو. دواتر گریمانەی ئەوە کرا کە لێنین بە مەبەست سووکایەتی بە ھەندێک لە نوێنەران کردووە بۆ ئەوەی کۆبوونەوەکە وەک ناڕەزایەتی بەجێبھێڵن و زۆرینەی بۆ بمێنێتەوە؛ بەڵام بەلشەفیکەکان و مەنشەفیکەکان یەکگرتوو بوون لە دەنگدان دژی پێشنیارەکەی بووندییەکان، کە بە ٤١ بەرامبەر ٥ دەنگ دۆڕا.<ref name="johnpoll">Johnpoll, Bernard K. 1967. ''The Politics of Futility; The General Jewish Workers Bund of Poland, 1917–1943''. Ithaca, NY: [[Cornell University Press]]. pp. 30–31.</ref> سەرەڕای ئەنجامی کۆنگرەکە، لە ساڵانی دواتردا مەنشەفیکەکان پشتیوانییەکی زۆریان لە نێوان [[سۆسیال دیموکرات|سۆسیال دیموکراتە]] ئاسایییەکاندا کۆکردەوە و بە شێوەیەکی کاریگەر ڕێکخراوێکی حیزبیی تەریبایان بونیاد نا. === ١٩٠٦–١٩١٦ === لە [[چوارەم کۆنگرەی حیزبی کرێکارانی سۆسیال دیموکراتی ڕووسیا]] لە ساڵی ١٩٠٦، یەکگرتنەوەیەک بە فەرمی بەدی ھات.<ref>{{Cite web|title = Lenin: 1906/ucong: Statement in Support of Muratov's (Morozov's) Amendment Concerning a Parliamentary Social-Democratic Group|url = https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1906/ucong/6.htm#v10pp65-302|website = www.marxists.org|access-date = 16 January 2016}}</ref> بە پێچەوانەی دووەم کۆنگرە، مەنشەفیکەکان لە سەرەتاوە تا کۆتایی لە زۆرینەدا بوون، بەڵام پێناسەکەی مارتۆڤ بۆ ئەندامی حیزب، کە لە یەکەم کۆنگرەدا زاڵ بوو، بە ھی لێنین گۆڕدرا. لە لایەکی ترەوە، چەندین ناکۆکی دەربارەی ھاوپەیمانی و ستراتیژ دەرکەوتن. ھەردوو باڵەکە پێکھاتە جیاوازەکانی خۆیان پاراست و بەردەوام بوون لە کارکردن بە جیا. وەک پێشتر، ھەردوو باڵەکە پێیان وابوو کە ڕووسیا ھێندە گەشەی نەکردووە تا [[سۆسیالیزم]] تێیدا بگونجێت و بۆیە ئەو شۆڕشەی کە پلانیان بۆ دادەڕشت، بە ئامانجی ڕووخاندنی ڕژێمی [[ڕووسیای قەیسەری|قەیسەری]]، دەبێتە [[شۆڕشی بۆرژوا-دیموکراتی]]. ھەردووکیان پێیان وابوو کە چینی کرێکار دەبێت بەشداری لەم شۆڕشەدا بکات؛ بەڵام دوای ساڵی ١٩٠٥ مەنشەفیکەکان زیاتر مەیلیان بۆ کارکردن لەگەڵ پارتە دیموکراتە لایەنگرانی [[بۆرژوازی|بۆرژوا]] لیبراڵەکان ھەبوو وەک [[دیموکراتە دەستوورییەکان]] چونکە ئەمانە دەبنە سەرکردەی «سروشتی» شۆڕشێکی بۆرژوازی. بە پێچەوانەوە، بەلشەفیکەکان پێیان وابوو دیموکراتە دەستوورییەکان توانای خەباتێکی ڕادیکاڵی پێویستیان نییە و مەیلیان بۆ داکۆکیکردن لە ھاوپەیمانی لەگەڵ نوێنەرانی جووتیاران و پارتە سۆسیالیستە ڕادیکاڵەکانی تری وەک [[حیزبی سۆسیالیستی شۆڕشگێڕ|سۆسیالیستە شۆڕشگێڕەکان]] ھەبوو. لە ئەگەری شۆڕشێکدا، ئەمە مەبەست لێی گەیشتن بوو بە [[دیکتاتۆریەتی پڕۆلیتاریا]] و جووتیاران، کە شۆڕشی بۆرژوازی تا کۆتایی دەبات. مەنشەفیکەکان گەیشتنە ئەوەی داکۆکی لە شێوازە یاسایییەکان و کاری سەندیکایی بکەن، لەکاتێکدا بەلشەفیکەکان لایەنگری توندوتیژیی چەکداری بوون. ھەندێک لە مەنشەفیکەکان دوای شکستی ١٩٠٥ حیزبیان بەجێھێشت و چوونە ناو ڕێکخراوەکانی ئۆپۆزسیۆنی یاسایی. دوای ماوەیەک، ئارامیی لێنین بەرامبەر سازشەکانی ئەوان نەما و لە ساڵی ١٩٠٨دا، ئەم مەنشەفیکانەی بە «[[لیکویداسیۆنیزم|لیکویداسیۆنیستەکان]]» ناوبرد. === ١٩١٢–١٩١٤ === لە ساڵی ١٩١٢، حیزبی کرێکارانی سۆسیال دیموکراتی ڕووسیا کۆتا جیابوونەوەی خۆی بەخۆوە بینی، کە تێیدا بەلشەفیکەکان [[حیزبی کۆمۆنیستی یەکێتیی سۆڤیەت|حیزبی کرێکارانی سۆسیال دیموکراتی ڕووسیا (بەلشەفیکەکان)]] و مەنشەفیکەکان [[حیزبی کرێکارانی سۆسیال دیموکراتی ڕووسیا (مەنشەفیکەکان)]]یان پێکھێنا. باڵی مەنشەفیکەکان لە ساڵی ١٩١٧ لە ناوەڕاستی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] زیاتر دابەش بوو. زۆربەی مەنشەفیکەکان دژی جەنگ بوون، بەڵام کەمینەیەکی دەنگبەرز بە ناوی «بەرگریی نیشتمانی» پشتیوانییان لێ دەکرد. لە ساڵی ١٩١٧دا، ٥٠٪ی سەرکردایەتیی مەنشەفیکەکان [[جوولەکە]] بوون.<ref>{{Cite book |last=Hanebrink |first=Paul |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctv24w652b |title=A Specter Haunting Europe: The Myth of Judeo-Bolshevism |date=2018 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-04768-6 |quote=In 1917 Jews made up 50 percent of the leadership of the Mensheviks, a far higher figure than that for the Bolsheviks (six of twenty-one Bolshevik leaders were Jewish)}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|سیاسەت|ڕووسیا|یەکێتیی سۆڤیەت|سۆشیالیزم|ئابووری}} {{پۆلی کۆمنز|Mensheviks}} [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٠٣ لە ڕووسیا]] [[پۆل:مێژووی یەکێتیی سۆڤیەت و ڕووسیای سۆڤیەت]] [[پۆل:حیزبەکان، دامەزرانی ١٩٠٣]] [[پۆل:مارکسیزم]] [[پۆل:سۆشیالیزم]] [[پۆل:بزاڤە سیاسییەکان]] [[پۆل:سیاسەتی یەکێتیی سۆڤیەت]] ms2sdwzqk04fsxdgdcjedct0437p5m7 0 53779 1580375 1565060 2026-05-03T09:51:48Z Xqbot 261 بۆت: چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[عەلی خامنەیی]] 1580375 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[عەلی خامنەیی]] gag7kev0u8ijxvf5gxe2l0gpp2kl27g 0 54347 1580376 1565061 2026-05-03T09:51:53Z Xqbot 261 بۆت: چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[عەلی خامنەیی]] 1580376 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[عەلی خامنەیی]] gag7kev0u8ijxvf5gxe2l0gpp2kl27g 0 54348 1580377 1565062 2026-05-03T09:51:58Z Xqbot 261 بۆت: چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[عەلی خامنەیی]] 1580377 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[عەلی خامنەیی]] gag7kev0u8ijxvf5gxe2l0gpp2kl27g 0 99157 1580379 385206 2026-05-03T09:52:08Z Xqbot 261 بۆت: چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[سندووقی دراوی نێونەتەوەییی]] 1580379 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[سندووقی دراوی نێونەتەوەییی]] 53cznn1tju4qv6g17hh96feuwx4jtjn 0 101484 1580282 1574199 2026-05-02T21:30:45Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٠ سەرچاوە و تاگکردنی ١ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1580282 wikitext text/x-wiki '''لۆلۆبی''' (بە [[زمانی ئەکەدی|ئەکەدی]]: 𒇻𒇻𒉈𒆠، وڵاتی لۆلۆبییەکان)، کە زیاتر بە '''لۆلۆ''' دەناسرێن،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Eidem|یەکەم١=Jesper|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=uQcUAQAAMAAJ&q=lullu|سەردێڕ=The Shemshāra Archives 2: The Administrative Texts|دوایین٢=Læssøe|یەکەم٢=Jørgen|ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=Kongelige Danske Videnskabernes Selskab|ژپنک=٩٧٨-٨٧-٧٣٠٤-٢٢٧-٤|پەڕەکان=٢٢, ٥١–٥٤|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Speiser|یەکەم=Ephraim Avigdor|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=rUwrEAAAQBAJ&dq=lullu&pg=PA196|سەردێڕ=Mesopotamian Origins: The Basic Population of the Near East|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=University of Pennsylvania Press|ژپنک=٩٧٨-١-٥١٢٨-١٨٨١-٩|پەڕەکان=٩٠|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Campbell|یەکەم=Lyle|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=vGxQDwAAQBAJ&dq=lullu+guti&pg=PA37|سەردێڕ=Language Isolates|ڕێکەوت=٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-٣١٧-٦١٠٩١-٥|پەڕەکان=٣٧|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Potts|یەکەم=Daniel T.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=8c3QAgAAQBAJ&dq=lullu+guti&pg=PA36|سەردێڕ=Nomadism in Iran: From Antiquity to the Modern Era|ڕێکەوت=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٣٣٠٧٩-٩|پەڕەکان=٣٦|زمان=en}}</ref> کۆمەڵە ھۆزێکی [[سەردەمی برۆنز|سەردەمی بڕۆنز]] بوون کە لە ھەزارەی سێیەمی پێش زاییندا ھەبوون و نەمان. ئەوان خەڵکی ناوچەیەک بوون کە بە «لۆلۆبۆم» دەناسرا، کە ئێستا دەشتایی [[شارەزوور]]ە لە [[چیاکانی زاگرۆس]] لە [[پارێزگای سلێمانی]] لە مۆدێرنەی [[ھەرێمی کوردستان]]. لۆلۆبی دراوسێ و ھەندێک جار ھاوپەیمانی [[حووری|حوورییەکانی]] [[سیمورووم|شانشینی سیمورووم]] بوون و کەوتنە ململانێ لەگەڵ [[ئەکەد|ئیمپراتۆریەتیی ئەکەدی]] سامی و [[ئاشوور]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Hamblin |یەکەم١=William J. |سەردێڕ=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Routledge |پەڕەکان=١١٥–١١٦|ژپنک=٩٧٨١١٣٤٥٢٠٦٢٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=biyDDd0uKGMC&pg=PT115}}</ref> فڕاین (١٩٩٠) شاری «لۆلۆبۆنا» یان «لۆلۆبان»ی ئەوانی بە شارۆچکەی مۆدێرنی [[ھەڵەبجە]] لە ناوچەکەدا ناساندووە. == وێناکردنەکان == {{multiple image | align = right | caption_align = center | direction = horizontal | header = لۆلۆبییە شکستخواردووەکان لە وێناکردنە ئەکەدییەکاندا | total_width = 350 | image1 = Prisoner of the Akkadian Empire period possibly Warka ancient Uruk LOUVRE AO 5683.jpg | caption1 = زیندانییەکی بەربەریی سەردەمی [[ئەکەد|ئیمپراتۆریەتیی ئەکەدی]]، ڕووت، زنجیرکراو، بە ئەڵقەی لووت ڕادەکێشرێت، بە ڕیشێکی تیژ، قژی درێژ و پرچی ستوونی. ٢٣٥٠–٢٠٠٠ پ.ز، [[لووڤر|مۆزەخانەی لووڤەر]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Louvre Museum Official Website |ناونیشان=http://cartelen.louvre.fr/cartelen/visite?srv=car_not&idNotice=12137 |وێبگە=cartelen.louvre.fr}}</ref> | image2 = Lullubi victim with pointed beard and long braided hair (detail).jpg | caption2 = قوربانییەکی لۆلۆبی بە ڕیشی تیژ و قژی درێژی پرچکراو. نەخشی سەر بەرد لە [[دەربەندی گاور]]. وێناکردنی لۆلۆبییە بەزێنراوەکان ھەروەھا لە [[کێلی سەرکەوتنی نەرام سین]]دا ھاوشێوەیە.<ref name="ZB"/> | footer = | alt1 = }} لە وێناکردنیاندا، لۆلۆبییەکان وەک گەلێکی شاخنشینی جەنگاوەر وێنا کراون.<ref name="CAH">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Bury |یەکەم١=John Bagnell |دوایین٢=Cook |یەکەم٢=Stanley Arthur |دوایین٣=Adcock |یەکەم٣=Frank Ezra |سەردێڕ=The Cambridge Ancient History: The Egyptian and Hittite empires to c. 1000 B.C |ڕێکەوت=١٩٧٥|بڵاوکەرەوە=University Press |پەڕە=٥٠٥|ژپنک=٩٧٨٠٥٢١٠٨٦٩١٢|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=SLkQAQAAMAAJ}}</ref> لۆلۆبییەکان زۆرجار بە سنگی ڕووت و بە پۆشینی پێستی [[ئاژەڵ]] نیشان دەدرێن. ڕیشیان کورت بووە و قژیان درێژ بووە و بە پرچێکی ئەستوور بەستراوە، وەک لە ستوونی سەرکەوتنی نەرام سیندا دەبینرێت.<ref name="ZB">"The hair of the Lullubi is long and worn in a thick braid. They wear animal skins, while the Akkadian soldiers wear the proper attire for battle, helmets and military tunics." in {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Bahrani |یەکەم١=Zainab |بەستەری نووسەر=Zainab Bahrani |سەردێڕ=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Zone Books |ژپنک=٩٧٨١٨٩٠٩٥١٨٤٩|پەڕە=١٠٩|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> == فەرمانڕەواکان == ئەمەی خوارەوە [[پێڕست]]ی فەرمانڕەوا ناسراوەکانی شانشینی لۆلۆبییە.<ref name="Qashqai">Qashqai, 2011.</ref><ref name="legrain">Legrain, 1922; Cameron, 1936; D’yakonov, 1956; The Cambridge History of Iran; Hinz, 1972; The Cambridge Ancient History; Majidzadeh, 1991; Majidzadeh, 1997.</ref> ١. ئیماشکۆش (نزیکەی ٢٤٠٠ پ.ز)<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Cameron |یەکەم١=George G. |سەردێڕ=History of Early Iran |ڕێکەوت=١٩٣٦|بڵاوکەرەوە=The University of Chicago Press |پەڕە=٣٥|ناونیشان=https://oi.uchicago.edu/sites/oi.uchicago.edu/files/uploads/shared/docs/history_early_iran.pdf}}</ref> ٢. [[ئەنوبانینی]] (نزیکەی ٢٣٥٠ پ.ز) ئەو فەرمانی کرد بە دروستکردنی نووسراوێک لەسەر تاشەبەرد لە نزیک [https://www.livius.org/sao-sd/sar-e_pol-e_zahab/sar-e_pol-e_zahab.html سەرپێڵی زەھاو]{{بەستەری مردوو|url=https://www.livius.org/sao-sd/sar-e_pol-e_zahab/sar-e_pol-e_zahab.html |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}.<ref name="GGC41"/> ٣. [[ساتوونی]] (نزیکەی ٢٢٧٠ پ.ز ھاوچەرخی [[نەرام سین|نارام-سین]] پاشای [[ئەکەد]] و [[خیتا]] پاشای [[شانشینی ئەوان|ئەوان]]) ٤. ئایریب (نزیکەی ٢٠٣٧ پ.ز) ٥. داریانام (نزیکەی ٢٠٠٠ پ.ز) ٦. [[تاردوونی|ئیلکی]] (بەرواری ورد دیار نییە)<ref name="GGC41"/> ٧. [[تاردوونی]] (بەرواری ورد دیار نییە) کوڕی ئیلکی. نووسراوەکەی لە شوێنێکی نە زۆر دوور لە نووسراوەکەی ئەنوبانینی دۆزراوەتەوە.<ref name="GGC41">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Cameron |یەکەم١=George G. |سەردێڕ=History of Early Iran |ڕێکەوت=١٩٣٦|بڵاوکەرەوە=The University of Chicago Press |پەڕە=٤١|ناونیشان=https://oi.uchicago.edu/sites/oi.uchicago.edu/files/uploads/shared/docs/history_early_iran.pdf}}</ref> ٨. نوور-ئاداد (نزیکەی ٨٨١ – ٨٨٠ پ.ز) ٩. زەبینی (نزیکەی ٨٨١ پ.ز) ١٠. ھوبایا (نزیکەی ٨٣٠ پ.ز) پاشکۆی ئاشوورییەکان ١١. دادا (نزیکەی ٧١٥ پ.ز) ١٢. لەرکوتلا (نزیکەی ٦٧٥ پ.ز) == نەخشە بەردینەکانی لۆلۆبی == نەخشە جیاوازەکانی لۆلۆبی لە ناوچەی [[سەرپێڵی زەھاو]] دەبینرێن، کە باشترینیان پارێزراوە [[نەخشی سەر بەردی ئانوبانینی]]یە. ھەموویان فەرمانڕەوایەک نیشان دەدەن کە پێ دەنێت بەسەر دووژمنێکدا، و زۆربەشیان خوداوەندێک نیشان دەدەن کە ڕووی لە فەرمانڕەواکەیە. نەخشێکی تر نزیکەی ٢٠٠ مەتر دوورتر دەدۆزرێتەوە، بە شێوازێکی ھاوشێوەی نەخشی ئانوبانینی، بەڵام ئەمجارەیان بە فەرمانڕەوایەکی بێ ڕیش.<ref name="JFO">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Osborne |یەکەم١=James F. |سەردێڕ=Approaching Monumentality in Archaeology |ڕێکەوت=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=SUNY Press |ژپنک=٩٧٨١٤٣٨٤٥٣٢٥٥|پەڕە=١٢٣|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=nvAQBQAAQBAJ&pg=PA123}}</ref> گەڕاندنەوەی بۆ فەرمانڕەوایەکی دیاریکراو بە نادیاری دەمێنێتەوە.<ref name="JFO"/><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Vanden Berghe |یەکەم١=Louis |سەردێڕ=Relief Sculptures de Iran Ancien |پەڕەکان=[https://archive.org/details/ReliefSculpturesDeIranAncien/page/n٩ ١٩]–٢١|ناونیشان=https://archive.org/details/ReliefSculpturesDeIranAncien}}</ref> === نەخشی سەر بەردی ئانوبانینی === {{سەرەکی|نەخشی سەر بەردی ئانوبانینی}} <gallery widths="200px" heights="200px" perrow="4"> File:Anubanini Rock Relief 2.jpg|نەخشەکە لەسەر لوتکەی تاشەبەردێکە کە بەسەر گوندی [[سەرپێڵی زەھاو]]دا دەڕوانێت. نەخشێکی دووەم لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] لە خوارەوە دەردەکەوێت. File:Anubanini_Rock_Relief_1.jpg|[[نەخشی سەر بەردی ئانوبانینی]] لە [[سەرپێڵی زەھاو]].<ref name="JFO123"/> Anubanini relief constituents King Anubanini.jpg|پاشا [[ئانوبانینی]].<ref name="JFO"/> Anubanini relief constituents Ishtar.jpg|خوداوەند [[عەشتار]].<ref name="JFO"/> Anubanini relief constituents prisoners.jpg|زیندانییەکانی لۆلۆبی.<ref name="JFO"/> Anubanini relief constituents group of prisoners and king.jpg|زیندانییەکانی لۆلۆبی و پاشاکەیان.<ref name="JFO"/> Anubanini relief constituents prisoner king.jpg|پاشای زیندانیکراو. پێدەچێت تاجێکی لەسەر بێت.<ref name="JFO"/> Anubanini relief constituents Akkadian inscription.jpg|نووسراوێکی ئەکەدی.<ref name="JFO"/> </gallery> === نەخشەکانی تری لۆلۆبی === <gallery widths="200px" heights="200px" perrow="4"> File:Sar-e Pol-e Zahab, relief IV.jpg|سەرپێڵی زەھاو، نەخشی یەکەم. جەنگاوەری بێ ڕیش بە تەورەوە، پێ دەنێت بەسەر دووژمنێکدا. پەپکەی خۆر لە سەرەوەیە. ناوێکی «زەبا(زونا)، کوڕی...» دەخوێندرێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Osborne |یەکەم١=James F. |سەردێڕ=Approaching Monumentality in Archaeology |ڕێکەوت=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=SUNY Press |ژپنک=٩٧٨١٤٣٨٤٥٣٢٥٥|پەڕەکان=١٢٣–١٢٤|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=nvAQBQAAQBAJ&pg=PA124 |زمان=en}}</ref><ref name="JFO123">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Osborne |یەکەم١=James F. |سەردێڕ=Approaching Monumentality in Archaeology |ڕێکەوت=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=SUNY Press |ژپنک=٩٧٨١٤٣٨٤٥٣٢٥٥|پەڕەکان=١٢٣–١٢٤|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=nvAQBQAAQBAJ&pg=PA123 |زمان=en}}</ref> ئەمە ئەگەری ھەیە کوڕی [[ئیدین سین]] بێت، فەرمانڕەوای شانشینی [[سیمورووم]].<ref name="DF">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Frayne |یەکەم١=Douglas |سەردێڕ=Old Babylonian Period (2003-1595 BC) |ڕێکەوت=١٩٩٠|بڵاوکەرەوە=University of Toronto Press |ژپنک=٩٧٨٠٨٠٢٠٥٨٧٣٧|پەڕەکان=٧٠٧ ff|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=u2nUT_RtyQ8C&pg=PA697}}</ref> File:Sar-e Pol-e Zahab, relief II.jpg|سەرپێڵی زەھاو، نەخشی سێیەم. جەنگاوەری بێ ڕیش پێ دەنێت بەسەر دووژمنێکدا، ڕووی لە خوداوەندێکە.<ref name="JFO123"/> File:Sar-e Pol-e Zahab, relief III.jpg|سەرپێڵی زەھاو، نەخشی چوارەم. جەنگاوەری بێ ڕیش پێ دەنێت بەسەر دووژمنێکدا، ڕووی لە خوداوەندێکە.<ref name="JFO123"/> File:Belula_Pass_Rock_Relief.jpg|نەخشی [[تاردوونی]]، فەرمانڕەوایەکی ئەگەریی لۆلۆبی، ھەروەھا چەکی بەدەستەوەیە و پێ دەنێت بەسەر دووژمنەکاندا، لەگەڵ نووسراوێک بە [[زمانی ئەکەدی|زمانی ئەکەدی]]. File:Detail, a dead or dying Lullubian warrior. Darband-i Gawr rock-relief, Mt. Qaradagh, Sulaymaniyah, Iraq, 2200-2000 BCE.jpg|وردەکاری، جەنگاوەرێکی لۆلۆبی مردوو یان لە لێواری مەرگدا. نەخشی سەر بەردی [[دەربەندی گاور]]، چیای [[قەرەداغ]]، [[سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]]، ٢٢٠٠-٢٠٠٠ پ.ز File:Detail, a dead or dying Lullubian warrior, Darband-i Gawr rock-relief, Mt. Qaradagh, Sulaymaniyah, Iraq, 2200-2000 BCE.jpg|وردەکاری، جەنگاوەرێکی لۆلۆبی مردوو یان لە لێواری مەرگدا، نەخشی سەر بەردی [[دەربەندی گاور]]، چیای [[قەرەداغ]]، [[سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]]، ٢٢٠٠-٢٠٠٠ پ.ز </gallery> == سەرچاوەکان == <references/> {{تووڵی دەروازە|مێژوو|ئاسیا|ئێران|کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Lullubi}} [[پۆل:مێژووی ئێران]] [[پۆل:ئەکەد]] [[پۆل:زمانە کۆنەکان]] 1idozyum8zhf0m9qy87x3u8lcf4550l 0 101710 1580159 1579861 2026-05-02T12:07:28Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1580159 wikitext text/x-wiki [[File:Food chain.png|thumb|160px|left|زنجیرەی خۆراک، لە دەریاچەیەک لە [[سوید]]، [[هەڵۆی ماسیخۆر]] لە سەرووی زنجیرە و [[مەیگوو]] لە بنی ئەم زنجیرەدایە.]] پێکەوەبەسراوی خۆراک لە [[گیانداران]]دا لە ئاڵقەکانی زنجیرێک دەچێ کە بە '''زنجیرەی بژیو'''، یان زنجیرەی خۆراک دەناسرێت.<br /> هەموو گیاندارێک بۆ بەڕێوەبردنی ژیانی، پێویستی بە [[وزە]]یە. بۆ وێنە [[ڕوەک]]ەکان وزەی تیشکی خۆر دەگرن، بڕێ لە [[گیانەوەر]]ان بەم گیایانە دەژین و بڕێ تریان گیانەوەرانی تر دەخۆن. زنجیرەی خۆراکی بریتییە لە: <br /> ''' ڕیز بەستنی گیاندارانی کۆمەڵگایەک، بۆ خواردنی یەکتر'''. <br /> هەر زنجیرەیەکی خۆراکی، سەرچاوەیەکی وزەی هەیە، کە لە زۆربەیاندا، تیشکی هەتاوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://020.ir/%D8%AC%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86/%D8%B2%D9%86%D8%AC%DB%8C%D8%B1%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%BA%D8%B0%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%88-%D8%B4%D8%A8%DA%A9%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%BA%D8%B0%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%DA%86%D9%87-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF%D8%9F |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141108232041/http://020.ir/%D8%AC%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86/%D8%B2%D9%86%D8%AC%DB%8C%D8%B1%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%BA%D8%B0%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%88-%D8%B4%D8%A8%DA%A9%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%BA%D8%B0%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%DA%86%D9%87-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF%D8%9F |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>.<br /> لە زنجیرەی خۆراکدا، وزە لە ئاڵقەیەک دەگوازرێتەوە بۆ ئاڵقەیەکی تر. لەم زنجیرەدا هەر گیاندارێک ، دەبێتە خۆراکی گیاندارێکی تر. یەکەمین ئاڵقەی زنجیرەی خۆراک، [[ڕوەک]]ە کە بژیوی ئاڵقەکانی دوایی ، واتە [[گۆشتخۆران]] و [[ڕوەکخۆران]]، دابین دەکا و ئاڵقەکانی کۆتایی، بە [[شیکەران]] (تاقمێک [[بەکتریا]] و ترشێنەر) دوایی دێت.<ref>[http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Food_chain&oldid=412439911]</ref> ==ئاستەکانی خۆراک== ئاڵتۆن1927 لە یەکەمین کەسانێ بوو کە بیرۆکەی زنجیرەی خۆراکی لە [[ژینگەناسی]]دا هێنایە ئارا و بە چڕ و پڕی لێی کۆڵیەوە. ئاڵتۆن تێگەیشت کە زۆربەی زنجیرەکان چوار یا پێنج ئاڵقەیان هەیە؛ بۆ وێنە زنجیرە خۆراکی [[کاج]]- [[شەتە]] - [[جاڵجاڵووکە]] - [[چۆلەکە پەرچە]] - [[شەهێن]] ، هەروەها تێگەیشت کە ئەم زنجیرانە نە بەشێوەی یەکەیەکی خۆراکی ، بەڵکوو بەشێوەی تۆڕێکی خۆراکی پێکەوە بەسراونەتەوە. <br /> خاڵی سەرنجڕاکێش ئەوە بوو کە هەموو ئەم زنجیرانە بە شێوەی هێڵێکی ڕاست لە ڕاوچییەوە بۆ گیاخۆر، بە ڕوەک کۆتایی ناهات. بڕێجار باری نائاسایی تێدەکەوت ؛ ئەگەرچی سمۆرەی سوور و سمۆرەی جەمسەری هەر دوو گیاخۆرن، بەڵام لە نەبوونی خۆراکدا، بەچکە کەروێشکەکان دەخۆن. لە هەر تۆڕێکی خۆراکدا چەندین ئاستی خۆراکی دیارە: *بەرهەمهێن = ڕوەکە شینەکان= یەکەمین ئاستی خۆراک<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://mihanpet.ir/thread516.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140315063912/http://mihanpet.ir/thread516.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئازاری ٢٠١٤}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140315063912/http://mihanpet.ir/thread516.html |date=١٥ی ئازاری ٢٠١٤ }}</ref> *بەکارهێنی یەکەم: ئەو گیاندارانەی ڕوەکەکان دەخۆن. ئەمانە بە [[گیاخۆر]]یش دەناسرێن. *بەکارهێنی دووەم:ئەو گیاندارانەی بەکارهێنەرانی یەکەم دەخۆن، ئەمانە گۆشتخۆر و هەمەشتخۆرن. *بەکارهێنی سێهەم: ئەم گیاندارانە، بەکارهینەرانی دووەم دەخۆن. *بەکارهێنی چوارەم:ئەم گیاندارانە، بەکارهینەرانی سێهەم دەخۆن.<ref>http://020.ir/%D8%AC%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86/%D8%B2%D9%86%D8%AC%DB%8C%D8%B1%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%BA%D8%B0%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%88-%D8%B4%D8%A8%DA%A9%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%BA%D8%B0%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%DA%86%D9%87-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF%D8%9F {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141108232041/http://020.ir/%D8%AC%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86/%D8%B2%D9%86%D8%AC%DB%8C%D8%B1%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%BA%D8%B0%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%88-%D8%B4%D8%A8%DA%A9%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%BA%D8%B0%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%DA%86%D9%87-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF%D8%9F |date=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ }} {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://020.ir/%D8%AC%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86/%D8%B2%D9%86%D8%AC%DB%8C%D8%B1%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%BA%D8%B0%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%88-%D8%B4%D8%A8%DA%A9%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%BA%D8%B0%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%DA%86%D9%87-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF%D8%9F |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141108232041/http://020.ir/%D8%AC%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86/%D8%B2%D9%86%D8%AC%DB%8C%D8%B1%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%BA%D8%B0%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%88-%D8%B4%D8%A8%DA%A9%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%BA%D8%B0%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%DA%86%D9%87-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF%D8%9F |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ==هیرەمی وزە== هیرەمی وزە، باشترین جۆری نیشاندانی چۆنیەتی کارکردنی سیستەمێکی ژینگەییە. لە ژێر تیشکی بنەمای دووهەمی تێرمۆدینامیک، وزە لە هەر ئاستێکی خۆراکدا لەچاو ئاستی خۆراکی دوای خۆی، زۆرترە. بۆ وێنە ڕوەکێک kj 1000 وزەی هەیە، کە لەچاو ئاستی دوایی خۆی، واتە [[کوللە]] کە 10 kjیە، زۆرترە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://mohitesabs.blogsky.com/1390/11/03/post-308/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠١٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئازاری ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304222025/http://mohitesabs.blogsky.com/1390/11/03/post-308/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ==تۆڕی خۆراک== ==سەرچاوە== {{پەراوێز}} {{پۆلی کۆمنز|Food chain}} {{تووڵی دەروازە|ژینناسی}} [[پۆل:ژینناسی]] [[پۆل:ژینگەناسیی سیستمەکان]] 8zceuzm4sxjac9r6j1zmgwrd8xdzske 10 101971 1580277 515414 2026-05-02T20:29:27Z Hivja 64112 /* */ 1580277 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[داڕێژە:ھەروەھا ببینە]] izesrgwi0re3sslthwdmqby97m4yzf3 0 103650 1580383 1574569 2026-05-03T11:01:21Z Ari Qasm 57423 1580383 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|name=''میر محەممەد پاشای ڕەواندز''|title={{Script/Arabic|'''[[ئەمیر|میر]]'''}}|image=Mir Muhammad.jpg|caption=وێنایەکی میر محەممەد پاشای ڕەواندز لە بەڵگەنامەیەکی [[ئێرانی قاجاڕی|قاجاڕی]]|succession={{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} [[ئەمیر|میر]]ی [[میرنشینی سۆران|سۆران]]|reign=١٨١٣ – ١٨٣٧|successor=[[ڕەسووڵ بەگ]]|predecessor=[[مستەفا بەگ]]|full name={{Script/Arabic|میر محەممەد پاشا کوڕی مستەفا بەگی کوڕی میر ئۆغووز بەگی بچووکی کوڕی میر ئەحمەد}}|era name=[[سەدەی ١٩یەم]]|royal house=[[File:Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|Soran Emirate flag|15px]] [[میرانی سۆران]]|father=[[مستەفا بەگ]]|mother=بووک شازەمان|religion=[[ئیسلام]] * [[سوننە]]|moretext=|alt=|succession2={{Infobox military person | embed = yes | battles = {{Tree list}} {{Hidden begin}} *'''[[شۆڕشی میر محەممەد]]''' **'''[[شەڕی سۆران و عوسمانی (١٨٣٣-١٨٣٥)|یەکەم شەڕی سۆران و عوسمانی]]''' ***[[شەڕی بامەڕنێ]] ***[[ھەڵمەتەکانی ڕەواندز]] ***[[شەڕی ھەریر (١٨٣٢)|شەڕی ھەریر]] ***[[فەتحکردنی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات لەلایەن میر محەممەدەوە|فەتحەکانی ئاناتۆلیا]] ****[[شەڕی ماردین (١٨٣٣)|شەڕی ماردین]] **'''[[ھەڵمەتی میر محەممەد دژی ئاشوورییەکان]] ***[[بەتاڵانبردنی چیای مەقلووب]] ***[[شەڕی لێزان (١٨٣٤)|شەڕی لێزان]] ***[[کۆمەڵکوژیی ئەلقۆش]] **'''[[لەشکرکێشیی سۆران بۆ سەر بادینان]]''' ***[[گەمارۆدانی ئامێدی]] ***[[گەمارۆدانی ئاکرێ]] **'''[[پێکدادانەکانی بابان و سۆران (١٨٢٢–١٨٢٨)|پێکدادانەکانی بابان و سۆران]]''' ***[[شەڕی ھەریر]] ***[[گەمارۆدانی ھەولێر (١٨٢٢)|گەمارۆدانی ھەولێر]] ***[[شەڕی کۆیە (١٨٢٤)|شەڕی کۆیە]] ***[[شەڕی ڕانیە (١٨٢٤)|شەڕی ڕانیە]] **'''[[دووەم شەڕی سۆران و عوسمانی]]''' **'''[[شەڕی سۆران و قاجاڕی (١٨٢٩–١٨٣٤)|شەڕی سۆران و قاجاڕی]]''' ***[[فەتحکردنی موکریان لەلایەن میر محەممەدەوە|فەتحی موکریان]] *'''[[شەڕی میسر و عوسمانی (١٨٣١–١٨٣٣)|شەڕی میسر و عوسمانی]]''' **[[شەڕی حومس (١٨٣٢)|شەڕی حومس]] {{Tree list/end}} {{Hidden end}} }}|regnal name=|given_name=|birth_place=[[ڕەواندز]]|birth_date=١٣ی تشرینی دووەمی ١٧٨٤|death_date=٢٦ی کانوونی یەکەمی ١٨٣٨|death_place=[[ئاماسیا]]|native_lang1=نازناو|native_lang1_name1={{Script/Arabic|'''پاشای گەورە''' یان '''میری کۆرە'''}}|spouse=خەدیجەی کچی بایز بەگ|native_lang2=خوشک و برا|native_lang2_name1=* [[ڕەسووڵ بەگ]] <small>(برا)</small> * سلێمان بەگ <small>(برا)</small> * ئەحمەد بەگ <small>(برا)</small> * تەیموور خان (؟) <small>(برا)</small>|suc-type1=کارپەزیر|successor1=[[ڕەسووڵ بەگ]]}} '''میر محەممەد کوڕی مستەفا بەگی کوڕی میر ئوغوز بەگی بچووک کوڕی میر ئەحمەدە''' ناسراو بە '''میر محەممەد پاشای ڕەواندز''' (١٧٨٣، [[ڕەواندز]] – ١٨٣٨، [[سێواس]]) ھەروەھا بە '''میری کۆرە''' و '''پاشای گەورە''' ناسراوە. میری [[میرنشینی سۆران]] بووە (١٨١٣–١٨٣٨) کە مەڵبەندەکەی لە [[سۆران]] بوو. ناوبراو لە ساڵی ١٨٣٤دا لەشکرکێشی کردە سەر [[میرنشینی بۆتان]] و میرەکەی خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیەوە.<ref>NEBEZ, Jemal (2017-08-14). Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA: Ein Beitrag zur kurdischen Geschichte (in German). epubli. ISBN 978-3-7450-1125-8.</ref><ref>https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF</ref> میری کۆرە نازناوی «میری میران»ی ھەبوو. لە سەردەمی میری کۆرەدا، میرنشینی سۆران سوپایەکی بەھێزی پێکھێنا. سوپاکە لە نێوان ٣٠ بۆ ٥٠ ھەزار چەکداری ھۆزەکان پێکھاتبوو کە مووچەی ڕێکخراویان پێ دەدرا و شێوەی سوپایەکی نیشتمانییان ھەبوو. میری کۆرە خۆی ھەموو ئێوارەیەک لەگەڵ ١٠٠ بۆ ٢٠٠ سەرباز لە ھۆزە جیاوازەکان نانی دەخوارد. ژمارەیەکی زۆر لە ھۆزە جیاوازەکان پەیوەندییان بە سوپاکەیەوە کرد وەک [[ڕەوەندۆک]]، سیدەک، [[شێروانی]]، [[ڕووسووری]]، [[مەلیباس]]، [[مزووری]]، [[شێخەب]]، [[نوریک]]، [[خەیلانی]]، [[خۆشناو]]، [[ھنێرەی]]، [[ھەرکی]]، شێخ مەحموودی، کاسان، دێرەجیکی، بامامی، سێکو، شیکوڵی، [[مەندیک]]، بایمار، [[باڵەک]] و پیراجی.<ref>https://books.google.com/books?id=ubaKDwAAQBAJ&dq=shahrizor+Kirkuk&pg=PA163</ref><ref>https://leicester.figshare.com/articles/thesis/Kurds_and_Kurdistan_in_the_View_of_British_Travellers_in_the_Nineteenth_Century/10239464/1</ref> محەممەد پاشای ڕەواندز چەندین جار بەرپرسیار بووە لە کۆمەڵکوژیی ئێزیدییەکان. لە ساڵی ١٨٣٢دا، ھەزاران ئێزیدی لە ناوچەی [[باعەدرێ]] و [[شێخان]] لەلایەن محەممەد پاشای ڕەواندزەوە و بە ھاوکاری میر [[بەدرخان بەگ]]، میری [[میرنشینی بۆتان|بۆتان]]، کوژران.<ref>https://www.nzz.ch/international/nahost-und-afrika/bedrohte-minderheiten-im-orient-jagd-auf-den-engel-pfau-ld.135327</ref><ref>https://books.google.com/books/about/The_Yezidis.html?hl=ar&id=3RNEBAAAQBAJ</ref> == ڕێگای گەیشتن بە دەسەڵات == لە ساڵی ١٨١٤دا، لە تەمەنی ٣١ ساڵیدا، لە شوێنی [[مستەفا بەگ|مستەفا بەگی]] باوکی بوو بە میری [[میرنشینی سۆران|سۆران]]. محەممەد پاشا وەک کەسێکی دڵڕەق وێنا دەکرێت کە پێدەچێت لە پێناو مانەوە لە دەسەڵاتدا سڵی لە کوشتنی ئەندامانی خێزانەکەشی نەکردبێتەوە. ھەر بۆیە ئەو گومانە ھەبوو کە باوکی خۆی کوێر کردبێت تاوەکو خۆی ببێت بە میر، بەڵام ئەمە لەلایەن پزیشکێکی ئینگلیزەوە کە چارەسەری باوکی کردبوو، ڕەتکرایەوە. دوای ھاتنە سەر دەسەڵات، ڕکابەرە ئەگەرییەکانی لەناو برد. عەبدوڵڵا ئاغای خەزنەداری بە پیلانگێڕی تۆمەتبار کرد و لە سێدارەی دا. پاشان محەممەد پاشا دەستی کرد بە جەنگ دژی مامەکانی. لە ١٤ی کانوونی یەکەمی ١٨١٤، قەڵای «شتێین»ی گەمارۆ دا کە تەیموور ئاغای مامی لێ بوو. دوای چوار ھەفتە لە گەمارۆدان، مام و ئامۆزاکەی لە ١٠ی کانوونی دووەمی ١٨١٥دا لە سێدارە دران. ماوەیەکی کەم دوای ئەوە، یەحیا بەگی مامی تری تێکشکاند و لە سێدارەی دا.<ref>https://figshare.le.ac.uk/articles/thesis/Kurds_and_Kurdistan_in_the_View_of_British_Travellers_in_the_Nineteenth_Century/10239464</ref> == ھەڵمەتە سەربازییەکان و سەربەخۆیی == [[پەڕگە:Prince muhammad prince of soran.jpg|وێنۆک|پەیکەرێکی میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] دوای ئەوەی ڕکابەرە ناوخۆیییەکانی لەناو برد، دەستی کرد بە فراوانکردنی میرنشینەکەی. سەرەتا شووراکانی شاری [[ڕەواندز]]ی بەھێز کرد و قەڵایەکی لەسەر گردێکی دەرەوەی شارەکە دروست کرد. پاشان ڕووی کردە ھۆزە دراوسێکان. ئەو وەک میرێکی بێبەزەیی دەبینرا کە ھەموو نەیارە شکستخواردووەکانی لە سێدارە دەدا. دەیویست ناوچەی نێوان [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] داگیر بکات. بۆ ئەم مەبەستە ناچار بوو شەڕ لەگەڵ [[میرنشینی بابان]] بکات. شارەکانی [[ھەریر]] (١٨٢٢)، [[گەمارۆدانی ھەولێر (١٨٢٢)|ھەولێر (١٨٢٢)]]، [[کۆیە]] (تشرینی یەکەمی ١٨٢٣)، [[ڕانیە]] (شوباتی ١٨٢٤)، [[مەخموور]] و [[پردێ]]ی لە ئەیلوولی ١٨٢٣دا داگیر کرد. بەمەش بابانییەکانی وەدەرنا و زێی بچووک بوو بە سنووری نێوان سۆران و بابان. [[عەلی ڕەزا پاشا]]، والی [[عوسمانی]] لە [[بەغدا]]، نەیتوانی ھیچ بکات و نازناوی «پاشا»ی پێ بەخشی. سەرەڕای ئەوەش، محەممەد پاشا سەربەخۆیی خۆی ڕاگەیاند و وەک نیشانەیەک بۆ سەروەرییەکەی، وتاری ھەینی بە ناوی خۆیەوە خوێندرایەوە. دەستی کرد بە دروستکردنی سوپایەکی گەورە و کارگەی چەک و تەقەمەنی دامەزراند. ھەروەھا سکەی پارەی لێدا کە لەسەری نووسرابوو «الأمیر المنصور محمد بیکٴ». بەھۆی ئەو بۆشایییە دەسەڵاتەی کە لە ناوچەکەدا دروست بوو (بەھۆی لاوازبوونی بابان، جەنگی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ڕووسیا]]-[[عوسمانی]] ١٨٢٨–١٨٢٩، و جەنگی میسر-عوسمانی ١٨٣١–١٨٣٣)، ھێزێکی ھۆزەکانی برد بۆ ڕەواندز و قەڵایەکی لە شارەکەدا دروست کرد و سوپایەکی ڕێکخست. لە نێوان ساڵانی ١٨٣١ بۆ ١٨٣٤دا توانی چەندین شار و شارۆچکە لە میرنشینە کوردییەکانی تردا بگرێت. لە ساڵی ١٨٣١دا [[میرنشینی بادینان]]ی لە [[ئامێدی]] [[لەشکرکێشیی سۆران بۆ سەر بادینان|داگیر کرد]]. پاشان دەسەڵاتی خۆی بۆ [[مێردین]]، [[جزیر]] و [[نسێبین]] فراوان کرد و «میر سەیفەددین»ی فەرمانڕەوای [[بۆتان]]ی ناچار کرد دان بە دەسەڵاتەکەیدا بنێت، ئەمەش بووە ھۆی نیگەرانییەکی جددی لە [[قوستەنتینیە]]ی پایتەختی عوسمانی. پاشان [[ئاکرێ]]ی گرت و دەستی کرد بە چەوساندنەوەی [[ئێزیدییەکان|ئێزدییەکان]] لە ناوچە تازە داگیرکراوەکاندا. دواتر ھەلێکی تری بۆ ڕەخسا بۆ فراوانکردنی خاکەکەی. مەلا یەحیا، کە ئەندامێکی [[ھۆزی مزووری]] بوو لە میرنشینی بادینان، داوای یارمەتی لە محەممەد پاشا کرد لە کێشەیەکی کۆمەڵایەتیدا. عەلی ئاغای سەرۆک ھۆزی مزووری لەلایەن میر عەلی بەگی سەرۆکی ئێزدییەکانەوە کوژرابوو. سەعید پاشای میری بادینان ڕێگەی نەدا مزوورییەکان تۆڵە بکەنەوە، بۆیە مەلا یەحیا ڕووی کردە محەممەد پاشا و داوای لێکرد تۆڵە لە ئێزدییەکانی [[چیای شنگال]] بکاتەوە. محەممەد پاشا ئەم ھەڵمەتەی وەک دەرفەتێک بەکارھێنا بۆ داگیرکردنی [[میرنشینی بادینان]]. [[فەتوا]]یەکی دژی ئێزدییەکان لەلایەن «[[مەلای خەتێ|مەلا محەممەد خەتێ]]»ی موفتییەکەیەوە دەرکرد و لە ساڵی ١٨٣١/٣٢دا [[لە زێی گەورە]] پەڕییەوە. لە ساڵی ١٨٣٢دا، محەممەد پاشا و ھێزەکانی کۆمەڵکوژییەکیان دژی ئێزدییەکان لە گوندی «[[خەتارێ]]» ئەنجامدا. دواتر ھێرشیان کردە سەر ئێزدییەکانی ناوچەی [[باعەدرێ]]-[[شێخان]] و زۆرێکیان لێ کوشتن. لە ھەوڵێکی تردا، خۆی و سوپاکەی زیاتر لە ٣٠٠ گوندی ئێزدییان داگیر کرد. میر زیاتر لە ١٠ ھەزار ئێزدی ڕفاند بۆ ڕەواندز و بژاردەی خستنە بەردەمیان: یان ببنە موسڵمان یان بکوژرێن. زۆربەی ئێزدییەکان بوون بە موسڵمان و ئەوانەی ڕەتیان کردەوە کوژران. محەممەد پاشا بە دڕندەیییەکی زۆرەوە مامەڵەی لەگەڵ ئێزدییەکان کرد و ھەزارانی لێ کوشتن. ھەندێک لەو ئێزدییانەی ڕزگاریان بوو بەرەو [[توور عەبدین]] و [[مووسڵ]] ڕایان کرد. گوند و [[دێر]]ە مەسیحییەکانیش ھێرشیان کرایە سەر و تاڵان کران. دوای «تۆڵەکردنەوە» بۆ سەرۆک ھۆزەکە، شاری ئاکرێی گرت. دوای گرتنی ئاکرێ، ئامێدی پایتەختی میرنشینی بادینان کەوت و سەعید پاشا ھەڵات. بە کەوتنی ئامێدی، تەواوی میرنشینەکە کەوتە ژێر دەسەڵاتی محەممەد پاشا. لەو کاتەدا ئەو کۆنترۆڵی ناوچەکانی نێوان زێی بچووک تا [[ڕووباری خابوور]]ی دەکرد. دواتر بەرەو باکوور ڕۆیشت و [[جزیر]]ی داگیر کرد. لەوێوە ھەڕەشەی لە شارەکانی [[مێردین]] و [[نسێبین]] دەکرد، بەڵام ناچار بوو بگەڕێتەوە بۆ ئامێدی کاتێک سەعید پاشا سوودی لە غیابی ئەو وەرگرت بۆ ڕاپەڕین. محەممەد پاشا سەعید پاشای تێکشکاند و تۆڵەیەکی سەختی لە شارەکە کردەوە. محەممەد پاشا دەسەڵاتی خۆی بەھێزتر کرد کاتێک کوردانی «مللی» خستە ژێر ڕکێفی خۆی و کۆنترۆڵی ناوچە گرنگەکانی وەک مێردین، [[ڕحا]]، [[ئامەد]] و [[سێوەرەک]]ی کرد. بە بەدەستھێنانی دڵسۆزی ئەم ھۆزە بەھێزە، مەودای سیاسی خۆی فراوانتر کرد و ھاوسەنگی ھێزی لە ناوچەکەدا گۆڕی. میر ھەوڵی دا مەسیحییە ئاشوورییەکانی «تیاریی خواروو» لە ساڵی ١٨٣٤دا بخاتە ژێر دەسەڵاتی خۆی، بەڵام لە نزیک گوندی «[[لێزان]]» تووشی [[شەڕی لێزان (١٨٣٤)|شکستێکی سەخت]] بوو. ئەم شکستە وای لە عوسمانییەکان کرد دووبارە ھەڵسەنگاندن بۆ ھێزی میرنشینەکە بکەن و پلانێک بۆ داگیرکردنی دابڕێژن.[[پەڕگە:Gemarodanî_hewlêr.png|وێنۆک|تابلۆیەکی [[گەمارۆدانی ھەولێر (١٨٢٢)]]، بە سەرکردایەتیی میر محەممەد پاشای ڕەواندز]][[عوسمانییەکان]] لە ترسی ھاوکاری نێوان میرنشینی سۆران و [[محەممەد عەلی پاشا]]ی [[میسر]]، لە ساڵی ١٨٣٤دا سوپایەکیان نارد بۆ سۆران. میر توانی ھێزەکان تێکبشکێنێت و بەرەو [[ئێران]] پێشڕەوی بکات. ئەمەش وای کرد پیاوە ماقوڵانی [[برادۆست]]، ئاکرێ و ئامێدی شکات لەلای ڕەشید محەممەد پاشای دەوڵەتی عوسمانی بکەن و بانگەشەی ئەوە بکەن کە لەلایەن میر دەچەوسێنرێنەوە. عوسمانییەکان پلانێکی تۆکمەیان بۆ داگیرکردنی ناوچەکە دانا. لە ساڵی ١٨٣٦دا ھێرشێکی عوسمانی دەستی پێکرد کە میری ناچار کرد پاشەکشە بکات بۆ [[ڕەواندز]]، ئەمەش بە پلەی یەکەم بەھۆی نەبوونی پشتگیری لەلایەن ھۆزە ھاوپەیمانەکانییەوە بوو.<ref>https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF</ref><ref>https://books.google.com/books?id=FCbspX-dGPYC&q=bedir+khan+beg+yazidis&pg=PA63</ref><ref>https://www.nzz.ch/international/nahost-und-afrika/bedrohte-minderheiten-im-orient-jagd-auf-den-engel-pfau-ld.135327</ref><ref>http://www.atour.com/education/20000825a.html</ref><ref>https://referenceworks.brill.com/display/entries/EIEO/SIM-1044.xml</ref><ref>Sabah Abdullah Ghalib, The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire, 1800–1850, p.113.</ref><ref>https://books.google.com/books/about/Assyrians_Kurds_and_Ottomans.html?hl=ar&id=Zd9ynQAACAAJ</ref><ref>Ross, Mosul, 19 November 1847. From Ross to Layard, 61,63,79</ref><ref>https://books.google.com/books/about/Letters_from_the_East.html?hl=ar&id=zY8LAQAAIAAJ</ref><ref>https://books.google.com/books/about/Dr_Grant_and_the_Mountain_Nestorians.html?hl=ar&id=qWedPP1eakYC</ref><ref>https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF</ref><ref>https://books.google.com/books/about/Assyrians_Kurds_and_Ottomans.html?hl=ar&id=Zd9ynQAACAAJ</ref><ref>Ross, Mosul, 19 November 1847. From Ross to Layard, 61,63,79</ref><ref>https://books.google.com/books/about/Letters_from_the_East.html?hl=ar&id=zY8LAQAAIAAJ</ref><ref> Eppel (2018), pp. 42–43</ref> == شکست و دەرەنجامەکان == سوڵتانی عوسمانی لە [[ئەستەنبوڵ]] چیتر نەیتوانی بێدەنگ بێت و ھێزی دژی محەممەد پاشا کۆکردەوە. محەممەد عەلی پاشای یاخیبووی میسر بە عوسمانییەکانی ڕاگەیاندبوو کە نابێت سووکایەتی بە محەممەد پاشای تووڕە بکرێت. گومان لەوەی کە ھەردوو یاخیبووەکە لە پەیوەندیدا بن، کێشەکەی قورستر کرد. لە ساڵی ١٨٣٤دا سوپایەکی عوسمانی بە سەرۆکایەتی ڕەشید محەممەد پاشا بەرەو سۆران نێردرا و سەربازانی والییەکانی مووسڵ و بەغداش چوونە پاڵیان.<ref>Eppel (2018), p. 43.</ref> محەممەد پاشا لە ساڵی ١٨٣٨دا لە ڕەواندز گەمارۆ درا و تێکشکا. جێگەی ئاماژەیە کە ڕەشید محەممەد پاشا پێشتر فەتوایەکی دەرکردبوو کە شەڕکردنی جەنگاوەرە موسڵمانەکانی محەممەد پاشای دژی سوپای خەلیفەی عوسمانی حەرام کردبوو. محەممەد پاشا بانگکرا بۆ ئەستەنبوڵ و لەلایەن [[سوڵتان مەحموودی دووەم]]ەوە پێشوازی لێکرا. بڕیار درا کە محەممەد پاشا بۆ [[ترابزۆن]] دووربخرێتەوە، بەڵام لە ڕێگادا لە ناوچەی [[دەریای ڕەش]] بێسەروشوێن بوو. دەوڵەتی عوسمانی پشتگیری لە ڕەسووڵی برای کرد وەک میری میرنشینەکە، بەڵام لە کۆتاییدا میرنشینەکە بوو بە قوربانی سیاسەتی مەرکەزییەتخوازی دەوڵەتی عوسمانی.<ref>Eppel (2016), p. 56.</ref> == تێڕوانینەکان == محەممەد پاشای ڕەواندز لەگەڵ [[بەدرخان بەگ]] وەک یەکێک لە پێشەنگەکانی [[کوردایەتی]] وەسف دەکرێت. ئەو بەھرەیەکی زۆری ھەبوو لە ھەماھەنگی سوپا و یەکخستنی ھۆزە جیاوازەکانی کورد لەژێر یەک چەتریدا سەرەڕای ناکۆکییەکانیان بۆ وەستانەوە دژی حکوومەتی ناوەندی عوسمانی. شێوازە سەربازییەکانی زۆر تووند و دڵڕەق بوون بەرامبەر بە دوژمن و فەرمانی سەربڕینی زۆرێک لە دیلەکانی دابوو.<ref>https://books.google.com/books/about/The_Kurdish_National_Movement.html?hl=ar&id=FCbspX-dGPYC</ref> بەردەوام دژایەتی کەمینە ئایینییەکانی [[مەسیحی]] و [[ئێزدی]] دەکرد، کە لە ئەنجامدا بووە ھۆی کوژرانی چەندین ھەزار ئێزدی و مەسیحی. ئەو ئێزدییەکانی بە «شەیتان پەرست» ناو دەبرد. ھەروەھا فەرمانی چەندین ھێرشی بۆ سەر گوندە مەسیحییەکانی وەک [[ئەلقۆش]] لە ساڵی ١٨٣٣دا دابوو. لە سەردەمی فەرمانڕەوایەتیدا، ئەم کەمینانەی وەک ھاووڵاتی پلە دوو دەبینی. ئامانجی سەرەکی محەممەد پاشا دامەزراندنی قەوارەیەکی سەربەخۆی [[کورد]]ی-[[ئیسلام]]یی بوو.<ref>https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781315627427-4/kurdish-emirates-michael-eppel</ref> ==میرات== ھەندێک نیشانەی ھۆشیاریی نەتەوەیی کوردی لە میرنشینی سۆراندا بەدی دەکران، لەوانە ئارەزووی یەکخستنی ھەموو ناوچە کوردییەکان لەژێر یەک فەرمانڕەوایەتیدا و بەکارھێنانی پۆشاکی کوردی وەک یۆنیفۆرمی سەربازی بۆ سوپاکەی. لەم بارەیەوە، ڕەسوڵی برای میری کۆرە بە نووسەر و گەڕیدەی بەریتانی «فرێدریک میلینگن»ی ڕاگەیاندووە:<ref>Millingen (1870), p. 184.</ref> {{blockquote|«ئەو بە بلیمەتییەکی بەرزەفڕەوە، بیرۆکەیەکی مەزنی لە مێشکدا بوو بۆ ڕزگارکردنی وڵاتەکەی لە دەسەڵاتی سوڵتانەکان و چەسپاندنی دەسەڵاتی بنەماڵەکەی. محەممەد پاشا بە کۆکردنەوەی سیفاتەکانی فاتیح و یاسادانەر، توانی ھەژموونی خۆی بەسەر ویلایەتە دراوسێکانی [[کەرکووک]] و [[مووسڵ]]دا فراوان بکات و ژمارەیەکی زۆر لە ھێزی کورد لەژێر ئاڵاکەیدا کۆبکاتەوە.»}} جگە لەوەش، (غالب)ی توێژەر دەنووسێت:<ref>Ghalib (2011), p. 111.</ref> {{blockquote|«لە ماوەی چەندین سەدەی حوکمڕانی عوسمانیدا، کوردەکان نەیانتوانی ھەستێکی ھاوبەش لە نێوان خۆیان و فەرمانڕەوا باڵادەستەکاندا دروست بکەن. کوردەکان ئەو خۆشی و بەختەوەرییەیان لە یاد بوو کە لە سایەی سۆران و میرنشینە کوردییەکانی تردا ھەیانبوو، بۆیە پێشوازییان لە بەرپرسانی عوسمانی نەدەکرد. یادکردنەوەی ڕابردوو گرنگە بۆ ئەوەی مرۆڤ مێژووی خۆی لە یاد نەچێتەوە.»}} == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == [http://www.historyofkurd.com/2016/03/09/میرنیشینی-سۆران-لەسەردەمی-میر-محمد-1813_1836/ میرنشینی سۆران لە سەردەمی میر محەممەد {١٨١٣-١٨٣٦}ز] {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|عێراق|کوردستان}} [[پۆل:سۆران]] [[پۆل:میرەکانی سۆران]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٧٨٣]] [[پۆل:مردووانی ١٨٣٨]] [[پۆل:کوردەکانی عوسمانی]] gaad9h3grkwxj9ju2c2ellfljb8ediu 0 110367 1580380 424458 2026-05-03T09:52:13Z Xqbot 261 بۆت: چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[سندووقی دراوی نێونەتەوەییی]] 1580380 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[سندووقی دراوی نێونەتەوەییی]] 53cznn1tju4qv6g17hh96feuwx4jtjn 0 110368 1580381 424459 2026-05-03T09:52:18Z Xqbot 261 بۆت: چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[سندووقی دراوی نێونەتەوەییی]] 1580381 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[سندووقی دراوی نێونەتەوەییی]] 53cznn1tju4qv6g17hh96feuwx4jtjn 0 117745 1580350 1346773 2026-05-03T07:36:53Z 1silent scientist 51740 1580350 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''ئایاسۆفیا''' یان '''ھاجیا سۆفیا''' [[کڵێسا]]یەکی کۆنی ئایینی [[مەسیحییەت]] بوو کە لە دوای فەتحی [[ئەستەمبوڵ]] بە دەستی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] کرا بە [[مزگەوت]]. ئایاسۆفیا لە ساڵی ١٩٣٥ەوە وەکوو [[مۆزەخانە]] بەکار دەھێندرا، دوای ٨٥ ساڵ چاوەڕوانی موسڵمانان دووبارە بڵندگۆکانی ئایاسۆفیا بانگی ئیسلامی تێدا خوێندرا.<ref>http://books.google.com/books?id=MOA5vfSl3dwC&pg=PA57&dq=%22Its+dedication+to+the+Wisdom+of+God+identified+it+with+Christ%22#v=onepage&q=%22Its%20dedication%20to%20the%20Wisdom%20of%20God%20identified%20it%20with%20Christ%22&f=false</ref> ئایاسۆفیا ھەمیشە بە جوانترین باڵەخانەی مێژوویی ناوزەند دەکرێت، لە ساڵی ٢٠١٤ [[پاپا فرانسیس]] لەمیانی سەردانی بۆ [[تورکیا]] سەردانی ئایا سۆفیاشی کرد، داوای دووبارە بوونەوەی بە کڵێسای کرد، بەڵام دوای بڕیاری [[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان]] دووبارە کرایەوە بە مزگەوت لەساڵی ٢٠٢٠.<ref>http://rudaw.net/turkish/middleeast/turkey/291120144 ، ڕووداو تورکی</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.hurriyetdailynews.com/pope-francis-prays-in-istanbuls-iconic-blue-mosque-visits-hagia-sophia.aspx?pageID=238&nID=74987&NewsCatID=359 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170212075049/http://www.hurriyetdailynews.com/pope-francis-prays-in-istanbuls-iconic-blue-mosque-visits-hagia-sophia.aspx?pageID=238&nid=74987&NewsCatID=359# |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی شوباتی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == گۆڕینی ئایاسۆفیا بە مۆزەخانە == لە ساڵی ١٩٣٥، [[مستەفا کەمال ئاتاتورک]] ئایا سۆفیای گۆڕی لە مزگەوتەوە بۆ مۆزەخانەیەکی نوێ. == گۆڕینەوەی بە مزگەوت == لە [[١٠ی تەممووز]]ی ساڵی [[٢٠٢٠]] دادگای کارگێری بەرزی تورکیا ھەستا بە دەرکردنی بڕیاڕی گۆڕینی ئایاسۆفیا لە مۆزەخانەوە بۆ مزگەوت، سەرۆکی تورکیا [[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان]] واژۆی لەسەر بڕیاڕەکە کرد و ڕایگەیاند کە [[٢٤ی تەممووز]] یەکەمین نوێژ لە مزگەوتەکە ئەنجامدەدرێ. === کاردانەوەی وڵاتان === * {{ئاڵا|فەڕەنسا}} — وەزیری دەرەوەی فەرەنسا [[جان ئیڤ لۆدریان]] ڕایگەیاند کە وڵاتی فەرەنسا ناڕازییە لە بڕیارەکەی تورکیا بە گۆڕینی ئایاسۆفیا بۆ مزگەوت. * {{ئاڵا|ویلایەتە یەکگرتووەکان}} — وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا ڕایگەیاند کە ئێمە ھەست بە (نا ئومێدی) دەکەین لە ئاست بڕیارەکەی تورکیا بە گۆڕینی ئایاسۆفیا لە مۆزەخانەوە بۆ مزگەوت. * {{ئاڵا|ڕووسیا}} — کەنیسەی ئۆسەدۆکسی ڕووسی تانە لە بڕیارەکەی دادگای تورکیا دەدا بە گۆڕینی ئایاسۆفیا. * {{ئاڵا|یۆنان}} — تانە لە بڕیارەکەی تورکیا دەگرین بە گۆڕینی مۆزەخانە و کەنیسەی ئایاسۆفیا بە مزگەوت ئەوە بڕیارەکی شەرمەزاری و ھارکردنی ئاشکرای نێودەوڵەتییە. * موسڵمانان ــ بە پەرۆشەوە کە دوای 85ساڵ چاوەڕوانی کرانەوەی بە مزگەوت ئاواتەکەیان هاتە دی، ئەم ڕووداوە بووە هۆی دڵخۆشی گشت موسڵمانان لەهەموو وڵاتان. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} * [https://web.archive.org/web/20200710153500/https://arabic.rt.com/world/1133103-%D8%A3%D8%B1%D8%AF%D9%88%D8%BA%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%85-%D9%81%D8%AA%D8%AD-%D8%A2%D9%8A%D8%A7-%D8%B5%D9%88%D9%81%D9%8A%D8%A7-%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ ئەردۆغان بڕیاری دادگای پەسەند کرد و ڕایگەیاند کە ئایسۆفیا مزگەوتێکی مێژوویییە] {{تووڵی دەروازە|نژیاروانی|ئیسلام|تورکیا|ئایین|ئاسیا|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}} {{نژیاروانی-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Hagia Sophia}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:قوستەنتینە]] [[پۆل:گومبەزەکان]] [[پۆل:شوێنە گەشتیارییەکانی ئەستەمبوڵ]] [[پۆل:مزگەوتەکانی ئەستەمبوڵ]] [[پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە تورکیا]] 85nnhaadaibmvyfk8jozugof0lo3xzg 1580351 1580350 2026-05-03T07:38:37Z 1silent scientist 51740 /* گۆڕینەوەی بە مزگەوت */ 1580351 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''ئایاسۆفیا''' یان '''ھاجیا سۆفیا''' [[کڵێسا]]یەکی کۆنی ئایینی [[مەسیحییەت]] بوو کە لە دوای فەتحی [[ئەستەمبوڵ]] بە دەستی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] کرا بە [[مزگەوت]]. ئایاسۆفیا لە ساڵی ١٩٣٥ەوە وەکوو [[مۆزەخانە]] بەکار دەھێندرا، دوای ٨٥ ساڵ چاوەڕوانی موسڵمانان دووبارە بڵندگۆکانی ئایاسۆفیا بانگی ئیسلامی تێدا خوێندرا.<ref>http://books.google.com/books?id=MOA5vfSl3dwC&pg=PA57&dq=%22Its+dedication+to+the+Wisdom+of+God+identified+it+with+Christ%22#v=onepage&q=%22Its%20dedication%20to%20the%20Wisdom%20of%20God%20identified%20it%20with%20Christ%22&f=false</ref> ئایاسۆفیا ھەمیشە بە جوانترین باڵەخانەی مێژوویی ناوزەند دەکرێت، لە ساڵی ٢٠١٤ [[پاپا فرانسیس]] لەمیانی سەردانی بۆ [[تورکیا]] سەردانی ئایا سۆفیاشی کرد، داوای دووبارە بوونەوەی بە کڵێسای کرد، بەڵام دوای بڕیاری [[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان]] دووبارە کرایەوە بە مزگەوت لەساڵی ٢٠٢٠.<ref>http://rudaw.net/turkish/middleeast/turkey/291120144 ، ڕووداو تورکی</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.hurriyetdailynews.com/pope-francis-prays-in-istanbuls-iconic-blue-mosque-visits-hagia-sophia.aspx?pageID=238&nID=74987&NewsCatID=359 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170212075049/http://www.hurriyetdailynews.com/pope-francis-prays-in-istanbuls-iconic-blue-mosque-visits-hagia-sophia.aspx?pageID=238&nid=74987&NewsCatID=359# |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی شوباتی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == گۆڕینی ئایاسۆفیا بە مۆزەخانە == لە ساڵی ١٩٣٥، [[مستەفا کەمال ئاتاتورک]] ئایا سۆفیای گۆڕی لە مزگەوتەوە بۆ مۆزەخانەیەکی نوێ. == گۆڕینەوەی بە مزگەوت == لە [[١٠ی تەممووز]]ی ساڵی [[٢٠٢٠]] دادگای کارگێری بەرزی [[تورکیا]] ھەستا بە دەرکردنی بڕیاڕی گۆڕینی ئایاسۆفیا لە [[مۆزەخانە]]وە بۆ مزگەوت، سەرۆکی تورکیا [[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان]] واژووی لەسەر بڕیاڕەکە کرد و ڕای گەیاند کە [[٢٤ی تەممووز]] یەکەمین نوێژ لە مزگەوتەکە ئەنجامدەدرێت. === کاردانەوەی وڵاتان === * {{ئاڵا|فەڕەنسا}} — وەزیری دەرەوەی فەڕەنسا [[جان ئیڤ لۆدریان]] ڕای گەیاند کە وڵاتی [[فەڕەنسا]] ناڕازییە لە بڕیارەکەی تورکیا بە گۆڕینی ئایاسۆفیا بۆ مزگەوت. * {{ئاڵا|ویلایەتە یەکگرتووەکان}} — وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا ڕای گەیاند کە ئێمە ھەست بە (نا ئومێدی) دەکەین لە ئاست بڕیارەکەی تورکیا بە گۆڕینی ئایاسۆفیا لە مۆزەخانەوە بۆ مزگەوت. * {{ئاڵا|ڕووسیا}} — کڵێسای ئۆسەدۆکسی ڕووسی تانە لە بڕیارەکەی دادگای تورکیا دەدا بە گۆڕینی ئایاسۆفیا. * {{ئاڵا|یۆنان}} — تانە لە بڕیارەکەی تورکیا دەگرین بە گۆڕینی مۆزەخانە و کێسای ئایاسۆفیا بە مزگەوت ئەوە بڕیارەکی شەرمەزاری و ھارکردنی ئاشکرای نێونەتەوەیییەوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} * [https://web.archive.org/web/20200710153500/https://arabic.rt.com/world/1133103-%D8%A3%D8%B1%D8%AF%D9%88%D8%BA%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%85-%D9%81%D8%AA%D8%AD-%D8%A2%D9%8A%D8%A7-%D8%B5%D9%88%D9%81%D9%8A%D8%A7-%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ ئەردۆغان بڕیاری دادگای پەسەند کرد و ڕایگەیاند کە ئایسۆفیا مزگەوتێکی مێژوویییە] {{تووڵی دەروازە|نژیاروانی|ئیسلام|تورکیا|ئایین|ئاسیا|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}} {{نژیاروانی-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Hagia Sophia}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:قوستەنتینە]] [[پۆل:گومبەزەکان]] [[پۆل:شوێنە گەشتیارییەکانی ئەستەمبوڵ]] [[پۆل:مزگەوتەکانی ئەستەمبوڵ]] [[پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە تورکیا]] 9whl1jac9o3w3ep34lba96dlfufyw40 1580352 1580351 2026-05-03T07:39:15Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1580352 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''ئایاسۆفیا''' یان '''ھاجیا سۆفیا''' [[کڵێسا]]یەکی کۆنی ئایینی [[مەسیحییەت]] بوو کە لە دوای فەتحی [[ئەستەمبوڵ]] بە دەستی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] کرا بە [[مزگەوت]]. ئایاسۆفیا لە ساڵی ١٩٣٥ەوە وەکوو [[مۆزەخانە]] بەکار دەھێندرا، دوای ٨٥ ساڵ چاوەڕوانی موسڵمانان دووبارە بڵندگۆکانی ئایاسۆفیا بانگی ئیسلامی تێدا خوێندرا.<ref>http://books.google.com/books?id=MOA5vfSl3dwC&pg=PA57&dq=%22Its+dedication+to+the+Wisdom+of+God+identified+it+with+Christ%22#v=onepage&q=%22Its%20dedication%20to%20the%20Wisdom%20of%20God%20identified%20it%20with%20Christ%22&f=false</ref> ئایاسۆفیا ھەمیشە بە جوانترین باڵەخانەی مێژوویی ناوزەند دەکرێت، لە ساڵی ٢٠١٤ [[پاپا فرانسیس]] لەمیانی سەردانی بۆ [[تورکیا]] سەردانی ئایا سۆفیاشی کرد، داوای دووبارە بوونەوەی بە کڵێسای کرد، بەڵام دوای بڕیاری [[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان]] دووبارە کرایەوە بە مزگەوت لەساڵی ٢٠٢٠.<ref>http://rudaw.net/turkish/middleeast/turkey/291120144 ، ڕووداو تورکی</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.hurriyetdailynews.com/pope-francis-prays-in-istanbuls-iconic-blue-mosque-visits-hagia-sophia.aspx?pageID=238&nID=74987&NewsCatID=359 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170212075049/http://www.hurriyetdailynews.com/pope-francis-prays-in-istanbuls-iconic-blue-mosque-visits-hagia-sophia.aspx?pageID=238&nid=74987&NewsCatID=359# |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی شوباتی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == گۆڕینی ئایاسۆفیا بە مۆزەخانە == لە ساڵی ١٩٣٥، [[مستەفا کەمال ئاتاتورک]] ئایا سۆفیای گۆڕی لە مزگەوتەوە بۆ مۆزەخانەیەکی نوێ. == گۆڕینەوەی بە مزگەوت == لە [[١٠ی تەممووز]]ی ساڵی [[٢٠٢٠]] دادگای کارگێری بەرزی [[تورکیا]] ھەستا بە دەرکردنی بڕیاڕی گۆڕینی ئایاسۆفیا لە [[مۆزەخانە]]وە بۆ مزگەوت، سەرۆکی تورکیا [[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان]] واژووی لەسەر بڕیاڕەکە کرد و ڕای گەیاند کە [[٢٤ی تەممووز]] یەکەمین نوێژ لە مزگەوتەکە ئەنجامدەدرێت. === کاردانەوەی وڵاتان === * {{ئاڵا|فەڕەنسا}} — وەزیری دەرەوەی فەڕەنسا [[جان ئیڤ لۆدریان]] ڕای گەیاند کە وڵاتی [[فەڕەنسا]] ناڕازییە لە بڕیارەکەی تورکیا بە گۆڕینی ئایاسۆفیا بۆ مزگەوت. * {{ئاڵا|ویلایەتە یەکگرتووەکان}} — وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا ڕای گەیاند کە ئێمە ھەست بە (نا ئومێدی) دەکەین لە ئاست بڕیارەکەی تورکیا بە گۆڕینی ئایاسۆفیا لە مۆزەخانەوە بۆ مزگەوت. * {{ئاڵا|ڕووسیا}} — کڵێسای ئۆسەدۆکسی ڕووسی تانە لە بڕیارەکەی دادگای تورکیا دەدا بە گۆڕینی ئایاسۆفیا. * {{ئاڵا|یۆنان}} — تانە لە بڕیارەکەی تورکیا دەگرین بە گۆڕینی مۆزەخانە و کێسای ئایاسۆفیا بە مزگەوت ئەوە بڕیارەکی شەرمەزاری و ھارکردنی ئاشکرای نێونەتەوەیییەوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} * [https://web.archive.org/web/20200710153500/https://arabic.rt.com/world/1133103-%D8%A3%D8%B1%D8%AF%D9%88%D8%BA%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%85-%D9%81%D8%AA%D8%AD-%D8%A2%D9%8A%D8%A7-%D8%B5%D9%88%D9%81%D9%8A%D8%A7-%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ ئەردۆغان بڕیاری دادگای پەسەند کرد و ڕایگەیاند کە ئایسۆفیا مزگەوتێکی مێژوویییە] {{تووڵی دەروازە|نژیاروانی|ئیسلام|تورکیا|ئایین|ئاسیا|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}} {{پۆلی کۆمنز|Hagia Sophia}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:قوستەنتینە]] [[پۆل:گومبەزەکان]] [[پۆل:شوێنە گەشتیارییەکانی ئەستەمبوڵ]] [[پۆل:مزگەوتەکانی ئەستەمبوڵ]] [[پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە تورکیا]] edp5w076pk22xcu58ijuqh6oi78a6op 0 120946 1580230 1569770 2026-05-02T19:34:04Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1580230 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = قەڵای خانزاد | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| قلعة خانزاد}}<br>{{lang-en| khanzad Castle}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[قەڵا]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = Khanzad Castle.jpg | شرۆڤەی_وێنە = قەڵای خانزاد | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 |coord={{Coord| 36.353447| 44.179941}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''قەڵای خانزاد''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.353447| 44.179941 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/kagb/|سەردێڕ= دەستەی گشتی ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ھەرێم|بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای پیرمام|پیرمام]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی بەستۆڕە|بەستۆڕە]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = دروستکردنی | ڕێکەوتی_دامەزران = [[سەدەی ١٥یەم|سەدەی پانزدە]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٧٦٢ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = | دانیشتووان_لە = | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = بەرزی و نھۆم | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = بەرزی | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = ٤٠م | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = نھۆم | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = ٢ | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''قەڵای خانزاد''' یان '''بانەمان''' دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی ھەولێر و لە سەر رێگای ھەولێر-شەقڵاوە و لە نێوان [[چیای پیرمام]] و [[چیای خانزاد]]ەوەیە، ھەروەھا پێی دەوترێت قەڵای بانەمان لەبەرئەوەی دەکەوێتە باشووری گوندی [[بانەمان]] بەرزیەکەی دەگاتە ٤٠ مەتر لە رووی زەوی. ٢٢ کیلۆمەتر لە شاری [[ھەولێر]] دوورە. مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی [[میرنشینی سۆران]] بە تایبەتی لە ماوەی دەسەڵاتی [[میر سلێمان بەگ]] و شازادە خانزاد دروستکراوە. ئەم قەڵایە لە بەرد و قشڵ و لە دوو نھۆم دروستکراوە. چوار بورجی شێوە بازنەیی ھەیە. تاوەکو ئێستا رووە مێژووەکەی خۆی لە دەست نەداوە توانراوە پارێزگاری لێ بکرێت، لە ساڵی ٢٠٠٧ لەلایەن [[بەڕێوەبەرایەتی شوێنەواری ھەولێر]] نۆژەن کراوەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.hawlergov.org/app/ar/node/550 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئازاری ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108204750/https://www.hawlergov.org/app/ar/node/550 |url-status=dead }}</ref><ref>دلیل آثار إقلیم کوردستان لسنة 2017 ، ص 16</ref> == مێژوو == قەڵای خانزاد قەڵایەکی سەدەی ناوەڕاستە کە لەلایەن [[خانزادی سۆران|خانزاد]] حاکمی [[میرنشینی سۆران]] دروستکراوە. فەرمانی دروستکردنی وەک شوێنی نیشتەجێبوونی خۆی و بەرگریکردن لە [[ھەولێر]]ی پایتەختەکەی دەرکرد. ناوی قەڵاکە بە ناوی خۆیەوە ناوە. ئامانج عادل، مێژوونووسێکی ناوچەکە، بە یەکێک لە گرنگترین شوێنەوار و مێژووییەکانی ناوچەکە دەزانێت. عادل ھەروەھا وتی؛ "میر خانزاد چەندین قەڵای دیکەی لە سەرانسەری [[کوردستان]] دروستکرد بەڵام وێران بوون، بەڵام قەڵای خانزاد ھێشتا لە دۆخێکی باشدایە".<ref>https://www.kurdistan24.net/en/story/386476</ref> == میرات == ڕەزا شەماڵ، ھاوڵاتییەکی خەڵکی ھەولێر ڕایگەیاند؛ "ئەم قەڵایە بەڵگەیە لەسەر ئەوەی کە گەلی کورد سەردەمانێک وڵاتی خۆی ھەبووە" خانزاد بەکر، یەکێکی دیکە لە خەڵکی ناوخۆی ھەولێر، ڕایگەیاند؛ "زۆر جار سەردانی قەڵاکەم کردووە، چونکە ھێز و شانازیم پێدەبەخشێت".<ref>https://www.kurdistan24.net/en/story/386476</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} * [http://bot.gov.krd/kurdish/erbil-province-shaqlawa/history-and-heritage/%D9%82%DB%95%DA%B5%D8%A7%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%B2%D8%A7%D8%AF-%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%95%D9%85%D8%A7%D9%86 قەڵای خانزاد (بانەمان)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160906121520/http://bot.gov.krd/kurdish/erbil-province-shaqlawa/history-and-heritage/%D9%82%DB%95%DA%B5%D8%A7%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%B2%D8%A7%D8%AF-%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%95%D9%85%D8%A7%D9%86 |date= ٦ی ئەیلوولی ٢٠١٦ }}، ده‌ستەى گشتى گەشت و گوزارى كوردستان - عێراق * [http://www.hawlergov.org/ku/page.php?id=1330847659 ماڵپەڕى پارێزگاى هەولێر]{{بەستەری مردوو|url=http://www.hawlergov.org/ku/page.php?id=1330847659 |date=شوباتی ٢٠٢١ }}{{dead link|date=April 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{تووڵی دەروازە|عێراق|کوردستان}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:قەڵاکانی کوردستان]] [[پۆل:شوێنەکانی ھەولێر]] nh22jfuw5g1pmhhj0wuy5dje3odo82h 0 123758 1580242 1580001 2026-05-02T19:56:17Z Themeramisin 76047 1580242 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} ئەکتەر یان ڕۆڵگێڕ یان نواندکار يان اكتور (زاراوەی [[یۆنانی]]: ὑποκριτής hupokritḗs)، ئەکتەر بە واتای وشەیی '''کەسێک کە وەڵام دەداتەوە'''. بریتییە لە کەسێک کە ڕۆڵێک بەرجەستە دەکات لە بەرنامەیەکی تەلەڤیزیۆنی یاخود لە [[شانۆ]]یەک یان لە [[فیلم]]ێک،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Actor - Wikipedia|ناونیشان=https://en.wikipedia.org/wiki/Actor|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=en.wikipedia.org|زمان=en}}</ref> لێکدانەوەی ئەکتەر بۆ ڕۆڵێکی [[ھونەر]]ی نواندن، پەیوەندی بەو ڕۆڵەوە ھەیە کە دەیگێڕێت جا چ لەسەر بنەمای کەسێکی ڕاستەقینە بێت یان کارەکتەرێکی خەیاڵی. ھەروەھا دەتوانرێت ئەمە بەھۆی بەکارھێنانی پەڕتووکەکان لە شانۆکاندا بەکارببرێت یان سوود وەرگرتن لە [[ڕۆمان]] و [[چیرۆک]]ە ھەڵبەستراو و ڕاستەقینەکان، تەنانەت ھەندێک کات ئەکتەر خۆی ڕۆڵی تێدا دەگێڕێت بە جۆرێک ئەو بەشەی لە شانۆکەدا نمایش دەکرێت ئەکتەر خۆی چیرۆکەکەی بۆ دروست دەکات بەپێی جۆری ھونەری ئەزموونی ئەکتەرەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Oxford Languages {{!}} The Home of Language Data|ناونیشان=https://languages.oup.com/|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢٢|وێبگە=languages.oup.com|زمان=en-GB}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{کۆلکە}} {{تووڵی دەروازە|شانۆ|فیلم|ئەنیمەیشن|تەلەڤیزیۆن|ھۆڵیوود|خەیاڵی زانستی|بۆڵیوود|ڕادیۆ}} {{پۆلی کۆمنز|Actors}} [[پۆل:شانۆ]] [[پۆل:زاراوەکانی تەلەڤیزیۆن]] [[پۆل:پیشەکان]] [[پۆل:ھونەرمەندان]] [[پۆل:پیشە شانۆییەکان]] [[پۆل:پیشەکانی فیلمسازی]] [[پۆل:نواندن]] [[پۆل:پیشەی تەلەڤیزیۆن]] lrtfaztv4tk2pwdv8iwgrybiaizbp7w 0 127159 1580330 1383277 2026-05-03T05:46:09Z 1silent scientist 51740 1580330 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Egeskov_Slot_spejling_Edit_2.jpg|وێنۆک|250x250پیکسڵ|قەڵای ئێگێسکۆڤ (بە [[دانمارکی]]: Egeskov) لە دوورگەی فین، [[دانمارک]]]] [[پەڕگە:Alcazar_de_Segovia.JPG|وێنۆک|250x250پیکسڵ|قەڵای ئالکازار لە [[سگۆبیا]]، [[ئیسپانیا]]]]'''قەڵا''' پێکھاتەیەکی [[شوورادار]]ە کە لە [[سەدەکانی ناوەڕاست]] بە شێوەیەکی سەرەکی لەلایەن نەجیبزادەکان یان بنەماڵەی پاشایەتی و [[فەرمانی سەربازی]]یەوە بنیاد نراوە. زانایان بەگشتی قەڵا بە نیشینگەی بەھێزکراوی خاوەن زەوییەک یان نەجیبزادەیەک دادەنێن. ئەمە لە [[کۆشک]]، [[پالاس]]، و [[ڤێلا]] جیاوازە، کە ئامانجی سەرەکییان تەنھا بۆ «خۆشی و ئاسوودەیی» بووە و بە پلەی یەکەم قەڵای بەرگری نین، بەڵام ڕەنگە بەھێز کرابێتن. بەکارھێنانی ئەم زاراوەیە بە تێپەڕبوونی کات جیاواز بووە و، ھەندێک جار، بۆ پێکھاتەکانی وەک [[قەڵای سەر شاخ]] و خانووەکانی [[سەدەی نۆزدەھەم]] و [[سەدەی بیستەم|بیستەم]] کە بە شێوەی قەڵا دروست کراون بەکارھاتووە. لە ماوەی سەدەکانی ناوەڕاستدا، کاتێک قەڵای ڕاستەقینە دروست دەکرا، شێوازی زۆر جیاواز و تایبەتمەندی جۆراوجۆریان وەردەگرت، ئەگەرچی ھەندێکیان، وەک [[دیواری شوورا]]، [[کونی تیرھاوێژ]]، و [[دەروازەی ئاسنین]]، باو بوون. == پێناسە == === ڕەچەڵەکی وشە === [[پەڕگە:Tower of London viewed from the River Thames.jpg|وێنۆک|upright=1.6|alt=قەڵایەکی ناوەندی کە لە ڕووبارێکەوە دەبینرێت، لە پشتی دەروازەیەکەوە بەرز بووەتەوە. قەڵاکە گەورەیە، لە پلاندا چوارگۆشەیە، و چوار تاوەری گۆشەی ھەیە، سێ چوارگۆشە و یەکێکیان بازنەییە، ھەموویان بە گومەزی قورقوشمی داپۆشراون.|[[تەلاری‌سازیی نۆرماندی]] [[تاوەری سپی (تاوەری لەندەن)]]، کە [[قەڵای ناوەندی]] [[تاوەری لەندەن]]ە و بەسەر [[ڕووباری تێمز]]دا دەڕوانێت. ئەمە ھەموو بەکارھێنانەکانی قەڵا وەک بەرگریی شار، شوێنی نیشتەجێبوون، و شوێنی پەناگە لە کاتی قەیراندا دەردەخات.]] وشەی «قەڵا» (Castle) لە وشەی [[لاتینی]]ی «castellum»ەوە ھاتووە، کە کەمکردنەوەی وشەی «[[castrum]]»ە و بە واتای «شوێنی بەھێزکراو» دێت. وشەی «castel»ی [[ئینگلیزی کۆن]]، «castel» یان «chastel»ی [[زمانی ئۆکسیتانی]]، «[[château]]»ی [[فەڕەنسی]]، «castillo»ی [[ئیسپانی]]، «castelo»ی پورتوگالی، «castello»ی [[زمانی ئیتاڵی|ئیتاڵی]]، و ژمارەیەک وشەی تر لە زمانەکانی دیکەشدا لە «castellum»ەوە سەرچاوە دەگرن.<ref>{{Harvnb|Creighton|Higham|2003|p=6|loc=[https://books.google.com/books?id=8A1_Z1DTgYYC&pg=PA6 chpt 1]}}</ref> وشەی «قەڵا» کەمێک پێش [[داگیرکاریی نۆرماندی]] لە ساڵی ١٠٦٦ ھاتە ناو زمانی ئینگلیزییەوە بۆ ئاماژەدان بەم جۆرە بینایە، کە ئەوکات لە [[ئینگلتەرا]] نوێ بوو.<ref>{{harvnb|Cathcart King|1988|p=32}}</ref> === تایبەتمەندییە دیاریکەرەکان === بە سادەترین شێوە، ئەو پێناسەیەی قەڵا کە لە نێوان ئەکادیمییەکاندا پەسەندە بریتییە لە «نیشتەجێگەیەکی بەھێزکراوی تایبەتی».<ref name="Coulson 16">{{Harvnb|Coulson|2003|p=16}}</ref> ئەمە بەراورد دەکرێت لەگەڵ بەرگرییە سەرەتایییەکان، وەک [[بورگ]]ەکانی [[ئەنگلۆ-ساکسۆن]] و [[شارە دیواردار]]ەکان وەک [[قوستەنتینییە]] و [[ئەنتاکیە]] لە ڕۆژھەڵاتی ناوین؛ قەڵاکان بەرگریی گشتی نەبوون، بەڵکو لەلایەن [[رامیار]]ە [[فیوداڵ]]ییە ناوخۆیییەکانەوە بنیاد نراون و خاوەندارێتی کراون، جا بۆ خۆیان بووبێت یان بۆ پاشاکەیان.<ref>{{Harvnb|Liddiard|2005|pp=15–17}}</ref> فیوداڵیزم ئەو پەیوەندییە بوو لە نێوان خاوەن زەوییەک و [[وەسەڵ]]ەکەی (کۆیلە یان ژێردەستە) کە لە بەرامبەر خزمەتی سەربازی و چاوەڕوانیی وەفاداری، خاوەن زەوییەکە زەویی بە وەسەڵەکە دەبەخشی.<ref>{{harvnb|Herlihy|1970|p=xvii–xviii}}</ref> لە کۆتایی سەدەی بیستەمدا، ڕەوتێک ھەبوو بۆ وردکردنەوەی پێناسەی قەڵا بە زیادکردنی پێوەری خاوەندارێتیی فیوداڵی، بەمەش قەڵاکان بە سەردەمی ناوەڕاستەوە دەبەسترانەوە؛ بەڵام، ئەمە بە پێویستی وەک ئەو زاراوەناسییە نییە کە لە سەردەمی ناوەڕاستدا بەکارھاتووە. لە کاتی [[خاچھەڵگری یەکەم]]دا (١٠٩٦–١٠٩٩)، سوپاکانی [[فرانک]] ڕووبەڕووی نیشتەجێگەی دیواردار و قەڵا بوونەوە کە بەبێ جیاوازی پێیان دەگوتن قەڵا، بەڵام بە پێناسەی مۆدێرن بەو شێوەیە ھەژمار ناکرێن.<ref name="Coulson 16"/> [[پەڕگە:Windsor Castle at Sunset - Nov 2006.jpg|وێنۆک|alt=قەڵایەک، لە کۆتایی شەقامێکی درێژدا دەبینرێت، بە ڕەنگی پەمەیی و سوور بەھۆی خۆراواوە ڕووناک بووەتەوە. قەڵاکە ھەستی قەبارەیەکی زۆر گەورە دەبەخشێت، و دەروازەیەکی تاوەر دووانەی شکۆداری ھەیە و، لە لای چەپ، قەڵایەکی ناوەندی گەورەی بازنەیی ھەیە.|[[قەڵای ویندسۆر]] لە ئینگلتەرا وەک شوورایەک لە کاتی [[داگیرکردنی ئینگلتەرا لەلایەن نۆرماندەکان]] بنیاد نراوە و یەکێک بووە لە نیشتەجێگە فەرمییە سەرەکییەکانی شاژن [[ئێلیزابێتی دووەم]] لە ماوەی دەسەڵاتیدا.]] [[پەڕگە:Baba Vida Klearchos 1.jpg|وێنۆک|[[قەڵای ڤیدین]]ی سەدەی ناوەڕاست کە لە سەدەی نۆیەمدا لەسەر کەنارەکانی [[دانووب|ڕووباری دانووب]] لە شاری کۆنی [[ڤیدین]] بنیاد نراوە.]] قەڵاکان چەندین ئەرکیان ئەنجام دەدا، کە گرنگترینیان سەربازی، کارگێڕی، و خزمەتگوزاری ناوماڵ بوون. جگە لە پێکھاتەی بەرگری، قەڵاکان ئامرازی ھێرشبەریش بوون کە دەکرا وەک [[بنکەی ئۆپەراسیۆن]] لە خاکی دوژمندا بەکار بھێنرێن. قەڵاکان لەلایەن داگیرکەرە نۆرماندەکانی ئینگلتەراوە بۆ ھەردوو مەبەستی بەرگری و ئارامکردنەوەی دانیشتووانی وڵاتەکە بنیاد نران.<ref>{{Harvnb|Friar|2003|p=47}}</ref> کاتێک [[ویلیامی داگیرکەر]] بەرەو ناو ئینگلتەرا پێشڕەویی دەکرد، پێگەی گرنگی بەھێز کرد بۆ ئەوەی ئەو خاکەی داگیری کردبوو پارێزراو بێت. لە نێوان ساڵانی ١٠٦٦ و ١٠٨٧، ٣٦ قەڵای وەک [[قەڵای وارویک]]ی دروست کرد، کە بۆ خۆپاراستن لە یاخیبوون لە [[ناوەندی ئینگلتەرا]] بەکاری دەھێنان.<ref>{{Harvnb|Liddiard|2005|p=18}}</ref><ref>{{Harvnb|Stephens|1969|pp=452–475}}</ref> بەرەو کۆتایی [[سەدەکانی ناوین|سەدەی ناوەڕاست]]، قەڵاکان گرنگییە سەربازییەکەیان لەدەست دا بەھۆی دەرکەوتنی تۆپە بەھێزەکان و قەڵا تۆپخانەییە ھەمیشەییەکان؛<ref name="Duffy 23-25">{{harvnb|Duffy|1979|pp=23–25}}</ref> لە ئەنجامدا، قەڵاکان وەک نیشتەجێگە و نیشاندەری دەسەڵات گرنگتر بوون.<ref>{{Harvnb|Liddiard|2005|pp=2, 6–7}}</ref> قەڵا دەکرا وەک قەڵایەکی بەھێز و زیندان کار بکات، بەڵام ھەروەھا شوێنێک بوو کە ڕامیارێک یان خاوەن زەوییەک دەکرا میوانداریی ھاوتەمەنەکانی خۆی تێدا بکات.<ref>{{Harvnb|Cathcart King|1983|pp=xvi–xvii}}</ref> بە تێپەڕبوونی کات، جوانیی دیزاینەکە گرنگتر بوو، چونکە دەرکەوتنی قەڵاکە و قەبارەکەی دەستی کرد بە ڕەنگدانەوەی پێگە و دەسەڵاتی دانیشتووەکەی. خانووی ئاسوودە زۆرجار لەناو دیوارە بەھێزکراوەکانیاندا دروست دەکران. ئەگەرچی قەڵاکان ھێشتا لە سەردەمەکانی دواتردا پارێزگارییان لە ئاستی نزمی توندوتیژی دابین دەکرد، بەڵام لە کۆتاییدا لەلایەن [[خانووی لادێیی]]یەوە وەک نیشتەجێگەی پلە بەرز جێگەیان گیرایەوە.<ref>{{harvnb|Liddiard|2005|p=2}}</ref> === زاراوەناسی === وشەی «قەڵا» ھەندێک جار وەک زاراوەیەکی گشتی بۆ ھەموو جۆرە شوورایەک بەکاردێت، و لە ئەنجامدا لە ڕووی تەکنیکییەوە بە ھەڵە بەکارھاتووە. نموونەیەکی ئەمە [[قەڵای میدن، دۆرسێت]]ە کە سەرەڕای ناوەکەی، [[قەڵای سەر شاخ]]ی [[سەردەمی ئاسن]]ە کە سەرچاوە و ئامانجێکی زۆر جیاوازی ھەبووە.<ref>{{Harvnb|Creighton|Higham|2003|pp=6–7}}</ref> [[پەڕگە:Lisbon BW 2018-10-03 11-13-42.jpg|وێنۆک|[[قەڵای ساۆ جۆرج]] لە [[لێزبۆن]]، [[پورتوگال]]، لەگەڵ پردێک لەسەر حەوزێکی ئاو]] ئەگەرچی وشەی «قەڵا» نەبووەتە زاراوەیەکی گشتی بۆ [[خانووی خاوەن زەوی]] (وەک «château» لە [[فەڕەنسی]] و «Schloss» لە [[ئەڵمانی]])، زۆرێک لە خانووەکانی خاوەن زەوی وشەی «قەڵا»یان لە ناوەکەدایە لە کاتێکدا کەمێک یان ھیچ تایبەتمەندییەکی تەلارسازیی قەڵایان نییە، زۆرجار چونکە خاوەنەکانیان حەزیان دەکرد پەیوەندییەکیان لەگەڵ ڕابردوو بمێنێت و ھەستیان دەکرد وشەی «قەڵا» دەربڕینێکی پیاوانەی دەسەڵاتەکەیانە.<ref>{{harvnb|Thompson|1987|pp=1–2, 158–159}}</ref> لە [[زانست]]دا قەڵا، بەو پێناسەیەی سەرەوە، بەگشتی وەک چەمکێکی یەکگرتوو پەسەند کراوە، کە لە ئەورووپا سەری ھەڵداوە و دواتر بۆ بەشەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین بڵاو بووەتەوە، لەوێ لەلایەن خاچھەڵگرە ئەورووپییەکانەوە ھێنراون. ئەم گرووپە یەکگرتووە سەرچاوەیەکی ھاوبەشیان ھەبوو، مامەڵەیان لەگەڵ شێوازێکی تایبەتی جەنگدا دەکرد، و کاریگەرییان ئاڵوگۆڕ دەکرد.<ref>{{harvnb|Allen Brown|1976|pp=2–6}}</ref> لە ناوچە جیاوازەکانی جیھاندا، پێکھاتە ھاوشێوەکان تایبەتمەندیی بەرگری و دیکەی پێناسەکراوی پەیوەست بە چەمکی قەڵایان ھاوبەش بووە، ئەگەرچی لە سەردەم و بارودۆخی جیاوازدا سەریان ھەڵداوە و پەرەسەندن و کاریگەریی جیاوازیان بەسەردا ھاتووە. بۆ نموونە، [[قەڵاکانی ژاپۆن|«شیرۆ»]] لە [[ژاپۆن]]، کە لەلایەن [[مێژوونووس]] [[ستیڤن تێرنبۆڵ]]ەوە وەک قەڵا پەسن کراون، «مێژوویەکی پەرەسەندنی تەواو جیاوازیان ھەبووە، بە شێوازێکی تەواو جیاواز دروست کراون و دیزاین کراون بۆ بەرگەگرتنی ھێرشەکانی سروشتێکی تەواو جیاواز».<ref name="Turnbull5">{{harvnb|Turnbull|2003|p=5}}</ref> لە کاتێکدا قەڵاکانی ئەورووپا کە لە کۆتایی [[سەدەی دوازدەھەم]] و سەرەتای سەدەی سێزدەھەمەوە دروست کراون بەگشتی لە بەرد بوون، «شیرۆ» تا سەدەی شانزەھەم بە شێوەیەکی سەرەکی بینای دارین بوون.<ref>{{harvnb|Turnbull|2003|p=4}}</ref> تا سەدەی شانزەھەم، کاتێک [[چاند]]ەکانی ژاپۆن و [[ئەورووپا]] یەکتریان بینی، بەرگری لە ئەورووپا لە قەڵاکان تێپەڕیبوو و پشت بە داھێنانەکانی وەک «trace italienne»ی ئیتاڵی و [[قەڵای ئەستێرەیی]] دەبەست.<ref name="Turnbull5"/> == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Castles|قەڵا}} {{تووڵی دەروازە|نژیاروانی|شەڕ}} {{نژیاروانی-کۆلکە}} [[پۆل:قەڵاکان]] [[پۆل:چاندی ئەورووپی]] [[پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکان بەپێی جۆر]] ovfmt7kpk7nd04wcequ2abuqzqijdj0 1580331 1580330 2026-05-03T05:46:42Z 1silent scientist 51740 /* بەستەرە دەرەکییەکان */ 1580331 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Egeskov_Slot_spejling_Edit_2.jpg|وێنۆک|250x250پیکسڵ|قەڵای ئێگێسکۆڤ (بە [[دانمارکی]]: Egeskov) لە دوورگەی فین، [[دانمارک]]]] [[پەڕگە:Alcazar_de_Segovia.JPG|وێنۆک|250x250پیکسڵ|قەڵای ئالکازار لە [[سگۆبیا]]، [[ئیسپانیا]]]]'''قەڵا''' پێکھاتەیەکی [[شوورادار]]ە کە لە [[سەدەکانی ناوەڕاست]] بە شێوەیەکی سەرەکی لەلایەن نەجیبزادەکان یان بنەماڵەی پاشایەتی و [[فەرمانی سەربازی]]یەوە بنیاد نراوە. زانایان بەگشتی قەڵا بە نیشینگەی بەھێزکراوی خاوەن زەوییەک یان نەجیبزادەیەک دادەنێن. ئەمە لە [[کۆشک]]، [[پالاس]]، و [[ڤێلا]] جیاوازە، کە ئامانجی سەرەکییان تەنھا بۆ «خۆشی و ئاسوودەیی» بووە و بە پلەی یەکەم قەڵای بەرگری نین، بەڵام ڕەنگە بەھێز کرابێتن. بەکارھێنانی ئەم زاراوەیە بە تێپەڕبوونی کات جیاواز بووە و، ھەندێک جار، بۆ پێکھاتەکانی وەک [[قەڵای سەر شاخ]] و خانووەکانی [[سەدەی نۆزدەھەم]] و [[سەدەی بیستەم|بیستەم]] کە بە شێوەی قەڵا دروست کراون بەکارھاتووە. لە ماوەی سەدەکانی ناوەڕاستدا، کاتێک قەڵای ڕاستەقینە دروست دەکرا، شێوازی زۆر جیاواز و تایبەتمەندی جۆراوجۆریان وەردەگرت، ئەگەرچی ھەندێکیان، وەک [[دیواری شوورا]]، [[کونی تیرھاوێژ]]، و [[دەروازەی ئاسنین]]، باو بوون. == پێناسە == === ڕەچەڵەکی وشە === [[پەڕگە:Tower of London viewed from the River Thames.jpg|وێنۆک|upright=1.6|alt=قەڵایەکی ناوەندی کە لە ڕووبارێکەوە دەبینرێت، لە پشتی دەروازەیەکەوە بەرز بووەتەوە. قەڵاکە گەورەیە، لە پلاندا چوارگۆشەیە، و چوار تاوەری گۆشەی ھەیە، سێ چوارگۆشە و یەکێکیان بازنەییە، ھەموویان بە گومەزی قورقوشمی داپۆشراون.|[[تەلاری‌سازیی نۆرماندی]] [[تاوەری سپی (تاوەری لەندەن)]]، کە [[قەڵای ناوەندی]] [[تاوەری لەندەن]]ە و بەسەر [[ڕووباری تێمز]]دا دەڕوانێت. ئەمە ھەموو بەکارھێنانەکانی قەڵا وەک بەرگریی شار، شوێنی نیشتەجێبوون، و شوێنی پەناگە لە کاتی قەیراندا دەردەخات.]] وشەی «قەڵا» (Castle) لە وشەی [[لاتینی]]ی «castellum»ەوە ھاتووە، کە کەمکردنەوەی وشەی «[[castrum]]»ە و بە واتای «شوێنی بەھێزکراو» دێت. وشەی «castel»ی [[ئینگلیزی کۆن]]، «castel» یان «chastel»ی [[زمانی ئۆکسیتانی]]، «[[château]]»ی [[فەڕەنسی]]، «castillo»ی [[ئیسپانی]]، «castelo»ی پورتوگالی، «castello»ی [[زمانی ئیتاڵی|ئیتاڵی]]، و ژمارەیەک وشەی تر لە زمانەکانی دیکەشدا لە «castellum»ەوە سەرچاوە دەگرن.<ref>{{Harvnb|Creighton|Higham|2003|p=6|loc=[https://books.google.com/books?id=8A1_Z1DTgYYC&pg=PA6 chpt 1]}}</ref> وشەی «قەڵا» کەمێک پێش [[داگیرکاریی نۆرماندی]] لە ساڵی ١٠٦٦ ھاتە ناو زمانی ئینگلیزییەوە بۆ ئاماژەدان بەم جۆرە بینایە، کە ئەوکات لە [[ئینگلتەرا]] نوێ بوو.<ref>{{harvnb|Cathcart King|1988|p=32}}</ref> === تایبەتمەندییە دیاریکەرەکان === بە سادەترین شێوە، ئەو پێناسەیەی قەڵا کە لە نێوان ئەکادیمییەکاندا پەسەندە بریتییە لە «نیشتەجێگەیەکی بەھێزکراوی تایبەتی».<ref name="Coulson 16">{{Harvnb|Coulson|2003|p=16}}</ref> ئەمە بەراورد دەکرێت لەگەڵ بەرگرییە سەرەتایییەکان، وەک [[بورگ]]ەکانی [[ئەنگلۆ-ساکسۆن]] و [[شارە دیواردار]]ەکان وەک [[قوستەنتینییە]] و [[ئەنتاکیە]] لە ڕۆژھەڵاتی ناوین؛ قەڵاکان بەرگریی گشتی نەبوون، بەڵکو لەلایەن [[رامیار]]ە [[فیوداڵ]]ییە ناوخۆیییەکانەوە بنیاد نراون و خاوەندارێتی کراون، جا بۆ خۆیان بووبێت یان بۆ پاشاکەیان.<ref>{{Harvnb|Liddiard|2005|pp=15–17}}</ref> فیوداڵیزم ئەو پەیوەندییە بوو لە نێوان خاوەن زەوییەک و [[وەسەڵ]]ەکەی (کۆیلە یان ژێردەستە) کە لە بەرامبەر خزمەتی سەربازی و چاوەڕوانیی وەفاداری، خاوەن زەوییەکە زەویی بە وەسەڵەکە دەبەخشی.<ref>{{harvnb|Herlihy|1970|p=xvii–xviii}}</ref> لە کۆتایی سەدەی بیستەمدا، ڕەوتێک ھەبوو بۆ وردکردنەوەی پێناسەی قەڵا بە زیادکردنی پێوەری خاوەندارێتیی فیوداڵی، بەمەش قەڵاکان بە سەردەمی ناوەڕاستەوە دەبەسترانەوە؛ بەڵام، ئەمە بە پێویستی وەک ئەو زاراوەناسییە نییە کە لە سەردەمی ناوەڕاستدا بەکارھاتووە. لە کاتی [[خاچھەڵگری یەکەم]]دا (١٠٩٦–١٠٩٩)، سوپاکانی [[فرانک]] ڕووبەڕووی نیشتەجێگەی دیواردار و قەڵا بوونەوە کە بەبێ جیاوازی پێیان دەگوتن قەڵا، بەڵام بە پێناسەی مۆدێرن بەو شێوەیە ھەژمار ناکرێن.<ref name="Coulson 16"/> [[پەڕگە:Windsor Castle at Sunset - Nov 2006.jpg|وێنۆک|alt=قەڵایەک، لە کۆتایی شەقامێکی درێژدا دەبینرێت، بە ڕەنگی پەمەیی و سوور بەھۆی خۆراواوە ڕووناک بووەتەوە. قەڵاکە ھەستی قەبارەیەکی زۆر گەورە دەبەخشێت، و دەروازەیەکی تاوەر دووانەی شکۆداری ھەیە و، لە لای چەپ، قەڵایەکی ناوەندی گەورەی بازنەیی ھەیە.|[[قەڵای ویندسۆر]] لە ئینگلتەرا وەک شوورایەک لە کاتی [[داگیرکردنی ئینگلتەرا لەلایەن نۆرماندەکان]] بنیاد نراوە و یەکێک بووە لە نیشتەجێگە فەرمییە سەرەکییەکانی شاژن [[ئێلیزابێتی دووەم]] لە ماوەی دەسەڵاتیدا.]] [[پەڕگە:Baba Vida Klearchos 1.jpg|وێنۆک|[[قەڵای ڤیدین]]ی سەدەی ناوەڕاست کە لە سەدەی نۆیەمدا لەسەر کەنارەکانی [[دانووب|ڕووباری دانووب]] لە شاری کۆنی [[ڤیدین]] بنیاد نراوە.]] قەڵاکان چەندین ئەرکیان ئەنجام دەدا، کە گرنگترینیان سەربازی، کارگێڕی، و خزمەتگوزاری ناوماڵ بوون. جگە لە پێکھاتەی بەرگری، قەڵاکان ئامرازی ھێرشبەریش بوون کە دەکرا وەک [[بنکەی ئۆپەراسیۆن]] لە خاکی دوژمندا بەکار بھێنرێن. قەڵاکان لەلایەن داگیرکەرە نۆرماندەکانی ئینگلتەراوە بۆ ھەردوو مەبەستی بەرگری و ئارامکردنەوەی دانیشتووانی وڵاتەکە بنیاد نران.<ref>{{Harvnb|Friar|2003|p=47}}</ref> کاتێک [[ویلیامی داگیرکەر]] بەرەو ناو ئینگلتەرا پێشڕەویی دەکرد، پێگەی گرنگی بەھێز کرد بۆ ئەوەی ئەو خاکەی داگیری کردبوو پارێزراو بێت. لە نێوان ساڵانی ١٠٦٦ و ١٠٨٧، ٣٦ قەڵای وەک [[قەڵای وارویک]]ی دروست کرد، کە بۆ خۆپاراستن لە یاخیبوون لە [[ناوەندی ئینگلتەرا]] بەکاری دەھێنان.<ref>{{Harvnb|Liddiard|2005|p=18}}</ref><ref>{{Harvnb|Stephens|1969|pp=452–475}}</ref> بەرەو کۆتایی [[سەدەکانی ناوین|سەدەی ناوەڕاست]]، قەڵاکان گرنگییە سەربازییەکەیان لەدەست دا بەھۆی دەرکەوتنی تۆپە بەھێزەکان و قەڵا تۆپخانەییە ھەمیشەییەکان؛<ref name="Duffy 23-25">{{harvnb|Duffy|1979|pp=23–25}}</ref> لە ئەنجامدا، قەڵاکان وەک نیشتەجێگە و نیشاندەری دەسەڵات گرنگتر بوون.<ref>{{Harvnb|Liddiard|2005|pp=2, 6–7}}</ref> قەڵا دەکرا وەک قەڵایەکی بەھێز و زیندان کار بکات، بەڵام ھەروەھا شوێنێک بوو کە ڕامیارێک یان خاوەن زەوییەک دەکرا میوانداریی ھاوتەمەنەکانی خۆی تێدا بکات.<ref>{{Harvnb|Cathcart King|1983|pp=xvi–xvii}}</ref> بە تێپەڕبوونی کات، جوانیی دیزاینەکە گرنگتر بوو، چونکە دەرکەوتنی قەڵاکە و قەبارەکەی دەستی کرد بە ڕەنگدانەوەی پێگە و دەسەڵاتی دانیشتووەکەی. خانووی ئاسوودە زۆرجار لەناو دیوارە بەھێزکراوەکانیاندا دروست دەکران. ئەگەرچی قەڵاکان ھێشتا لە سەردەمەکانی دواتردا پارێزگارییان لە ئاستی نزمی توندوتیژی دابین دەکرد، بەڵام لە کۆتاییدا لەلایەن [[خانووی لادێیی]]یەوە وەک نیشتەجێگەی پلە بەرز جێگەیان گیرایەوە.<ref>{{harvnb|Liddiard|2005|p=2}}</ref> === زاراوەناسی === وشەی «قەڵا» ھەندێک جار وەک زاراوەیەکی گشتی بۆ ھەموو جۆرە شوورایەک بەکاردێت، و لە ئەنجامدا لە ڕووی تەکنیکییەوە بە ھەڵە بەکارھاتووە. نموونەیەکی ئەمە [[قەڵای میدن، دۆرسێت]]ە کە سەرەڕای ناوەکەی، [[قەڵای سەر شاخ]]ی [[سەردەمی ئاسن]]ە کە سەرچاوە و ئامانجێکی زۆر جیاوازی ھەبووە.<ref>{{Harvnb|Creighton|Higham|2003|pp=6–7}}</ref> [[پەڕگە:Lisbon BW 2018-10-03 11-13-42.jpg|وێنۆک|[[قەڵای ساۆ جۆرج]] لە [[لێزبۆن]]، [[پورتوگال]]، لەگەڵ پردێک لەسەر حەوزێکی ئاو]] ئەگەرچی وشەی «قەڵا» نەبووەتە زاراوەیەکی گشتی بۆ [[خانووی خاوەن زەوی]] (وەک «château» لە [[فەڕەنسی]] و «Schloss» لە [[ئەڵمانی]])، زۆرێک لە خانووەکانی خاوەن زەوی وشەی «قەڵا»یان لە ناوەکەدایە لە کاتێکدا کەمێک یان ھیچ تایبەتمەندییەکی تەلارسازیی قەڵایان نییە، زۆرجار چونکە خاوەنەکانیان حەزیان دەکرد پەیوەندییەکیان لەگەڵ ڕابردوو بمێنێت و ھەستیان دەکرد وشەی «قەڵا» دەربڕینێکی پیاوانەی دەسەڵاتەکەیانە.<ref>{{harvnb|Thompson|1987|pp=1–2, 158–159}}</ref> لە [[زانست]]دا قەڵا، بەو پێناسەیەی سەرەوە، بەگشتی وەک چەمکێکی یەکگرتوو پەسەند کراوە، کە لە ئەورووپا سەری ھەڵداوە و دواتر بۆ بەشەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین بڵاو بووەتەوە، لەوێ لەلایەن خاچھەڵگرە ئەورووپییەکانەوە ھێنراون. ئەم گرووپە یەکگرتووە سەرچاوەیەکی ھاوبەشیان ھەبوو، مامەڵەیان لەگەڵ شێوازێکی تایبەتی جەنگدا دەکرد، و کاریگەرییان ئاڵوگۆڕ دەکرد.<ref>{{harvnb|Allen Brown|1976|pp=2–6}}</ref> لە ناوچە جیاوازەکانی جیھاندا، پێکھاتە ھاوشێوەکان تایبەتمەندیی بەرگری و دیکەی پێناسەکراوی پەیوەست بە چەمکی قەڵایان ھاوبەش بووە، ئەگەرچی لە سەردەم و بارودۆخی جیاوازدا سەریان ھەڵداوە و پەرەسەندن و کاریگەریی جیاوازیان بەسەردا ھاتووە. بۆ نموونە، [[قەڵاکانی ژاپۆن|«شیرۆ»]] لە [[ژاپۆن]]، کە لەلایەن [[مێژوونووس]] [[ستیڤن تێرنبۆڵ]]ەوە وەک قەڵا پەسن کراون، «مێژوویەکی پەرەسەندنی تەواو جیاوازیان ھەبووە، بە شێوازێکی تەواو جیاواز دروست کراون و دیزاین کراون بۆ بەرگەگرتنی ھێرشەکانی سروشتێکی تەواو جیاواز».<ref name="Turnbull5">{{harvnb|Turnbull|2003|p=5}}</ref> لە کاتێکدا قەڵاکانی ئەورووپا کە لە کۆتایی [[سەدەی دوازدەھەم]] و سەرەتای سەدەی سێزدەھەمەوە دروست کراون بەگشتی لە بەرد بوون، «شیرۆ» تا سەدەی شانزەھەم بە شێوەیەکی سەرەکی بینای دارین بوون.<ref>{{harvnb|Turnbull|2003|p=4}}</ref> تا سەدەی شانزەھەم، کاتێک [[چاند]]ەکانی ژاپۆن و [[ئەورووپا]] یەکتریان بینی، بەرگری لە ئەورووپا لە قەڵاکان تێپەڕیبوو و پشت بە داھێنانەکانی وەک «trace italienne»ی ئیتاڵی و [[قەڵای ئەستێرەیی]] دەبەست.<ref name="Turnbull5"/> == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Castles|قەڵا}} {{تووڵی دەروازە|نژیاروانی|شەڕ}} [[پۆل:قەڵاکان]] [[پۆل:چاندی ئەورووپی]] [[پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکان بەپێی جۆر]] kb92lddoo2yh50er31oizkgj09sfuis 0 128692 1580319 1540354 2026-05-03T05:15:10Z 1silent scientist 51740 1580319 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Attic-roof-DE-0a.jpg|300px|وێنۆک|ھەورەبانێک]] '''ھەورەبان''' بەرزترین بەشی [[خانوو]]ێکە، کە ڕاستەخۆ دەکەوێتە ژێر [[بان]]ی خانووەکە، بە زۆری یەک [[پەنجەرە]]ی بچووی ھەیە، و بۆ گەیشتن پێی کەڵک لە پەیژە وەردەگیرێت. ھەندێک جار بەکاردەھێندرێت وەکوو کۆگا. ھەندێک خەڵکیش وەکوو [[ژووری نووستن]] بەکاری دەھێنن. گەیشتن بە ھەورەبان کارێکی قورسە، ھەر لەبەرەوەیە زۆربەیان فەرامۆشدەکرێن و بەکارناھێندرێن. ئەوان دەتوانن یارمەتی مانەوەی [[پلەی گەرمی]]ی خانووەکان بە جێگیری بدەن. ==ھەواگۆڕکێ== [[پەڕگە:Louver (PSF).png|وێنۆک|250پیکسڵ|ڕاست|ھەواکێشی لۆڤەر <small>(کراوە)</small>ی سەربان لە سەربانی سێگۆشەییدا]] ڕەمزە [[تەلارسازی]]یە سەردەمییەکان ڕێگە بە سەربانی ھەواگۆڕکێ کراو و نەکراو دەدەن لە ھەموو کەش و ھەوایەکدا، ئەگەر بیناکە بە شێوەیەکی دروست دروست کرابێت.<ref name="bscuav">{{cite web |title=BSD-102, Understanding Attic Ventilation |url=https://buildingscience.com/documents/digests/bsd-102-understanding-attic-ventilation |publisher=Building Science Corporation |access-date=26 December 2018}}</ref> بەڵام، سەربانە بەتاڵەکان بەزۆری دەبێت ھەواگۆڕکێیان بۆ بکرێت<ref name="Council2015">{{cite book|author=International Code Council|title=2015 International Building Code Illustrated Handbook|url=https://books.google.com/books?id=6eBTCgAAQBAJ&q=%22attic+spaces%22|year=2015|publisher=McGraw-Hill Education|location= New York|isbn=978-1-259-58613-2|pages=506 (Section 1203.2)}}</ref> بۆ کەمکردنەوەی کۆبوونەوەی [[گەرما]] و [[شێ]] کە دەبنە ھۆی گەشەکردنی [[قارچک]] و داڕزانی تەختەی سەقف و دارە پانکەکانی بنمیچ. لە کەش و ھەوای سارددا، ھەواگۆڕکێ ھاوکارە لە ڕێگریکردن لە دروستبوونی بەستەڵەکی سەر سەقف و دزەکردنی [[ئاو]] کە بەھۆی ئەوەوە دروست دەبێت. لە کەش و ھەوای گەرمدا، ھەواگۆڕکێ بارگرژیی ساردکەرەوەکان کەمدەکاتەوە.<ref name="bscuav"/> ھەندێک جار سەقفێکی گەرمکراو لەگەڵ بەربەستێکی ھەڵمی ناوخۆیی لە سەربانی ھەواگۆڕکێ کراو باشترە. لەو ناوچانەی مەترسیی ئاگرکەوتنەوەی کێوییان ھەیە، ئەگەری ھەیە پریشک بچێتە ناو ھەواکێشی سەربانەکان، بۆیە خانووەکان بەبێ ھەواکێش سەلامەتترن. ئەو ناوچانەی بارانی بەھێزیان ھەیە، تەم یان تەمومژی دەریایی ڕەنگە باشتر بێت خانووەکانیان سەقفی گەرمکراویان ھەبێت نەک ھەواکێش. سەربانێکی نیشتەجێبوون، یان ژوورێکی نیشتەجێبوون بەبێ سەربان ڕەنگە سەقفێکی گەرمکراوی بەکار بھێنێت بۆ ئەوەی ھەوای شێداری ناوچەی نیشتەجێبوون نەتوانێت لەسەر کەرەستەکانی سەقفەکە بە ئاو ببێتەوە. ھەروەھا، بینایەک کە سەقفێکی ئاڵۆزی ھەیە یان زۆر کون و کەلەبەر لە نێوان ناوچەی ڕێکخراو و سەربانەکەدا ھەیە، ڕەنگە بتوانێت بە سەقفێکی گەرمکراو و بەربەستێکی ھەڵمی، ئاوبوونەوەی شێ باشتر یان بە تێچوویەکی کەمتر کۆنتڕۆڵ بکات.<ref name="bscuav"/> یەکێک لە داواکارییە باوەکانی کۆد ئەوەیە کە کۆی ڕووبەری ھەواکێشی سەربان یەکسان بێت یان گەورەتر لە ١/١٥٠ی ڕووبەری زەویی سەربانەکە، لەگەڵ ئەوەی ٥٠ لەسەد یان زیاتری ڕووبەری ھەواکێشەکە لە بەشی سەرەوەی سەربانەکەدا بێت. ھەواکێشەکان و [[لۆڤەر]]ەکان دەبێت بە ئاراستەی پێچەوانەی بای زاڵ بن بۆ ڕێگریکردن لە بارانی بەھێز. ھەواکێشی سۆفیت لە ژێر ڕەخەکان بەزۆری ھەواکێشی نزم دابین دەکەن. ھەواکێشی لۆڤەردار لە [[سەربانەی سێگۆشەیی]]ەکاندا دەتوانن ھەواکێشی بەرز لە خانووی بچووک یان سەربانی سێگۆشەیی کورتدا دابین بکەن. ئەگەر لووتکەی سەقفەکە کراوە بێت، ھەندێک سیستەمی سەقفی کانزایی دەتوانن ھەواکێشی لووتکە لە درێژایی تەواوی ھێڵی لووتکەی سەقفەکە دابنێن.<ref>{{cite web |title=How to install a metal roof ridge cap |url=http://www.abcmetalroofing.com/How-to-Install-a-Ridge-Cap/ |publisher=American Building Components |access-date=26 December 2018}}</ref> جۆرە جیاوازەکانی ھەواکێشی توربین و [[پانکەی ھەواکێشی سەربان|پانکەکانی دەرکردنی ھەوا]] دەتوانن یارمەتیدەر بن لە ھەواگۆڕکێی سەربان و کەمکردنەوەی ڕووبەری پێویستی ھەواکێشە پاسیڤەکان. == سەرچاوەکان == *ویکیپیدیای ئینگلیزیی سادە، ئابی ٢٠١٦. {{تووڵی دەروازە|نژیاروانی}} {{نژیاروانی-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Attics}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:خانووەکان]] [[پۆل:ژوورەکان]] [[پۆل:دیوەکان]] 7vhnom2okdsvge1cxcldsd649pia4bu 1580320 1580319 2026-05-03T05:16:07Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1580320 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Attic-roof-DE-0a.jpg|300px|وێنۆک|ھەورەبانێک]] '''ھەورەبان''' بەرزترین بەشی [[خانوو]]ێکە، کە ڕاستەخۆ دەکەوێتە ژێر [[بان]]ی خانووەکە، بە زۆری یەک [[پەنجەرە]]ی بچووی ھەیە، و بۆ گەیشتن پێی کەڵک لە پەیژە وەردەگیرێت. ھەندێک جار بەکاردەھێندرێت وەکوو کۆگا. ھەندێک خەڵکیش وەکوو [[ژووری نووستن]] بەکاری دەھێنن. گەیشتن بە ھەورەبان کارێکی قورسە، ھەر لەبەرەوەیە زۆربەیان فەرامۆشدەکرێن و بەکارناھێندرێن. ئەوان دەتوانن یارمەتی مانەوەی [[پلەی گەرمی]]ی خانووەکان بە جێگیری بدەن. ==ھەواگۆڕکێ== [[پەڕگە:Louver (PSF).png|وێنۆک|250پیکسڵ|ڕاست|ھەواکێشی لۆڤەر <small>(کراوە)</small>ی سەربان لە سەربانی سێگۆشەییدا]] ڕەمزە [[تەلارسازی]]یە سەردەمییەکان ڕێگە بە سەربانی ھەواگۆڕکێ کراو و نەکراو دەدەن لە ھەموو کەش و ھەوایەکدا، ئەگەر بیناکە بە شێوەیەکی دروست دروست کرابێت.<ref name="bscuav">{{cite web |title=BSD-102, Understanding Attic Ventilation |url=https://buildingscience.com/documents/digests/bsd-102-understanding-attic-ventilation |publisher=Building Science Corporation |access-date=26 December 2018}}</ref> بەڵام، سەربانە بەتاڵەکان بەزۆری دەبێت ھەواگۆڕکێیان بۆ بکرێت<ref name="Council2015">{{cite book|author=International Code Council|title=2015 International Building Code Illustrated Handbook|url=https://books.google.com/books?id=6eBTCgAAQBAJ&q=%22attic+spaces%22|year=2015|publisher=McGraw-Hill Education|location= New York|isbn=978-1-259-58613-2|pages=506 (Section 1203.2)}}</ref> بۆ کەمکردنەوەی کۆبوونەوەی [[گەرما]] و [[شێ]] کە دەبنە ھۆی گەشەکردنی [[قارچک]] و داڕزانی تەختەی سەقف و دارە پانکەکانی بنمیچ. لە کەش و ھەوای سارددا، ھەواگۆڕکێ ھاوکارە لە ڕێگریکردن لە دروستبوونی بەستەڵەکی سەر سەقف و دزەکردنی [[ئاو]] کە بەھۆی ئەوەوە دروست دەبێت. لە کەش و ھەوای گەرمدا، ھەواگۆڕکێ بارگرژیی ساردکەرەوەکان کەمدەکاتەوە.<ref name="bscuav"/> ھەندێک جار سەقفێکی گەرمکراو لەگەڵ بەربەستێکی ھەڵمی ناوخۆیی لە سەربانی ھەواگۆڕکێ کراو باشترە. لەو ناوچانەی مەترسیی ئاگرکەوتنەوەی کێوییان ھەیە، ئەگەری ھەیە پریشک بچێتە ناو ھەواکێشی سەربانەکان، بۆیە خانووەکان بەبێ ھەواکێش سەلامەتترن. ئەو ناوچانەی بارانی بەھێزیان ھەیە، تەم یان تەمومژی دەریایی ڕەنگە باشتر بێت خانووەکانیان سەقفی گەرمکراویان ھەبێت نەک ھەواکێش. سەربانێکی نیشتەجێبوون، یان ژوورێکی نیشتەجێبوون بەبێ سەربان ڕەنگە سەقفێکی گەرمکراوی بەکار بھێنێت بۆ ئەوەی ھەوای شێداری ناوچەی نیشتەجێبوون نەتوانێت لەسەر کەرەستەکانی سەقفەکە بە ئاو ببێتەوە. ھەروەھا، بینایەک کە سەقفێکی ئاڵۆزی ھەیە یان زۆر کون و کەلەبەر لە نێوان ناوچەی ڕێکخراو و سەربانەکەدا ھەیە، ڕەنگە بتوانێت بە سەقفێکی گەرمکراو و بەربەستێکی ھەڵمی، ئاوبوونەوەی شێ باشتر یان بە تێچوویەکی کەمتر کۆنتڕۆڵ بکات.<ref name="bscuav"/> یەکێک لە داواکارییە باوەکانی کۆد ئەوەیە کە کۆی ڕووبەری ھەواکێشی سەربان یەکسان بێت یان گەورەتر لە ١/١٥٠ی ڕووبەری زەویی سەربانەکە، لەگەڵ ئەوەی ٥٠ لەسەد یان زیاتری ڕووبەری ھەواکێشەکە لە بەشی سەرەوەی سەربانەکەدا بێت. ھەواکێشەکان و [[لۆڤەر]]ەکان دەبێت بە ئاراستەی پێچەوانەی بای زاڵ بن بۆ ڕێگریکردن لە بارانی بەھێز. ھەواکێشی سۆفیت لە ژێر ڕەخەکان بەزۆری ھەواکێشی نزم دابین دەکەن. ھەواکێشی لۆڤەردار لە [[سەربانەی سێگۆشەیی]]ەکاندا دەتوانن ھەواکێشی بەرز لە خانووی بچووک یان سەربانی سێگۆشەیی کورتدا دابین بکەن. ئەگەر لووتکەی سەقفەکە کراوە بێت، ھەندێک سیستەمی سەقفی کانزایی دەتوانن ھەواکێشی لووتکە لە درێژایی تەواوی ھێڵی لووتکەی سەقفەکە دابنێن.<ref>{{cite web |title=How to install a metal roof ridge cap |url=http://www.abcmetalroofing.com/How-to-Install-a-Ridge-Cap/ |publisher=American Building Components |access-date=26 December 2018}}</ref> جۆرە جیاوازەکانی ھەواکێشی توربین و [[پانکەی ھەواکێشی سەربان|پانکەکانی دەرکردنی ھەوا]] دەتوانن یارمەتیدەر بن لە ھەواگۆڕکێی سەربان و کەمکردنەوەی ڕووبەری پێویستی ھەواکێشە پاسیڤەکان. == سەرچاوەکان == {{تووڵی دەروازە|نژیاروانی}} {{پۆلی کۆمنز|Attics}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:خانووەکان]] [[پۆل:ژوورەکان]] [[پۆل:دیوەکان]] 0s7eqm33i0rmpv1feeig2jz2jmuimy1 0 131897 1580140 1580109 2026-05-02T12:03:08Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1580140 wikitext text/x-wiki {{نیشانەی وتاری هەڵبژێردراو}} {{Infobox television | show_name = شێرلۆک | image = 111943-sherlock-sherlock-poster.jpg | alt = A view of the London skyline, with the word "Sherlock" in black letters | caption = | genre = [[فیلمی تاوان]] | creator = {{Plain list| * [[مارک گاتس]] * [[ستیڤن مۆفات]]}} | based_on = {{Based on|''[[شێرلۆک ھۆڵمز]]''|[[ئارتەر کۆنان دۆیڵ]]}} | writer = {{Plain list| * مارک گاتس * ستیڤن مۆفات * ستیڤن تۆمبسن}} | starring = {{Plain list| * [[بێنێدیکت کەمبەرباچ]] * مارتن فریمن * [[ڕوپەرت گرەیڤز]] * [[ئونا ستابس]] * مارک گاتس * [[ڵویز بریڵی]] * [[ئاندرو سکۆت (ئەکتەر)|ئاندرو سکۆت]] * ئەماندا ئابینگتۆن}} | composer = {{Plainlist| * دەیڤد ئاڕنۆڵد * مایکڵ پڕایس}} | country = {{ئاڵا|شانشینی یەکگرتوو}} | language = [[ئینگلیزی]] | num_series = ٤ <!-- Updated as seasons premiere and not in advance per WP:CRYSTAL --> | num_episodes = <onlyinclude>١٣</onlyinclude> <!-- Updated as episodes are aired and not in advance per WP:CRYSTAL --> | list_episodes = List of Sherlock episodes | executive_producer = {{Plain list| * مارک گاتس * ستیڤن مۆفات * بێڕڵ ڤێرتو * ڕێبێکا یاتۆن * بێسان جۆنز * سو ڤێرتو}} | producer = {{Unbulleted list|سو ڤێرتو|ئیڵەین کامیرۆن}} | editor = {{Unbulleted list|چاڕڵی فیڵیپس|ماڵی ئیفەنز|تیم پۆرتەر|یان مایاڵز<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.hartswoodfilms.co.uk/news/2015/sherlock-editor-yan-miles-wins-an-eddie-award/|سەردێڕ=Sherlock editor Yan Miles wins an Eddie Award|وێبگە=Hartswood Films|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161104074906/http://www.hartswoodfilms.co.uk/news/2015/sherlock-editor-yan-miles-wins-an-eddie-award/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>}} | cinematography = {{Unbulleted list|فابیان وانگەر|ستیڤ ڵاوێس}} | camera = کامێرای یەکدانە<!--مەبەست چییە لە «کامێرای یەکدانە؟» --> | runtime = ٨٥–٩٠ خولەک | company = {{Unbulleted list|فیلمەکانی ھارتسوود|بی بی سی وێڵز|دەبلیو جی بی ئێچ}} | channel = {{Unbulleted list|بی بی سی وەن|بی بی سی ئێچ دی (٢٠١٠)|بی بی سی وەن ئێچ دی (٢٠١٢–ئێستا) |[[پی بی ئێس]] (٢٠١٠–ئێستا)}} | picture_format = 576i50{{ھن}}1080i50 (کوالێتی بەرز) | audio_format = ستۆریۆفۆنیک | first_aired = {{Start date|2010|07|25|df=y}} | last_aired = ئێستا | website = http://www.bbc.co.uk/programmes/b018ttws | production_website = https://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/sherlock/ | production_website_title = PBS Official Website}} '''شێرلۆک''' ({{بە ئینگلیزی|Sherlock}}) زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنیی بەڕیتانییە و لە جۆری تاوان و درامایە و وێنەیەکی ئێستا بۆ کارەکانی لێکۆڵەر [[شێرلۆک ھۆڵمز]]ی [[ئارتەر کۆنان دۆیڵ]] پیشان دەدات، زنجیرەکە لەلایەن [[ستیڤن مۆفات]] و [[مارک گاتس]]ەوە دروستکراوە و لە پاڵەوانێتی [[بێنێدیکت کەمبەرباچ]] و مارتن فریمنە بە ڕۆڵەکانی شێرلۆک ھۆڵمز و [[دکتۆر واتسن]]. ١٣ ئەڵقە لە زنجیرەکە بەرھەمھێنراوە و سێیەکی سەرەتا لە ساڵی ٢٠١٠ پەخش کرا، وەرزی دووەمی زنجیرەکە لە ساڵی ٢٠١٢ پەخش کرا، و وەرزی سێیەمی زنجیرەکە لە کانوونی دووەمی ٢٠١٤ دا بەدوایدا ھات. ھەروەھا بەرھەمھێنەری جێبەجێکار ستیڤن مۆفات ھەستا بە ئەستۆگرتنی بەرھەمھێنانی وەرزی چوارەم کە لە ساڵی ٢٠١٧ دا پەخشکرا.<ref name="fourthseries">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان = http://www.theguardian.com/tv-and-radio/2014/jan/09/sherlock-back-fourth-series-steven-moffat |سەردێڕ = Sherlock will be back for fourth series, says producer Steven Moffat |دوایین١=Brown |یەکەم١=Maggie |ڕێکەوت= ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤| بەرھەم=The Guardian Australia |بڵاوکەرەوە = Guardian News and Media Limited |ڕێکەوتی سەردان = ٢٠ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> زنجیرەکە بۆ زیاتر لە ٢٠٠ ناوچە فرۆشرا.<ref name="ئۆتۆماتیکی دروستکراوە١">[http://www.youtube.com/watch?v=jNzeuzYPiLc Sherlock in five languages - BBC Worldwide Showcase - YouTube<!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120226114026/http://www.youtube.com/watch?v=jNzeuzYPiLc&gl=US&hl=en |date=٢٦ی شوباتی ٢٠١٢}}</ref> ئەو کاتەی بیرۆکەی دروستکردنی زنجیرەکە بۆ مۆفات و گاتیس ھات، ئەوان لە گەشتێک بوون بۆ شاری [[کاردیف]] تا زنجیرەی «دکتۆر ھوو» بنووسن، بیرۆکەکە بریتیبوو لە بەرھەمھێنانی لەبەرگرتنەوەیەک بۆ کارەکانی ئارتەر کۆنان دۆیڵ، و تێیدا شێرلۆک ھۆڵمز تەکنەلۆژیاکانی ئێستا بۆ یارمەتیدانی لە شیکارکردنی دۆسییەکان بەکاربھێنێت، وەک بەشداربوو لە دروستکردنی زنجیرەکەدا، ھەر یەکێک لە مۆفات و گاتیس لە نووسنی یەک ئەڵقەی ھەر وەرزێک بەشداربوون، ئەمەش لە کاتێکدا ئەڵقەکانی تر لەلایەن ستیفن تۆمبسن دەنووسران. بەھۆی کارەکەی لە شاکارە ھونەرییەکاندا، فیلمەکانی ھارتسوود زنجیرەیەکیان بۆ سوودی [[بی بی سی]] بە ھاوبەشی لەگەڵ WGBH بەرھەمھێنا. زنجیرەکە بە شێوەیەکی سەرەکی لە کاردیف، و چەند شۆێنکی تر تۆمار کراوە، و ھەروەھا شەقامی گاور لە [[لەندەن]] وەک شەقامی ٢٢١ب بەیکەر بەکارھێنراوە، کە ئەو شەقامەیە کە ھۆڵمز و واتسن تێیدا دەژیان. زنجیرەکە ھۆڵمز وا دەنەخشێنێت کە «لێکۆڵەرێکی ڕاوێژکارە» و یارمەتی پۆلیسی میتروبوڵیتان و بە تایبەتی لێکۆڵەری پشکنەر گرێگ لستراد ([[ڕوپەرت گرەیڤز]]) لە شیکارکردنی تاوانەکان دەدات، ھۆڵمز لەلایەن ھاوماڵەکەی دکتۆر جۆن واتسنەوە یارمەتی دەدرێت کە لە [[خزمەتی سەربازی]] گەڕاوەتەوە، لەگەڵ ئەوەی زنجیرەکە تاوانی جیاواز پیشان دەدات، بە بەردەوامی شەڕی نێوان ھۆڵمز و دوژمنە گەورەکەی جێم مۆریاتی ([[ئاندرو سکۆت (ئەکتەر)|ئاندرو سکۆت]]) پیشان دەدات. ماوە ماوە، زانای نەخۆشییەکان مۆڵی ھۆپەر ([[لویز بریلی]]) یارمەتی شێرلۆک دەدات لە شیکارکردنی دۆسییەکاندا. ھەروەھا چەند ڕۆڵگێڕێکی تری وەک [[ئونا ستابس]] بە ڕۆڵی خاتوو ھدسن و [[مارک گاتس]] بە ڕۆڵی [[مایکرۆفت ھۆڵمز]] برا گەورەی ھۆڵمز شایەنی سەرنجن. دوای ئەڵقەیەکی پێشکەش نەکراو لە ٢٠٠٩دا، وەرزی یەکەم بە سێ ئەڵقە کە ھەر یەکێکیان ٩٠ خولەک بوون لەسەر بی بی سی وەن و بی بی سی ئێچ دی ڤی لە ٢٠١٠ پەخش کران؛ پاشان وەرزی دووەم لە ٢٠١٢ دا پەخشکرا و بەدوایدا ئەڵقەیەکی تایبەت پێش دەرچوونی وەرزی سێیەم لە کانوونی دووەمی ٢٠١٤ ھات. پێشوازی ڕەخنەیی بە شێوەیەکی گەورە ئەرێنی بوو، و زنجیرەکەش بووە خاوەنی زۆرێک لە لێدوانی ستایش کە وەسفی کوالێتی چیڕۆک و ڕۆڵی ئەکتەرەکان و دەرھێنانیان دەکرد. زنجیرەی شێرلۆک بۆ زۆر خەڵات پاڵێورا، وەک خەڵاتی ئەکادیمیای بەریتانی بۆ بەرنەمە تەلەڤیزیۆنییەکان، و [[خەڵاتی ئێمی|خەڵاتەکانی ئێمی]] و توانی چەندەھای لێ بباتەوە. وەرزی سێیەم دەرچوو کە لەسەر [[دی ڤی دی]] و [[بلو ڕای]] پەخشکرا، ئەمەش لەگەڵ چەند کارێکی تری سێر ئارتەر کۆنان دۆیڵ، و ھەروەھا مۆسیقای تۆمارکەریی لە بەرھەمھێنانی دەیڤد ئارنۆڵد و مایکڵ برایسە. لە کانوونی دووەمی ٢٠١٤ بەرنامە مۆبایلییە فەرمییەکەی بە ناوی «شێرلۆک: ھێڵەکە» ({{بە ئینگلیزی|Sherlock: The Network}}) دەرچوو.<ref name="Jeffrey">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Jeffrey|یەکەم=Morgan|سەردێڕ=Sherlock: The Network app: 'It's a bit of Cumberbatch in your pocket'|ناونیشان=http://www.digitalspy.co.uk/tech/s129/sherlock/news/a545410/sherlock-the-network-app-its-a-bit-of-cumberbatch-in-your-pocket.html|بڵاوکەرەوە=Digital Spy}}</ref><ref name="itunes.apple.com">[https://itunes.apple.com/gb/app/sherlock-the-network/id734800854?mt=8 Sherlock: The Network on the App Store on iTunes<!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305100822/https://itunes.apple.com/gb/app/sherlock-the-network/id734800854?mt=8 |date= ٥ی ئازاری ٢٠١٦}}</ref> لە ٢ی تەممووزی ٢٠١٤دا، نوێکردنەوەی زنجیرەکە بۆ وەرزی چوارەم ڕاگەیەندرا کە لە سێ ئەڵقە پێکھات، و لەگەڵ دەستپێکی ٢٠١٦ تۆمار کرا، ئەمەش دوای پەخشکردنی ئەڵقەیەکی تایبەت بە بۆنەی جەژنی لەدایکبوونی ساڵی ٢٠١٥، کە کارکردن لەسەری لە کانوونی دووەمی ساڵی پێشوو دەستی پێکرد.<ref>[http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/sherlock-miss-me "Miss me?" The nation's favourite detective returns to BBC One] [[بی بی سی]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171124170224/http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/sherlock-miss-me |date=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/sherlock-announcement-special-confirmed-three-3799440 |سەردێڕ=Sherlock announcement: Special confirmed with 'three new episodes' as #221back riddle is revealed |ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠١٤|بەرھەم= Daily Mirror |بڵاوکەرەوە=MGN Limited |ڕێکەوتی سەردان = ٢٠ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> مارک گاتس ئاماژەی بۆ وەرزە نوێکە کرد و وتی ھۆڵمز و واتسن ھەڵسان بە ئەنجامدانی چەندین سەرکێشی نوێ و سەرنجڕاکێش کە پێشتر ئەنجامیان نەداوە، و ھەروەھا ستافەکە بۆ گەڕانەوە بۆ کارەکەیان زۆر پەرۆشن.<ref>[http://www.mbc.net/ar/programs/scoopwithraya/articles/موسم-رابع-من-Sherlock-فی-الطریق---اعرف-تفاصیلە-ومیعاد-عرضە.html وەرزی چوارەمی شێرلۆک لە ڕێگایە. لە کەناڵی ئێم بی سی.]{{بەستەری مردوو|url=http://www.mbc.net/ar/programs/scoopwithraya/articles/موسم-رابع-من-Sherlock-فی-الطریق---اعرف-تفاصیلە-ومیعاد-عرضە.html |date=ئابی ٢٠١٨}}</ref> سەرچاوەکانی تر دواکەوتنی تۆمارکردنی وەرزی چوارەم بۆ پڕی خشتەی ڕۆژانەی پاڵەوانەکانی زنجیرەکە مارتن فریمن و بێنێدیکت کەمبەرباچ دوای بەدەستھێنانی ژیاننامەیەکی سینەمایی سەرکەوتوو دەگەڕێننەوە. ستیڤن مۆفات نووسەری بەشداربووی زنجیرەکە ئاماژەی بەوە کرد کە چاوەڕێی ئەوە نەبوو شێرلۆک وەرزی سێیەم تێپەڕێنێت، و لەسەر ستافی بەرھەمھێنان بوو کە پاڵەوانەکانی ڕازیبکات تا بگەڕێنەوە بۆی دوای ئەوەی بەھۆی تاقیکردنەوە سینەماییەکەیانەوە پێویستیان پێی نەما.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.qannat.com/tv/sherlock-showrunner-had-to-convince-the-stars-to-come-back/ |سەردێڕ=کەناڵی تەلەڤیزیۆن: نووسەری شێرلۆک لەسەری پێویستبوو بێنێدیکت کەمبەرباچ ڕازیبکات تا بۆ زنجیرەکە بگەڕێتەوە |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160305093100/http://www.qannat.com/tv/sherlock-showrunner-had-to-convince-the-stars-to-come-back/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە مانگی نیسانی ساڵی ٢٠١٦ دا، تۆمارکردنی وەرزی چوارەم دەستی پێکرد تا لە ٢٠١٧ پێشکەش بکرێت، و مارک گاتس دڵنیای کردەوە کە وەرزی چوارەم وەک پێشووەکەی دەبێت و لە ئەڵقەیەکی تایبەت لە سەرەتادا و سێ ئەڵقەی تر بەدوایدا پێکدێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.mbc.net/ar/programs/scoopwithraya/articles/موسم-رابع-من-Sherlock-في-الطريق---اعرف-تفاصيله-وميعاد-عرضه.html |سەردێڕ=وەرزی چوارەمی شێرلۆک لە ڕێگایە. بە پێنووسی حەسام ئەلدین عەماد. |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161228010836/http://www.mbc.net/ar/programs/scoopwithraya/articles/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%85-%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D9%85%D9%86-Sherlock-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B7%D8%B1%D9%8A%D9%82---%D8%A7%D8%B9%D8%B1%D9%81-%D8%AA%D9%81%D8%A7%D8%B5%D9%8A%D9%84%D9%87-%D9%88%D9%85%D9%8A%D8%B9%D8%A7%D8%AF-%D8%B9%D8%B1%D8%B6%D9%87.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەروەھا بەرھەمھێنەر ستیڤن مۆفات وتی دەکرێت وەرزەکە ببێت بە کۆتا وەرزی زنجیرەکە، ئەمەش لەبەر ئەگەری بەشداری نەکردنی پاڵەوانی زنجیرەکە بێنێدیکت کەمبەرباچ لە وەرزەکانی داھاتوودا بەھۆی سەرقاڵییەوە،<ref>[http://www.alsahmnews.com/295755/منتج-مسلسل-شارلوك-هولمز-الموسم-الرابع تیر نیوز بەرھەمھێنەری زنجیرەی شێرلۆک ھۆڵمز: وەرزی چوارەم ئەگەری ھەیە کۆتا بێت.] بە پێنووسی: ئەمیرە مەحمود {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170801115128/http://www.alsahmnews.com/295755/%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%AC-%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%B3%D9%84-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D9%84%D9%88%D9%83-%D9%87%D9%88%D9%84%D9%85%D8%B2-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B9 |date= ١ی ئابی ٢٠١٧ }}</ref> ھەر چەنێک دواتر لەم قسانەی پەشیمان بووە و سووربوونی خۆی لە بەرھەمھێنانی وەرزی پێنجەمی زنجیرەکە ڕاگەیاند. یەکێک لە ڕەخنەگرەکان وتی کە زنجیرەکە بە ڕێگایەکی بلیمەتانە و زانیارییەکی زیرەکانە ڕووداوەکان دەگێڕیتەوە و کەسایەتییەکان بە شێوەیەکی تایبەت و درامی بە قووڵبوونەوە بە لایەنە مرۆڤییەکەیانەوە بە جۆرێک دروست دەکات. ئەوەشی زیاد کرد لەگەڵ ئەوەی لایەنی درامی لە کارەکەدا بەڵام کارەکە «خۆشییەکی پووخت و ژەمێکی سەرنجڕاکێش و زۆر تایبەت بۆ بینەر پێشکەش دەکات». ھەروەھا وتی لەگەڵ ئەوەی ھەر ئەڵقەیەک کاتژمێر و نیوێکە، کە وای لێکردووە لە فیلمەکانەوە نزیک بێت، بەڵام لە ڕووداوەکانیدا پەیوەنتیدارە. ئەوە لە زنجیرەکەدا بە تایبەت دانراوە کە دەربارەی شێرلۆک ھۆڵمزە و نوێتی و پێشکەوتنی پێدراوە «واتە گەردوونێکی نوێی لەلایەنی ھونەری لە بوواری نووسینی ڕووداوەکان و گێڕانەوە بە ڕێگایەکی زیاتر کێشکراو و ڕازیکردن دەربارەی کارێک لەباتی گێڕانەوەی لە سەردەمێکی زۆر کۆندا پێداوە.» لەگەڵ ئەوەشدا زۆرێک لە ئاشقانی کەسایەتی شێرلۆک ھۆڵمز ڕەخنەیان لە گۆڕانی زنجیرەکە گرتووە و لەبەرگرتنەوە ڕاستەقینەکەیان زیاتر بەدڵبووە کە ڕووداوەکانی لە [[چاخی ڤیکتۆریا]]دا لە سەدەی نۆزدەیەمدا ڕوودەدات ھەر وەک چۆن ئارتەر کۆنان دۆیڵ لە ڕۆمانەکانیدا دایناوە.<ref>[http://saudibo.com/reviews/sherlock-شيرلوك-هولمز/ بلیتخانەی سعودی: شێرلۆک ھۆڵمز سەردەمی نوێ.] بە پێنووسی: ئەحمەد ئەلعەقیلی {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170629054844/http://saudibo.com/reviews/sherlock-%D8%B4%D9%8A%D8%B1%D9%84%D9%88%D9%83-%D9%87%D9%88%D9%84%D9%85%D8%B2/ |date=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٧ }}</ref> ھەندێک لە پێگەکانی ڕۆمانە ڕاستەقینەکە ماونەتەوە، تەنانەت گەر بە شێوەیەکی نوێ بێت. بۆ نموونە بۆرییە بەناوبانگەکەی بە لەزگەکانی نیکۆتینی سەدەی بیست و یەک گۆڕدراوە، ئەمەش لە کاتێکدا شێوە سەرەکییەکەی وەک کڵاو و پاڵتووەکەی و ژەنینی کەمان نەگۆڕاوە و ھێڵدراوەتەوە.<ref>[http://www.arageek.com/art/2015/09/05/why-do-we-love-crime-series.html ئاراجیک: بۆچی زنجیرەکانی لێکۆڵینەوە و مەتەڵەکانمان خۆشدەوێت؟] بە پێنووسی: نورا ناجی. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170429094818/http://www.arageek.com/art/2015/09/05/why-do-we-love-crime-series.html |date=٢٩ی نیسانی ٢٠١٧}}</ref> == بەرھەمھێنان == === بیرۆکە و پێشخستن === ستیڤن مۆفات و مارک گاتس لە بیرۆکەی زنجیرەکە و تێگەیشتنەکەیدا داھێنەرانە بوون.<ref name="Parker">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین= Clarke|یەکەم= Steve|ڕێکەوت= ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩|ناونیشان= http://www.variety.com/article/VR1118009441.html?categoryId=3750&cs=1|سەردێڕ= Can Holmes solve co-prod mystery?|بەرھەم= Variety|بڵاوکەرەوە= Reed Business Information|ڕێکەوتی سەردان= ٢١ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20100118182407/http://www.variety.com/article/VR1118009441.html?categoryId=3750&cs=1|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> پێشتر مۆفات لە ڕۆمانی [[دۆسییە سەیرەکەی دکتۆر جێکڵ و بەڕێز ھاید]] لە زنجیرەی جێکڵ کە لە ساڵی ٢٠٠٧ دەرچوو، کاری دەکرد،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم = James|دوایین= Walton |سەردێڕ=The weekend on television |ناونیشان=http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=/arts/2007/06/18/nosplit/bvtv18last.xml |بەرھەم=The Telegraph |ڕێکەوت=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان = ٢١ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> لە کاتێکدا گاتس کاری لەسەر ئەڵقەیەکی زنجیرەی دکتۆر ھوودا (مردووە شێواوەکان) دەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gatiss |یەکەم = Mark |سەردێڕ=Doctor Who: The Shooting Scripts |ناونیشان=https://archive.org/details/doctorwhoshootin0000unse |بڵاوکەرەوە=BBC Books |ساڵ=٢٠٠٥ |ژپنک=٠-٥٦٣-٤٨٦٤١-٤}}</ref> ھەر یەکێک لە گاتس و مۆفات لە زنجیرەی دکتۆر ھوودا نووسەر بوون، و گوفتوگۆیان لەسەر بیرۆکەی دروستکردنی چیڕۆکی زنجیرەی شێرلۆک کردووە لە کاتی گەشتێکیاندا بۆ شاری کاردیف، کە بنکەی بەرھەمھێنانی زنجیرەی ھووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Bevan |یەکەم= Nathan|ڕێکەوت= ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ناونیشان=http://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/2009/01/15/benedict-cumberbatch-martin-freeman-star-in-new-bbc-sherlock-holmes-drama-filmed-in-cardiff-91466-22695776/|سەردێڕ= Benedict Cumberbatch, Martin Freeman star in new BBC Sherlock Holmes drama filmed in Cardiff|بەرھەم=South Wales Echo|بڵاوکەرەوە= Western Mail and Echo}}</ref> کاتێک لە شاری مۆنت کارلۆ لەبەر دابەشکردنی خەڵاتەکان دەمانەوە، بەرھەمھێنەر سو فریتۆ ھانیدان بیرۆکەکە<!--بیرۆکەی چی؟ --> بەخۆیان پێشبخەن پێش ئەوەی تیمێکی تر پێشیان بکەون.<ref name="s1ep1-comm">Sue Vertue, Steven Moffat and Mark Gatiss. DVD audio commentary for "A Study in Pink"</ref> پاشان لە ئەیلوولی ٢٠٠٨ دا ئەو دوانە بە بانگکردنی ستیڤن تۆمبسن ھەستان تا لەگەڵیاندا کار بکات.<ref name="memoirs">Thompson, Steve "Introduction" In: {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Sherlock&nbsp;– The Memoirs of Sherlock Holmes |ناونیشان=https://archive.org/details/memoirsofsherloc0000doyl_e6f5 |یەکەم=Arthur |دوایین=Conan Doyle |بڵاوکەرەوە=BBC Books |ساڵ=٢٠١٢ |ژپنک=١-٨٤٩٩٠-٤٠٦-٥|origyear=First published 1894 |پەڕە=vii-ix}}</ref> گاتس ڕەخنەی لە کارە تەلەڤیزیۆنییە پێشووەکانی شێرلۆک ھۆڵمز گرتووە و وتوویەتی کە زۆر خاوە، چونکە زۆربەی کاتی [[جەنگی جیھانی دووەم]]دا تۆمار دەکات.<ref name="guardian">[http://www.guardian.co.uk/tv-and-radio/2010/jul/18/sherlock-holmes-is-back-bbc Sherlock Holmes is back… sending texts and using nicotine patches | Television & radio | The Guardian<!-- سەردێڕەکە بە بۆت دروستکراوە -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120109085656/http://www.guardian.co.uk/tv-and-radio/2010/jul/18/sherlock-holmes-is-back-bbc |date= ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢}}</ref> شێرلۆک ھۆڵمز لە زنجیرەکە جۆری نوێی تەکنۆلۆژیا بەکاردەھێنێت، وەک کورتە نامە و ھێڵی ئینتەرنێت و تەنانەت [[سیستمی شوێندۆزیی جیھانی]] تا تاوانەکان شیکار بکات.<ref name="guardian"/> پۆڵ ماکگیگان وتی ئەمە پارێزگاریکردن لە کارەکەی کۆنان دۆیڵە، ئەمەش ئاماژەیە کە دەکرا ھۆڵمز لە ڕۆمانەکەدا ھەر وەک زنجیرەکە ھەر ئامێرێک بەکاربھێنێت، و ئەو ھەموو کات لە تاقیگە خەریکی تاقیکردنەوە بوو، و زنجیرەکە تەنیا لەبەرگرتنەوەیەکی نوێی ڕۆمانەکەیە.<ref name="herald">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |سەردێڕ=Times have changed but crimes are the same for new Sherlock Holmes |ناونیشان=http://www.heraldscotland.com/news/home-news/times-have-changed-but-crimes-are-the-same-for-new-sherlock-holmes-1.1042129 |یەکەم=Brian |دوایین=Pendreigh |ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠١٠ |بەرھەم=The Herald |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131105135259/http://www.heraldscotland.com/news/home-news/times-have-changed-but-crimes-are-the-same-for-new-sherlock-holmes-1.1042129 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەم لەبەرگرتنەوە ھاوچەرخە ھەندێک لە پێگە چیڕۆکە ڕاستەقینەکەی پاراستووە، وەک شەقامی بێکەر و دوژمنە گەورەکەی مۆریاتی.<ref name="telegraph19122008">[http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/3852882/BBC-to-make-a-modern-day-Sherlock-Holmes.html BBC to make a modern-day Sherlock Holmes - Telegraph<!-- سەردێڕەکە بە بۆت دروستکراوە -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170527013258/http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/3852882/BBC-to-make-a-modern-day-Sherlock-Holmes.html |date=٢٧ی ئایاری ٢٠١٧}}</ref> لەگەڵ ئەوەی ڕووداوەکانی چیڕۆکەکە بۆ ئێستا جووڵێنراوە، بەڵام ھەندێکی ھیچی نەگۆڕدراوە، بۆ نموونە جۆن واتسن لە زنجیرەکەدا لە خزمەتی سەربازی لە جەنگی ئەفغانسات گەڕاوەتەوە، کاتێک واتسن لە چیڕۆکە ڕاستەقینەکەدا لە جەنگی ئەنگڵو-ئەفغانستانی دووەم گەڕاوەتەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر=AP|ڕێکەوت= ١٦ی ئابی ٢٠٠٩|ناونیشان=http://www.walesonline.co.uk/showbiz-and-lifestyle/2009/08/16/life-outside-the-office-for-martin-freeman-91466-24449418/|سەردێڕ= Life outside The Office for Martin Freeman|بەرھەم= Wales on Sunday|بڵاوکەرەوە = Western Mail and Echo}}</ref> گاتس ھەروەھا وتی: «ئەوە ھەمان جەنگە. ھەمان جەنگی دۆڕاو.»<ref name="guardian"/> وا بڕیاربوو ماوەی زنجیرەکە ٦٠ خولەک بێت بەپێی ئەوەی لە ڤیستیڤاڵی ئیدنبرەی نێودەوڵەتی بۆ تەلەڤیزیۆن لە ئابی ٢٠٠٨ ڕاگەیەندرا،<ref name="Parker"/> و بڕیاردرا زنجیرەکە تا کۆتاییەکانی ساڵی ٢٠٠٩ پەخش بکرێت.<ref name="telegraph19122008"/> بە ھەر حاڵ، ڕۆژنامەی [[گاردیان]] ڕایگەیاند کە بوودجەی ئەڵقە تاقیکردنەوەییەکە بە ٨٠٠٬٠٠٠ [[پاوەندی ستەرلینگی]] دەنرخێنرێت، ھەروەھا ڕۆژنامەکە پڕوپاگەندەیەکی گەورەی بڵاو کردەوە کە دەڵێت ئەڵقە تاقیکردنەوەییەکە کارەساتێکی گەورە بووە.<ref name="lawson-rebirth">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Mark |دوایین=Lawson |سەردێڕ=The rebirth of Sherlock |ڕێکەوت=٢ی ئەیلوولی ٢٠١٠|ناونیشان=http://www.guardian.co.uk/tv-and-radio/2010/sep/02/sherlock-mark-lawson |بەرھەم=The Guardian |ڕێکەوتی سەردان = ٢١ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> بی بی سی دواتر بڕیاردا کە ئەڵقەکە پەخش نەکات، و داوای کرد سێ زنجیرەی تەواو کە ماوەی ھەر یەکێکیان ٩٠ خولەک بێت تۆمار بکرێت.<ref name="lawson-rebirth"/><ref name="Mail-yearend">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.guardian.co.uk/tv-and-radio/2010/dec/26/christmas-tv-replay-2010-downloads|سەردێڕ=Replay the best of 2010|دوایین=Heritage|یەکەم=Stuart|ڕێکەوت=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|بەرھەم=The Guardian |ڕێکەوتی سەردان = ٢١ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> === دەستەی ڕۆڵگێڕان و کەسایەتییەکان === <gallery mode="packed" heights="195px"> Benedict Cumberbatch filming Sherlock cropped2.jpg | [[بێنێدیکت کەمبەرباچ]]{{ھن}}([[شێرلۆک ھۆڵمز]]) Martin Freeman filming Sherlock cropped2.jpg | مارتن فریمن{{ھن}}([[دکتۆر واتسن|جۆن واتسن]]) Mark Gatiss by Gage Skidmore.jpg | [[مارک گاتس]]{{ھن}}([[مایکرۆفت ھۆڵمز]]) Rupert Graves 2010 cropped.jpg | [[ڕوپەرت گرەیڤز]]{{ھن}}(گرێگ لیستراد) Loobrealeyheadshot.jpg | [[لویز بریلی]]{{ھن}}(مۆلی ھۆپەر) Pride_07_(15272510975).jpg | [[ئاندرو سکۆت]]{{ھن}}(جێم مۆریاتی) </gallery> * [[بێنێدیکت کەمبەرباچ]] بە ڕۆڵی شێرلۆک ھۆڵمز: بە گشتی نازانێت لەگەڵ کەسانی تر مامەڵە بکات. شێرلۆک کەسێکی تایبەتە و مێشکێکی ھاوشێوەی «مەکینەی ئۆتۆمبێڵی پێشبڕکێ» ی ھەیە، و ئەو پێویستییەکی ھەمیشەیی بۆ شیکارکردنی دۆسییە و مەتەڵە ئاڵۆزەکان ھەیە؛ ھەر چەنێک ئەم کێشانە زیاتر ئاڵۆز بن شتەکە باشترە. ئەو خۆی بە تاکە لێکۆڵەری ڕاوێژکار لە جیھاندا دادەنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.bbc.co.uk/programmes/b018ttws/profiles/sherlock-holmes |سەردێڕ=Characters: Sherlock}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.thescienceofdeduction.co.uk/ |سەردێڕ=The Science of Deduction |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180622153038/http://www.thescienceofdeduction.co.uk/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> مۆفات دوای ڕۆڵەکەی لە فیلمی باجداندا سەرنجی خستە سەر ئەکتەر بێنێدیکت کەمبەرباچ، و ئەویش دوای خوێندنەوەی سیناریۆکە ڕازی بوو بە گێڕانی ڕۆڵی شێرلۆک ھۆڵمز.<ref name="unlocking">"Unlocking Sherlock", documentary included on the Series 1 DVD/Blu-Ray release</ref> ڕۆژنامەی گاردیان دەربارەی کەمبەرباچ وتی: «ناوبانێگی گەورەی لە گێڕانی ڕۆڵە سەیرەکان و ڕۆڵە بلیمەتەکاندا ھەیە، و ڕۆڵگێڕانی بۆ ڕۆڵی ھۆڵمز زۆر سەرنجڕاکێش و داھێنەرانە و کەمێک شێواوە.»<ref name="Mitchison">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Amanda |دوایین=Mitchison |سەردێڕ=Benedict Cumberbatch on playing Sherlock Holmes |ناونیشان=http://www.guardian.co.uk/tv-and-radio/2010/jul/17/benedict-cumberbatch-sherlock-holmes |بەرھەم=The Guardian |ڕێکەوت=١٧ی تەممووزی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان = ٢١ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> نووسەرەکان پێیان وابوو کەسایەتی شێرلۆک نابێت وەک «مرۆڤی سەردەم» قسە بکات، تا وەک ئەوەی وتار بڵێت دەرنەکەوێت.<ref name="ds-moff-trf"/> بەڵام ئەمە لە وەرزی دووەمدا گۆڕدرا. * مارتن فریمن بە ڕۆڵی [[دکتۆر واتسن|جۆن واتسن]]: ئازا و زیرەک و فێڵباز و کرداری. پێشتر وەک پزیشکی سووپا کاری کردووە، ورەی لە جەنگی ئەفغانستاندا شکاوە. واتسن شێوەیەکی نوێی ژیانی دۆزییەوە کاتێک چاوی بە ھۆڵمز کەوت، لەگەڵ ئەوەی ئەو نزیکترین ھاوڕێیەتی بەڵام لە ساردییەکەی و ڕێگا خاو و خێچەکەی بێزارە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.bbc.co.uk/programmes/b018ttws/profiles/john-watson |سەردێڕ=Characters: Watson}}</ref> چەندین ئەکتەر بۆ ڕۆڵی جۆن واتسن تاقیکردنەوەیان داوە،<ref name="mattsmith">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین= French |یەکەم=Dan|ڕێکەوت= ٤ی شوباتی ٢٠١٠|ناونیشان=http://www.digitalspy.co.uk/tv/s7/doctorwho/news/a201372/matt-smith-rejected-for-bbcs-sherlock.html|سەردێڕ= Matt Smith rejected for BBC's 'Sherlock'|بڵاوکەرەوە= Digital Spy|ڕێکەوتی سەردان = ٢١ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> مارک گاتس لە چاوپێکەوتنێکیدا لەگەڵ ڕۆژنامەی دە ئۆبزەرفر وتی کە ئەوان قورسیی زیاتریان بینیوە لە دۆزینەوەی کەسێک تا ڕۆڵی دکتۆر جۆن واتسن بگێڕێت.<ref name="guardian"/> کاتێک سو فریتۆ وتی: بێنێدیکت تاکە کەس بوو بۆ ڕۆڵی ھۆڵمز بگونجێت، دوای ئەوەی دەستمان کەوت تەنیا شت کە پێویستبوو لەسەرمان دۆزینەوەی کەسێکی گونجاو بوو بۆ ڕۆڵەکەی واتسن، و ھەر کە لە ھەمان ژووردا کۆکرانەوە دەزانیت کە بۆ کارکردن بەیەکەوە گونجاون.<ref name="guard-renew">[http://www.guardian.co.uk/media/2010/aug/10/sherlock-second-series-bbc Sherlock to return for second series | Media | The Guardian<!-- سەردێڕەکە بە بۆت دروستکراوە -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120808105709/http://www.guardian.co.uk/media/2010/aug/10/sherlock-second-series-bbc |date= ٨ی ئابی ٢٠١٢}}</ref> * [[مارک گاتس]] بە ڕۆڵی مایکرۆفت ھۆڵمز: برا گەورەی شێرلۆکە. مایکرۆفت لە حکومەتی بەریتانیادا کار دەکات و وا خۆی پیشان دەدات کە ڕۆڵێکی بچووکی ھەیە، بەڵام لە ڕاستیدا بە پێچەوانەوەیە. ئەو زۆربەی کات گەر حاڵەتێک دروست ببێت بۆ سەر ئاسایشی داوای یارمەتی لە شێرلۆک دەکات. مایکرۆفت ھەندێک جار دوودڵە و زۆربەی کات ھەست ساردە، و بەزەیی بە شێوازی ژیانی شێرلۆکدا دێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.bbc.co.uk/programmes/b018ttws/profiles/mycroft-holmes |سەردێڕ=Characters: Mycroft Holmes |ڕێکەوتی سەردان = ٢١ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> * [[ئاندرو سکۆت]] بە ڕۆڵی جێم مۆریاتی: مۆریاتی دوژمنە گەورەکەی ھۆڵمزە، ئەو مێشکێکی تاوانکارییە و حەز بە یارکردن بە کەسانی تر دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.bbc.co.uk/programmes/b018ttws/profiles/jim-moriarty |سەردێڕ=Characters: Jim Moriarty |ڕێکەوتی سەردان = ٢١ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> ئاندرو سکۆت بۆ یەکەم جار بە ڕۆڵی جێم مۆریاتی لە ئەڵقەی «کایە مەزنەکە» دەرکەوت. مۆفات وتی: «لە سەرەتاوە دەمانزانی چی پێویستە لەگەڵ کەسایەتی مۆریاتی بکرێت، چونکە ئەو بێزارە، ئەو خراپە، جوانپۆشە، و کەسێکی تەواو شێتە.»<ref name="guard-renew"/> لە سەرتادا گاتس و مۆفات بڕیاریان دا شەڕ لە نێوان ھۆڵمز و مۆریاتیدا نەبێت، بەڵام خێرا بۆیان دەرکەوت پێویستە لەبەرگرتنەوەیەک لە دیمەنی کۆتا کێشەکە کاتێک ھەردوو دوژمنەکە بەریەک دەکەون دروست بکەن. * [[ڕوپەرت گرەیڤز]] بە ڕۆڵی گرێگ لیستراد: ئەو باشترین شتە کە [[سکۆتلاند یارد]] بتوانێت پێشکەشی بکات، بەڵام دەزانێت شێرلۆک ھۆڵمز باشترە. کەسێک زۆربەی کات وەڕسبووە و زۆربەی کات گاڵتەچییە. لیستراد تاکە کەسە لە پۆلیسدا شێرلۆک ڕێزی لێ بگرێت، و لەگەڵ ئەوەی ھاوکارەکانی گاڵتەی پێ دەکەن بەڵام زۆربەی کات داوا لە شێرلۆک دەکات پشکنین بۆ شوێنی تاوانەکە بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.bbc.co.uk/programmes/b018ttws/profiles/lestrade |سەردێڕ=Characters: Lestrade |ڕێکەوتی سەردان = ٢١ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> ڕۆپەرت گریفز بووە خاوەنی ڕۆڵی پشکنەر گرێگ لیستراد. لە سەرەتادا ناوی کەسایەتییەکە بەم شێوە بوو تا گاتس بڕیاریدا لە کاتی ئێستادا پێویستە بە «لێکۆڵەری پشکنەر» ئاماژەی بۆ بکرێت. مۆفات و گاتس ئاماژەیان بەوە دا کە لیستراد زۆر لە چیڕۆکەکاندا دەرناکەوێت و بەشێوەیەکی گۆڕاو دەردەکەوێت، بۆیە بڕیاریان لەسەر کەسایەتی لیستراد دا کە لە ڕۆمانی «شەش لە ناپۆڵیۆن» دا دەرکەوت. کاتێک لە ڕۆمانەکەدا لیستراد کەسێکە لە ھۆڵمز توڕەیە و لە ھەمان کاتدا ڕێزی لێ دەگرێت. لە ڕۆمانەکەدا، ھۆڵمز لیستراد بە باشترین پشکنەری [[سکۆتلاند یارد|ئامێری پۆلیسی بەریتانیا]] دادەنێت.<ref name="s1ep1-comm"/> زۆر کەس ھەبوون بۆ کەسایەتییەکە ھاتنە پێشەوە بەڵام دەستەی دەرھێنەران گرەیڤزیان زیاتر بە دڵ بوو، ئەمەش وای کرد کە ئەو بۆ ڕۆڵەکە ھەڵببژێرن.<ref name="s1ep1-comm"/> * [[لویز بریلی]] بە ڕۆڵی مۆڵی ھۆپەر: مۆڵی لە نەخۆشخانەی قەشە بارتۆلۆمیۆ کار دەکات و لە کارکردن لەگەڵ مردووەکاندا ڕاھاتووە. لەگەڵ ئەوەی توانای پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی کەمە، ھێشتا زیرەکییەکی تیژی ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.bbc.co.uk/programmes/b018ttws/profiles/molly-hooper |سەردێڕ=Characters: Molly Hooper |ڕێکەوتی سەردان = ٢١ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> * ئەماندا ئەبینگتۆم بە ڕۆڵی ماری مۆرستان: ماری وەک پەرەستارێکی کاتی کار دەکات، دوای مردنی ھۆڵمز چاوی بە واتسن کەوت، ھیچ کەس ڕابردووی بە تەواوی نازانێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.bbc.co.uk/programmes/b018ttws/profiles/mary-morstan |سەردێڕ=Characters: Mary Morstan |ڕێکەوتی سەردان = ٢١ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> * جۆناتن ئاریس بە ڕۆڵی فیلیپ ئاندرسن: حەز دەکات بە شێوەیەکی زیرەک دەربکەوێت. لە بەشی پزیشکیی یاسایی لە سکۆتلاند یارد کار دەکات. دوای مردنی ھۆڵمز ژیانی ئەو تێکچوو چونکە ئاڵوودەی ئاشکراکردنی ئەم مردنە بوو، کە بووە ھۆی دەرکردنی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.bbc.co.uk/programmes/b018ttws/profiles/phillip-anderson |سەردێڕ=Characters: Phillip Anderson |ڕێکەوتی سەردان = ٢١ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> * [[ئونا ستابس]] بە ڕۆڵی خاتوو ھۆدسن: خاوەنی ئەو سویتەیە کە شێرلۆک و واتسن تێیدا دەژین، ئەو ئەو دووانەی خۆشدەوێت و ئەوانیش ئەویان خۆشدەوێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.bbc.co.uk/programmes/b018ttws/profiles/mrs-hudson |سەردێڕ=Characters: Mrs Hudson |ڕێکەوتی سەردان = ٢١ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> === نەخشەکێشانی بەرھەمھێنان و تۆمارکردن === زنجیرەکە لەلایەن ھارتسوود فیلمز بۆ سوودی بی-بی-سی واڵز بەرھەمھێنراوە. بی-بی-سی لە دەورووبەری جیھان پاڵپشتییەکی دارایی بۆ بەرھەمھێنان پێشکەش کرد.<ref name="Parker"/><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین= Clarke |یەکەم= Steve|ڕێکەوت= ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩|ناونیشان=http://www.variety.com/article/VR1118009441.html?categoryId=3750&cs=1 |سەردێڕ=Can Holmes solve co-prod mystery?|بەرھەم= Variety|بڵاوکەرەوە= Reed Business Information|ڕێکەوتی سەردان = ٢١ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> زنجیرەکە لەلایەن [[پی بی ئێس|پەبڵیک برۆدکاست سێرڤس]] پاڵپشتی لێ کراوە. لە ڕێکەوتی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩ تۆمارکردنی ئەڵقە تاقیکردنەوەییەکە دەستی پێکرد و لەلایەن مۆفات نووسرا و لەلایەن ماری رۆس - ھێلێن دەرھێنراوە.<ref>{{cite press release |title=BBC Drama announces 'Sherlock', a new crime drama for BBC One |publisher=BBC Press Office |date=19 December 2008 |ur1=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2008/12_december/19/sherlock.shtml |access-date = ٢١ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> لە کانوونی دووەمی دواتر (٢٠١٠) سێیەم ئەڵقەی یەکەم چوونە ناو قۆناغی بەرھەمھێنانەوە. پۆل ماکگیگان ئەڵقەی یەکەم و سێیەمی دەرھێنا و ئۆریس لینیش ئەڵقەی دووی دەرھێنا.<ref>{{cite press release|publisher=Hartswood Films|date= January 2010|ur1=http://www.hartswoodfilms.co.uk/pdf/sherlock-start-of-shoot-press-release.pdf|archive-url=http://web.archive.org/web/20110716174250/http://www.hartswoodfilms.co.uk/pdf/sherlock-start-of-shoot-press-release.pdf|archive-date= 16 July 2011|format=PDF|title= Filming Begins on 'Sherlock'|access-date = ٢١ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین= Levine |یەکەم=Nick|ڕێکەوت= ١٧ی نیسانی ٢٠١٠|ناونیشان=http://www.digitalspy.co.uk/tv/s7/doctor-who/tubetalk/a214862/mark-gatiss-talks-who-sherlock.html|سەردێڕ= Mark Gatiss talks 'Who', 'Sherlock'|بەرھەم= Digital Spy|ڕێکەوتی سەردان = ٢١ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> ئەڵقەکان بە ڕیزبەندییەکی پێچەوانە لە ڕێکەوتی بڵاوکردنەوە تۆمار کراوە. [[پەڕگە:Shooting Sherlock.JPG|وێنۆک|ڕاست|بەکارھێنانی شەقامی جاور لە [[لەندەن]] بۆ تۆمارکردنی ھەندێک لە دیمەنەکانی ماڵەکەی شێرلۆک ھۆڵمز.<ref name="londontown">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ur1=http://www.londontown.com/LondonBlog/Nelsons/8800/Holmes_sweet_Holmes |سەردێڕ=Holmes sweet Holmes |ڕێکەوت=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=London Town |یەکەم=Sadie |دوایین=Nelson |journal=Nelson's Column |ڕێکەوتی سەردان={{inconsistent citations}}}}</ref>]] بەرھەمھێنانی دوو وەرزی سەرەتا لە ئابەر بۆت ستودیۆ لە شاری کاردیف جێگیرە، کە بنکەی بەرھەمھێنانی زنجیرەی دکتۆر ھوویە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین= Parker |یەکەم=Robin|ڕێکەوت= ٢٠ی ئابی ٢٠٠٩|ناونیشان=http://www.broadcastnow.co.uk/news/indies/hartswood-set-to-develop-projects-from-welsh-office/5004700.article|سەردێڕ= Hartswood set to develop projects from Welsh office|فۆرمات= subscription access|بەرھەم= Broadcast|بڵاوکەرەوە= Emap Media|ڕێکەوتی سەردان = ٢٢ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref><ref name="Upstairs">{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم= Maggie |دوایین=Brown |ناونیشان=http://www.thestage.co.uk/features/feature.php/30501/upstairs-downstairs-the-return-of-a-classic | سەردێڕ= Upstairs, Downstairs: The Return of a Classic |بەرھەم=The Stage | ڕێکەوت= ٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠| ڕێکەوتی سەردان = ٢٢ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> ئەمەش چونکە کاردیف لە لەندەن دارایی ترە، ھەروەھا شوێنەکانی باشترە. بەھەر حاڵ، ھەندێک شت نەدەکرا ساختە بکرێت بۆیە بۆ ھەندێک لە دیمەنەکان ناچاربوون بۆ پایتەخت بگەڕێنەوە. پۆشاکەکان بۆ ئەڵقە تاقیکردنەوەییەکان لەلایەن رای ھۆڵمن دروستکراوە، کە خەڵاتی ئەکادیمیای بەریتانی پێدراوە بۆ بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بۆ باشترین دروستکەری پۆشاکی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.costume-designer.co.uk/cv/sherlock/|سەردێڕ= Sherlock|بڵاوکەرەوە= Ray Holman website|ڕێکەوتی سەردان = ٢٢ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> سارە ئارچەر، کە دروستکەری پۆشاکەکانی زنجیرەکەیە، باسی ئەوەی کرد کە چۆن شێوەی لێکۆڵەرەکەی دروستکردووە، کاتێک ھۆڵمز پاڵتوویەک لە جۆری Belstaff لەبەر دەکات.<ref name="indep-costume">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |یەکەم١= Paul |دوایین١=Bignell |یەکەم٢=Rachel |دوایین٢=Shields |ناونیشان=https://www.independent.co.uk/life-style/fashion/news/sherlock-chic-fashion-its-elementary-thanks-to-bbc-2046500.html |سەردێڕ=Sherlock chic! Fashion? It's elementary, thanks to BBC |بەرھەم=The Independent |ڕێکەوت=٨ی ئابی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان = ٢٢ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> سارە ھەروەھا دەربارەی ئەمە وتی: «ھۆڵمز گرنگی بە مۆدە نەدەدا، ھەر بۆیە شێوازێکی ئاسایی لەگەڵ دەست لێ دانێکی نوێم ھەڵبژارد - شتەکە سەرنجڕاکێش دیاربوو بە پێچەوانەی ئاسۆیی لەندەن.»<ref name="indep-costume"/> نووسەرانی زنجیرەکە وتیان کە نوێبوونیان لەسەر چیڕۆکەکە ناچار نەکردووە.<ref name="s1ep1-comm"/> کاتێک ھەندێک کێشەیان لە دروستکردنی زنجیرەکە تووش بووە وەک دانانی نیشانەی "221B" لە دەرگای پێشەوەی ماڵەکەی ھۆڵمز، گاتس و مۆفات ئاماژەیان بە ئەوە دا کە لە کاتی ئێستادا تەنیا ژمارەی ماڵەکە دادەنرێت و لە ھەموو سویتێک زەنگ ھەیە، بەڵام ژمارەی ماڵەکە گرنگ و بەناوبانگە ھەر بۆیە نەدەکرا بیگۆڕن.<ref name="s1ep1-comm"/> ھەروەھا بڕیاریان دا کەسایەتییەکان بە ناوی یەکەم بانگی یەک بکەن لەباتی ھۆڵمز و واتسن.<ref name="s1ep1-comm"/> دەرھێنەر پۆڵ ماکگیگان بیرۆکەی نووسنی نامەکان لەسەر شاشەی داھێنا، لەباتی دەرخستنی مۆبایلی کەسایەتییەکان کاتێک نامەکان دەخوێننەوە.<ref name="s1ep1-comm"/> [[پەڕگە:Martin Freeman + Benedict Cumberbatch.JPG|وێنۆک|چەپ|مارتن فریمن و [[بێنێدیکت کەمبەرباچ]] لە کاتی تۆمارکردنی وەرزی سێیەمی زنجیرەکەدا]] بەرھەمھێنەرەکان قورسییان بینی لە ڕێکخستنی خشتەی کارکردن لەبەر کەمی کات، چونکە فریمن و کەمبەرباچ لە فیلمی ھۆبێتدا دەکرد و مۆفاتیش وەک سەرۆکی نووسەرانی زنجیرەی دکتۆر ھوو کاری دەکرد. ھەروەھا گاتس وتی بە درێژایی سێ ساڵ گوفتوگۆ لەسەر ئەو چیڕۆکانە دەکرا کە لە زنجیرەکەدا دەردەکەون و چیڕۆکی «خۆشییە دواخراوەکە» دوورخرایەوە.<ref name="guard171211">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |یەکەم=Gwilym |دوایین=Mumford|سەردێڕ=Sherlock returns to the BBC: 'He's definitely devilish'|ناونیشان=http://www.guardian.co.uk/tv-and-radio/2011/dec/17/sherlock-bbc-cumberbatch-freeman-interview?newsfeed=true |بەرھەم=The Guardian, |ڕێکەوت=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان = ٢٢ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> پەیوەندی نێوان ھۆڵمز و واتسن لە کاتی وەرزی دووەمدا پێشکەوت ئەمەش بەھۆی ئەوەی کە واتسن بە تواناکانی شێرلۆک لە لێکۆڵینەوەدا کەمتر سەرسامبوو، و بەھۆی ئەوەی ڕۆڵی لێکۆڵەری سەرەکیی لە دۆسییەی «سەگی خێزانی پاسکرفیڵ» دا گێڕا.<ref name="guard171211"/> بەڵام ھەر یەک لە ستافی ڕۆڵگێڕان و بەرھەمھێنان لە کاتی وەرزی دووەمدا دڵنیا بوون دوای ھەڵسوکەوتی بینەران و ڕەخنە ئەرێنییەکان.<!--لە چ شتێک دڵنیا بوون؟ --><ref name="ds-moff-trf">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ='Sherlock' Steven Moffat interview: 'Holmes might not survive' |ڕێکەوت=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|یەکەم=Morgan |دوایین=Jeffery |ناونیشان=http://www.digitalspy.co.uk/tv/s129/sherlock/interviews/a359357/sherlock-steven-moffat-interview-holmes-might-not-survive.html |بەرھەم=Digital Spy |ڕێکەوتی سەردان = ٢٢ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref><ref name="uncovered">"Sherlock Uncovered", documentary on ''Sherlock'' series 2 DVD/Blu-ray release</ref> === مۆسیقا === مۆسیقای دەستپێکی زنجیرەکە و مۆسیقا لاوەکییەکەی لە نووسینی دەیڤد ئارنۆڵد و مایکڵ پرایسە.<ref name="unlocking"/> ئارنۆڵد شی کردەوە کە ئەو و پرایس لەگەڵ بەرھەمھێنەراندا «بۆ دەرچوون بە مۆسیقایەکی دەستپێکی سەرەکی بۆ زنجیرە و کەسایەتییەکان» کاری کردووە، و دواتر ئەوە دەدۆزنەوە «کە وا دیارە زنجیرەکە دیاری دەکات.»<ref name="unlocking"/> ھەندێک لە بەشەکان لە ڕێگای [[سینتسایزەر]]ەوە دروستکراون، بەڵام پارچە مۆسیقییەکان لەلایەن مۆسیقاژەنانی ڕاستەقینەوە دروستکراون.<ref name="unlocking"/> == وەرزەکان == {{ھەروەھا ببینە|پێڕستی ئەڵقەکانی شێرلۆک}} تا ئێستا چوار وەرز بەرھەمھێنراوە کە ھەر یەکێکیان لە سێ ئەڵقە پێکدێت، وەرزی یەکەم لە تەممووز و ئابی ٢٠١٠ لەسەر کەناڵی [[بی بی سی|بی-بی-سی]] دەستی بە پەخش کرد، و ھەروەھا لەسەر [[پی بی ئێس|پەبڵیک برۆدکاست سێرڤسیش]] لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٠ دا پەخش کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |سەردێڕ=The Latest Sherlock Hears a ‘Who’|ناونیشان=http://tv.nytimes.com/2010/10/22/arts/television/22sherlock.html |یەکەم=Mike |دوایین=Hale |بەرھەم=The New York Times |ڕێکەوت=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان = ٢٢ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> وەرزی دووەمیش ھەروەھا سێ ئەڵقەیە و بۆ یەکەم جار لە شانشینە یەکگرتووەکان لە کانوونی دووەمی ٢٠١٢ پەخشکرا، و بۆ ویلایەتە یەگرتووەکانیش لە ئایاری ھەمان ساڵ پەخشکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |سەردێڕ=Holmes and Watson, Back to Bantering|ناونیشان=http://tv.nytimes.com/2012/05/05/arts/television/sherlock-returns-on-masterpiece-mystery.html |یەکەم=Neil |دوایین=Genzlinger |بەرھەم=The New York Times |ڕێکەوت=٤ی ئایاری ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان = ٢٢ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> وەرزی سێیەم لە ١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ لە شانشینە یەکگرتووەکان و لە ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان پەخشکرا. دواتر ئەڵقەیەکی تایبەت لە شوباتی ٢٠١٦ پەخشکرا. لە کانوونی دووەمی ٢٠١٧ وەرزی چوارەمیش پەخشکرا کە ئەویش لە سێ ئەڵقە پێکدێت. زنجیرەکە بۆ زیاتر لە ٢٠٠ ناوچە فرۆشراوە.<ref name="ئۆتۆماتیکی دروستکراوە١"/> === وەرزی یەکەم === ئەڵقەی یەکەمی وەرزی یەکەم، «لێکۆڵینەوە لە ڕەنگی پرتەقاڵیدا»، لەلایەن مۆفاتەوە نووسراوە و لەلایەن پۆڵ ماکگیگان دەرھێنراوە، لەسەر لێکۆڵینەوەی سوور<!--لێکۆڵینەوەی سوور چییە؟ --> دروستکراوە. چیڕۆکەکە چۆنییەتی بینینی ھۆڵمز بۆ دکتۆر واتسن باس دەکات، پاشان چوونە ناو لێکۆڵینەوەیەک لەسەر کۆمەڵێک مردن کە پێیان وایە [[خۆکوشتن]]ە. ئەڵقەکە لە ھەمان کاتدا لەسەر بی-بی-سی و بی-بی-سی ئەیچ-دی لە ٢٥ی تەمووزی ٢٠١٠ پەخشکرا.<ref name="guard-ep1-fig">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |یەکەم=Mark |دوایین=Sweney|سەردێڕ=Sherlock Holmes more popular than Tom Cruise|ناونیشان=http://www.guardian.co.uk/media/2010/jul/26/sherlock-holmes-more-viewers-top-gear |بەرھەم=The Guardian |ڕێکەوت=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان = ٢٢ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref><ref name="press">{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=BBC Press Office |ڕێکەوت=٨ی تەممووزی ٢٠١٠|ناونیشان=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/proginfo/tv/2010/wk30/unplaced.shtml#unplaced_sherlock |سەردێڕ="Network TV BBC Week 30: Unplaced" Press release |ڕێکەوتی سەردان = ٢٢ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> ئەڵقەی دووەم بە ناونیشانی «بانکەوانە کوێرەکە» لە ڕێکەوتی ١ی ئابی ٢٠١٠ پەخشکرا. ئەڵقەکە لالەیەن ستیڤن تۆمبسن نووسراوە و ئۆریس لین دەریھێناوە. ئەڵقەکە بەکرێگرتنی ھۆڵمز لەلایەن ھاوڕێیەکی کۆنییەوە باس دەکات لەکاتی تێپەڕەبوون بە نزیک بانکی لەندەن.<ref name="guard-ep2-fig">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |یەکەم=Jason |دوایین=Deans|سەردێڕ=Sherlock on the case with 6.4m |ناونیشان=http://www.guardian.co.uk/media/2010/aug/02/sherlock-bbc1-tv-ratings |بەرھەم=The Guardian |ڕێکەوت=٢ی ئابی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان = ٢٢ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> وەرزی یەکەم بە ئەڵقەیەک بە ناونیشانی «کایە مەزنەکە» کۆتایی دێت و بۆ یەکەم جار لە ٨ی ئابی ٢٠١٠ پەخشکرا، و لە نووسینی مارک گاتس و دەرھێنانی پۆڵ ماکگیگانە. ھەروەھا کەسایەتی جێم مۆریاتی بۆ یەکەم جار لەم ئەڵقەیەدا دەردەکەوێت، ئەو ھۆڵمز بۆ شیکاکردنی چەند دۆسییەیەک ناچار دەکات کە وادیارە پەیوەندی نییە، و ئەڵقەکە بە کۆتاییەکی سەرنجڕاکش تەواو دەبێت کاتێک ھەر یەکێک لە ھۆڵمز و مۆریاتی لەبەردەم بۆمبێکدا کە بە جۆن واتسنەوە بەستراوە دەوەستن.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |یەکەم=Sam |دوایین=Wollaston |سەردێڕ=TV review: Sherlock |ناونیشان=http://www.guardian.co.uk/tv-and-radio/2010/aug/09/sherlock-benedict-cumberbatch-tv-review |بەرھەم=The Guardian |ڕێکەوتی سەردان = ٢٢ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> === وەرزی دووەم === [[پەڕگە:The Reichenbach Fall filming (3).JPG|وێنۆک|لە کاتی دیمەنی خۆکوشتنی شێرلۆک ھۆڵمز لە ئەڵقەی «کەوتنی ڕایشنباخ» لە وەرزی دووەمدا.]] دوای نرخاندنە بەرزەکەی ئەڵقەیەکی وەرزی یەکەم بە ناوی «لێکۆڵینەوە لە ڕەنگی پەمەییدا»، ڕاگەیاندنی بی-بی-سی بۆ بەرھەمھێنانی ئەڵقەی تر بەپەرۆش بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |سەردێڕ=BBC 'keen to film more Sherlock' |یەکەم=Christian |دوایین=Tobin |ڕێکەوت=٢٧ی تەممووزی ٢٠١٠|بەرھەم=Digital Spy |ناونیشان=http://www.digitalspy.co.uk/tv/s129/sherlock/news/a251236/bbc-keen-to-film-more-sherlock.html |ڕێکەوتی سەردان = ٢٢ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> لە ڕێکەوتی ١٠ی ئابی ٢٠١٠دا دڵنیا کرایەوە کە زنجیرەکە دەبێتە خاوەنی وەرزی دووەم،<ref name="guard-renew"/> و ھەروەھا مارک گاتس دەربارەی ئەو چیڕۆکانەی کە زنجیرەکە ھەڵی دەگرێتەوە ڕایگەیاند، ھەروەھا ھەر نووسەرێکی وەرزی یەکەم ئەڵقەیەک بۆ وەرزی دووەم دەنووسێت.<ref name="ign-kapow">{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Leigh |دوایین=Singer |سەردێڕ=Kapow! 11: Ideal Holmes: Mark Gatiss on the new series of Sherlock and Doctor Who |ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠١١|ناونیشان=http://uk.movies.ign.com/articles/116/1160905p1.html |بەرھەم=IGN.com |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی نیسانی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110413151336/http://uk.movies.ign.com/articles/116/1160905p1.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> گاتس وتی: «دوای سەرکەوتنەکەی ئەڵقەی یەکەمی زنجیرەکە زانیمان چی چیڕۆکێک بەکاردەھێنین» کە بریتییە لە «ئابڕوچوونەکەی بۆھیمیا»، «سەگی خێزانی پاسکریفڵ» و «کۆتا کێشەکە.» پۆڵ ماکگیگان بە دەرھێنانی ئەڵقەی یەکەم و دووەم ھەڵدەستێت،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Director's cut: How Hollywood director witnessed real gore for new tv drama |ڕێکەوت=٧ی ئازاری ٢٠١١|یەکەم=Brian |دوایین=Mciver |ناونیشان=http://www.dailyrecord.co.uk/showbiz/celebrity-interviews/2011/03/07/director-s-cut-how-hollywood-director-witnessed-real-gore-for-new-tv-drama-86908-22972460/ |بەرھەم=Daily Record |بڵاوکەرەوە= Scottish Daily Record and Sunday Mail Ltd. |ڕێکەوتی سەران = ٢٢ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> بۆ ئەڵقەی کۆتاییش تۆبی ھاینز دەریھێناوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.youtube.com/watch?v=96fgOz0uDzs|سەردێڕ=Video: Doctor Who at Wondercon 2011 (View from 36:35)|بەرھەم=YouTube|ڕێکەوتی سەردان = ٢٢ی تەممووزی ٢٠١٨|وتە = So what's next for you?" "I'm doing ''Sherlock''.}}</ref> بڕیاردرا وەرزەکە لە کۆتاییەکانی ساڵی ٢٠١١ پەخش بکرێت،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=New commissions and return of Sherlock for BBC One |ناونیشان=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2010/08_august/28/bbcone.shtml |بەرھەم=BBC Press Office |ڕێکەوت=٢٨ی ئابی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان = ٢٢ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> بەڵام تا سەرەتاکانی ساڵی ٢٠١٢ دواکەوت. ئەڵقەی «ئابڕوچوون لە بلگرافیا» لەلایەن مۆفاتەوە نووسرا کە لە ڕۆمانی «ئابڕوچوون لە بۆھیمیا» وە وەرگیراوە و لەلایەن پۆڵ ماکگیگان دەرھێنرا، و لە ١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ پەخشکرا. ئەڵقەکە داوایەک بۆ وەرگرتنەوەی چەند وێنەیەکی کەسایەتییەکی شاھانە پیشان دەدات کە لەسەر مۆبایلی ژنێک بە ناوی ئایرین ئادلەرە. ئەو ژنێکی بەھێزە کە ھەڵدەستێت بە فرۆشتنی ئەو زانیارییانەی لە کەسە دەوڵەمەند و خاوەن دەسەڵاتەکان وەریدەگرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Last Night's TV: Sherlock, BBC 1 |newspaper=The Independent |یەکەم=Tom|دوایین=Sutcliffe |ناونیشان=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/tv/reviews/last-nights-tv-sherlock-bbc-1-6283989.html |ڕێکەوتی سەردان = ٢٢ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> مارک گاتسیش ئەڵقەی «سەگەکانی خێزانی پاسکرفێڵ» بەپێی چیڕۆکی «سەگی خێزانی پاسکرفێڵ» نووسیوە، کە بە یەکێک لە بەناوبانگترین و باشترین چیڕۆکەکانی کۆنان دۆیڵ دادەنرێت. گاتس ھەروەھا وتی کە ئەو ھەستی بە بەرپرسیاری بۆ دانانی زانیاری زیاتر دەکرد دەربارەی چیڕۆکە بەناوبانگەکان لە چیڕۆکە کەم بەناوبانگەکان.<ref name="Parker"/><ref name="gat-ds">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= 'Sherlock' Mark Gatiss Q&A: 'Horror is a big part of Sherlock Holmes' |ڕێکەوت=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|یەکەم=Morgan |دوایین=Jeffery |ناونیشان=http://www.digitalspy.co.uk/tv/s129/sherlock/interviews/a358335/sherlock-mark-gatiss-qa-horror-is-a-big-part-of-sherlock-holmes.html |بەرھەم=Digital Spy|ڕێکەوتی سەردان = ٢٢ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> ئەکتەر ڕاسڵ تۆفی ڕۆڵی ھێنری نایت دەگێڕێت. ئەو کوڕی پیاوێکە پێش بیست ساڵ سەگێکی گەورە پارچە پارچەی کردووە. ئەڵقەکە پۆڵ ماکگیگان دەریھێناوە و لە ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ پەخشکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |یەکەم=Sam |دوایین=Wollaston|سەردێڕ=TV review: Borgen; Sherlock |ناونیشان=http://www.guardian.co.uk/tv-and-radio/2012/jan/07/tv-review-borgen-sherlock |ڕێکەوت=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|newspaper=The Guardian |ڕێکەوتی سەردان = ٢٢ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> ستیڤ تۆمبسن ئەڵقەی کۆتایی، «کەوتنی ڕاشینباخ»، نووسی و تۆبی ھاینز (کە ھەڵساوە بە دەرھێنانی بڕێکی زۆر لە ئەڵقەکانی دکتۆر ھوو) دەریھێناوە، پاشان لە ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ پەخشکرا؛ و ئەڵقەکە پیلانەکەی مۆریاتی بۆ تێکدانی ناوبانگی ھۆڵمز و کوشتنی ئەو پیشان دەدات.<ref name="missed-clues">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Stuart |دوایین=Jeffries |سەردێڕ='There is a clue everybody's missed': Sherlock writer Steven Moffat interviewed |بەرھەم=The Guardian |ناونیشان = http://www.guardian.co.uk/tv-and-radio/2012/jan/20/steven-moffat-sherlock-doctor-who?newsfeed=true |ڕێکەوت=٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان = ٢٣ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> ئەڵقەکە لەسەر چیڕۆکی «کۆتا کێشەکە» دروستکراوە کاتێک ھەر یەکێک لە ھۆڵمز و مۆریاتی لە تاڤگەی ڕایشنباخ لە [[سویسرا]] دەکەون و دەمرن. مۆفات و گاتس ھەستیان کرد پێویستە لە لەبەرگرتنەوەکەی ئەواندا ھۆڵمز مۆریاتی ببەزێنێت و مۆفات وتی لە گوفتوگۆیەکی زۆر درێژدا ئەوە تاکە شت بوو کە لە ھەمووان ونبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |یەکەم=Stuart |دوایین=Jeffries |سەردێڕ=Sherlock: vital missing clue behind death fall|ناونیشان=http://www.guardian.co.uk/tv-and-radio/2012/jan/20/sherlock-vital-missing-clue-death-fall |ڕێکەوت=٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|بەرھەم=The Guardian |ڕێکەوتی سەردان = ٢٣ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> === ئەڵقە کورتەکەی جەژنی لەدایکبوون === بی-بی-سی وەن لە کاتی [[جەژنی لەدایکبوون]]دا ئەڵقەیەکیان بە ناونیشانی «گەڕانەوەیەکی بەختەوەرانە» پێشکەش کرد، ئەڵقەکە لەسەر ماڵپەڕەکەیانە لەسەر ئینتەرنێت، و ھەروەھا لەسەر خزمەتەکانی تەلەڤیزیۆنییە (تەنیا لە شانشینە یەکگرتووەکان).<ref>[http://www.bbc.co.uk/programmes/p01np1b8 BBC One - Sherlock, Series 3, Sherlock Mini Episode - Many Happy Returns<!-- سەردێڕەکە بە بۆت دروستکراوە -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170731174709/http://www.bbc.co.uk/programmes/p01np1b8 |date=٣١ی تەممووزی ٢٠١٧}}</ref> کورتەی ئەڵقەکە دەڵێت: «شێرلۆک بۆ ماوەی دوو ساڵ ڕۆشتووە، بەڵام کەسێک باوەڕی بەوە نییە کە مردووە.»<ref>[http://www.bbc.co.uk/programmes/b018ttws ''Sherlock'' profile, BBC One] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180105043656/http://www.bbc.co.uk/programmes/b018ttws |date= ٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨}}</ref> دواتر ڕوون دەبێتەوە ئەو کەسە فیلیپ ئەندرسنە و ئەو پزیشکێکی یاساییە کە لە وەرزی یەکەم و دووەمدا دەرکەوتووە، لە کارەکەی بەھۆی شێتییەکەی بۆ ڕازیکردنی خەڵکی کە ھۆڵمز زیندووە دەرکراوە، لەگەڵ ئەوەی متمانەی بە شێرلۆک نییە بەڵام ئەو یەکێک بوو لە کەمەکان کە باوەڕی بە زیندووێتی شێرلۆک ھەبوو. ئەڵقەکە ئەندرسن پیشان دەدات کە ھەوڵ دەدات لە ڕێگەی چەند دۆسییەکی [[نیوودێلھی]] و [[ئەڵمانیا]] لیستراد ڕازی بکات بەوەی شێرلۆک زیندووە، کە وا دیارە ئەو دەستی لە شیکار کردنەکەیدا ھەیە، ئەندرسن دەبینێت کە ناوچەکان بەرەو لەندەن دەچێت. === وەرزی سێیەم === مۆفات و گاتس دوای تەواوبوونی وەرزی دووەم لەسەر [[توویتەر]] ڕایان گەیاندن کە وەرزی سێیەم ئامادەیە،<ref name="bbc20120116">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |سەردێڕ=Sherlock to return for third series |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ناونیشان=http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-16573066 |بەرھەم=BBC News |ڕێکەوتی سەردان = ٢٣ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> و ھەروەھا ئەڵقەی «کەوتنی ڕایشنباخ» ھاوجووت لەگەڵ وەرزی سێیەمدا تۆمار کراوە،<ref name="missed-clues"/> بەڵام بێ ئەوەی ئەوە دەرخەن کە مۆریاتییش مردنەکەی ساختە کردووە. مۆفاتیش پێشنیاری ئەوەی کرد کە ئەو زۆر لە داھاتوودا دەرنەکەوێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |سەردێڕ=Steven Moffat: expect new Sherlock villains |ناونیشان=http://www.radiotimes.com/news/2012-03-01/steven-moffat-expect-new-sherlock-villains |ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠١٢|بەرھەم=Radio Times |بڵاوکەرەوە=Immediate Media Company Limited |ڕێکەوتی سەردان = ٢٣ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |سەردێڕ='Sherlock' creator: 'Moriarty won't return' |ناونیشان=http://www.nme.com/filmandtv/news/sherlock-creator-moriarty-wont-return/261748 |ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠١٢|بەرھەم=NME |ڕێکەوتی سەردان = ٢٣ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> جێریمی لوفرین ئەڵقەی یەکەمی وەرزی سێیەمی دەرھێناوە و مارک گاتس بە ناونیشانی «کفنە بەتاڵەکان» نووسیویەتی. لە ڕێکەوتی ١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ پەخشکرا. ئەڵقەکە گەڕانەوەی شێرلۆک ھۆڵمز بۆ لەندەن و کۆبوونەوەی لەگەڵ جۆن واتسندا و ئەرکێک بۆ شیکردنەوەی مەتەڵی تۆڕێکی نھێنی تیرۆرست پیشان دەدات. ستیڤن تۆمبسن، مارک گاتس و ستیڤن مۆفات ئەڵقەی سێ نیشانەکەیان نووسیوە، کە لە چیڕۆکی چوار نیشانەکە وەرگیراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان=http://www.bbc.co.uk/programmes/b03ny7ng | سەردێڕ=The Sign of Three, Series 3 Episode 2 | بڵاوکەرەوە = [[بی بی سی|بی-بی-سی]] | بەرھەم=bbc.co.uk | ڕێکەوتی سەردان = ٢٣ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان=http://metro.co.uk/2013/04/10/love-interest-for-john-watson-in-new-sherlock-episode-the-sign-of-three-3591590/ | سەردێڕ=Love interest for John Watson in new Sherlock episode The Sign of Three? | بڵاوکەرەوە=Metro | بەرھەم=metro.co.uk | ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠١٣| ڕێکەوتی سەردان = ٢٣ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> ئەڵقەکە ھاوسەرگیری ماری مۆرستان و واتسنیش پیشان دەدات،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان=http://www.radiotimes.com/news/2014-01-01/sherlock-series-3-episode-2-the-sign-of-three-programme-guide | سەردێڕ=Sherlock series 3 episode 2 The Sign of Three programme guide | بڵاوکەرەوە = Radio Times | بەرھەم=radiotimes.com | ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤| ڕێکەوتی سەردان = ٢٣ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> و ڕووداوەکانی ئەڵقەکە لە ھۆڵی زەماوەند ڕوودەدەن و چیڕۆکەکە بە پشت بەستن بە بیرەوەرییەکانی ڕابردوو نمایش دەکرێت. ئەڵقەی کۆتایی، «کۆتا خواستی ئەو»، ستیڤن مۆفات نووسیویەتی و نیک ھامەر دەریھێناوە و لەسەر کەناڵی بی-بی-سی وەن لە ١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ پەخشکرا. ئەڵقەکە شەڕی نێوان چارڵز ئەگوستس ماگنسن کە خراپەکارێکی ترسناکە و لەوە نزیکە دەربارەی ھەموو کەسێک خاوەنی زانیاری بێت لەگەڵ ھۆڵمز پیشان دەدات. پێشتر بێ ناو لە ئەڵقەی یەکەمی زنجیرەکە باسکراوە،<ref name="RT">{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان=http://www.radiotimes.com/news/2013-11-12/sherlock-series-3-finale-to-feature-more-tears-than-ever-before | سەردێڕ=Sherlock series 3 finale to feature "more tears" than ever before | بەرھەم =Radio Times | ڕێکەوت=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣| ڕێکەوتی سەردان = ٢٣ی تەممووزی ٢٠١٨ | نووسەر=Jones, Paul}}</ref> و لە وەرزی سێیەمدا بە کەسایەتییە خراپە سەرەکییەکە دادەنرێت.<ref name="IBT">{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان=http://au.ibtimes.com/articles/531941/20131227/sherlock-season-3-spoilers-last-vow.htm#.UsmOq3dTaSo | سەردێڕ='Sherlock' 3 Episode 3: 'His Last Vow,' Most Hated Villain to Bring Sherlock to his Knees | بەرھەم=International Business Times | ڕێکەوت=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣| ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٨ |دوایین=Shrivastava | یەکەم=Anshu | ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ | ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140111125826/http://au.ibtimes.com/articles/531941/20131227/sherlock-season-3-spoilers-last-vow.htm#.UsmOq3dTaSo | ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> شێرلۆک و واتسن ھەوڵدەدەن بیگرن بەڵام ھەوڵەکەیان شکست دێنێت و ئەو شێرلۆک دەیکوژێت، پاشان مایکرۆفت بڕیار دەدات بینێرێتە دەرەوە لەباتی دادگاکردنی بە تۆمەتی کوشتن، و لەو کاتەی ئەو فڕۆکەی شێرلۆکی ھەڵگرتووە دەڕوات ھەموو شاشەکانی لەندەن وێنەی مۆریاتی پیشان دەدات، ھەر بۆیە شێرلۆک بۆ یارمەتیدان لە دۆسییەی گەڕانەوەی مۆریاتی دەگەڕێنرێتەوە. === وەرزی چوارەم === دوو پاڵەوانی زنجیرەکە دەربارەی ویستن لە کارکردن لە وەرزی چوارەمدا ڕای خۆیان دەربڕی، ئەمەش لەگەڵ ئەوەی بەڕێوەبەرە جێبەجێکارەکانی ڕاگەیاندنی بی بی سی بڕیاریان نەدابوو کە ئایا وەرزی چوارەم ھەبێت یان نا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان=http://www.walesonline.co.uk/whats-on/whats-on-news/sherlock-creators-reveal-already-series-6470060| سەردێڕ=Benedict Cumberbatch and Martin Freeman commissioned Sherlock series 4 themselves says Steven Moffat | بڵاوکەرەوە=Radio Times| ڕێکەوت=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان = ٢٣ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> پاشان ستیڤن مۆفات ڕایگەیاند کە وەرزی چوارەم بوونی دەبێت و کار لەسەر سیناریۆکە دەستی پێ کردووە.<ref name="fourthseries"/> ھەروەھا بۆ ڕۆژنامەی تەلەگراف وتی: «ھەمووان زیاتر بەپەرۆشن و مارک گاتس و ئەو شتی تریان ھەیە بەڵام بابەتەکە تەنیا ڕێکخستنی کاتە.»<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Sherlock creator denies plot holes in BBC drama |ناونیشان= http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/10553570/Sherlock-creator-denies-plot-holes-in-BBC-drama.html |یەکەم١=Hayley |دوایین١=Dixon |یەکەم٢=Joe |دوایین٢=Kavanagh |ڕێکەوت=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|بەرھەم=The Telegraph |ڕێکەوتی سەردان = ٢٣ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> دووانەکەش ڕایانگەیاند کە چیڕۆکیان بۆ وەرزی چوارەم داناوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.radiotimes.com/news/2014-01-08/sherlock-weve-plotted-out-the-whole-of-series-4-and-5-reveals-steven-moffat |سەردێڕ=Sherlock season 4 and 5 confirmed by Steven Moffat: "The ideas are the best we’ve ever had" says Steven Moffat |دوایین=Jones |یەکەم=Paul |بڵاوکەرەوە=Radio Times|ڕێکەوت=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان = ٢٣ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> کۆمپانیای بی-بی-سی ڕایگەیاند کە زنجیرەکە ساڵی ٢٠١٦ دەست پێ دەکات و تۆمارکردنی لە ساڵی ٢٠١٥ دا دەست پێ دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.alro2ya.com/art/34429 |سەردێڕ=Sherlock المسلسل الشھیر یبدأ تصویر حلقات الموسم الرابع فی العام المقبل |ڕێکەوتی سەردان = ٢٣ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان =http://bousla.net/news/36897 |سەردێڕ =الکشف عن موعد عرض الجزء الرابع من مسلسل “شارلوک ھولمز” |ڕێکەوت =٦ یولیو ٢٠١٤ |ڕێکەوتی سەردان =٢٣ی تەممووزی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140714151542/http://bousla.net/news/36897 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و وەک «ھاندانێکی گۆڕین» شوێنی تۆمارکردنیش [[کۆریای باکوور]] دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.bbc.com/news/entertainment-arts-28147177 |سەردێڕ=UK sent BBC's Sherlock to North Korea |ڕێکەوتی سەردان = ٢٣ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> ھەروەھا ئەوان ڕایانگەیاند ئەڵقەیەک زیاد دەکەن و لە جەژنی لەدایکبووندا پەخشی دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://au.ibtimes.com/articles/558299/20140708/sherlock-season-4-update-benedict-cumberbatch-martin.htm#.U7wHH9-os8o |سەردێڕ=Sherlock Season 4 to take Sherlock and Watson into Deeper, Darker Water, Special Episode Confirmed |ڕێکەوت=٨ یولیو ٢٠١٤ |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140714192823/http://au.ibtimes.com/articles/558299/20140708/sherlock-season-4-update-benedict-cumberbatch-martin.htm#.U7wHH9-os8o |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> تۆمارکردنی وەرزی چوارەم لە ٤ی نیسانی ٢٠١٦ دەستی پێکرد،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.cultbox.co.uk/news/headlines/sherlock-season-4-begins-filming-today|سەردێڕ='Sherlock' Season 4 begins filming!|بەرھەم=CultBox|ڕێکەوت=٤ی نیسانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان = ٢٣ی تەممووزی ٢٠١٨|دوایین=Martin|یەکەم=William}}</ref> و تا ٥ی ئابی ھەمان ساڵ بەردەوامبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ew.com/article/2016/07/24/comic-con-2016-sherlock-panel|سەردێڕ=Comic-Con 2016: Sherlock panel reveals three key names to tease season 4|دوایین=Smith|یەکەم=C. Molly|بەرھەم=Entertainment Weekly|ڕێکەوت=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان = ٢٣ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.instagram.com/p/BIvNCLGg1vx/ |سەردێڕ=It's a WRAP on #sherlock series IV 2016 |دوایین=Caron|یەکەم=Benjamin|بڵاوکەرەوە =Instagram|ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان = ٢٣ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> بڕیاردرا وەرزەکە تا ٢٠١٧ دوا بخرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ = Steven Moffat reveals that Sherlock series 4 will begin filming in spring 2016|ناونیشان = http://www.digitalspy.co.uk/tv/s129/sherlock/news/a646591/steven-moffat-reveals-that-sherlock-series-4-will-begin-filming-in-spring-2016.html#~pcRvIUbxVvmCIN|بەرھەم = Digital Spy|ڕێکەوتی سەردان = ٢٣ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ = Steven Moffat Talks Sherlock Doctor Who Crossover & More|ناونیشان = http://collider.com/sherlock-doctor-who-crossover-and-season-4-news-steven-moffat/|بەرھەم = Collider|ڕێکەوتی سەردان = ٢٣ی تەممووزی ٢٠١٨|دوایین= Radish|یەکەم = Christina|ڕێکەوت = ١٩ی ئەیلوولی ٢٠١٥}}</ref> و لە مانگی ئایاری ٢٠١٦ دا ڕاگەیەندرا جۆنی بۆنز بۆ گێڕانی ڕۆڵی یەکێک لە کەسایەتییە خراپەکان ھەڵبژێردراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.cinemablend.com/television/Check-Out-Major-Villain-Sherlock-Season-4-138327.html|سەردێڕ=Check Out The Major Villain In Sherlock Season 4|دوایین=Hurley |یەکەم=Laura |بەرھەم=Cinemablend}}</ref> === وەرزی پێنجەم === لە کانوونی دووەمی ٢٠١٤ ستیڤن مۆفات وەرزێکی پێنجەمی ڕایگەیاند کە لەگەڵ مارک گاتسدا کاری لەسەر کردووە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/tv/news/sherlock-writers-plot-fourth-and-fifth-series-9048981.html|سەردێڕ=Sherlock writers plot fourth and fifth series|دوایین=Denham|یەکەم=Jess|بەرھەم =The Independent|ڕێکەوت=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان = ٢٣ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> و ھەروەھا بێنێدیکت کەمبەرباچ درکاندی کە واژووی لەسەر ڕێکەوتنێک کردووە بۆ دەرکەوتن لە وەرزەکەدا.<ref name="CumberbatchS5">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ibtimes.co.uk/sherlock-fans-rejoice-benedict-cumberbatch-signs-two-more-series-1431595|سەردێڕ=Sherlock Fans, Rejoice! Benedict Cumberbatch Signs up for Two More Series|بڵاوکەرەوە=International Business Times|ڕێکەوت=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤}}</ref> == ڕێژەی سەیرکردن و پەخش لە جیھاندا == ناوەندی ڕێژەی سەیرکردنی وەرزی یەکەم لە زنجیرەکە ٨٫٨ میلیۆن بینەر بوو، کاتێک ژمارەی سەیرکردنی ئەڵقەی یەکەم بە ٩٫٢٣ بینەر گەیشت، و ئەڵقەی دووەم بە ٨٫٠٧ و ئەڵقەی سێیەم بە ٩٫١٨ گەیشت.<ref name="barb.co.uk">{{بیرخستنەوەی وێب| زمان = en|ناونیشان=http://www.barb.co.uk/viewing/weekly-top-30?_s=4 |سەردێڕ=''Weekly Top 30 Programmes''|éditeur=Barb.co.uk|consulté le=9 août 2013.}} (pas de lien permanent: chercher aux dates correspondantes)</ref> لە کاتێکدا ناوەندی سەیرکردنی وەرزی دووەم بە ١٠٫٢ میلیۆن بینەر گەیشت، کاتێک ژمارەی سەیرکردنی سێ ئەڵقەکە ١٠٫٦٦، ١٠٫٢٧ و ٩٫٧٨ میلیۆن بینەر بوو،<ref name="barb.co.uk"/> ئەڵقەکانی وەرزی دووەم بەرزترین سەیرکردنی لە نێوان کانوونی دووەم و نیسانی ٢٠١٢دا لەسەر خزمەتەکانی<!--خزمەتەکان چییە؟--> بی-بی-سی ھەبوو،<ref name="telegraph=iplayer">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |ناونیشان=http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/bbc/9297689/Sherlock-episode-with-naked-Lara-Pulver-most-watched-show-on-BBC-iPlayer.html|سەردێڕ=Sherlock episode with naked Lara Pulver most watched show on BBC iPlayer|بەرھەم=دەیڵی تەلەگراف|ڕێکەوت=٢٩ی ئایاری ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان = ٢٣ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> ئەڵقەی «ئابڕوچوون لە بلگرافیا» وتووێژێکی بڵاوی لە ڕۆژنامەی ''دەیڵی مەیڵ'' وروژاند کە وتی «ئەو دیمەنەی ئایرین ئادلەر تێیدا بە ڕووتی دەرکەوت ناڕەزایی لێ کەوتەوە کاتێک وتیان دیمەنەکە پێش سەعات نۆ دەرکەوتووە و ئەو دیمەنەی بۆ پێگەیشتووەکانە نابێت لەو کاتەدا نمایش بکرێت.»<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |سەردێڕ=BBC1's Sherlock: no mystery about the Mail's reaction|ناونیشان=http://www.guardian.co.uk/media/mediamonkeyblog/2012/jan/03/bbc1-sherlock-mystery-mail |بەرھەم=The Guardian |شوێن=London |ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢}}</ref><ref name="repeat">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |سەردێڕ=Sherlock: BBC will not remove nude scenes for 7&nbsp;pm repeat |ناونیشان=http://www.guardian.co.uk/media/2012/jan/04/sherlock-bbc-nude-scenes?newsfeed=true |یەکەم=Tara |دوایین=Conlan |newspaper=The Guardian |ڕێکەوت=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان = ٢٣ی تەممووزی ٢٠١٨|شوێن=London}}</ref> ھەروەھا ھەندێک لە ڕەخنەگران وتیان «مامەڵەکردنی مۆفات بۆ نموونەکە لایەنی سێکسی پیشان دەدات.»<ref name="jones">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |سەردێڕ=Is Sherlock sexist? Steven Moffat's wanton women |ناونیشان=http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2012/jan/03/sherlock-sexist-steven-moffat?newsfeed=true |یەکەم=Jane Clare |دوایین=Jones |بەرھەم=The Guardian |شوێن=London |ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان = ٢٣ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> لە کاتێکدا ھەندێک و لە نێوانیشیاندا مۆفات ئەمەیان ڕەت کردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Laura|دوایین=Pledger|ناونیشان=http://www.radiotimes.com/news/2012-03-08/ten-strong-tv-women|سەردێڕ=Ten strong TV women|بەرھەم=Radio Times|ڕێکەوت=٨ی ئازاری ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان = ٢٣ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref><ref name="missed-clue">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |یەکەم=Stuart |دوایین=Jeffries|سەردێڕ='There is a clue everybody's missed': Sherlock writer Steven Moffat interviewed|ناونیشان=http://www.guardian.co.uk/tv-and-radio/2012/jan/20/steven-moffat-sherlock-doctor-who?newsfeed=true |بەرھەم=The Guardian |شوێن=London |ڕێکەوت=٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان = ٢٣ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> وە ھەروەھا کۆتاییی ئەڵقەی «کەوتنی ڕایشنباخ» گفتوگۆ و وتووێژی لەسەر ماڵپەڕە کۆمەڵایەتی و ڕۆژنامەکان دەربارەی خۆکوشتنی ھۆڵمز دروستکرد.<ref name="missed-clue"/> وەرزی سێیەمی زنجیرەکە بوو بە بەرزترین زنجیرە دراما بەپێی سەیرکردن لە شانشینە یەکگرتووەکان لە ٢٠٠١دا.<ref name="radiotimes.com">Jones, Paul - [http://www.radiotimes.com/news/2014-01-22/sherlock-is-most-watched-drama-series-for-over-a-decade Sherlock season 3 is most watched BBC drama series for over a decade. An average of almost 12 million people tuned in for the third series of the detective drama on BBC1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018102652/http://www.radiotimes.com/news/2014-01-22/sherlock-is-most-watched-bbc-drama-series-for-over-a-decade |date=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ }} Radio Times, ٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤</ref> کاتێک ناوەندی سەیرکردنی وەرزی سێیەمی وەرزەکە بە ١١٫٨ میلیۆن بینەر گەیشت، و سەیرکردنی ئەڵقەکان بە ١٢٫٧٢ بۆ ئەڵقەی یەکەم و ١١٫٣٨ بۆ ئەڵقەی دووەم و سێیەم گەیشت.<ref name="barb.co.uk"/> * خشتەی خوارەوە ڕێکەوتی پەخشکردنی وەرزی یەکەم لە ھەر وڵاتێک دەردەخات:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.imdb.com/title/tt1475582/releaseinfo?ref_=tt_ql_10 |سەردێڕ=Sherlock: Release Info}}</ref> <onlyinclude> {| class="wikitable plainrowheaders" width="100%" style="margin-right: 0;" ! style="background:#3f9bc4; color:#000000;" |وڵات ! style="background:#3f9bc4; color:#000000;" |ڕێکەوتی دەستپێکردنی پەخش ! style="background:#3f9bc4; color:#000000;" |وڵات ! style="background:#3f9bc4; color:#000000;" |ڕێکەوتی دەستپێکردنی پەخش |- | {{ئاڵا|شانشینی یەکگرتوو}} | ٢٥ی تەممووزی ٢٠١٠ | {{ئاڵا|کەنەدا}} | ١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٠ |- | {{ئاڵا|ڕووسیا}} | ١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٠ | {{ئاڵا|دانمارک}} | تشرینی یەکەمی ٢٠١٠ |- | {{ئاڵا|نۆرویژ}} | تشرینی یەکەمی ٢٠١٠ | {{ئاڵا|ئۆسترالیا}} | ١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠ |- | {{ئاڵا|ھۆڵەندا}} | ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠ | {{ئاڵا|ویلایەتە یەکگرتووەکان}} | ٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠ |- | {{ئاڵا|فەڕەنسا}} | ١ی کانوونی دووەمی ٢٠١١ | {{ئاڵا|بەلجیکا}} | ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١١ |- | {{ئاڵا|سوید}} | ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١١ | {{ئاڵا|ئاڵمانیا}} | ٢٤ی تەممووزی ٢٠١١ |- | {{ئاڵا|ژاپۆن}} | ٢٤ی ئابی ٢٠١١ | {{ئاڵا|مەجارستان}} | ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |- | {{ئاڵا|فینلاند}} | ٢١ی تەممووزی ٢٠١٢ | {{ئاڵا|یۆنان}} | ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٣ |- |} == پێشوازیکردن == === پێشوازیکردنی ڕەخنەگران === زنجیرەکە بووە خاوەنی ڕەخنە و پیاچوونەوەی ئەرێیانە، نرخاندنی وەرزی یەکەم لەسەر [[مێتاکریتیک]] بەپێی ١٧ بەسەرداچوونەوە ٨٥/١٠٠ بوو. ئەنجامی وەرزی دووەم بەپێی ٢٧ بەسەرداچوونەوە ٩١/١٠٠ بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.metacritic.com/tv/sherlock |سەردێڕ=Sherlock |بڵاوکەرەوە = مێتاکریتیک |ڕێکەوتی سەردان = ٢٤ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> لە ماڵپەڕی ڕۆتن تومەیتۆز ھەر یەک لە وەرزی یەکەم و دووەم ١٠٠/١٠٠ی وەرگرتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.rottentomatoes.com/tv/sherlock/ |سەردێڕ=Sherlock |بڵاوکەرەوە=ڕۆتێن تۆماتۆز |ڕێکەوتی سەردان = ٢٤ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> و ئەڵقەی یەکەم نرخاندێکی زۆر بەرزی لە تۆماری نرخاندنەکان بەدەستھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |ناونیشان=http://www.digitalspy.co.uk/tv/s129/sherlock/news/a252133/sherlock-well-received-by-critics.html |سەردێڕ='Sherlock' well-received by critics |یەکەم = Paul |دوایین= Millar |ڕێکەوت=٢٨ی تەممووزی ٢٠١٠ |بەرھەم = Digital Spy |ڕێکەوتی سەردان = ٢٤ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |سەردێڕ=No s**t, Sherlock: BBC1 drama Sherlock has got off to a better start than Doctor Who. |ناونیشان=http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/showbiz/tv/3073101/BBCs-Audience-Index-awards-Sherlocks-first-show-a-higher-mark-than-Dr-Who.html |بەرھەم=The Sun |ڕێکەوت=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٠ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150721230725/http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/showbiz/tv/3073101/BBCs-Audience-Index-awards-Sherlocks-first-show-a-higher-mark-than-Dr-Who.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تەممووزی ٢٠١٥ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ڕۆژنامەی دە ئۆبدەر دەربارەی زنجیرەکە وتی: «زنجیرەکە لادانێکی نێوان فیلمی 'ویسنێڵ و من' و فیلمی ئاگاداری بۆرنە، ھەروەھا سەرنجێکی درامی لە زنجیرەی دکتۆر ھوو ھەیە، ئەوەی لەلایەن مارک گاتس و ستیڤن مۆفات نووسراوە زۆر سەرنجڕاکێشە.»<ref name="thorpe">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |سەردێڕ=Sherlock Holmes is back... sending texts and using nicotine patches|ناونیشان=http://www.guardian.co.uk/tv-and-radio/2010/jul/18/sherlock-holmes-is-back-bbc |بەرھەم=The Observer |ڕێکەوت=١٨ی تەممووزی ٢٠١٠ |یەکەم=Vanessa |دوایین=Thorpe |ڕێکەوتی سەردان = ٢٤ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> دان مارتن لە ڕۆژنامەی [[گاردیان]] وتی: «کاتەکە زووە، بەڵام ئەڵقەی «لێکۆڵینەوە لە ڕەنگی پرتەقاڵی» ھۆشمەند بوو، ھاوشێوەی زنجیرەی «خێوەکان» ە، بەڵام شێرلۆک ھۆڵمزی نایابیان ھەیە، ساتەکانی لێکدانەوە نایابە، و چیڕۆکە تێکھەڵچووەکان لە کلاسیکییەکانی مۆفاتە.»<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |یەکەم=Dan |دوایین=Martin |سەردێڕ=Sherlock makes Sunday night TV sexy |ناونیشان=http://www.guardian.co.uk/tv-and-radio/tvandradioblog/2010/jul/23/sherlock-steven-moffat-mark-gatiss |بەرھەم=The Guardian |ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٠ |ڕێکەوتی سەردان = ٢٤ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> تۆم ساتکلیف بۆ ڕۆژنامەی دە ئێندپێندنتی نووسیوە: «زنجیرەی شێرلۆک بێ کەمکردنەوە لە تایبەتی و لێھاتوویی چیڕۆکە سەرەکییەکە نایاب و فێرکەرە. زنجیرەکە تێدەگات کە کەسایەتی ھۆڵمز چیڕۆکەکە نییە بەڵکو [[کاریزما|کێشکردنەکەیەتی]]، لەگەڵ ئەوەی ھەندێک شت لە ڕاستەقینەکە دەسڕێتەوە، بەڵام بە شێوەیەکی جیا بۆ ھەموو شتە گرنگەکان بەوەفایە.»<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |یەکەم = Tom |دوایین= Sutcliffe |سەردێڕ = The Weekend's TV: Sherlock, Sun, BBC1 Amish: World's Squarest Teenagers, Sun, Channel 4 |ناونیشان=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/tv/reviews/the-weekends-tv-sherlock-sun-bbc1bramish-worlds-squarest-teenagers-sun-channel-4-2035302.html |بەرھەم=The Independent |ڕێکەوت=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٠ |ڕێکەوتی سەردان = ٢٤ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> ئەکتەرە سەرەکییەکانیش بوونە خاوەنی پیاھەڵدان ھەروەھا کاتێک ڕخنەگر «ڤیکتۆریا سۆرپ» وتی: «واتسن، کە فریمن ڕۆڵەکەی گێڕاوە، شایەنی متمانەیە و بەتوانایە و لەگەڵ ھۆڵمز کراوەتەوە کە خۆی بە تێکچوویەکی کۆمەڵایەتی دادەنێت.»<ref name="thorpe"/> و سارە کرومبتۆن دوای ئەڵقە کردنەوەییەکەی وەرزی دووەم بۆ ڕۆژنامەی تێلێگرافی دڵنیاکردەوە کە «کەمبەرباچ وای لە زنجیرەکە کردووە ببێت بە باشترین تۆمارکردنی شێرلۆک ھۆڵمز لەم کاتەماندا.»<ref name="crompton">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/bbc/8987577/The-timeless-appeal-of-Holmess-sexy-logic.html|سەردێڕ=The timeless appeal of Holmes's sexy logic|newspaper=The Daily Telegraph|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|یەکەم=Sarah|دوایین=Crompton |ڕێکەوتی سەردان = ٢٤ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> === نرخاندنەکان === ڕۆبێرت بیانکۆ لە ڕۆژنامەی یوو–ئێس–ئەی تودەی بە وەرزی یەکەم لەسەر ماڵپەڕی مێتاکریتک ١٠٠٪ دا کاتێک نووسی: «زنجیرەکە تایبەت و پێکەناوی و دڵسۆزی خەیاڵی کۆنان دۆیڵە و ھەروەھا دەستێکی لە شارستانی تێدایە.»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://usatoday30.usatoday.com/life/television/reviews/2010-10-22-sherlockholmes22_ST_N.htm |سەردێڕ=Robert Bianco Review |دوایین= Bianco | یەکەم = Robert |ڕێکەوت = ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠}}</ref> ھەروەھا نانسی سمێس لە ڕۆژنامەی ووڵ ستریت جۆڕناڵ نووسی: «چیڕۆکەکان وردی تەواو و ھاوچەرخییە، و لە ھەمان کاتدا پێکەنیناوییە، و ئەو بەشێوەیەکی سەیر زۆر نایابە.»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://online.wsj.com/news/articles/SB10001424052702304023804575566360678826220?mod=WSJ_ArtsEnt_LifestyleArtEnt_6&mg=reno64-wsj&url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052702304023804575566360678826220.html?mod=WSJ_ArtsEnt_LifestyleArtEnt_6 |سەردێڕ=NANCY DEWOLF SMITH Review}}</ref> وەرزی دووەمیش بەباشی پەسەند کرا و لیندا ستەیسی لە ڕۆژنامەی نیویۆرک پۆست نووسی: «ھەموو ھەفتەیەک، زنجیرەکە ئەڵقەیەک لە کلاسیکییەکانی شێرلۆک ھۆڵمز پیشان دەدات، قسەی لەگەڵ دەکەیت و وای لێ دەکات شتێکی نائاسایی بێت پاشان بە پەککەوتووی لە قسەکردن جێت دەھێڵێت.»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://nypost.com/2012/05/04/extreme-holmes-makeover|سەردێڕ= Linda Stasi Review}}</ref> ھەر وەک حاڵی دوو وەرزەکەی پێشوو، وەرزی سێیەمیش لە ڕەخنەگرانەوە بەباشی پەسەند کرا، دەیڤید یەگان لە ڕۆژنامەی سان فرانسیسکۆ کڕۆنیکڵ پیای ھەڵدا کاتێک نووسی: «ڕۆڵەکەی ئێستا لە ساڵەکانی پێشوو لەگەڵ لایەنە نوێ و تەواوەکانی کەسایەتی ھۆڵمز و واتسن باشترە، و نووسینەکەی گاتس و مۆفات نموونەی نییە.»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.sfgate.com/tv/article/Sherlock-review-Perfection-in-a-deerstalker-cap-5149326.php|سەردێڕ=David Wiegand Review}}</ref> سەرسامبووانی کۆنان دۆیڵ بە زنجیرەکە سەرسامبوون، جۆیڵم مۆمفۆرد بۆ ڕۆژنامەی گاردیان وتی: «کورتەی باسەکە ئەوەیە مۆفات و گاتس زانیارییەکی تەواویان لەسەر کارەکانی کۆنان دۆیڵ و ھەموو کارەکانی شێرلۆک ھۆڵمز کە لەسەر شاشە گەورە و بچووکەکان و ھەروەھا چیڕۆکە ڕاستەقینەکانی دەرکەوتووە ھەیە.»<ref name="guard171211"/> سام وڵاستۆن لە ڕۆژنامەی گاردیان بە گەواھیدان بە ئەڵقەی «کەوتنی ڕایشنباخ» وتی کە زنجیرەکە بۆ کۆنان دۆیڵ بەوەفایە.<ref name="woll">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |یەکەم = Sam |دوایین= Wollaston |سەردێڕ = TV review: Sherlock/Call the Midwife/Hugh's Hungry Boys|ناونیشان = http://www.guardian.co.uk/tv-and-radio/2012/jan/15/tv-review-sherlock?newsfeed=true |ڕۆژنامە=The Guardian |ڕێکەوت=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢}}</ref> === گەواھیدانەکان === زنجیرەکە چەندین خەڵاتی بردووەتەوە، وەک: «خەڵاتی ئەکادیمیای بەریتانی بۆ تەلەڤیزیۆن بۆ باشترین زنجیرە دراما» و «خەڵاتی بینەرانی یوتیووب»،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |یەکەم١=John |دوایین١=Plunkett |یەکەم٢=Josh |دوایین٢=Halliday|ناونیشان=http://www.guardian.co.uk/tv-and-radio/2011/may/22/sherlock-wins-best-drama-award-baftas |سەردێڕ=BBC's Sherlock wins best drama award at Baftas |ڕێکەوت=٢٢ی ئایاری ٢٠١١ |بەرھەم=The Guardian |ڕێکەوتی سەردان = ٢٥ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> و فریمن خەڵاتی باشترین ئەکتەری بە ڕۆڵی یاریدەدەر بۆ ڕۆڵەکەی وەک جۆن واتسن بردەوە، و ھەروەھا ئەکتەر، ئاندرو سکۆت، کە ساڵی پێشوو لە وەرزی دووەمدا ڕۆڵی جێم مۆریاتی گێڕا، بۆ چەند جۆرێک خەڵات پاڵێورا.<ref name="guard-bafta-2012">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |یەکەم١=Vicky |دوایین١= Frost |یەکەم٢ =John |دوایین٢=Plunkett |ناونیشان =http://www.guardian.co.uk/tv-and-radio/2012/may/27/bafta-tv-awards-itv-fred-west-drama?newsfeed=true|سەردێڕ=Bafta TV acting awards won by stars of ITV Fred West drama |سەردێر =Bafta TV acting awards won by stars of ITV Fred West drama |بەرھەم=The Guardian |ڕێکەوت =٢٧ی ئایاری ٢٠١٢ |ڕێکەوتی سەردان = ٢٥ی تەممووزی ٢٠١٨|شوێن=لەندەن}}</ref> کەمبەرباچ بۆ ڕۆڵی باشترین ئەکتەر پاڵێورا. ئەڵقەکانی «لێکۆڵینەوە لە ڕەنگی پرتەقاڵی» و «ئابڕووچوون لە بلجرافیا» بۆ چەند جۆرێک لە [[خەڵاتی ئێمی]] پاڵێورا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= Sherlock: A Study In Pink (Masterpiece) |ناونیشان=http://www.emmys.com/shows/sherlock-study-pink-masterpiece |بەرھەم=Emmys.com |ڕێکەوتی سەردان = ٢٥ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref><ref name="emmy2012">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ = Sherlock: A Scandal in Belgravia (Masterpiece) |ناونیشان=http://www.emmys.com/shows/sherlock-scandal-belgravia-masterpiece |بەرھەم=Emmys.com |ڕێکەوتی سەردان = ٢٥ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> دێبینھامز وتی بەناوبانگی زنجیرەکە لە داواکردنی پاڵتووە ھاوشێوەکانی ھۆڵمزی زیادکردووە، کۆمپانیای ئەڵمانی «بێلستاف» ئەو پاڵتووەی کە کەمبەرباچ لەبەری دەکرد بۆ قۆناغی دروستکردن پێش کۆتایی ھاتنی زنجیرەکە گێڕایەوە.<ref name="petridis">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |یەکەم=Alexis |دوایین=Petridis |سەردێڕ=No chic, Sherlock |بەرھەم=The Guardian |ناونیشان = http://www.guardian.co.uk/lifeandstyle/2010/sep/04/sherlock-fashion-mens-coats |ڕێکەوت=٤ی ئەیلوولی ٢٠١٠ |ڕێکەوتی سەردان = ٢٥ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> ڕۆژنامەی دە ئیندیپێندت کە دیزاینەر پۆڵ کستیلۆ بۆ جێبەجێکردنی داواکارییەکانی پاڵتوو و ملپێچەکان بەپێی زنجیرەکە گواستوویەتیەوە، لە کاتێکدا بەرگدروو جۆن بێرت، وتی کە زۆرێک لە کڕیارەکانی دەربارەی پۆشاکەکانی ئەکتەرەکان دەیانپرسی.<ref name="indep-costume"/> ڕۆژنامەنووس ئەلێکسەس پێتریدس بەسەر شتەکەدا ھەڵیدا و وتی: «دەتوانیت تێبگەیت کە بۆچی پیاوان ویستیان ئەو دیمەنەیان ھەبێت، لەوانەیە کاریگەریی کەمبەرباچیان سەرنج دابێت، بەمەش مەبەستم قۆزێتییەکەی نییە کە کاریگەری لەسەر ژنە بینەرەکان ھەبووە، لەوانەیە شتەکە پەیوەندی بە ڕەقییەوە ھەبێت، چونکە سەرسام دەبیت کاتێک دەزانی مۆدە<!--مۆدە چییە؟ ئەگەر مەبەستت مۆدێلە ھەر ئەوە دانێ. --> لە بەریتانیا تێکچووە کۆمەڵایەتییەکانن و بۆ یەکەم جار دەیبینیت بە قامچی لە تەرمەکە دەدات. بەدڵنیاییەوە تەنانەت لێکۆڵەرێکی لێھاتوو چاوەڕێی ڕوودانی ئەوە نەبوو.»<ref name="petridis"/> بڵاوکەران و بازرگانانی دابەشکردن دەربارەی بەرزبوونەوەی ژمارەی کتێبە پەیوەندییە فرۆشراوەکانی شێرلۆک ھۆڵمز بە ڕێژەی ١٨٠٪ لە کاتی وەرزی یەکەم لە زنجیرەکە ڕایانگەیاند.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |سەردێڕ = Times have changed but crimes are the same for new Sherlock Holmes |ناونیشان = http://www.heraldscotland.com/news/home-news/times-have-changed-but-crimes-are-the-same-for-new-sherlock-holmes-1.1042129 |یەکەم = Brian |دوایین = Pendreigh |ڕێکەوت = ١٩ی تەممووزی ٢٠١٠ |بەرھەم = The Herald |ڕێکەوتی سەردان = ٢٥ی تەممووزی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20150615170937/http://www.heraldscotland.com/news/home-news/times-have-changed-but-crimes-are-the-same-for-new-sherlock-holmes-1.1042129 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٥ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەروەھا چێشتخانەی ھەمبەرگری خوار ماڵەکەی ھۆڵمز دەربارەی بەرزبوونەوەیەکی تیژ لە ژمارەی کڕیارەکان کە چێشتخانەکەیان ناسیوەتەوە ڕاگەیاند.<ref name="speedys">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |سەردێڕ = Sherlock Holmes, and the riddle of the packed sandwich bar |ناونیشان = http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-1303224/Sherlock-Holmes-riddle-packed-sandwich-bar.html |بەرھەم = Daily Mail |ڕێکەوت = ١٥ی ئابی ٢٠١٠ |ڕێکەوتی سەردان = ٢٥ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> ماڵپەری بی–بی–سی ئۆنلاین چەند ماڵپەڕێکی لەسەر ئینتەرنێت کە پەیوەندی بە جیھانی خەیاڵیی زنجیرەکەوە ھەیە بڵاوکردەوە، ماڵپەڕەکان جۆزێف لیدستەر دروستی کردووە، و ھەروەھا ماڵپەڕی بۆ زنجیرەی دکتۆر ھوو دروست کردووە.<ref name="tieien">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Sherlock: Other Sherlock related websites |ناونیشان=http://www.bbc.co.uk/drama/sherlock/disclaimer.shtml |بەرھەم = BBC Online |ڕێکەوتی سەردان = ٢٥ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> == دەرچوونەکان بۆ ماڵەوە و فرۆشتنەکان == [[پەڕگە:Sherlock 1and2 600.jpg|220px|وێنۆک|بەرگی دی–ڤی–دی]] وەرزی یەکەم لە سەر دیسک لە شانشینە یەکگرتووەکان لە ڕێکەوتی ٣٠ی ئابی ٢٠١٠ دەرچوو و لە [[ئوسترالیا]] لە ٤ی تشرینی دووەم دەرچوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ = Sherlock DVD release date Australia |ناونیشان = http://www.jbhifionline.com.au/dvd/dvd-genres/drama-romance/sherlock/579134 |بەرھەم = JBHIFI |ڕێکەوت = ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠ |ڕێکەوتی سەردان = ٢٥ی تەممووزی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20111206074742/http://www.jbhifionline.com.au/dvd/dvd-genres/drama-romance/sherlock/579134 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> وە لە شانشینە یەکگرتووەکان لە ڕێکەوتی ٩ی تشرینی دووەم دەرچوو. زنجیرەی یەکەم و دووەم لە [[نێتفلیکس]] ھەیە.<ref name="Sherlock on Netflix">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ = Sherlock on Netflix|ناونیشان = http://movies.netflix.com/WiMovie/Sherlock/70202589?locale=en-US|ڕێکەوتی سەردان = ٢٥ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20121116042941/http://movies.netflix.com/WiMovie/Sherlock/70202589?locale=en-US|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دەرچوونی سێ ئەڵقەکە تایبەتمەندی نوێ دەگرێتەوە، ئەڵقەی «لێکۆڵینەوە لە ڕەنگی پرتەقاڵی» ڕەخنەی دەنگیی ستیڤن مۆفات و سۆ فریتۆ و مارک گاتسی تێدایە، و ئەڵقەی «کایە مەزنەکە» لەگەڵ ڕەخنەی دەنگیی بێنێدیکت کەمبەرباچ و مارتن فریمن و مارک گاتسدا دێت. دەرچوونەکە ھەروەھا لەبەرگرتنەوەیەک لە ئەڵقەی یەکەم «لێکۆڵینەوە لە ڕەنگی پەمەیی» کە ماوەکەی شەست خولەک دەبێت و لە دەرھێنانی Coky Giedroyc دەگرێتەوە.<ref>''Sherlock'' DVD, Catalogue number: BBCDVD3223</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Sherlock DVD review |یەکەم=Stu |دوایین=Anderson |بەرھەم=Den of Geek |ناونیشان=http://www.denofgeek.com/Reviews/581560/sherlock_dvd_review.html |ڕێکەوت=١ی ئەیلوولی ٢٠١٠ |ڕێکەوتی سەردان = ٢٦ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> ڕەخنەگر مارک لۆسۆن، دەربارەی دانانی ئەم ئەڵقەیە وتی «شتێکی بوێرانەیە.»<ref name="lawson-rebirth"/> ئەنجومەنی بەڕیتانی بۆ نرخاندنی فیلمەکان ئەم ئەڵقەیەی لەگەڵ سێ ئەڵقەی تر بە گونجاو بۆ بوارەکانی ماڵەوە نرخاند، و نابێت بە خوارتر لە ١٢ ساڵ ڕێگەبدرێت سەیری بکات.<ref name="bbfc-pilot">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ = SHERLOCK&nbsp;– A Study in Pink (pilot) |ناونیشان = http://www.bbfc.co.uk/AVV271177 |بەرھەم = BBFC |ڕێکەوت = ٢٣ی تەممووزی ٢٠١٠ |ڕێکەوتی سەردان = ٢٦ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ = SHERLOCK&nbsp;– A Study in Pink |ناونیشان = http://www.bbfc.co.uk/AVV271691 |بەرھەم = BBFC |ڕێکەوت = ٢ی ئابی ٢٠١٠ |ڕێکەوتی سەردان = ٢٦ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ = SHERLOCK&nbsp;– The Blind Banker |ناونیشان = http://www.bbfc.co.uk/AVV271625 |بەرھەم = BBFC |ڕێکەوت = ٢ی ئابی ٢٠١٠ |ڕێکەوتی سەردان = ٢٦ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ = SHERLOCK&nbsp;– The Great Game |ناونیشان = http://www.bbfc.co.uk/AVV271626 |بەرھەم = BBFC |ڕێکەوت = ٢ی ئابی ٢٠١٠ |ڕێکەوتی سەردان = ٢٦ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> کە ھەروەھا دەرچوونەکە فیلمێکی بەڵگەیی ماوەکەی سی و دوو خولەکە بە ناونیشانی «زانینی شێرلۆک» دەگرێتەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ = Unlocking Sherlock |ناونیشان = http://www.bbfc.co.uk/AVV271627 |بەرھەم = BBFC |ڕێکەوت = ٢ی ئابی ٢٠١٠ |ڕێکەوتی سەردان = ٢٦ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> و زانینی شێرلۆک بریتییە لە ناوێک بۆ فیلمێکی تری بەڵگەنامەیی، بەڵام پەیوەندیدار کە لەسەر کەناڵی پی–بی–ئێس وەک پێشەکی بۆ ئەڵقەکانی وەرزی سێیەم پێشکەش کرا.<ref name="PBS-20140112">{{بیرخستنەوەی وێب |نووسەر = Staff |سەردێڕ = PBS-TV - Unlocking Sherlock |ناونیشان = http://video.pbs.org/program/unlocking-sherlock/ |ڕێکەوت = ١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ |بەرھەم = پی–بی–ئێس |ڕێکەوتی سەردان = ٢٦ی تەممووزی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20151003171226/http://video.pbs.org/program/unlocking-sherlock/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دیسکی زنجیرەی دووەم لە شانشینە یەکگرتووەکان لە ٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ دەرچوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ = BBC's Sherlock Will Return For Series 3 |ناونیشان = http://www.cinemablend.com/television/BBC-Sherlock-Return-Series-3-38659.html |یەکەم = Jesse |دوایین= Carp |ڕێکەوت = ١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ |بەرھەم = Cinema Blend |ڕێکەوتی سەردان = ٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨}}</ref> کە ھەروەھا لەسەر نێتفلیکسیش ھەیە.<ref name="Sherlock on Netflix"/> دیسکەکە لێدوانێکی دەنگی لە ئەڵقەکانی «ئابڕووچوون لە بلجرافیا» و «سەگەکانی خێزانی پاسکرفیڵ» لەگەڵ فیلمێکی بەڵگەنامەیی بە ناونیشانی «شێرلۆکی ئاشکرابوو» دەگرێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ = Sherlock&nbsp;– the hounds of baskerville |ناونیشان = http://www.bbfc.co.uk/BVV286085/ |بەرھەم = British Board of Film Classification |ڕێکەوت = ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان = ٢٦ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> سێلڤا سکرین لە ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢دا شریتی مۆسیقای تۆمارکەریی بۆ وەرزی یەکەمی بڵاوکردەوە، و بۆ وەرزی دووەمیش لە ٢٧ی شوباتی ٢٠١٢ بڵاوکرایەوە.<ref name="soundtrack.series1">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ = Sherlock |ناونیشان = http://www.silvascreen.com/index.php/2011/12/14/sherlock/ |بەرھەم = Silva Screen Records |ڕێکەوتی سەردان = ٢٦ی تەممووزی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20120113074859/http://www.silvascreen.com/index.php/2011/12/14/sherlock/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ = More Sherlock Music On The Way |ناونیشان = http://www.silvascreen.com/index.php/2012/01/20/more-sherlock-music-on-the-way/ |ڕێکەوت = ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ |بەرھەم = Silva Screen Records |ڕێکەوتی سەردان = ٢٦ی تەممووزی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٢٤ی نیسانی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20120424070313/http://www.silvascreen.com/index.php/2012/01/20/more-sherlock-music-on-the-way/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کتێبەکانی پی–بی–سی ھەندێک لە کارە ڕاستەقینەکانی کۆنان دۆیڵیان بە بەرگێکی ھونەری تێیدا کەمبەرباچ و فریمن دەردەکەوێت بڵاوکردەوە، لێکۆڵینەوە لە سووردا و سەرکێشییەکانی شێرلۆک ھۆڵمز لە پایزی ساڵی ٢٠١١دا لەگەڵ پێشەکی لە مۆفات و گاتس بە ڕیزبەندی دەرچوو<ref name="moff-study">Moffat, Steven "Introduction" In: {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Sherlock: A Study in Scarlet|ناونیشان=https://archive.org/details/studyinscarlet0000doyl|یەکەم=Arthur |دوایین=Conan Doyle |بڵاوکەرەوە=Random House |ساڵ=٢٠١١|پەڕەکان=xi–xii |ژپنک=١-٨٤٩٩٠-٣٦٦-٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Sherlock&nbsp;– The Adventures of Sherlock Holmes |ناونیشان=https://archive.org/details/adventuresofsher0000doyl |یەکەم=Arthur |دوایین=Conan Doyle |ساڵ=٢٠١١ |بڵاوکەرەوە=BBC Books |ژپنک=١-٨٤٩٩٠-٣٦٧-٠|origyear=First published 1892}}</ref> ھەروەھا ڕۆمانەکانی سەگی خێزانی باسکەرڤیڵ و چوار نیشانەکە و یادەوەرییەکانی شێرلۆک ھۆڵمز لە ئازاری ٢٠١٢ لەگەڵ پێشەکی لە کەمبەرباج و فریمن و تۆمبسۆن بە ڕیزبەندی دەرکرا.<ref name="memoirs"/><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Sherlock&nbsp;– The Hound of the Baskervilles |ناونیشان=https://archive.org/details/houndofbaskervil0000doyl_y1k4 |یەکەم=Arthur |دوایین=Conan Doyle |بڵاوکەرەوە=BBC Books |ساڵ=٢٠١٢ |origyear=First published 1902|ژپنک=١-٨٤٩٩٠-٤٠٩-X}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Sherlock&nbsp;– Sign of Four |یەکەم=Arthur |دوایین=Conan Doyle |بڵاوکەرەوە=BBC Books |ساڵ=٢٠١٢ |ژپنک=١-٨٤٩٩٠-٤٠٤-٩|origyear=First published 1890}}</ref> دوو کتێبی نوێ کە بریتین لە گەڕانەوەی شێرلۆک ھۆڵمز لەگەڵ کۆتا دانەوانەکە لە ڕێکەوتی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣ لەگەڵ پێشەکییەکانی مۆفات و گاتس دەرکرا، ئەمەش پێش پەخشکردنی وەرزی سێیەم بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان = http://www.sherlockology.com/news/2013/11/18/new-sherlock-books-181113 |سەردێڕ = New Sherlock tie-in books coming soon! |بڵاوکەرەوە = Sherlockology |ڕێکەوت = ١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ |ڕێکەوتی سەردان = ٢٦ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> بەپێی ڕادیۆی تایمز ناوبانگی زنجیرەکە لەرزینێکی لە ژمارەی فرۆشتنی کارە ڕاستەقینەکانی کۆنان دۆیڵ دروستکردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |یەکەم = Paul |دوایین= Jones |سەردێڕ = Benedict Cumberbatch's Sherlock boosts Conan Doyle book sales |ناونیشان = http://www.radiotimes.com/news/2012-01-17/benedict-cumberbatch's-sherlock-boosts-conan-doyle-book-sales |بەرھەم = Radio Times |ڕێکەوت = ١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ |ڕێکەوتی سەردان = ٢٦ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> شێرلۆک: ئەرشیڤ بریتییە لە کتێبێکی یاوەر بۆ زنجیرەکە لە نووسینی گای ئادەمزە، و کتێبەکانی پی–بی–سی لە ڕێکەوتی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ لە شانشینە یەکگرووەکان بڵاوکرایەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Sherlock The Casebook revealed |ناونیشان = http://www.radiotimes.com/news/2012-08-14/sherlock-the-casebook-revealed |یەکەم = Paul |دوایین= Jones |ڕێکەوت = ١٤ی ئابی ٢٠١٢ |بەرھەم = Radio Times |ڕێکەوتی سەردان = ٢٦ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref><ref name="casebook">Adams, Guy, ''Sherlock: The Casebook'', BBC Books, 25 October 2012, ISBN 978-1-84990-425-4</ref> و لە ویلایەتە یەکگرتووەکان کتێبەکە لەژێر ناونیشانی شێرلۆک: یاوەری فەرمی بۆ زنجیرە بەناوبانگەکە لە تەممووزی ٢٠١٣ دا بڵاوکرایەوە.<ref name="companion">Adams, Guy, ''The Sherlock Files: The Official Companion to the Hit Television Series'', It Books, 16 July 2013, ISBN 978-0-06-227809-8</ref> لە [[ژاپۆن]] زنجیرەکە بە شێوەیەک لە [[مانگا (کۆمیک)|مانگا]] وەرگیرا، گۆڤاری یۆنگ ئەیسی شونێکەوتەی کۆمپانیای کادۆکاوا شۆتێن لە ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ دەستی بە بڵاوکردنەوە کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان = http://www.animenewsnetwork.com/news/2012-09-01/bbc-tv-sherlock-re-imagining-gets-japanese-manga |سەردێڕ = BBC TV's Sherlock Re-imagining Gets Japanese Manga&nbsp;— News |بڵاوکەرەوە = Anime News Network |ڕێکەوت = ١ی ئەیلوولی ٢٠١٢ |ڕێکەوتی سەردان = ٢٦ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> لە ھەمان مانگی ھەمان ساڵدا وینیگ مۆفەز کایەیەکی کڵودۆی لە شێرلۆک بڵاوکردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان = http://www.bbc.co.uk/mediacentre/worldwide/sherlock-cluedo.html |سەردێڕ = Media Centre&nbsp;— Sherlock fans can play detective with new Sherlock Cluedo |بڵاوکەرەوە = BBC |ڕێکەوت = ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٢ |ڕێکەوتی سەردان = ٢٦ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> لە [[یۆنان]]، ئۆ–تی–ئی مافەکانی زنجیرەکەی کڕیوە و لە ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٣ لەسەر ئۆ–تی–ئی وەن دەستی بە پەخش کرد. {| class="wikitable" width="100%" style="text-align:center" |- ! colspan="2" rowspan="2"| وەرز ! rowspan="2"| ئەڵقەکان ! colspan="2"| ڕێکەوتی پەخشکردن ! colspan="3"| دی–ڤی–دی |- ! دەستپێکی وەرز ! کۆتاییی وەرز ! ناوچەی ١ ! ناوچەی ٢ ! تایبەتمەندییە نوێکان |- | style="background:#2C272E; color:#438D80; text-align:center;"| | '''١''' | ٣ | ٢٥ی تەممووزی ٢٠١٠ | ٨ی ئابی ٢٠١٠ | ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان = http://www.amazon.com/Sherlock-Season-1-Benedict-Cumberbatch/dp/B004132HZS |سەردێڕ = Sherlock: Season 1 (2010)}}</ref> | ٣٠ی ئابی ٢٠١٠<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان = http://www.amazon.com/Sherlock-Series-Region-Format-Import/dp/B006K1IIAC |سەردێڕ = Sherlock - Series 1 and 2 Box Set [Region 2 - Non USA Format] [UK Import] (2011)| بڵاوکەرەوە = Amazon.com}}</ref> | style="font-size: 90%;" | * لێدوانە دەنگییەکان: «لێکۆڵینەوە لە ڕەنگی پەمەیی» و «کایە مەزنەکە.» * فیلمی بەڵگەنامەیی «زانینی شێرلۆک.» * ئەڵقەی ڕاستەقینە لە «لێکۆڵینەوە لە ڕەنگی پەمەیی.» |- | style="background:#809C99; color:#347C17; text-align:center;"| | '''٢''' | ٣ | ١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ | ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ | ٢٢ی ئایاری ٢٠١٢<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان = http://www.amazon.com/Sherlock-Season-2-Benedict-Cumberbatch/dp/B004QOB8SO |سەردێڕ = Sherlock: Season 2 (2011)|بەرھەم = Amazon.com}}</ref> | ٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان = http://www.amazon.co.uk/Sherlock-Series-DVD-Benedict-Cumberbatch/dp/B005UL537Y |سەردێڕ = Sherlock - Series 2 [DVD] |بەرھەم = Amazon.com}}</ref> | style="font-size: 90%;" | * لێدوانە دەنگییەکان: «ئابڕووچوون لە بلجرافیا» و «سەگەکانی خێزانی باسکرفیڵ.» * فیلمی بەڵگەنامەیی «شێرلۆک ئاشکرابوو.» |- | style="background:#5A4942; color:#F778A1; text-align:center;"| | '''٣''' | ٣ | ١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ | ١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ | ١١ی شوباتی ٢٠١٤<ref>[http://www.tvshowsondvd.com/news/Sherlock-Season-3/19205 Sherlock - Release Date is Announced for 'Season 3 on DVD and Blu-ray Disc], TVShowsOnDVD.com, 22 November 2013. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214213/http://www.tvshowsondvd.com/news/Sherlock-Season-3/19205 |date= ٤ی ئازاری ٢٠١٦}}</ref> | ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان = http://www.amazon.co.uk/Sherlock-Complete-Series-3-DVD/dp/B00DRDCIA2 |سەردێڕ = Sherlock - Complete Series 3 [DVD] |بەرھەم=Amazon.com}}</ref> | style="font-size: 90%;" | * پەخش: «کەوتن» و «سەرسامبووان، خراپەکاران، و پێشبینییەکان: میراتی شێرلۆک ھۆڵمز» ھەروەھا لەگەڵ «تۆمارکردنی شێرلۆک» |- |bgcolor="D3D1D4" height="10px"| | colspan=2| ئەڵقەی تایبەت | colspan=2| ١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦ | ١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ = Sherlock - 'The Abominable Bride,' the New Year's Special, on Blu-ray and DVD |ناونیشان = http://www.tvshowsondvd.com/news/Sherlock-The-Abominable-Bride/21750 |بەرھەم = TVShowsOnDVD |ڕێکەوت = ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ |ڕێکەوتی سەردان = ٢٧ی تەممووزی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٢٠ی ئازاری ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20180320070219/http://www.tvshowsondvd.com/news/Sherlock-The-Abominable-Bride/21750 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | ١١ی کانوونی دووەمی<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ = Sherlock - The Abominable Bride [DVD] [2016] |ناونیشان = http://www.amazon.co.uk/Sherlock-The-Abominable-Bride-DVD/dp/B0119OFSGQ|بەرھەم=Amazon |ڕێکەوتی سەردان = ٢٧ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> ٢٠١٦ | style="font-size: 90%;" | * A Study in Sherlock: بەڵگەنامەیی دەربارەی ھەڵمەتی بەرھەمھێنان * پشتی پەردەکان: چاوپێکەوتن لەگەڵ گاتس و مۆفات |} == وەرگیراو لە زنجیرەکەوە == ماڵپەڕی شێرلۆک ھۆڵمز ''[https://web.archive.org/web/20180622153038/http://www.thescienceofdeduction.co.uk/ زانستی لێکدانەوە]'' ھەروەھا لەگەڵ ''[https://web.archive.org/web/20180728071642/http://www.johnwatsonblog.co.uk/ ماڵپەڕەکەی جۆن واتسن]'' بۆ خەڵکی لەسەر ئینتەرنێت بەردەستە، کاتێک ڕووداوەکانی زنجیرەکە لەسەر شێوەی مەتەڵ و کورتەی دۆسییەکان پێشکەش دەکەن، ھەروەھا چەند تۆمارێک دەربارەی چەند دۆسییەیەک «دەرنەکەوتووە» و لە تەلەڤیزیۆن پەخش نەکراوە لەخۆدەگرێت. ھەروەھا چەند بنچینەیەک لە چیڕۆکە کلاسیکییەکانی کۆنان دۆیڵ: «کرۆکە وەرگێڕاوەکە» لەباتی «وەرگێڕە یۆنانییەکە» و «شەش لە تاچەر» لەباتی «شەش لە ناپۆڵیۆن» ھەیە. لە ماڵپەڕەکەدا چەند بەستەرێک ھەن کە لەوانەیە لەگەڵ بیرەوەرییەکانی مۆڵی ھۆپەر و ماڵپەڕی فەرمیی کۆنی برانس ببەسترێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.johnwatsonblog.co.uk/blog/19december |سەردێڕ=The blog of Dr. John. H. Watson<!-- Bot generated title --> |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170804115726/http://www.johnwatsonblog.co.uk/blog/19december |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئابی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە کانوونی دووەمی ٢٠١٤دا، زنجیرەکە بە فەرمی بەرنامەی مۆبایلی دەرکرد کە ناوی «شێرلۆک: ئەرشیڤ» ە، کە لەلایەن دە پرۆجێکت فاکتری بە ھاوبەشی لەگەڵ فیلمەکانی ھارتسوود دروستکرا.<ref name="Jeffrey"/><ref name="itunes.apple.com"/> == پەیوەندی لەگەڵ زنجیرەی سەرەتایی == [[سەرەتایی (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)|سەرەتایی]] بریتییە لە تۆمارکردنێکی تر بۆ چیڕۆکەکانی شێرلۆک ھۆڵمز لەسەر کەناڵی سی-بی-ئێس کە دوای تەنیا دوو ساڵ لە دەستپێکردنی شێرلۆک لە شانشینە یەکگرتووەکان دەستی بە پەخشکردن کرد. لە کانوونی دووەمی ٢٠١٢دا سو فریتۆ بۆ ڕۆژنامەی دە ئیندپێندنت وتی «تێدەگەین کە سی-بی-ئێس لەبەرگرتنەوە تایبەتە نوێکەیان لە شێرلۆک ھۆڵمز تۆمار دەکەن، ئەمە سەرنجڕاکێشە، و ئەوان دەربارەی تۆمارکردنەوەی بەرنامەکەمان لێیان پرسین. لە کاتی ئێستادا، و پابەندبوونیان گرێنتی کردووە، بۆیە پێویستە وادابنێین کە شێرلۆک ھۆڵمزە تایبەتەکەیان بە ھیچ شێوەیەک لە تایبەتەکەمان ناچێت ئەگەر نا ئەوە زۆر نیگەرانکەر دەبێت.»<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| دوایین = Sherwin| یەکەم = Adam| سەردێڕ = Legal thriller looms as Sherlock takes his caseload to New York| ناونیشان = https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/tv/news/legal-thriller-looms-as-sherlock-takes-his-caseload-to-new-york-6292682.html| بەرھەم = The Independent| ڕێکەوتی سەردان = ٢٧ی تەممووزی ٢٠١٨| ڕێکەوت = ٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢| ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20170912110512/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/tv/news/legal-thriller-looms-as-sherlock-takes-his-caseload-to-new-york-6292682.html| ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و مانگی دواتر وتی: «لەگەڵ کەناڵی سی-بی-ئێس پەیوەندیمان بەستووە و پێمان وتن سەرنجی ئەڵقەی یەکەم لە زنجیرەکەیان بۆ ھەر شکاندنێک لە مافەکانمان دەدەین.»<ref name="sherwin021512">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |دوایین = Sherwin |یەکەم = Adam |سەردێڕ = Jonny Lee Miller to play Sherlock Holmes in US series |ناونیشان = https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/tv/news/jonny-lee-miller-to-play-sherlock-holmes-in-us-series-6939158.html |بەرھەم = The Independent |شوێن = لەندەن |ڕێکەوتی سەردان = ٢٧ی تەممووزی ٢٠١٨ |ڕێکەوت = ١٥ی شوباتی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20171201045839/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/tv/news/jonny-lee-miller-to-play-sherlock-holmes-in-us-series-6939158.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> سی-بی-ئێس دەربارەی کێشەکە وتی: «پرۆژەکەمان بریتییە لە تۆمارکردنێکی باشی شێرلۆک ھۆڵمز کە لەسەر ھۆڵمز و واتسن و کەسایەتییەکانی تر لە چوارچێوەی گشتیدا وەک کەسایەتییە سەرەکییەکان دروستکراوە. ئێمە بە دڵنیاییەوە ڕێز لە یاساکانی چاپ و بڵاوکردنەوە دەگرین و ھیچ چیڕۆکێک یان کارێک ھێشتا پارێزراو بێت ناشکێنین.»<ref name="sherwin021512"/> دروستکەر ڕۆپەرت دۆھرتی جیاوازییەکانی نێوان شێرلۆک و سەرەتایی باسکرد، ئاماژەی بۆ ئەوە کرد کە بە گشتی نوێکردنەوەی شێرلۆک ھۆڵمز بۆ فیلمەکانی باسیڵ راسبون دەگەڕێتەوە، و پێی وا نییە زنجیرەی سەرەتایی ھیچ شتێک لە زنجیرەی شێرلۆکی بردبێت بەوە پێیەی سەیری وەرزی یەکەمی کردووە و بە زنجیرەیەکی «بریسکەدار» ناوی ھێناوە.<ref name="Roberts">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین= Roberts|یەکەم = Sheila|سەردێڕ = Comic-Con: Executive Producers Robert Doherty and Carl Beverly Talk New CBS Series ELEMENTARY, Comparisons to SHERLOCK, and More|ناونیشان = http://collider.com/robert-doherty-carl-beverly-elementary-interview/181309/|بەرھەم=Collider|ڕێکەوتی سەردان = ٢٧ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوت=١٧ی تەممووزی ٢٠١٢}}</ref> دوای چەند مانگێک [[لوسی ڵو]] دڵنیای کردەوە کە بەرھەمھێنەرانی ھەردوو زنجیرەکە سەیری ئەڵقەی یەکەمیان کردووە «سەیری جیاوازییەکانی نێوان زنجیرەکەیان و زنجیرەکەمانیان کردووە» و ئەوان «تا ئێستا لێی ڕازیبوون.»<ref name="vulture">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان = http://www.vulture.com/2012/09/lucy-liu-elementary-interview.html||سەردێڕ = Lucy Liu on Elementary and That Other Sherlock Show Starring Benedict Cumberbatch|بڵاوکەرەوە = Lucy Liu on Elementary and That Other Sherlock Show Starring Benedict Cumberbatch|نووسەر = Jada Yuan|ڕێکەوتی سەردان = ٢٧ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Sherlock (TV series)}} * {{وێبگەی فەرمی|http://www.bbc.co.uk/programmes/b018ttws}} * {{IMDb title|id=1475582|title=شێرلۆک}} * [http://www.metacritic.com/tv/sherlock ''شێرلۆک''] لەسەر ماڵپەڕی مێتاکریتیک * [http://www.tv.com/shows/sherlock/ ''شێرلۆک''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190613105500/http://www.tv.com/shows/sherlock/ |date=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩ }} لەسەر ماڵپەڕی تی ڤی. کۆم {{شێرلۆک}} {{وھ|وەشان=٥٨٣٧٢٢|ڕێکەوت=١ی ئەیلوولی ٢٠١٨}} {{تووڵی دەروازە|تەلەڤیزیۆن|شانشینی یەکگرتوو|دەیەی ٢٠١٠|لەندەن|فیلم|بی بی سی|کتێب}} [[پۆل:ئەو زنجیرانەی خەڵاتی بافتایان وەرگرتووە]] [[پۆل:ئەو زنجیرانەی لە بەرھەمھێنانی ستۆدیۆکانی فیلمەکانی ھارتسوودە]] [[پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان کە خەڵاتی پیبۆدییان وەرگرتووە]] [[پۆل:بەرنامەی تەلەڤیزیۆن لە ڕۆمانەکانەوە وەرگیراوە]] [[پۆل:زنجیرە ئینگلیزییە تاوانییەکان]] [[پۆل:زنجیرە بەڕیتانییە کورتەکان]] [[پۆل:زنجیرە پۆلیسییەکان]] [[پۆل:زنجیرە درامییەکانی بی بی سی]] [[پۆل:زنجیرەکانی شێرلۆک ھۆڵمز]] [[پۆل:شێرلۆک]] [[پۆل:فیلمەکانی شێرلۆک ھۆڵمز کە لە کارەکانی ئارتەر کۆنان دۆیڵ وەرگیراوە]] [[پۆل:وەرگرانی خەڵاتی پیبۆدی]] [[پۆل:زنجیرە دراما تەلەڤیزیۆنییەکانی بەریتانیا لە دەیەی ٢٠١٠]] [[پۆل:شێرلۆک ھۆڵمز]] r3u6okwgvvs4pfv0vz5b8q311k1nb41 0 132142 1580165 1296842 2026-05-02T13:40:45Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٠ سەرچاوە و تاگکردنی ١ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1580165 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی فیلم|ناو=فرۆشیار|وێنە=Forushandeh.png|دەرھێنەر=[[ئەسغەر فەرھادی]]|بەرھەمھێنەر=[[ئەسغەر فەرھادی]]{{Break}}ئەلێکساندەر ماڵت گای|نووسین=[[ئەسغەر فەرھادی]]|کاست=[[شەھاب حوسێنی]]{{Break}}[[تەرانە عەلیدۆستی]]{{Break}}بابەک کەریمی{{Break}}مینا ساداتی|موزیک=ستار ئۆرکی|وێنەگری سینەمایی=حسێن جەعفەری|دەستکاری=ھایدە سەفییاری|ڕێکەوتی دەرچوون=٢١ی ئایاری ٢٠١٦ لە [[فیستیڤاڵی فیلمی کان|فیستیڤاڵی کان]]{{Break}} ٣١ی ئابی ٢٠١٦ لە [[ئێران]]{{Break}}٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ لە [[فەڕەنسا]]|ماوەی فیلم=١٢٥ خولەک|وڵات=[[ئێران]] {{Break}} [[فەڕەنسا]]|زمان=[[زمانی فارسی|فارسی]]|تێچوون=|داھات=١٥٬٦٦٤٬٠١٥٬٠٠٠ تمەن}} '''فرۆشیار''' ({{بە فارسی|فروشنده}}) [[فیلم|فیلمێکی]] [[ئێران]]ی ساڵی ٢٠١٦ەیە و حەوتەمین فیلمی [[ئەسغەر فەرھادی|ئەسغەر فەرھادیە]]. لە [[فێستیڤاڵی فیلمی کان]] خەڵاتی باشترین سیناریۆ بە [[ئەسغەر فەرھادی]] درا و خەڵاتی باشترین ئەکتەریش بە [[شەھاب حوسێنی]] درا.<ref name="te02">[http://www.radiofarda.com/a/f16-69th-cannes-festival/27750581.html/ دو خەڵاتی کان بۆ فەرھادی و حوسێنی]، ڕادیۆ فەردا.</ref> ھەروەھا فیلمی فرۆشیار نوێنەری ئێرانە بۆ [[خەڵاتەکانی ئۆسکار]]ی لە ساڵی ٢٠١٧. فرۆشیار لە ڕۆژەکانی کۆتایی نمایشی لە [[سینەما|سینەماکانی]] ئێران، خۆی توانی ببێتە پڕداھاتترین فیلمی ناوخۆی ئێران و ڕیکۆردی فیلمی [[محەممەد پێغەمبەری خودا (فیلم)|محەممەد پێغەمبەری خودا]] بشکێنێت.<ref name="te01">[http://cinematicket.org/?p=nfilmdetail&fid=1233&fileid=2007&t=فروشندە فیلمی فرۆشیار]{{بەستەری مردوو|url=http://cinematicket.org/?p=nfilmdetail&fid=1233&fileid=2007&t=%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B4%D9%86%D8%AF%DB%95 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}، [[وێبگە]]ی سینەما تیکێت.</ref> == کورتەی چیرۆک == ڕەعنا و عیماد دوو ھاوسەری لاون کە خەریکی نمایشکردنی شانۆیی ''مەرگی فرۆشیارن'' لە نوسینی ئارتەر میلەر، بەھۆی ئەوەی ئەوەی شوقەیەی تیای نیشتەجێن دادەچێت و مەترسی دەکەوێتە سەر ناچاردەبن خانویەک بە کرێ بگرن کە پێشتر ژنێکی بەدناو بە ناوی ئاھو نیشتەجێ بووە تێیدا، سەرەتا شتەکان ئاسایی دەچنە پێش بەڵام پاشتر کێشەی گەورەیان توش دەبێت بەھۆی خانوەکەوە. == ئەکتەرەکان == * [[شەھاب حوسێنی]] بە ڕۆڵی عیماد * [[تەرانە عەلیدۆستی]] بە ڕۆڵی ڕەعنا * بابەک کەریمی بە ڕۆڵی بابەک * مینا ساداتی بە ڕۆڵی سەنەم * ئیحترام بورومەند بە ڕۆڵی خاتو شاە نەزەری * فەرید سەججادی حوسێنی بە ڕۆڵی ناسر == خەڵاتەکان == {| class="wikitable sortable" !ساڵ !خەڵات !بەش !ناوی براوە !ئەنجام |- | rowspan="3" |٢٠١٦ | rowspan="3" |فیستیڤاڵی فیلمی کان |چڵە خورمای ئاڵتونی |ئەسغەر فەرھادی |{{پاڵێوراو}} |- |باشترین سیناریۆ |ئەسغەر فەرھادی |{{براوە}} |- |باشترین ئەکتەری سەرەکی پیاو |شەھاب حوسەینی |{{براوە}} |- |٢٠١٦ |ئەنجومەنی ڕەخنەگرانی ئەمریکا |باشترین فیلمی دەرەکی |فرۆشیار |{{براوە}} |- |٢٠١٦ |فیستیڤاڵی میونخ |باشترین فیلم |فرۆشیار |{{براوە}} |- |٢٠١٦ |فیستیڤاڵی ئەمستەردام |باشترین فیلمی بینەران |فرۆشیار |{{براوە}} |- | rowspan="2" |٢٠١٦ | rowspan="2" |فیستیڤاڵی نێودەوڵەتی شیکاگۆ |ھۆگۆی ئاڵتونی |ئەسغەر فەرھادی |{{پاڵێوراو}} |- |ھۆگۆی زیوین، خەڵاتی داوەران |ئەسغەر فەرھادی |{{براوە}} |- |٢٠١٦ |فیستیڤاڵی سمینسی |باشترین فیلم |فرۆشیار |{{براوە}} |- |٢٠١٦ |فیستیڤاڵی مۆمبای |فیلمی ھەڵبژێردراوی بینەران |فرۆشیار<ref name="te03">[https://www.salamcinama.ir/news/5251/معرفی-فیلم-فروشندە-عکس-ھای-فیلم-پشت-صحنە-پوستر-و-آنونس فیلمی فرۆشیار]{{بەستەری مردوو|url=https://www.salamcinama.ir/news/5251/%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85-%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B4%D9%86%D8%AF%DB%95-%D8%B9%DA%A9%D8%B3-%DA%BE%D8%A7%DB%8C-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85-%D9%BE%D8%B4%D8%AA-%D8%B5%D8%AD%D9%86%DB%95-%D9%BE%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%B1-%D9%88-%D8%A2%D9%86%D9%88%D9%86%D8%B3 |date=شوباتی ٢٠٢٤ }}، [[وێبگە]]ی سەلام سینەما.</ref> |{{براوە}} |- |٢٠١٧ |خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب |باشترین فیلمی بیانی |فرۆشیار<ref name="te04">[https://www.goldenglobes.com/film/salesman پەڕەی فیلمەکە ناساندنی وەک پاڵێوراو وێبگەی گۆڵدن گلۆب.]</ref> |{{پاڵێوراو}} |- |٢٠١٧ |خەڵاتی ئەکادێمی |باشترین فیلمی بیان |فرۆشیار<ref name="te05">[https://www.theguardian.com/film/2017/feb/27/oscar-winners-2017-the-full-list-academy-awards براوەکانی ئۆسکار - زە گاردیان] کۆتا سەردان ٢٧ی ٢ی ٢٠١٧</ref> |{{براوە}} |} == سەرچاوەکان == {{پەراوێز}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://web.archive.org/web/20170330000417/http://distribution.memento-films.com/film/infos/74 وێبگەی فرمی] * [https://web.archive.org/web/20170203162600/https://www.instagram.com/thesalesman.movie/ فیلمی فرۆشیار] لە [[ئینستاگرام]]. * [http://www.imdb.com/title/tt5186714/ فیلمی فرۆشیار] لە [[بنکەدراوەی ئینتەرنێتیی فیلمەکان]]. {{تووڵی دەروازە|ئێران|فیلم|دەیەی ٢٠١٠|فەڕەنسا}} {{پۆلی کۆمنز|The Salesman}} [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٦]] [[پۆل:فیلمە فارسییەکان]] [[پۆل:فیلمە دراماکانی دەیەی ٢٠١٠]] [[پۆل:فیلمەکان بە زمانی فارسی]] [[پۆل:فیلمە درامییە ئێرانییەکان]] [[پۆل:فیلمە فەرەنسییەکانی دەیەی ٢٠١٠]] [[پۆل:فیلمەکانی دەیەی ٢٠١٠ بە زمانی فارسی]] [[پۆل:فیلمە درامییەکانی ساڵی ٢٠١٦]] [[پۆل:فیلمەکان دەربارەی لەشفرۆشی لە ئێران]] [[پۆل:فیلمەکان کە لە ئێران داندراون]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە تاران وێنەیان گیراوە]] [[پۆل:فیلمە سەربەخۆییەکانی فەرەنسا]] [[پۆل:فیلمە سەربەخۆییەکانی ئێران]] 5v3w8h80srcuk7p9wmkhmvl5twaosw8 0 145645 1580161 1457067 2026-05-02T13:00:12Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1580161 wikitext text/x-wiki {{وەسف|خانمەکتەرێکی ھیندیی فیلم و تەلەڤیزیۆن}} {{بەستەری دەرەکی}} {{Infobox person | name = فاتیمە سانا شێخ | image = Fatima Sana Shaikh in 2018.jpg | caption = فاتیمە سانا شێخ لە ئیڤێنتێک بۆ ''[[ڕێگرەکانی ھیندۆستان]]'' لە ٢٠١٨ | birth_name = | birth_date = {{ڕێکەوتی لەدایکبوون و تەمەن|١٩٩٢|٠١|١١|df=y}}<ref name="Birth date">{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/photo-features/fatima-sana-shaikh-lesser-known-facts-about-the-actress/fatima-sana-shaikh-lesser-known-facts-about-the-actress/photostory/63514447.cms |بڵاوکەرەوە=TOI|سەردێڕ=Fatima Sana Shaikh: Lesser known facts about the actress|وێبگە=The Times Of India}}</ref> | birth_place = [[حەیدەرئاباد]]، [[ئاندرا پردێش]]، [[ھیندستان]] | death_date = | death_place = | nationality = ھیندی | years_active = ١٩٩٧{{ndash}}ئێستا }} '''فاتیمە سانا شێخ''' ({{بە ئینگلیزی|Fatima Sana Shaikh}}) خانمەکتەر و وێنەگرێکی [[ھیندستان|ھیندییە]].<ref name="sanadangal">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.mumbaimirror.com/entertainment/bollywood/Meet-Aamir-Khans-wrestler-daughters/articleshow/47007245.cms|سەردێڕ=Meet Aamir Khan's Wrestler Daughters}}</ref><ref>[http://www.dnaindia.com/bollywood/report-dangal-girl-fatima-sana-shaikh-turns-up-the-heat-in-a-swimsuit-2464790 Dangal girl Fatima Sana Shaikh turns up the heat in a swimsuit!]</ref> بەشێوەیەکی سەرەکی لە فیلمە سینەمایییەکانی [[بۆلیوود]] و زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکان دەردەکەوێت. زیاتر بە ڕۆڵی کچی ساوا (بھارتی) لە فیلمی [[چاچی ٤٢٠]] ناسراوە. لە دوایین ڕۆڵەکانی ئەم دواییانەی، ڕۆڵی [[گیتا فۆگات]] دەگێڕێت، زۆرانبازێکی ھیندی و کچی [[ماھاڤیر سینگ فۆگات]] (کە لەلایەن [[عامر خان]] ڕۆڵی گێڕدراوە) لە فیلمی بۆلیوود، ''[[دەنگەل]]''. == پیشە و ژیانی پێشوو == فاتیمە لە ڤیپان شارما، [[ھیندوو]]یەکی خەڵکی [[جامو]]، و ڕاج تاباسوم، موسڵمانێکی خەڵکی [[سرینگر]] لەدایک دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.thenewsnow.co.in/newsdet.aspx?q=18336|سەردێڕ="Dangal" girl Fatima's dad a Hindu from Jammu, mother a Muslim from Srinagar|ڕێکەوتی سەردان= ٣ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180718114549/http://www.thenewsnow.co.in/newsdet.aspx?q=18336|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> شێخ لە ١٩٩٧ لەگەڵ [[کەمال حەسەن]] بە فیلمی ''چاچی ٤٢٠'' دەستی بە پیشەی فیلم کرد.<ref name="چاچی ٤٢٠">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/little-girl-from-chachi-420-is-grown-up-ready-play-aamir-khan-daughter-dangal-see-pics-2798519/ |سەردێڕ= Kamal Hasan daughter in Chachi 420 |بڵاوکەرەوە= [[The Indian Express]] |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠١٧}}</ref> ڕۆڵی بھارتی، جایپراکاش «جای» پاسوان و کچی جانکی پاسوانی گێڕا.<ref name="چاچی ٤٢٠"/> {{clarify|date=تەممووزی ٢٠١٨|reason=ناڕوون. ئایا ڕۆڵی جایپراکاش پاسوان یان بھارتیی بینیوە؟}}لە ٢٠٠١ لە فیلمی [[وەن ٢ کا ٤]] دەرکەوت، کە [[شاروخ خان]] و [[جوھی چاولا]]ش ڕۆڵیان تێدا گێڕاوە. لە ٢٠٠٨، لە فیلمی درامیی ھیندیی [[تاھات]] ڕۆڵی زۆیای گێڕا. لە ٢٠٠٩، چووە ناو زنجیرەی ڕۆژانەی تەلەڤیزیۆنی ھەروەکوو [[لەیدیز سپێشڵ]] کە ڕۆڵی کچی یەک لە پاڵەوانەکانی چیڕۆکەکەی گێڕا، [[ئاگلێ جانام مۆھێ بیتییا ھێ کێجۆ]] کە ڕۆڵێکی نەرێنیی گێڕا. وە لە فیلمی کۆمێدیی ''[[بیتتوو بۆس]]'' (٢٠١٢)، فیلمی ڕۆمانتیکیی ''[[ئاکاش ڤانی]]'' (٢٠١٣) و فیلمی بیرۆکەییی [[دەنگەل]] (٢٠١٦) کاری کردووە. لە ٥ی ئایاری ٢٠١٧، بڵاوکرابووەوە کە شێخ ویستوویەتی لەگەڵ [[ئەمیتاب باچان]]، [[عامر خان]] و [[کاترینا کێف]] لە فیلمی [[ڕێگرەکانی ھیندۆستان]] ڕۆڵ بگێڕێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.yashrajfilms.com/news/detail/2017/05/05/fatima-sana-shaikh-joins-yash-raj-films-thugs-of-hindostan-along-with-amitabh-bachchan-and-aamir-khan|سەردێڕ=Fatima Sana Shaikh Joins Yash Raj Films’ Thugs of Hindostan Along with Amitabh Bachchan and Aamir Khan|وێبگە=www.yashrajfilms.com|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئایاری ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180703220400/https://www.yashrajfilms.com/news/detail/2017/05/05/fatima-sana-shaikh-joins-yash-raj-films-thugs-of-hindostan-along-with-amitabh-bachchan-and-aamir-khan|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.yashrajfilms.com/news/detail/2017/05/11/katrina-kaif-joins-yrf-star-studded-mega-project-thugs-of-hindostan|سەردێڕ=Katrina Kaif Joins YRF’s Star-Studded Mega Project Thugs of Hindostan|وێبگە=www.yashrajfilms.com|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئایاری ٢٠١٧}}</ref> == فیلمۆگرافی == {| class="wikitable sortable" |- ! ساڵ!! ناونیشان!! ڕۆڵ!! تێبینییەکان |- | ١٩٩٧ || ''[[ئیشک (فیلمی ١٩٩٧)|ئیشک]]'' || || |- | ١٩٩٧ || ''[[چاچی ٤٢٠]]'' || بھارتی ڕاتان || |- | ١٩٩٨ || ''[[بادی دیلوالا]]'' || || |- | ٢٠٠١ || ''[[وەن ٢ کا ٤]]'' || || |- | ٢٠٠٨ || ''[[تاھان]]'' || زۆیا|| |- | ٢٠١١ || ''[[بێست ئۆڤ ڵەک نیکی]]'' || ڕیچا شیڤۆی|| دەرکەوتنی تایبەتی لە دیمەنی [[بێست ئۆڤ ڵەک نیککی#ئەڵقەی ٩|کوڕەکان چاویان بە کچەکان دەکەوێت]] |- | ٢٠١٢ || ''[[بیتتوو بۆس]]'' ||پریا || |- | rowspan="2" |٢٠١٣ |''[[مێزی ژ. ٢١]]'' |نیتی | |- | ''[[ئاکاش ڤانی]]''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان=http://www.mid-day.com/entertainment/2013/jan/260113-movie-review-akaash-vani.htm | سەردێڕ=Movie Review: Akaash Vani | بڵاوکەرەوە=[[مید دەی]]| ڕێکەوت=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ | ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٣|شوێن=مومبای}}</ref> || سومبول یاقووب || |- | ٢٠١٥ || ''nuvvu nenu okkatavudam'' || سروتی || |- | ٢٠١٦ || ''[[دەنگەل]]'' || [[گیتا فۆگات]] || |- | ٢٠١٨ || ''[[ڕێگرەکانی ھیندۆستان]]'' || زافیرا بایگ || |- | ٢٠١٩ || ''بووت پۆلیس'' || TBA || |} ;تەلەڤیزیۆن * ''[[بێست ئۆڤ ڵەک نیککی]]'' وەک ڕیچا شیڤۆی (دەرکەوتنی تایبەت لە دیمەنی [[بێست ئۆڤ ڵەک نیککی#ئەڵقەی ٩|کوڕەکان چاویان بە کچەکان دەکەوێت]]) * ''[[لەیدیز سپێشڵ]]''، گیتیی کچی ناندا شیندی * ''[[ئاگلێ جانام مۆھێ بیتییا ھێ کێجۆ]]'' وەک دوژمنی سوومان == دەستکەوتەکان == {| class="wikitable sortable" ! ساڵ ! فیلم ! خەڵاتەکان ! پۆل ! ئەنجام ! سەرچاوە |- | rowspan="3" | ٢٠١٧ | rowspan="3" | ''[[دەنگەل]]'' | [[خەڵاتەکانی شاشە]] | باشترین خانمەکتەر (بەناوبانگ) | {{Nom}} | |- | [[CNN-News18|خەڵاتەکان فیلمی نیوز ١٨]] | باشترین یەکەم دەرکەوتن (ئافرەت) | {{Won}} |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=NEWS18 MOVIE AWARDS 2017|ناونیشان=http://www.news18.com/news18-movie-awards-2017/|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20170524033331/http://www.news18.com/news18-movie-awards-2017/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئایاری ٢٠١٧|ئیش=[[Network 18]]|بڵاوکەرەوە=news18.com|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|df=dmy-all}}</ref> |- | [[خەڵاتەکانی فیلمی ئاکشنی جاکی چان]] | باشترین خانمەکتەری ئاکشن | {{Won}} |<ref name="mid">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |سەردێڕ=Dangal girls Fatima Sana Shaikh and Sanya Malhotra win action award in China |ناونیشان=https://www.mid-day.com/articles/dangal-girls-fatima-sana-shaikh-and-sanya-malhotra-win-action-award-in-china/19632150 |ڕێکەوتی سەردان=٩ی نیسانی ٢٠١٩ |ئیش=[[Mid Day]] |ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٨ |archive-date=١٠ی نیسانی ٢٠١٩ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190410203251/https://www.mid-day.com/articles/dangal-girls-fatima-sana-shaikh-and-sanya-malhotra-win-action-award-in-china/19632150 |url-status=dead }}</ref> |} == پەراوێزەکان == {{پەراوێزەکان|٢}} == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر = https://en.wikipedia.org/wiki/Fatima_Sana_Shaikh|سەردێڕ = Fatima Sana Shaikh|زمان = ئینگلیزی|سەردان = ١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٩}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{IMDb name|5418572}} * {{Bollywood Hungama|30102|فاتیمە سانا شێخ}} * {{Facebook|fatimasanashaikh}} * {{ئینستاگرام|fatimasanashaikh|فاتیمە سانا شێخ}} * [https://www.postoast.com/about-fatima-sana-shaikh/ ڕاستییەکان دەربارەی فاتیمە سانا شێخ] {{پۆلی کۆمنز|Fatima Sana Shaikh|فاتیمە سانا شێخ}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|فیلم|ژن|ئەکتەران|ژیاننامە|ھونەرەکان|ھیندستان|بۆڵیوود}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:خانمەکتەران لە تەلەڤیزیۆنی ھیندی]] [[پۆل:خانمەکتەران لە سینەمای ھیندی]] [[پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ھیندی]] [[پۆل:خانمەکتەرانی خەڵکی مومبای]] [[پۆل:خانمەکتەرانی فیلمی ھیندی]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٢]] {{India-tv-bio-stub}} [[پۆل:خانمەکتەرە مناڵە ھیندییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرە کشمیرییەکان]] lulfw7yarimif7447az6fyicdjm2cv3 1 145820 1580162 1457065 2026-05-02T13:00:24Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1580162 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری 1 بەستەری دەرەکیی [[فاتیما سانا شێخ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=578055 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20170405225645/http://www.zoomtv.com/bollywood-news/latest/article/dangal-girl-fatima-sana-shaikh-brings-in-her-birthday-with-a-special-cake/21657 بۆ http://www.zoomtv.com/bollywood-news/latest/article/dangal-girl-fatima-sana-shaikh-brings-in-her-birthday-with-a-special-cake/21657 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٠:١٧، ١٠ی تەممووزی ٢٠١٨ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[فاتیما سانا شێخ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=644858 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180703220400/https://www.yashrajfilms.com/news/detail/2017/05/05/fatima-sana-shaikh-joins-yash-raj-films-thugs-of-hindostan-along-with-amitabh-bachchan-and-aamir-khan بۆ https://www.yashrajfilms.com/news/detail/2017/05/05/fatima-sana-shaikh-joins-yash-raj-films-thugs-of-hindostan-along-with-amitabh-bachchan-and-aamir-khan زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٢:٢٥، ١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[فاتیما سانا شێخ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=648265 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180718114549/http://www.thenewsnow.co.in/newsdet.aspx?q=18336 بۆ http://www.thenewsnow.co.in/newsdet.aspx?q=18336 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٩:٠٢، ١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[فاتیمە سانا شێخ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1580161 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20190410203251/https://www.mid-day.com/articles/dangal-girls-fatima-sana-shaikh-and-sanya-malhotra-win-action-award-in-china/19632150 بۆ https://www.mid-day.com/articles/dangal-girls-fatima-sana-shaikh-and-sanya-malhotra-win-action-award-in-china/19632150 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٣:٠٠، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) cukhf9laeelsayj0krfnw4nvko0iona 0 147352 1580332 1517153 2026-05-03T05:59:12Z 1silent scientist 51740 1580332 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|280px|The in [[Athens]]|[[پارتێنۆن]] لە [[ئەتینا]]]] '''مێژووی نژیاروانی''' دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمێک کە [[مرۆڤ]] بۆ ژیان و ھەروەھا پاراستنی خۆی لە سەرمای [[زستان]] و گەرمای [[ھاوین]] ناچار بە دروستکردنی سەرپەنایەک بوو و بۆ بنیاتنانی ئەم سەرپەنایە ئیھامی لە [[ئەشکەوت]]ەکان یان سێبەری دارەکانەوە وەردەگرت. بە گشتی ژیانی مرۆڤ لە ئەشکەوتەکانەوە دەستی پێ کرد و [[نژیاروانی]] لە سەردەمی پێش [[مێژوو]]دا بنەماییترین پێویستییەکانی مرۆڤی وەکوو دروستکردنی سەر پەنا و [[خانوو]] دابین کردووە. نژیاروانی بەپێچەوانەی درووستکردنی کەرەسەیەک وەکوو تەورەبەردینە یان [[دەفر]]ی گڵکار لایەنی کەم ھەمووکات بەیارمەتی و تێکۆشانی گشتی نەک تێکۆشانی تاکەکەسی پێک دێت، لەڕاستیدا شێوەی تێکۆشانی ئامانجدار و زانایانەی تاقمێک لە خەڵکە کە لە نێو شوێنێکی مێژوویی تایبەتدا کار دەکەن. ھەر بۆیە لە درێژایی زەماندا نژیاروانی بەھیچ شێوەیەک وەکوو شتێکی تایبەت بە [[مێژووی ھونەر]] نەبووە. بەڵکوو ھەمیشە وەکوو ھۆکارێکی گرنگ، لەسەر مێژووی کۆمەڵایەتیی ڕەگەزی مرۆڤەکانیشدا کاریگەریی ھەبووە. == سەردەمی بەردینی کۆن (پالیۆلیتیک) == مرۆڤەکان و باوباپیرانیان بۆ ماوەی لایەنی کەم سەدان ھەزار ساڵە جۆرەھا جۆر پەناگەیان دروست کردووە، و دروستکردنی پەناگە ڕەنگە لە سەرەتای پەرەسەندنی مرۆڤە سەرەتایییەکاندا بوونی ھەبووبێت. ھەموو [[مەیموونە گەورەکان]] [[دروستکردنی ھێلانە لە مەیموونەکاندا|«ھێلانە» بۆ خەوتن دروست دەکەن]]، ئەگەرچی بە فرێکوێنسی و ئاستی ئاڵۆزیی جیاوازەوە. [[شەمپانزی]]یەکان بەردەوام ھێلانە لەو لقانە دروست دەکەن کە پێکەوە چنراون؛<ref>{{cite book|last=Wrangham|first=Richard W.|title=Chimpanzee cultures|url=https://books.google.com/books?id=IzBIHPeE45IC&pg=PA115|access-date=2 July 2011|year=1996|publisher=Chicago Academy of Sciences, Harvard University Press|isbn=978-0-674-11663-4|pages=115–125}}</ref> ئەمانە بەپێی کەش و ھەوا دەگۆڕێن (ھێلانەکان کاتێک ساردە جێگەی خەوتنی ئەستوورتر و بە پاڵپشتی گەورەتر و بەھێزتر لە کەش و ھەوای با یان باراناویدا دروست دەکرێن).<ref name="Monke">McLester, E. (2018, July 26). Chimpanzee ‘nests’ shed light on the origins of humanity. ''The Conversation''.</ref> [[ئۆرەنگوتان]]ەکان ئێستا ئاڵۆزترین ھێلانە لە نێوان ھەموو مەیموونە گەورە نائینسانییەکان دروست دەکەن، کە تەواو لە سەقف، بەتانی، سەرین، و «تەختەی خەوتن» پێکھاتووە.<ref>{{cite book|last1=Didik|first1=Prasetyo|last2=Ancrenaz|first2=Marc|last3=Morrogh-Bernard|first3=Helen C.|last4=Atmoko|first4=S. Suci Utami|last5=Wich| first5=Serge A.|last6=van Schaik|first6=Carel P.|editor1-first=Serge A. |editor1-last=Wich|editor2-first=S. Suci Utami |editor2-last=Atmoko |editor3-first=Tatang Mitra |editor3-last=Setia |title=Orangutans: geographic variation in behavioral ecology and conservation|url=https://books.google.com/books?id=ZHsNfZC3DfYC&pg=PA270|chapter=Nest building in orangutans |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ZHsNfZC3DfYC&q=nest-building%20by%20primates&pg=PA269 |access-date=5 July 2011|year=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-921327-6|pages=270–275}}</ref> ئەوە مشتومڕی لەسەر کراوە کە کردەی ھێلانە دروستکردن تەنانەت گرنگتر بووە بۆ پەرەسەندنی داھێنانی مرۆڤ و لێھاتوویی بنیاتنان وەک لە بەکارھێنانی ئامراز، چونکە پێویست بوو مرۆڤە سەرەتایییەکان ھێلانە دروست بکەن نەک تەنھا لە بارودۆخی تایبەتدا، بەڵکو وەک شێوازێک لە [[تیۆری ئاماژەدان]].<ref name=Verpootis>Verpooten, Jan, and Yannick Joye. "Evolutionary interactions between human biology and architecture: insights from signaling theory and a cross-species comparative approach." ''Naturalistic approaches to culture'' (2014): 101-121.</ref> پاراستنی تایبەتمەندییە دارستاننشینەکان وەک دەستی زۆر لێھاتوو بۆ دروستکردنی شارەزایانەی ھێلانە و پەناگە، سوودی بۆ مرۆڤە سەرەتایییەکان دەبوو لە ژینگەی پێشبینی نەکراو و کەشوھەوای گۆڕاودا.<ref name="Monke"/> زۆرێک لە مرۆڤە سەرەتایییەکان، بەتایبەت ئەوانەی زووتر وەک ''[[ئاردیپیتیکەس]]''<ref>[[Tim D. White]], [[Berhane Asfaw]], [[Yonas Beyene]], [[Yohannes Haile-Selassie]], [[C. Owen Lovejoy]], [[Gen Suwa]], and [[Giday WoldeGabriel]]. "Ardipithecus ramidus and the paleobiology of early hominids." ''Science'' 326, no. 5949 (2009): 64-86.</ref> و ''[[ئوسترالۆپیتیکەس]]''<ref>Alemseged, Zeresenay, Fred Spoor, William H. Kimbel, René Bobe, Denis Geraads, Denné Reed, and Jonathan G. Wynn. "A juvenile early hominin skeleton from Dikika, Ethiopia." ''Nature'' 443, no 7109 (2006): 296-301.</ref> ئەو تایبەتمەندییانەیان پاراست و ڕەنگە ھەڵیانبژاردبێت ھێلانە لە دارەکاندا دروست بکەن لە شوێنی پێویستدا. پەرەسەندنی «بنکەی ماڵ» لە ٢ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر ڕەنگە ھاوکار بووبێت لە پەرەسەندنی دروستکردنی پەناگە یان شوێنی پارێزراوی عەمبارکردن.<ref>Isaac, Glynn. "The food-sharing behavior of protohuman hominids." ''Scientific American'' 238, no. 4 (1978): 90-109.</ref> بێ ڕەچاوکردنی ئاڵۆزیی ھێلانە دروستکردن، مرۆڤە سەرەتایییەکان ڕەنگە ھێشتا لە دۆخێکی کراوەدا خەوتبێتن، مەگەر دەرفەتی ئەوە ھەبووبێت کە [[ئەشکەوت]]ێک یان شوێنێکی بەردین بەکاربھێنن.<ref name="Verpootis"/> ئەم ئەشکەوتانە دەکران بەبێ ھیچ گۆڕانکارییەک جگە لە ھێلانە و ئاگردان بەکار بھێنرێن، یان لە حاڵەتی بنکە دامەزراوەکاندا - بەتایبەت لە نێوان مرۆڤە سەرەتایییە دواکەوتووەکاندا - دەکران بە [[ھونەری ئەشکەوت]] (لە حاڵەتی [[لاسکو]]) یان جۆرەکانی تری پێکھاتەی جوانکاری (لە حاڵەتی [[ئەشکەوتی برونیقێ]] لە نێوان [[نیاندەرتاڵ|نیاندەرتاڵەکاندا) تایبەتمەند بکرێن<ref>Jaubert, Jacques, Sophie Verheyden, Dominique Genty, Michel Soulier, Hai Cheng, Dominique Blamart, Christian Burlet et al. "Early Neanderthal constructions deep in Bruniquel Cave in southwestern France." ''Nature'' 534, no. 7605 (2016): 111-114.</ref> لە حاڵەتی خەوتن لە زەویی کراوەدا، ئێتۆلۆجیستی ھۆڵەندی [[ئەدریان کۆرتلاندت]] جارێک پێشنیاری کرد کە مرۆڤە سەرەتایییەکان دەکرا ناوچەی کاتی لە لق و پۆپی دڕکدار دروست بکەن بۆ دوورخستنەوەی ڕاوچییەکان، کە پشتیوانیی ئەمەی کرد بە تاقیکردنەوەکان کە نیشانیان دا [[شێر]]ەکان ئەگەر لە لق و پۆپی دڕکدار نزیک بن لە خۆراک دوور دەکەونەوە.<ref>Kortlandt, Adriaan. "How might early hominids have defended themselves against large predators and food competitors?." ''Journal of Human Evolution'' 9, no. 2 (1980): 79-112.</ref> لە ساڵی ٢٠٠٠دا، شوێنەوارناسان لە [[زانکۆی مەیجی]] لە تۆکیۆ بانگەشەی ئەوەیان کرد کە ٢ ڕیزبەندی پێنجگۆشەیی کونە ستوونیان لە گردێکدا لە نزیک گوندی [[چیچیبو]] دۆزیوەتەوە، کە وەک دوو کۆڵەوار لێکیان داوەتەوە کە مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ نزیکەی ٥٠٠ ھەزار ساڵ لەمەوبەر و لەلایەن [[ھۆمۆ ئێرێکتەس]]ەوە دروست کراون.<ref>“World's Oldest Building Discovered.” ''BBC News'', March 1, 2000.</ref> لە ئێستادا، کۆنترین پێکھاتەی پشتڕاستکراوەی بە مەبەست دروستکراو لە [[فەڕەنسا]] لە شوێنەواری [[تێرا ئاماتا]]دایە، لەگەڵ کۆنترین بەڵگەی ئاگر دروستکردنی دەستکرد، کە دەگەڕێتەوە بۆ نزیکەی ٤٠٠ ھەزار ساڵ لەمەوبەر.{{sfn|de Lumley|2007|p=211}} بەھۆی ئەوەی پەناگەکانی ئەو سەردەمە زوو لەناوچوون، دۆزینەوەی بەڵگە بۆ نیشتەجێبوون جگە لە ئاگردان و ئەو بەردانەی کە ڕەنگە بناغەی نیشتەجێبوونێک بن، سەختە. لە نزیک [[وادی حەڵفا]]، [[سوودان]]، شوێنەواری [[ئارکین ٨]] بازنەی بەردی لمین لەخۆ دەگرێت کە تەمەنیان ١٠٠ ھەزار ساڵە و ئەگەری زۆرە بەردی لەنگەری چادر بووبێتن.<ref>Chmielewski, Waldemar. "Early and Middle Paleolithic sites near Arkin, Sudan." ''The prehistory of Nubia;[final report] papers assembled and'' (1968): 110-147.</ref> لە ڕۆژھەڵاتی [[ئوردن]]، نیشانەی کونە ستوون لە خاکدا بەڵگەن بۆ ئەو خانووانەی کە بە دار و لق و پۆپی چنراو دروست کراون کە دەگەڕێتەوە بۆ نزیکەی ٢٠ ھەزار ساڵ لەمەوبەر.<ref>Maher, Lisa A., Tobias Richter, Danielle Macdonald, Matthew D. Jones, Louise Martin, and Jay T. Stock. "Twenty thousand-year-old huts at a hunter-gatherer settlement in eastern Jordan." ''PloS one'' 7, no. 2 (2012): e31447.</ref> لەو ناوچانەی کە ئێسک - بەتایبەت ئێسکی [[مامۆت|مامۆس]] - ماددەیەکی بەردەستە، بەڵگەی پێکھاتەکان زۆر بە ئاسانی پارێزراون، وەک نیشتەجێگە ئێسکییەکانی مامۆس لە نێوان کلتووری [[ماڵتا-بۆرێت]] لە ٢٤-١٥ ھەزار ساڵ لەمەوبەر و لە [[مێژیریچ]] لە ١٥ ھەزار ساڵ لەمەوبەر. [[سەردەمی بەردینی نوێ]] بەگشتی بە فراوانبوون و گەشەی کلتووری [[مرۆڤی مۆدێرنی ئەناتۆمی]] (ھەروەھا گەشەی کلتووری [[نیاندەرتاڵەکان]]، سەرەڕای لەناوچوونی بەردەوامیان لەم کاتەدا) دیار دەکرێت، و ئەگەرچی لە ئێستادا داتامان بۆ ئەو نیشتەجێگەیانە نییە کە پێش ئەم کاتە دروست کراون، بەڵام نیشتەجێگەکانی ئەم سەردەمە دەست دەکەن بە پیشاندانی نیشانەی گۆڕانکاری جوانکاری، وەک لە مێژیریچ کە ددانی مامۆسی ھەڵکۆڵراو ڕەنگە «ڕووکار»ی نیشتەجێگەکەیان پێکھێنابێت.<ref>Baitenov, Eskander. "New Interpretation of the Engraving Discovered at Mezhirich Upper Paleolithic Site." In 3rd International Conference on Architecture: Heritage, Traditions and Innovations (AHTI 2021), pp. 85-93. Atlantis Press, 2021.</ref> <gallery> File:Chimp's Nest.jpg|ھێلانەی شەمپانزی. ڕەنگە مرۆڤە سەرەتایییەکانی دواتر نەریتی دروستکردنی پەناگەیان لەو جۆرە پراکتیکە سەرەتایییانەی ھێلانە دروستکردنەوە پەرە پێ دابێت. File:Bilzingsleben, Steinrinne, in der Ausgrabungshalle-2.jpg|[[بیلزینگزلیبێن]]، ئەگەری زۆرە لەلایەن [[ھۆمۆ ھایدڵبێرگێنسیس]]ەوە دروست کرابێت، ٤٠٠-٣٥٠ ھەزار ساڵ پێش زایین.<ref>[[Monumente]], Jg. 28 (2018), Nr. 4, S. 18–23, hier S. 21.</ref><ref>{{cite web|url=http://stanzon.husemann.net/download.php?id=201533&type=T|title=Nr.33/2015 - Homo erectus lädt in seine Welt ein|publisher=Thüringer Staatsanzeiger|date=17 August 2015|issn=0939-9135|archive-url=https://web.archive.org/web/20250214140050/http://stanzon.husemann.net/download.php?id=201533&type=T|archive-date=14 February 2025|url-status=live}}</ref> File:Terra-Amata-Hut.gif|دووبارە بنیاتنانەوەی نیشتەجێگەی [[تێرا ئاماتا]]، ئەگەری زۆرە لەلایەن [[ھۆمۆ ھایدڵبێرگێنسیس]]ەوە دروست کرابێت، ٣٨٠-٢٣٠ ھەزار ساڵ پێش زایین.<ref>{{cite web|url=https://www.musee-terra-amata.org/musee/le-site-acheuleen-de-terra-amata/ |title=Le site acheuléen de Terra Amata |language=fr |trans-title=The Acheulean site of Terra Amata |author=Musée de Préhistoire Terra Amata |website=Musée de Préhistoire Terra Amata |access-date=10 June 2022}}</ref> File:Mammoth House (Replica).JPG|نیشتەجێگەیەکی ئێسکی [[مامۆت|مامۆس]] ھاوشێوەی ئەوانەی لە [[مێژیریچ]] لە ١٥ ھەزار ساڵ لەمەوبەر دروست کراون File:Urfa museum Shelter in caves Palaeolithic Age in 2024 0347.jpg|پێشاندانی مۆزەخانەیی پەناگەیەکی [[سەردەمی بەردینی کۆن]]، تەکنەلۆژیا و کلتوور </gallery> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} *{{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر = https://fa.wikipedia.org/wiki/تاریخ_معماری|سەردێڕ = تاریخ معماری|زمان = فارسی|سەردان = ١٤ی ئەیلوولی ٢٠١٨}} *آشنایی با معماری جهان-دکتر محمد ابراهیم زارعی {{تووڵی دەروازە|نژیاروانی|مێژوو|ھونەرەکان}} {{نژیاروانی-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|History of architecture}} [[پۆل:مێژووی نژیاروانی]] hupmmpcmhclo26msiqfq2ievarka6eg 1580333 1580332 2026-05-03T05:59:51Z 1silent scientist 51740 /* سەردەمی بەردینی کۆن (پالیۆلیتیک) */ 1580333 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|280px|The in [[Athens]]|[[پارتێنۆن]] لە [[ئەتینا]]]] '''مێژووی نژیاروانی''' دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمێک کە [[مرۆڤ]] بۆ ژیان و ھەروەھا پاراستنی خۆی لە سەرمای [[زستان]] و گەرمای [[ھاوین]] ناچار بە دروستکردنی سەرپەنایەک بوو و بۆ بنیاتنانی ئەم سەرپەنایە ئیھامی لە [[ئەشکەوت]]ەکان یان سێبەری دارەکانەوە وەردەگرت. بە گشتی ژیانی مرۆڤ لە ئەشکەوتەکانەوە دەستی پێ کرد و [[نژیاروانی]] لە سەردەمی پێش [[مێژوو]]دا بنەماییترین پێویستییەکانی مرۆڤی وەکوو دروستکردنی سەر پەنا و [[خانوو]] دابین کردووە. نژیاروانی بەپێچەوانەی درووستکردنی کەرەسەیەک وەکوو تەورەبەردینە یان [[دەفر]]ی گڵکار لایەنی کەم ھەمووکات بەیارمەتی و تێکۆشانی گشتی نەک تێکۆشانی تاکەکەسی پێک دێت، لەڕاستیدا شێوەی تێکۆشانی ئامانجدار و زانایانەی تاقمێک لە خەڵکە کە لە نێو شوێنێکی مێژوویی تایبەتدا کار دەکەن. ھەر بۆیە لە درێژایی زەماندا نژیاروانی بەھیچ شێوەیەک وەکوو شتێکی تایبەت بە [[مێژووی ھونەر]] نەبووە. بەڵکوو ھەمیشە وەکوو ھۆکارێکی گرنگ، لەسەر مێژووی کۆمەڵایەتیی ڕەگەزی مرۆڤەکانیشدا کاریگەریی ھەبووە. == سەردەمی بەردینی کۆن (پالیۆلیتیک) == مرۆڤەکان و باوباپیرانیان بۆ ماوەی لایەنی کەم سەدان ھەزار ساڵە جۆرەھا جۆر پەناگەیان دروست کردووە، و دروستکردنی پەناگە ڕەنگە لە سەرەتای پەرەسەندنی مرۆڤە سەرەتایییەکاندا بوونی ھەبووبێت. ھەموو [[مەیموونە گەورەکان]] [[دروستکردنی ھێلانە لە مەیموونەکاندا|«ھێلانە» بۆ خەوتن دروست دەکەن]]، ئەگەرچی بە فرێکوێنسی و ئاستی ئاڵۆزیی جیاوازەوە. [[شەمپانزی]]یەکان بەردەوام ھێلانە لەو لقانە دروست دەکەن کە پێکەوە چنراون؛<ref>{{cite book|last=Wrangham|first=Richard W.|title=Chimpanzee cultures|url=https://books.google.com/books?id=IzBIHPeE45IC&pg=PA115|access-date=2 July 2011|year=1996|publisher=Chicago Academy of Sciences, Harvard University Press|isbn=978-0-674-11663-4|pages=115–125}}</ref> ئەمانە بەپێی کەش و ھەوا دەگۆڕێن (ھێلانەکان کاتێک ساردە جێگەی خەوتنی ئەستوورتر و بە پاڵپشتی گەورەتر و بەھێزتر لە کەش و ھەوای با یان باراناویدا دروست دەکرێن).<ref name="Monke">McLester, E. (2018, July 26). Chimpanzee ‘nests’ shed light on the origins of humanity. ''The Conversation''.</ref> [[ئۆرەنگوتان]]ەکان ئێستا ئاڵۆزترین ھێلانە لە نێوان ھەموو مەیموونە گەورە نائینسانییەکان دروست دەکەن، کە تەواو لە سەقف، بەتانی، سەرین، و «تەختەی خەوتن» پێکھاتووە.<ref>{{cite book|last1=Didik|first1=Prasetyo|last2=Ancrenaz|first2=Marc|last3=Morrogh-Bernard|first3=Helen C.|last4=Atmoko|first4=S. Suci Utami|last5=Wich| first5=Serge A.|last6=van Schaik|first6=Carel P.|editor1-first=Serge A. |editor1-last=Wich|editor2-first=S. Suci Utami |editor2-last=Atmoko |editor3-first=Tatang Mitra |editor3-last=Setia |title=Orangutans: geographic variation in behavioral ecology and conservation|url=https://books.google.com/books?id=ZHsNfZC3DfYC&pg=PA270|chapter=Nest building in orangutans |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ZHsNfZC3DfYC&q=nest-building%20by%20primates&pg=PA269 |access-date=5 July 2011|year=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-921327-6|pages=270–275}}</ref> ئەوە مشتومڕی لەسەر کراوە کە کردەی ھێلانە دروستکردن تەنانەت گرنگتر بووە بۆ پەرەسەندنی داھێنانی مرۆڤ و لێھاتوویی بنیاتنان وەک لە بەکارھێنانی ئامراز، چونکە پێویست بوو مرۆڤە سەرەتایییەکان ھێلانە دروست بکەن نەک تەنھا لە بارودۆخی تایبەتدا، بەڵکو وەک شێوازێک لە [[تیۆری ئاماژەدان]].<ref name=Verpootis>Verpooten, Jan, and Yannick Joye. "Evolutionary interactions between human biology and architecture: insights from signaling theory and a cross-species comparative approach." ''Naturalistic approaches to culture'' (2014): 101-121.</ref> پاراستنی تایبەتمەندییە دارستاننشینەکان وەک دەستی زۆر لێھاتوو بۆ دروستکردنی شارەزایانەی ھێلانە و پەناگە، سوودی بۆ مرۆڤە سەرەتایییەکان دەبوو لە ژینگەی پێشبینی نەکراو و کەشوھەوای گۆڕاودا.<ref name="Monke"/> زۆرێک لە مرۆڤە سەرەتایییەکان، بەتایبەت ئەوانەی زووتر وەک ''[[ئاردیپیتیکەس]]''<ref>[[Tim D. White]], [[Berhane Asfaw]], [[Yonas Beyene]], [[Yohannes Haile-Selassie]], [[C. Owen Lovejoy]], [[Gen Suwa]], and [[Giday WoldeGabriel]]. "Ardipithecus ramidus and the paleobiology of early hominids." ''Science'' 326, no. 5949 (2009): 64-86.</ref> و ''[[ئوسترالۆپیتیکەس]]''<ref>Alemseged, Zeresenay, Fred Spoor, William H. Kimbel, René Bobe, Denis Geraads, Denné Reed, and Jonathan G. Wynn. "A juvenile early hominin skeleton from Dikika, Ethiopia." ''Nature'' 443, no 7109 (2006): 296-301.</ref> ئەو تایبەتمەندییانەیان پاراست و ڕەنگە ھەڵیانبژاردبێت ھێلانە لە دارەکاندا دروست بکەن لە شوێنی پێویستدا. پەرەسەندنی «بنکەی ماڵ» لە ٢ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر ڕەنگە ھاوکار بووبێت لە پەرەسەندنی دروستکردنی پەناگە یان شوێنی پارێزراوی عەمبارکردن.<ref>Isaac, Glynn. "The food-sharing behavior of protohuman hominids." ''Scientific American'' 238, no. 4 (1978): 90-109.</ref> بێ ڕەچاوکردنی ئاڵۆزیی ھێلانە دروستکردن، مرۆڤە سەرەتایییەکان ڕەنگە ھێشتا لە دۆخێکی کراوەدا خەوتبێتن، مەگەر دەرفەتی ئەوە ھەبووبێت کە [[ئەشکەوت]]ێک یان شوێنێکی بەردین بەکاربھێنن.<ref name="Verpootis"/> ئەم ئەشکەوتانە دەکران بەبێ ھیچ گۆڕانکارییەک جگە لە ھێلانە و ئاگردان بەکار بھێنرێن، یان لە حاڵەتی بنکە دامەزراوەکاندا - بەتایبەت لە نێوان مرۆڤە سەرەتایییە دواکەوتووەکاندا - دەکران بە [[ھونەری ئەشکەوت]] (لە حاڵەتی [[لاسکو]]) یان جۆرەکانی تری پێکھاتەی جوانکاری (لە حاڵەتی [[ئەشکەوتی برونیقێ]] لە نێوان [[نیاندەرتاڵ|نیاندەرتاڵەکاندا]]) تایبەتمەند بکرێن<ref>Jaubert, Jacques, Sophie Verheyden, Dominique Genty, Michel Soulier, Hai Cheng, Dominique Blamart, Christian Burlet et al. "Early Neanderthal constructions deep in Bruniquel Cave in southwestern France." ''Nature'' 534, no. 7605 (2016): 111-114.</ref> لە حاڵەتی خەوتن لە زەویی کراوەدا، ئێتۆلۆجیستی ھۆڵەندی [[ئەدریان کۆرتلاندت]] جارێک پێشنیاری کرد کە مرۆڤە سەرەتایییەکان دەکرا ناوچەی کاتی لە لق و پۆپی دڕکدار دروست بکەن بۆ دوورخستنەوەی ڕاوچییەکان، کە پشتیوانیی ئەمەی کرد بە تاقیکردنەوەکان کە نیشانیان دا [[شێر]]ەکان ئەگەر لە لق و پۆپی دڕکدار نزیک بن لە خۆراک دوور دەکەونەوە.<ref>Kortlandt, Adriaan. "How might early hominids have defended themselves against large predators and food competitors?." ''Journal of Human Evolution'' 9, no. 2 (1980): 79-112.</ref> لە ساڵی ٢٠٠٠دا، شوێنەوارناسان لە [[زانکۆی مەیجی]] لە تۆکیۆ بانگەشەی ئەوەیان کرد کە ٢ ڕیزبەندی پێنجگۆشەیی کونە ستوونیان لە گردێکدا لە نزیک گوندی [[چیچیبو]] دۆزیوەتەوە، کە وەک دوو کۆڵەوار لێکیان داوەتەوە کە مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ نزیکەی ٥٠٠ ھەزار ساڵ لەمەوبەر و لەلایەن [[ھۆمۆ ئێرێکتەس]]ەوە دروست کراون.<ref>“World's Oldest Building Discovered.” ''BBC News'', March 1, 2000.</ref> لە ئێستادا، کۆنترین پێکھاتەی پشتڕاستکراوەی بە مەبەست دروستکراو لە [[فەڕەنسا]] لە شوێنەواری [[تێرا ئاماتا]]دایە، لەگەڵ کۆنترین بەڵگەی ئاگر دروستکردنی دەستکرد، کە دەگەڕێتەوە بۆ نزیکەی ٤٠٠ ھەزار ساڵ لەمەوبەر.{{sfn|de Lumley|2007|p=211}} بەھۆی ئەوەی پەناگەکانی ئەو سەردەمە زوو لەناوچوون، دۆزینەوەی بەڵگە بۆ نیشتەجێبوون جگە لە ئاگردان و ئەو بەردانەی کە ڕەنگە بناغەی نیشتەجێبوونێک بن، سەختە. لە نزیک [[وادی حەڵفا]]، [[سوودان]]، شوێنەواری [[ئارکین ٨]] بازنەی بەردی لمین لەخۆ دەگرێت کە تەمەنیان ١٠٠ ھەزار ساڵە و ئەگەری زۆرە بەردی لەنگەری چادر بووبێتن.<ref>Chmielewski, Waldemar. "Early and Middle Paleolithic sites near Arkin, Sudan." ''The prehistory of Nubia;[final report] papers assembled and'' (1968): 110-147.</ref> لە ڕۆژھەڵاتی [[ئوردن]]، نیشانەی کونە ستوون لە خاکدا بەڵگەن بۆ ئەو خانووانەی کە بە دار و لق و پۆپی چنراو دروست کراون کە دەگەڕێتەوە بۆ نزیکەی ٢٠ ھەزار ساڵ لەمەوبەر.<ref>Maher, Lisa A., Tobias Richter, Danielle Macdonald, Matthew D. Jones, Louise Martin, and Jay T. Stock. "Twenty thousand-year-old huts at a hunter-gatherer settlement in eastern Jordan." ''PloS one'' 7, no. 2 (2012): e31447.</ref> لەو ناوچانەی کە ئێسک - بەتایبەت ئێسکی [[مامۆت|مامۆس]] - ماددەیەکی بەردەستە، بەڵگەی پێکھاتەکان زۆر بە ئاسانی پارێزراون، وەک نیشتەجێگە ئێسکییەکانی مامۆس لە نێوان کلتووری [[ماڵتا-بۆرێت]] لە ٢٤-١٥ ھەزار ساڵ لەمەوبەر و لە [[مێژیریچ]] لە ١٥ ھەزار ساڵ لەمەوبەر. [[سەردەمی بەردینی نوێ]] بەگشتی بە فراوانبوون و گەشەی کلتووری [[مرۆڤی مۆدێرنی ئەناتۆمی]] (ھەروەھا گەشەی کلتووری [[نیاندەرتاڵەکان]]، سەرەڕای لەناوچوونی بەردەوامیان لەم کاتەدا) دیار دەکرێت، و ئەگەرچی لە ئێستادا داتامان بۆ ئەو نیشتەجێگەیانە نییە کە پێش ئەم کاتە دروست کراون، بەڵام نیشتەجێگەکانی ئەم سەردەمە دەست دەکەن بە پیشاندانی نیشانەی گۆڕانکاری جوانکاری، وەک لە مێژیریچ کە ددانی مامۆسی ھەڵکۆڵراو ڕەنگە «ڕووکار»ی نیشتەجێگەکەیان پێکھێنابێت.<ref>Baitenov, Eskander. "New Interpretation of the Engraving Discovered at Mezhirich Upper Paleolithic Site." In 3rd International Conference on Architecture: Heritage, Traditions and Innovations (AHTI 2021), pp. 85-93. Atlantis Press, 2021.</ref> <gallery> File:Chimp's Nest.jpg|ھێلانەی شەمپانزی. ڕەنگە مرۆڤە سەرەتایییەکانی دواتر نەریتی دروستکردنی پەناگەیان لەو جۆرە پراکتیکە سەرەتایییانەی ھێلانە دروستکردنەوە پەرە پێ دابێت. File:Bilzingsleben, Steinrinne, in der Ausgrabungshalle-2.jpg|[[بیلزینگزلیبێن]]، ئەگەری زۆرە لەلایەن [[ھۆمۆ ھایدڵبێرگێنسیس]]ەوە دروست کرابێت، ٤٠٠-٣٥٠ ھەزار ساڵ پێش زایین.<ref>[[Monumente]], Jg. 28 (2018), Nr. 4, S. 18–23, hier S. 21.</ref><ref>{{cite web|url=http://stanzon.husemann.net/download.php?id=201533&type=T|title=Nr.33/2015 - Homo erectus lädt in seine Welt ein|publisher=Thüringer Staatsanzeiger|date=17 August 2015|issn=0939-9135|archive-url=https://web.archive.org/web/20250214140050/http://stanzon.husemann.net/download.php?id=201533&type=T|archive-date=14 February 2025|url-status=live}}</ref> File:Terra-Amata-Hut.gif|دووبارە بنیاتنانەوەی نیشتەجێگەی [[تێرا ئاماتا]]، ئەگەری زۆرە لەلایەن [[ھۆمۆ ھایدڵبێرگێنسیس]]ەوە دروست کرابێت، ٣٨٠-٢٣٠ ھەزار ساڵ پێش زایین.<ref>{{cite web|url=https://www.musee-terra-amata.org/musee/le-site-acheuleen-de-terra-amata/ |title=Le site acheuléen de Terra Amata |language=fr |trans-title=The Acheulean site of Terra Amata |author=Musée de Préhistoire Terra Amata |website=Musée de Préhistoire Terra Amata |access-date=10 June 2022}}</ref> File:Mammoth House (Replica).JPG|نیشتەجێگەیەکی ئێسکی [[مامۆت|مامۆس]] ھاوشێوەی ئەوانەی لە [[مێژیریچ]] لە ١٥ ھەزار ساڵ لەمەوبەر دروست کراون File:Urfa museum Shelter in caves Palaeolithic Age in 2024 0347.jpg|پێشاندانی مۆزەخانەیی پەناگەیەکی [[سەردەمی بەردینی کۆن]]، تەکنەلۆژیا و کلتوور </gallery> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} *{{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر = https://fa.wikipedia.org/wiki/تاریخ_معماری|سەردێڕ = تاریخ معماری|زمان = فارسی|سەردان = ١٤ی ئەیلوولی ٢٠١٨}} *آشنایی با معماری جهان-دکتر محمد ابراهیم زارعی {{تووڵی دەروازە|نژیاروانی|مێژوو|ھونەرەکان}} {{نژیاروانی-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|History of architecture}} [[پۆل:مێژووی نژیاروانی]] ltbv27hb17mayaaw4q3kz89kkqor9jw 1580334 1580333 2026-05-03T06:00:11Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1580334 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|280px|The in [[Athens]]|[[پارتێنۆن]] لە [[ئەتینا]]]] '''مێژووی نژیاروانی''' دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمێک کە [[مرۆڤ]] بۆ ژیان و ھەروەھا پاراستنی خۆی لە سەرمای [[زستان]] و گەرمای [[ھاوین]] ناچار بە دروستکردنی سەرپەنایەک بوو و بۆ بنیاتنانی ئەم سەرپەنایە ئیھامی لە [[ئەشکەوت]]ەکان یان سێبەری دارەکانەوە وەردەگرت. بە گشتی ژیانی مرۆڤ لە ئەشکەوتەکانەوە دەستی پێ کرد و [[نژیاروانی]] لە سەردەمی پێش [[مێژوو]]دا بنەماییترین پێویستییەکانی مرۆڤی وەکوو دروستکردنی سەر پەنا و [[خانوو]] دابین کردووە. نژیاروانی بەپێچەوانەی درووستکردنی کەرەسەیەک وەکوو تەورەبەردینە یان [[دەفر]]ی گڵکار لایەنی کەم ھەمووکات بەیارمەتی و تێکۆشانی گشتی نەک تێکۆشانی تاکەکەسی پێک دێت، لەڕاستیدا شێوەی تێکۆشانی ئامانجدار و زانایانەی تاقمێک لە خەڵکە کە لە نێو شوێنێکی مێژوویی تایبەتدا کار دەکەن. ھەر بۆیە لە درێژایی زەماندا نژیاروانی بەھیچ شێوەیەک وەکوو شتێکی تایبەت بە [[مێژووی ھونەر]] نەبووە. بەڵکوو ھەمیشە وەکوو ھۆکارێکی گرنگ، لەسەر مێژووی کۆمەڵایەتیی ڕەگەزی مرۆڤەکانیشدا کاریگەریی ھەبووە. == سەردەمی بەردینی کۆن (پالیۆلیتیک) == مرۆڤەکان و باوباپیرانیان بۆ ماوەی لایەنی کەم سەدان ھەزار ساڵە جۆرەھا جۆر پەناگەیان دروست کردووە، و دروستکردنی پەناگە ڕەنگە لە سەرەتای پەرەسەندنی مرۆڤە سەرەتایییەکاندا بوونی ھەبووبێت. ھەموو [[مەیموونە گەورەکان]] [[دروستکردنی ھێلانە لە مەیموونەکاندا|«ھێلانە» بۆ خەوتن دروست دەکەن]]، ئەگەرچی بە فرێکوێنسی و ئاستی ئاڵۆزیی جیاوازەوە. [[شەمپانزی]]یەکان بەردەوام ھێلانە لەو لقانە دروست دەکەن کە پێکەوە چنراون؛<ref>{{cite book|last=Wrangham|first=Richard W.|title=Chimpanzee cultures|url=https://books.google.com/books?id=IzBIHPeE45IC&pg=PA115|access-date=2 July 2011|year=1996|publisher=Chicago Academy of Sciences, Harvard University Press|isbn=978-0-674-11663-4|pages=115–125}}</ref> ئەمانە بەپێی کەش و ھەوا دەگۆڕێن (ھێلانەکان کاتێک ساردە جێگەی خەوتنی ئەستوورتر و بە پاڵپشتی گەورەتر و بەھێزتر لە کەش و ھەوای با یان باراناویدا دروست دەکرێن).<ref name="Monke">McLester, E. (2018, July 26). Chimpanzee ‘nests’ shed light on the origins of humanity. ''The Conversation''.</ref> [[ئۆرەنگوتان]]ەکان ئێستا ئاڵۆزترین ھێلانە لە نێوان ھەموو مەیموونە گەورە نائینسانییەکان دروست دەکەن، کە تەواو لە سەقف، بەتانی، سەرین، و «تەختەی خەوتن» پێکھاتووە.<ref>{{cite book|last1=Didik|first1=Prasetyo|last2=Ancrenaz|first2=Marc|last3=Morrogh-Bernard|first3=Helen C.|last4=Atmoko|first4=S. Suci Utami|last5=Wich| first5=Serge A.|last6=van Schaik|first6=Carel P.|editor1-first=Serge A. |editor1-last=Wich|editor2-first=S. Suci Utami |editor2-last=Atmoko |editor3-first=Tatang Mitra |editor3-last=Setia |title=Orangutans: geographic variation in behavioral ecology and conservation|url=https://books.google.com/books?id=ZHsNfZC3DfYC&pg=PA270|chapter=Nest building in orangutans |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ZHsNfZC3DfYC&q=nest-building%20by%20primates&pg=PA269 |access-date=5 July 2011|year=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-921327-6|pages=270–275}}</ref> ئەوە مشتومڕی لەسەر کراوە کە کردەی ھێلانە دروستکردن تەنانەت گرنگتر بووە بۆ پەرەسەندنی داھێنانی مرۆڤ و لێھاتوویی بنیاتنان وەک لە بەکارھێنانی ئامراز، چونکە پێویست بوو مرۆڤە سەرەتایییەکان ھێلانە دروست بکەن نەک تەنھا لە بارودۆخی تایبەتدا، بەڵکو وەک شێوازێک لە [[تیۆری ئاماژەدان]].<ref name=Verpootis>Verpooten, Jan, and Yannick Joye. "Evolutionary interactions between human biology and architecture: insights from signaling theory and a cross-species comparative approach." ''Naturalistic approaches to culture'' (2014): 101-121.</ref> پاراستنی تایبەتمەندییە دارستاننشینەکان وەک دەستی زۆر لێھاتوو بۆ دروستکردنی شارەزایانەی ھێلانە و پەناگە، سوودی بۆ مرۆڤە سەرەتایییەکان دەبوو لە ژینگەی پێشبینی نەکراو و کەشوھەوای گۆڕاودا.<ref name="Monke"/> زۆرێک لە مرۆڤە سەرەتایییەکان، بەتایبەت ئەوانەی زووتر وەک ''[[ئاردیپیتیکەس]]''<ref>[[Tim D. White]], [[Berhane Asfaw]], [[Yonas Beyene]], [[Yohannes Haile-Selassie]], [[C. Owen Lovejoy]], [[Gen Suwa]], and [[Giday WoldeGabriel]]. "Ardipithecus ramidus and the paleobiology of early hominids." ''Science'' 326, no. 5949 (2009): 64-86.</ref> و ''[[ئوسترالۆپیتیکەس]]''<ref>Alemseged, Zeresenay, Fred Spoor, William H. Kimbel, René Bobe, Denis Geraads, Denné Reed, and Jonathan G. Wynn. "A juvenile early hominin skeleton from Dikika, Ethiopia." ''Nature'' 443, no 7109 (2006): 296-301.</ref> ئەو تایبەتمەندییانەیان پاراست و ڕەنگە ھەڵیانبژاردبێت ھێلانە لە دارەکاندا دروست بکەن لە شوێنی پێویستدا. پەرەسەندنی «بنکەی ماڵ» لە ٢ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر ڕەنگە ھاوکار بووبێت لە پەرەسەندنی دروستکردنی پەناگە یان شوێنی پارێزراوی عەمبارکردن.<ref>Isaac, Glynn. "The food-sharing behavior of protohuman hominids." ''Scientific American'' 238, no. 4 (1978): 90-109.</ref> بێ ڕەچاوکردنی ئاڵۆزیی ھێلانە دروستکردن، مرۆڤە سەرەتایییەکان ڕەنگە ھێشتا لە دۆخێکی کراوەدا خەوتبێتن، مەگەر دەرفەتی ئەوە ھەبووبێت کە [[ئەشکەوت]]ێک یان شوێنێکی بەردین بەکاربھێنن.<ref name="Verpootis"/> ئەم ئەشکەوتانە دەکران بەبێ ھیچ گۆڕانکارییەک جگە لە ھێلانە و ئاگردان بەکار بھێنرێن، یان لە حاڵەتی بنکە دامەزراوەکاندا - بەتایبەت لە نێوان مرۆڤە سەرەتایییە دواکەوتووەکاندا - دەکران بە [[ھونەری ئەشکەوت]] (لە حاڵەتی [[لاسکو]]) یان جۆرەکانی تری پێکھاتەی جوانکاری (لە حاڵەتی [[ئەشکەوتی برونیقێ]] لە نێوان [[نیاندەرتاڵ|نیاندەرتاڵەکاندا]]) تایبەتمەند بکرێن<ref>Jaubert, Jacques, Sophie Verheyden, Dominique Genty, Michel Soulier, Hai Cheng, Dominique Blamart, Christian Burlet et al. "Early Neanderthal constructions deep in Bruniquel Cave in southwestern France." ''Nature'' 534, no. 7605 (2016): 111-114.</ref> لە حاڵەتی خەوتن لە زەویی کراوەدا، ئێتۆلۆجیستی ھۆڵەندی [[ئەدریان کۆرتلاندت]] جارێک پێشنیاری کرد کە مرۆڤە سەرەتایییەکان دەکرا ناوچەی کاتی لە لق و پۆپی دڕکدار دروست بکەن بۆ دوورخستنەوەی ڕاوچییەکان، کە پشتیوانیی ئەمەی کرد بە تاقیکردنەوەکان کە نیشانیان دا [[شێر]]ەکان ئەگەر لە لق و پۆپی دڕکدار نزیک بن لە خۆراک دوور دەکەونەوە.<ref>Kortlandt, Adriaan. "How might early hominids have defended themselves against large predators and food competitors?." ''Journal of Human Evolution'' 9, no. 2 (1980): 79-112.</ref> لە ساڵی ٢٠٠٠دا، شوێنەوارناسان لە [[زانکۆی مەیجی]] لە تۆکیۆ بانگەشەی ئەوەیان کرد کە ٢ ڕیزبەندی پێنجگۆشەیی کونە ستوونیان لە گردێکدا لە نزیک گوندی [[چیچیبو]] دۆزیوەتەوە، کە وەک دوو کۆڵەوار لێکیان داوەتەوە کە مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ نزیکەی ٥٠٠ ھەزار ساڵ لەمەوبەر و لەلایەن [[ھۆمۆ ئێرێکتەس]]ەوە دروست کراون.<ref>“World's Oldest Building Discovered.” ''BBC News'', March 1, 2000.</ref> لە ئێستادا، کۆنترین پێکھاتەی پشتڕاستکراوەی بە مەبەست دروستکراو لە [[فەڕەنسا]] لە شوێنەواری [[تێرا ئاماتا]]دایە، لەگەڵ کۆنترین بەڵگەی ئاگر دروستکردنی دەستکرد، کە دەگەڕێتەوە بۆ نزیکەی ٤٠٠ ھەزار ساڵ لەمەوبەر.{{sfn|de Lumley|2007|p=211}} بەھۆی ئەوەی پەناگەکانی ئەو سەردەمە زوو لەناوچوون، دۆزینەوەی بەڵگە بۆ نیشتەجێبوون جگە لە ئاگردان و ئەو بەردانەی کە ڕەنگە بناغەی نیشتەجێبوونێک بن، سەختە. لە نزیک [[وادی حەڵفا]]، [[سوودان]]، شوێنەواری [[ئارکین ٨]] بازنەی بەردی لمین لەخۆ دەگرێت کە تەمەنیان ١٠٠ ھەزار ساڵە و ئەگەری زۆرە بەردی لەنگەری چادر بووبێتن.<ref>Chmielewski, Waldemar. "Early and Middle Paleolithic sites near Arkin, Sudan." ''The prehistory of Nubia;[final report] papers assembled and'' (1968): 110-147.</ref> لە ڕۆژھەڵاتی [[ئوردن]]، نیشانەی کونە ستوون لە خاکدا بەڵگەن بۆ ئەو خانووانەی کە بە دار و لق و پۆپی چنراو دروست کراون کە دەگەڕێتەوە بۆ نزیکەی ٢٠ ھەزار ساڵ لەمەوبەر.<ref>Maher, Lisa A., Tobias Richter, Danielle Macdonald, Matthew D. Jones, Louise Martin, and Jay T. Stock. "Twenty thousand-year-old huts at a hunter-gatherer settlement in eastern Jordan." ''PloS one'' 7, no. 2 (2012): e31447.</ref> لەو ناوچانەی کە ئێسک - بەتایبەت ئێسکی [[مامۆت|مامۆس]] - ماددەیەکی بەردەستە، بەڵگەی پێکھاتەکان زۆر بە ئاسانی پارێزراون، وەک نیشتەجێگە ئێسکییەکانی مامۆس لە نێوان کلتووری [[ماڵتا-بۆرێت]] لە ٢٤-١٥ ھەزار ساڵ لەمەوبەر و لە [[مێژیریچ]] لە ١٥ ھەزار ساڵ لەمەوبەر. [[سەردەمی بەردینی نوێ]] بەگشتی بە فراوانبوون و گەشەی کلتووری [[مرۆڤی مۆدێرنی ئەناتۆمی]] (ھەروەھا گەشەی کلتووری [[نیاندەرتاڵەکان]]، سەرەڕای لەناوچوونی بەردەوامیان لەم کاتەدا) دیار دەکرێت، و ئەگەرچی لە ئێستادا داتامان بۆ ئەو نیشتەجێگەیانە نییە کە پێش ئەم کاتە دروست کراون، بەڵام نیشتەجێگەکانی ئەم سەردەمە دەست دەکەن بە پیشاندانی نیشانەی گۆڕانکاری جوانکاری، وەک لە مێژیریچ کە ددانی مامۆسی ھەڵکۆڵراو ڕەنگە «ڕووکار»ی نیشتەجێگەکەیان پێکھێنابێت.<ref>Baitenov, Eskander. "New Interpretation of the Engraving Discovered at Mezhirich Upper Paleolithic Site." In 3rd International Conference on Architecture: Heritage, Traditions and Innovations (AHTI 2021), pp. 85-93. Atlantis Press, 2021.</ref> <gallery> File:Chimp's Nest.jpg|ھێلانەی شەمپانزی. ڕەنگە مرۆڤە سەرەتایییەکانی دواتر نەریتی دروستکردنی پەناگەیان لەو جۆرە پراکتیکە سەرەتایییانەی ھێلانە دروستکردنەوە پەرە پێ دابێت. File:Bilzingsleben, Steinrinne, in der Ausgrabungshalle-2.jpg|[[بیلزینگزلیبێن]]، ئەگەری زۆرە لەلایەن [[ھۆمۆ ھایدڵبێرگێنسیس]]ەوە دروست کرابێت، ٤٠٠-٣٥٠ ھەزار ساڵ پێش زایین.<ref>[[Monumente]], Jg. 28 (2018), Nr. 4, S. 18–23, hier S. 21.</ref><ref>{{cite web|url=http://stanzon.husemann.net/download.php?id=201533&type=T|title=Nr.33/2015 - Homo erectus lädt in seine Welt ein|publisher=Thüringer Staatsanzeiger|date=17 August 2015|issn=0939-9135|archive-url=https://web.archive.org/web/20250214140050/http://stanzon.husemann.net/download.php?id=201533&type=T|archive-date=14 February 2025|url-status=live}}</ref> File:Terra-Amata-Hut.gif|دووبارە بنیاتنانەوەی نیشتەجێگەی [[تێرا ئاماتا]]، ئەگەری زۆرە لەلایەن [[ھۆمۆ ھایدڵبێرگێنسیس]]ەوە دروست کرابێت، ٣٨٠-٢٣٠ ھەزار ساڵ پێش زایین.<ref>{{cite web|url=https://www.musee-terra-amata.org/musee/le-site-acheuleen-de-terra-amata/ |title=Le site acheuléen de Terra Amata |language=fr |trans-title=The Acheulean site of Terra Amata |author=Musée de Préhistoire Terra Amata |website=Musée de Préhistoire Terra Amata |access-date=10 June 2022}}</ref> File:Mammoth House (Replica).JPG|نیشتەجێگەیەکی ئێسکی [[مامۆت|مامۆس]] ھاوشێوەی ئەوانەی لە [[مێژیریچ]] لە ١٥ ھەزار ساڵ لەمەوبەر دروست کراون File:Urfa museum Shelter in caves Palaeolithic Age in 2024 0347.jpg|پێشاندانی مۆزەخانەیی پەناگەیەکی [[سەردەمی بەردینی کۆن]]، تەکنەلۆژیا و کلتوور </gallery> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} *{{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر = https://fa.wikipedia.org/wiki/تاریخ_معماری|سەردێڕ = تاریخ معماری|زمان = فارسی|سەردان = ١٤ی ئەیلوولی ٢٠١٨}} *آشنایی با معماری جهان-دکتر محمد ابراهیم زارعی {{تووڵی دەروازە|نژیاروانی|مێژوو|ھونەرەکان}} {{پۆلی کۆمنز|History of architecture}} [[پۆل:مێژووی نژیاروانی]] n69iuqiqbd4lothqjkj7a0jtfgccmkj 0 147786 1580283 1403573 2026-05-02T21:49:31Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1580283 wikitext text/x-wiki {{Infobox software | logo = [[File:LibreOffice Logo Flat.svg|240px]] | screenshot = LibreOffice 6.2 screenshot.png | caption = نووسەری لیبرە ئۆفیسی ٦٫٢ | author = [[Star Division]]<!-- Original author or the software that led to LO --> | developer = [[The Document Foundation]] | released = {{Start date and age|٢٠١١|١|٢٥|df=yes}}<!-- Initial release is the first stable version of the software. --> | latest release date = | latest preview date = | programming language = [[C++]], [[ئێکس ئێم ئێڵ|XML]] و [[Java (programming language)|Java]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.openhub.net/p/libreoffice/analyses/latest/languages_summary |سەردێڕ=The LibreOffice Open Source Project on Open Hub: Languages Page |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328192305/https://www.openhub.net/p/libreoffice/analyses/latest/languages_summary |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | operating system = [[Linux]], [[Microsoft Windows|Windows]] 7+ ([[Windows XP|XP]] و [[Windows Vista|Vista]] بۆ 5.x), [[macOS]] 10.9+, [[Android (operating system)|Android (Viewer)]];<ref name=system-requirements>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ = System Requirements |ناونیشان = https://www.libreoffice.org/get-help/system-requirements |بڵاوکەرەوە = [[The Document Foundation]] |ساڵ = ٢٠١١ |ڕێکەوتی سەردان = ٧ی ئابی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20190520180839/https://www.libreoffice.org/get-help/system-requirements/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٢٠ی ئایاری ٢٠١٩ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><br/>نافەرمی:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://wiki.documentfoundation.org/Documentation/System_Requirements#LibreOffice_on_other_OSes|سەردێڕ=Documentation/System Requirements - The Document Foundation Wiki|وێبگە=wiki.documentfoundation.org|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190407085910/https://wiki.documentfoundation.org/Documentation/System_Requirements#LibreOffice_on_other_OSes|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی نیسانی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[فری بی ئێس دی]]، [[OpenBSD]],<ref name="openbsd">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=OpenBSD ports|ناونیشان=https://cvsweb.openbsd.org/cgi-bin/cvsweb/ports/editors/libreoffice/|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئازاری ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181122133217/https://cvsweb.openbsd.org/cgi-bin/cvsweb/ports/editors/libreoffice/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[NetBSD]], [[Haiku (operating system)|Haiku]], [[Solaris (operating system)|Solaris]] (v. 5.2.5<!-- for x64, non-SPARC-->) | platform = [[x86-64]] (ھەموو سیستمە کارپێکردنەکان)، [[IA-32]], [[ARMel]], [[ARMhf]],<!--both supported by Debian, possibly only latter for Android viewer, simplify to just [[ARM]]? --> [[ARM64]], [[MIPS architecture|MIPS]], [[MIPSel]], [[PowerPC]], [[ppc64el]], [[S390x]]<!--(additional Debian platforms), SPARC no longer supported by Debian, and only x64 Solaris 11 version available--><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Debian – Details of package libreoffice in jessie | ناونیشان = https://packages.debian.org/jessie/libreoffice | بڵاوکەرەوە = [[Debian]] project | ڕێکەوتی سەردان = ١٢ی تەممووزی ٢٠١٨| ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20190514102410/https://packages.debian.org/jessie/libreoffice | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١٤ی ئایاری ٢٠١٩ | ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | language count = ١١٥ | language footnote =<ref name="languages">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = LibreOffice Fresh download – pick language | ناونیشان = https://www.libreoffice.org/download/libreoffice-fresh/?lang=pick | بڵاوکەرەوە = [[The Document Foundation]] | ڕێکەوتی سەردان = ٧ی ئابی ٢٠١٥| ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20181122143906/https://www.libreoffice.org/download/libreoffice-fresh/?lang=pick | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ | ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | genre = [[Office suite]] | license = [[Mozilla Public License|MPLv2.0]] (مۆڵەتنامەی دووەمی [[GNU General Public License|GPL]], [[GNU Lesser General Public License|LGPLv3+]] یان [[Apache License 2.0]])<ref name="About">{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = Licenses | ناونیشان = https://www.libreoffice.org/download/license/ | بڵاوکەرەوە = [[The Document Foundation]] | ڕێکەوتی سەردان = ١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥ | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١١ی شوباتی ٢٠١٦ | archive-url = https://web.archive.org/web/20160211123201/http://www.libreoffice.org/download/license/ | url-status = dead }}</ref> | standard = [[OpenDocument]]}} '''لیبرە ئۆفیس(LibreOffice) '''(گووتن:/li:.brəˈɒ.fɪs/)نەرمەکالایێکی [[نەرمامێری سەرچاوە کراوە|سەرچاوەکراوەیە]] بۆ ئیشی ئیداری، ھاوشێوەی [[مایکرۆسۆفت ئۆفیس]]ە. ئەم [[نەرمامێر|نەرمەکالا]] ئازادە لە ژێر مۆپڵەتدانی GNU LGPL پەرەی سەندوو لە لایەن [[بونیاتی دۆکیۆمێنت]]([[:en:The Document Foundation|The Document Foundation]]). خۆدی ئەم نەرمەکالا لە کۆی نەرمەکالاکانی [[ئۆپێن ئۆفیس]] لە ساڵی ٢٠١٠. ز داڕێژرا. مەبەست لە خولقاندنی ئەم نەرمەکالا ئەوە بوو کە کۆی سەربەخۆی نەرمەکالای ئیداری بۆ درووستکردنی دۆکیومێنت دروست بکەن کە پاڵپشتی لە ODF بکا ھەر بۆیە ھیچ مافێکی بڵاوکردنی نەبێ. وشەی لیبرەئۆفیس لە وشەی لیبرە (سپانیش یان فرانسە) بە مانای ئازدی گیردراوە و وشەی ئۆفیس (ئینگلیزی) بەمانای ئیدارە ھاتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=About Converting Microsoft Office Documents |ئیش=LibreOffice Help |بڵاوکەرەوە=The Document Foundation |ڕێکەوت=٨ی نیسانی ٢٠١٣|ناونیشان=https://help.libreoffice.org/Common/About_Converting_Microsoft_Office_Documents |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181118095559/https://help.libreoffice.org/Common/About_Converting_Microsoft_Office_Documents |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><br/> کۆی لینرەئۆفیس بریتییە لە نەرمەکالاکانی دەستکاریکەری وشە(Writer)، دەستکاریکەر و دروستکەری پەرەکانی دەرخستن(Impress)، بنکەدراوەکان(Base)، نیگارکێشی ھێڵ(Draw)، ژمێرەر(Calc)، فرموڵەکانی بیرکاری(Math).<br/> لیبرە ئۆفیس بە زمانەکانی [[سی++]]،[[جاڤا (زمانی بەرنامەسازی)|جاڤا]] و [[پایتۆن (زمانی بەرنامەسازی)|پایسۆن]] نووسراوە.<br/> لیبرە ئۆفیس لە سەر بنەمای ستانداردی ISO/IEC پەڕگەی OpenDocument بە فۆرماتی(ODF) پشتیوانی بۆ پاشکەوتکردن و نیشاندانی پەڕگەکان بۆ خۆی دەکا. ھەروەھا لیبرە ئۆفیس لە فۆرماتە جیاوازەکانی پەڕگە، بەتایبەت لە پەڕگەکانی ئۆفیسی [[مایکرۆسۆفت]]یش پشتیوانی و جێبەجێیان دەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=About Converting Microsoft Office Documents |ئیش=LibreOffice Help |بڵاوکەرەوە=The Document Foundation |ڕێکەوت=٨ی نیسانی ٢٠١٣|ناونیشان=https://help.libreoffice.org/Common/About_Converting_Microsoft_Office_Documents |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181118095559/https://help.libreoffice.org/Common/About_Converting_Microsoft_Office_Documents |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="LOFeatures">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Features |بڵاوکەرەوە=[[The Document Foundation]] |ناونیشان=https://www.libreoffice.org/discover/libreoffice/ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181009061752/https://www.libreoffice.org/discover/libreoffice/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><br/> لیبرەئۆفیس لە سەر زۆر یەک لە سیستەمی کارگێڕیەکان دادەمەزرێ، لەوانە دەتوانین ئاماژە بە [[مەک ئۆئێس|ماک]]،[[مایکرۆسۆفت ویندۆز|ویندۆز]]،[[لینوکس]] (ھەروا بۆ [[ئەندرۆید|ئەندرۆیدیش]] لەبەردەستە) تەنانەت [[فری بی ئێس دی|بی ئێس دییەکان]]بکەین.<ref name="The Document Foundation">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=LibreOffice Viewer (Beta) now available for Android |ئیش=The Document Foundation blog |بڵاوکەرەوە=[[The Document Foundation]] |ناونیشان=https://blog.documentfoundation.org/2015/01/21/libreoffice-viewer-for-android/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150905111147/https://blog.documentfoundation.org/2015/01/21/libreoffice-viewer-for-android/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئەیلوولی ٢٠١٥ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>). بە شێوازی سەرھێڵێش لەبەردەستە. لیبرەئۆفیس نەرمەکالای دۆکیومێنتی فەرمی زۆر یەک لە دابەشکراوە بەناوبانگەکانی لینوکسە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Office apps |ئیش=[[Ubuntu (operating system)|Ubuntu.com]] |بڵاوکەرەوە=[[Canonical Ltd.]] |ناونیشان=https://www.ubuntu.com/ubuntu/features/office-applications |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130329082552/http://www.ubuntu.com/ubuntu/features/office-applications |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئازاری ٢٠١٣ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=LibreOffice |ئیش=Debian help |بڵاوکەرەوە=[[Debian]] |ناونیشان=https://wiki.debian.org/LibreOffice |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181104155621/https://wiki.debian.org/LibreOffice |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Office and productivity features |بڵاوکەرەوە=[[Fedora Project]] |ناونیشان=https://fedoraproject.org/en/features/#office |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140913161622/http://fedoraproject.org/en/features/#office |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=openSUSE 11.4 Will Be First To Roll Out With LibreOffice |ئیش=openSUSE news |بڵاوکەرەوە=[[openSUSE]] |ڕێکەوت=٧ی ئازاری ٢٠١١|ناونیشان=https://news.opensuse.org/2011/03/07/opensuse-11-4-will-be-first-to-roll-out-with-libreoffice/ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181116082718/https://news.opensuse.org/2011/03/07/opensuse-11-4-will-be-first-to-roll-out-with-libreoffice/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کۆی نەرمەکالاکان لیبرەئۆفیس یەکێک لە چالاکترین کۆی نەرمەکالای سەرچاوەکراوەیە کە ٥٠٪ی لە لایەن Apache OpenOffice یەکێک لە بەرەکانی OpenOffice.org ئەنجام دەبێ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Corbet|یەکەم١=Jonathan|سەردێڕ=Development activity in LibreOffice and OpenOffice|ناونیشان=https://lwn.net/Articles/637735/|وێبگە=LWN.net|بڵاوکەرەوە=Eklektix, Inc|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180930063841/https://lwn.net/Articles/637735/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ٢٨ خەرمانانی ٢٠١٠ ئەم پرۆژە راگەیێنرا، لە نێوان مانگی یەکی ٢٠١١ (بۆ وشانی جێگیری) و مانگی ١٠ی ٢٠١١، لیبرە ئۆفیس نزیکەی ٧٫٥ بار دابەزی.<ref name="The Register">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Thomson |یەکەم=Iain |سەردێڕ=On its first birthday, LibreOffice has reason to celebrate |بڵاوکەرەوە=The Register |شوێن=United Kingdom |ڕێکەوت=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١١|ناونیشان=https://www.theregister.co.uk/2011/09/28/libreoffice_celebrates_first_birthday/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181116114652/https://www.theregister.co.uk/2011/09/28/libreoffice_celebrates_first_birthday/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە نێو مانگی ١٠ی ساڵەکانی ٢٠١١ تا ٢٠١٥ ئەم پرۆژە نزیکەی ١٢٠میلیۆن بار لە نێو دابەشکراوە جیاوازەکان لینوکس ناونیشانی داگرتنی بۆ تۆمار بووە. وە لە مانگی ١٠ی ٢٠١٤ تا ٢٠١٥، نزیکەی ٥٥ میلیۆن بەکارھێنەری پێ زیاد بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Meeks |یەکەم=Michael |سەردێڕ=LibreOffice: What's New? |format=PDF |پەڕە=٤ |بڵاوکەرەوە=OpenSUSE conference 2015 Den Haag |ڕێکەوت=٢ی ئایاری ٢٠١٥|ناونیشان=https://people.gnome.org/~michael/data/2015-05-02-libreoffice-whats-new.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠١٥|وتەگێڕانەوە=Tracking direct download Update Ping origins. Excludes all Linux Distributions downloads ~120m so far (+ Linux) This time last year @ openSUSE con. was ~65m |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160305040049/https://people.gnome.org/~michael/data/2015-05-02-libreoffice-whats-new.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == کۆی نەرمەکالاکانی لیبرە ئۆفیس == {| class="wikitable" style="width:100%;" |- !وێنۆجکە ! نەرمەکالا ! شڕۆڤە ! یەکسانە لەگەڵ [[مایکرۆسۆفت ئۆفیس|مایکرۆسۆفت ئوفیس]] |- | [[File:LibreOffice 7.5 Writer Icon.svg|32px]] | '''لیبرەئۆفیس رایتر(Writer)''' | وشە ڕێکخەرێکخەرێکی بە ھێزە بە تواناییەکانی [[مایکرۆسۆفت ئۆفیس|مایکرۆسۆفت وۆرد]] و [[:en:WordPerfect|وۆردپرێفیکت]]. بە دەستکاریکەری [[:en:WYSIWYG|WYSIWYG]] زۆر توانایی فرە دەبێتەوە بەڵام ھەروەک دەستکاریکەرێکی وشە سوودی لیدەگرن. | مایکرۆسۆفت وۆرد |- |[[File:LibreOffice 7.5 Calc Icon.svg|32px]] | '''لیبرەئۆفیس کاڵک(Calc)''' | پەڕەپانکراوە، ھاوشێوەی [[مایکرۆسۆفت ئۆفیس|ئیکسێڵی ئۆفیسی مایکرۆسۆفت]] و [[:en:Lotus 1-2-3|لۆتوس ١-٢-٣]] ە. سیستەمێکی خۆکار بۆ ژمێریاری و خیساباتە کە بە یارمەتی خانەکان دەتوانن ھێلکارییکی پوخت لە زانیاریەکانتان درووست بکەن.<ref name="LOFeatures" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.libreoffice.org/discover/calc/ |سەردێڕ=LibreOffice Calc |بڵاوکەرەوە=Libreoffice.org |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181009024223/https://www.libreoffice.org/discover/calc/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | مایکرۆسۆفت ئێکسێڵ |- | [[File:LibreOffice 7.5 Impress Icon.svg|32px]] | '''لیبرەئۆفیس ئیمپرێس(Impress)''' |نەرمەکالایێکە بۆ نیشان دان و دەرخستنەکانمان لە شوێنێکی تایبەت یان بۆ تاقمەیێکی دیاری کراو. ھاوتای [[مایکرۆسۆفت ئۆفیس|مایکرۆسۆفت ئۆفیسی]] پاوێرپۆینتە. ئێوە دەتوانن دەرخستنەکەتان بە شیوازی فایلیکی فلاش([[:en:SWF|SWF]]) دەربێنن. ھەر چەندە بۆ دیتنی دەبێ نەرمەکالای ئادۆب فلاش پلەیەر دامەزرێنن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.libreoffice.org/discover/impress/ |سەردێڕ=LibreOffice Impress |بڵاوکەرەوە=Libreoffice.org |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180903144326/https://www.libreoffice.org/discover/impress/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | مایکرۆسۆفت پاوێرپۆینت |- | [[File:LibreOffice 7.5 Draw Icon.svg|32px]] | '''لیبرە ئۆفیس دراو(Draw)''' |بۆ کێشانی ڤێکتۆری گرافیکییە وەک نیگارکێسی ھێڵ، ھاوشێوەی [[:en:Microsoft Visio|مایکرۆسۆفت ڤیزۆیە]]. دەتوانین بە خێرایی وێنە لە پیکسێڵ دەربێنین و بیکەین بە ھێڵ کە ئیتر لە کاتی چاپ کێشەی ڕووناکی گرافیکیمان نەبێ. بەشێکی سادەتر لە [[:en:CorelDRAW|کۆرێڵ]] دراوی ئادۆبییە. دەتوانن ئۆلگۆریتم، چارت و... ھتد پێ بکێشن. | مایکرۆسۆفت ڤیزۆ |- | [[File:LibreOffice 7.5 Math Icon.svg|32px]] | '''لیبرەئۆفیس مەس(Math)''' | نەرمەکالائێکە بۆ دروستکردن و دەستکاری فۆرموولەکانی بیرکارییە. ئەم نەرمەکالا سوود لە XML دەگری بۆ درووستکردنی فۆرمووڵەکان. ئەم فرمووڵانەش دەتوانرێت لە نەرمەکالاکانی دیکە لیبرە ئۆفیس وەک کاڵک و ڕیکخەری وشە بەکار ببەی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.libreoffice.org/discover/math/ |سەردێڕ=LibreOffice Math |بڵاوکەرەوە=Libreoffice.org |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180903013936/https://www.libreoffice.org/discover/math/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | مایکرۆسۆفت ئۆکەیشین ئەدیتۆر |- | [[File:LibreOffice 7.5 Base Icon.svg|32px]] | '''لیبرەئۆفیس بەیس(Base)''' | بەرێوەبەری زانیاری بنکەدراوەیە. ھاوشێوەی ئەکسێسی مایکرۆسۆفتە. ئێوەدەتوانن بە یارمەتی بەیسی لیبرەئۆفیس بنکەدراوەیێک بۆ خۆتان دابین بکەن ھەروا بەڕگەکانی JET, ODBC/JDBC data sources, MySQL, MariaDB, PostgreSQL یا Microsoft Access تێدا بکەنەوەو بیخوێننەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.libreoffice.org/discover/base/ |سەردێڕ=LibreOffice Base |بڵاوکەرەوە=The Document Foundation |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181014100627/https://www.libreoffice.org/discover/base/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | مایکرۆسۆفت ئەکسس |} == مێژوو == {{Wide image|StarOffice major derivatives.svg|1100px|کات ھێڵێک لە ئۆفیسەکانی StarOffice وە OpenOffice.org وە لیبرەئۆفیس(LibreOffice) بە ڕەنگی سەوز|center|dir=rtl}} == سەرچاوەکان == {{Reflist|30em}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{Official website|www.libreoffice.org}} {{Authority control}} {{تووڵی دەروازە|کۆمپیوتەر|دەیەی ٢٠١٠|زانستی کۆمپیوتەر}} {{DEFAULTSORT:Libreoffice}} {{پۆلی کۆمنز|LibreOffice}} [[پۆل:لیبرە ئۆفیس|لیبرە ئۆفیس]] [[پۆل:نەرمامێرەکانی ٢٠١١]] [[پۆل:نەرمامێرەکانی یوونیکس]] 9ndoge2lq304x74c2y5dcld6rgk26uk 1 147794 1580284 1185364 2026-05-02T21:49:46Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1580284 wikitext text/x-wiki == فریاکەوتن == {{atop | status = | result = }} {{فابریکەیتر|T223063}} سڵاو کاک {{وب|Épine}} ئەم بۆتە وتارەکەی وێران کردووە و ئەسڵەن بەستەری دەستکاری و مێژوو و ئەمانەش بە ھەزار حاڵ ئینجا بۆ من ناکرێنەوە! تکایە گەر تۆ ئەتوانیت، فریای بکەوە. سپاس، -- ⇐[[بەکارھێنەر:ئارام بکر|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:ئارام بکر|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏٢٢:٥٥، ١٢ی ئایاری ٢٠١٩ (UTC) :سپاس کە ئاگادارت کردمەوە. نازانم بۆچی بۆتەکە ئاوای کردووە. ئەمە یەکەمجارمە ببینم ئاوا تێک بچێ.--‎&#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:black;font-size:11px">لێدوان</b><span style="color:purple">&#9836;</span>}]] ‏٠٧:٣١، ١٣ی ئایاری ٢٠١٩ (UTC) :: پێشتریش وتارێکی تری تێکدابوو، تۆ یان Kushared بوو، چاکتان کردەوە، بەڵام ئەمەیان تەواو جێی سەرسووڕمان بوو! دەستی تۆش خۆش بێت. -- ⇐[[بەکارھێنەر:ئارام بکر|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:ئارام بکر|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏١٨:٣٣، ١٣ی ئایاری ٢٠١٩ (UTC) ::: سڵاو {{وب|Épine}} ئەم بۆتە بەم وتارەوە گرتوویەتی! دوای یەکەم کەڕەت کە وای کرد، کەڕەتێکی تریش وای کرد کە خۆم چاکم کرد، ئێستا بۆ سێیەمین کەڕەت وتارەکە تێک بدات! چی لێ بکەین؟ -- ⇐[[بەکارھێنەر:ئارام بکر|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:ئارام بکر|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏١٥:٥١، ٢٣ی ئایاری ٢٠١٩ (UTC) ::::ھەڵبەت لەم حاڵەتە نەبوونی لەسەر ئەم وتارە باشترە. ئەگەر شتی وات بینی لەسەر پەڕەیەک <code><nowiki>{{Bots|deny=InternetArchiveBot}}</nowiki></code> دابنێ.--‎&#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:black;font-size:11px">لێدوان</b><span style="color:purple">&#9836;</span>}]] ‏١٦:١٧، ٢٣ی ئایاری ٢٠١٩ (UTC) :::::{{و|ئارام بکر}} [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=لیبرە_ئۆفیس&diff=619623&oldid=619602 دەرکەوت خەتاکەی خۆمان بووە]. ئەو ڕێفە دانەخرابوو.--‎&#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:black;font-size:11px">لێدوان</b><span style="color:purple">&#9836;</span>}]] ‏١٧:٥٤، ٢٣ی ئایاری ٢٠١٩ (UTC) {{بنی ئەرشیڤ}} == دیسان! == کاک {{وب|Épine}} ئێستا چی؟! -- ⇐[[بەکارھێنەر:ئارام بکر|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:ئارام بکر|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏٢٣:٣٤، ٢٣ی ئایاری ٢٠١٩ (UTC) :{{و|ئارام بکر}} تۆ بڵێی خەلەل لە {{دا|URL}} نەبێ؟ ئەتوانی لەسەر وشانی ویکی ئین نوێی بکەیەوە؟ ئینجا ئەو بەستەرەشم ھەر لادا.--‎&#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:black;font-size:11px">لێدوان</b><span style="color:purple">&#9836;</span>}]] ‏٢٣:٤٤، ٢٣ی ئایاری ٢٠١٩ (UTC) :: جارێ زانیاریدانەکەم نوێکردەوە (بەڵام زاراوەی وای تیایە لە توانای من بەدەرە)تا بزانین چی لێ دێتەوە. -- ⇐[[بەکارھێنەر:ئارام بکر|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:ئارام بکر|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏١١:٠١، ٢٤ی ئایاری ٢٠١٩ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٦ بەستەری دەرەکیی [[لیبرە ئۆفیس]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=640710 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20190328192305/https://www.openhub.net/p/libreoffice/analyses/latest/languages_summary بۆ https://www.openhub.net/p/libreoffice/analyses/latest/languages_summary زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20190520180839/https://www.libreoffice.org/get-help/system-requirements/ بۆ https://www.libreoffice.org/get-help/system-requirements زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20190407085910/https://wiki.documentfoundation.org/Documentation/System_Requirements بۆ https://wiki.documentfoundation.org/Documentation/System_Requirements زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20181122133217/https://cvsweb.openbsd.org/cgi-bin/cvsweb/ports/editors/libreoffice/ بۆ https://cvsweb.openbsd.org/cgi-bin/cvsweb/ports/editors/libreoffice/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20190514102410/https://packages.debian.org/jessie/libreoffice بۆ https://packages.debian.org/jessie/libreoffice زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20181122143906/https://www.libreoffice.org/download/libreoffice-fresh/?lang=pick بۆ https://www.libreoffice.org/download/libreoffice-fresh/?lang=pick زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٨:٥١، ١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٩ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٩ بەستەری دەرەکیی [[لیبرە ئۆفیس]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=709501 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20181118095559/https://help.libreoffice.org/Common/About_Converting_Microsoft_Office_Documents بۆ https://help.libreoffice.org/Common/About_Converting_Microsoft_Office_Documents زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20181118095559/https://help.libreoffice.org/Common/About_Converting_Microsoft_Office_Documents بۆ https://help.libreoffice.org/Common/About_Converting_Microsoft_Office_Documents زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150905111147/https://blog.documentfoundation.org/2015/01/21/libreoffice-viewer-for-android/ بۆ https://blog.documentfoundation.org/2015/01/21/libreoffice-viewer-for-android/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20130329082552/http://www.ubuntu.com/ubuntu/features/office-applications بۆ https://www.ubuntu.com/ubuntu/features/office-applications زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20181104155621/https://wiki.debian.org/LibreOffice بۆ https://wiki.debian.org/LibreOffice زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20181116082718/https://news.opensuse.org/2011/03/07/opensuse-11-4-will-be-first-to-roll-out-with-libreoffice/ بۆ https://news.opensuse.org/2011/03/07/opensuse-11-4-will-be-first-to-roll-out-with-libreoffice/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20181009024223/https://www.libreoffice.org/discover/calc/ بۆ https://www.libreoffice.org/discover/calc/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180903144326/https://www.libreoffice.org/discover/impress/ بۆ https://www.libreoffice.org/discover/impress/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20181014100627/https://www.libreoffice.org/discover/base/ بۆ https://www.libreoffice.org/discover/base/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٧:٢٩، ٢٩ی ئابی ٢٠٢٠ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[لیبرە ئۆفیس]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=709593 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180903013936/https://www.libreoffice.org/discover/math/ بۆ https://www.libreoffice.org/discover/math/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢١:١٢، ٢٩ی ئابی ٢٠٢٠ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[لیبرە ئۆفیس]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=716973 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20140913161622/http://fedoraproject.org/en/features/ بۆ https://fedoraproject.org/en/features/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160305040049/https://people.gnome.org/~michael/data/2015-05-02-libreoffice-whats-new.pdf بۆ https://people.gnome.org/~michael/data/2015-05-02-libreoffice-whats-new.pdf زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٢:٣٤، ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[لیبرە ئۆفیس]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=945212 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160305040049/https://people.gnome.org/~michael/data/2015-05-02-libreoffice-whats-new.pdf بۆ https://people.gnome.org/~michael/data/2015-05-02-libreoffice-whats-new.pdf زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٠:١٥، ١١ی ئایاری ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[لیبرە ئۆفیس]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1185363 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20181122133217/https://cvsweb.openbsd.org/cgi-bin/cvsweb/ports/editors/libreoffice/ بۆ https://cvsweb.openbsd.org/cgi-bin/cvsweb/ports/editors/libreoffice/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٤:٤٠، ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[لیبرە ئۆفیس]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1580283 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160211123201/http://www.libreoffice.org/download/license/ بۆ https://www.libreoffice.org/download/license/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٢١:٤٩، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) 3d1uxy0a9whgaasmj7gpku3qavyzy0v 0 147907 1580285 1458526 2026-05-02T22:14:47Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٢ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1580285 wikitext text/x-wiki {{Infobox OS | name = ئوبونتو کایلن | logo = [[File:Ubuntu Kylin logo.png|100px|Ubuntu Kylin logo]] | screenshot = | caption = ئوبونتو کالینی ١٧٫١٠ بە خۆماڵیکردنی ئینگلیزی | developer = [[زانکۆی نێودەوڵەتی بەرگیری تەکنۆلۆژی]], خۆبەخشانی کۆمەڵگای ئوبونتو کالین | family = [[ھاوشێوە لینوکس]] | working_state = چالاک | source_model = سەرچاوەکراوە | released = {{Start date and age|٢٠١٣|٠٤|٢٥|df=yes}} | latest_release_version = ١٨٫٠٤<ref name="lastrelease">[https://wiki.ubuntu.com/BionicBeaver/ReleaseNotes/UbuntuKylin BionicBeaver/ReleaseNotes/UbuntuKylin - Ubuntu Wiki]</ref> | latest_release_date = {{Start date and age|٢٠١٨|٠٤|٢٦|df=yes}} | latest_preview_version = | latest_preview_date = | language = چینی و ئینگلیزی | updatemodel = | package_manager = [[dpkg]] | supported_platforms = | kernel_type = ناوکی لینوکس | userland = گنو | website = {{URL|www.ubuntukylin.com}}}} '''ئوبونتو کایلن(Ubuntu Kylin)''' وەشانێکی فەرمی چینییە لە سیستمی کارپێکردنی [[ئوبونتو]]. لە لایەن چینییەکان وەکوو بەردەوامی لە وشانی [[:en:Kylin (operating system)|کالین ئۆ ئێس]] ناسراوە.<ref>[http://www.omgubuntu.co.uk/2013/02/ubuntu-kylin-official-ubuntu-spin Chinese Linux Distro Seeks Place in Ubuntu Family], www.omgubuntu.co.uk, 27 February 2013. Retrieved 29 April 2013</ref>ئوبونتو کە خۆی لە سەر بنەمای دێبیان دروست کرا لە نێو ھۆگرانی [[لینوکس]] خۆی زۆر بەھێز نواند. ھەر بۆیە زۆر [[دابەشکراوەی لینوکس|دابەشکراوە]]ی لێکەوتەوە. یەکێک لەو دابەشکراوانە ئوبونتو کایلینە (Ubuntu Kylin) کە لە لایەن گەشەپێدەرانی وڵاتی چین بەرھەم ھێنراوە. ھەروا کە لەماڵپەڕی فەرمی نووسراوە ژێدەرکراوەیەو لە دوو ئەندازیاری i386, x86_64 پاڵپشتی دەکات. ڕوخساری ڕوومێزیەکەی یونیتییە و بە شێوازی زیندوو و دامەزراندنی ڕوومێز دەتوانی سوودی لێبگریت. لەم پارتیشینانە Btrfs, ext3, ext4, JFS, ReiserFS, XFS پاڵپشتی دەکات. دوایین وشانی تا رێکەوتی ٢٠١٧-٠٧ پایدارە. پەرەپێدەرانی زۆرتر ھەوڵیان وابووە کە سیستمێکی کارپێکردن دروست بکەن کە لەگەڵ کلتور و فەرھەنگی بەکارھێنەرێکی چینی بگونجێت. ھەر بۆیە ئێمە Ubuntu Kylin دەبینین. دەتوانین بڵێن کە گۆڕانکاری زۆری لە بەشی ناوەندی نەرمەکلاو گرافیک دراوە. ھیوادارین ئێمەش ڕۆژێک سیستمێکی دابەشکراوەی خۆماڵی لینوکسمان ھەبێت. == مێژووی وشاندن == وشانی ئێستا ١٧٫١٠,<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://wiki.ubuntu.com/ArtfulAardvark/ReleaseNotes/UbuntuKylin|سەردێڕ=Ubuntu Kylin 17.10}}</ref> وشانی قیم لەسەر ئوبونتوی ١٨٫٠٤ دایە<ref name="lastrelease"/> <!-- Template:Version is for version and release history. Documentation and examples: http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Version. --> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- ! وشان ! کۆدناو ! ڕێکەوتی بڵاوکەر ! پاڵپشتی تا ! وشانی ناوکی لینوکس |- <!-- Not sure if supported on Servers then add this (or can remove and colspan above and below): ! دێسکتۆپ ! ڕاژە |- --> | [[Ubuntu 13.04 Raring Ringtail|١٣٫٠٤]] | Raring Ringtail | ٢٠١٣-٠٤-٢٥ | {{وشان|o|٢٠١٤-٠١-٢٧}} | ٣٫٨<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ubuntu Kernel Team - Raring Release Status|ناونیشان=https://wiki.edubuntu.org/KernelTeam/ReleaseStatus/Raring|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣}}</ref> |- | [[Ubuntu 13.10 Saucy Salamander|١٣٫١٠]] | Saucy Salamander | ٢٠١٣-١٠-١٧<ref name="SaucyRelease">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://wiki.ubuntu.com/SaucySalamander/ReleaseSchedule |سەردێڕ=Saucy Release Schedule |بڵاوکەرەوە=wiki.ubuntu.com |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠١٣}}</ref> | {{وشان|o|٢٠١٤-٠٧-١٧}} | ٣٫١١ |- | [[Ubuntu 14.04 Trusty Tahr|14.04 LTS]] | Trusty Tahr | ٢٠١٤-٠٤-١٧<ref name="TrustyRelease">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://wiki.ubuntu.com/TrustyTahr/ReleaseSchedule |سەردێڕ=Trusty Release Schedule |بڵاوکەرەوە=wiki.ubuntu.com |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣}}</ref><ref>https://distrowatch.com/weekly.php?issue=20140901#feature</ref> | {{Version|co|٢٠١٩-٠٤}} | ٣٫١٣<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Larabel|یەکەم=Michael|سەردێڕ=Linux 3.14 Isn't Going To Make It Into Ubuntu 14.04 LTS|ناونیشان=https://www.phoronix.com/scan.php?page=news_item&px=MTY0NTc|ئیش=Phoronix|ڕێکەوتی سەردان=٤ی نیسانی ٢٠١٤|ڕێکەوت=٢٨ی ئازاری ٢٠١٤}}</ref> |- | [[Ubuntu 14.10 Utopic Unicorn|١٤٫١٠]] | Utopic Unicorn | ٢٠١٤-١٠-٢٣<ref name="UtopicRelease">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://wiki.ubuntu.com/UtopicUnicorn/ReleaseSchedule |سەردێڕ=Utopic Release Schedule |بڵاوکەرەوە=wiki.ubuntu.com |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تەممووزی ٢٠١٤}}</ref> | {{Version|o|٢٠١٥-٠٦}} | ٣٫١٦<ref>[http://news.softpedia.com/news/Ubuntu-14-10-Utopic-Unicorn-Now-Based-on-Linux-Kernel-3-16-451606.shtml "Ubuntu 14.10 (Utopic Unicorn) Now Based on Linux Kernel 3.16"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170704220319/http://news.softpedia.com/news/Ubuntu-14-10-Utopic-Unicorn-Now-Based-on-Linux-Kernel-3-16-451606.shtml |date= ٤ی تەممووزی ٢٠١٧ }}, July 22nd, 2014, Silviu Stahie</ref><ref>[https://www.omgubuntu.co.uk/2014/09/ubuntu-14-10-beta-download-released Ubuntu 14.10 Beta Downloads Now Available], '''OMG! Ubuntu!'''</ref> |- | [[List of Ubuntu releases#Ubuntu 15.04 (Vivid Vervet)|١٥٫٠٤]] | Vivid Vervet<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Mark Shuttleworth|سەردێڕ=V is for Vivid|ناونیشان=http://www.markshuttleworth.com/archives/1425|ئیش=Mark Shuttleworth {{!}} here be dragons|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180821113957/https://www.markshuttleworth.com/archives/1425|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>[https://distrowatch.com/8908 Distribution Release: Ubuntu Kylin 15.04 (DistroWatch.com News)]</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.linux.com/news/ubuntu-kylin-1504-continues-process-conquering-china |سەردێڕ=Ubuntu Kylin 15.04 Continues the Process of Conquering China {{!}} Linux.com {{!}} The source of Linux information |ڕێکەوتی سەردان= ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180616103644/https://www.linux.com/news/ubuntu-kylin-1504-continues-process-conquering-china |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | ٢٠١٥-٠٤-٢٣ | {{Version|o|٢٠١٦-٠١}} | ٣٫١٩<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ = VividVervet/ReleaseNotes - Ubuntu Wiki|ناونیشان = https://wiki.ubuntu.com/VividVervet/ReleaseNotes|وێبگە = wiki.ubuntu.com|ڕێکەوتی سەردان = ٢٤ی نیسانی ٢٠١٥}}</ref> |- | [[List of Ubuntu releases#Ubuntu 15.10 (Wily Werewolf)|١٥٫١٠]] | Wily Werewolf<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Mark Shuttleworth|سەردێڕ=W is for Wily|ناونیشان=http://www.markshuttleworth.com/archives/1468|ئیش=Mark Shuttleworth {{!}} here be dragons|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئایاری ٢٠١٥|ڕێکەوت=٤ی ئایاری ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئایاری ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150505040606/http://www.markshuttleworth.com/archives/1468|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>[https://news.softpedia.com/news/ubuntu-kylin-15-10-wily-werewolf-launches-for-the-chinese-linux-community-495132.shtml Ubuntu Kylin 15.10 (Wily Werewolf) Launches for the Chinese Linux Community], '''Softpedia News'''</ref><ref>[https://www.omgubuntu.co.uk/2015/10/ubuntu-15-10-flavors-download-now Ubuntu 15.10 Flavors Now Available for Download - OMG! Ubuntu!]</ref> | ٢٠١٥-١٠-٢٢<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://wiki.ubuntu.com/WilyWerewolf/ReleaseSchedule|سەردێڕ=WilyWerewolf/ReleaseSchedule – Ubuntu Wiki|ئیش=ubuntu.com}}</ref> | {{Version|o|٢٠١٦-٠٧}} | ٤٫٢ |- | [[List of Ubuntu releases#Ubuntu 16.04 LTS (Xenial Xerus)|16.04 LTS]] | Xenial Xerus<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Mark Shuttleworth|سەردێڕ=X marks the spot|ناونیشان=http://www.markshuttleworth.com/archives/1479|ئیش=Mark Shuttleworth {{!}} here be dragons|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوت=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151023012652/http://markshuttleworth.com/archives/1479|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>[https://www.omgubuntu.co.uk/2016/03/ubuntu-16-04-beta-2-flavors-released Ubuntu 16.04 Flavors Make Second Beta Available to Download - OMG! Ubuntu!]</ref> | ٢٠١٦-٠٤-٢١<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://wiki.ubuntu.com/XenialXerus/ReleaseSchedule|سەردێڕ=XenialXerus/ReleaseSchedule – Ubuntu Wiki|ئیش=ubuntu.com}}</ref> | {{Version|co|٢٠٢١-٠٤}} | ٤٫٤ |- | [[List of Ubuntu releases#Ubuntu 16.10 (Yakkety Yak)|١٦٫١٠]] | Yakkety Yak | ٢٠١٦-١٠-١٤<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ubuntukylin.com/news/shownews.php?lang=en&id=620|سەردێڕ=Ubuntu Kylin 17.04 and YHKylin OS community version are released|ئیش=ubuntukylin.com}}{{بەستەری مردوو|url=http://www.ubuntukylin.com/news/shownews.php?lang=en&id=620 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref><ref>[https://www.omgubuntu.co.uk/2017/02/ukui-linux-desktop-environment-ubuntu-kylin Meet The New Linux Desktop Envrionment Inspired by Windows 7 - OMG! Ubuntu!]</ref><ref>[https://news.softpedia.com/news/ubuntu-kylin-16-10-arrives-for-chinese-speaking-users-here-s-what-s-new-509276.shtml Ubuntu Kylin 16.10 Arrives for Chinese-Speaking Users, Here's What's New], '''Softpedia News'''.</ref> | {{Version|o|٢٠١٧-٠٧}} | ٤٫٨<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://wiki.ubuntu.com/YakketyYak/ReleaseNotes/UbuntuKylinChinese|سەردێڕ=UbuntuKylinChinese|ئیش=ubuntukylin.com}}</ref> |- | [[List of Ubuntu releases#Ubuntu 17.04 (Zesty Zapus)|١٧٫٠٤]] | Zesty Zapus | ٢٠١٧-٠٤-١٣<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ubuntukylin.com/news/shownews.php?lang=en&id=646|سەردێڕ=Ubuntu Kylin 17.04 and YHKylin OS community version are released|ئیش=ubuntukylin.com}}{{بەستەری مردوو|url=http://www.ubuntukylin.com/news/shownews.php?lang=en&id=646 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.linuxjournal.com/content/ubuntu-kylin-linux-distribution-microsoft-windows-experience |سەردێڕ=Ubuntu Kylin, a Linux Distribution with a Microsoft Windows Experience {{!}} Linux Journal |ڕێکەوتی سەردان= ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180808081744/https://www.linuxjournal.com/content/ubuntu-kylin-linux-distribution-microsoft-windows-experience |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی ئابی ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>[https://news.softpedia.com/news/ubuntu-kylin-17-04-drops-unity-desktop-in-favor-of-mate-based-ukui-interface-514859.shtml Ubuntu Kylin 17.04 Drops Unity Desktop in Favor of MATE-Based UKUI Interface], '''Softpedia News'''</ref> | {{Version|o|٢٠١٨-٠١|show=}} | ٤٫١٠<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://wiki.ubuntu.com/ZestyZapus/ReleaseNotes/UbuntuKylinChinese|سەردێڕ=UbuntuKylinChinese|ئیش=ubuntukylin.com}}</ref> |- | [[List of Ubuntu releases#Ubuntu 17.10 (Artful Aardvark)|١٧٫١٠]] | Artful Aardvark | ٢٠١٧-١٠-٢٠<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ubuntukylin.com/news/shownews.php?lang=en&id=717|سەردێڕ=Official release of Ubuntu Kylin with 17.10, new style, new experience|ئیش=ubuntukylin.com|ڕێکەوتی سەردان= ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئازاری ٢٠١٨|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322162148/http://www.ubuntukylin.com/news/shownews.php?lang=en&id=717|url-status=dead}}</ref><ref>[https://news.softpedia.com/news/ubuntu-kylin-17-10-releases-for-chinese-linux-users-with-own-video-player-more-518155.shtml Ubuntu Kylin 17.10 Releases for Chinese Linux Users with Own Video Player, More], '''Softpedia News'''</ref> | {{Version|o|٢٠١٨-٠٧}} | ٤٫١٣<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://wiki.ubuntu.com/ArtfulAardvark/ReleaseNotes/UbuntuKylin|سەردێڕ=Ubuntu Kylin 17.10}}</ref> |- | [[Ubuntu version history#Ubuntu 18.04 LTS (Bionic Beaver)|18.04 LTS]] | Bionic Beaver | ٢٠١٨-٠٤-٢٦<ref>[https://wiki.ubuntu.com/BionicBeaver/Beta2/UbuntuKylin BionicBeaver/Beta2/UbuntuKylin - Ubuntu Wiki]</ref><ref name="lastrelease"/><ref>[https://www.omgubuntu.co.uk/2018/04/ubuntu-flavors-18-04-release-download-features Ubuntu 18.04 Flavours Release, Available to Download - OMG! Ubuntu!]</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.ghacks.net/2018/03/14/ubuntu-18-04-bionic-beaver-beta-1-released/ |سەردێڕ=Ubuntu 18.04 Bionic Beaver Beta 1 Released - gHacks Tech News |ڕێکەوتی سەردان= ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180616103709/https://www.ghacks.net/2018/03/14/ubuntu-18-04-bionic-beaver-beta-1-released/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | {{Version|c|٢٠٢٣-٠٤}} | ٤٫١٥ |- | colspan="99" | <small>{{Version |l |show=٠١١١٠١}}</small> |} == سەرچاوەکان == {{Reflist|30em}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Commons category|Ubuntu Kylin}} * {{Official website|1 = https://ubuntukylin.com/index.php?lang=en}} * [https://wiki.ubuntu.com/Ubuntu_Kylin/ Ubuntu Kylin], wiki of the Ubuntu Kylin Team at wiki.ubuntu.com. * {{DistroWatch|ubuntukylin|{{PAGENAME}}}} {{Linux-distro}} {{Ubuntu}} {{تووڵی دەروازە|چین|کۆمپیوتەر|زانستی کۆمپیوتەر}} [[پۆل:لینوکس]] [[پۆل:دابەشکراوەی لینوکس]] g86ilx850mu9ul0xhftiqqom259yw6v 0 148707 1580166 1402963 2026-05-02T13:53:11Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٠ سەرچاوە و تاگکردنی ١ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1580166 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Polygamy world map.png|thumb|upright=١٫٣٥|نەخشەی ئەو وڵاتانەی فرەژنییان قبوڵ کردووە.]] '''فرەھاوسەری''' ({{بە ئینگلیزی|Polygamy}}) بە دۆخێک دەوترێت کە [[ژن]] یان [[پیاو]] لە یەک ھاوسەر زیاتریان ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Gadban|یەکەم=Faten|دوایین٢=Goldner|یەکەم٢=Limor|ڕێکەوت=2020|سەردێڕ=“I Have No Hope”: The Experience of Mothers in Polygamous Families as Manifested in Drawings and Narratives|ناونیشان=https://www.frontiersin.org/article/10.3389/fpsyg.2020.608577|journal=Frontiers in Psychology|بەرگ=١١|doi=10.3389/fpsyg.2020.608577/full#:~:text=polygamy%20is%20defined%20as%20a,al-krenawi,%202012).|issn=1664-1078}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=What Does It Mean to Be Polygamous?|ناونیشان=https://www.verywellmind.com/what-is-polygamy-5207972|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئایاری ٢٠٢٢|وێبگە=Verywell Mind|زمان=en}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.verywellmind.com/what-is-polygamy-5207972 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> فرەھاوسەری دوو جۆر، فرەژنی و فرەمێردی، دەگرێتە خۆی. فرەژنی دۆخێکە کە لەوێدا پیاو ھاوکات لەگەڵ چەند ژن ھاوسەرگیری بکات. فرەمێردی دۆخێکە کە ژن بەشێوەی ھاوکات دوو مێرد یان زۆرتری ھەبێت. فرەھاوسەری لە ئایینی [[مەسیحییەت]]دا (جگە لە ھەندە تاقمێک وەکوو مۆرمۆنەکان) ڕێگەپێنەدراوە؛ لە حاڵێکدا لە [[ھیندوویزم]]، [[جوولەکایەتی]]، و [[ئیسلام]]، فرەژنی لە بارودۆخێکی تایبەتدا بە ڕەوا دەزانن. لە زۆربەی وڵاتەپێشکەوتووەکاندا ژیانی ھاوبەشی تەنیا بەشێوەی تاکەھاوسەرییە و پیاو یان ژن بەشێوەیەکی یاسایی ناتوانن ھاوکات لەگەڵ چەند کەس ژیانی ھاوبەش پێک بێنن. بەڵام ئێستاش فرەھاوسەری جێگەی خۆیی لە زۆرێک لە کۆمەڵگا و کەلتوورەکاندا ڕا گرتووە. واتای ڕێک و درووستی فرەھاوسەری زۆر ڕوون نییە و ئەمەش دەگەڕێتەوە سەر نەبوونی شرۆڤەیەکی دروست لە پێناسەی ھاوسەر. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} *{{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر = https://fa.wikipedia.org/wiki/چندهمسری|سەردێڕ = چندهمسری|زمان = فارسی|سەردان = ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨}} {{کۆمەڵناسی-کۆلکە}} {{تووڵی دەروازە|سێکسناسی|کۆمەڵگا|یاسا|ئایین}} {{پۆلی کۆمنز|Polygamy}} [[پۆل:کۆمەڵناسی]] [[پۆل:خێزان]] [[پۆل:تاوانەکان]] o8n5o72ep2d184yaf182jh6slp4qgrx 0 154815 1580244 1552118 2026-05-02T19:59:16Z Hivja 64112 1580244 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:President Abd al-Salam Arif.jpg|وێنۆک|عەبدولسەلام عارف]] '''عەبدولسەلام عارف''' (ماوەی ژیان: ٢١ی ئازاری ١٩٢١ تاکوو ١٣ی نیسانی ١٩٦٦). سەرۆککۆماری عێراق بووە لەماوەی ١٩٦٣ تاکوو ١٩٦٦. عەبدولسەلام عارف یەکێکبووە لەکەسایەتییە کاریگەر و سەردەکردەکانی [[شۆڕشی ١٤ی تەممووز]] کە لەئەنجامدا دەسەڵاتی شاھانەی بەریتانی بەسەر عێراقدا نەما. لەساڵی ١٩٦٦، دەکووژرێت بە تێکشانی فڕۆکەکەی. لەدوای مردنی، براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] بوو بە سەرۆککۆماری عێراق. == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/Abdul_Salam_Arif|سەردێڕ=Abdul Salam Arif|زمان=ئینگلیزی|سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠١٩}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|شەڕ|عێراق|بەغدا|زانستی سیاسەت}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{سەرۆک کۆمارەکانی عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|Abd as-Salam Arif}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢١]] [[پۆل:مردووانی ١٩٦٦]] [[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی عێراق]] [[پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق]] [[پۆل:خەڵکی بەغدا]] j21lknbpfj8ia3o0tcziubu7qg5gfn9 1 158139 1580286 1458336 2026-05-02T22:14:59Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1580286 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[لینوکسی ئوبونتو کایلن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=643634 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180821113957/https://www.markshuttleworth.com/archives/1425 بۆ http://www.markshuttleworth.com/archives/1425 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٣:٣٩، ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[لینوکسی ئوبونتو کایلن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=648106 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180808081744/https://www.linuxjournal.com/content/ubuntu-kylin-linux-distribution-microsoft-windows-experience بۆ https://www.linuxjournal.com/content/ubuntu-kylin-linux-distribution-microsoft-windows-experience زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٣:٤١، ١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[لینوکسی ئوبونتو کایلن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=669277 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180616103644/https://www.linux.com/news/ubuntu-kylin-1504-continues-process-conquering-china بۆ https://www.linux.com/news/ubuntu-kylin-1504-continues-process-conquering-china زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180616103709/https://www.ghacks.net/2018/03/14/ubuntu-18-04-bionic-beaver-beta-1-released/ بۆ https://www.ghacks.net/2018/03/14/ubuntu-18-04-bionic-beaver-beta-1-released/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٠:٤٥، ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٠ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[لینوکسی ئوبونتو کایلن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=996965 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20170704220319/http://news.softpedia.com/news/Ubuntu-14-10-Utopic-Unicorn-Now-Based-on-Linux-Kernel-3-16-451606.shtml بۆ http://news.softpedia.com/news/Ubuntu-14-10-Utopic-Unicorn-Now-Based-on-Linux-Kernel-3-16-451606.shtml زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١١:٤٠، ١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[لینوکسی ئوبونتو کایلن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1458335 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150505040606/http://www.markshuttleworth.com/archives/1468 بۆ http://www.markshuttleworth.com/archives/1468 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20151023012652/http://markshuttleworth.com/archives/1479 بۆ http://www.markshuttleworth.com/archives/1479 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٢٣:٥٠، ١١ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[لینوکسی ئوبونتو کایلن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1580285 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *{{دا|بەستەری مردوو}} زیاد کرا بۆ http://www.ubuntukylin.com/news/shownews.php?lang=en&id=620 *{{دا|بەستەری مردوو}} زیاد کرا بۆ http://www.ubuntukylin.com/news/shownews.php?lang=en&id=646 *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180322162148/http://www.ubuntukylin.com/news/shownews.php?lang=en&id=717 بۆ http://www.ubuntukylin.com/news/shownews.php?lang=en&id=717 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٢٢:١٤، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) 3yyhgwz9w8m0m2wvyf5b5ym4eff2rne 0 159729 1580325 1493686 2026-05-03T05:28:38Z 1silent scientist 51740 1580325 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Citadel of Erbil, during the restoration work of its buildings, 2014.jpg|250px|وێنۆک|بینایەک لەنێو [[قەڵای ھەولێر]]]] '''بینا''' ({{بە ئینگلیزی|Building}}) [[ھەیکەل]]ێکە لە چەند [[دیوار]]ێک و [[بان]]ێک پێکھاتووە. بینا بۆ ھەمیشە یان ماوەیەکی دیاریکراو لە شوێنێک دروست دەکرێت. [[خانوو]] و [[کارگە]] نموونەی بینان. بیناکان جۆراوجۆرن لە ئەندازە، شێوە و مەبەستی بەکارھێنانیان. == پێناسە == [[پەڕگە:Kalasatama, Helsinki.jpg|وێنۆک|[[باڵەخانەی بەرز]] لەژێر دروستکردندا لە [[کالاساتاما]]، [[ھێلسینکی]]، [[فینلاند]] (٢٠٢١)]] بینا بریتییە لە «پێکھاتەیەک کە [[سەقف]] و [[دیوار]]ی ھەیە و بە شێوەیەکی ھەمیشەیی یان نزیک بە ھەمیشەیی لە شوێنێکدا جێگیرە»؛<ref name="Egenhofer">{{cite book|author=Max J. Egenhofer|title=Geographic Information Science: Second International Conference, GIScience 2002, Boulder, CO, USA, September 25–28, 2002. Proceedings |url=https://books.google.com/books?id=kH8gcJvVWfIC&pg=PA110 |year=2002|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-3-540-44253-0|page=110}}</ref> «بینایەکی سێ [[نھۆم]]ی لە گۆشەکەدا ھەبوو»؛ «ئەو بینایەکی شکۆدار بوو». لە بەرفراوانترین شرۆڤەدا [[ژێ]] یان دیوار بە بینا دادەنرێت.<ref>Building def. 2. Whitney, William Dwight, and Benjamin E. Smith. ''The Century dictionary and cyclopedia''. vol. 1. New York: Century Co., 1901. 712. Print.</ref> بەڵام، وشەی «پێکھاتە» بەرفراوانتر لە «بینا» بەکاردێت، بۆ ئەوەی پێکھاتە سروشتی و مرۆییەکان لەخۆ بگرێت<ref>Structure. def. 2. ''Merriam-Webster's dictionary of synonyms: a dictionary of discriminated synonyms with antonyms and analogous and contrasted words''.. Springfield, Mass: Merriam-Webster, 1984. 787. Print.</ref> و ئەوانەی دیواریان نییە؛ وشەی «پێکھاتە» زیاتر بۆ ژێ بەکاردێت. [[فەرھەنگی ستەرجیس]] ئەوەی تێدا بوو کە «[بینا] لە [[تەلارسازی]] جیاوازە لەوەی ھەموو بیرۆکەیەکی ھونەری تێدا نییە؛ و لە [[بنیاتنان]]یش جیاوازە لەوەی بیرۆکەی چارەسەری زانستی یان زۆر لێھاتووانەی تێدا نییە.»<ref>Building. def 1. Sturgis, Russell. ''A dictionary of architecture and building: biographical, historical, and descriptive''. vol. 1. New York: The Macmillan Co.; 1901. 2236. Print.</ref> «بەرزیی پێکھاتەیی» لە بەکارھێنانی تەکنیکیدا بریتییە لە بەرزیی تا بەرزترین وردەکاریی تەلارسازی لەسەر بیناکە لە ئاستی شەقامەوە. لووتکەی ستوونی سەربان و دەرکەکان ڕەنگە لەم بەرزییەدا ھەژمار بکرێن یان نەکرێن، بەپێی ئەوەی چۆن پۆلێن دەکرێن. ئەو لووتکانەی وەک ئەنتێنا بەکاردێن بەگشتی لەم ھەژمارەدا نین. جیاوازیی نێوان بینای نزم نھۆم و بەرز نھۆم جێگەی مشتومڕە، بەڵام بەگشتی سێ نھۆم یان کەمتر بە نزم نھۆم دادەنرێت.<ref>Paul Francis Wendt and Alan Robert Cerf (1979), ''Real estate investment analysis and taxation'', McGraw-Hill, p. 210</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[ژێرخان]] * [[نژیاروانی]] * [[ئەندازیاریی شارستانی]] * [[مۆدێلکردنی زانیاریی بینا]] == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر =https://en.wikipedia.org/wiki/Building |سەردێڕ =Building |زمان =ئینگلیزی |سەردان = ١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Buildings|بینا}} {{تووڵی دەروازە|نژیاروانی}} {{نژیاروانی-کۆلکە}} [[پۆل:بینا]] [[پۆل:بیناکان و ھەیکەلەکان]] [[پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکان]] 9ezehyh4l62pc5jv18jb2v9myjqwsg1 1580326 1580325 2026-05-03T05:28:58Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1580326 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Citadel of Erbil, during the restoration work of its buildings, 2014.jpg|250px|وێنۆک|بینایەک لەنێو [[قەڵای ھەولێر]]]] '''بینا''' ({{بە ئینگلیزی|Building}}) [[ھەیکەل]]ێکە لە چەند [[دیوار]]ێک و [[بان]]ێک پێکھاتووە. بینا بۆ ھەمیشە یان ماوەیەکی دیاریکراو لە شوێنێک دروست دەکرێت. [[خانوو]] و [[کارگە]] نموونەی بینان. بیناکان جۆراوجۆرن لە ئەندازە، شێوە و مەبەستی بەکارھێنانیان. == پێناسە == [[پەڕگە:Kalasatama, Helsinki.jpg|وێنۆک|[[باڵەخانەی بەرز]] لەژێر دروستکردندا لە [[کالاساتاما]]، [[ھێلسینکی]]، [[فینلاند]] (٢٠٢١)]] بینا بریتییە لە «پێکھاتەیەک کە [[سەقف]] و [[دیوار]]ی ھەیە و بە شێوەیەکی ھەمیشەیی یان نزیک بە ھەمیشەیی لە شوێنێکدا جێگیرە»؛<ref name="Egenhofer">{{cite book|author=Max J. Egenhofer|title=Geographic Information Science: Second International Conference, GIScience 2002, Boulder, CO, USA, September 25–28, 2002. Proceedings |url=https://books.google.com/books?id=kH8gcJvVWfIC&pg=PA110 |year=2002|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-3-540-44253-0|page=110}}</ref> «بینایەکی سێ [[نھۆم]]ی لە گۆشەکەدا ھەبوو»؛ «ئەو بینایەکی شکۆدار بوو». لە بەرفراوانترین شرۆڤەدا [[ژێ]] یان دیوار بە بینا دادەنرێت.<ref>Building def. 2. Whitney, William Dwight, and Benjamin E. Smith. ''The Century dictionary and cyclopedia''. vol. 1. New York: Century Co., 1901. 712. Print.</ref> بەڵام، وشەی «پێکھاتە» بەرفراوانتر لە «بینا» بەکاردێت، بۆ ئەوەی پێکھاتە سروشتی و مرۆییەکان لەخۆ بگرێت<ref>Structure. def. 2. ''Merriam-Webster's dictionary of synonyms: a dictionary of discriminated synonyms with antonyms and analogous and contrasted words''.. Springfield, Mass: Merriam-Webster, 1984. 787. Print.</ref> و ئەوانەی دیواریان نییە؛ وشەی «پێکھاتە» زیاتر بۆ ژێ بەکاردێت. [[فەرھەنگی ستەرجیس]] ئەوەی تێدا بوو کە «[بینا] لە [[تەلارسازی]] جیاوازە لەوەی ھەموو بیرۆکەیەکی ھونەری تێدا نییە؛ و لە [[بنیاتنان]]یش جیاوازە لەوەی بیرۆکەی چارەسەری زانستی یان زۆر لێھاتووانەی تێدا نییە.»<ref>Building. def 1. Sturgis, Russell. ''A dictionary of architecture and building: biographical, historical, and descriptive''. vol. 1. New York: The Macmillan Co.; 1901. 2236. Print.</ref> «بەرزیی پێکھاتەیی» لە بەکارھێنانی تەکنیکیدا بریتییە لە بەرزیی تا بەرزترین وردەکاریی تەلارسازی لەسەر بیناکە لە ئاستی شەقامەوە. لووتکەی ستوونی سەربان و دەرکەکان ڕەنگە لەم بەرزییەدا ھەژمار بکرێن یان نەکرێن، بەپێی ئەوەی چۆن پۆلێن دەکرێن. ئەو لووتکانەی وەک ئەنتێنا بەکاردێن بەگشتی لەم ھەژمارەدا نین. جیاوازیی نێوان بینای نزم نھۆم و بەرز نھۆم جێگەی مشتومڕە، بەڵام بەگشتی سێ نھۆم یان کەمتر بە نزم نھۆم دادەنرێت.<ref>Paul Francis Wendt and Alan Robert Cerf (1979), ''Real estate investment analysis and taxation'', McGraw-Hill, p. 210</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[ژێرخان]] * [[نژیاروانی]] * [[ئەندازیاریی شارستانی]] * [[مۆدێلکردنی زانیاریی بینا]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Buildings|بینا}} {{تووڵی دەروازە|نژیاروانی}} {{نژیاروانی-کۆلکە}} [[پۆل:بینا]] [[پۆل:بیناکان و ھەیکەلەکان]] [[پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکان]] 7fhbu0k4dd5y1c1pthaqcsgq1mvrxh1 1580327 1580326 2026-05-03T05:29:51Z 1silent scientist 51740 /* بەستەرە دەرەکییەکان */ 1580327 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Citadel of Erbil, during the restoration work of its buildings, 2014.jpg|250px|وێنۆک|بینایەک لەنێو [[قەڵای ھەولێر]]]] '''بینا''' ({{بە ئینگلیزی|Building}}) [[ھەیکەل]]ێکە لە چەند [[دیوار]]ێک و [[بان]]ێک پێکھاتووە. بینا بۆ ھەمیشە یان ماوەیەکی دیاریکراو لە شوێنێک دروست دەکرێت. [[خانوو]] و [[کارگە]] نموونەی بینان. بیناکان جۆراوجۆرن لە ئەندازە، شێوە و مەبەستی بەکارھێنانیان. == پێناسە == [[پەڕگە:Kalasatama, Helsinki.jpg|وێنۆک|[[باڵەخانەی بەرز]] لەژێر دروستکردندا لە [[کالاساتاما]]، [[ھێلسینکی]]، [[فینلاند]] (٢٠٢١)]] بینا بریتییە لە «پێکھاتەیەک کە [[سەقف]] و [[دیوار]]ی ھەیە و بە شێوەیەکی ھەمیشەیی یان نزیک بە ھەمیشەیی لە شوێنێکدا جێگیرە»؛<ref name="Egenhofer">{{cite book|author=Max J. Egenhofer|title=Geographic Information Science: Second International Conference, GIScience 2002, Boulder, CO, USA, September 25–28, 2002. Proceedings |url=https://books.google.com/books?id=kH8gcJvVWfIC&pg=PA110 |year=2002|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-3-540-44253-0|page=110}}</ref> «بینایەکی سێ [[نھۆم]]ی لە گۆشەکەدا ھەبوو»؛ «ئەو بینایەکی شکۆدار بوو». لە بەرفراوانترین شرۆڤەدا [[ژێ]] یان دیوار بە بینا دادەنرێت.<ref>Building def. 2. Whitney, William Dwight, and Benjamin E. Smith. ''The Century dictionary and cyclopedia''. vol. 1. New York: Century Co., 1901. 712. Print.</ref> بەڵام، وشەی «پێکھاتە» بەرفراوانتر لە «بینا» بەکاردێت، بۆ ئەوەی پێکھاتە سروشتی و مرۆییەکان لەخۆ بگرێت<ref>Structure. def. 2. ''Merriam-Webster's dictionary of synonyms: a dictionary of discriminated synonyms with antonyms and analogous and contrasted words''.. Springfield, Mass: Merriam-Webster, 1984. 787. Print.</ref> و ئەوانەی دیواریان نییە؛ وشەی «پێکھاتە» زیاتر بۆ ژێ بەکاردێت. [[فەرھەنگی ستەرجیس]] ئەوەی تێدا بوو کە «[بینا] لە [[تەلارسازی]] جیاوازە لەوەی ھەموو بیرۆکەیەکی ھونەری تێدا نییە؛ و لە [[بنیاتنان]]یش جیاوازە لەوەی بیرۆکەی چارەسەری زانستی یان زۆر لێھاتووانەی تێدا نییە.»<ref>Building. def 1. Sturgis, Russell. ''A dictionary of architecture and building: biographical, historical, and descriptive''. vol. 1. New York: The Macmillan Co.; 1901. 2236. Print.</ref> «بەرزیی پێکھاتەیی» لە بەکارھێنانی تەکنیکیدا بریتییە لە بەرزیی تا بەرزترین وردەکاریی تەلارسازی لەسەر بیناکە لە ئاستی شەقامەوە. لووتکەی ستوونی سەربان و دەرکەکان ڕەنگە لەم بەرزییەدا ھەژمار بکرێن یان نەکرێن، بەپێی ئەوەی چۆن پۆلێن دەکرێن. ئەو لووتکانەی وەک ئەنتێنا بەکاردێن بەگشتی لەم ھەژمارەدا نین. جیاوازیی نێوان بینای نزم نھۆم و بەرز نھۆم جێگەی مشتومڕە، بەڵام بەگشتی سێ نھۆم یان کەمتر بە نزم نھۆم دادەنرێت.<ref>Paul Francis Wendt and Alan Robert Cerf (1979), ''Real estate investment analysis and taxation'', McGraw-Hill, p. 210</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[ژێرخان]] * [[نژیاروانی]] * [[ئەندازیاریی شارستانی]] * [[مۆدێلکردنی زانیاریی بینا]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Buildings|بینا}} {{تووڵی دەروازە|نژیاروانی}} [[پۆل:بینا]] [[پۆل:بیناکان و ھەیکەلەکان]] [[پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکان]] e9nvrzjuhs40523cgdj9ioaf1b8xdp9 0 159914 1580328 1489964 2026-05-03T05:33:05Z 1silent scientist 51740 1580328 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=٢٠٢٦}} [[پەڕگە:Stone_Roofing_House_-_Palchan_-_Kullu_2014-05-10_2507.JPG|250px|وێنۆک|بانی [[خانوو]]ێک لە [[ھیندستان]]، کە لە [[بەرد]] دروستکراوە.]] '''بان''' یان '''سەقف''' ({{بە ئینگلیزی|Roof}}) سەرپۆشی [[بینا]]یە. لەسەر [[دیوار]] یان [[ستوون]]ەکان جێگیردەکرێت. بان بینا دەپارێزێ لە [[با]]، [[باران]]، [[بەفر]]، [[پلەی گەرمی]]ی بەرز، و کاریگەرییەکانی دیکەی کەش. بان بە بەشێکی گرنگی [[ڕووپۆشی بینا]]کان ھەژمار دەکرێت. شێوە و [[ماددەی دروستکردن]]ی بانەکان لە ناوچەیەک بۆ ناوچەیەکی دی جیاوازە. == توخمی دیزاین == توخمەکانی دیزاینی بانی بیناکان بریتین لە: * [[خاو]] * [[بنیاتنان]] * ڕەقەبەرگی '''[[خاو]]'''ی بەکارھاتوو لە دروستکردنی سەقفدا دەکرێت جۆراوجۆر بێت لە نێوان [[گەڵای مۆز]]، کاھی [[گەنم]] یان [[گژوگیاکانی دەریا]] و [[شووشەی چین‌بەچین]]، یان [[زێڕین]] ''(بڕوانە: [[زێڕین لە سەقف‌داناندا#تەلاری‌سازی|سەقف‌دان بە زێڕین]])''، یان پەڕەی [[ئەلۆمینیم]] و [[کۆنکرێتی ئامادە]]. لە زۆر بەشی جیھاندا، [[کاشی سیرامیک]] ئەو ماددەیەیە کە بۆ سەدان ساڵە لە زۆربەی پرۆسەکانی دروستکردنی سەقفدا بەکاردێت. شێوازی بنیاتنانی '''سەقف''' لەسەر بنەمای شێوازی پشتگیریکردنی و چۆنێتیی بەستنەوەی بۆشایی ژێر سەقفەکە دیاری دەکرێت، ھەروەھا دیاری کردنی ئەوەی کە ئایا سەقفەکە ''ستوون''ە یان نا. پلەی ''لێژی و لاربوونەوە'' ئەو گۆشەیەیە کە سەقفەکەی لێ بەرز دەبێتەوە و نزمترین خاڵی لەگەڵ بەرزترین خاڵی تێیدا یەک دەگرنەوە. زۆربەی [[خانوو]]ەکان - جگە لە ناوچە زۆر وشکەکان - سەقفەکەیان یان لێژە یان ''ستوون''ە. پلەی لێژیی سەقف بەشێکی بەپێی توخمە ھونەرییەکان دیاری دەکرێت، بەڵام زیاتر کاریگەری لایەنە پراکتیکییەکانی لەسەرە. ھەندێک جۆری سەقف، وەک [[سەقفی کاھی]]، پێویستیان بەوەیە پلەی لێژییەکەیان تیژ بێت بۆ ئەوەی سەقفەکە دژەئاو و ڕەقەبەر بێت.<ref>[http://thatch.org/spec.htm Thatching specifications] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130818183139/http://thatch.org/spec.htm |date=18 أغسطس 2013}} {{وصلة مكسورة|تاريخ=2020-08-02|bot=JarBot}}</ref> جۆرەکانی تری سەقف، وەک [[یەکەکان و قرمید]]، لە کاتی لێژیی تیژی سەقفدا ناجێگیرن، بەڵام لە گۆشەیەکی بەراورد بە نزمدا پارێزگارییەکی نایاب لە بەرامبەر گۆڕانکارییەکانی کەشوھەوا دابین دەکەن. لەو ناوچانەی ڕێژەی بارانبارین تێیاندا کەمە، سەقفێکی نیمچە ڕێک کە ڕێڕەوێکی کەم لێژی ھەیە، پارێزگارییەکی پێویست لە بەرامبەر بارانبارینی وەرزی دابین دەکات. ڕەقەبەرگیی سەقف بابەتێکی گرنگە، چونکە سەقف زۆرجار ئەو بەشەی بیناکەیە کە کەمترین ئەگەری چاککردنەوە و نوێکردنەوەی ھەیە، ئەوەش بەھۆی سەختیی گەیشتن پێی، لە کاتێکدا کاتێک تووشی زیان یان کەموکوڕی دەبێت، دەکرێت شوێنەوارێکی مەترسیداری ھەبێت. == ئەمانەش ببینە == * [[بانی ئۆتۆمۆبیل]] * [[گومبەت]] == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر =https://en.wikipedia.org/wiki/Roof|سەردێڕ =Roof|زمان =ئینگلیزی |سەردان = ٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Roofs|بان}} {{نژیاروانی-کۆلکە}} {{تووڵی دەروازە|نژیاروانی}} [[پۆل:بانەکان]] [[پۆل:بیناکان]] [[پۆل:ئەندازیاریی پێکھاتەیی]] clcd9kf87l4b3bic1mi5u6ogbshxsst 1580329 1580328 2026-05-03T05:33:23Z 1silent scientist 51740 /* بەستەرە دەرەکییەکان */ 1580329 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=٢٠٢٦}} [[پەڕگە:Stone_Roofing_House_-_Palchan_-_Kullu_2014-05-10_2507.JPG|250px|وێنۆک|بانی [[خانوو]]ێک لە [[ھیندستان]]، کە لە [[بەرد]] دروستکراوە.]] '''بان''' یان '''سەقف''' ({{بە ئینگلیزی|Roof}}) سەرپۆشی [[بینا]]یە. لەسەر [[دیوار]] یان [[ستوون]]ەکان جێگیردەکرێت. بان بینا دەپارێزێ لە [[با]]، [[باران]]، [[بەفر]]، [[پلەی گەرمی]]ی بەرز، و کاریگەرییەکانی دیکەی کەش. بان بە بەشێکی گرنگی [[ڕووپۆشی بینا]]کان ھەژمار دەکرێت. شێوە و [[ماددەی دروستکردن]]ی بانەکان لە ناوچەیەک بۆ ناوچەیەکی دی جیاوازە. == توخمی دیزاین == توخمەکانی دیزاینی بانی بیناکان بریتین لە: * [[خاو]] * [[بنیاتنان]] * ڕەقەبەرگی '''[[خاو]]'''ی بەکارھاتوو لە دروستکردنی سەقفدا دەکرێت جۆراوجۆر بێت لە نێوان [[گەڵای مۆز]]، کاھی [[گەنم]] یان [[گژوگیاکانی دەریا]] و [[شووشەی چین‌بەچین]]، یان [[زێڕین]] ''(بڕوانە: [[زێڕین لە سەقف‌داناندا#تەلاری‌سازی|سەقف‌دان بە زێڕین]])''، یان پەڕەی [[ئەلۆمینیم]] و [[کۆنکرێتی ئامادە]]. لە زۆر بەشی جیھاندا، [[کاشی سیرامیک]] ئەو ماددەیەیە کە بۆ سەدان ساڵە لە زۆربەی پرۆسەکانی دروستکردنی سەقفدا بەکاردێت. شێوازی بنیاتنانی '''سەقف''' لەسەر بنەمای شێوازی پشتگیریکردنی و چۆنێتیی بەستنەوەی بۆشایی ژێر سەقفەکە دیاری دەکرێت، ھەروەھا دیاری کردنی ئەوەی کە ئایا سەقفەکە ''ستوون''ە یان نا. پلەی ''لێژی و لاربوونەوە'' ئەو گۆشەیەیە کە سەقفەکەی لێ بەرز دەبێتەوە و نزمترین خاڵی لەگەڵ بەرزترین خاڵی تێیدا یەک دەگرنەوە. زۆربەی [[خانوو]]ەکان - جگە لە ناوچە زۆر وشکەکان - سەقفەکەیان یان لێژە یان ''ستوون''ە. پلەی لێژیی سەقف بەشێکی بەپێی توخمە ھونەرییەکان دیاری دەکرێت، بەڵام زیاتر کاریگەری لایەنە پراکتیکییەکانی لەسەرە. ھەندێک جۆری سەقف، وەک [[سەقفی کاھی]]، پێویستیان بەوەیە پلەی لێژییەکەیان تیژ بێت بۆ ئەوەی سەقفەکە دژەئاو و ڕەقەبەر بێت.<ref>[http://thatch.org/spec.htm Thatching specifications] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130818183139/http://thatch.org/spec.htm |date=18 أغسطس 2013}} {{وصلة مكسورة|تاريخ=2020-08-02|bot=JarBot}}</ref> جۆرەکانی تری سەقف، وەک [[یەکەکان و قرمید]]، لە کاتی لێژیی تیژی سەقفدا ناجێگیرن، بەڵام لە گۆشەیەکی بەراورد بە نزمدا پارێزگارییەکی نایاب لە بەرامبەر گۆڕانکارییەکانی کەشوھەوا دابین دەکەن. لەو ناوچانەی ڕێژەی بارانبارین تێیاندا کەمە، سەقفێکی نیمچە ڕێک کە ڕێڕەوێکی کەم لێژی ھەیە، پارێزگارییەکی پێویست لە بەرامبەر بارانبارینی وەرزی دابین دەکات. ڕەقەبەرگیی سەقف بابەتێکی گرنگە، چونکە سەقف زۆرجار ئەو بەشەی بیناکەیە کە کەمترین ئەگەری چاککردنەوە و نوێکردنەوەی ھەیە، ئەوەش بەھۆی سەختیی گەیشتن پێی، لە کاتێکدا کاتێک تووشی زیان یان کەموکوڕی دەبێت، دەکرێت شوێنەوارێکی مەترسیداری ھەبێت. == ئەمانەش ببینە == * [[بانی ئۆتۆمۆبیل]] * [[گومبەت]] == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر =https://en.wikipedia.org/wiki/Roof|سەردێڕ =Roof|زمان =ئینگلیزی |سەردان = ٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Roofs|بان}} {{تووڵی دەروازە|نژیاروانی}} [[پۆل:بانەکان]] [[پۆل:بیناکان]] [[پۆل:ئەندازیاریی پێکھاتەیی]] 93yl11b77g605b7qk5w6m84e8e1khka 0 163241 1580168 1577724 2026-05-02T14:40:45Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1580168 wikitext text/x-wiki {{دەستپێکی زۆر درێژ}}[[File:Angelina_Jolie_(48462664366)_(cropped).jpg|alt=Angelina Jolie is looking away from the camera.|وێنۆک|جۆڵی لە کۆمیک کۆنی سان دیێگۆی ٢٠١٩.]] [[ئەنجلینا جۆولی]] خانمەئەکتەر و بەرھەمھێنەری فیلمی ئەمریکییە. لە منداڵیدا، ئەو بۆ یەکەمینجار لە فیلمی کۆمیدیی ''لووکین' توو گێت ئاوت'' (١٩٨٢) دەرکەوت. باوکی ئەنجڵینا، [[جۆن ڤۆیت]]، ھەروەھا لە فیلمەکە ڕۆڵی گێڕا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Angelina Jolie's 40 most memorable moments|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/culture/culturenews/11649724/Angelina-Jolies-40-most-memorable-moments.html|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[The Daily Telegraph]]|بڵاوکەرەوە=[[Telegraph Media Group]]|ڕێکەوت=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}</ref> دوای یازدە ساڵ، ئەنجڵینا لە فیلمێکی دیکە بەشداربوو، فیلمەکە تێچووی کەم بوو و بە ناونیشانی ''سایبۆرگ ٢'' (١٩٩٣) بوو. فیلمەکە شکستێکی بازرگانی بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Bedi|یەکەم١=Shilbani|سەردێڕ=Angelina Jolie: From Girl, Almost Interrupted to A Mighty Heart|ناونیشان=http://movies.ndtv.com/hollywood/angelina-jolie-from-i-girl-i-almost-i-interrupted-i-to-i-a-mighty-heart-i-656523|بڵاوکەرەوە=[[NDTV]]|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوت=٣٠ی ئابی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200217051053/https://movies.ndtv.com/hollywood/angelina-jolie-from-i-girl-i-almost-i-interrupted-i-to-i-a-mighty-heart-i-656523|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی شوباتی ٢٠٢٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەو دواتر وەک ھاکەرێکی ھەرزەکار لە فیلمیی [[خەیاڵی زانستی]] ''ھاکەرس'' (١٩٩٥) دەرکەوت. وێڕای شکستی فیلمەکە لە بۆکس ئۆفیسدا، فیلمەکە ھەوادارێکی زۆری کۆکردەوە.<ref name="Mercer2009">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mercer|یەکەم=Rhona|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=DJItsz2eEGEC&pg=PT20|سەردێڕ=Angelina Jolie - The Biography: The Story of the World's Most Seductive Star|ڕێکەوت=١ی ئایاری ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=[[John Blake Publishing]]|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٧٨٢-٩١٧-٤|پەڕە=٢٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Higgins|یەکەم١=Bill|سەردێڕ=Throwback Thursday: In 1995, Angelina Jolie Played a 'Hacker'|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/news/throwback-thursday-1995-angelina-jolie-755159|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[The Hollywood Reporter]]|بڵاوکەرەوە=[[Prometheus Global Media]]|ڕێکەوت=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤}}</ref> کاروانی ئەنجڵینا پێشیخست دوای ئەوەی ڕۆڵیکی پاڵپشتی ھەبوو لە فیلمی ''جۆرج واڵاس'' (١٩٩٧)، و بۆ ڕۆڵەکەی خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبی بۆ باشترین خانمەئەکتەری فیلمی تەلەڤیزیۆنی بردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Winfrey|یەکەم=Lee|ناونیشان=http://articles.philly.com/1997-08-24/entertainment/25569021_1_george-wallace-arthur-bremer-alabama-gov|سەردێڕ=A Story Of Civil Wrongs And Eventual Repentance|newspaper=[[The Philadelphia Inquirer]]|بڵاوکەرەوە=[[Interstate General Media]]|ڕێکەوت=٢٤ی ئابی ١٩٩٧|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئازاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304065316/http://articles.philly.com/1997-08-24/entertainment/25569021_1_george-wallace-arthur-bremer-alabama-gov|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="Roberts2009">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Roberts|یەکەم=Jerry|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=kW8j6sHvrewC&pg=PA177|سەردێڕ=Encyclopedia of Television Film Directors|ڕێکەوت=٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=[[Scarecrow Press]]|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٠٨-٦٣٧٨-١|پەڕە=١٧٧}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.goldenglobes.com/angelina-jolie|سەردێڕ=Angelina Jolie|بڵاوکەرەوە=[[Hollywood Foreign Press Association]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150701002041/http://www.goldenglobes.com/angelina-jolie|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی تەممووزی ٢٠١٥}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150701002041/http://www.goldenglobes.com/angelina-jolie |date= ١ی تەممووزی ٢٠١٥ }}</ref> ڕۆڵەکەی لە فیلمی تەلەڤیزیۆنی [[ئێچ بی ئۆ]] بە ناونیشانی جیا (١٩٩٨) بووە سەرەتای ناوبانگی ئەنجڵینا. ئەنجڵینا خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبی بۆ باشترین خانمەئەکتەری فیلمی تەلەڤیزیۆنی بردەوە بۆ ڕۆڵەکەی وەک جیا کارانگیی مۆدێلی فاشن لە فیلمەکەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=West|یەکەم١=Amy|سەردێڕ=Angelina Jolie turns 40 today: Hollywood actress and UN ambassador's life in pictures|ناونیشان=http://www.ibtimes.co.uk/angelina-jolie-turns-40-today-hollywood-actress-un-ambassadors-life-pictures-1504235|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[International Business Times]]|بڵاوکەرەوە=[[IBT Media]]|ڕێکەوت=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}</ref> یەکەم ڕۆڵی جۆڵی لە فیلمی ''پوشینگ تین'' (١٩٩٩) بوو، فیلمەکە شکستێکی بازرگانی و ڕەخنەگرانی بوو؛ ھەرچەندە، فیلمی دوای ئەو، ''دە بۆن کۆڵێکتەر'' (١٩٩٩)، سەرکەوتنێکی بازرگانی بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Angelina Jolie: Hollywood's Child|ناونیشان=http://www.cbsnews.com/news/angelina-jolie-hollywoods-child/|بڵاوکەرەوە=[[CBS News]]. [[CBS|CBS Broadcasting, Inc.]]|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوت=٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٠}}</ref><ref name="Schechter2003">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Schechter|یەکەم=Harold|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=DyXeBgAAQBAJ&pg=PT389|سەردێڕ=The Serial Killer Files: The Who, What, Where, How, and Why of the World's Most Terrifying Murderers|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=Ballantine Books|پەڕە=٣٨٩|id=GGKEY:WG7H0WGD9NJ}}</ref> لە درامای ''گێڕل، ئینترەپتد'' (١٩٩٩)، جۆڵی وەک نەخۆشێکی دەروونی ڕۆلی گێڕا. جۆڵی خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب و ئۆسکاری بۆ باشترین خانمەئەکتەری ڕۆڵی پاڵپشت بردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Stevens, Jr.|یەکەم=George|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=5iHIJX42POMC&pg=PA343|سەردێڕ=Conversations at the American Film Institute with the Great Moviemakers: The Next Generation|ڕێکەوت=٣ی نیسانی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=[[Random House|Knopf Doubleday Publishing Group]]|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٠٧-٩٥٧٧١-٩|پەڕە=٣٤٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Achath|یەکەم=Sati|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=b4PWUvujOAgC&pg=PA8|سەردێڕ=Hollywood Celebrities: Basic Things You've Always Wanted to Know|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=[[AuthorHouse]]|ژپنک=٩٧٨-١-٤٦٣٤-١١٥٧-٢|پەڕە=٨}}</ref> ڕۆڵەکەی لەگەڵ [[نیکۆلاس کەیج]] لە فیلمی ''ونبوو لە ٦٠ چرکە'' (٢٠٠٠) پڕداھاتترین ڕۆڵی بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Taylor|یەکەم=Brent D.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=SSEsAQAAMAAJ|سەردێڕ=The Creative Edge: 17 Biographies of Cultural Icons|ڕێکەوت=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Wiley|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٣١٤-٠٨٤٧-٤|پەڕە=٥٥}}</ref> جۆڵی ناوبانگی جیھانیی کۆکردەوە بۆ ڕۆڵەکەی وەک شوێنەوارناس لارا کرۆفت لە فیلمی ''لارا کرۆفت: تومب ڕایدەر'' (٢٠٠١)، فیلمێکی ئەکشن کە لەسەر بنەمای زنجیرەکایەی تومب ڕایدەر درووستکراوە.<ref name="AndrisFrederick2009">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Andris|یەکەم١=Silke|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=qKMYBwAAQBAJ&pg=PA58|سەردێڕ=Women Willing to Fight: The Fighting Woman in Film|نووسەر٢=Ursula Frederick|ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Cambridge Scholars Publishing|ژپنک=٩٧٨-١-٤٤٣٨-٠٤٧٦-٩|پەڕە=٥٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Angelina Jolie 'angry at Megan Fox being lined up for Tomb Raider'|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/5620708/Angelina-Jolie-angry-at-Megan-Fox-being-lined-up-for-Tomb-Raider.html|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=The Daily Telegraph|بڵاوکەرەوە=Telegraph Media Group|ڕێکەوت=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٩}}</ref> وێڕای ڕەخنە نەرێنییەکانی سەر فیلمەکە، تومب ڕایدەر پڕداھاتترین دەستپێکی کۆتایی ھەفتەی ھەبوو لەنێوان ئەو فیلمانەی کە کچەپاڵەوانێکی تێدایە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Marshall|یەکەم١=Rick|سەردێڕ=History of Tomb Raider: Blowing the dust off 17 years of Lara Croft|ناونیشان=http://www.digitaltrends.com/gaming/the-history-of-tomb-raider/|بڵاوکەرەوە=[[Digital Trends]]|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوت=٩ی ئازاری ٢٠١٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.boxofficemojo.com/genres/chart/?id=actionheroine.htm&sort=opengross&order=DESC&p=.htm|سەردێڕ=Action Heroine Movies at the Box Office|بڵاوکەرەوە=[[Box Office Mojo]]. [[Amazon.com]]|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150704073545/http://www.boxofficemojo.com/genres/chart/?id=actionheroine.htm&sort=opengross&order=DESC&p=.htm}}</ref> فیلمەکە دوو شکستی بۆکس ئۆفیسی بەدواداھات—فیلمی [[ھەستبزوێن (وێژە)|ھەستبزوێنی]] ئیرۆتیک بەناونیشانی ''ئۆریجنەڵ سین'' (٢٠٠١) و فیلمی کۆمیدیی ڕۆمانسی بەناونیشانی ''لایف ئۆر سەمتینگ لایک ئت'' (٢٠٠٢).<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Lara Croft Tomb Raider: The Cradle of Life|ناونیشان=https://www.ew.com/article/2003/04/25/lara-croft-tomb-raider-cradle-life|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[Entertainment Weekly]]|بڵاوکەرەوە=[[Time Inc.]]|ڕێکەوت=٢٥ی نیسانی ٢٠٠٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150614213045/http://www.ew.com/article/2003/04/25/lara-croft-tomb-raider-cradle-life|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> جۆڵی دووبارە وەک کەسایەتیی لارا کرۆفت لە فیلمی دووەمی تومب ڕایدەر بەناونیشانی ''لارا کرۆفت تومب ڕایدەر - دە کرادڵ ئۆف ڵایف'' (٢٠٠٣) دەرکەوت. لە ٢٠٠٤، ئەنجڵینا وەک ئەکتەری دەنگی لە [[ئەنیمەیشن]]ی ''شارک تەیڵ'' دەرکەوت، و دواتر ڕۆڵی پیاوکووژێکی لە فیلمی مامۆستا و خاتوون سمیت (٢٠٠٥) لەپاڵ [[براد پیت]] بینی.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.ibtimes.com/angelina-jolie-brad-pitts-2005-blockbuster-mr-mrs-smith-be-turned-reality-series-1981057|سەردێڕ=Angelina Jolie-Brad Pitt's 2005 Blockbuster 'Mr. and Mrs. Smith' To Be Turned Into Reality Series|دوایین=Tewari|یەکەم=Nidhi|ڕێکەوت=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[International Business Times]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=[[IBT Media]]}}</ref> ئەو دواتر وەک کەسایەتیی ماریان پێڕل لە فیلمی ''ئە مایتی ھاڕت'' (٢٠٠٧) بینی، و وەک ئەکتەرێکی دەنگی لە ئەنیمەیشنی ''[[کۆنگ فو پاندا]]'' (٢٠٠٨) بەشداربوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Singh|یەکەم١=Sonalee|سەردێڕ='Kung Fu Panda 3': Images Show Po With Other Pandas|ناونیشان=http://www.ibtimes.com/kung-fu-panda-3-images-show-po-other-pandas-1962185|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[International Business Times]]|بڵاوکەرەوە=[[IBT Media]]|ڕێکەوت=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}</ref> فیلمی ئەکشنی ھەستبزوێن ''وەنتد'' (٢٠٠٨)، کە وەک ڕۆڵێکی پاڵپشت تێیدا ڕۆڵی گێڕا، سەرکەوتنێکی بازرگانی بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Child|یەکەم١=Ben|سەردێڕ=Wanted falls foul of advertising watchdog, again|ناونیشان=https://www.theguardian.com/film/2009/mar/18/wanted-advert-banned|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[The Guardian]]|بڵاوکەرەوە=[[Guardian Media Group]]|ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠٠٩}}</ref> دەرکەوتنی دواتری وەک کەسایەتیی کریتسین کۆڵنس بوو لە درامای ''چانجڵینگ'' (٢٠٠٨)، و سەرەنجان بووە پاڵێوراوی باشترین خانمەئەکتەری خەڵاتەکانی ئۆسکار.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Oscars 2009: the nominations|ناونیشان=https://www.theguardian.com/film/2009/jan/22/full-oscar-nomination-list-2009|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[The Guardian]]|بڵاوکەرەوە=[[Guardian Media Group]]|ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}</ref> ئەو دواتر وەک دوو کەسایەتیی سەرەکیی دوو پڕداھاتترین فیلمە ھەستبزوێنەکانی ٢٠١٠ ڕۆڵی گێڕا{{mdash}}''خوێ'' و ''گەشتیارەکە''.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Beard|یەکەم١=Lanford|سەردێڕ=Angelina Jolie and Sarah Jessica Parker top 'Forbes' Highest Paid Actresses list|ناونیشان=https://www.ew.com/article/2011/07/06/forbes-top-paid-actresses-angelina-jolie-sarah-jessica-parker|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[Entertainment Weekly]]|بڵاوکەرەوە=[[Time Inc.]]|ڕێکەوت=٦ی تەممووزی ٢٠١١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150615005226/http://www.ew.com/article/2011/07/06/forbes-top-paid-actresses-angelina-jolie-sarah-jessica-parker|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ٢٠١١، ئەو فیلمی درامیی ڕۆمانسیی لە ''خاکی خوێن و ھەنگوینی'' بەرھەمھێنا، فیلمەکە باسی چیڕۆکێکی خۆشەویستیی کاتی [[جەنگی بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا]]ی دەکرد، و دواتر، ئەنجڵینا لە بەشی دووەمی کۆنگ فو پاندا دەرکەوت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Pulver|یەکەم١=Andrew|سەردێڕ=In the Land of Blood and Honey – review|ناونیشان=https://www.theguardian.com/film/2012/feb/10/in-the-land-blood-honey-review|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[The Guardian]]|بڵاوکەرەوە=[[Guardian Media Group]]|ڕێکەوت=١٠ی شوباتی ٢٠١٢}}</ref> گەورەترین سەرکەوتنی بازرگانیی جۆڵی لە فیلمی فانتازیای تاریکی ''[[مالیفیسنت (فیلم)|مالیفیسنت]]'' (٢٠١٤) بوو. فیلمەکە داھاتی ٧٥٨$ میلیۆن بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Strecker|یەکەم١=Erin|سەردێڕ='Maleficent' is Angelina Jolie's top-earning film|ناونیشان=https://www.ew.com/article/2014/06/23/maleficent-is-angelina-jolies-top-earning-film|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[Entertainment Weekly]]|بڵاوکەرەوە=[[Time Inc.]]|ڕێکەوت=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150704141003/http://www.ew.com/article/2014/06/23/maleficent-is-angelina-jolies-top-earning-film|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.boxofficemojo.com/people/chart/?view=Actor&id=angelinajolie.htm|سەردێڕ=Angelina Jolie Movie Box Office Results|بڵاوکەرەوە=[[Box Office Mojo]]. [[Amazon.com]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}</ref> دواتر، ئەنجڵینا فیلمی درامیی جەنگی بەناونیشانی ''ئەنبرۆکن'' (٢٠١٤) و ''فێرست دێی کیڵد مای فادەری'' (٢٠١٧) بەرھەمھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=McCarthy|یەکەم١=Todd|سەردێڕ='Unbroken': Film Review|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/movie/unbroken/review/752885|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[The Hollywood Reporter]]|بڵاوکەرەوە=[[Prometheus Global Media]]|ڕێکەوت=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Julian|دوایین=Borger|سەردێڕ=Among the ghosts of Cambodia's killing fields: on the set of Angelina Jolie's new film|newspaper=The Guardian|ڕێکەوت=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2017/jan/11/angelina-jolie-cambodia-first-they-killed-my-father|ڕێکەوتی سەردان=٥ی شوباتی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170204170715/https://www.theguardian.com/world/2017/jan/11/angelina-jolie-cambodia-first-they-killed-my-father|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی شوباتی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == فیلم == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |ناو ! scope="col" |ساڵ ! scope="col" |ڕۆڵ ! class="unsortable" scope="col" |تێبینییەکان ! class="unsortable" scope="col" |سەرچاوەکان |- ! scope="row" |لووکین' توو گێت ئاوت |١٩٨٢ |تۆش |وەک ئەنجلینا جۆولی ڤۆیت ناسراوە | style="text-align:center;" |<ref name="Morton2010">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Morton|یەکەم=Andrew|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=jYy2laAs_Q8C&pg=PA52|سەردێڕ=Angelina: An Unauthorized Biography|ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=[[St. Martin's Press]]|ژپنک=٩٧٨-١-٤٢٩٩-٤٣٥٢-٩|پەڕە=٥٢}}{{بەستەری مردوو|url=https://books.google.com/books?id=jYy2laAs_Q8C&pg=PA52 |date=نیسانی ٢٠٢٤ }}</ref> |- ! scope="row" |سایبۆرگ ٢ |١٩٩٣ |کاسێلا ڕیس | | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Muri|یەکەم=Allison|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=oG21cTO7o2YC&pg=PA169|سەردێڕ=The Enlightenment Cyborg: A History of Communications and Control in the Human Machine, 1660-1830|ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[University of Toronto Press]]|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٢٠-٨٨٥٠-٥|پەڕە=١٦٩}}</ref> |- ! scope="row" |ئانجێڵا و ڤیریڵ |١٩٩٣ |ئەنجێڵا |[[کورتەفیلم]] | style="text-align:center;" |<ref name="indiewire1">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر=Christopher Campbell|ناونیشان=https://www.indiewire.com/2012/01/short-starts-watch-18-year-old-angelina-jolie-in-2-mr-viril-films-226512/|سەردێڕ=Short Starts: Watch 18-Year-Old Angelina Jolie in 2 “Mr. Viril” Films|ئیش=IndieWire|ڕێکەوت=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئایاری ٢٠١٩}}</ref> |- ! scope="row" |ئالیس و ڤیریڵ |١٩٩٣ |ئالیس |کورتەفیلم | style="text-align:center;" |<ref name="indiewire1"/> |- ! scope="row" |ھاکەرس |١٩٩٥ |ئاسد بەرن | | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Maslin|یەکەم=Janet|ناونیشان=https://movies.nytimes.com/movie/review?res=990CE2D61631F936A2575AC0A963958260|سەردێڕ=Those Wacky Teenagers and Their Crazy Fads|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150109024040/http://www.nytimes.com/movie/review?res=990CE2D61631F936A2575AC0A963958260|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥|newspaper=[[The New York Times]]|بڵاوکەرەوە=[[Arthur Ochs Sulzberger Jr.]]|ڕێکەوت=١٥ی ئەیلوولی ١٩٩٥|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}</ref> |- ! scope="row" |ویداوت ئێڤیدنس |١٩٩٦ |{{Sort|Swearingen|جۆدی سوێرینگێن}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Without Evidence (1996)|ناونیشان=https://www.nytimes.com/movies/movie/136015/Without-Evidence/details|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[The New York Times]]|بڵاوکەرەوە=[[Arthur Ochs Sulzberger Jr.]]}}</ref> |- ! scope="row" |لۆڤ ئز ئۆڵ دێر ئز |١٩٩٦ |گینا مالێسێسی | | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.allmovie.com/movie/love-is-all-there-is-v136338/cast-crew|سەردێڕ=Love Is All There Is (1996)|بڵاوکەرەوە=[[AllMovie]]. [[Rovi Corporation]]|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180814135056/https://www.allmovie.com/movie/love-is-all-there-is-v136338/cast-crew|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- ! scope="row" |مۆجاڤ موون |١٩٩٦ |ئێڵی | | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.allmovie.com/movie/mojave-moon-v136297/cast-crew|سەردێڕ=Mojave Moon (1996)|بڵاوکەرەوە=[[AllMovie]]. [[Rovi Corporation]]|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160316172110/http://www.allmovie.com/movie/mojave-moon-v136297/cast-crew|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- ! scope="row" |فۆکسفایر |١٩٩٦ |لێگس سادۆڤسکی | | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Mathews|یەکەم=Jack|ناونیشان=https://articles.latimes.com/1996-08-23/entertainment/ca-36764_1_drifter|سەردێڕ=Rebellion in 'Foxfire' Loses Impact in Leap to the '90s|newspaper=[[Los Angeles Times]]|بڵاوکەرەوە=[[Tribune Publishing]]|ڕێکەوت=٢٣ی ئابی ١٩٩٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}</ref> |- ! scope="row" |پلەیینگ گۆد |١٩٩٧ |کلێر | | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Ebert|یەکەم=Roger|ناونیشان=https://www.rogerebert.com/reviews/playing-god-1997|سەردێڕ=Reviews: Playing God|ئیش=[[Chicago Sun-Times]]|بڵاوکەرەوە=[[Sun-Times Media Group]]|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٧|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}</ref> |- ! scope="row" |ھێلس کیچن |١٩٩٨ |گلۆریا مکنێری | | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.allmovie.com/movie/hells-kitchen-nyc-v174339/cast-crew|سەردێڕ=Hell's Kitchen (1998)|بڵاوکەرەوە=[[AllMovie]]. [[Rovi Corporation]]|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161018224712/http://www.allmovie.com/movie/hells-kitchen-nyc-v174339/cast-crew|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- ! scope="row" |پلەیینگ بای ھاڕت |١٩٩٨ |جۆوان | | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.allmovie.com/movie/playing-by-heart-v174296/cast-crew|سەردێڕ=Playing by Heart (1998)|بڵاوکەرەوە=[[AllMovie]]. [[Rovi Corporation]]|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161018225016/http://www.allmovie.com/movie/playing-by-heart-v174296/cast-crew|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- ! scope="row" |پوشینگ تین |١٩٩٩ |ماری بێڵ | | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.allmovie.com/movie/pushing-tin-v179428/cast-crew|سەردێڕ=Pushing Tin (1999)|بڵاوکەرەوە=[[AllMovie]]. [[Rovi Corporation]]|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161018225506/http://www.allmovie.com/movie/pushing-tin-v179428/cast-crew|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- ! scope="row" |دە بۆن کۆڵێکتەر |١٩٩٩ |ئەمیلا دۆناگی | | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.allmovie.com/movie/the-bone-collector-v181074/cast-crew|سەردێڕ=The Bone Collector (1998)|بڵاوکەرەوە=[[AllMovie]]. [[Rovi Corporation]]|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئایاری ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150512223028/http://www.allmovie.com/movie/the-bone-collector-v181074/cast-crew|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- ! scope="row" |گێڕڵ، ئینتڕەپتد |١٩٩٩ |لیسا ڕۆو | | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Caro|یەکەم١=Jason|سەردێڕ=Girl, Interrupted|ناونیشان=http://www.radiotimes.com/film/8hyj/girl-interrupted|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[Radio Times]]|بڵاوکەرەوە=[[Immediate Media Company]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150610184704/http://www.radiotimes.com/film/8hyj/girl-interrupted|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- ! scope="row" |ونبوو لە ٦٠ چرکە |٢٠٠٠ |سارا "سوەی" وەیلاند | | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Turan|یەکەم١=Kenneth|سەردێڕ=Determined to Go at Its Own Speed|ناونیشان=https://articles.latimes.com/2000/jun/09/entertainment/ca-39022|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[Los Angeles Times]]|بڵاوکەرەوە=[[Tribune Publishing]]|ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٠}}</ref> |- ! scope="row" |لارا کرۆفت: تومب ڕایدەر |٢٠٠١ |لارا کرۆفت | | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Collins|یەکەم١=Andrew|سەردێڕ=Lara Croft: Tomb Raider|ناونیشان=http://www.radiotimes.com/film/cm8rd/lara-croft-tomb-raider|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[Radio Times]]|بڵاوکەرەوە=[[Immediate Media Company]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150610192933/http://www.radiotimes.com/film/cm8rd/lara-croft-tomb-raider|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- ! scope="row" |ئۆریجنەڵ سین |٢٠٠١ |جولا ڕەسێڵ | | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Mitchell|یەکەم١=Elvis|سەردێڕ=Film Review; The Item You Ordered May Be Sneaky|ناونیشان=https://www.nytimes.com/movie/review?res=9C0CE1D9143CF930A3575BC0A9679C8B63|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[The New York Times]]|بڵاوکەرەوە=[[Arthur Ochs Sulzberger Jr.]]|ڕێکەوت=٣ی ئابی ٢٠٠١}}</ref> |- ! scope="row" |ڵایف ئۆر سەمتینگ ڵایک ئت |٢٠٠٢ |لانی کێریگان | | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.allmovie.com/movie/life-or-something-like-it-v260905/cast-crew|سەردێڕ=Life, or Something Like It (2002)|بڵاوکەرەوە=[[AllMovie]]. [[Rovi Corporation]]|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161018224503/http://www.allmovie.com/movie/life-or-something-like-it-v260905/cast-crew|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- ! scope="row" |لارا کرۆفت: تومپ ڕایدەر- دە کرادڵ ئۆف ڵایف |٢٠٠٣ |لاتا کرۆفر | | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Rooney|یەکەم١=David|سەردێڕ=Review: ‘Lara Croft Tomb Raider: The Cradle of Life’|ناونیشان=https://variety.com/2003/film/reviews/lara-croft-tomb-raider-the-cradle-of-life-1200540281/|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[Variety (magazine)|Variety]]|بڵاوکەرەوە=[[Penske Media Corporation]]|ڕێکەوت=٢٥ی تەممووزی ٢٠٠٣}}</ref> |- ! scope="row" |بییۆند بۆردەرس |٢٠٠٣ |سارا جۆردن | | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.allmovie.com/movie/beyond-borders-v284691/cast-crew|سەردێڕ=Beyond Borders (2003)|بڵاوکەرەوە=[[AllMovie]]. [[Rovi Corporation]]|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161018224500/http://www.allmovie.com/movie/beyond-borders-v284691/cast-crew|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- ! scope="row" |تەیکینی لایڤس |٢٠٠٤ |ئیڵیانا سکۆت | | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.allmovie.com/movie/taking-lives-v288012|سەردێڕ=Taking Lives (2004)|بڵاوکەرەوە=[[AllMovie]]. [[Rovi Corporation]]|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}</ref> |- ! scope="row" |شارک تەیڵ |٢٠٠٤ |لۆلا (دەنگ | | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.allmovie.com/movie/shark-tale-v286678/cast-crew|سەردێڕ=Shark Talke (2004)|بڵاوکەرەوە=[[AllMovie]]. [[Rovi Corporation]]|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی ئازاری ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150306090028/http://www.allmovie.com/movie/shark-tale-v286678/cast-crew|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- ! scope="row" |سکای کاپتن و جیھانی بەیانی |٢٠٠٤ |فرانکی کووک | | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.allmovie.com/movie/sky-captain-and-the-world-of-tomorrow-v288387/cast-crew|سەردێڕ=Sky Captain and the World of Tomorrow (2004)|بڵاوکەرەوە=[[AllMovie]]. [[Rovi Corporation]]|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161018225248/http://www.allmovie.com/movie/sky-captain-and-the-world-of-tomorrow-v288387/cast-crew|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- ! scope="row" |دە فیڤەر |٢٠٠٤ |ڕێڤۆڵوشناری |دەرکەوتنی تایبەتی | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Young|یەکەم١=Deborah|سەردێڕ=Review: ‘Fever’|ناونیشان=https://variety.com/2004/film/reviews/fever-3-1200530539/|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[Variety (magazine)|Variety]]|بڵاوکەرەوە=[[Penske Media Corporation]]|ڕێکەوت=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤}}</ref> |- ! scope="row" |ئەلێکساندەر |٢٠٠٤ |ئۆلیمپیاس | | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.allmovie.com/movie/alexander-v288641/cast-crew|سەردێڕ=Alexander (2004)|بڵاوکەرەوە=[[AllMovie]]. [[Rovi Corporation]]|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161018224722/http://www.allmovie.com/movie/alexander-v288641/cast-crew|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- ! scope="row" |ترەدێڵ |٢٠٠٥ | style="text-align:center;" |— |بەرھەمھێنەری کارگێڕ | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Trudell (2005)|ناونیشان=https://www.allmovie.com/movie/trudell-v318158/cast-crew|بڵاوکەرەوە=[[AllMovie]]. [[Rovi Corporation]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180814171817/https://www.allmovie.com/movie/trudell-v318158/cast-crew|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- ! scope="row" |کۆنفێشنس ئۆف ئەن ئاکشن ستار |٢٠٠٥ | style="text-align:center;" |— |دەرکەوتنی تایبەتی | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Confessions of an Action Star (2005)|ناونیشان=https://www.nytimes.com/movies/movie/326358/Confessions-of-an-Action-Star/overview|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[The New York Times]]|بڵاوکەرەوە=[[Arthur Ochs Sulzberger Jr.]]}}</ref> |- ! scope="row" |مامۆستا و خاتوون سمیت |٢٠٠٥ |جەین سمیت | | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Dargis|یەکەم١=Manohla|سەردێڕ=For Better or Worse, Even on a Battlefield|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2005/06/10/movies/for-better-or-worse-even-on-a-battlefield.html?_r=0|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[The New York Times]]|بڵاوکەرەوە=[[Arthur Ochs Sulzberger Jr.]]|ڕێکەوت=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٥}}</ref> |- ! scope="row" |دە گوود شێپێرد |٢٠٠٦ |مارگارێت "کلۆڤەر" ڕەسێل ویڵسن | | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.allmovie.com/movie/the-good-shepherd-v317817/cast-crew|سەردێڕ=The Good Shepherd (2006)|بڵاوکەرەوە=[[AllMovie]]. [[Rovi Corporation]]|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161018225031/http://www.allmovie.com/movie/the-good-shepherd-v317817/cast-crew|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- ! scope="row" style="background:#add8e6;" |شوێنێک لە کات |٢٠٠٧ | style="text-align:center;" |— |دەرھێنەر و بەرھەمھێنەر | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Kilday|یەکەم١=Gregg|سەردێڕ=Angelina Jolie to direct Bosnian War love story|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/news/angelina-jolie-direct-bosnian-war-26931|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[The Hollywood Reporter]]|بڵاوکەرەوە=[[Prometheus Global Media]]|ڕێکەوت=٢٢ی ئابی ٢٠١٠}}</ref> |- ! scope="row" |ئە مایتی ھاڕت |٢٠٠٧ |ماریان پێرڵ | | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=French|یەکەم١=Philip|سەردێڕ=A Mighty Heart|ناونیشان=https://www.theguardian.com/film/2007/sep/23/thriller.drama|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[The Guardian]]|بڵاوکەرەوە=[[Guardian Media Group]]|ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٠٧}}</ref> |- ! scope="row" |بیۆووڵف |٢٠٠٧ |دایکی گرێندێڵ | | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Dargis|یەکەم١=Manohla|سەردێڕ=Confronting the Fabled Monster, Not to Mention His Naked Mom|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2007/11/16/movies/16beow.html|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[The New York Times]]|بڵاوکەرەوە=[[Arthur Ochs Sulzberger Jr.]]|ڕێکەوت=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧}}</ref> |- ! scope="row" |[[کۆنگ فو پاندا]] |٢٠٠٨ |ماستەر تیگرێس (دەنگ) | | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Kung Fu Panda (2008)|ناونیشان=https://www.allmovie.com/movie/kung-fu-panda-v354676|بڵاوکەرەوە=[[AllMovie]]. [[Rovi Corporation]]|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}</ref> |- ! scope="row" |ویستراو |٢٠٠٨ |فۆکس | | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Bradshaw|یەکەم١=Peter|سەردێڕ=Peter Bradshaw reviews Wanted|ناونیشان=https://www.theguardian.com/culture/2008/jun/25/film.actionandadventure|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[The Guardian]]|بڵاوکەرەوە=[[Guardian Media Group]]|ڕێکەوت=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٨}}</ref> |- ! scope="row" |چانجڵینگ |٢٠٠٨ |کریستین کۆڵنس | | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Changeling (2008)|ناونیشان=https://www.allmovie.com/movie/changeling-v391262|بڵاوکەرەوە=[[AllMovie]]. [[Rovi Corporation]]|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}</ref> |- ! scope="row" |خوێ |٢٠١٠ |ئێڤیلین سۆڵت | | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Salt (2010)|ناونیشان=https://www.allmovie.com/movie/salt-v428045|بڵاوکەرەوە=[[AllMovie]]. [[Rovi Corporation]]|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}</ref> |- ! scope="row" |گەشتیارەکە |٢٠١٠ |ئێلس کلیفتن-وارن | | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Turan|یەکەم١=Kenneth|سەردێڕ=Movie review: 'The Tourist'|ناونیشان=https://articles.latimes.com/2010/dec/10/entertainment/la-et-tourist-20101210|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[Los Angeles Times]]|ڕێکەوت=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠}}</ref> |- ! scope="row" |کۆنگ فو پاندا ٢ |٢٠١١ |ماستەر تیگرێس (دەنگ) | | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Kung Fu Panda (2011)|ناونیشان=https://www.allmovie.com/movie/kung-fu-panda-2-v471909|بڵاوکەرەوە=[[AllMovie]]. [[Rovi Corporation]]|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}</ref> |- ! scope="row" |کۆنگ فو پاندا: نھێنییەکانی ماستەرەکان |٢٠١١ |ماستەر تیگرێس (دەنگ) | | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Kung Fu Panda: Secrets of the Masters|ناونیشان=http://www.bbc.co.uk/programmes/b04wm7w7|بڵاوکەرەوە=BBC|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}</ref> |- ! scope="row" |لە خاکی خوێن و ھەنگوین |٢٠١١ | style="text-align:center;" |— |دەرھێنەر، نووسەر و بەرھەمھێنەر | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=In the Land of Blood and Honey (2011)|ناونیشان=https://www.allmovie.com/movie/in-the-land-of-blood-and-honey-v540212|بڵاوکەرەوە=[[AllMovie]]. [[Rovi Corporation]]|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}</ref> |- ! scope="row" |دیفرێت |٢٠١٤ | style="text-align:center;" |— |بەرھەمھێنەری کارگێڕ | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Emery|یەکەم١=Debbie|سەردێڕ=Sundance 2014: Angelina Jolie Joins Ethiopian Film 'Difret' as Executive Producer|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/news/sundance-2014-angelina-jolie-joins-671439|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[The Hollywood Reporter]]|بڵاوکەرەوە=[[Prometheus Global Media]]|ڕێکەوت=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤}}</ref> |- ! scope="row" |[[مالیفیسنت (فیلم)|مالێفیسێنت]] |٢٠١٤ |مالێفیسێنت | | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Collin|یەکەم١=Robbie|سەردێڕ=Maleficent, review|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/filmreviews/10858663/Maleficent-review.html|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[The Daily Telegraph]]|بڵاوکەرەوە=[[Telegraph Media Group]]|ڕێکەوت=٣٠ی ئایاری ٢٠١٤}}</ref> |- ! scope="row" |ئنەبرۆکن |٢٠١٤ | style="text-align:center;" |— |دەرھێنەر و بەرھەمھێنەر | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Cockrell|یەکەم١=Eddie|سەردێڕ=Angelina Jolie’s ‘Unbroken’ Draws Gasps at Premiere in Australia|ناونیشان=https://variety.com/2014/film/asia/angelina-jolies-unbroken-draws-gasps-at-premiere-in-australia-1201358267/|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[Variety (magazine)|Variety]]|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=[[Penske Media Corporation]]}}</ref> |- ! scope="row" |بای دە سی |٢٠١٥ |ڤەنێسا |ھەروەھا دەرھێنەر، نووسەر و بەرھەمھێنەر وەم ئەنجلینا جۆولی پیت ناسراوە | style="text-align:center;" |<ref name="By the Sea">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=McClintock|یەکەم١=Pamela|سەردێڕ=Angelina Jolie and Brad Pitt's 'By the Sea' Gets Fall 2015 Release|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/news/angelina-jolie-brad-pitts-by-794280|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[The Hollywood Reporter]]|بڵاوکەرەوە=[[Prometheus Global Media]]|ڕێکەوت=٧ی ئایاری ٢٠١٥}}</ref> |- ! scope="row" |کۆنگ فو پاندا ٣ |٢٠١٦ |ماستەر تیگرێس (دەنگ) | | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Kit|یەکەم١=Borys|سەردێڕ=Bryan Cranston, Mads Mikkelsen and Rebel Wilson Join Voice Cast of 'Kung Fu Panda 3'|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/kung-fu-panda-3-bryan-435690|ئیش=[[The Hollywood Reporter]]|بڵاوکەرەوە=[[Prometheus Global Media]]|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}</ref> |- ! scope="row" |فێرست دێی کیڵد مای فادەر |٢٠١٧ | style="text-align:center;" |— |دەرھێنەر، نووسەر و بەرھەمھێنەر | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Patten|یەکەم١=Dominic|سەردێڕ=Angelina Jolie To Helm ‘First They Killed My Father’ As A Netflix Original Pic|ناونیشان=https://deadline.com/2015/07/angelina-jolie-netflix-movie-first-they-killed-my-father-cambodia-memoir-1201484348/|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی شوباتی ٢٠١٦|ئیش=deadline.com|ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٥}}</ref> |- ! scope="row" |دە برێدوینەر |٢٠١٧ | style="text-align:center;" |— |بەرھەمھێنەری کارگێڕ | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.rotoscopers.com/2015/08/13/angelina-jolie-joins-cartoon-saloons-the-breadwinner-as-an-executive-producer/|سەردێڕ=Angelina Jolie Joins Cartoon Saloon's 'The Breadwinner' as Executive Producer|بڵاوکەرەوە=Rotoscopers|ڕێکەوت=١٣ی ئابی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئایاری ٢٠١٩}}</ref> |- ! scope="row" style="background:#add8e6;" |سێرێندیپیتی |٢٠١٩ | style="text-align:center;" |— | | |- ! scope="row" |مالێفیسێنت: میسترێس ئۆف ئیڤڵ |٢٠١٩ |مالێفیسێنت |ھەروەھا بەرھەمھێنەر | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Chitwood|یەکەم١=Adam|سەردێڕ=Filming Begins on ‘Maleficent II’ as Cast and Synopsis Revealed|ناونیشان=https://collider.com/maleficent-2-filming-cast-synopsis/#images|وێبگە=Collider|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠١٨}}</ref> |- ! scope="row" |کەم ئەوەی |٢٠٢٠ |رۆس | | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://etcanada.com/news/376586/angelina-jolie-and-david-oyelowo-reveal-filming-has-ended-on-come-away-with-sweet-photo-see-her-new-look/|سەردێڕ=Angelina Jolie And David Oyelowo Reveal Filming Has Ended On ‘Come Away’ With Sweet Photo: See Her New Look!|بڵاوکەرەوە=Etcanada.com|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191101154318/https://etcanada.com/news/376586/angelina-jolie-and-david-oyelowo-reveal-filming-has-ended-on-come-away-with-sweet-photo-see-her-new-look/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- ! scope="row" |دە وەن ئاند ئۆنڵی ئێڤن |٢٠٢٠ |ستێڵا (دەنگ) |لەکاتی بەرھەمھێنانە؛ ھەروەھا بەرھەمھێنەرە | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://deadline.com/2018/05/helen-mirren-danny-devito-disney-the-one-and-only-ivan-movie-1202380544/|سەردێڕ=Helen Mirren, Danny DeVito Join Voice Cast Of Disney’s ‘The One and Only Ivan’|یەکەم=Amanda|دوایین=N'Duka|ڕێکەوت=١ی ئایاری ٢٠١٨|وێبگە=Deadline|ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی ئایاری ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180502165728/http://deadline.com/2018/05/helen-mirren-danny-devito-disney-the-one-and-only-ivan-movie-1202380544/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- ! scope="row" |دە ئیتێرنەڵس |٢٠٢٠ |تێنا |لەکاتی بەرھەمھێنانە | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ew.com/comic-con/2019/07/21/angelina-jolie-the-eternals-exclusive-cast-portrait/|سەردێڕ=See the exclusive first portrait of Angelina Jolie and the cast of The Eternals|یەکەم=Sydney|دوایین=Bucksbaum|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190721060510/https://ew.com/comic-con/2019/07/21/angelina-jolie-the-eternals-exclusive-cast-portrait/|ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠١٩|ئیش=[[Entertainment Weekly]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تەممووزی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |- ! scope="row" |دۆوس ھو ویش می دێد |٢٠٢٠ |ھانا فەیبەر |لەکاتی بەرھەمھێنانە | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان=https://variety.com/2019/film/news/angelina-jolie-those-who-wish-me-dead-1203121265/|سەردێڕ=Angelina Jolie Starring in Wilderness Thriller ‘Those Who Wish Me Dead’|دوایین=Mcnary|یەکەم=Dave|ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|magazine=[[Variety (magazine)|Variety]]|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩}}</ref> |} == تەلەڤیزیۆن == {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" ! scope="col" style="width: 15em;" |ناونیشان ! scope="col" style="width: 1em;" |ساڵ ! scope="col" style="width: 10em;" |ڕۆڵ ! scope="col" style="width: 5em;" |کەنال ! class="unsortable" scope="col" style="width: 10em;" |تێبینییەکان ! class="unsortable" scope="col" style="width: 2em;" |سەرچاوەکان |- ! scope="row" |ترو وۆمان |١٩٩٧ |{{Sort|Woods|جۆرجیا لۆش وودس}} |[[سی بی ئێس]] |فیلمی تەلەڤیزیۆن | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Strauss|یەکەم=Robert|ناونیشان=http://articles.philly.com/1997-05-16/entertainment/25564646_1_janice-woods-windle-true-women-annabeth-gish|ئیش=[[The Philadelphia Inquirer]]|بڵاوکەرەوە=[[Interstate General Media]]|سەردێڕ='True Women' Cooks Up a Tale of Suffering With No Nutritional Value|ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ١٩٩٧|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئازاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304085943/http://articles.philly.com/1997-05-16/entertainment/25564646_1_janice-woods-windle-true-women-annabeth-gish|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- ! scope="row" |جۆرج واڵاس |١٩٩٧ |کۆرنێلیا والاس |تی ئێن تی |فیلمی تەلەڤیزیۆن | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.allmovie.com/movie/george-wallace-v162587/cast-crew|سەردێڕ=George Wallace (1997)|بڵاوکەرەوە=[[AllMovie]]. [[Rovi Corporation]]|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161018231802/http://www.allmovie.com/movie/george-wallace-v162587/cast-crew|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- ! scope="row" |جیا |١٩٩٨ |گیا کارانگی |[[ئێچ بی ئۆ]] |فیلمی تەلەڤیزیۆن | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Elias|یەکەم١=Justine|سەردێڕ=Cover Story; A Chic Heroine, but Not a Pretty Story|ناونیشان=https://www.nytimes.com/1998/01/25/tv/cover-story-a-chic-heroine-but-not-a-pretty-story.html|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[The New York Times]]|بڵاوکەرەوە=[[Arthur Ochs Sulzberger Jr.]]|ڕێکەوت=٢٥ی کانوونی دووەمی ١٩٩٨}}</ref> |- ! scope="row" |کۆنگ فو پاندا ھۆڵیدەی |٢٠١٠ |ماستەر تیگرێس (دەنگ) |[[ئێن بی سی]] |تایبەت | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Kung Fu Panda Holiday Special (2010)|ناونیشان=https://www.rottentomatoes.com/m/kung_fu_panda_holiday_special/|بڵاوکەرەوە=[[Rotten Tomatoes]]. [[Flixster]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی نیسانی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150403015833/http://www.rottentomatoes.com/m/kung_fu_panda_holiday_special/}}</ref> |} == کایە ڤیدیۆییەکان == {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" ! scope="col" style="width: 20em;" |ناونیشان ! scope="col" style="width: 1em;" |ساڵ ! scope="col" style="width: 10em;" |ڕۆڵ ! class="unsortable" scope="col" style="width: 10em;" |تێبینیەکان ! class="unsortable" scope="col" style="width: 2em;" |سەرچاوەکان |- ! scope="row" |دە فڵایینگ لیجیەن ئێر کۆمبات چاڵنج |٢٠٠٤ |کاپتن فرانکی کووک |گرتەی ئەرشیڤکراو | style="text-align:center;" |<ref>https://www.imdb.com/title/tt0416745/fullcredits</ref> |} == گرتە مۆسیقییەکان == {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" ! scope="col" |ناونیشان ! scope="col" |سال ! scope="col" |نمایشکەر ! scope="col" |ئەلبوم ! class="unsortable" scope="col" |سەرچاوەکان |- ! scope="row" |"ئالتا ماریا (دۆنت دریم ئتز ئۆڤەر)" |١٩٩١ |ئەنتۆنێلا ڤاندیتی |''بێنڤونێتی لە پارادیسۆ'' | style="text-align:center;" |<ref name="repubblica">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Angelina Jolie, sedicenne esordiente per il video di Venditti 'Alta marea'|ڕێکەوت=٢٦ی ئایاری ٢٠١٦|وێبگە=La Repubblica|ناونیشان=http://www.repubblica.it/spettacoli/musica/2016/05/26/news/la_jolie_inedita_ai_mosaic_video_music_award_di_avenna-140564570/}}</ref> |- ! scope="row" |"ستاند بای مای وۆمەن" |١٩٩١ |لێنی کراڤیتز |ماما سێد | style="text-align:center;" |<ref name="videos">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Birthday special: 10 interesting facts about Angelina Jolie|ناونیشان=http://www.mid-day.com/articles/birthday-special-10-interesting-facts-about-angelina-jolie/16265184|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[Mid Day]]|بڵاوکەرەوە=Mid Day Infomedia Limited|ڕێکەوت=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥|archive-date=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٥|archive-url=https://web.archive.org/web/20150615205206/http://www.mid-day.com/articles/birthday-special-10-interesting-facts-about-angelina-jolie/16265184|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" |"وۆندرن" |١٩٩٢ |وایدسپرێد پانیک |ھەموو ڕؤژ | style="text-align:center;" |<ref name="videos"/> |- ! scope="row" |"ھەموو ڕؤژ" |١٩٩٣ |دە لێمۆنھێدس |کەم ئۆن فیڵ دە لێمۆنھێدس | style="text-align:center;" |<ref name="videos"/> |- ! scope="row" |"ڕؤک ئاند ڕۆڵ کەم ترو" |١٩٩٣ |میت لۆف |بات ئاوت ئۆف ھێڵ ٢: دیسانەوە گەڕانەوە بۆ دۆزەخ | style="text-align:center;" |<ref name="videos"/> |- ! scope="row" |"ئەنیبەدی سین مای بەیبی؟" |١٩٩٧ |دە ڕۆڵینگ ستۆنس |بریجس تو بابیلن | style="text-align:center;" |<ref name="videos"/> |- ! scope="row" |"دید مای تاین" |٢٠٠٣ |کۆرن |تەیک ئە لووک ئن دە میرەر | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Wiederhorn|یەکەم١=Jon|سەردێڕ=Korn Do ‘Time’ For Lara Croft|ناونیشان=http://www.mtv.com/news/1472484/korn-do-time-for-lara-croft/|بڵاوکەرەوە=MTV. [[Viacom Media Networks]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوت=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180722011511/http://www.mtv.com/news/1472484/korn-do-time-for-lara-croft/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |} == وەک دەرھێنەر == {| class="wikitable plainrowheaders unsortable" |+ دەرھێنەر |- ! scope="col" | ناونیشان ! scope="col" | ساڵ ! scope="col" | تێبینی |- ! scope="row" | ''[[لە خاکی خوێن و ھەنگویندا (فیلم)|لە خاکی خوێن و ھەنگویندا]]'' | ٢٠١١ | ھەروەھا بەشداری لە نووسین و بەرھەمھێناندا کرد. |- ! scope="row" style="background:#FFFFCC;"| '' [[نەشکاو]]'' {{رمز الوفاة|alt=Film has yet to be released}} | ٢٠١٤ | بەرھەمھێنەر |- ! scope="row" style="background:#FFFFCC;"| ''[[بجوار البحر]]'' {{رمز الوفاة|alt=Film has yet to be released}} | ٢٠١٤ | نووسەر و ئەکتەر |- |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|فیلم|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ژن}} {{پۆلی کۆمنز|Angelina Jolie filmography}} [[پۆل:فیلمۆگرافیی ئەکتەرەکان]] [[پۆل:فیلمۆگرافیی دەرھێنەرەکان]] [[پۆل:فیلمۆگرافیای خانمەکتەران]] [[پۆل:ئەنجلینا جۆولی]] 0h7eqglwl93objv7m1k91y8cyib2u63 0 163592 1580243 1575537 2026-05-02T19:57:37Z Hivja 64112 1580243 wikitext text/x-wiki '''[[سەرۆککۆماری عێراق]]''' بەپێی بڕگەکانی [[دەستووری عێراق|دەستووری ھەمیشەیی عێراقی ساڵی ٢٠٠٥]] نوێنەرایەتی سەروەریی وڵات دەکات، ھەروەھا پابەندبوون بە دەستوور و پاراستنی سەروەریی عێراق و سەربەخۆیی، سەروەری، یەکێتی و یەکپارچەیی خاک مسۆگەر دەکات. ماوەی خولی سەرۆکایەتی کۆمار چوار ساڵە، تەنھا یەک جار نوێ دەکرێتەوە. سەرۆک کۆمار لەلایەن [[ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق|ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقەوە]] ھەڵدەبژێردرێت. ئەم لیستە ھەموو ئەو کەسانە لەخۆدەگرێت کە لە ساڵی ١٩٥٨ ەوە وەک سەرۆکی دەوڵەت لە [[عێراق|کۆماری عێراقدا]] کاری کردووە. لەوانەش سەرۆکە کاتیەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=حسني،|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=p28IPQAACAAJ&dq=رؤساء+العراق&hl=ar&sa=X&redir_esc=y|سەردێڕ=رؤساء العراق، 1920-1958 م: دراسة في اتجاهات الحكم|ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=دار الحكمة،|زمان=ar|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220812093317/https://books.google.iq/books?id=p28IPQAACAAJ&dq=%D8%B1%D8%A4%D8%B3%D8%A7%D8%A1+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82&hl=ar&sa=X&redir_esc=y|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠٢٢}}</ref> [[سەددام حوسێن]] نزیکەی ٢٤ ساڵە ئەو پۆستەی بەدەستەوە بوو ئەمەش درێژترین ماوەی سەرۆکایەتی عێراقە. لەکاتێکدا [[عەبدولڕەحمان عارف]] کورترین ماوەی سەرۆکایەتی ھەیە، بەو پێیەی دوو ساڵ و ٣ مانگ حوکمڕانی کردووە. لە ڕووی تەمەنیشەوە [[عەبدولڕەحمان عارف]] بەتەمەترین سەرۆک کۆمار داددەنرێت کە بۆ ماوەی ٩١ ساڵ ژیاوە. لەکاتێکدا براکەی [[عەبدولسەلام عارف|, عەبدولسەلام عارف،]] کورتریین ماوە ژیاوە، بەو پێیەی لە تەمەنی ٤٥ ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە. ھەروەھا سەرۆک [[لەتیف ڕەشید]] بەتەمەنترین کەسە کە لە تەمەنی ٧٨ ساڵیدا پۆستی سەرۆکایەتی کۆماری عێراقی وەرگرتووە. [[عەبدولسەلام عارف]] جارێکی دیکە وەک گەنجترین سەرۆک کۆماری عێراق دەردەکەوێت کاتێک دەستبەکاربوو، بەو پێیەی تەمەنی ٤١ ساڵ بوو. ھەروەھا تاکە سەرۆک کۆماری عێراقە کە لە کاتی سەرۆکایەتیدا کۆچی دوایی کرد. سەرجەم سەرۆک کۆمارەکانی عێراق پێش ساڵی ٢٠٠٣ لە ڕێگەی کودەتاکانەوە گەیشتوونەتە سەرۆکایەتی کۆماری، جا کودەتای سەربازی ڕاگەیەندراو بێت یان ڕاگەیەندراو نەکراو. جگە لە [[عەبدولڕەحمان عارف]] کە بەپێی بڕگەکانی دەستوور کە لەو کاتەدا کاری پێدەکرا، بە یەکەم سەرۆکی ھەڵبژێردراو دادەنرێت. ھەروەھا عەبدولڕەحمان دوایین سەرۆک کۆماری عێراقە کە دوای [[کودەتای ١٧ی تەممووزی ١٩٦٨|کودەتایەکی سەربازی]] پۆستەکەی بەجێھێشتووە. لەکاتێکدا سەرۆکی کاتی پێش خۆی [[عەبدولڕەحمان بەزاز]] بە یەکەم کەسی مەدەنی دادەنرێت کە گەیشتووەتە پۆستی سەرۆکی کۆمار.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=PadLywAACAAJ&dq=رؤساء+العراق&hl=ar&sa=X&redir_esc=y|سەردێڕ=ذكريات هادي الجاوشلي: مع ملوك ورؤساء ورجالات العراق في العهدين الملكي والجمهوري|ڕێکەوت=٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=الدار العربية للموسوعات،|ژپنک=٩٧٨-٩٩٥٣-٥٦٣-٧٧-٠|زمان=ar|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220812093456/https://books.google.iq/books?id=PadLywAACAAJ&dq=%D8%B1%D8%A4%D8%B3%D8%A7%D8%A1+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82&hl=ar&sa=X&redir_esc=y|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠٢٢}}</ref> == سەرۆک کۆمارەکانی عێراق == {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ ! rowspan="2" |'''ڕ.''' ! rowspan="2" |'''وێنەی سەرۆک''' ! rowspan="2" |'''ناوی سەرۆک''' '''{{small|(لەدایکبوون - مردن)}}''' ! rowspan="2" |'''ھەڵبژێردراو''' ! colspan="3" |'''ماوەی سەرۆکایەتی''' ! rowspan="2" |'''لایەنگری حیزبی''' |- !'''وەرگرتنی سەرۆکایەتی''' !'''دەرچوون لە سەرۆکایەتی''' !'''ماوە''' |- | colspan="8" bgcolor="lightgrey" align="center" |'''[[پەڕگە:Flag of Iraq (1959–1963).svg|30x30پیکسڵ]] → [[پەڕگە:Flag_of_Iraq_(1963-1991).svg|30x30پیکسڵ]] • [[کۆماری عێراق (١٩٥٨-١٩٦٨)|کۆماری عێراق]] ''([[حیزبی بەعسی عێراق|پێش حیزبی بەعس]])'' (١٩٥٨–١٩٦٨) • [[پەڕگە:Iraq_state_emblem_CoA_1959-1965_Qassem.svg|20x20پیکسڵ]] [[پەڕگە:COA_of_Iraq_(1965).svg|28x28پیکسڵ]]''' |- ! style="background:{{Military Rule/meta/color}}; color:black;" |١ | align="center" |'''[[پەڕگە:الربيعي.jpg|99x99پیکسڵ]]''' | align="center" |[[محەممەد نەجیب ئەل ڕەبیعی|'''محەممەد نەجیب ئەلڕەبیعی''']] '''{{small|(١٩٠٤–١٩٦٥)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''١٤ی تەممووزی ١٩٥٨''' | align="center" |'''٨ی شوباتی ١٩٦٣''' '''{{small|([[شۆڕشی ڕەمەزان|لابرا]])}}''' | align="center" |'''٤ ساڵ''' | align="center" |[[ھێزە چەکدارەکانی عێراق|'''سەرباز''']] |- ! style="background:{{Arab Socialist Union (Iraq)/meta/color}}; color:white;" |٢ | align="center" |'''[[پەڕگە:Abdul-salam-arif.jpg|112x112پیکسڵ]]''' | align="center" |[[عەبدولسەلام عارف|'''عەبدولسەلام عاڕف''']] '''{{small|(١٩٢١–١٩٦٦)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''٨ی شوباتی ١٩٦٣''' | align="center" |'''١٣ی نیسانی ١٩٦٦''' '''{{small|(تێکشکانی فڕۆکە)}}''' | align="center" |'''٣ ساڵ''' | align="center" |'''[[حیزبی بەعسی عێراق|حیزبی بەعس]]''' |- ! style="background:{{Arab Socialist Union (Iraq)/meta/color}}; color:white;" |— | align="center" |'''[[پەڕگە:Abdel-Rahman_Al-Bazzaz.jpg|112x112پیکسڵ]]''' | align="center" |'''[[عەبدولڕەحمان بەزاز]]''' '''{{small|(١٩١٢–١٩٧٣)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''١٣ی نیسانی ١٩٦٦''' | align="center" |'''١٦ی نیسانی ١٩٦٦''' | align="center" |'''٣ ڕۆژ''' | align="center" |[[یەکێتی سۆشیالیستی عەرەبی عێراقی|'''یەکێتی سۆشیالیستی عەرەبی''']] |- ! style="background:{{Arab Socialist Union (Iraq)/meta/color}}; color:white;" |٣ | align="center" |'''[[پەڕگە:Abdel-Rahman_Aref.jpg|112x112پیکسڵ]]''' | align="center" |[[عەبدولڕەحمان عارف|'''عەبدولڕەحمان عاڕف''']] '''{{small|(١٩١٦–٢٠٠٧)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''١٦ی نیسانی ١٩٦٦''' | align="center" |'''١٧ی تەممووزی ١٩٦٨''' | align="center" |'''٢ ساڵ''' '''(بەکوودەتا)''' | align="center" |'''[[ھێزە چەکدارەکانی عێراق|سەرباز]] /''' [[یەکێتی سۆشیالیستی عەرەبی عێراقی|'''یەکێتی سۆشیالیستی عەرەبی''']] |- | colspan="8" bgcolor="lightgrey" align="center" |'''[[پەڕگە:Flag_of_Iraq_(1963-1991).svg|30x30پیکسڵ]] → [[پەڕگە:Flag of Iraq (1991–2004).svg|30x30پیکسڵ]] • [[ڕژێمی بەعس|کۆماری عێراق]] ''([[حیزبی بەعسی عێراق|حیزبی بەعس]])'' (١٩٦٨–٢٠٠٣) • [[پەڕگە:COA_of_Iraq_(1965).svg|28x28پیکسڵ]] [[پەڕگە:Coat_of_arms_(emblem)_of_Iraq_1991-2004.svg|28x28پیکسڵ]]''' |- ! style="background:{{Arab Socialist Ba'ath Party – Iraq Region/meta/color}}; color:white;" |٤ | align="center" |'''[[پەڕگە:Ahmad_Hassan_el_Bakr.jpg|105x105پیکسڵ]]''' | align="center" |[[ئەحمەد حەسەن بەکر|'''ئەحمەد حەسەن ئەلبکر''']] '''{{small|(١٩١٤–١٩٨٢)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''١٧ی تەممووزی ١٩٦٨''' | align="center" |'''١٦ی تەممووزی ١٩٧٩''' | align="center" |'''١٠ ساڵ''' | align="center" |'''[[ھێزە چەکدارەکانی عێراق|سەرباز]] /''' '''[[حیزبی بەعسی عێراق|حیزبی بەعس]]''' {{small|([[یەکێتی سۆشیالیستی عەرەبی عێراقی|یەکێتی سۆشیالیستی عەرەبی]])}} |- ! style="background:{{Arab Socialist Ba'ath Party – Iraq Region/meta/color}}; color:white;" |٥ | align="center" |'''[[پەڕگە:Saddam_Hussein_in_1998.png|117x117پیکسڵ]]''' | align="center" |'''[[سەددام حوسێن|سەدام حووسێن ئەلمەجید]]''' '''{{small|(١٩٣٧–٢٠٠٦)}}''' | align="center" |'''١٩٩٥{{ھن}}٢٠٠٢''' | align="center" |'''١٦ی تەممووزی ١٩٧٩''' | align="center" |'''٩ی نیسانی ٢٠٠٣''' '''{{small|(بەھۆی داگیرکردنی عێراق لەلایەن ئەمریکاکانەوە ڕای کرد)}}''' | align="center" |'''٢٣ ساڵ''' | align="center" |'''[[حیزبی بەعسی عێراق|حیزبی بەعس]]''' |- | colspan="8" bgcolor="lightgrey" align="center" |'''[[پەڕگە:Flag of Iraq (1991–2004).svg|30x30پیکسڵ]] • ئەنجومەنی حوکمڕانی ئۆتۆنۆمی عێراق (٢٠٠٣–٢٠٠٤) • [[پەڕگە:Coat_of_arms_(emblem)_of_Iraq_1991-2004.svg|28x28پیکسڵ]]''' |- ! style="background:; color:;" |'''—''' | colspan="1" |'''[[پەڕگە:Seal_of_the_Coalition_Provisional_Authority_Iraq.svg|80x80پیکسڵ]]''' | colspan="1" |'''دەسەڵاتی ھاوپەیمانی کاتی{{efn|CPA سەرەتا بەڕێوەبردرا لەلایەن جەی گارنەر (٢١ی نیسان - ١٢ی ئایاری ٢٠٠٣)، پاشان لەلایەن [[پۆل برێمەر]]لە (١٢ی ئایار - ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٤).}}''' | colspan="1" |'''—''' | colspan="1" |'''٢١ی نیسانی ٢٠٠٣''' | colspan="1" |'''٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٤''' | colspan="1" |'''١ ساڵ''' |'''—''' |- | colspan="8" bgcolor="lightgrey" align="center" |'''[[پەڕگە:Flag of Iraq (2004–2008).svg|30x30پیکسڵ]] → [[پەڕگە:Flag_of_Iraq.svg|30x30پیکسڵ]] • [[عێراق|کۆماری عێراق]] (٢٠٠٤ - تا ئێستا) • [[پەڕگە:Coat_of_arms_(emblem)_of_Iraq_2008.svg|28x28پیکسڵ]]''' |- ! style="background:{{Independent politician/meta/color}}; color:black;" |— | align="center" |'''[[پەڕگە:Ghazi_Mashal_Ajil_al-Yawer_2004-06-01.jpg|100x100پیکسڵ]]''' | align="center" |[[غازی یاوەر|'''غازی مەشعەڵ''']] '''(١٩٥٨)''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٤''' | align="center" |'''٧ی نیسانی ٢٠٠٥''' | align="center" |'''٢٨٣ ڕۆژ''' | align="center" |'''سەربەخۆ''' |- ! style="background:{{Patriotic Union of Kurdistan/meta/color}}; color:white;" |٦ | align="center" |'''[[پەڕگە:Meetings_of_Presidents_participated_in_Nowruz_with_Ali_Khamenei_-_Tehran,_Iran_(Cropped_on_Talabani).jpg|102x102پیکسڵ]]''' | align="center" |'''[[جەلال تاڵەبانی]]''' '''{{small|(١٩٣٣–٢٠١٧)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''٧ی نیسانی ٢٠٠٥''' | align="center" |'''٢٤ی تەممووزی ٢٠١٤''' | align="center" |'''٩ ساڵ''' | align="center" |[[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|'''یەکێتی نیشتمانی کوردستان''']] |- ! style="background:{{Patriotic Union of Kurdistan/meta/color}}; color:white;" |٧ | align="center" |'''[[پەڕگە:Fuad_Masum_2014.jpg|99x99پیکسڵ]]''' | align="center" |'''[[فوئاد مەعسووم|فووئاد مەعسووم]]''' '''{{small|(١٩٣٨)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''٢٤ی تەممووزی ٢٠١٤''' | align="center" |'''٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨''' | align="center" |'''٤ ساڵ''' | align="center" |[[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|'''یەکێتی نیشتمانی کوردستان''']] |- ! style="background:{{Patriotic Union of Kurdistan/meta/color}}; color:white;" |٨ | align="center" |'''[[پەڕگە:Barham_Salih_(cropped).jpg|104x104پیکسڵ]]''' | align="center" |'''[[بەرھەم ساڵح]]''' '''{{small|(١٩٦٠)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨''' | align="center" |'''١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢''' | align="center" |'''٥ ساڵ''' | align="center" |[[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|'''یەکێتیی نیشتمانی کوردستان''']] |- ! style="background:{{Patriotic Union of Kurdistan/meta/color}}; color:white;" |٩ | [[پەڕگە:Abdul Latif Rashid in 2023.jpg|80px]] | align="center" |'''[[لەتیف ڕەشید|عەبدولەتیف ڕەشید]]''' '''{{small|(١٩٤٤)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢''' | align="center" |'''١١ی نیسانی ٢٠٢٦''' | align="center" |'''{{کات لەمەوبەر| Oct 13 2022}}''' | align="center" |[[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|'''یەکێتی نیشتمانی کوردستان''']] | |- |١٠ | [[پەڕگە:نزار آميدي 2026.jpg|80px]] | align="center" |'''[[نزار ئامێدی]]''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''١٢ی نیسانی ٢٠٢٦''' | align="center" | | align="center" | | align="center" |[[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|'''یەکێتی نیشتمانی کوردستان''']] | |} == ئەمانەش ببینە == * [[سەرۆک وەزیرانی عێراق]] * [[جێگری سەرۆکی عێراق]] * [[پێرستی سەرۆک وەزیرانی عێراق]] == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_presidents_of_Iraq|سەردێڕ=List of presidents of Iraq|زمان=ئینگلیزی|سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٠}}{{تووڵی دەروازە|عێراق|ژیاننامە|سیاسەت}} {{سەرۆک کۆمارەکانی عێراق}} [[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی عێراق]] [[پۆل:عێراق]] [[پۆل:سەرۆک کۆمارەکان]] [[پۆل:پێرستەکانی پەیوەندیدار بە عێراق]] [[پۆل:حکومەتی عێراق]] {{سەرچاوەکان}} bjn8kb3uufrewqkrnperrj1rm5lq2bl 1580270 1580243 2026-05-02T20:05:28Z Hivja 64112 /* سەرۆک کۆمارەکانی عێراق */ 1580270 wikitext text/x-wiki '''[[سەرۆککۆماری عێراق]]''' بەپێی بڕگەکانی [[دەستووری عێراق|دەستووری ھەمیشەیی عێراقی ساڵی ٢٠٠٥]] نوێنەرایەتی سەروەریی وڵات دەکات، ھەروەھا پابەندبوون بە دەستوور و پاراستنی سەروەریی عێراق و سەربەخۆیی، سەروەری، یەکێتی و یەکپارچەیی خاک مسۆگەر دەکات. ماوەی خولی سەرۆکایەتی کۆمار چوار ساڵە، تەنھا یەک جار نوێ دەکرێتەوە. سەرۆک کۆمار لەلایەن [[ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق|ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقەوە]] ھەڵدەبژێردرێت. ئەم لیستە ھەموو ئەو کەسانە لەخۆدەگرێت کە لە ساڵی ١٩٥٨ ەوە وەک سەرۆکی دەوڵەت لە [[عێراق|کۆماری عێراقدا]] کاری کردووە. لەوانەش سەرۆکە کاتیەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=حسني،|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=p28IPQAACAAJ&dq=رؤساء+العراق&hl=ar&sa=X&redir_esc=y|سەردێڕ=رؤساء العراق، 1920-1958 م: دراسة في اتجاهات الحكم|ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=دار الحكمة،|زمان=ar|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220812093317/https://books.google.iq/books?id=p28IPQAACAAJ&dq=%D8%B1%D8%A4%D8%B3%D8%A7%D8%A1+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82&hl=ar&sa=X&redir_esc=y|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠٢٢}}</ref> [[سەددام حوسێن]] نزیکەی ٢٤ ساڵە ئەو پۆستەی بەدەستەوە بوو ئەمەش درێژترین ماوەی سەرۆکایەتی عێراقە. لەکاتێکدا [[عەبدولڕەحمان عارف]] کورترین ماوەی سەرۆکایەتی ھەیە، بەو پێیەی دوو ساڵ و ٣ مانگ حوکمڕانی کردووە. لە ڕووی تەمەنیشەوە [[عەبدولڕەحمان عارف]] بەتەمەترین سەرۆک کۆمار داددەنرێت کە بۆ ماوەی ٩١ ساڵ ژیاوە. لەکاتێکدا براکەی [[عەبدولسەلام عارف|, عەبدولسەلام عارف،]] کورتریین ماوە ژیاوە، بەو پێیەی لە تەمەنی ٤٥ ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە. ھەروەھا سەرۆک [[لەتیف ڕەشید]] بەتەمەنترین کەسە کە لە تەمەنی ٧٨ ساڵیدا پۆستی سەرۆکایەتی کۆماری عێراقی وەرگرتووە. [[عەبدولسەلام عارف]] جارێکی دیکە وەک گەنجترین سەرۆک کۆماری عێراق دەردەکەوێت کاتێک دەستبەکاربوو، بەو پێیەی تەمەنی ٤١ ساڵ بوو. ھەروەھا تاکە سەرۆک کۆماری عێراقە کە لە کاتی سەرۆکایەتیدا کۆچی دوایی کرد. سەرجەم سەرۆک کۆمارەکانی عێراق پێش ساڵی ٢٠٠٣ لە ڕێگەی کودەتاکانەوە گەیشتوونەتە سەرۆکایەتی کۆماری، جا کودەتای سەربازی ڕاگەیەندراو بێت یان ڕاگەیەندراو نەکراو. جگە لە [[عەبدولڕەحمان عارف]] کە بەپێی بڕگەکانی دەستوور کە لەو کاتەدا کاری پێدەکرا، بە یەکەم سەرۆکی ھەڵبژێردراو دادەنرێت. ھەروەھا عەبدولڕەحمان دوایین سەرۆک کۆماری عێراقە کە دوای [[کودەتای ١٧ی تەممووزی ١٩٦٨|کودەتایەکی سەربازی]] پۆستەکەی بەجێھێشتووە. لەکاتێکدا سەرۆکی کاتی پێش خۆی [[عەبدولڕەحمان بەزاز]] بە یەکەم کەسی مەدەنی دادەنرێت کە گەیشتووەتە پۆستی سەرۆکی کۆمار.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=PadLywAACAAJ&dq=رؤساء+العراق&hl=ar&sa=X&redir_esc=y|سەردێڕ=ذكريات هادي الجاوشلي: مع ملوك ورؤساء ورجالات العراق في العهدين الملكي والجمهوري|ڕێکەوت=٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=الدار العربية للموسوعات،|ژپنک=٩٧٨-٩٩٥٣-٥٦٣-٧٧-٠|زمان=ar|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220812093456/https://books.google.iq/books?id=PadLywAACAAJ&dq=%D8%B1%D8%A4%D8%B3%D8%A7%D8%A1+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82&hl=ar&sa=X&redir_esc=y|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠٢٢}}</ref> == سەرۆک کۆمارەکانی عێراق == {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ ! rowspan="2" |'''ڕ.''' ! rowspan="2" |'''وێنەی سەرۆک''' ! rowspan="2" |'''ناوی سەرۆک''' '''{{small|(لەدایکبوون - مردن)}}''' ! rowspan="2" |'''ھەڵبژێردراو''' ! colspan="3" |'''ماوەی سەرۆکایەتی''' ! rowspan="2" |'''لایەنگری حیزبی''' |- !'''وەرگرتنی سەرۆکایەتی''' !'''دەرچوون لە سەرۆکایەتی''' !'''ماوە''' |- | colspan="8" bgcolor="lightgrey" align="center" |'''[[پەڕگە:Flag of Iraq (1959–1963).svg|30x30پیکسڵ]] → [[پەڕگە:Flag_of_Iraq_(1963-1991).svg|30x30پیکسڵ]] • [[کۆماری عێراق (١٩٥٨-١٩٦٨)|کۆماری عێراق]] ''([[حیزبی بەعسی عێراق|پێش حیزبی بەعس]])'' (١٩٥٨–١٩٦٨) • [[پەڕگە:Iraq_state_emblem_CoA_1959-1965_Qassem.svg|20x20پیکسڵ]] [[پەڕگە:COA_of_Iraq_(1965).svg|28x28پیکسڵ]]''' |- ! style="background:{{Military Rule/meta/color}}; color:black;" |١ | align="center" |'''[[پەڕگە:الربيعي.jpg|99x99پیکسڵ]]''' | align="center" |[[محەممەد نەجیب ئەل ڕەبیعی|'''محەممەد نەجیب ئەلڕەبیعی''']] '''{{small|(١٩٠٤–١٩٦٥)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''١٤ی تەممووزی ١٩٥٨''' | align="center" |'''٨ی شوباتی ١٩٦٣''' '''{{small|([[شۆڕشی ڕەمەزان|لابرا]])}}''' | align="center" |'''٤ ساڵ''' | align="center" |[[ھێزە چەکدارەکانی عێراق|'''سەرباز''']] |- ! style="background:{{Arab Socialist Union (Iraq)/meta/color}}; color:white;" |٢ | align="center" |'''[[پەڕگە:Abdul-salam-arif.jpg|112x112پیکسڵ]]''' | align="center" |[[عەبدولسەلام عارف|'''عەبدولسەلام عاڕف''']] '''{{small|(١٩٢١–١٩٦٦)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''٨ی شوباتی ١٩٦٣''' | align="center" |'''١٣ی نیسانی ١٩٦٦''' '''{{small|(تێکشکانی فڕۆکە)}}''' | align="center" |'''٣ ساڵ''' | align="center" |'''[[حیزبی بەعسی عێراق|حیزبی بەعس]]''' |- ! style="background:{{Arab Socialist Union (Iraq)/meta/color}}; color:white;" |— | align="center" |'''[[پەڕگە:Abdel-Rahman_Al-Bazzaz.jpg|112x112پیکسڵ]]''' | align="center" |'''[[عەبدولڕەحمان بەزاز]]''' '''{{small|(١٩١٢–١٩٧٣)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''١٣ی نیسانی ١٩٦٦''' | align="center" |'''١٦ی نیسانی ١٩٦٦''' | align="center" |'''٣ ڕۆژ''' | align="center" |[[یەکێتی سۆشیالیستی عەرەبی عێراقی|'''یەکێتی سۆشیالیستی عەرەبی''']] |- ! style="background:{{Arab Socialist Union (Iraq)/meta/color}}; color:white;" |٣ | align="center" |'''[[پەڕگە:Abdel-Rahman_Aref.jpg|112x112پیکسڵ]]''' | align="center" |[[عەبدولڕەحمان عارف|'''عەبدولڕەحمان عاڕف''']] '''{{small|(١٩١٦–٢٠٠٧)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''١٦ی نیسانی ١٩٦٦''' | align="center" |'''١٧ی تەممووزی ١٩٦٨''' | align="center" |'''٢ ساڵ''' '''(بەکوودەتا)''' | align="center" |'''[[ھێزە چەکدارەکانی عێراق|سەرباز]] /''' [[یەکێتی سۆشیالیستی عەرەبی عێراقی|'''یەکێتی سۆشیالیستی عەرەبی''']] |- | colspan="8" bgcolor="lightgrey" align="center" |'''[[پەڕگە:Flag_of_Iraq_(1963-1991).svg|30x30پیکسڵ]] → [[پەڕگە:Flag of Iraq (1991–2004).svg|30x30پیکسڵ]] • [[ڕژێمی بەعس|کۆماری عێراق]] ''([[حیزبی بەعسی عێراق|حیزبی بەعس]])'' (١٩٦٨–٢٠٠٣) • [[پەڕگە:COA_of_Iraq_(1965).svg|28x28پیکسڵ]] [[پەڕگە:Coat_of_arms_(emblem)_of_Iraq_1991-2004.svg|28x28پیکسڵ]]''' |- ! style="background:{{Arab Socialist Ba'ath Party – Iraq Region/meta/color}}; color:white;" |٤ | align="center" |'''[[پەڕگە:Ahmad_Hassan_el_Bakr.jpg|105x105پیکسڵ]]''' | align="center" |[[ئەحمەد حەسەن بەکر|'''ئەحمەد حەسەن ئەلبکر''']] '''{{small|(١٩١٤–١٩٨٢)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''١٧ی تەممووزی ١٩٦٨''' | align="center" |'''١٦ی تەممووزی ١٩٧٩''' | align="center" |'''١٠ ساڵ''' | align="center" |'''[[ھێزە چەکدارەکانی عێراق|سەرباز]] /''' '''[[حیزبی بەعسی عێراق|حیزبی بەعس]]''' {{small|([[یەکێتی سۆشیالیستی عەرەبی عێراقی|یەکێتی سۆشیالیستی عەرەبی]])}} |- ! style="background:{{Arab Socialist Ba'ath Party – Iraq Region/meta/color}}; color:white;" |٥ | align="center" |'''[[پەڕگە:Saddam_Hussein_in_1998.png|117x117پیکسڵ]]''' | align="center" |'''[[سەددام حوسێن|سەدام حووسێن ئەلمەجید]]''' '''{{small|(١٩٣٧–٢٠٠٦)}}''' | align="center" |'''١٩٩٥{{ھن}}٢٠٠٢''' | align="center" |'''١٦ی تەممووزی ١٩٧٩''' | align="center" |'''٩ی نیسانی ٢٠٠٣''' '''{{small|(بەھۆی داگیرکردنی عێراق لەلایەن ئەمریکاکانەوە ڕای کرد)}}''' | align="center" |'''٢٣ ساڵ''' | align="center" |'''[[حیزبی بەعسی عێراق|حیزبی بەعس]]''' |- | colspan="8" bgcolor="lightgrey" align="center" |'''[[پەڕگە:Flag of Iraq (1991–2004).svg|30x30پیکسڵ]] • ئەنجومەنی حوکمڕانی ئۆتۆنۆمی عێراق (٢٠٠٣–٢٠٠٤) • [[پەڕگە:Coat_of_arms_(emblem)_of_Iraq_1991-2004.svg|28x28پیکسڵ]]''' |- ! style="background:; color:;" |'''—''' | colspan="1" |'''[[پەڕگە:Seal_of_the_Coalition_Provisional_Authority_Iraq.svg|80x80پیکسڵ]]''' | colspan="1" |'''دەسەڵاتی ھاوپەیمانی کاتی{{efn|CPA سەرەتا بەڕێوەبردرا لەلایەن جەی گارنەر (٢١ی نیسان - ١٢ی ئایاری ٢٠٠٣)، پاشان لەلایەن [[پۆل برێمەر]]لە (١٢ی ئایار - ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٤).}}''' | colspan="1" |'''—''' | colspan="1" |'''٢١ی نیسانی ٢٠٠٣''' | colspan="1" |'''٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٤''' | colspan="1" |'''١ ساڵ''' |'''—''' |- | colspan="8" bgcolor="lightgrey" align="center" |'''[[پەڕگە:Flag of Iraq (2004–2008).svg|30x30پیکسڵ]] → [[پەڕگە:Flag_of_Iraq.svg|30x30پیکسڵ]] • [[عێراق|کۆماری عێراق]] (٢٠٠٤ - تا ئێستا) • [[پەڕگە:Coat_of_arms_(emblem)_of_Iraq_2008.svg|28x28پیکسڵ]]''' |- ! style="background:{{Independent politician/meta/color}}; color:black;" |— | align="center" |'''[[پەڕگە:Ghazi_Mashal_Ajil_al-Yawer_2004-06-01.jpg|100x100پیکسڵ]]''' | align="center" |[[غازی یاوەر|'''غازی مەشعەڵ''']] '''(١٩٥٨)''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٤''' | align="center" |'''٧ی نیسانی ٢٠٠٥''' | align="center" |'''٢٨٣ ڕۆژ''' | align="center" |'''سەربەخۆ''' |- ! style="background:{{Patriotic Union of Kurdistan/meta/color}}; color:white;" |٦ | align="center" |'''[[پەڕگە:Meetings_of_Presidents_participated_in_Nowruz_with_Ali_Khamenei_-_Tehran,_Iran_(Cropped_on_Talabani).jpg|102x102پیکسڵ]]''' | align="center" |'''[[جەلال تاڵەبانی]]''' '''{{small|(١٩٣٣–٢٠١٧)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''٧ی نیسانی ٢٠٠٥''' | align="center" |'''٢٤ی تەممووزی ٢٠١٤''' | align="center" |'''٩ ساڵ''' | align="center" |[[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|'''یەکێتی نیشتمانی کوردستان''']] |- ! style="background:{{Patriotic Union of Kurdistan/meta/color}}; color:white;" |٧ | align="center" |'''[[پەڕگە:Fuad_Masum_2014.jpg|99x99پیکسڵ]]''' | align="center" |'''[[فوئاد مەعسووم|فووئاد مەعسووم]]''' '''{{small|(١٩٣٨)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''٢٤ی تەممووزی ٢٠١٤''' | align="center" |'''٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨''' | align="center" |'''٤ ساڵ''' | align="center" |[[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|'''یەکێتی نیشتمانی کوردستان''']] |- ! style="background:{{Patriotic Union of Kurdistan/meta/color}}; color:white;" |٨ | align="center" |'''[[پەڕگە:Barham_Salih_(cropped).jpg|104x104پیکسڵ]]''' | align="center" |'''[[بەرھەم ساڵح]]''' '''{{small|(١٩٦٠)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨''' | align="center" |'''١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢''' | align="center" |'''٥ ساڵ''' | align="center" |[[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|'''یەکێتیی نیشتمانی کوردستان''']] |- ! style="background:{{Patriotic Union of Kurdistan/meta/color}}; color:white;" |٩ | [[پەڕگە:Abdul Latif Rashid in 2023.jpg|80px]] | align="center" |'''[[لەتیف ڕەشید|عەبدولەتیف ڕەشید]]''' '''{{small|(١٩٤٤)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢''' | align="center" |'''١١ی نیسانی ٢٠٢٦''' | align="center" |'''٣ ساڵ''' | align="center" |[[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|'''یەکێتی نیشتمانی کوردستان''']] | |- |١٠ | [[پەڕگە:نزار آميدي 2026.jpg|80px]] | align="center" |'''[[نزار ئامێدی]]''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''١٢ی نیسانی ٢٠٢٦''' | align="center" | | align="center" | | align="center" |[[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|'''یەکێتی نیشتمانی کوردستان''']] | |} == ئەمانەش ببینە == * [[سەرۆک وەزیرانی عێراق]] * [[جێگری سەرۆکی عێراق]] * [[پێرستی سەرۆک وەزیرانی عێراق]] == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_presidents_of_Iraq|سەردێڕ=List of presidents of Iraq|زمان=ئینگلیزی|سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٠}}{{تووڵی دەروازە|عێراق|ژیاننامە|سیاسەت}} {{سەرۆک کۆمارەکانی عێراق}} [[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی عێراق]] [[پۆل:عێراق]] [[پۆل:سەرۆک کۆمارەکان]] [[پۆل:پێرستەکانی پەیوەندیدار بە عێراق]] [[پۆل:حکومەتی عێراق]] {{سەرچاوەکان}} ioj28pe8z82l2p8f1t766ho0ep5y3j6 1580271 1580270 2026-05-02T20:06:14Z Hivja 64112 /* سەرۆک کۆمارەکانی عێراق */ 1580271 wikitext text/x-wiki '''[[سەرۆککۆماری عێراق]]''' بەپێی بڕگەکانی [[دەستووری عێراق|دەستووری ھەمیشەیی عێراقی ساڵی ٢٠٠٥]] نوێنەرایەتی سەروەریی وڵات دەکات، ھەروەھا پابەندبوون بە دەستوور و پاراستنی سەروەریی عێراق و سەربەخۆیی، سەروەری، یەکێتی و یەکپارچەیی خاک مسۆگەر دەکات. ماوەی خولی سەرۆکایەتی کۆمار چوار ساڵە، تەنھا یەک جار نوێ دەکرێتەوە. سەرۆک کۆمار لەلایەن [[ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق|ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقەوە]] ھەڵدەبژێردرێت. ئەم لیستە ھەموو ئەو کەسانە لەخۆدەگرێت کە لە ساڵی ١٩٥٨ ەوە وەک سەرۆکی دەوڵەت لە [[عێراق|کۆماری عێراقدا]] کاری کردووە. لەوانەش سەرۆکە کاتیەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=حسني،|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=p28IPQAACAAJ&dq=رؤساء+العراق&hl=ar&sa=X&redir_esc=y|سەردێڕ=رؤساء العراق، 1920-1958 م: دراسة في اتجاهات الحكم|ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=دار الحكمة،|زمان=ar|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220812093317/https://books.google.iq/books?id=p28IPQAACAAJ&dq=%D8%B1%D8%A4%D8%B3%D8%A7%D8%A1+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82&hl=ar&sa=X&redir_esc=y|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠٢٢}}</ref> [[سەددام حوسێن]] نزیکەی ٢٤ ساڵە ئەو پۆستەی بەدەستەوە بوو ئەمەش درێژترین ماوەی سەرۆکایەتی عێراقە. لەکاتێکدا [[عەبدولڕەحمان عارف]] کورترین ماوەی سەرۆکایەتی ھەیە، بەو پێیەی دوو ساڵ و ٣ مانگ حوکمڕانی کردووە. لە ڕووی تەمەنیشەوە [[عەبدولڕەحمان عارف]] بەتەمەترین سەرۆک کۆمار داددەنرێت کە بۆ ماوەی ٩١ ساڵ ژیاوە. لەکاتێکدا براکەی [[عەبدولسەلام عارف|, عەبدولسەلام عارف،]] کورتریین ماوە ژیاوە، بەو پێیەی لە تەمەنی ٤٥ ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە. ھەروەھا سەرۆک [[لەتیف ڕەشید]] بەتەمەنترین کەسە کە لە تەمەنی ٧٨ ساڵیدا پۆستی سەرۆکایەتی کۆماری عێراقی وەرگرتووە. [[عەبدولسەلام عارف]] جارێکی دیکە وەک گەنجترین سەرۆک کۆماری عێراق دەردەکەوێت کاتێک دەستبەکاربوو، بەو پێیەی تەمەنی ٤١ ساڵ بوو. ھەروەھا تاکە سەرۆک کۆماری عێراقە کە لە کاتی سەرۆکایەتیدا کۆچی دوایی کرد. سەرجەم سەرۆک کۆمارەکانی عێراق پێش ساڵی ٢٠٠٣ لە ڕێگەی کودەتاکانەوە گەیشتوونەتە سەرۆکایەتی کۆماری، جا کودەتای سەربازی ڕاگەیەندراو بێت یان ڕاگەیەندراو نەکراو. جگە لە [[عەبدولڕەحمان عارف]] کە بەپێی بڕگەکانی دەستوور کە لەو کاتەدا کاری پێدەکرا، بە یەکەم سەرۆکی ھەڵبژێردراو دادەنرێت. ھەروەھا عەبدولڕەحمان دوایین سەرۆک کۆماری عێراقە کە دوای [[کودەتای ١٧ی تەممووزی ١٩٦٨|کودەتایەکی سەربازی]] پۆستەکەی بەجێھێشتووە. لەکاتێکدا سەرۆکی کاتی پێش خۆی [[عەبدولڕەحمان بەزاز]] بە یەکەم کەسی مەدەنی دادەنرێت کە گەیشتووەتە پۆستی سەرۆکی کۆمار.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=PadLywAACAAJ&dq=رؤساء+العراق&hl=ar&sa=X&redir_esc=y|سەردێڕ=ذكريات هادي الجاوشلي: مع ملوك ورؤساء ورجالات العراق في العهدين الملكي والجمهوري|ڕێکەوت=٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=الدار العربية للموسوعات،|ژپنک=٩٧٨-٩٩٥٣-٥٦٣-٧٧-٠|زمان=ar|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220812093456/https://books.google.iq/books?id=PadLywAACAAJ&dq=%D8%B1%D8%A4%D8%B3%D8%A7%D8%A1+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82&hl=ar&sa=X&redir_esc=y|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠٢٢}}</ref> == سەرۆک کۆمارەکانی عێراق == {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ ! rowspan="2" |'''ڕ.''' ! rowspan="2" |'''وێنەی سەرۆک''' ! rowspan="2" |'''ناوی سەرۆک''' '''{{small|(لەدایکبوون - مردن)}}''' ! rowspan="2" |'''ھەڵبژێردراو''' ! colspan="3" |'''ماوەی سەرۆکایەتی''' ! rowspan="2" |'''لایەنگری حیزبی''' |- !'''وەرگرتنی سەرۆکایەتی''' !'''دەرچوون لە سەرۆکایەتی''' !'''ماوە''' |- | colspan="8" bgcolor="lightgrey" align="center" |'''[[پەڕگە:Flag of Iraq (1959–1963).svg|30x30پیکسڵ]] → [[پەڕگە:Flag_of_Iraq_(1963-1991).svg|30x30پیکسڵ]] • [[کۆماری عێراق (١٩٥٨-١٩٦٨)|کۆماری عێراق]] ''([[حیزبی بەعسی عێراق|پێش حیزبی بەعس]])'' (١٩٥٨–١٩٦٨) • [[پەڕگە:Iraq_state_emblem_CoA_1959-1965_Qassem.svg|20x20پیکسڵ]] [[پەڕگە:COA_of_Iraq_(1965).svg|28x28پیکسڵ]]''' |- ! style="background:{{Military Rule/meta/color}}; color:black;" |١ | align="center" |'''[[پەڕگە:الربيعي.jpg|99x99پیکسڵ]]''' | align="center" |[[محەممەد نەجیب ئەل ڕەبیعی|'''محەممەد نەجیب ئەلڕەبیعی''']] '''{{small|(١٩٠٤–١٩٦٥)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''١٤ی تەممووزی ١٩٥٨''' | align="center" |'''٨ی شوباتی ١٩٦٣''' '''{{small|([[شۆڕشی ڕەمەزان|لابرا]])}}''' | align="center" |'''٤ ساڵ''' | align="center" |[[ھێزە چەکدارەکانی عێراق|'''سەرباز''']] |- ! style="background:{{Arab Socialist Union (Iraq)/meta/color}}; color:white;" |٢ | align="center" |'''[[پەڕگە:Abdul-salam-arif.jpg|112x112پیکسڵ]]''' | align="center" |[[عەبدولسەلام عارف|'''عەبدولسەلام عاڕف''']] '''{{small|(١٩٢١–١٩٦٦)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''٨ی شوباتی ١٩٦٣''' | align="center" |'''١٣ی نیسانی ١٩٦٦''' '''{{small|(تێکشکانی فڕۆکە)}}''' | align="center" |'''٣ ساڵ''' | align="center" |'''[[حیزبی بەعسی عێراق|حیزبی بەعس]]''' |- ! style="background:{{Arab Socialist Union (Iraq)/meta/color}}; color:white;" |— | align="center" |'''[[پەڕگە:Abdel-Rahman_Al-Bazzaz.jpg|112x112پیکسڵ]]''' | align="center" |'''[[عەبدولڕەحمان بەزاز]]''' '''{{small|(١٩١٢–١٩٧٣)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''١٣ی نیسانی ١٩٦٦''' | align="center" |'''١٦ی نیسانی ١٩٦٦''' | align="center" |'''٣ ڕۆژ''' | align="center" |[[یەکێتی سۆشیالیستی عەرەبی عێراقی|'''یەکێتی سۆشیالیستی عەرەبی''']] |- ! style="background:{{Arab Socialist Union (Iraq)/meta/color}}; color:white;" |٣ | align="center" |'''[[پەڕگە:Abdel-Rahman_Aref.jpg|112x112پیکسڵ]]''' | align="center" |[[عەبدولڕەحمان عارف|'''عەبدولڕەحمان عاڕف''']] '''{{small|(١٩١٦–٢٠٠٧)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''١٦ی نیسانی ١٩٦٦''' | align="center" |'''١٧ی تەممووزی ١٩٦٨''' | align="center" |'''٢ ساڵ''' '''(بەکوودەتا)''' | align="center" |'''[[ھێزە چەکدارەکانی عێراق|سەرباز]] /''' [[یەکێتی سۆشیالیستی عەرەبی عێراقی|'''یەکێتی سۆشیالیستی عەرەبی''']] |- | colspan="8" bgcolor="lightgrey" align="center" |'''[[پەڕگە:Flag_of_Iraq_(1963-1991).svg|30x30پیکسڵ]] → [[پەڕگە:Flag of Iraq (1991–2004).svg|30x30پیکسڵ]] • [[ڕژێمی بەعس|کۆماری عێراق]] ''([[حیزبی بەعسی عێراق|حیزبی بەعس]])'' (١٩٦٨–٢٠٠٣) • [[پەڕگە:COA_of_Iraq_(1965).svg|28x28پیکسڵ]] [[پەڕگە:Coat_of_arms_(emblem)_of_Iraq_1991-2004.svg|28x28پیکسڵ]]''' |- ! style="background:{{Arab Socialist Ba'ath Party – Iraq Region/meta/color}}; color:white;" |٤ | align="center" |'''[[پەڕگە:Ahmad_Hassan_el_Bakr.jpg|105x105پیکسڵ]]''' | align="center" |[[ئەحمەد حەسەن بەکر|'''ئەحمەد حەسەن ئەلبکر''']] '''{{small|(١٩١٤–١٩٨٢)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''١٧ی تەممووزی ١٩٦٨''' | align="center" |'''١٦ی تەممووزی ١٩٧٩''' | align="center" |'''١٠ ساڵ''' | align="center" |'''[[ھێزە چەکدارەکانی عێراق|سەرباز]] /''' '''[[حیزبی بەعسی عێراق|حیزبی بەعس]]''' {{small|([[یەکێتی سۆشیالیستی عەرەبی عێراقی|یەکێتی سۆشیالیستی عەرەبی]])}} |- ! style="background:{{Arab Socialist Ba'ath Party – Iraq Region/meta/color}}; color:white;" |٥ | align="center" |'''[[پەڕگە:Saddam_Hussein_in_1998.png|117x117پیکسڵ]]''' | align="center" |'''[[سەددام حوسێن|سەدام حووسێن ئەلمەجید]]''' '''{{small|(١٩٣٧–٢٠٠٦)}}''' | align="center" |'''١٩٩٥{{ھن}}٢٠٠٢''' | align="center" |'''١٦ی تەممووزی ١٩٧٩''' | align="center" |'''٩ی نیسانی ٢٠٠٣''' '''{{small|(بەھۆی داگیرکردنی عێراق لەلایەن ئەمریکاکانەوە ڕای کرد)}}''' | align="center" |'''٢٣ ساڵ''' | align="center" |'''[[حیزبی بەعسی عێراق|حیزبی بەعس]]''' |- | colspan="8" bgcolor="lightgrey" align="center" |'''[[پەڕگە:Flag of Iraq (1991–2004).svg|30x30پیکسڵ]] • ئەنجومەنی حوکمڕانی ئۆتۆنۆمی عێراق (٢٠٠٣–٢٠٠٤) • [[پەڕگە:Coat_of_arms_(emblem)_of_Iraq_1991-2004.svg|28x28پیکسڵ]]''' |- ! style="background:; color:;" |'''—''' | colspan="1" |'''[[پەڕگە:Seal_of_the_Coalition_Provisional_Authority_Iraq.svg|80x80پیکسڵ]]''' | colspan="1" |'''دەسەڵاتی ھاوپەیمانی کاتی{{efn|CPA سەرەتا بەڕێوەبردرا لەلایەن جەی گارنەر (٢١ی نیسان - ١٢ی ئایاری ٢٠٠٣)، پاشان لەلایەن [[پۆل برێمەر]]لە (١٢ی ئایار - ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٤).}}''' | colspan="1" |'''—''' | colspan="1" |'''٢١ی نیسانی ٢٠٠٣''' | colspan="1" |'''٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٤''' | colspan="1" |'''١ ساڵ''' |'''—''' |- | colspan="8" bgcolor="lightgrey" align="center" |'''[[پەڕگە:Flag of Iraq (2004–2008).svg|30x30پیکسڵ]] → [[پەڕگە:Flag_of_Iraq.svg|30x30پیکسڵ]] • [[عێراق|کۆماری عێراق]] (٢٠٠٤ - تا ئێستا) • [[پەڕگە:Coat_of_arms_(emblem)_of_Iraq_2008.svg|28x28پیکسڵ]]''' |- ! style="background:{{Independent politician/meta/color}}; color:black;" |— | align="center" |'''[[پەڕگە:Ghazi_Mashal_Ajil_al-Yawer_2004-06-01.jpg|100x100پیکسڵ]]''' | align="center" |[[غازی یاوەر|'''غازی مەشعەڵ''']] '''(١٩٥٨)''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٤''' | align="center" |'''٧ی نیسانی ٢٠٠٥''' | align="center" |'''٢٨٣ ڕۆژ''' | align="center" |'''سەربەخۆ''' |- ! style="background:{{Patriotic Union of Kurdistan/meta/color}}; color:white;" |٦ | align="center" |'''[[پەڕگە:Meetings_of_Presidents_participated_in_Nowruz_with_Ali_Khamenei_-_Tehran,_Iran_(Cropped_on_Talabani).jpg|102x102پیکسڵ]]''' | align="center" |'''[[جەلال تاڵەبانی]]''' '''{{small|(١٩٣٣–٢٠١٧)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''٧ی نیسانی ٢٠٠٥''' | align="center" |'''٢٤ی تەممووزی ٢٠١٤''' | align="center" |'''٩ ساڵ''' | align="center" |[[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|'''یەکێتی نیشتمانی کوردستان''']] |- ! style="background:{{Patriotic Union of Kurdistan/meta/color}}; color:white;" |٧ | align="center" |'''[[پەڕگە:Fuad_Masum_2014.jpg|99x99پیکسڵ]]''' | align="center" |'''[[فوئاد مەعسووم|فووئاد مەعسووم]]''' '''{{small|(١٩٣٨)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''٢٤ی تەممووزی ٢٠١٤''' | align="center" |'''٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨''' | align="center" |'''٤ ساڵ''' | align="center" |[[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|'''یەکێتی نیشتمانی کوردستان''']] |- ! style="background:{{Patriotic Union of Kurdistan/meta/color}}; color:white;" |٨ | align="center" |'''[[پەڕگە:Barham_Salih_(cropped).jpg|104x104پیکسڵ]]''' | align="center" |'''[[بەرھەم ساڵح]]''' '''{{small|(١٩٦٠)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨''' | align="center" |'''١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢''' | align="center" |'''٥ ساڵ''' | align="center" |[[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|'''یەکێتیی نیشتمانی کوردستان''']] |- ! style="background:{{Patriotic Union of Kurdistan/meta/color}}; color:white;" |٩ | [[پەڕگە:Abdul Latif Rashid in 2023.jpg|80px]] | align="center" |'''[[لەتیف ڕەشید|عەبدولەتیف ڕەشید]]''' '''{{small|(١٩٤٤)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢''' | align="center" |'''١١ی نیسانی ٢٠٢٦''' | align="center" |'''٣ ساڵ''' | align="center" |[[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|'''یەکێتی نیشتمانی کوردستان''']] | |- ! style="background:{{Patriotic Union of Kurdistan/meta/color}}; color:white;" |١٠ | [[پەڕگە:نزار آميدي 2026.jpg|80px]] | align="center" |'''[[نزار ئامێدی]]''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''١٢ی نیسانی ٢٠٢٦''' | align="center" | | align="center" | | align="center" |[[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|'''یەکێتی نیشتمانی کوردستان''']] | |} == ئەمانەش ببینە == * [[سەرۆک وەزیرانی عێراق]] * [[جێگری سەرۆکی عێراق]] * [[پێرستی سەرۆک وەزیرانی عێراق]] == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_presidents_of_Iraq|سەردێڕ=List of presidents of Iraq|زمان=ئینگلیزی|سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٠}}{{تووڵی دەروازە|عێراق|ژیاننامە|سیاسەت}} {{سەرۆک کۆمارەکانی عێراق}} [[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی عێراق]] [[پۆل:عێراق]] [[پۆل:سەرۆک کۆمارەکان]] [[پۆل:پێرستەکانی پەیوەندیدار بە عێراق]] [[پۆل:حکومەتی عێراق]] {{سەرچاوەکان}} 84kcllien4tvtem3g2glom3y0gxr5o5 1580272 1580271 2026-05-02T20:07:48Z Hivja 64112 1580272 wikitext text/x-wiki '''[[سەرۆککۆماری عێراق]]''' بەپێی بڕگەکانی [[دەستووری عێراق|دەستووری ھەمیشەیی عێراقی ساڵی ٢٠٠٥]] نوێنەرایەتی سەروەریی وڵات دەکات، ھەروەھا پابەندبوون بە دەستوور و پاراستنی سەروەریی عێراق و سەربەخۆیی، سەروەری، یەکێتی و یەکپارچەیی خاک مسۆگەر دەکات. ماوەی خولی سەرۆکایەتی کۆمار چوار ساڵە، تەنھا یەک جار نوێ دەکرێتەوە. سەرۆک کۆمار لەلایەن [[ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق|ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقەوە]] ھەڵدەبژێردرێت. ئەم لیستە ھەموو ئەو کەسانە لەخۆدەگرێت کە لە ساڵی ١٩٥٨ ەوە وەک سەرۆکی دەوڵەت لە [[عێراق|کۆماری عێراقدا]] کاری کردووە. لەوانەش سەرۆکە کاتیەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=حسني،|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=p28IPQAACAAJ&dq=رؤساء+العراق&hl=ar&sa=X&redir_esc=y|سەردێڕ=رؤساء العراق، 1920-1958 م: دراسة في اتجاهات الحكم|ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=دار الحكمة،|زمان=ar|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220812093317/https://books.google.iq/books?id=p28IPQAACAAJ&dq=%D8%B1%D8%A4%D8%B3%D8%A7%D8%A1+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82&hl=ar&sa=X&redir_esc=y|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠٢٢}}</ref> [[سەددام حوسێن]] نزیکەی ٢٤ ساڵە ئەو پۆستەی بەدەستەوە بوو ئەمەش درێژترین ماوەی سەرۆکایەتی عێراقە. لەکاتێکدا [[عەبدولڕەحمان عارف]] کورترین ماوەی سەرۆکایەتی ھەیە، بەو پێیەی دوو ساڵ و ٣ مانگ حوکمڕانی کردووە. لە ڕووی تەمەنیشەوە [[عەبدولڕەحمان عارف]] بەتەمەترین سەرۆک کۆمار داددەنرێت کە بۆ ماوەی ٩١ ساڵ ژیاوە. لەکاتێکدا براکەی [[عەبدولسەلام عارف|, عەبدولسەلام عارف،]] کورتریین ماوە ژیاوە، بەو پێیەی لە تەمەنی ٤٥ ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە. ھەروەھا سەرۆک [[لەتیف ڕەشید]] بەتەمەنترین کەسە کە لە تەمەنی ٧٨ ساڵیدا پۆستی سەرۆکایەتی کۆماری عێراقی وەرگرتووە. [[عەبدولسەلام عارف]] جارێکی دیکە وەک گەنجترین سەرۆک کۆماری عێراق دەردەکەوێت کاتێک دەستبەکاربوو، بەو پێیەی تەمەنی ٤١ ساڵ بوو. ھەروەھا تاکە سەرۆک کۆماری عێراقە کە لە کاتی سەرۆکایەتیدا کۆچی دوایی کرد. سەرجەم سەرۆک کۆمارەکانی عێراق پێش ساڵی ٢٠٠٣ لە ڕێگەی کودەتاکانەوە گەیشتوونەتە سەرۆکایەتی کۆماری، جا کودەتای سەربازی ڕاگەیەندراو بێت یان ڕاگەیەندراو نەکراو. جگە لە [[عەبدولڕەحمان عارف]] کە بەپێی بڕگەکانی دەستوور کە لەو کاتەدا کاری پێدەکرا، بە یەکەم سەرۆکی ھەڵبژێردراو دادەنرێت. ھەروەھا عەبدولڕەحمان دوایین سەرۆک کۆماری عێراقە کە دوای [[کودەتای ١٧ی تەممووزی ١٩٦٨|کودەتایەکی سەربازی]] پۆستەکەی بەجێھێشتووە. لەکاتێکدا سەرۆکی کاتی پێش خۆی [[عەبدولڕەحمان بەزاز]] بە یەکەم کەسی مەدەنی دادەنرێت کە گەیشتووەتە پۆستی سەرۆکی کۆمار.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=PadLywAACAAJ&dq=رؤساء+العراق&hl=ar&sa=X&redir_esc=y|سەردێڕ=ذكريات هادي الجاوشلي: مع ملوك ورؤساء ورجالات العراق في العهدين الملكي والجمهوري|ڕێکەوت=٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=الدار العربية للموسوعات،|ژپنک=٩٧٨-٩٩٥٣-٥٦٣-٧٧-٠|زمان=ar|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220812093456/https://books.google.iq/books?id=PadLywAACAAJ&dq=%D8%B1%D8%A4%D8%B3%D8%A7%D8%A1+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82&hl=ar&sa=X&redir_esc=y|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠٢٢}}</ref> == سەرۆک کۆمارەکانی عێراق == {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ ! rowspan="2" |'''ڕ.''' ! rowspan="2" |'''وێنەی سەرۆک''' ! rowspan="2" |'''ناوی سەرۆک''' '''{{small|(لەدایکبوون - مردن)}}''' ! rowspan="2" |'''ھەڵبژێردراو''' ! colspan="3" |'''ماوەی سەرۆکایەتی''' ! rowspan="2" |'''لایەنگری حیزبی''' |- !'''وەرگرتنی سەرۆکایەتی''' !'''دەرچوون لە سەرۆکایەتی''' !'''ماوە''' |- | colspan="8" bgcolor="lightgrey" align="center" |'''[[پەڕگە:Flag of Iraq (1959–1963).svg|30x30پیکسڵ]] → [[پەڕگە:Flag_of_Iraq_(1963-1991).svg|30x30پیکسڵ]] • [[کۆماری عێراق (١٩٥٨-١٩٦٨)|کۆماری عێراق]] ''([[حیزبی بەعسی عێراق|پێش حیزبی بەعس]])'' (١٩٥٨–١٩٦٨) • [[پەڕگە:Iraq_state_emblem_CoA_1959-1965_Qassem.svg|20x20پیکسڵ]] [[پەڕگە:COA_of_Iraq_(1965).svg|28x28پیکسڵ]]''' |- ! style="background:{{Military Rule/meta/color}}; color:black;" |١ | align="center" |'''[[پەڕگە:الربيعي.jpg|99x99پیکسڵ]]''' | align="center" |[[محەممەد نەجیب ئەل ڕەبیعی|'''محەممەد نەجیب ئەلڕەبیعی''']] '''{{small|(١٩٠٤–١٩٦٥)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''١٤ی تەممووزی ١٩٥٨''' | align="center" |'''٨ی شوباتی ١٩٦٣''' '''{{small|([[شۆڕشی ڕەمەزان|لابرا]])}}''' | align="center" |'''٤ ساڵ''' | align="center" |[[ھێزە چەکدارەکانی عێراق|'''سەرباز''']] |- ! style="background:{{Arab Socialist Union (Iraq)/meta/color}}; color:white;" |٢ | align="center" |'''[[پەڕگە:Abdul-salam-arif.jpg|112x112پیکسڵ]]''' | align="center" |[[عەبدولسەلام عارف|'''عەبدولسەلام عاڕف''']] '''{{small|(١٩٢١–١٩٦٦)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''٨ی شوباتی ١٩٦٣''' | align="center" |'''١٣ی نیسانی ١٩٦٦''' '''{{small|(تێکشکانی فڕۆکە)}}''' | align="center" |'''٣ ساڵ''' | align="center" |'''[[حیزبی بەعسی عێراق|حیزبی بەعس]]''' |- ! style="background:{{Arab Socialist Union (Iraq)/meta/color}}; color:white;" |— | align="center" |'''[[پەڕگە:Abdel-Rahman_Al-Bazzaz.jpg|112x112پیکسڵ]]''' | align="center" |'''[[عەبدولڕەحمان بەزاز]]''' '''{{small|(١٩١٢–١٩٧٣)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''١٣ی نیسانی ١٩٦٦''' | align="center" |'''١٦ی نیسانی ١٩٦٦''' | align="center" |'''٣ ڕۆژ''' | align="center" |[[یەکێتی سۆشیالیستی عەرەبی عێراقی|'''یەکێتی سۆشیالیستی عەرەبی''']] |- ! style="background:{{Arab Socialist Union (Iraq)/meta/color}}; color:white;" |٣ | align="center" |'''[[پەڕگە:Abdel-Rahman_Aref.jpg|112x112پیکسڵ]]''' | align="center" |[[عەبدولڕەحمان عارف|'''عەبدولڕەحمان عاڕف''']] '''{{small|(١٩١٦–٢٠٠٧)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''١٦ی نیسانی ١٩٦٦''' | align="center" |'''١٧ی تەممووزی ١٩٦٨''' | align="center" |'''٢ ساڵ''' '''(بەکوودەتا)''' | align="center" |'''[[ھێزە چەکدارەکانی عێراق|سەرباز]] /''' [[یەکێتی سۆشیالیستی عەرەبی عێراقی|'''یەکێتی سۆشیالیستی عەرەبی''']] |- | colspan="8" bgcolor="lightgrey" align="center" |'''[[پەڕگە:Flag_of_Iraq_(1963-1991).svg|30x30پیکسڵ]] → [[پەڕگە:Flag of Iraq (1991–2004).svg|30x30پیکسڵ]] • [[ڕژێمی بەعس|کۆماری عێراق]] ''([[حیزبی بەعسی عێراق|حیزبی بەعس]])'' (١٩٦٨–٢٠٠٣) • [[پەڕگە:COA_of_Iraq_(1965).svg|28x28پیکسڵ]] [[پەڕگە:Coat_of_arms_(emblem)_of_Iraq_1991-2004.svg|28x28پیکسڵ]]''' |- ! style="background:{{Arab Socialist Ba'ath Party – Iraq Region/meta/color}}; color:white;" |٤ | align="center" |'''[[پەڕگە:Ahmad_Hassan_el_Bakr.jpg|105x105پیکسڵ]]''' | align="center" |[[ئەحمەد حەسەن بەکر|'''ئەحمەد حەسەن ئەلبکر''']] '''{{small|(١٩١٤–١٩٨٢)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''١٧ی تەممووزی ١٩٦٨''' | align="center" |'''١٦ی تەممووزی ١٩٧٩''' | align="center" |'''١٠ ساڵ''' | align="center" |'''[[ھێزە چەکدارەکانی عێراق|سەرباز]] /''' '''[[حیزبی بەعسی عێراق|حیزبی بەعس]]''' {{small|([[یەکێتی سۆشیالیستی عەرەبی عێراقی|یەکێتی سۆشیالیستی عەرەبی]])}} |- ! style="background:{{Arab Socialist Ba'ath Party – Iraq Region/meta/color}}; color:white;" |٥ | align="center" |'''[[پەڕگە:Saddam_Hussein_in_1998.png|117x117پیکسڵ]]''' | align="center" |'''[[سەددام حوسێن|سەدام حووسێن ئەلمەجید]]''' '''{{small|(١٩٣٧–٢٠٠٦)}}''' | align="center" |'''١٩٩٥{{ھن}}٢٠٠٢''' | align="center" |'''١٦ی تەممووزی ١٩٧٩''' | align="center" |'''٩ی نیسانی ٢٠٠٣''' '''{{small|(بەھۆی داگیرکردنی عێراق لەلایەن ئەمریکاکانەوە ڕای کرد)}}''' | align="center" |'''٢٣ ساڵ''' | align="center" |'''[[حیزبی بەعسی عێراق|حیزبی بەعس]]''' |- | colspan="8" bgcolor="lightgrey" align="center" |'''[[پەڕگە:Flag of Iraq (1991–2004).svg|30x30پیکسڵ]] • ئەنجومەنی حوکمڕانی ئۆتۆنۆمی عێراق (٢٠٠٣–٢٠٠٤) • [[پەڕگە:Coat_of_arms_(emblem)_of_Iraq_1991-2004.svg|28x28پیکسڵ]]''' |- ! style="background:; color:;" |'''—''' | colspan="1" |'''[[پەڕگە:Seal_of_the_Coalition_Provisional_Authority_Iraq.svg|80x80پیکسڵ]]''' | colspan="1" |'''دەسەڵاتی ھاوپەیمانی کاتی{{efn|CPA سەرەتا بەڕێوەبردرا لەلایەن جەی گارنەر (٢١ی نیسان - ١٢ی ئایاری ٢٠٠٣)، پاشان لەلایەن [[پۆل برێمەر]]لە (١٢ی ئایار - ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٤).}}''' | colspan="1" |'''—''' | colspan="1" |'''٢١ی نیسانی ٢٠٠٣''' | colspan="1" |'''٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٤''' | colspan="1" |'''١ ساڵ''' |'''—''' |- | colspan="8" bgcolor="lightgrey" align="center" |'''[[پەڕگە:Flag of Iraq (2004–2008).svg|30x30پیکسڵ]] → [[پەڕگە:Flag_of_Iraq.svg|30x30پیکسڵ]] • [[عێراق|کۆماری عێراق]] (٢٠٠٤ - تا ئێستا) • [[پەڕگە:Coat_of_arms_(emblem)_of_Iraq_2008.svg|28x28پیکسڵ]]''' |- ! style="background:{{Independent politician/meta/color}}; color:black;" |— | align="center" |'''[[پەڕگە:Ghazi_Mashal_Ajil_al-Yawer_2004-06-01.jpg|100x100پیکسڵ]]''' | align="center" |[[غازی یاوەر|'''غازی مەشعەڵ''']] '''(١٩٥٨)''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٤''' | align="center" |'''٧ی نیسانی ٢٠٠٥''' | align="center" |'''٢٨٣ ڕۆژ''' | align="center" |'''سەربەخۆ''' |- ! style="background:{{Patriotic Union of Kurdistan/meta/color}}; color:white;" |٦ | align="center" |'''[[پەڕگە:Meetings_of_Presidents_participated_in_Nowruz_with_Ali_Khamenei_-_Tehran,_Iran_(Cropped_on_Talabani).jpg|102x102پیکسڵ]]''' | align="center" |'''[[جەلال تاڵەبانی]]''' '''{{small|(١٩٣٣–٢٠١٧)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''٧ی نیسانی ٢٠٠٥''' | align="center" |'''٢٤ی تەممووزی ٢٠١٤''' | align="center" |'''٩ ساڵ''' | align="center" |[[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|'''یەکێتی نیشتمانی کوردستان''']] |- ! style="background:{{Patriotic Union of Kurdistan/meta/color}}; color:white;" |٧ | align="center" |'''[[پەڕگە:Fuad_Masum_2014.jpg|99x99پیکسڵ]]''' | align="center" |'''[[فوئاد مەعسووم|فووئاد مەعسووم]]''' '''{{small|(١٩٣٨)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''٢٤ی تەممووزی ٢٠١٤''' | align="center" |'''٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨''' | align="center" |'''٤ ساڵ''' | align="center" |[[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|'''یەکێتی نیشتمانی کوردستان''']] |- ! style="background:{{Patriotic Union of Kurdistan/meta/color}}; color:white;" |٨ | align="center" |'''[[پەڕگە:Barham_Salih_(cropped).jpg|104x104پیکسڵ]]''' | align="center" |'''[[بەرھەم ساڵح]]''' '''{{small|(١٩٦٠)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨''' | align="center" |'''١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢''' | align="center" |'''٥ ساڵ''' | align="center" |[[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|'''یەکێتیی نیشتمانی کوردستان''']] |- ! style="background:{{Patriotic Union of Kurdistan/meta/color}}; color:white;" |٩ | [[پەڕگە:Abdul Latif Rashid in 2023.jpg|80px]] | align="center" |'''[[لەتیف ڕەشید|عەبدولەتیف ڕەشید]]''' '''{{small|(١٩٤٤)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢''' | align="center" |'''١١ی نیسانی ٢٠٢٦''' | align="center" |'''٣ ساڵ''' | align="center" |[[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|'''یەکێتی نیشتمانی کوردستان''']] | |- ! style="background:{{Patriotic Union of Kurdistan/meta/color}}; color:white;" |١٠ | [[پەڕگە:نزار آميدي 2026.jpg|80px]] | align="center" |'''[[نزار ئامێدی]]''' '''{{small|١٩٦٨}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''١٢ی نیسانی ٢٠٢٦''' | align="center" | | align="center" | | align="center" |[[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|'''یەکێتی نیشتمانی کوردستان''']] | |} == ئەمانەش ببینە == * [[سەرۆک وەزیرانی عێراق]] * [[جێگری سەرۆکی عێراق]] * [[پێرستی سەرۆک وەزیرانی عێراق]] == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_presidents_of_Iraq|سەردێڕ=List of presidents of Iraq|زمان=ئینگلیزی|سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٠}}{{تووڵی دەروازە|عێراق|ژیاننامە|سیاسەت}} {{سەرۆک کۆمارەکانی عێراق}} [[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی عێراق]] [[پۆل:عێراق]] [[پۆل:سەرۆک کۆمارەکان]] [[پۆل:پێرستەکانی پەیوەندیدار بە عێراق]] [[پۆل:حکومەتی عێراق]] {{سەرچاوەکان}} hx99y2f17kcqo9rfclj3f3np9pm9b53 1580273 1580272 2026-05-02T20:08:09Z Hivja 64112 1580273 wikitext text/x-wiki '''[[سەرۆککۆماری عێراق]]''' بەپێی بڕگەکانی [[دەستووری عێراق|دەستووری ھەمیشەیی عێراقی ساڵی ٢٠٠٥]] نوێنەرایەتی سەروەریی وڵات دەکات، ھەروەھا پابەندبوون بە دەستوور و پاراستنی سەروەریی عێراق و سەربەخۆیی، سەروەری، یەکێتی و یەکپارچەیی خاک مسۆگەر دەکات. ماوەی خولی سەرۆکایەتی کۆمار چوار ساڵە، تەنھا یەک جار نوێ دەکرێتەوە. سەرۆک کۆمار لەلایەن [[ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق|ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقەوە]] ھەڵدەبژێردرێت. ئەم لیستە ھەموو ئەو کەسانە لەخۆدەگرێت کە لە ساڵی ١٩٥٨ ەوە وەک سەرۆکی دەوڵەت لە [[عێراق|کۆماری عێراقدا]] کاری کردووە. لەوانەش سەرۆکە کاتیەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=حسني،|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=p28IPQAACAAJ&dq=رؤساء+العراق&hl=ar&sa=X&redir_esc=y|سەردێڕ=رؤساء العراق، 1920-1958 م: دراسة في اتجاهات الحكم|ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=دار الحكمة،|زمان=ar|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220812093317/https://books.google.iq/books?id=p28IPQAACAAJ&dq=%D8%B1%D8%A4%D8%B3%D8%A7%D8%A1+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82&hl=ar&sa=X&redir_esc=y|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠٢٢}}</ref> [[سەددام حوسێن]] نزیکەی ٢٤ ساڵە ئەو پۆستەی بەدەستەوە بوو ئەمەش درێژترین ماوەی سەرۆکایەتی عێراقە. لەکاتێکدا [[عەبدولڕەحمان عارف]] کورترین ماوەی سەرۆکایەتی ھەیە، بەو پێیەی دوو ساڵ و ٣ مانگ حوکمڕانی کردووە. لە ڕووی تەمەنیشەوە [[عەبدولڕەحمان عارف]] بەتەمەترین سەرۆک کۆمار داددەنرێت کە بۆ ماوەی ٩١ ساڵ ژیاوە. لەکاتێکدا براکەی [[عەبدولسەلام عارف|, عەبدولسەلام عارف،]] کورتریین ماوە ژیاوە، بەو پێیەی لە تەمەنی ٤٥ ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە. ھەروەھا سەرۆک [[لەتیف ڕەشید]] بەتەمەنترین کەسە کە لە تەمەنی ٧٨ ساڵیدا پۆستی سەرۆکایەتی کۆماری عێراقی وەرگرتووە. [[عەبدولسەلام عارف]] جارێکی دیکە وەک گەنجترین سەرۆک کۆماری عێراق دەردەکەوێت کاتێک دەستبەکاربوو، بەو پێیەی تەمەنی ٤١ ساڵ بوو. ھەروەھا تاکە سەرۆک کۆماری عێراقە کە لە کاتی سەرۆکایەتیدا کۆچی دوایی کرد. سەرجەم سەرۆک کۆمارەکانی عێراق پێش ساڵی ٢٠٠٣ لە ڕێگەی کودەتاکانەوە گەیشتوونەتە سەرۆکایەتی کۆماری، جا کودەتای سەربازی ڕاگەیەندراو بێت یان ڕاگەیەندراو نەکراو. جگە لە [[عەبدولڕەحمان عارف]] کە بەپێی بڕگەکانی دەستوور کە لەو کاتەدا کاری پێدەکرا، بە یەکەم سەرۆکی ھەڵبژێردراو دادەنرێت. ھەروەھا عەبدولڕەحمان دوایین سەرۆک کۆماری عێراقە کە دوای [[کودەتای ١٧ی تەممووزی ١٩٦٨|کودەتایەکی سەربازی]] پۆستەکەی بەجێھێشتووە. لەکاتێکدا سەرۆکی کاتی پێش خۆی [[عەبدولڕەحمان بەزاز]] بە یەکەم کەسی مەدەنی دادەنرێت کە گەیشتووەتە پۆستی سەرۆکی کۆمار.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=PadLywAACAAJ&dq=رؤساء+العراق&hl=ar&sa=X&redir_esc=y|سەردێڕ=ذكريات هادي الجاوشلي: مع ملوك ورؤساء ورجالات العراق في العهدين الملكي والجمهوري|ڕێکەوت=٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=الدار العربية للموسوعات،|ژپنک=٩٧٨-٩٩٥٣-٥٦٣-٧٧-٠|زمان=ar|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220812093456/https://books.google.iq/books?id=PadLywAACAAJ&dq=%D8%B1%D8%A4%D8%B3%D8%A7%D8%A1+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82&hl=ar&sa=X&redir_esc=y|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠٢٢}}</ref> == سەرۆک کۆمارەکان == {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ ! rowspan="2" |'''ڕ.''' ! rowspan="2" |'''وێنەی سەرۆک''' ! rowspan="2" |'''ناوی سەرۆک''' '''{{small|(لەدایکبوون - مردن)}}''' ! rowspan="2" |'''ھەڵبژێردراو''' ! colspan="3" |'''ماوەی سەرۆکایەتی''' ! rowspan="2" |'''لایەنگری حیزبی''' |- !'''وەرگرتنی سەرۆکایەتی''' !'''دەرچوون لە سەرۆکایەتی''' !'''ماوە''' |- | colspan="8" bgcolor="lightgrey" align="center" |'''[[پەڕگە:Flag of Iraq (1959–1963).svg|30x30پیکسڵ]] → [[پەڕگە:Flag_of_Iraq_(1963-1991).svg|30x30پیکسڵ]] • [[کۆماری عێراق (١٩٥٨-١٩٦٨)|کۆماری عێراق]] ''([[حیزبی بەعسی عێراق|پێش حیزبی بەعس]])'' (١٩٥٨–١٩٦٨) • [[پەڕگە:Iraq_state_emblem_CoA_1959-1965_Qassem.svg|20x20پیکسڵ]] [[پەڕگە:COA_of_Iraq_(1965).svg|28x28پیکسڵ]]''' |- ! style="background:{{Military Rule/meta/color}}; color:black;" |١ | align="center" |'''[[پەڕگە:الربيعي.jpg|99x99پیکسڵ]]''' | align="center" |[[محەممەد نەجیب ئەل ڕەبیعی|'''محەممەد نەجیب ئەلڕەبیعی''']] '''{{small|(١٩٠٤–١٩٦٥)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''١٤ی تەممووزی ١٩٥٨''' | align="center" |'''٨ی شوباتی ١٩٦٣''' '''{{small|([[شۆڕشی ڕەمەزان|لابرا]])}}''' | align="center" |'''٤ ساڵ''' | align="center" |[[ھێزە چەکدارەکانی عێراق|'''سەرباز''']] |- ! style="background:{{Arab Socialist Union (Iraq)/meta/color}}; color:white;" |٢ | align="center" |'''[[پەڕگە:Abdul-salam-arif.jpg|112x112پیکسڵ]]''' | align="center" |[[عەبدولسەلام عارف|'''عەبدولسەلام عاڕف''']] '''{{small|(١٩٢١–١٩٦٦)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''٨ی شوباتی ١٩٦٣''' | align="center" |'''١٣ی نیسانی ١٩٦٦''' '''{{small|(تێکشکانی فڕۆکە)}}''' | align="center" |'''٣ ساڵ''' | align="center" |'''[[حیزبی بەعسی عێراق|حیزبی بەعس]]''' |- ! style="background:{{Arab Socialist Union (Iraq)/meta/color}}; color:white;" |— | align="center" |'''[[پەڕگە:Abdel-Rahman_Al-Bazzaz.jpg|112x112پیکسڵ]]''' | align="center" |'''[[عەبدولڕەحمان بەزاز]]''' '''{{small|(١٩١٢–١٩٧٣)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''١٣ی نیسانی ١٩٦٦''' | align="center" |'''١٦ی نیسانی ١٩٦٦''' | align="center" |'''٣ ڕۆژ''' | align="center" |[[یەکێتی سۆشیالیستی عەرەبی عێراقی|'''یەکێتی سۆشیالیستی عەرەبی''']] |- ! style="background:{{Arab Socialist Union (Iraq)/meta/color}}; color:white;" |٣ | align="center" |'''[[پەڕگە:Abdel-Rahman_Aref.jpg|112x112پیکسڵ]]''' | align="center" |[[عەبدولڕەحمان عارف|'''عەبدولڕەحمان عاڕف''']] '''{{small|(١٩١٦–٢٠٠٧)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''١٦ی نیسانی ١٩٦٦''' | align="center" |'''١٧ی تەممووزی ١٩٦٨''' | align="center" |'''٢ ساڵ''' '''(بەکوودەتا)''' | align="center" |'''[[ھێزە چەکدارەکانی عێراق|سەرباز]] /''' [[یەکێتی سۆشیالیستی عەرەبی عێراقی|'''یەکێتی سۆشیالیستی عەرەبی''']] |- | colspan="8" bgcolor="lightgrey" align="center" |'''[[پەڕگە:Flag_of_Iraq_(1963-1991).svg|30x30پیکسڵ]] → [[پەڕگە:Flag of Iraq (1991–2004).svg|30x30پیکسڵ]] • [[ڕژێمی بەعس|کۆماری عێراق]] ''([[حیزبی بەعسی عێراق|حیزبی بەعس]])'' (١٩٦٨–٢٠٠٣) • [[پەڕگە:COA_of_Iraq_(1965).svg|28x28پیکسڵ]] [[پەڕگە:Coat_of_arms_(emblem)_of_Iraq_1991-2004.svg|28x28پیکسڵ]]''' |- ! style="background:{{Arab Socialist Ba'ath Party – Iraq Region/meta/color}}; color:white;" |٤ | align="center" |'''[[پەڕگە:Ahmad_Hassan_el_Bakr.jpg|105x105پیکسڵ]]''' | align="center" |[[ئەحمەد حەسەن بەکر|'''ئەحمەد حەسەن ئەلبکر''']] '''{{small|(١٩١٤–١٩٨٢)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''١٧ی تەممووزی ١٩٦٨''' | align="center" |'''١٦ی تەممووزی ١٩٧٩''' | align="center" |'''١٠ ساڵ''' | align="center" |'''[[ھێزە چەکدارەکانی عێراق|سەرباز]] /''' '''[[حیزبی بەعسی عێراق|حیزبی بەعس]]''' {{small|([[یەکێتی سۆشیالیستی عەرەبی عێراقی|یەکێتی سۆشیالیستی عەرەبی]])}} |- ! style="background:{{Arab Socialist Ba'ath Party – Iraq Region/meta/color}}; color:white;" |٥ | align="center" |'''[[پەڕگە:Saddam_Hussein_in_1998.png|117x117پیکسڵ]]''' | align="center" |'''[[سەددام حوسێن|سەدام حووسێن ئەلمەجید]]''' '''{{small|(١٩٣٧–٢٠٠٦)}}''' | align="center" |'''١٩٩٥{{ھن}}٢٠٠٢''' | align="center" |'''١٦ی تەممووزی ١٩٧٩''' | align="center" |'''٩ی نیسانی ٢٠٠٣''' '''{{small|(بەھۆی داگیرکردنی عێراق لەلایەن ئەمریکاکانەوە ڕای کرد)}}''' | align="center" |'''٢٣ ساڵ''' | align="center" |'''[[حیزبی بەعسی عێراق|حیزبی بەعس]]''' |- | colspan="8" bgcolor="lightgrey" align="center" |'''[[پەڕگە:Flag of Iraq (1991–2004).svg|30x30پیکسڵ]] • ئەنجومەنی حوکمڕانی ئۆتۆنۆمی عێراق (٢٠٠٣–٢٠٠٤) • [[پەڕگە:Coat_of_arms_(emblem)_of_Iraq_1991-2004.svg|28x28پیکسڵ]]''' |- ! style="background:; color:;" |'''—''' | colspan="1" |'''[[پەڕگە:Seal_of_the_Coalition_Provisional_Authority_Iraq.svg|80x80پیکسڵ]]''' | colspan="1" |'''دەسەڵاتی ھاوپەیمانی کاتی{{efn|CPA سەرەتا بەڕێوەبردرا لەلایەن جەی گارنەر (٢١ی نیسان - ١٢ی ئایاری ٢٠٠٣)، پاشان لەلایەن [[پۆل برێمەر]]لە (١٢ی ئایار - ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٤).}}''' | colspan="1" |'''—''' | colspan="1" |'''٢١ی نیسانی ٢٠٠٣''' | colspan="1" |'''٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٤''' | colspan="1" |'''١ ساڵ''' |'''—''' |- | colspan="8" bgcolor="lightgrey" align="center" |'''[[پەڕگە:Flag of Iraq (2004–2008).svg|30x30پیکسڵ]] → [[پەڕگە:Flag_of_Iraq.svg|30x30پیکسڵ]] • [[عێراق|کۆماری عێراق]] (٢٠٠٤ - تا ئێستا) • [[پەڕگە:Coat_of_arms_(emblem)_of_Iraq_2008.svg|28x28پیکسڵ]]''' |- ! style="background:{{Independent politician/meta/color}}; color:black;" |— | align="center" |'''[[پەڕگە:Ghazi_Mashal_Ajil_al-Yawer_2004-06-01.jpg|100x100پیکسڵ]]''' | align="center" |[[غازی یاوەر|'''غازی مەشعەڵ''']] '''(١٩٥٨)''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٤''' | align="center" |'''٧ی نیسانی ٢٠٠٥''' | align="center" |'''٢٨٣ ڕۆژ''' | align="center" |'''سەربەخۆ''' |- ! style="background:{{Patriotic Union of Kurdistan/meta/color}}; color:white;" |٦ | align="center" |'''[[پەڕگە:Meetings_of_Presidents_participated_in_Nowruz_with_Ali_Khamenei_-_Tehran,_Iran_(Cropped_on_Talabani).jpg|102x102پیکسڵ]]''' | align="center" |'''[[جەلال تاڵەبانی]]''' '''{{small|(١٩٣٣–٢٠١٧)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''٧ی نیسانی ٢٠٠٥''' | align="center" |'''٢٤ی تەممووزی ٢٠١٤''' | align="center" |'''٩ ساڵ''' | align="center" |[[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|'''یەکێتی نیشتمانی کوردستان''']] |- ! style="background:{{Patriotic Union of Kurdistan/meta/color}}; color:white;" |٧ | align="center" |'''[[پەڕگە:Fuad_Masum_2014.jpg|99x99پیکسڵ]]''' | align="center" |'''[[فوئاد مەعسووم|فووئاد مەعسووم]]''' '''{{small|(١٩٣٨)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''٢٤ی تەممووزی ٢٠١٤''' | align="center" |'''٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨''' | align="center" |'''٤ ساڵ''' | align="center" |[[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|'''یەکێتی نیشتمانی کوردستان''']] |- ! style="background:{{Patriotic Union of Kurdistan/meta/color}}; color:white;" |٨ | align="center" |'''[[پەڕگە:Barham_Salih_(cropped).jpg|104x104پیکسڵ]]''' | align="center" |'''[[بەرھەم ساڵح]]''' '''{{small|(١٩٦٠)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨''' | align="center" |'''١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢''' | align="center" |'''٥ ساڵ''' | align="center" |[[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|'''یەکێتیی نیشتمانی کوردستان''']] |- ! style="background:{{Patriotic Union of Kurdistan/meta/color}}; color:white;" |٩ | [[پەڕگە:Abdul Latif Rashid in 2023.jpg|80px]] | align="center" |'''[[لەتیف ڕەشید|عەبدولەتیف ڕەشید]]''' '''{{small|(١٩٤٤)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢''' | align="center" |'''١١ی نیسانی ٢٠٢٦''' | align="center" |'''٣ ساڵ''' | align="center" |[[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|'''یەکێتی نیشتمانی کوردستان''']] | |- ! style="background:{{Patriotic Union of Kurdistan/meta/color}}; color:white;" |١٠ | [[پەڕگە:نزار آميدي 2026.jpg|80px]] | align="center" |'''[[نزار ئامێدی]]''' '''{{small|١٩٦٨}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''١٢ی نیسانی ٢٠٢٦''' | align="center" | | align="center" | | align="center" |[[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|'''یەکێتی نیشتمانی کوردستان''']] | |} == ئەمانەش ببینە == * [[سەرۆک وەزیرانی عێراق]] * [[جێگری سەرۆکی عێراق]] * [[پێرستی سەرۆک وەزیرانی عێراق]] == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_presidents_of_Iraq|سەردێڕ=List of presidents of Iraq|زمان=ئینگلیزی|سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٠}}{{تووڵی دەروازە|عێراق|ژیاننامە|سیاسەت}} {{سەرۆک کۆمارەکانی عێراق}} [[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی عێراق]] [[پۆل:عێراق]] [[پۆل:سەرۆک کۆمارەکان]] [[پۆل:پێرستەکانی پەیوەندیدار بە عێراق]] [[پۆل:حکومەتی عێراق]] {{سەرچاوەکان}} k81epthbe06wcyc7x03zse1sbkh8fua 1580274 1580273 2026-05-02T20:08:58Z Hivja 64112 1580274 wikitext text/x-wiki '''[[سەرۆککۆماری عێراق]]''' بەپێی بڕگەکانی [[دەستووری عێراق|دەستووری ھەمیشەیی عێراقی ساڵی ٢٠٠٥]] نوێنەرایەتی سەروەریی وڵات دەکات، ھەروەھا پابەندبوون بە دەستوور و پاراستنی سەروەریی عێراق و سەربەخۆیی، سەروەری، یەکێتی و یەکپارچەیی خاک مسۆگەر دەکات. ماوەی خولی سەرۆکایەتی کۆمار چوار ساڵە، تەنھا یەک جار نوێ دەکرێتەوە. سەرۆک کۆمار لەلایەن [[ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق|ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقەوە]] ھەڵدەبژێردرێت. ئەم لیستە ھەموو ئەو کەسانە لەخۆدەگرێت کە لە ساڵی ١٩٥٨ ەوە وەک سەرۆکی دەوڵەت لە [[عێراق|کۆماری عێراقدا]] کاری کردووە. لەوانەش سەرۆکە کاتیەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=حسني،|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=p28IPQAACAAJ&dq=رؤساء+العراق&hl=ar&sa=X&redir_esc=y|سەردێڕ=رؤساء العراق، 1920-1958 م: دراسة في اتجاهات الحكم|ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=دار الحكمة،|زمان=ar|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220812093317/https://books.google.iq/books?id=p28IPQAACAAJ&dq=%D8%B1%D8%A4%D8%B3%D8%A7%D8%A1+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82&hl=ar&sa=X&redir_esc=y|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠٢٢}}</ref> [[سەددام حوسێن]] نزیکەی ٢٤ ساڵە ئەو پۆستەی بەدەستەوە بوو ئەمەش درێژترین ماوەی سەرۆکایەتی عێراقە. لەکاتێکدا [[عەبدولڕەحمان عارف]] کورترین ماوەی سەرۆکایەتی ھەیە، بەو پێیەی دوو ساڵ و ٣ مانگ حوکمڕانی کردووە. لە ڕووی تەمەنیشەوە [[عەبدولڕەحمان عارف]] بەتەمەترین سەرۆک کۆمار داددەنرێت کە بۆ ماوەی ٩١ ساڵ ژیاوە. لەکاتێکدا براکەی [[عەبدولسەلام عارف|, عەبدولسەلام عارف،]] کورتریین ماوە ژیاوە، بەو پێیەی لە تەمەنی ٤٥ ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە. ھەروەھا سەرۆک [[لەتیف ڕەشید]] بەتەمەنترین کەسە کە لە تەمەنی ٧٨ ساڵیدا پۆستی سەرۆکایەتی کۆماری عێراقی وەرگرتووە. [[عەبدولسەلام عارف]] جارێکی دیکە وەک گەنجترین سەرۆک کۆماری عێراق دەردەکەوێت کاتێک دەستبەکاربوو، بەو پێیەی تەمەنی ٤١ ساڵ بوو. ھەروەھا تاکە سەرۆک کۆماری عێراقە کە لە کاتی سەرۆکایەتیدا کۆچی دوایی کرد. سەرجەم سەرۆک کۆمارەکانی عێراق پێش ساڵی ٢٠٠٣ لە ڕێگەی کودەتاکانەوە گەیشتوونەتە سەرۆکایەتی کۆماری، جا کودەتای سەربازی ڕاگەیەندراو بێت یان ڕاگەیەندراو نەکراو. جگە لە [[عەبدولڕەحمان عارف]] کە بەپێی بڕگەکانی دەستوور کە لەو کاتەدا کاری پێدەکرا، بە یەکەم سەرۆکی ھەڵبژێردراو دادەنرێت. ھەروەھا عەبدولڕەحمان دوایین سەرۆک کۆماری عێراقە کە دوای [[کودەتای ١٧ی تەممووزی ١٩٦٨|کودەتایەکی سەربازی]] پۆستەکەی بەجێھێشتووە. لەکاتێکدا سەرۆکی کاتی پێش خۆی [[عەبدولڕەحمان بەزاز]] بە یەکەم کەسی مەدەنی دادەنرێت کە گەیشتووەتە پۆستی سەرۆکی کۆمار.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=PadLywAACAAJ&dq=رؤساء+العراق&hl=ar&sa=X&redir_esc=y|سەردێڕ=ذكريات هادي الجاوشلي: مع ملوك ورؤساء ورجالات العراق في العهدين الملكي والجمهوري|ڕێکەوت=٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=الدار العربية للموسوعات،|ژپنک=٩٧٨-٩٩٥٣-٥٦٣-٧٧-٠|زمان=ar|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220812093456/https://books.google.iq/books?id=PadLywAACAAJ&dq=%D8%B1%D8%A4%D8%B3%D8%A7%D8%A1+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82&hl=ar&sa=X&redir_esc=y|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠٢٢}}</ref> == سەرۆک کۆمارەکان == {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ ! rowspan="2" |'''ڕ.''' ! rowspan="2" |'''وێنەی سەرۆک''' ! rowspan="2" |'''ناوی سەرۆک''' '''{{small|(لەدایکبوون - مردن)}}''' ! rowspan="2" |'''ھەڵبژێردراو''' ! colspan="3" |'''ماوەی سەرۆکایەتی''' ! rowspan="2" |'''لایەنگری حیزبی''' |- !'''وەرگرتنی سەرۆکایەتی''' !'''دەرچوون لە سەرۆکایەتی''' !'''ماوە''' |- | colspan="8" bgcolor="lightgrey" align="center" |'''[[پەڕگە:Flag of Iraq (1959–1963).svg|30x30پیکسڵ]] → [[پەڕگە:Flag_of_Iraq_(1963-1991).svg|30x30پیکسڵ]] • [[کۆماری عێراق (١٩٥٨-١٩٦٨)|کۆماری عێراق]] ''([[حیزبی بەعسی عێراق|پێش حیزبی بەعس]])'' (١٩٥٨–١٩٦٨) • [[پەڕگە:Iraq_state_emblem_CoA_1959-1965_Qassem.svg|20x20پیکسڵ]] [[پەڕگە:COA_of_Iraq_(1965).svg|28x28پیکسڵ]]''' |- ! style="background:{{Military Rule/meta/color}}; color:black;" |١ | align="center" |'''[[پەڕگە:الربيعي.jpg|99x99پیکسڵ]]''' | align="center" |[[محەممەد نەجیب ئەل ڕەبیعی|'''محەممەد نەجیب ئەلڕەبیعی''']] '''{{small|(١٩٠٤–١٩٦٥)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''١٤ی تەممووزی ١٩٥٨''' | align="center" |'''٨ی شوباتی ١٩٦٣''' '''{{small|([[شۆڕشی ڕەمەزان|لابرا]])}}''' | align="center" |'''٤ ساڵ''' | align="center" |[[ھێزە چەکدارەکانی عێراق|'''سەرباز''']] |- ! style="background:{{Arab Socialist Union (Iraq)/meta/color}}; color:white;" |٢ | align="center" |'''[[پەڕگە:Abdul-salam-arif.jpg|112x112پیکسڵ]]''' | align="center" |[[عەبدولسەلام عارف|'''عەبدولسەلام عاڕف''']] '''{{small|(١٩٢١–١٩٦٦)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''٨ی شوباتی ١٩٦٣''' | align="center" |'''١٣ی نیسانی ١٩٦٦''' '''{{small|(تێکشکانی فڕۆکە)}}''' | align="center" |'''٣ ساڵ''' | align="center" |'''[[حیزبی بەعسی عێراق|حیزبی بەعس]]''' |- ! style="background:{{Arab Socialist Union (Iraq)/meta/color}}; color:white;" |— | align="center" |'''[[پەڕگە:Abdel-Rahman_Al-Bazzaz.jpg|112x112پیکسڵ]]''' | align="center" |'''[[عەبدولڕەحمان بەزاز]]''' '''{{small|(١٩١٢–١٩٧٣)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''١٣ی نیسانی ١٩٦٦''' | align="center" |'''١٦ی نیسانی ١٩٦٦''' | align="center" |'''٣ ڕۆژ''' | align="center" |[[یەکێتی سۆشیالیستی عەرەبی عێراقی|'''یەکێتی سۆشیالیستی عەرەبی''']] |- ! style="background:{{Arab Socialist Union (Iraq)/meta/color}}; color:white;" |٣ | align="center" |'''[[پەڕگە:Abdel-Rahman_Aref.jpg|112x112پیکسڵ]]''' | align="center" |[[عەبدولڕەحمان عارف|'''عەبدولڕەحمان عاڕف''']] '''{{small|(١٩١٦–٢٠٠٧)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''١٦ی نیسانی ١٩٦٦''' | align="center" |'''١٧ی تەممووزی ١٩٦٨''' | align="center" |'''٢ ساڵ''' '''(بەکوودەتا)''' | align="center" |'''[[ھێزە چەکدارەکانی عێراق|سەرباز]] /''' [[یەکێتی سۆشیالیستی عەرەبی عێراقی|'''یەکێتی سۆشیالیستی عەرەبی''']] |- | colspan="8" bgcolor="lightgrey" align="center" |'''[[پەڕگە:Flag_of_Iraq_(1963-1991).svg|30x30پیکسڵ]] → [[پەڕگە:Flag of Iraq (1991–2004).svg|30x30پیکسڵ]] • [[ڕژێمی بەعس|کۆماری عێراق]] ''([[حیزبی بەعسی عێراق|حیزبی بەعس]])'' (١٩٦٨–٢٠٠٣) • [[پەڕگە:COA_of_Iraq_(1965).svg|28x28پیکسڵ]] [[پەڕگە:Coat_of_arms_(emblem)_of_Iraq_1991-2004.svg|28x28پیکسڵ]]''' |- ! style="background:{{Arab Socialist Ba'ath Party – Iraq Region/meta/color}}; color:white;" |٤ | align="center" |'''[[پەڕگە:Ahmad_Hassan_el_Bakr.jpg|105x105پیکسڵ]]''' | align="center" |[[ئەحمەد حەسەن بەکر|'''ئەحمەد حەسەن ئەلبکر''']] '''{{small|(١٩١٤–١٩٨٢)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''١٧ی تەممووزی ١٩٦٨''' | align="center" |'''١٦ی تەممووزی ١٩٧٩''' | align="center" |'''١٠ ساڵ''' | align="center" |'''[[ھێزە چەکدارەکانی عێراق|سەرباز]] /''' '''[[حیزبی بەعسی عێراق|حیزبی بەعس]]''' {{small|([[یەکێتی سۆشیالیستی عەرەبی عێراقی|یەکێتی سۆشیالیستی عەرەبی]])}} |- ! style="background:{{Arab Socialist Ba'ath Party – Iraq Region/meta/color}}; color:white;" |٥ | align="center" |'''[[پەڕگە:Saddam_Hussein_in_1998.png|117x117پیکسڵ]]''' | align="center" |'''[[سەددام حوسێن|سەدام حووسێن ئەلمەجید]]''' '''{{small|(١٩٣٧–٢٠٠٦)}}''' | align="center" |'''١٩٩٥{{ھن}}٢٠٠٢''' | align="center" |'''١٦ی تەممووزی ١٩٧٩''' | align="center" |'''٩ی نیسانی ٢٠٠٣''' '''{{small|(بەھۆی داگیرکردنی عێراق لەلایەن ئەمریکاکانەوە ڕای کرد)}}''' | align="center" |'''٢٣ ساڵ''' | align="center" |'''[[حیزبی بەعسی عێراق|حیزبی بەعس]]''' |- | colspan="8" bgcolor="lightgrey" align="center" |'''[[پەڕگە:Flag of Iraq (1991–2004).svg|30x30پیکسڵ]] • ئەنجومەنی حوکمڕانی ئۆتۆنۆمی عێراق (٢٠٠٣–٢٠٠٤) • [[پەڕگە:Coat_of_arms_(emblem)_of_Iraq_1991-2004.svg|28x28پیکسڵ]]''' |- ! style="background:; color:;" |'''—''' | colspan="1" |'''[[پەڕگە:Seal_of_the_Coalition_Provisional_Authority_Iraq.svg|80x80پیکسڵ]]''' | colspan="1" |'''دەسەڵاتی ھاوپەیمانی کاتی{{efn|CPA سەرەتا بەڕێوەبردرا لەلایەن جەی گارنەر (٢١ی نیسان - ١٢ی ئایاری ٢٠٠٣)، پاشان لەلایەن [[پۆل برێمەر]]لە (١٢ی ئایار - ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٤).}}''' | colspan="1" |'''—''' | colspan="1" |'''٢١ی نیسانی ٢٠٠٣''' | colspan="1" |'''٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٤''' | colspan="1" |'''١ ساڵ''' |'''—''' |- | colspan="8" bgcolor="lightgrey" align="center" |'''[[پەڕگە:Flag of Iraq (2004–2008).svg|30x30پیکسڵ]] → [[پەڕگە:Flag_of_Iraq.svg|30x30پیکسڵ]] • [[عێراق|کۆماری عێراق]] (٢٠٠٤ - تا ئێستا) • [[پەڕگە:Coat_of_arms_(emblem)_of_Iraq_2008.svg|28x28پیکسڵ]]''' |- ! style="background:{{Independent politician/meta/color}}; color:black;" |— | align="center" |'''[[پەڕگە:Ghazi_Mashal_Ajil_al-Yawer_2004-06-01.jpg|100x100پیکسڵ]]''' | align="center" |[[غازی یاوەر|'''غازی مەشعەڵ''']] '''(١٩٥٨)''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٤''' | align="center" |'''٧ی نیسانی ٢٠٠٥''' | align="center" |'''٢٨٣ ڕۆژ''' | align="center" |'''سەربەخۆ''' |- ! style="background:{{Patriotic Union of Kurdistan/meta/color}}; color:white;" |٦ | align="center" |'''[[پەڕگە:Meetings_of_Presidents_participated_in_Nowruz_with_Ali_Khamenei_-_Tehran,_Iran_(Cropped_on_Talabani).jpg|102x102پیکسڵ]]''' | align="center" |'''[[جەلال تاڵەبانی]]''' '''{{small|(١٩٣٣–٢٠١٧)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''٧ی نیسانی ٢٠٠٥''' | align="center" |'''٢٤ی تەممووزی ٢٠١٤''' | align="center" |'''٩ ساڵ''' | align="center" |[[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|'''یەکێتی نیشتمانی کوردستان''']] |- ! style="background:{{Patriotic Union of Kurdistan/meta/color}}; color:white;" |٧ | align="center" |'''[[پەڕگە:Fuad_Masum_2014.jpg|99x99پیکسڵ]]''' | align="center" |'''[[فوئاد مەعسووم|فووئاد مەعسووم]]''' '''{{small|(١٩٣٨)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''٢٤ی تەممووزی ٢٠١٤''' | align="center" |'''٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨''' | align="center" |'''٤ ساڵ''' | align="center" |[[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|'''یەکێتی نیشتمانی کوردستان''']] |- ! style="background:{{Patriotic Union of Kurdistan/meta/color}}; color:white;" |٨ | align="center" |'''[[پەڕگە:Barham_Salih_(cropped).jpg|104x104پیکسڵ]]''' | align="center" |'''[[بەرھەم ساڵح]]''' '''{{small|(١٩٦٠)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨''' | align="center" |'''١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢''' | align="center" |'''٥ ساڵ''' | align="center" |[[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|'''یەکێتیی نیشتمانی کوردستان''']] |- ! style="background:{{Patriotic Union of Kurdistan/meta/color}}; color:white;" |٩ | [[پەڕگە:Abdul Latif Rashid in 2023.jpg|80px]] | align="center" |'''[[لەتیف ڕەشید|عەبدولەتیف ڕەشید]]''' '''{{small|(١٩٤٤)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢''' | align="center" |'''١١ی نیسانی ٢٠٢٦''' | align="center" |'''٣ ساڵ''' | align="center" |[[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|'''یەکێتی نیشتمانی کوردستان''']] | |- ! style="background:{{Patriotic Union of Kurdistan/meta/color}}; color:white;" |١٠ | [[پەڕگە:نزار آميدي 2026.jpg|80px]] | align="center" |'''[[نزار ئامێدی]]''' '''{{small|(١٩٦٨)}}''' | align="center" |'''—''' | align="center" |'''١٢ی نیسانی ٢٠٢٦''' | align="center" | | align="center" | | align="center" |[[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|'''یەکێتی نیشتمانی کوردستان''']] | |} == ئەمانەش ببینە == * [[سەرۆک وەزیرانی عێراق]] * [[جێگری سەرۆکی عێراق]] * [[پێرستی سەرۆک وەزیرانی عێراق]] == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_presidents_of_Iraq|سەردێڕ=List of presidents of Iraq|زمان=ئینگلیزی|سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٠}}{{تووڵی دەروازە|عێراق|ژیاننامە|سیاسەت}} {{سەرۆک کۆمارەکانی عێراق}} [[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی عێراق]] [[پۆل:عێراق]] [[پۆل:سەرۆک کۆمارەکان]] [[پۆل:پێرستەکانی پەیوەندیدار بە عێراق]] [[پۆل:حکومەتی عێراق]] {{سەرچاوەکان}} nualjm4qdo5dfs2w63eqxeh0oa8l84b 1 164148 1580169 1577216 2026-05-02T14:40:56Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1580169 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[فیلمۆگرافیی ئەنجڵینا جۆڵی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=676175 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20200217051053/https://movies.ndtv.com/hollywood/angelina-jolie-from-i-girl-i-almost-i-interrupted-i-to-i-a-mighty-heart-i-656523 بۆ http://movies.ndtv.com/hollywood/angelina-jolie-from-i-girl-i-almost-i-interrupted-i-to-i-a-mighty-heart-i-656523 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20191101154318/https://etcanada.com/news/376586/angelina-jolie-and-david-oyelowo-reveal-filming-has-ended-on-come-away-with-sweet-photo-see-her-new-look/ بۆ https://etcanada.com/news/376586/angelina-jolie-and-david-oyelowo-reveal-filming-has-ended-on-come-away-with-sweet-photo-see-her-new-look/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٣:٠٩، ٢٢ی نیسانی ٢٠٢٠ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[فیلمۆگرافیی ئەنجلینا جۆولی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=828766 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150704073545/http://www.boxofficemojo.com/genres/chart/?id=actionheroine.htm&sort=opengross&order=DESC&p=.htm بۆ https://www.boxofficemojo.com/genres/chart/?id=actionheroine.htm&sort=opengross&order=DESC&p=.htm زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٤:٥٦، ٢٥ی ئابی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[فیلمۆگرافیی ئەنجلینا جۆولی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=833066 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150403015833/http://www.rottentomatoes.com/m/kung_fu_panda_holiday_special/ بۆ https://www.rottentomatoes.com/m/kung_fu_panda_holiday_special/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٧:٤٢، ١ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٣ بەستەری دەرەکیی [[فیلمۆگرافیی ئەنجلینا جۆولی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=843379 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150701002041/http://www.goldenglobes.com/angelina-jolie بۆ http://www.goldenglobes.com/angelina-jolie زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150704073545/http://www.boxofficemojo.com/genres/chart/?id=actionheroine.htm&sort=opengross&order=DESC&p=.htm بۆ https://www.boxofficemojo.com/genres/chart/?id=actionheroine.htm&sort=opengross&order=DESC&p=.htm زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150403015833/http://www.rottentomatoes.com/m/kung_fu_panda_holiday_special/ بۆ https://www.rottentomatoes.com/m/kung_fu_panda_holiday_special/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٥:٥٨، ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٣ بەستەری دەرەکیی [[فیلمۆگرافیی ئەنجلینا جۆولی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=995626 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150701002041/http://www.goldenglobes.com/angelina-jolie بۆ http://www.goldenglobes.com/angelina-jolie زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150610184704/http://www.radiotimes.com/film/8hyj/girl-interrupted بۆ http://www.radiotimes.com/film/8hyj/girl-interrupted زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150610192933/http://www.radiotimes.com/film/cm8rd/lara-croft-tomb-raider بۆ http://www.radiotimes.com/film/cm8rd/lara-croft-tomb-raider زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٧:٠١، ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[فیلمۆگرافیی ئەنجلینا جۆولی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1106755 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180502165728/http://deadline.com/2018/05/helen-mirren-danny-devito-disney-the-one-and-only-ivan-movie-1202380544/ بۆ https://deadline.com/2018/05/helen-mirren-danny-devito-disney-the-one-and-only-ivan-movie-1202380544/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٢:٢٩، ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[فیلمۆگرافیی ئەنجلینا جۆولی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1108444 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20191101154318/https://etcanada.com/news/376586/angelina-jolie-and-david-oyelowo-reveal-filming-has-ended-on-come-away-with-sweet-photo-see-her-new-look/ بۆ https://etcanada.com/news/376586/angelina-jolie-and-david-oyelowo-reveal-filming-has-ended-on-come-away-with-sweet-photo-see-her-new-look/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٧:٠٣، ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[فیلمۆگرافیی ئەنجلینا جۆولی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1218324 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20161018231802/http://www.allmovie.com/movie/george-wallace-v162587/cast-crew بۆ https://www.allmovie.com/movie/george-wallace-v162587/cast-crew زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٣:١٧، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١٣ بەستەری دەرەکیی [[فیلمۆگرافیی ئەنجلینا جۆولی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1218653 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180814135056/https://www.allmovie.com/movie/love-is-all-there-is-v136338/cast-crew بۆ https://www.allmovie.com/movie/love-is-all-there-is-v136338/cast-crew زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160316172110/http://www.allmovie.com/movie/mojave-moon-v136297/cast-crew بۆ https://www.allmovie.com/movie/mojave-moon-v136297/cast-crew زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20161018224712/http://www.allmovie.com/movie/hells-kitchen-nyc-v174339/cast-crew بۆ https://www.allmovie.com/movie/hells-kitchen-nyc-v174339/cast-crew زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20161018225016/http://www.allmovie.com/movie/playing-by-heart-v174296/cast-crew بۆ https://www.allmovie.com/movie/playing-by-heart-v174296/cast-crew زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20161018225506/http://www.allmovie.com/movie/pushing-tin-v179428/cast-crew بۆ https://www.allmovie.com/movie/pushing-tin-v179428/cast-crew زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150512223028/http://www.allmovie.com/movie/the-bone-collector-v181074/cast-crew بۆ https://www.allmovie.com/movie/the-bone-collector-v181074/cast-crew زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20161018224503/http://www.allmovie.com/movie/life-or-something-like-it-v260905/cast-crew بۆ https://www.allmovie.com/movie/life-or-something-like-it-v260905/cast-crew زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20161018224500/http://www.allmovie.com/movie/beyond-borders-v284691/cast-crew بۆ https://www.allmovie.com/movie/beyond-borders-v284691/cast-crew زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150306090028/http://www.allmovie.com/movie/shark-tale-v286678/cast-crew بۆ https://www.allmovie.com/movie/shark-tale-v286678/cast-crew زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20161018225248/http://www.allmovie.com/movie/sky-captain-and-the-world-of-tomorrow-v288387/cast-crew بۆ https://www.allmovie.com/movie/sky-captain-and-the-world-of-tomorrow-v288387/cast-crew زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20161018224722/http://www.allmovie.com/movie/alexander-v288641/cast-crew بۆ https://www.allmovie.com/movie/alexander-v288641/cast-crew زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180814171817/https://www.allmovie.com/movie/trudell-v318158/cast-crew بۆ https://www.allmovie.com/movie/trudell-v318158/cast-crew زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20161018225031/http://www.allmovie.com/movie/the-good-shepherd-v317817/cast-crew بۆ https://www.allmovie.com/movie/the-good-shepherd-v317817/cast-crew زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٠:٢٠، ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[فیلمۆگرافیی ئەنجلینا جۆولی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1222297 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180722011511/http://www.mtv.com/news/1472484/korn-do-time-for-lara-croft/ بۆ http://www.mtv.com/news/1472484/korn-do-time-for-lara-croft/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٧:٤١، ٣ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢٠ بەستەری دەرەکیی [[فیلمۆگرافیی ئەنجلینا جۆولی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1326415 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150704141003/http://www.ew.com/article/2014/06/23/maleficent-is-angelina-jolies-top-earning-film بۆ https://www.ew.com/article/2014/06/23/maleficent-is-angelina-jolies-top-earning-film زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180814135056/https://www.allmovie.com/movie/love-is-all-there-is-v136338/cast-crew بۆ https://www.allmovie.com/movie/love-is-all-there-is-v136338/cast-crew زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160316172110/http://www.allmovie.com/movie/mojave-moon-v136297/cast-crew بۆ https://www.allmovie.com/movie/mojave-moon-v136297/cast-crew زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20161018224712/http://www.allmovie.com/movie/hells-kitchen-nyc-v174339/cast-crew بۆ https://www.allmovie.com/movie/hells-kitchen-nyc-v174339/cast-crew زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20161018225016/http://www.allmovie.com/movie/playing-by-heart-v174296/cast-crew بۆ https://www.allmovie.com/movie/playing-by-heart-v174296/cast-crew زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20161018225506/http://www.allmovie.com/movie/pushing-tin-v179428/cast-crew بۆ https://www.allmovie.com/movie/pushing-tin-v179428/cast-crew زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150512223028/http://www.allmovie.com/movie/the-bone-collector-v181074/cast-crew بۆ https://www.allmovie.com/movie/the-bone-collector-v181074/cast-crew زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150610184704/http://www.radiotimes.com/film/8hyj/girl-interrupted بۆ http://www.radiotimes.com/film/8hyj/girl-interrupted زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150610192933/http://www.radiotimes.com/film/cm8rd/lara-croft-tomb-raider بۆ http://www.radiotimes.com/film/cm8rd/lara-croft-tomb-raider زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20161018224503/http://www.allmovie.com/movie/life-or-something-like-it-v260905/cast-crew بۆ https://www.allmovie.com/movie/life-or-something-like-it-v260905/cast-crew زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20161018224500/http://www.allmovie.com/movie/beyond-borders-v284691/cast-crew بۆ https://www.allmovie.com/movie/beyond-borders-v284691/cast-crew زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150306090028/http://www.allmovie.com/movie/shark-tale-v286678/cast-crew بۆ https://www.allmovie.com/movie/shark-tale-v286678/cast-crew زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20161018225248/http://www.allmovie.com/movie/sky-captain-and-the-world-of-tomorrow-v288387/cast-crew بۆ https://www.allmovie.com/movie/sky-captain-and-the-world-of-tomorrow-v288387/cast-crew زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20161018224722/http://www.allmovie.com/movie/alexander-v288641/cast-crew بۆ https://www.allmovie.com/movie/alexander-v288641/cast-crew زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180814171817/https://www.allmovie.com/movie/trudell-v318158/cast-crew بۆ https://www.allmovie.com/movie/trudell-v318158/cast-crew زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20161018225031/http://www.allmovie.com/movie/the-good-shepherd-v317817/cast-crew بۆ https://www.allmovie.com/movie/the-good-shepherd-v317817/cast-crew زیاد کرا *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ https://etcanada.com/news/376586/angelina-jolie-and-david-oyelowo-reveal-filming-has-ended-on-come-away-with-sweet-photo-see-her-new-look/ *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180502165728/http://deadline.com/2018/05/helen-mirren-danny-devito-disney-the-one-and-only-ivan-movie-1202380544/ بۆ https://deadline.com/2018/05/helen-mirren-danny-devito-disney-the-one-and-only-ivan-movie-1202380544/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20161018231802/http://www.allmovie.com/movie/george-wallace-v162587/cast-crew بۆ https://www.allmovie.com/movie/george-wallace-v162587/cast-crew زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180722011511/http://www.mtv.com/news/1472484/korn-do-time-for-lara-croft/ بۆ http://www.mtv.com/news/1472484/korn-do-time-for-lara-croft/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٣:٤١، ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[فیلمۆگرافیی ئەنجلینا جۆولی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1377494 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160304065316/http://articles.philly.com/1997-08-24/entertainment/25569021_1_george-wallace-arthur-bremer-alabama-gov بۆ http://articles.philly.com/1997-08-24/entertainment/25569021_1_george-wallace-arthur-bremer-alabama-gov زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160304085943/http://articles.philly.com/1997-05-16/entertainment/25564646_1_janice-woods-windle-true-women-annabeth-gish بۆ http://articles.philly.com/1997-05-16/entertainment/25564646_1_janice-woods-windle-true-women-annabeth-gish زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٢:٣٤، ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[فیلمۆگرافیی ئەنجلینا جۆولی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1577215 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150614213045/http://www.ew.com/article/2003/04/25/lara-croft-tomb-raider-cradle-life بۆ https://www.ew.com/article/2003/04/25/lara-croft-tomb-raider-cradle-life زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150615005226/http://www.ew.com/article/2011/07/06/forbes-top-paid-actresses-angelina-jolie-sarah-jessica-parker بۆ https://www.ew.com/article/2011/07/06/forbes-top-paid-actresses-angelina-jolie-sarah-jessica-parker زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٥:١٤، ٢٤ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[فیلمۆگرافیی ئەنجلینا جۆولی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1580168 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150615205206/http://www.mid-day.com/articles/birthday-special-10-interesting-facts-about-angelina-jolie/16265184 بۆ http://www.mid-day.com/articles/birthday-special-10-interesting-facts-about-angelina-jolie/16265184 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٤:٤٠، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) 097zxqxohqu3w30fyuynezh6wc9bbks 0 165665 1580338 1546408 2026-05-03T06:18:43Z 1silent scientist 51740 1580338 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:AktashPrishtina.JPG|چەپ|وێنۆک]] [[پەڕگە:Sanaa_Night,_Yemen_(10283232685).jpg|وێنۆک|ڕەنگدانەوەی ڕووناکیی شەقامەکان بەسەر ئاسمانی شاردا.]] '''ڕووناکیی شەقامەکان''' یان '''گلۆپی شەقامەکان''' بریتییە لە ڕووناککردنەوەی شەقام و کوچە و کۆڵانەکان کە بە زۆری لە لایەن حکومەتەکانەوە جێبەجێ دەکرێت وەک بەشێک لە خزمەتگوزاری،<ref>https://web.archive.org/web/20200312073931/https://www.jstor.org/topic/streetlights/</ref> ڕووناککردنەوەی شەقامەکان لە کۆنەوە ھەر ھەبووە، سەردەمانێک گلۆپی زەیتی و ئاگردان و مەشخەڵی جۆر بەجۆر بەکارھاتووە بۆ ڕووناککردنەوەی شەقامەکان،<ref>https://web.archive.org/web/20200511081836/http://www.getty.edu/vow/AATFullDisplay?find=&logic=AND&note=&subjectid=300101536</ref> بەڵام لە ڕۆژگاری ھاوچەرخی ئەمڕۆماندا ستوونی گلۆپداری کارەبایی بەکاردێت بۆ ڕووناککردنەوەی شەقام و کۆڵان و باخچە و گۆرەپانە گشتییەکان.<ref>https://web.archive.org/web/20191210090402/https://d-nb.info/gnd/4129991-7</ref> == مێژوو == === سەردەمی پێش پیشەسازی === چرایە سەرەتایییەکان لە شارستانییەتەکانی [[یۆنانی کۆن]] و [[ڕۆمانی کۆن]]دا بەکارھێنراون، کە تێیدا ڕووناکی بە پلەی یەکەم بۆ مەبەستی [[ڕووناککردنەوەی ئاسایشی|ئاسایش]] بەکارھاتووە، ھەم بۆ پاراستنی ڕێبوارەکان لە ھەڵکەوتن لەسەر ڕێگاکە و ھەم بۆ دوورخستنەوەی دزە ئەگەرییەکان. لەو سەردەمەدا، چرای [[ڕۆن]]ی بە شێوەیەکی سەرەکی بەکاردەھات، چونکە بڵێسەیەکی کەم و تەمەن درێژی دابین دەکرد. ئەو [[کۆیلە]]یەی بەرپرسیار بوو لە داگیرساندنی چرای ڕۆنی لە بەردەم ڤێلا ڕۆمانییەکاندا پێی دەگوترا «لانترناریۆس».<ref>{{cite journal |last=de Beer |first=E. S. |date=1941 |title=The Early History of London Street-Lighting |journal=History |volume=25 |issue=100 |pages=311–324 |doi=10.1111/j.1468-229X.1941.tb00748.x |jstor=24401837 |issn=0018-2648}}</ref> بە وتەی [[ئێدوین ھێسکۆت]]، «ڕۆمانەکان شەقامەکانیان بە چرای ڕۆنی ڕووناک دەکردەوە، و شارەکان لە [[بەغدا]]وە تا [[کۆردۆبا، ئیسپانیا|کۆردۆبا]] بە ھەمان شێوە ڕووناک دەکرانەوە لە کاتێکدا زۆربەی ئەورووپا لەوەدا دەژیا کە ئێستا وەک نەریتێکی لێ ھاتووە پێی بگوترێت «سەردەمە تاریکەکان» بەڵام لە ڕوانگەی ڕووناککردنەوەی شەقامەکانەوە، ڕێک ئەوە بوون.»<ref name="Heathcote-2021-architectural-review">{{cite web |author1=Edwin Heathcote |author1-link=Edwin Heathcote |title=From pillar to lamp post: lighting city streets |url=https://www.architectural-review.com/essays/from-pillar-to-lamp-post-lighting-city-streets |publisher=Architectural Review |access-date=15 May 2023 |date=7 September 2021}}</ref><ref name="Heathcote-2015-Financial Times">{{cite web |last=Heathcote |first=Edwin |title=Architecture: how street lights have illuminated city life |url=https://www.ft.com/content/5f4dfbc2-c32c-11e4-9c27-00144feab7de |work=Financial Times |location=London |date=13 March 2015 |access-date=15 May 2023}}</ref> ئەو کەسانەی کە پێیان دەگوترا «کوڕانی مەشخەڵھەڵگر» خەڵکیان لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر لە ناو شەقامە تەمومژاوی و پێچاوپێچەکانی شارۆچکەکانی [[سەدەکانی ناوەڕاست]]دا یاوەری دەکرد. پێش چرا [[گڕی سپی|تیشکدەرەکان]]، ڕووناککردنەوەی [[مۆم]] لە شارەکاندا بەکار دەھێنرا. چرایە سەرەتایییەکان پێویستیان بەوە بوو کە «داگیرسێنەرێکی چرا» لە کاتی [[زەردەپەڕ]]دا بە ناو شارەکەدا بگەڕێت و ھەر یەک لە چراکان داگیرسێنێت. بەپێی ھەندێک سەرچاوە، ڕووناککردنەوە لە لەندەن لە ساڵی ١٤١٧ لەلایەن سێر [[ھێنری بارتۆن]]، [[شارەداری لەندەن]]، فەرمانی پێ کراوە، ئەگەرچی ھیچ بەڵگەیەکی ڕژد <small>(جدی)</small> لەسەر ئەمە نییە.<ref>Roskell, J. S. and Clark, L. and Rawcliffe, C. (editors) [http://www.historyofparliamentonline.org/volume/1386-1421/member/barton-henry-1435 BARTON, Henry (d.1435), of London. – History of Parliament Online] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140816045930/http://www.historyofparliamentonline.org/volume/1386-1421/member/barton-henry-1435 |date=16 August 2014}}, ''The History of Parliament: the House of Commons 1386–1421''. {{ISBN|9780862999438}}. 1993.</ref> [[پەڕگە:P1250908 Paris Ier Pont Neuf mobilier urbain rwk.jpg|وێنۆک|upright|وردەکاریی بنکەی چرایەکی شەقام لە [[پاریس]]]] ڕووناککردنەوەی گشتیی شەقامەکان بۆ یەکەمجار لە سەدەی ١٦ەمدا پەرەی سەند،<ref>{{cite journal | title = The Policing of Street Lighting | first = Wolfgang | last = Schivelbusch | journal = Yale French Studies| number = 73 | year = 1987 | pages = 61–74 | doi = 10.2307/2930197 | jstor = 2930197 }}</ref> و دوای دۆزینەوەی فانۆسەکان بە پەنجەرەی شووشەیی لەلایەن ئێدموند ھێمینگ لە لەندەن و [[یان ڤان دێر ھایدن]] لە ئەمستردام خێراتر بوو،<ref>Ekirch, A. Roger, 1950At day's close : night in times past / A. Roger Ekirch.—Ist ed. p.72 ISBN 0-393-05089-0, W. W. Norton & Company, Inc., 500 Fifth Avenue, New York, N.Y. 10110 Www.wwnorton.com</ref> کە بڕی ڕووناکییەکەی بە شێوەیەکی زۆر باشتر کرد. لە ساڵی ١٥٨٨دا پەرلەمانی پاریس بڕیاری دا کە مەشخەڵێک لە ھەر یەکتربڕینێکدا دابنرێت و داگیرسێنرێت، و لە ساڵی ١٥٩٤دا پۆلیس ئەمەی گۆڕی بۆ فانۆس.{{Sfn|Fierro|1996|pages=835–836}} لەگەڵ ئەوەشدا، لە ناوەڕاستی سەدەی ١٧دا ئەوە کارێکی باو بوو بۆ گەشتیاران کە ھەڵگرێکی فانۆس بەکرێ بگرن ئەگەر ناچار بوونایە شەوانە بە ناو شەقامە تاریک و پێچاوپێچەکاندا بڕۆن.<ref>{{cite journal | title = Art V. Social Life of England and France, A Comparative View of the Social Life of England and France, from the Restoration of Charles II. to the French Revolution. By the Editor of Madame du Deffand's Letters | journal = Southern Journal | number = XII | date = November 1830 | location = Charleston | publisher = A. E. Miller | page = 395 | url = https://books.google.com/books?id=gbIRAAAAYAAJ&pg=PA395 | quote = Until 1662, the streets of Paris were so dark and dangerous, that the monopoly of flambeau-bearers and lantern-carriers was established for the security of night visiting in Paris.}}</ref> شا [[لویسی چواردەھەم]] لە ساڵی ١٦٦٧دا ڕێگەی بە چاکسازییە بەرفراوانەکان لە [[پاریس]] دا، کە بریتی بوو لە دانان و چاککردنەوەی چراکان لە شەقامەکان و یەکتربڕینەکاندا، ھەروەھا سزای توند بۆ تێکدان یان دزینی کەرەستەکان دیاری کرا.<ref name=Tucker>{{citation | url = https://www.laphamsquarterly.org/roundtable/how-paris-became-city-light | title = How Paris Became the City of Light: Louis XIV hires the city's first police chief | first = Holly | last = Tucker | date = 22 March 2017 | work = Lapham's Quarterly | access-date = 17 February 2020}}</ref> پاریس تا کۆتایی سەدەی ١٧ زیاتر لە ٢٧٠٠ چرای شەقامی ھەبوو،<ref name=Tucker /> و تا ساڵی ١٧٣٠ دوو ئەوەندە زیادی کرد.<ref>{{cite book | title = What We Did in Bed: A Horizontal History | first1 = Brian | last1 = Fagan | first2 = Nadia | last2 = Durrani | year = 2019 | publisher = Yale University Press | location = New Haven and London | isbn = 978-0-300-22388-0 | page = 41}}</ref> لەژێر ئەم سیستمەدا، شەقامەکان بە فانۆسەکان ڕووناک دەکرانەوە کە بە دووری ٢٠ یارد (١٨ مەتر) لە یەکترەوە لەسەر پەتێک لە ناوەڕاستی شەقامەکەدا لە بەرزی ٢٠ پێ (٦ مەتر) ھەڵدەواسران؛ وەک گەشتیارێکی ئینگلیزی لە ساڵی ١٦٩٨دا بە پەرۆشییەوە نووسیویەتی: «شەقامەکان ھەموو زستان و تەنانەت لە کاتی مانگی پڕیشدا ڕووناکن!»{{sfn|Fierro|1996|page=837}} لە لەندەن، ڕووناککردنەوەی گشتیی شەقامەکان لە دەوروبەری کۆتایی سەدەی ١٧ جێبەجێ کرا؛ [[بیروەرییە ڕۆژانەکان|ڕۆژنامەنووسێکی یاداشتەکان]] لە ساڵی ١٧١٢دا نووسیویەتی «لە تەواوی ڕێگاکەدا، بە ناو ھاید پارکدا تا کۆشکی شاژن لە کێنسینگتۆن، فانۆسەکان بۆ ڕووناککردنەوەی ڕێگاکان لە شەوە تاریکەکاندا دانرابوون.»<ref name=Millar>{{cite journal | url = https://books.google.com/books?id=oz08AQAAMAAJ&pg=185 | title = Historical Sketch of Street Lighting | first = Preston S. | last = Millar | pages = 185–202 | journal = Transactions of the Illuminating Engineering Society | publisher = Illuminating Engineering Society | location = New York City | volume = XV | number = 3 | date = 30 April 1920}}</ref> فانۆسێکی ڕۆنیی زۆر باشتر کراو، کە پێی دەگوترا «ڕێڤێربێر»، لە ساڵی ١٧٤٥دا ناسێنرا و لە ساڵانی دواتردا پەرەی پێ درا. ئەو ڕووناکییەی لەم «ڕێڤێربێرانە» دەردەچوو زۆر گەشاوەتر بوو، بە جۆرێک کە ھەندێک کەس گازندەیان لە درەوشانەوەی بێزارکەری دەکرد.<ref name=Millar /> ئەم چرایانە بە سەرەوەی ستوونی چراکانەوە دەبەستران؛ تا ساڵی ١٨١٧، ٤٦٩٤ چرا لە شەقامەکانی پاریسدا ھەبوون. لە کاتی [[شۆڕشی فەڕەنسا]]دا (١٧٨٩–١٧٩٩)، شۆڕشگێڕەکان بۆیان دەرکەوت کە ستوونی چراکان شوێنێکی گونجاوە بۆ ھەڵواسینی ئەرستۆکراتەکان و نەیارەکانی تر.{{Sfn|Fierro|1996|page=836}} == ئەمانەش ببینە == * [[قوللەی ئاگرین]] * [[ستوونی ڕووناکیی زیرەک]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Street lights|ڕووناکیی شەقامەکان}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|نژیاروانی|تەکنۆلۆژیا|ئەندازیاری}} {{نژیاروانی-کۆلکە}} [[پۆل:پلاندانانی شار]] fpdyaoyhcfmu9c3xxc6du4l3u22eifa 1580339 1580338 2026-05-03T06:19:03Z 1silent scientist 51740 /* بەستەرە دەرەکییەکان */ 1580339 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:AktashPrishtina.JPG|چەپ|وێنۆک]] [[پەڕگە:Sanaa_Night,_Yemen_(10283232685).jpg|وێنۆک|ڕەنگدانەوەی ڕووناکیی شەقامەکان بەسەر ئاسمانی شاردا.]] '''ڕووناکیی شەقامەکان''' یان '''گلۆپی شەقامەکان''' بریتییە لە ڕووناککردنەوەی شەقام و کوچە و کۆڵانەکان کە بە زۆری لە لایەن حکومەتەکانەوە جێبەجێ دەکرێت وەک بەشێک لە خزمەتگوزاری،<ref>https://web.archive.org/web/20200312073931/https://www.jstor.org/topic/streetlights/</ref> ڕووناککردنەوەی شەقامەکان لە کۆنەوە ھەر ھەبووە، سەردەمانێک گلۆپی زەیتی و ئاگردان و مەشخەڵی جۆر بەجۆر بەکارھاتووە بۆ ڕووناککردنەوەی شەقامەکان،<ref>https://web.archive.org/web/20200511081836/http://www.getty.edu/vow/AATFullDisplay?find=&logic=AND&note=&subjectid=300101536</ref> بەڵام لە ڕۆژگاری ھاوچەرخی ئەمڕۆماندا ستوونی گلۆپداری کارەبایی بەکاردێت بۆ ڕووناککردنەوەی شەقام و کۆڵان و باخچە و گۆرەپانە گشتییەکان.<ref>https://web.archive.org/web/20191210090402/https://d-nb.info/gnd/4129991-7</ref> == مێژوو == === سەردەمی پێش پیشەسازی === چرایە سەرەتایییەکان لە شارستانییەتەکانی [[یۆنانی کۆن]] و [[ڕۆمانی کۆن]]دا بەکارھێنراون، کە تێیدا ڕووناکی بە پلەی یەکەم بۆ مەبەستی [[ڕووناککردنەوەی ئاسایشی|ئاسایش]] بەکارھاتووە، ھەم بۆ پاراستنی ڕێبوارەکان لە ھەڵکەوتن لەسەر ڕێگاکە و ھەم بۆ دوورخستنەوەی دزە ئەگەرییەکان. لەو سەردەمەدا، چرای [[ڕۆن]]ی بە شێوەیەکی سەرەکی بەکاردەھات، چونکە بڵێسەیەکی کەم و تەمەن درێژی دابین دەکرد. ئەو [[کۆیلە]]یەی بەرپرسیار بوو لە داگیرساندنی چرای ڕۆنی لە بەردەم ڤێلا ڕۆمانییەکاندا پێی دەگوترا «لانترناریۆس».<ref>{{cite journal |last=de Beer |first=E. S. |date=1941 |title=The Early History of London Street-Lighting |journal=History |volume=25 |issue=100 |pages=311–324 |doi=10.1111/j.1468-229X.1941.tb00748.x |jstor=24401837 |issn=0018-2648}}</ref> بە وتەی [[ئێدوین ھێسکۆت]]، «ڕۆمانەکان شەقامەکانیان بە چرای ڕۆنی ڕووناک دەکردەوە، و شارەکان لە [[بەغدا]]وە تا [[کۆردۆبا، ئیسپانیا|کۆردۆبا]] بە ھەمان شێوە ڕووناک دەکرانەوە لە کاتێکدا زۆربەی ئەورووپا لەوەدا دەژیا کە ئێستا وەک نەریتێکی لێ ھاتووە پێی بگوترێت «سەردەمە تاریکەکان» بەڵام لە ڕوانگەی ڕووناککردنەوەی شەقامەکانەوە، ڕێک ئەوە بوون.»<ref name="Heathcote-2021-architectural-review">{{cite web |author1=Edwin Heathcote |author1-link=Edwin Heathcote |title=From pillar to lamp post: lighting city streets |url=https://www.architectural-review.com/essays/from-pillar-to-lamp-post-lighting-city-streets |publisher=Architectural Review |access-date=15 May 2023 |date=7 September 2021}}</ref><ref name="Heathcote-2015-Financial Times">{{cite web |last=Heathcote |first=Edwin |title=Architecture: how street lights have illuminated city life |url=https://www.ft.com/content/5f4dfbc2-c32c-11e4-9c27-00144feab7de |work=Financial Times |location=London |date=13 March 2015 |access-date=15 May 2023}}</ref> ئەو کەسانەی کە پێیان دەگوترا «کوڕانی مەشخەڵھەڵگر» خەڵکیان لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر لە ناو شەقامە تەمومژاوی و پێچاوپێچەکانی شارۆچکەکانی [[سەدەکانی ناوەڕاست]]دا یاوەری دەکرد. پێش چرا [[گڕی سپی|تیشکدەرەکان]]، ڕووناککردنەوەی [[مۆم]] لە شارەکاندا بەکار دەھێنرا. چرایە سەرەتایییەکان پێویستیان بەوە بوو کە «داگیرسێنەرێکی چرا» لە کاتی [[زەردەپەڕ]]دا بە ناو شارەکەدا بگەڕێت و ھەر یەک لە چراکان داگیرسێنێت. بەپێی ھەندێک سەرچاوە، ڕووناککردنەوە لە لەندەن لە ساڵی ١٤١٧ لەلایەن سێر [[ھێنری بارتۆن]]، [[شارەداری لەندەن]]، فەرمانی پێ کراوە، ئەگەرچی ھیچ بەڵگەیەکی ڕژد <small>(جدی)</small> لەسەر ئەمە نییە.<ref>Roskell, J. S. and Clark, L. and Rawcliffe, C. (editors) [http://www.historyofparliamentonline.org/volume/1386-1421/member/barton-henry-1435 BARTON, Henry (d.1435), of London. – History of Parliament Online] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140816045930/http://www.historyofparliamentonline.org/volume/1386-1421/member/barton-henry-1435 |date=16 August 2014}}, ''The History of Parliament: the House of Commons 1386–1421''. {{ISBN|9780862999438}}. 1993.</ref> [[پەڕگە:P1250908 Paris Ier Pont Neuf mobilier urbain rwk.jpg|وێنۆک|upright|وردەکاریی بنکەی چرایەکی شەقام لە [[پاریس]]]] ڕووناککردنەوەی گشتیی شەقامەکان بۆ یەکەمجار لە سەدەی ١٦ەمدا پەرەی سەند،<ref>{{cite journal | title = The Policing of Street Lighting | first = Wolfgang | last = Schivelbusch | journal = Yale French Studies| number = 73 | year = 1987 | pages = 61–74 | doi = 10.2307/2930197 | jstor = 2930197 }}</ref> و دوای دۆزینەوەی فانۆسەکان بە پەنجەرەی شووشەیی لەلایەن ئێدموند ھێمینگ لە لەندەن و [[یان ڤان دێر ھایدن]] لە ئەمستردام خێراتر بوو،<ref>Ekirch, A. Roger, 1950At day's close : night in times past / A. Roger Ekirch.—Ist ed. p.72 ISBN 0-393-05089-0, W. W. Norton & Company, Inc., 500 Fifth Avenue, New York, N.Y. 10110 Www.wwnorton.com</ref> کە بڕی ڕووناکییەکەی بە شێوەیەکی زۆر باشتر کرد. لە ساڵی ١٥٨٨دا پەرلەمانی پاریس بڕیاری دا کە مەشخەڵێک لە ھەر یەکتربڕینێکدا دابنرێت و داگیرسێنرێت، و لە ساڵی ١٥٩٤دا پۆلیس ئەمەی گۆڕی بۆ فانۆس.{{Sfn|Fierro|1996|pages=835–836}} لەگەڵ ئەوەشدا، لە ناوەڕاستی سەدەی ١٧دا ئەوە کارێکی باو بوو بۆ گەشتیاران کە ھەڵگرێکی فانۆس بەکرێ بگرن ئەگەر ناچار بوونایە شەوانە بە ناو شەقامە تاریک و پێچاوپێچەکاندا بڕۆن.<ref>{{cite journal | title = Art V. Social Life of England and France, A Comparative View of the Social Life of England and France, from the Restoration of Charles II. to the French Revolution. By the Editor of Madame du Deffand's Letters | journal = Southern Journal | number = XII | date = November 1830 | location = Charleston | publisher = A. E. Miller | page = 395 | url = https://books.google.com/books?id=gbIRAAAAYAAJ&pg=PA395 | quote = Until 1662, the streets of Paris were so dark and dangerous, that the monopoly of flambeau-bearers and lantern-carriers was established for the security of night visiting in Paris.}}</ref> شا [[لویسی چواردەھەم]] لە ساڵی ١٦٦٧دا ڕێگەی بە چاکسازییە بەرفراوانەکان لە [[پاریس]] دا، کە بریتی بوو لە دانان و چاککردنەوەی چراکان لە شەقامەکان و یەکتربڕینەکاندا، ھەروەھا سزای توند بۆ تێکدان یان دزینی کەرەستەکان دیاری کرا.<ref name=Tucker>{{citation | url = https://www.laphamsquarterly.org/roundtable/how-paris-became-city-light | title = How Paris Became the City of Light: Louis XIV hires the city's first police chief | first = Holly | last = Tucker | date = 22 March 2017 | work = Lapham's Quarterly | access-date = 17 February 2020}}</ref> پاریس تا کۆتایی سەدەی ١٧ زیاتر لە ٢٧٠٠ چرای شەقامی ھەبوو،<ref name=Tucker /> و تا ساڵی ١٧٣٠ دوو ئەوەندە زیادی کرد.<ref>{{cite book | title = What We Did in Bed: A Horizontal History | first1 = Brian | last1 = Fagan | first2 = Nadia | last2 = Durrani | year = 2019 | publisher = Yale University Press | location = New Haven and London | isbn = 978-0-300-22388-0 | page = 41}}</ref> لەژێر ئەم سیستمەدا، شەقامەکان بە فانۆسەکان ڕووناک دەکرانەوە کە بە دووری ٢٠ یارد (١٨ مەتر) لە یەکترەوە لەسەر پەتێک لە ناوەڕاستی شەقامەکەدا لە بەرزی ٢٠ پێ (٦ مەتر) ھەڵدەواسران؛ وەک گەشتیارێکی ئینگلیزی لە ساڵی ١٦٩٨دا بە پەرۆشییەوە نووسیویەتی: «شەقامەکان ھەموو زستان و تەنانەت لە کاتی مانگی پڕیشدا ڕووناکن!»{{sfn|Fierro|1996|page=837}} لە لەندەن، ڕووناککردنەوەی گشتیی شەقامەکان لە دەوروبەری کۆتایی سەدەی ١٧ جێبەجێ کرا؛ [[بیروەرییە ڕۆژانەکان|ڕۆژنامەنووسێکی یاداشتەکان]] لە ساڵی ١٧١٢دا نووسیویەتی «لە تەواوی ڕێگاکەدا، بە ناو ھاید پارکدا تا کۆشکی شاژن لە کێنسینگتۆن، فانۆسەکان بۆ ڕووناککردنەوەی ڕێگاکان لە شەوە تاریکەکاندا دانرابوون.»<ref name=Millar>{{cite journal | url = https://books.google.com/books?id=oz08AQAAMAAJ&pg=185 | title = Historical Sketch of Street Lighting | first = Preston S. | last = Millar | pages = 185–202 | journal = Transactions of the Illuminating Engineering Society | publisher = Illuminating Engineering Society | location = New York City | volume = XV | number = 3 | date = 30 April 1920}}</ref> فانۆسێکی ڕۆنیی زۆر باشتر کراو، کە پێی دەگوترا «ڕێڤێربێر»، لە ساڵی ١٧٤٥دا ناسێنرا و لە ساڵانی دواتردا پەرەی پێ درا. ئەو ڕووناکییەی لەم «ڕێڤێربێرانە» دەردەچوو زۆر گەشاوەتر بوو، بە جۆرێک کە ھەندێک کەس گازندەیان لە درەوشانەوەی بێزارکەری دەکرد.<ref name=Millar /> ئەم چرایانە بە سەرەوەی ستوونی چراکانەوە دەبەستران؛ تا ساڵی ١٨١٧، ٤٦٩٤ چرا لە شەقامەکانی پاریسدا ھەبوون. لە کاتی [[شۆڕشی فەڕەنسا]]دا (١٧٨٩–١٧٩٩)، شۆڕشگێڕەکان بۆیان دەرکەوت کە ستوونی چراکان شوێنێکی گونجاوە بۆ ھەڵواسینی ئەرستۆکراتەکان و نەیارەکانی تر.{{Sfn|Fierro|1996|page=836}} == ئەمانەش ببینە == * [[قوللەی ئاگرین]] * [[ستوونی ڕووناکیی زیرەک]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Street lights|ڕووناکیی شەقامەکان}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|نژیاروانی|تەکنۆلۆژیا|ئەندازیاری}} [[پۆل:پلاندانانی شار]] 86e3nu0vyhujs9co325a0um1u9qogrk 0 169150 1580163 1446413 2026-05-02T13:32:12Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٠ سەرچاوە و تاگکردنی ١ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1580163 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=ئەیلوول ٢٠٢١}} {{Orphan|date=ئەیلوول ٢٠٢١}} {{زانیاریدانی کەسایەتی | ناو = فرانک لێبی ستانتۆن | وێنە = Frank Lebby Stanton cr.jpg | قەبارەی وێنە = | جێگری_وێنە = | لێدوانی وێنە = | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوی کاتی لەدایکبوون = | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ٢٢ی شوباتی ١٨٥٧ | شوێنی لەدایکبوون = شارلیستۆن، باشووری کارۆلینا، ئەمریکا | ڕێکەوتی_ونبوون = | شوێنی_ونبوون = | ڕەوشی_ونبوون = | ڕێکەوتی مردن = ٧ی کانوونی دووەمی ١٩٢٧ (٦٩ ساڵ) | شوێنی مردن = ئەتلانتا، جۆرجیا | ھۆکاری مردن = | شوێنی دۆزینەوەی تەرم = | شوێنی گۆڕ = | مۆنۆمێنتەکان = | نیشتەجێ = | نەتەوە = | ناوەکانی تر = فرانک ئێڵ ستانتۆن، فرانک ستانتۆن، ئێف ئێڵ ستانتۆن | نەژاد = | شارومەندێتی = | ڕادەی خوێندەواری = | پیشە = | ساڵانی چالاکی = | خاوەنکار = | ڕێکخراو = | ناوبانگ = | کارە_دیارەکان = شاعیر، ھۆنراوەنووس | شێواز = | شار = | مووچە = | دارایی = | باڵا = | کێش = | تەلەڤیزیۆن = | سەرناو = | وادە = | پێشوو = | جێگر = | حیزب = | بزاڤ = | بەرانبەرەکان = | ئایین = | سزای_تاوانباری = | ڕەوشی_تاوانباری = | ھاوسەر = | یار = | منداڵەکان = | باوان = | خزمەکان = | خەڵاتەکان = | واژوو = | جێگری_واژوو = | قەبارەی_واژوو = | ماڵپەڕ = | پەراوێزەکان = | ڕەنگی پرچ = | ڕەنگی چاو = | قەبارەی جل = | قەبارەی پێڵاو = }} '''فرانک لێبی ستانتۆن''' ({{بە ئینگلیزی|Frank Lebby Stanton}}؛ ٢٢ی شوباتی ١٨٥٧ – ٧ی کانوونی دووەمی ١٩٢٧)<ref>[http://www.bookrags.com/Frank_L._Stanton Stanton entry in the U.S. ''Dictionary of Literary Biography''.]</ref> زۆر جار بە فرانک ئێڵ ستانتۆن یان ئێف ئێڵ ستانتۆن متمانەی پێ دەدرا، ھۆنراوەنووسێکی ئەمریکی بوو. ھەروەھا یەکەم ستووننووس بوو بۆ دەستووری ئەتلانتا، و بووە یەکەم شاعیر کە خەڵاتی ویلایەتی جۆرجیای بەدەست ھێنا، ئەو پۆستەی کە پارێزگار «کلیفۆرد واڵکەر» دەستنیشانی کرد، لە ساڵی ١٩٢٥ و تا مردنی لەلایەن ستانتۆنەوە پڕکراوەتەوە.<ref>[http://www.reelyredd.com/usa-guest-stanton-0109.htm#KEEP Biographical information with Stanton's "Keep a-Goin'" poem.]{{بەستەری مردوو|url=http://www.reelyredd.com/usa-guest-stanton-0109.htm |date=ئایاری ٢٠٢٦ }} For further information see [http://www.bookrags.com/Frank_L._Stanton Bookrags.com essay on Stanton] (requires fee).</ref> == ژیان == ستانتۆن لە شاری چارڵزتۆن لە کارۆلینای باشوور لە دایک بووە، باوکی ڤالنتین ستانتۆن (چاپکەر، سەربازی کۆنفیدرالی و جوتیار) بوو، ھاوسەرەکەی کاترین ڕێبێکا باری ستانتۆنە، باوکی خاوەنی کێڵگەیەک بووە لە دوورگەی کیاوا ھەر لە منداڵییەوە کاریگەری لەسەر سرودەکانی ئیسحاق واتس و چارڵز وێسلی ھەبوو، لە کڵێسای «مێتۆدیست ئیپیسکۆپال» لە باشوور گەورە بوو. پاش دەستپێکردنی قوتابخانە لە شاری سەڤانای جۆرجیا، فرانک لێبی ستانتۆن پەروەردەی خۆی لەلایەن شەڕی ناوخۆی ئەمەریکاوە پچڕا، لەتەمەنی ١٢ ساڵیدا لەچاپکەرێک ڕاھێنانی کردووە، ئەو پێگەیەیی کە ڕێگەی پێدەدات کە بچێتە ناو کاری ڕۆژنامەوە، ئەوەبوو ساڵی ١٨٨٧ «جۆسی لیۆنی» بینی لە کاتی کارکردن لە ھەواڵی سمیسڤیڵ ھاوسەرگیرییان کرد، و لە ساڵی ١٨٨٨ بەرەو ڕۆمای جۆرجیا گواسترانەوە، لەوێ فرانک لێبی ستانتۆن ئۆفەرێکی لە جۆن تێمپل گراڤس وەرگرت، بۆ ئەوەی وەک سەرنووسەری شەو لە «ڕۆم تریببوون» کار بکات. ستانتۆن لە ساڵی ١٨٨٩ ڕووی کردە دەستووری ئەتلانتا (کە چەند مانگێک لەگەڵ «ھێنری دەبلیو گرادی» پێش مردنی گرادی کاری دەکرد)، دەستی کرد بە زیاتر تەرکیز کردن لەسەر نووسینی سەروتار و ستوونەکان؛ و ڕۆڵێک لە ڕۆژنامەکاندا لە دوای مردنی ستانتۆن لە ساڵی ١٩٢٧ پڕکراوەتەوە. نووسینەکانی ستانتۆن زۆر باو بوون و بە سەختی دەخوێندرانەوە. ڕۆژنامەی ستونیNews from Billville (دواتر Up from Georgia) بنچینەکە بۆ ئەو بانگەشەیە دروست دەکات، کە ئەو نموونەی سەرەتایی ستووننووسەکانی ڕۆژنامەکانی ئەمریکا بووە. فرانک لیبی ستانتۆن لە تەمەنی ٦٩ ساڵیدا لە ئەتلانتای جۆرجیا کۆچی دوایی کرد، ئەو و لیۆن جۆسی ستانتۆن لەلایەن منداڵەکانیانەوە ڕزگار دەبن. == ھۆنراوە == ھۆنراوەکانی فرانک لێبی ستانتۆن بەو شێوەی ئەو کاتە سادە و دڵڕفێن و بەسۆزە، ھۆنراوەکانی بریتین لە ژمارەیەک لە کتێبەکانی بە زاراوەی شێوەزار، بەرەنگارییەک کە بەھرەیەکی تایبەتی ھەبوو، وەک "مایتی لاک گوڵ" (کە بۆ ئیتێڵبێرت نێڤین (١٨٦٢–١٩٠١) بە مۆسیقا سپێردراوە پێی. ستانتۆن لەلایەن سیدنی ھۆمەرەوە،<ref>Harry Colin Thorpe, [http://www.library.yale.edu/cataloging/music/homersidney.htm "The Songs of Sidney Homer"] in ''[[Musical Quarterly]]'', Vol. XVII (1931), pp. 47–73.</ref> ئاوازی «کێڵگەیەکی دیکە» ی بۆ داڕشتووە. زۆرێک لە گۆرانییەکانی مۆسیقای ستانتۆن لەلایەن ئۆڵی کۆلێس دانراوە. == بەرھەمداری == بەپێی ناوەندی کتێبخانەی ئۆنلاینی کۆمپیوتەر (OCLC)، نووسینەکانی ستانتۆن لە ٣٠٩ بڵاوکراوەدا بە سێ زمان و ١٧١ وتار و ١٤٨٣ دەستکەوتی کتێبخانەی (OCLC WorldCat Hits) لەخۆ دەگرێت.<ref>[http://www.oclc.org/research/activities/identities/default.htm WorldCat Identities] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101230150412/http://www.oclc.org/research/activities/identities/default.htm |date=December 30, 2010}}:[http://www.worldcat.org/identities/lccn-n81-48017 Stanton, Frank Lebby 1857–1927]</ref> [[File:KEEP A-GOIN' by Frank Lebby Stanton 1c.jpg|thumb|left|360px|'''ھۆنراوەی ستانتۆن بۆ گەشبینی و ھاندان''']] کۆکراوەی کارەکانی لە لیستی کتێبخانەکانی ویلایەتی کۆنێکتیکەت،<ref>[http://www.cslib.org/biogsk/biogskS.htm Connecticut State Library 7lSeW.]</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.valdosta.edu/library/find/arch/unioncatalog/vsu/Georgia_Literature.html |سەردێڕ=Marcelle Stanton Megahee's compilation ''Just from Georgia''. |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی شوباتی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120223053517/http://www.valdosta.edu/library/find/arch/unioncatalog/vsu/Georgia_Literature.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> زانکۆی ویلایەتی ڤاڵدۆستا، زانکۆی ڕۆچێستەر (قوتابخانەی میوزیکی ئیستمان)،<ref>[https://dspace.lib.rochester.edu/viewContributorPage.action;jsessionid=647A02E20BA1C5A54212531D96AD24CB?personNameId=748 Stanton in UR Research.]{{بەستەری مردوو|url=https://dspace.lib.rochester.edu/viewContributorPage.action;jsessionid=647A02E20BA1C5A54212531D96AD24CB?personNameId=748 |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢١ }}</ref> مۆسیقای ئوستوراڵی.<ref>[http://www.musicaustralia.org/apps/MA?function=searchResults&searchInitiated=true&scope=scope&simpleTerm=Stanton++Frank+Lebby+ Stanton in Music Australia's "Various Composers" category.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120229191115/http://www.musicaustralia.org/apps/MA?function=searchResults&searchInitiated=true&scope=scope&simpleTerm=Stanton++Frank+Lebby+ |date=٢٩ی شوباتی ٢٠١٢ }} See also [http://www.webnests.com/Chase/chronicles/changingguard.htm "A Happy Philosopher"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304042636/http://www.webnests.com/Chase/chronicles/changingguard.htm |date= ٤ی ئازاری ٢٠١٦ }} (Stanton poem to A. J. Chase, with a note by Chase) and [http://oldpoetry.com/oauthor/show/frank_lebby_stanton Stanton in the Old Poetry site.]</ref> لە چەندین بۆنەوە کە بووە ھۆی ھەڵبژاردنی وەک شاعیر ستانتۆن بانگ کرا، بۆ ئەوەی ھۆنراوە بۆ ڕووداوەکانی دەوڵەت بدوورێتەوە، لەوانە کردنەوەی پێشانگای پەمۆ لە ئەتلانتا و پێشانگای نێودەوڵەتی ١٨٩٥. لە ٢٣ی شوباتی ١٩١٦ ڕۆژی دوای ٥٩مین ساڵڕۆژی لەدایکبوونی ستانتۆن، قوتابخانە حکومییەکانی سەرتاسەری جۆرجیا، بۆ یادکردنەوەی دەستکەوتەکانی، یادکردنەوەیەکیان ساز کرد، واڵکەر ڕایگەیاند، لە کاتی دامەزراندنیدا وەک شاعیری جۆرجیا ستانتۆن، ھیچ کەسێک لە ھیچ ویلایەتێک لە باشوور داینەنرابوو بە شاعیر. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Frank Lebby Stanton|فرانک لێبی ستانتۆن}} * {{Gutenberg author | id=Stanton,+Frank+Lebby | name=Frank Lebby Stanton}} * {{Internet Archive author|sname=Frank Lebby Stanton |sopt=t}} * {{Librivox author|id=1753}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٧]] [[پۆل:مردووانی ١٩٢٧]] [[پۆل:شاعیرە کوڕە ئەمریکییەکان]] fzsntjpzp6nkt6vzvs4059n52vcy2sq 0 169355 1580226 1403238 2026-05-02T17:35:13Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1580226 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی فیلم | ناو = قژ زەردی ئەتۆمی | وێنە = Atomic_Blonde_poster.jpg | قەبارەی وێنە = | لێدوان = | سەردێڕ = | سەرباس = | دەرھێنەر = دەیڤد لیچ | بەرھەمھێنەر = چارڵز تیرۆن، پیتەر شویرین | نووسین = | سەرچاوەی چیڕۆک = | چەشن = | کاست = | موزیک = تایلەر باتز | وێنەگری سینەمایی = | دەستکاری = ئێلیزابێت | ستۆدیۆ = | کۆمپانیای بڵاوکەرەوە = فۆکس فیوچەرز | ڕێکەوتی دەرچوون = ٢٨ی تەممووزی ٢٠١٧ | ماوەی فیلم = ١١٥ خولەک | وڵات = [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] | زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]] | زنجیرە = | تێچوون = ٣٠ ملیۆن دۆلار | داھات = ١٠٠ ملیۆن دۆلار | خەڵاتەکان = | بەشی پێشوو = | بەشی دواتر = }} '''قژ زەردی ئەتۆمی''' ({{بە ئینگلیزی|Atomic Blonde}}) فیلمێکی ئەکشنی ئەمریکییە، لەسەر بنەمای ڕۆمانی گرافیکی ٢٠١٢ «ساردترین شار»، کە بە دەوری سیخوڕێکدا دەخولێتەوە کە دەبێت لیستێکی دەبڵ بریکار بدۆزێتەوە، کە لە ئێوارەی ڕووخانی دیواری بەرلین لە ساڵی ١٩٨٩ بە قاچاخ دەگوازدرێتەوە بۆ ڕۆژاوا. ئەم فیلمە لەلایەن دەیڤد لیچ دەرھێنراوە، لەلایەن کەرت جۆنستاد کاری نووسینی بۆ کراوە، ئەستێرەکانی فیلمەکە چارڵز تیرۆن، جەیمس ماکئەڤۆی، جۆن گوودمان، تیل شوێجەر، ئێدی مارسان، تۆبی جۆنێس. قژ زەردی ئەتۆمی لە ١٢ی ئازاری ٢٠١٧ لە باشووری ڕۆژاوا یەکەم خولی جیھانی خۆی ھەبوو، لە ٢٨ی تەممووزی ٢٠١٧ لە ئەمریکا بە شێوەیەکی زانستی بڵاوکرا لەلایەن فۆکیووس فیوچەر. ١٠٠ ملیۆن دۆلاری لە ئاستی جیھاندا کۆکردەوە و پێداچوونەوەی ئەرێنی لەلایەن ڕەخنەگرانەوە وەرگرت، کە ستایشی زنجیرەی کردارەکانی و نمایشەکانی تیرۆن و ماکایڤۆی و تراکی دەنگی کرد، ھەرچەندە کۆتایییەکە بە شێوەیەکی گشتی بە سەخت دادەنرا بۆ بەدواداچوونی. زۆر بە بەراوردی فیلمەکە لەگەڵ زنجیرەی جۆن ویک،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.ign.com/articles/2017/07/17/atomic-blonde-review|سەردێڕ=Atomic Blonde Review|دوایین=Welch|یەکەم=Alex|ڕێکەوت=١٧ی تەممووزی ٢٠١٧|ئیش=[[ئای جی ئێن|IGN]]|بڵاوکەرەوە=[[Ziff Davis]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٧}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/review/atomic-blonde-review-985469|سەردێڕ='Atomic Blonde': Film Review {{!}} SXSW 2017|ئیش=[[ھۆلیوود ڕیپۆرتەر|The Hollywood Reporter]]|بڵاوکەرەوە=[[Prometheus Global Media]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٧|یەکەم=John|دوایین=DeFore|ڕێکەوت=١٢ی ئازاری ٢٠١٧}}</ref> کە لیچ ھاودەرھێنەر و بەرھەمھێنەری یەکەمی فیلمی بێ متمانە بوو پاشکۆیەک لە پەرەسەندندایە. == ڕۆڵەکان == * چارڵز تیرۆن: وەک لۆراین برۆتۆن * جەیمس مائەڤۆی: وەک دەیڤد پارشیڤاڵ * جۆن گوودمان: وەک ئیمێت * تیل شوێجەر: دروستکەری کاتژمێر * ئێدی مارسان: وەک سپیگلاس == بەرھەمھێنان == گونجاندنێک لە [[ڕۆمان|ڕۆمانی]] گرافیکیدا «ساردترین شار» لە مانگی ئایاری ٢٠١٥ دا ڕاگەیەنرا.<ref name=May2015Deadline>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Fleming |یەکەم١=Mike Jr.|سەردێڕ=Focus Pre-Empts N.A. Rights To 'The Coldest City;' Charlize Theron To Star, 'John Wick's David Leitch & Chad Stahelski Directing: Cannes|ناونیشان=https://deadline.com/2015/05/charlize-theron-the-coldest-city-focus-features-cannes-1201423704/|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|ئیش=[[Deadline Hollywood]]|بڵاوکەرەوە=[[Penske Business Media]]|ڕێکەوت=٩ی ئایاری ٢٠١٥}}</ref> لەلایەن ڤاریتەوە وەک «پڕۆژەی سۆز» بۆ تیرۆن وەسف دەکات، سەرەتا پێنج ساڵ پێش ئێستا لە چیرۆکەکەدا ھاتووە، کاتێک کۆمپانیای بەرھەمھێنانی دێنڤەر و دێلیلا پرۆدەکشن، ڕۆمانی گرافیکەکەی ئەو کاتە بڵاونەکراونەتەوە. بایەخی تیرۆن لە یەکەم فیلمی جۆن ویکدا وتی بۆ ئەوەی دەیڤد لیچ کە یەکێکە لە دەرھێنەرەکان، بۆ ئەوەی دەست بە پرۆژەکەدا بکات،<ref name="Varietyprod">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Setoodeh|یەکەم١=Ramin|سەردێڕ=How Charlize Theron Got Ripped, Bruised (and Naked!) for 'Atomic Blonde'|ناونیشان=https://variety.com/2017/film/features/charlize-theron-atomic-blonde-female-action-stars-1202489664/|وێبگە=[[Variety (magazine)|Variety]]|بڵاوکەرەوە=[[Penske Business Media]]|ڕێکەوت=١١ی تەممووزی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠١٧}}</ref> ئیلھامی لێوەردا، لیچ لە کۆتاییدا جۆن ویک: بەشی دووەمی بۆ دەرھێنانی فیلمەکە بە جێ ھێشت. بە وتەی تیرۆن سەرکەوتنی ماد ماکس: ڕێگای فیوری یارمەتیی دایە ڕێنیشاندەر بۆ گەشەپێدانی قژ زەردی ئەتۆمی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Welch|یەکەم١=Alex|سەردێڕ=John Wick Inspired Charlize Theron to Make Atomic Blonde|ناونیشان=https://screenrant.com/atomic-blonde-charlize-theron-john-wick/|ڕێکەوت=٢ی ئابی ٢٠١٧|وێبگە=[[Screen Rant]]|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٧}}</ref> فیلمەکە پیلانێکی لاوەکی دوو ڕەگەزی پێشکەش دەکات کە لە کتێبی بنەڕەتیدا نەدۆزراوەتەوە.<ref name=Oct2015TW>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Sneider|یەکەم١=Jeff|سەردێڕ=David Leitch Leaves 'John Wick 2' to Direct Charlize Theron Spy Movie 'The Coldest City'|ناونیشان=https://www.thewrap.com/david-leitch-leaves-john-wick-2-to-direct-spy-movie-the-coldest-city/|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|ئیش=[[TheWrap]]|ڕێکەوت=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥}}</ref> ئەمەش لە نووسەر کورت جۆنستادەوە ھاتووە، کە پێشنیاری کردووە دوای تیرۆن «بیر لەوە بکاتەوە کە چۆن ئەمە لە فیلمە سیخوڕییەکانی دیکە جیا بکاتەوە». لیچ جەختی لەوە کردەوە کە بینەر «ھاندەر نییە»، بەڵکو «زیاتر لەبارەی ئەوەی ئایا تۆ سیخوڕێکیت کە بۆ بەدەستھێنانی زانیاری ھەرچییەک پێویست بێت ئەنجامی دەدەن» و چۆن کاراکتەری سەرەکی «ھۆگری» و ھاوڕێیەتییەکانی بە ژەمە بچووکەکان دەدۆزێتەوە. == بڵاوکردنەوە == لە مانگی ئایاری ٢٠١٥ فۆکس فیچەرز مافی دابەشکردنی فیلمەکەی بەدەستھێنا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://variety.com/2015/film/news/cannes-charlize-therons-spy-thriller-coldest-city-bought-by-focus-1201499754/|سەردێڕ=Cannes: Charlize Theron's Spy Thriller 'Coldest City' Bought by Focus|ئیش=[[Variety (magazine)|Variety]]|بڵاوکەرەوە=[[Penske Business Media]]|یەکەم=Dave|دوایین=McNary|ڕێکەوت=١٩ی ئایاری ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> سەرەتا وا دانرا کە لە ١١ی ئابی ٢٠١٧ دەست بە کار بکرێت،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.ew.com/article/2016/06/09/charlize-theron-james-mcavoy-coldest-city-release-date|سەردێڕ=Charlize Theron and James McAvoy thriller The Coldest City gets release date|ئیش=[[Entertainment Weekly]]|بڵاوکەرەوە=[[Time (magazine)|Time]]|یەکەم=Evan|دوایین=Slead|ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٦|archive-url=https://web.archive.org/web/20160611145004/http://www.ew.com/article/2016/06/09/charlize-theron-james-mcavoy-coldest-city-release-date|url-status=dead}}</ref> پێش ئەوەی بگوێزرێتەوە بۆ ٢٨ی تەممووزی ٢٠١٧ فیلمەکە لە ١٢ی ئازاری ٢٠١٧ لە باشووری جیھان لە باشووری ڕۆژاوا نمایش کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://deadline.com/2016/11/charlize-theron-the-coldest-city-focus-features-opening-day-1201770227/|سەردێڕ=Charlize Theron Spy Thriller 'The Coldest City' Moves Up To July – Update|وێبگە=[[Deadline Hollywood]]|بڵاوکەرەوە=[[Penske Business Media]]|یەکەم=Anthony|دوایین=D'Alessandro|ڕێکەوت=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{وێبگەی فەرمی|http://www.atomicblonde.com/}} * {{IMDb title|2406566|قژ زەردی ئەتۆمی}} * {{Rotten Tomatoes|atomic_blonde_2017|قژ زەردی ئەتۆمی}} {{تووڵی دەروازە|فیلم|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ھۆڵیوود|دەیەی ٢٠١٠|لەندەن}} [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٧]] [[پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە بەرلین دانراون]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە لەندەن دانراون]] [[پۆل:فیلمەکانی لایڤ ئەکشن لەسەر بنەمای کۆمیکەکان]] [[پۆل:فیلمی تەکنەلۆجیای ھەستبزوێن]] [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠]] [[پۆل:فیلمە سیخوڕییەکانی دەیەی ٢٠١٠]] [[پۆل:فیلمە ئەکشنییە ھەستبزوێنەکانی ساڵی ٢٠١٧]] [[پۆل:فیلمە ئەکشنییە ھەستبزوێنە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمە سیخووڕییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمەکان دەربارەی دەزگای هەواڵگری ناوەندی]] [[پۆل:فیلمی تەکنەلۆجیای هەستبزوێن]] [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی پەیوەست بە ئێڵ جی بی تی]] [[پۆل:فیلمەکان لەسەر بنەمای ڕۆمانە بەڕیتانییەکان]] [[پۆل:فیلمەکانی پەیوەست بە لەشفرۆشەکان]] [[پۆل:فیلمەکانی ستۆدیۆی بابێلسبێرگ]] [[پۆل:فیلمەکان دەربارەی مافیا ڕووسییەکان]] [[پۆل:فیلمەکان کە لە بەرلین وێنەیان گیراوە]] [[پۆل:فیلمەکانی فۆکیوس فیچەرز]] [[پۆل:فیلمەکان دەربارەی دەزگای ھەواڵگری ناوەندی]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە بوداپێست وێنەیان گیراوە]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە ١٩٨٩ داندراون]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لەسەرەتای ٢٠١٧ دەرھێنراون]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە پاریس داندراون]] 6zb5auds6y3cr8rj4ceol1we1y67u50 1580280 1580226 2026-05-02T21:02:43Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1580280 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی فیلم | ناو = قژ زەردی ئەتۆمی | وێنە = Atomic_Blonde_poster.jpg | قەبارەی وێنە = | لێدوان = | سەردێڕ = | سەرباس = | دەرھێنەر = دەیڤد لیچ | بەرھەمھێنەر = چارڵز تیرۆن، پیتەر شویرین | نووسین = | سەرچاوەی چیڕۆک = | چەشن = | کاست = | موزیک = تایلەر باتز | وێنەگری سینەمایی = | دەستکاری = ئێلیزابێت | ستۆدیۆ = | کۆمپانیای بڵاوکەرەوە = فۆکس فیوچەرز | ڕێکەوتی دەرچوون = ٢٨ی تەممووزی ٢٠١٧ | ماوەی فیلم = ١١٥ خولەک | وڵات = [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] | زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]] | زنجیرە = | تێچوون = ٣٠ ملیۆن دۆلار | داھات = ١٠٠ ملیۆن دۆلار | خەڵاتەکان = | بەشی پێشوو = | بەشی دواتر = }} '''قژ زەردی ئەتۆمی''' ({{بە ئینگلیزی|Atomic Blonde}}) فیلمێکی ئەکشنی ئەمریکییە، لەسەر بنەمای ڕۆمانی گرافیکی ٢٠١٢ «ساردترین شار»، کە بە دەوری سیخوڕێکدا دەخولێتەوە کە دەبێت لیستێکی دەبڵ بریکار بدۆزێتەوە، کە لە ئێوارەی ڕووخانی دیواری بەرلین لە ساڵی ١٩٨٩ بە قاچاخ دەگوازدرێتەوە بۆ ڕۆژاوا. ئەم فیلمە لەلایەن دەیڤد لیچ دەرھێنراوە، لەلایەن کەرت جۆنستاد کاری نووسینی بۆ کراوە، ئەستێرەکانی فیلمەکە چارڵز تیرۆن، جەیمس ماکئەڤۆی، جۆن گوودمان، تیل شوێجەر، ئێدی مارسان، تۆبی جۆنێس. قژ زەردی ئەتۆمی لە ١٢ی ئازاری ٢٠١٧ لە باشووری ڕۆژاوا یەکەم خولی جیھانی خۆی ھەبوو، لە ٢٨ی تەممووزی ٢٠١٧ لە ئەمریکا بە شێوەیەکی زانستی بڵاوکرا لەلایەن فۆکیووس فیوچەر. ١٠٠ ملیۆن دۆلاری لە ئاستی جیھاندا کۆکردەوە و پێداچوونەوەی ئەرێنی لەلایەن ڕەخنەگرانەوە وەرگرت، کە ستایشی زنجیرەی کردارەکانی و نمایشەکانی تیرۆن و ماکایڤۆی و تراکی دەنگی کرد، ھەرچەندە کۆتایییەکە بە شێوەیەکی گشتی بە سەخت دادەنرا بۆ بەدواداچوونی. زۆر بە بەراوردی فیلمەکە لەگەڵ زنجیرەی جۆن ویک،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.ign.com/articles/2017/07/17/atomic-blonde-review|سەردێڕ=Atomic Blonde Review|دوایین=Welch|یەکەم=Alex|ڕێکەوت=١٧ی تەممووزی ٢٠١٧|ئیش=[[ئای جی ئێن|IGN]]|بڵاوکەرەوە=[[Ziff Davis]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٧}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/review/atomic-blonde-review-985469|سەردێڕ='Atomic Blonde': Film Review {{!}} SXSW 2017|ئیش=[[ھۆلیوود ڕیپۆرتەر|The Hollywood Reporter]]|بڵاوکەرەوە=[[Prometheus Global Media]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٧|یەکەم=John|دوایین=DeFore|ڕێکەوت=١٢ی ئازاری ٢٠١٧}}</ref> کە لیچ ھاودەرھێنەر و بەرھەمھێنەری یەکەمی فیلمی بێ متمانە بوو پاشکۆیەک لە پەرەسەندندایە. == ڕۆڵەکان == * چارڵز تیرۆن: وەک لۆراین برۆتۆن * جەیمس مائەڤۆی: وەک دەیڤد پارشیڤاڵ * جۆن گوودمان: وەک ئیمێت * تیل شوێجەر: دروستکەری کاتژمێر * ئێدی مارسان: وەک سپیگلاس == بەرھەمھێنان == گونجاندنێک لە [[ڕۆمان|ڕۆمانی]] گرافیکیدا «ساردترین شار» لە مانگی ئایاری ٢٠١٥ دا ڕاگەیەنرا.<ref name=May2015Deadline>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Fleming |یەکەم١=Mike Jr.|سەردێڕ=Focus Pre-Empts N.A. Rights To 'The Coldest City;' Charlize Theron To Star, 'John Wick's David Leitch & Chad Stahelski Directing: Cannes|ناونیشان=https://deadline.com/2015/05/charlize-theron-the-coldest-city-focus-features-cannes-1201423704/|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|ئیش=[[Deadline Hollywood]]|بڵاوکەرەوە=[[Penske Business Media]]|ڕێکەوت=٩ی ئایاری ٢٠١٥}}</ref> لەلایەن ڤاریتەوە وەک «پڕۆژەی سۆز» بۆ تیرۆن وەسف دەکات، سەرەتا پێنج ساڵ پێش ئێستا لە چیرۆکەکەدا ھاتووە، کاتێک کۆمپانیای بەرھەمھێنانی دێنڤەر و دێلیلا پرۆدەکشن، ڕۆمانی گرافیکەکەی ئەو کاتە بڵاونەکراونەتەوە. بایەخی تیرۆن لە یەکەم فیلمی جۆن ویکدا وتی بۆ ئەوەی دەیڤد لیچ کە یەکێکە لە دەرھێنەرەکان، بۆ ئەوەی دەست بە پرۆژەکەدا بکات،<ref name="Varietyprod">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Setoodeh|یەکەم١=Ramin|سەردێڕ=How Charlize Theron Got Ripped, Bruised (and Naked!) for 'Atomic Blonde'|ناونیشان=https://variety.com/2017/film/features/charlize-theron-atomic-blonde-female-action-stars-1202489664/|وێبگە=[[Variety (magazine)|Variety]]|بڵاوکەرەوە=[[Penske Business Media]]|ڕێکەوت=١١ی تەممووزی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠١٧}}</ref> ئیلھامی لێوەردا، لیچ لە کۆتاییدا جۆن ویک: بەشی دووەمی بۆ دەرھێنانی فیلمەکە بە جێ ھێشت. بە وتەی تیرۆن سەرکەوتنی ماد ماکس: ڕێگای فیوری یارمەتیی دایە ڕێنیشاندەر بۆ گەشەپێدانی قژ زەردی ئەتۆمی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Welch|یەکەم١=Alex|سەردێڕ=John Wick Inspired Charlize Theron to Make Atomic Blonde|ناونیشان=https://screenrant.com/atomic-blonde-charlize-theron-john-wick/|ڕێکەوت=٢ی ئابی ٢٠١٧|وێبگە=[[Screen Rant]]|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٧}}</ref> فیلمەکە پیلانێکی لاوەکی دوو ڕەگەزی پێشکەش دەکات کە لە کتێبی بنەڕەتیدا نەدۆزراوەتەوە.<ref name=Oct2015TW>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Sneider|یەکەم١=Jeff|سەردێڕ=David Leitch Leaves 'John Wick 2' to Direct Charlize Theron Spy Movie 'The Coldest City'|ناونیشان=https://www.thewrap.com/david-leitch-leaves-john-wick-2-to-direct-spy-movie-the-coldest-city/|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|ئیش=[[TheWrap]]|ڕێکەوت=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥}}</ref> ئەمەش لە نووسەر کورت جۆنستادەوە ھاتووە، کە پێشنیاری کردووە دوای تیرۆن «بیر لەوە بکاتەوە کە چۆن ئەمە لە فیلمە سیخوڕییەکانی دیکە جیا بکاتەوە». لیچ جەختی لەوە کردەوە کە بینەر «ھاندەر نییە»، بەڵکو «زیاتر لەبارەی ئەوەی ئایا تۆ سیخوڕێکیت کە بۆ بەدەستھێنانی زانیاری ھەرچییەک پێویست بێت ئەنجامی دەدەن» و چۆن کاراکتەری سەرەکی «ھۆگری» و ھاوڕێیەتییەکانی بە ژەمە بچووکەکان دەدۆزێتەوە. == بڵاوکردنەوە == لە مانگی ئایاری ٢٠١٥ فۆکس فیچەرز مافی دابەشکردنی فیلمەکەی بەدەستھێنا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://variety.com/2015/film/news/cannes-charlize-therons-spy-thriller-coldest-city-bought-by-focus-1201499754/|سەردێڕ=Cannes: Charlize Theron's Spy Thriller 'Coldest City' Bought by Focus|ئیش=[[Variety (magazine)|Variety]]|بڵاوکەرەوە=[[Penske Business Media]]|یەکەم=Dave|دوایین=McNary|ڕێکەوت=١٩ی ئایاری ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> سەرەتا وا دانرا کە لە ١١ی ئابی ٢٠١٧ دەست بە کار بکرێت،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.ew.com/article/2016/06/09/charlize-theron-james-mcavoy-coldest-city-release-date|سەردێڕ=Charlize Theron and James McAvoy thriller The Coldest City gets release date|ئیش=[[Entertainment Weekly]]|بڵاوکەرەوە=[[Time (magazine)|Time]]|یەکەم=Evan|دوایین=Slead|ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٦|archive-url=https://web.archive.org/web/20160611145004/http://www.ew.com/article/2016/06/09/charlize-theron-james-mcavoy-coldest-city-release-date|url-status=dead}}</ref> پێش ئەوەی بگوێزرێتەوە بۆ ٢٨ی تەممووزی ٢٠١٧ فیلمەکە لە ١٢ی ئازاری ٢٠١٧ لە باشووری جیھان لە باشووری ڕۆژاوا نمایش کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://deadline.com/2016/11/charlize-theron-the-coldest-city-focus-features-opening-day-1201770227/|سەردێڕ=Charlize Theron Spy Thriller 'The Coldest City' Moves Up To July – Update|وێبگە=[[Deadline Hollywood]]|بڵاوکەرەوە=[[Penske Business Media]]|یەکەم=Anthony|دوایین=D'Alessandro|ڕێکەوت=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{وێبگەی فەرمی|http://www.atomicblonde.com/}} * {{IMDb title|2406566|قژ زەردی ئەتۆمی}} * {{Rotten Tomatoes|atomic_blonde_2017|قژ زەردی ئەتۆمی}} {{تووڵی دەروازە|فیلم|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ھۆڵیوود|دەیەی ٢٠١٠|لەندەن}} [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٧]] [[پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە بەرلین دانراون]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە لەندەن دانراون]] [[پۆل:فیلمەکانی لایڤ ئەکشن لەسەر بنەمای کۆمیکەکان]] [[پۆل:فیلمی تەکنەلۆجیای ھەستبزوێن]] [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠]] [[پۆل:فیلمە سیخوڕییەکانی دەیەی ٢٠١٠]] [[پۆل:فیلمە ئەکشنییە ھەستبزوێنەکانی ساڵی ٢٠١٧]] [[پۆل:فیلمە ئەکشنییە ھەستبزوێنە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمە سیخووڕییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمەکان دەربارەی دەزگای هەواڵگری ناوەندی]] [[پۆل:فیلمی تەکنەلۆجیای هەستبزوێن]] [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی پەیوەست بە ئێڵ جی بی تی]] [[پۆل:فیلمەکان لەسەر بنەمای ڕۆمانە بەڕیتانییەکان]] [[پۆل:فیلمەکانی پەیوەست بە لەشفرۆشەکان]] [[پۆل:فیلمەکانی ستۆدیۆی بابێلسبێرگ]] [[پۆل:فیلمەکان دەربارەی مافیا ڕووسییەکان]] [[پۆل:فیلمەکان کە لە بەرلین وێنەیان گیراوە]] [[پۆل:فیلمەکانی فۆکیوس فیچەرز]] [[پۆل:فیلمەکان دەربارەی دەزگای ھەواڵگری ناوەندی]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە بوداپێست وێنەیان گیراوە]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە ١٩٨٩ داندراون]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لەسەرەتای ٢٠١٧ دەرھێنراون]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە پاریس داندراون]] [[پۆل:فیلمە وروژێنەرە ئاکشنە ئینگلیزی-زمانەکان]] [[پۆل:فیلمەکانی نووەتەی تایلەر بەیتس]] [[پۆل:فیلمەکانی کچان بە چەکەوە]] 1e8qnc9vlkdrr79hqmth3yiatfgpono 0 171289 1580136 1580120 2026-05-02T12:01:48Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1580136 wikitext text/x-wiki '''شیر ساریم''' سەرکردەیەکی [[کورد]]ی [[ئێزیدی]] بوو کە سەرکردایەتی ڕاپەڕینێکی کرد دژ بە [[سەفەوییەکان|دەوڵەتی سەفەوی]] لە سەردەمی [[شا ئیسماعیلی یەکەم]]. کتێبی مێژووی شا ئیسماعیل کە ساڵی ١٩٣٩ لەلایەن غولام سەروەر نووسراوە ئاماژە دەکات بەوەی «لە زستانی ١٥٠٥–١٥٠٦ شا ئیسماعیل چوو بۆ بەرەکانی پێشەوە لە [[ئازەربایجان]] بۆ دامرکاندنەوەی شیر ساریم کە سەرکردەیەکی دزی [[کوردستان]] بوو. دوای کۆمەڵکوژکردنی شوێنکەوتوانی و تاڵانکردنی کەمپەکەی بەھۆی ئەوەی شیر ساریم ھەڵھات شا ئیسماعیل پێشڕەوی کرد بۆسەر ڕووباری قزڵ ئوزفلن.»<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://archive.org/stream/HistoryOfShahIsmailSafawi-GhulamSarwar/119900259-History-of-Shah-Isma-il-Safawi-Ghulam-Sarwar_djvu.txt|سەردێڕ=History of Shah Isma'il Safawi|دوایین=Sarwar|یەکەم=Ghulam|بڵاوکەرەوە=The author, MUSLIM UNIVERSITY, ALIGARH|ساڵ=١٩٣٩|شوێن=HYDERABAD|پەڕەکان=٥٠}}</ref> ڕاپەڕینەکەی شیر ساریم بۆ چوار ساڵی دواتر بەردەوام بوو لە ماوەی نێوان ١٥٠٦–١٥١٠. ساڵی ١٥١٠ شیر ساریم تێکشکێندرا لەلایەن سوپای فارسەکانەوە و بۆ خۆی دەستگیرکرا و کوژرا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.mideastweb.org/Middle-East-Encyclopedia/kurds.htm|سەردێڕ=Kurds|وێبگە=www.mideastweb.org|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130103082730/http://www.mideastweb.org/Middle-East-Encyclopedia/kurds.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.dawn.com/news/1068986|سەردێڕ=DAWN - Opinion; May 7, 2006|ڕێکەوت=٧ی ئایاری ٢٠٠٦|وێبگە=DAWN.COM|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨}}</ref> و ئەو کوردانەشی بە دیلی گیردران کوژران «بە ئازارێک کە وێنای دووبارە نەبێتەوە.»<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The Literary History of Persia|ناونیشان=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.59667|دوایین=Browne|یەکەم=Edward G.|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=١٩٢٨|پەڕەکان=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.٢٠١٥.٥٩٦٦٧/page/n٥٥ ٣٧]}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{کۆلکە}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە}} [[پۆل:لەسێدارەدراوانی کورد]] [[پۆل:سەربزێوانی کورد]] 8dq9lmktwsvng0ywcuwo80plrdbfqcr 0 172868 1580147 1580050 2026-05-02T12:05:28Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1580147 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = سەبزەوار | ناوی_خۆماڵی = سبزوار | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[شار]] | وێنە = {{Photomontage | photo1a =sabzevar 02.jpg{{!}}خیابانی در سبزوار | photo2a =Mausoleum of Haj Molla Hadi Sabzevari 01.jpg{{!}}آرامگاه حکیم سبزواری | photo2b =Mausoleum of Kashefi 01.jpg{{!}}آرامگاه کاشفی | photo3a =Mausoleum of Shoayb 02.jpg{{!}}امامزاده شعیب | photo3b =Mausoleum of Yahya 01.jpg{{!}}امامزاده یحیی | spacing = ۲ | size = 250 | foot_montage = چەند دیمەنێکی شاری سەبزەوار }} | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = Iran | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|ئێران}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگاکانی ئێران|پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی|خۆراسانی ڕەزەوی]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[شارستان]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[سەبزەوار (شارستان)|سەبزەوار]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | بەرزایی_بە_م = ٩٧٧ | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٤٣،٧٠٠ | دانیشتووان_لە = [[٢٠١٦]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[فارسی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[شیعە]]) | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٠٥١ | وێبگە = [http://sabzevar.ir/ www.sabzevar.ir] }} '''سەبزەوار''' ({{بە فارسی|سبزوار}}) یەکێک لە شارەکانی [[پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی]] [[ئێران]]ە کە لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەم وڵاتە ھەڵکەوتووە. شاری سەبزەوار ناوەندی [[شارستانی سەبزەوار]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.parsi.wiki/fa/wiki/topicdetail/37791b9e7fbb400995d9de52a0016880 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تەممووزی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180727054556/https://www.parsi.wiki/fa/wiki/topicdetail/37791b9e7fbb400995d9de52a0016880 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == ئەمانەش ببینە== * [[پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی]] * [[شارستانی سەبزەوار]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Sabzevar}} {{تووڵی دەروازە|ئێران}} [[پۆل:سەبزەوار]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەبزەوار]] [[پۆل:شارەکانی ئێران]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی]] kbq17bku9nez4kjdavtuol058e5eg8e 0 174855 1580316 1484683 2026-05-03T05:02:27Z 1silent scientist 51740 1580316 wikitext text/x-wiki {{Databox}} [[پەڕگە:KinderdijkWindmills.jpg|وێنۆک|میلەی با لە ھۆڵەندا]] '''ئاشی با''' یان '''ئاشی ھەوایی''' پێکھاتەیەکە کەوا بەھۆی ھێزی باوە باڵەکانی دەسوڕێن، [[وزەی با]] دەگۆرێت بۆ وزەی لۆژیکی، بە تایبەتی بەکاردێت بۆ دانەوێلەکان. بەڵام واژەکەی فراوانتر کرا بۆ [[پەمپی ھەوایی]]، [[وزە بەرھەمھێنەر]]، و جۆری تریش.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣١ی ئابی ٢٠١٢|سەردێڕ=Windmill|ناونیشان=http://www.merriam-webster.com/dictionary/windmill|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Merriam-webster.com}} "a mill or machine operated by the wind usually acting on oblique vanes or sails that radiate from a horizontal shaft, especially: (a) wind-driven water pump or electric generator, (b) the wind-driven wheel of a windmill".</ref> == پێشینەکان == [[File:Heron's Windwheel.png|thumb|دووبارە دروستکردنەوەیەکی سەدەی ١٩ی [[ئۆرگ (مۆسیقا)|ئۆرگ]]ە بایییەکەی [[ھیرۆی ئەلێکساندریا|ھیرۆن]]]] ئامێرە [[وزەی با|بایییەکان]] پێشتر بەکار ھێنراون. ئیمپراتۆری [[بابل]]ی [[حامۆڕابی|حامورابی]] وزەی ئاشی بایی بۆ پڕۆژەی ئاودێرییەکەی لە [[مێزۆپۆتامیا]] لە سەدەی ١٧ی پێش زایین بەکار ھێنابوو.<ref>{{cite book |last=Golding |first=Edward |date=1976 |title=The generation of electricity by wind power |publisher=E. & F. N. Spon |page=7 |isbn=0-470-14986-8 }}</ref> دواتر، [[ھیرۆی ئەلێکساندریا]] لە سەدەی یەکەمی [[میسری ڕۆمانی]] ئەوەی پەسن <small>(وەسف)</small> کرد کە وادیارە چەرخێکی بایی بێت بۆ کارپێکردنی [[ئامێر]]ێک.<ref name="Lohrmann 10f.">Dietrich Lohrmann, "Von der östlichen zur westlichen Windmühle", ''Archiv für Kulturgeschichte'', Vol. 77, Issue 1 (1995), pp. 1–30 (10f.)</ref><ref name="Drachmann">[[A. G. Drachmann]], "Hero's Windmill", ''Centaurus'', 7 (1961), pp. 145–151</ref> پەسنکردنی ئەو بۆ [[ئۆرگ (مۆسیقا)|ئۆرگ]]ێکی بایی ئاشێکی باییی کرداری نییە، بەڵکوو یان یارییەکی باییی سەرەتایی بووە یان چەمکێکی نەخشەسازی بووە بۆ ئامێرێکی بایی کە لەوانەیە ئامێرێکی کارا بووبێت یان نا، چونکە لێڵییەک لە دەقەکەدا ھەیە و کێشەش لە نەخشەسازییەکەیدا ھەیە.<ref name="Shepherd">{{cite journal |last1=Shepherd |first1=Dennis G. |title=Historical development of the windmill |journal=NASA Contractor Report |date=December 1990 |issue=4337 |doi=10.2172/6342767 |osti=6342767 |bibcode= |publisher=[[Cornell University]]|hdl=2060/19910012312 |citeseerx=10.1.1.656.3199 |hdl-access=free }}</ref> نموونەیەکی تری سەرەتایی چەرخی بایی [[چەرخی نزا]] بوو، کە باوەڕ وایە بۆ یەکەم جار لە [[تیبت]] و [[چین]] بەکار ھێنرابێت، ھەرچەندە نادڵنیایی لەسەر ڕێکەوتی یەکەم دەرکەوتنی ھەیە، کە دەکرا یان {{circa|٤٠٠}}، یان سەدەی ٧،<ref name="Lucas2006">{{Cite book|first=Adam |last=Lucas |year=2006 |title=Wind, Water, Work: Ancient and Medieval Milling Technology |publisher=Brill Publishers |isbn=90-04-14649-0 |page=105}}</ref> یان دوای سەدەی ٩ بێت.<ref name="Shepherd"/> یەکێک لە کۆنترین نەخشەسازییە تۆمارکراوەکانی ئاشی بایی کە دۆزرابێتەوە، لە نزیکەی ٧٠٠–٩٠٠ی زایینی لە [[ئێرانی مەزن|فارس]] داھێنراوە.<ref>{{cite book|last1=Eldridge|first1=Frank|title=Wind Machines|date=1980|publisher=Litton Educational Publishing, Inc.|location=New York|isbn=0-442-26134-9|page=[https://archive.org/details/windmachines00fran/page/15 15]|edition=2nd|url=https://archive.org/details/windmachines00fran/page/15}}</ref><ref>{{cite book|last1=Shepherd|first1=William|title=Electricity Generation Using Wind Power|date=2011|publisher=World Scientific Publishing Co. Pte. Ltd.|location=Singapore|isbn=978-981-4304-13-9|page=4|edition=1}}</ref> ئەم نەخشەسازییە پانێمۆن بوو، کە باکێشی دارینی سووکی ستوونی ھەبوو و بە داربەستی ئاسۆیی بە شەفتێکی ستوونیی ناوەندییەوە بەسترابوونەوە. سەرەتا بۆ پاڵدانی ئاو دروست کرابوو و دواتر دەستکاری کرا بۆ ئەوەی [[دانەوێڵە]]ش بھاڕێت.<ref name="ref1">{{cite web|url=http://www.telosnet.com/wind/early.html|title=Part 1 &mdash; Early History Through 1875|accessdate=2008-07-31|archive-date=2018-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20181002082917/http://www.telosnet.com/wind/early.html|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=http://homepages.paradise.net.nz/albie/projects/panemone.htm|title=A Panemone (Drag-Type Windmill)|accessdate=2008-07-31|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081025025613/http://homepages.paradise.net.nz/albie/projects/panemone.htm|archivedate=2008-10-25}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Commons category|Windmills}} * {{curlie|Arts/Architecture/Building_Types/Mills/Windmills/|تەلارسازی: میلەی با}} * [http://earthsci.org/mineral/energy/wind/wind.html زانستی زەوی ئوستراڵیا، وزەی با و میلەی با] * [http://www.timsmills.info/ کۆمەڵگای مولینۆلۆجی نێودەوڵەتی] * [http://www.windmillworld.com/ میلەی با لە جیھانی میلەی با] * [http://www.molendatabase.nl/index_en.php بنکەدراوی میلە، بەلجیکا و ھۆلەندا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091119085340/http://www.molendatabase.nl/index_en.php |date=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩ }} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|نژیاروانی|تەکنۆلۆژیا}} {{نژیاروانی-کۆلکە}} [[پۆل:ئاشی با]] 7c89j3ou3cwrljkjyprq4l0m5pfsiby 1580317 1580316 2026-05-03T05:05:05Z 1silent scientist 51740 /* پێشینەکان */ 1580317 wikitext text/x-wiki {{Databox}} [[پەڕگە:KinderdijkWindmills.jpg|وێنۆک|میلەی با لە ھۆڵەندا]] '''ئاشی با''' یان '''ئاشی ھەوایی''' پێکھاتەیەکە کەوا بەھۆی ھێزی باوە باڵەکانی دەسوڕێن، [[وزەی با]] دەگۆرێت بۆ وزەی لۆژیکی، بە تایبەتی بەکاردێت بۆ دانەوێلەکان. بەڵام واژەکەی فراوانتر کرا بۆ [[پەمپی ھەوایی]]، [[وزە بەرھەمھێنەر]]، و جۆری تریش.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣١ی ئابی ٢٠١٢|سەردێڕ=Windmill|ناونیشان=http://www.merriam-webster.com/dictionary/windmill|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Merriam-webster.com}} "a mill or machine operated by the wind usually acting on oblique vanes or sails that radiate from a horizontal shaft, especially: (a) wind-driven water pump or electric generator, (b) the wind-driven wheel of a windmill".</ref> == پێشینەکان == [[File:Heron's Windwheel.png|thumb|دووبارە دروستکردنەوەیەکی سەدەی ١٩ی [[ئۆرگن|ئۆرگن]]ە بایییەکەی [[ھیرۆی ئەلێکساندریا|ھیرۆن]]]] ئامێرە [[وزەی با|بایییەکان]] پێشتر بەکار ھێنراون. ئیمپراتۆری [[بابل]]ی [[حامۆڕابی|حامورابی]] وزەی ئاشی بایی بۆ پڕۆژەی ئاودێرییەکەی لە [[مێزۆپۆتامیا]] لە سەدەی ١٧ی پێش زایین بەکار ھێنابوو.<ref>{{cite book |last=Golding |first=Edward |date=1976 |title=The generation of electricity by wind power |publisher=E. & F. N. Spon |page=7 |isbn=0-470-14986-8 }}</ref> دواتر، [[ھیرۆی ئەلێکساندریا]] لە سەدەی یەکەمی [[میسری ڕۆمانی]] ئەوەی پەسن <small>(وەسف)</small> کرد کە وادیارە چەرخێکی بایی بێت بۆ کارپێکردنی [[ئامێر]]ێک.<ref name="Lohrmann 10f.">Dietrich Lohrmann, "Von der östlichen zur westlichen Windmühle", ''Archiv für Kulturgeschichte'', Vol. 77, Issue 1 (1995), pp. 1–30 (10f.)</ref><ref name="Drachmann">[[A. G. Drachmann]], "Hero's Windmill", ''Centaurus'', 7 (1961), pp. 145–151</ref> پەسنکردنی ئەو بۆ [[ئۆرگن]]ێکی بایی ئاشێکی باییی کرداری نییە، بەڵکوو یان یارییەکی باییی سەرەتایی بووە یان چەمکێکی نەخشەسازی بووە بۆ ئامێرێکی بایی کە لەوانەیە ئامێرێکی کارا بووبێت یان نا، چونکە لێڵییەک لە دەقەکەدا ھەیە و کێشەش لە نەخشەسازییەکەیدا ھەیە.<ref name="Shepherd">{{cite journal |last1=Shepherd |first1=Dennis G. |title=Historical development of the windmill |journal=NASA Contractor Report |date=December 1990 |issue=4337 |doi=10.2172/6342767 |osti=6342767 |bibcode= |publisher=[[Cornell University]]|hdl=2060/19910012312 |citeseerx=10.1.1.656.3199 |hdl-access=free }}</ref> نموونەیەکی تری سەرەتایی چەرخی بایی [[چەرخی نزا]] بوو، کە باوەڕ وایە بۆ یەکەم جار لە [[بانی تبت|تبت]] و [[چین]] بەکار ھێنرابێت، ھەرچەندە نادڵنیایی لەسەر ڕێکەوتی یەکەم دەرکەوتنی ھەیە، کە دەکرا یان نزیکەی ٤٠٠، یان سەدەی ٧،<ref name="Lucas2006">{{Cite book|first=Adam |last=Lucas |year=2006 |title=Wind, Water, Work: Ancient and Medieval Milling Technology |publisher=Brill Publishers |isbn=90-04-14649-0 |page=105}}</ref> یان دوای سەدەی ٩ بێت.<ref name="Shepherd"/> یەکێک لە کۆنترین نەخشەسازییە تۆمارکراوەکانی ئاشی بایی کە دۆزرابێتەوە، لە نزیکەی ٧٠٠–٩٠٠ی زایینی لە [[ئێرانی مەزن|فارس]] داھێنراوە.<ref>{{cite book|last1=Eldridge|first1=Frank|title=Wind Machines|date=1980|publisher=Litton Educational Publishing, Inc.|location=New York|isbn=0-442-26134-9|page=[https://archive.org/details/windmachines00fran/page/15 15]|edition=2nd|url=https://archive.org/details/windmachines00fran/page/15}}</ref><ref>{{cite book|last1=Shepherd|first1=William|title=Electricity Generation Using Wind Power|date=2011|publisher=World Scientific Publishing Co. Pte. Ltd.|location=Singapore|isbn=978-981-4304-13-9|page=4|edition=1}}</ref> ئەم نەخشەسازییە پانێمۆن بوو، کە باکێشی دارینی سووکی ستوونی ھەبوو و بە داربەستی ئاسۆیی بە شەفتێکی ستوونیی ناوەندییەوە بەسترابوونەوە. سەرەتا بۆ پاڵدانی ئاو دروست کرابوو و دواتر دەستکاری کرا بۆ ئەوەی [[دانەوێڵە]]ش بھاڕێت.<ref name="ref1">{{cite web|url=http://www.telosnet.com/wind/early.html|title=Part 1 &mdash; Early History Through 1875|accessdate=2008-07-31|archive-date=2018-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20181002082917/http://www.telosnet.com/wind/early.html|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=http://homepages.paradise.net.nz/albie/projects/panemone.htm|title=A Panemone (Drag-Type Windmill)|accessdate=2008-07-31|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081025025613/http://homepages.paradise.net.nz/albie/projects/panemone.htm|archivedate=2008-10-25}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Commons category|Windmills}} * {{curlie|Arts/Architecture/Building_Types/Mills/Windmills/|تەلارسازی: میلەی با}} * [http://earthsci.org/mineral/energy/wind/wind.html زانستی زەوی ئوستراڵیا، وزەی با و میلەی با] * [http://www.timsmills.info/ کۆمەڵگای مولینۆلۆجی نێودەوڵەتی] * [http://www.windmillworld.com/ میلەی با لە جیھانی میلەی با] * [http://www.molendatabase.nl/index_en.php بنکەدراوی میلە، بەلجیکا و ھۆلەندا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091119085340/http://www.molendatabase.nl/index_en.php |date=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩ }} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|نژیاروانی|تەکنۆلۆژیا}} {{نژیاروانی-کۆلکە}} [[پۆل:ئاشی با]] tjdquf8sg81e6rqjwx6fvxgr5sicsso 1580318 1580317 2026-05-03T05:05:31Z 1silent scientist 51740 /* بەستەرە دەرەکییەکان */ 1580318 wikitext text/x-wiki {{Databox}} [[پەڕگە:KinderdijkWindmills.jpg|وێنۆک|میلەی با لە ھۆڵەندا]] '''ئاشی با''' یان '''ئاشی ھەوایی''' پێکھاتەیەکە کەوا بەھۆی ھێزی باوە باڵەکانی دەسوڕێن، [[وزەی با]] دەگۆرێت بۆ وزەی لۆژیکی، بە تایبەتی بەکاردێت بۆ دانەوێلەکان. بەڵام واژەکەی فراوانتر کرا بۆ [[پەمپی ھەوایی]]، [[وزە بەرھەمھێنەر]]، و جۆری تریش.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣١ی ئابی ٢٠١٢|سەردێڕ=Windmill|ناونیشان=http://www.merriam-webster.com/dictionary/windmill|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Merriam-webster.com}} "a mill or machine operated by the wind usually acting on oblique vanes or sails that radiate from a horizontal shaft, especially: (a) wind-driven water pump or electric generator, (b) the wind-driven wheel of a windmill".</ref> == پێشینەکان == [[File:Heron's Windwheel.png|thumb|دووبارە دروستکردنەوەیەکی سەدەی ١٩ی [[ئۆرگن|ئۆرگن]]ە بایییەکەی [[ھیرۆی ئەلێکساندریا|ھیرۆن]]]] ئامێرە [[وزەی با|بایییەکان]] پێشتر بەکار ھێنراون. ئیمپراتۆری [[بابل]]ی [[حامۆڕابی|حامورابی]] وزەی ئاشی بایی بۆ پڕۆژەی ئاودێرییەکەی لە [[مێزۆپۆتامیا]] لە سەدەی ١٧ی پێش زایین بەکار ھێنابوو.<ref>{{cite book |last=Golding |first=Edward |date=1976 |title=The generation of electricity by wind power |publisher=E. & F. N. Spon |page=7 |isbn=0-470-14986-8 }}</ref> دواتر، [[ھیرۆی ئەلێکساندریا]] لە سەدەی یەکەمی [[میسری ڕۆمانی]] ئەوەی پەسن <small>(وەسف)</small> کرد کە وادیارە چەرخێکی بایی بێت بۆ کارپێکردنی [[ئامێر]]ێک.<ref name="Lohrmann 10f.">Dietrich Lohrmann, "Von der östlichen zur westlichen Windmühle", ''Archiv für Kulturgeschichte'', Vol. 77, Issue 1 (1995), pp. 1–30 (10f.)</ref><ref name="Drachmann">[[A. G. Drachmann]], "Hero's Windmill", ''Centaurus'', 7 (1961), pp. 145–151</ref> پەسنکردنی ئەو بۆ [[ئۆرگن]]ێکی بایی ئاشێکی باییی کرداری نییە، بەڵکوو یان یارییەکی باییی سەرەتایی بووە یان چەمکێکی نەخشەسازی بووە بۆ ئامێرێکی بایی کە لەوانەیە ئامێرێکی کارا بووبێت یان نا، چونکە لێڵییەک لە دەقەکەدا ھەیە و کێشەش لە نەخشەسازییەکەیدا ھەیە.<ref name="Shepherd">{{cite journal |last1=Shepherd |first1=Dennis G. |title=Historical development of the windmill |journal=NASA Contractor Report |date=December 1990 |issue=4337 |doi=10.2172/6342767 |osti=6342767 |bibcode= |publisher=[[Cornell University]]|hdl=2060/19910012312 |citeseerx=10.1.1.656.3199 |hdl-access=free }}</ref> نموونەیەکی تری سەرەتایی چەرخی بایی [[چەرخی نزا]] بوو، کە باوەڕ وایە بۆ یەکەم جار لە [[بانی تبت|تبت]] و [[چین]] بەکار ھێنرابێت، ھەرچەندە نادڵنیایی لەسەر ڕێکەوتی یەکەم دەرکەوتنی ھەیە، کە دەکرا یان نزیکەی ٤٠٠، یان سەدەی ٧،<ref name="Lucas2006">{{Cite book|first=Adam |last=Lucas |year=2006 |title=Wind, Water, Work: Ancient and Medieval Milling Technology |publisher=Brill Publishers |isbn=90-04-14649-0 |page=105}}</ref> یان دوای سەدەی ٩ بێت.<ref name="Shepherd"/> یەکێک لە کۆنترین نەخشەسازییە تۆمارکراوەکانی ئاشی بایی کە دۆزرابێتەوە، لە نزیکەی ٧٠٠–٩٠٠ی زایینی لە [[ئێرانی مەزن|فارس]] داھێنراوە.<ref>{{cite book|last1=Eldridge|first1=Frank|title=Wind Machines|date=1980|publisher=Litton Educational Publishing, Inc.|location=New York|isbn=0-442-26134-9|page=[https://archive.org/details/windmachines00fran/page/15 15]|edition=2nd|url=https://archive.org/details/windmachines00fran/page/15}}</ref><ref>{{cite book|last1=Shepherd|first1=William|title=Electricity Generation Using Wind Power|date=2011|publisher=World Scientific Publishing Co. Pte. Ltd.|location=Singapore|isbn=978-981-4304-13-9|page=4|edition=1}}</ref> ئەم نەخشەسازییە پانێمۆن بوو، کە باکێشی دارینی سووکی ستوونی ھەبوو و بە داربەستی ئاسۆیی بە شەفتێکی ستوونیی ناوەندییەوە بەسترابوونەوە. سەرەتا بۆ پاڵدانی ئاو دروست کرابوو و دواتر دەستکاری کرا بۆ ئەوەی [[دانەوێڵە]]ش بھاڕێت.<ref name="ref1">{{cite web|url=http://www.telosnet.com/wind/early.html|title=Part 1 &mdash; Early History Through 1875|accessdate=2008-07-31|archive-date=2018-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20181002082917/http://www.telosnet.com/wind/early.html|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=http://homepages.paradise.net.nz/albie/projects/panemone.htm|title=A Panemone (Drag-Type Windmill)|accessdate=2008-07-31|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081025025613/http://homepages.paradise.net.nz/albie/projects/panemone.htm|archivedate=2008-10-25}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Commons category|Windmills}} * {{curlie|Arts/Architecture/Building_Types/Mills/Windmills/|تەلارسازی: میلەی با}} * [http://earthsci.org/mineral/energy/wind/wind.html زانستی زەوی ئوستراڵیا، وزەی با و میلەی با] * [http://www.timsmills.info/ کۆمەڵگای مولینۆلۆجی نێودەوڵەتی] * [http://www.windmillworld.com/ میلەی با لە جیھانی میلەی با] * [http://www.molendatabase.nl/index_en.php بنکەدراوی میلە، بەلجیکا و ھۆلەندا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091119085340/http://www.molendatabase.nl/index_en.php |date=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩ }} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|نژیاروانی|تەکنۆلۆژیا}} [[پۆل:ئاشی با]] o6z3tvwvnh8pgbyy0pgxxjbj1fl3bvz 0 174893 1580310 1518685 2026-05-03T04:54:56Z 1silent scientist 51740 1580310 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''نیوستریا''' یان '''نیستراسیا'''، بەشێک بوو لە ڕۆژاوای شانشینی فرانکەکان<ref>{{cite EB1911|wstitle=Neustria|volume=19|page=441|first=Christian|last=Pfister}}</ref>نیوستریا لەناویدا شاری [[لۆری]] و [[سلڤیا]] و [[کاربۆناریا]]، و بە نزیکەیی باکووری ئەمڕۆی [[فەڕەنسا]]، لەگەڵ [[پاریس]]، [[ئۆرلیانس]]، [[تۆورس]]، [[سۆیسۆنس]] وەکوو شارە سەرەکییەکانی دواتر وەک ناوچەیەکی نێوان سین و لۆرین ئاماژەی پێدەکراوە ڕووبارەکانی لۆری ناسراوە بە (''regnum Neustriae'')، و دەستووری ژێرپاشایەتی [[ئیمپڕاتۆریەتیی کارۆلینگیان]] و باکووری فەڕەنسا پاشاکانی کارۆلینجیان مارچی نیوستریایان دروست کرد کە لە پێشەوە دژی برێتۆنەکان و [[ڤایکینگەکان]] دەجەنگان، کە مایەوە تا دەسەڵاتی کاپێتیان لە دوای سەدەی ١٠. == ناو == ناو «نێوستریا» زۆرجار بە «خاکی ڕۆژاوای نوێ» ڕاڤە دەکرێت،<ref>y J. B. Benkard, ''Historical Sketch of the German Emperors and Kings'' (1855), [https://books.google.com/books?id=Q6jAlIo5c44C&pg=PP18 p.2 ]; e.g. <!--it seems to be the most widely adopted interpretation in recent publications - doesn't mean it is correct, these are just authors that copy the meaning unthinkingly, without awareness that other suggestions exist. Still looking for a philological reference that contains an actual argument for either possibility--> Will Slatyer, ''Ebbs and Flows of Ancient Imperial Power, 3000 BC - 900 AD'' (2012), [https://books.google.com/books?id=Ns4IInA8x9IC&pg=PA323 p. 323]; {{cite book |first=Edward |last=James |author-link=Edward James (historian) |title=The Franks |series=The Peoples of Europe |location=Oxford, UK; Cambridge, Massachusetts |publisher=Basil Blackwell |year=1988 |isbn=0-631-17936-4 |page=232}}</ref> ھەرچەندە تەیلۆر (١٨٤٨) پێشنیاری بۆچوونی «خاکی باکووری ڕۆژھەڵات»ی کردووە.<ref>'"Ni-oster-rike" [That is, Northeastern kingdom.]'<!--completely flawed both phonologically and semantically [to the northeast of *what*?], but not for us to criticise, find a philological reference --> {{cite book |last1=Taylor |first1=William Cooke |title=A Manual of Ancient and Modern History |date=1848 |publisher=D. Appleton |location=[[New York Public Library]] |page=[https://archive.org/details/manualofancientm00tayluoft/page/342 342] |url=https://archive.org/details/manualofancientm00tayluoft|quote=Oster-rike. }}</ref> ''[[نۆردیسک فامیلجیبۆک]]'' (١٩١٣) تەنانەت پێشنیاری «نەک خاکی ڕۆژھەڵات» (''icke östland'')ی کردووە.<ref>Meijer et al. (eds.), ''Nordisk familjebok'', Ny, rev. och rikt illustrerad upplaga (1913), p. 841.</ref> [[ئۆگستین تیێری]] (١٨٢٥) گریمانەی ئەوەی کرد کە ''نێوستریا'' تەنھا شێواندنێکی ''وێستریا''یە، لە ''West-rike'' «شانشینی ڕۆژاوا».<ref>Augustin Thierry, ''History of the Conquest of England by the Normans'' (1825), [https://books.google.com/books?id=xSGP319ZyHQC&pg=PA55 p. 55].</ref> لە ھەر بارێکدا، ''نێوستریا'' پێچەوانەی ناوی ''[[ئوسترێژیا]]'' «شانشینی ڕۆژھەڵات»ە. لێکچوون لەگەڵ ''ئوسترێژیا'' لە جۆری ''نێوسترێژیا'' زیاتر ڕوونە.<ref>''Neustrasia'' appears to be preferred by some authors writing in [[Neo-Latin]], e.g. by [[Caesar Baronius]] (d. 1607); [[Augustin Theiner]] (ed.) ''Caesaris S.R.E. Card. Baronii'' t. 11, (1867), [https://books.google.com/books?id=MhpJAQAAMAAJ&pg=RA1-PA583 p. 583].</ref> ''[[نێوستریا (ئیتاڵیا)|نێوستریا]]'' ھەروەھا وەک زاراوەیەک بۆ باکووری ڕۆژاوای ئیتاڵیا لە سەردەمی باڵادەستیی [[لۆمباردەکان|لۆمبارد]] بەکارھێنراوە. پێچەوانەی باکووری ڕۆژھەڵات بوو، کە پێی دەگوترا ئوسترێژیا، ھەمان زاراوە کە درابوو بە [[ئوسترێژیا|ڕۆژھەڵاتی فرانکەکان]]. == شانشینی مێرۆڤینجین == پێشینەی نێوستریا دەوڵەتێکی پاشماوەی ڕۆمانی بوو، بە ناوی [[شانشینی سۆیسۆنس]].<ref>Gregory of Tours, History of the Franks, 2.27</ref> لە ٤٨٦ فەرمانڕەواکەی، [[سیاگریۆس]]، ململانێی لەسەر دەسەڵات لەگەڵ [[کڵۆڤیسی یەکەم]]، پاشای فرانکەکان، لە [[جەنگی فرانکۆ-ڕۆمانی (٤٨٦)|جەنگی فرانکۆ-ڕۆمانی]] دۆڕاند. لە [[شەڕی سۆیسۆنس (٤٨٦)|شەڕی سۆیسۆنس]] تێکشکێنرا و دواتر ناوچەکە کەوتە ژێر کۆنترۆڵی فرانکەکانەوە. دابەشکردنەوەی بەردەوامی خاکەکان لەلایەن نەوەکانی کڵۆڤیسەوە بووە ھۆی ڕکابەرییەکی زۆر کە بۆ زیاتر لە دوو سەد ساڵ، نێوستریای لە شەڕێکی نزیکەی بەردەوامدا لەگەڵ ئوسترێژیا، بەشی ڕۆژھەڵاتی [[پاشایەتی|شانشینی]] فرانکەکان ھێشتەوە. سەرەڕای جەنگەکان، نێوستریا و ئوسترێژیا چەندین جار بۆ ماوەیەکی کورت یەکیان گرتەوە. یەکەمیان لە سەردەمی [[کڵۆتێری یەکەم]] بوو لە ماوەی دەسەڵاتیدا لە ٥٥٨ بۆ ٥٦٢. ململانێی دەسەڵات بەردەوام بوو لەگەڵ شاژن [[فرێدێگوند]]ی نێوستریا، بێوەژنی پاشا [[شیلپێریکی یەکەم]] (دەسەڵات ٥٦٦–٥٨٤) و دایکی پاشای نوێ [[کڵۆتێری دووەم]] (دەسەڵات ٥٨٤–٦٢٨)، کە جەنگێکی سەختی بەرپا کرد. دوای مردنی دایکی و ناشتنی لە [[باسیلیکای سانت دێنیس]] لە نزیک پاریس لە ٥٩٧، [[کڵۆتێری دووەم]] بەردەوام بوو لە ململانێی دژی [[برونھیلدای ئوسترێژیا|شاژن برونھیلدا]]، و لە کۆتاییدا لە ٦١٣ سەرکەوتنی بەدەستھێنا کاتێک شوێنکەوتووانی برونھیلدا خیانەتیان لە شاژنە پیرەکە کرد و ڕادەستیان کرد. کڵۆتێر برونھیلدای خستە سەر [[ئامێری ڕاکێشان (ئەشکەنجەدان)|ئامێری ڕاکێشان]] و بۆ ماوەی سێ ڕۆژ ڕایکێشا، پاشان لە نێوان چوار ئەسپدا بەستیەوە و لە کۆتاییدا پارچە پارچەی کرد. ئێستا کڵۆتێر فەرمانڕەوایەتی شانشینێکی یەکگرتووی دەکرد، بەڵام تەنھا بۆ ماوەیەکی کورت، چونکە کوڕەکەی خۆی [[داگۆبێرتی یەکەم]]ی کردە پاشای ئوسترێژیا. ھاتنە سەر تەختی داگۆبێرت لە نێوستریا بووە ھۆی یەکگرتنێکی تری کاتی. لە ئوسترێژیا، [[سەرۆک وەزیرانی کۆشک|سەرۆک وەزیران]]ی [[پیپینید]]ەکان، [[گریمۆاڵدی گەورە]]، ھەوڵی [[کودەتا]]یەکی دا بە ناچارکردنی پاشای ئوسترێژیا سیگێبێرتی سێیەم بۆ ھەڵگرتنەوەی کوڕەکەی، شیلدێبێرت، کە وەک «شیلدێبێرتی ھەڵگیراوە» جێگەی گرتەوە. گریمۆاڵد و کوڕەکەی، شیلدێبێرت، لەلایەن ھێزەکانی نێوستریاوە دەستگیرکران و لە پاریس لە سێدارە دران. [[کڵۆڤیسی دووەم]]، دوای ئەم لەسێدارەدانە، دووبارە شانشینی ئوسترێژیای لەگەڵ نێوستریا یەکخستەوە، ھەرچەندە بە کاتی بوو. لە کاتی دەسەڵاتی کوڕەکەی کڵۆڤیس، [[شڵۆتاری سێیەم]]، یان کەمێک دوای ئەوە، بنەماڵەی فەرمانڕەوای نێوستریا، ھاوشێوەی ئوسترێژیای پێش خۆی، دەسەڵاتی ڕادەستی سەرۆک وەزیرانی کۆشکی خۆی کرد. لە ٦٧٨، نێوستریا، لەژێر دەسەڵاتی سەرۆک وەزیران [[ئێبرۆین]]، بۆ دواجار ئوسترێژییەکانی ژێردەستە کرد. ئێبرۆین لە ٦٨٠ کوژرا. لە ٦٨٧، [[پیپینی ھێرستاڵ]]، سەرۆک وەزیرانی کۆشکی پاشای ئوسترێژیا، نێوسترییەکانی لە [[تێرترێ، سۆمێ|تێرترێ]] تێکشکاند. بەم شێوەیە باڵادەستیی ئوسترێژیای زامن کرد، کە بە ئەرستۆکراسییە ناوچەیییەکەی جیادەکرایەوە، بەسەر نێوستریادا.<ref>''Henry Pirenne, History of Europe''</ref> سەرۆک وەزیرانی نێوستریا [[بێرچار]] ماوەیەکی کورت دوای ئەوە تیرۆر کرا و دوای ھاوپەیمانییەکی ھاوسەرگیری (نزیکی ٦٩٠) لە نێوان کوڕەکەی پیپین [[درۆگۆی شامپانیا|درۆگۆ]] و بێوەژنەکەی بێرچار [[ئانسترودی شامپانیا]]، پیپین پێگەی خۆی وەک سەرۆک وەزیرانی کۆشکی نێوستریا مسۆگەر کرد.<ref>{{Cite book|title=The Carolingian world|last= Costambeys |first= Marios|date= 2011|publisher= Cambridge University Press|others= Innes, Matthew; MacLean, Simon |isbn= 9780521564946|location=Cambridge|pages=38–39|oclc=617425106}}</ref> نەوەکانی پیپین، [[کارۆلینجی]]یەکان، بەردەوام بوون لە فەرمانڕەواییکردنی ھەردوو شانشینەکە وەک سەرۆک وەزیران. بە بەرەکەتی [[پاپا ستیڤنی دووەم]]، دوای ٧٥١ [[پیپینی سێیەم|پیپینی کورت]]ی کارۆلینجی بە فەرمی مێرۆڤینجییەکانی لەکارخست و کۆنترۆڵی ئیمپراتۆرییەکەی گرتە دەست، خۆی و نەوەکانی وەک پاشا فەرمانڕەوایەتییان دەکرد. دواتر نێوستریا، ئوسترێژیا و [[بورگوندی (ناوچە)|بورگوندی]] لەژێر یەک دەسەڵاتدا یەکیان گرت و، ھەرچەندە جارێکی تر دابەش دەبووەوە بۆ چەندین بەشی ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا، ناوەکانی «نێوستریا» و «ئوسترێژیا» وردە وردە لە بەکارھێنان کەوتن. == ئەمانەش ببینە == * [[:en:Charles Oman|Oman, Charles]]. ''The Dark Ages 476–918''. Rivingtons: London, 1914. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان=٦ی ئازاری ٢٠٢١}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Neustria|نیوستریا}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|سیاسەت|فەڕەنسا|وڵاتەکان}} {{مێژوو-کۆلکە}} [[پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئەورووپا]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی سەدەی ٨ەم]] nv3zge4zvlo248t0bncch6m2kijtqb3 1580311 1580310 2026-05-03T04:55:17Z 1silent scientist 51740 /* بەستەرە دەرەکییەکان */ 1580311 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''نیوستریا''' یان '''نیستراسیا'''، بەشێک بوو لە ڕۆژاوای شانشینی فرانکەکان<ref>{{cite EB1911|wstitle=Neustria|volume=19|page=441|first=Christian|last=Pfister}}</ref>نیوستریا لەناویدا شاری [[لۆری]] و [[سلڤیا]] و [[کاربۆناریا]]، و بە نزیکەیی باکووری ئەمڕۆی [[فەڕەنسا]]، لەگەڵ [[پاریس]]، [[ئۆرلیانس]]، [[تۆورس]]، [[سۆیسۆنس]] وەکوو شارە سەرەکییەکانی دواتر وەک ناوچەیەکی نێوان سین و لۆرین ئاماژەی پێدەکراوە ڕووبارەکانی لۆری ناسراوە بە (''regnum Neustriae'')، و دەستووری ژێرپاشایەتی [[ئیمپڕاتۆریەتیی کارۆلینگیان]] و باکووری فەڕەنسا پاشاکانی کارۆلینجیان مارچی نیوستریایان دروست کرد کە لە پێشەوە دژی برێتۆنەکان و [[ڤایکینگەکان]] دەجەنگان، کە مایەوە تا دەسەڵاتی کاپێتیان لە دوای سەدەی ١٠. == ناو == ناو «نێوستریا» زۆرجار بە «خاکی ڕۆژاوای نوێ» ڕاڤە دەکرێت،<ref>y J. B. Benkard, ''Historical Sketch of the German Emperors and Kings'' (1855), [https://books.google.com/books?id=Q6jAlIo5c44C&pg=PP18 p.2 ]; e.g. <!--it seems to be the most widely adopted interpretation in recent publications - doesn't mean it is correct, these are just authors that copy the meaning unthinkingly, without awareness that other suggestions exist. Still looking for a philological reference that contains an actual argument for either possibility--> Will Slatyer, ''Ebbs and Flows of Ancient Imperial Power, 3000 BC - 900 AD'' (2012), [https://books.google.com/books?id=Ns4IInA8x9IC&pg=PA323 p. 323]; {{cite book |first=Edward |last=James |author-link=Edward James (historian) |title=The Franks |series=The Peoples of Europe |location=Oxford, UK; Cambridge, Massachusetts |publisher=Basil Blackwell |year=1988 |isbn=0-631-17936-4 |page=232}}</ref> ھەرچەندە تەیلۆر (١٨٤٨) پێشنیاری بۆچوونی «خاکی باکووری ڕۆژھەڵات»ی کردووە.<ref>'"Ni-oster-rike" [That is, Northeastern kingdom.]'<!--completely flawed both phonologically and semantically [to the northeast of *what*?], but not for us to criticise, find a philological reference --> {{cite book |last1=Taylor |first1=William Cooke |title=A Manual of Ancient and Modern History |date=1848 |publisher=D. Appleton |location=[[New York Public Library]] |page=[https://archive.org/details/manualofancientm00tayluoft/page/342 342] |url=https://archive.org/details/manualofancientm00tayluoft|quote=Oster-rike. }}</ref> ''[[نۆردیسک فامیلجیبۆک]]'' (١٩١٣) تەنانەت پێشنیاری «نەک خاکی ڕۆژھەڵات» (''icke östland'')ی کردووە.<ref>Meijer et al. (eds.), ''Nordisk familjebok'', Ny, rev. och rikt illustrerad upplaga (1913), p. 841.</ref> [[ئۆگستین تیێری]] (١٨٢٥) گریمانەی ئەوەی کرد کە ''نێوستریا'' تەنھا شێواندنێکی ''وێستریا''یە، لە ''West-rike'' «شانشینی ڕۆژاوا».<ref>Augustin Thierry, ''History of the Conquest of England by the Normans'' (1825), [https://books.google.com/books?id=xSGP319ZyHQC&pg=PA55 p. 55].</ref> لە ھەر بارێکدا، ''نێوستریا'' پێچەوانەی ناوی ''[[ئوسترێژیا]]'' «شانشینی ڕۆژھەڵات»ە. لێکچوون لەگەڵ ''ئوسترێژیا'' لە جۆری ''نێوسترێژیا'' زیاتر ڕوونە.<ref>''Neustrasia'' appears to be preferred by some authors writing in [[Neo-Latin]], e.g. by [[Caesar Baronius]] (d. 1607); [[Augustin Theiner]] (ed.) ''Caesaris S.R.E. Card. Baronii'' t. 11, (1867), [https://books.google.com/books?id=MhpJAQAAMAAJ&pg=RA1-PA583 p. 583].</ref> ''[[نێوستریا (ئیتاڵیا)|نێوستریا]]'' ھەروەھا وەک زاراوەیەک بۆ باکووری ڕۆژاوای ئیتاڵیا لە سەردەمی باڵادەستیی [[لۆمباردەکان|لۆمبارد]] بەکارھێنراوە. پێچەوانەی باکووری ڕۆژھەڵات بوو، کە پێی دەگوترا ئوسترێژیا، ھەمان زاراوە کە درابوو بە [[ئوسترێژیا|ڕۆژھەڵاتی فرانکەکان]]. == شانشینی مێرۆڤینجین == پێشینەی نێوستریا دەوڵەتێکی پاشماوەی ڕۆمانی بوو، بە ناوی [[شانشینی سۆیسۆنس]].<ref>Gregory of Tours, History of the Franks, 2.27</ref> لە ٤٨٦ فەرمانڕەواکەی، [[سیاگریۆس]]، ململانێی لەسەر دەسەڵات لەگەڵ [[کڵۆڤیسی یەکەم]]، پاشای فرانکەکان، لە [[جەنگی فرانکۆ-ڕۆمانی (٤٨٦)|جەنگی فرانکۆ-ڕۆمانی]] دۆڕاند. لە [[شەڕی سۆیسۆنس (٤٨٦)|شەڕی سۆیسۆنس]] تێکشکێنرا و دواتر ناوچەکە کەوتە ژێر کۆنترۆڵی فرانکەکانەوە. دابەشکردنەوەی بەردەوامی خاکەکان لەلایەن نەوەکانی کڵۆڤیسەوە بووە ھۆی ڕکابەرییەکی زۆر کە بۆ زیاتر لە دوو سەد ساڵ، نێوستریای لە شەڕێکی نزیکەی بەردەوامدا لەگەڵ ئوسترێژیا، بەشی ڕۆژھەڵاتی [[پاشایەتی|شانشینی]] فرانکەکان ھێشتەوە. سەرەڕای جەنگەکان، نێوستریا و ئوسترێژیا چەندین جار بۆ ماوەیەکی کورت یەکیان گرتەوە. یەکەمیان لە سەردەمی [[کڵۆتێری یەکەم]] بوو لە ماوەی دەسەڵاتیدا لە ٥٥٨ بۆ ٥٦٢. ململانێی دەسەڵات بەردەوام بوو لەگەڵ شاژن [[فرێدێگوند]]ی نێوستریا، بێوەژنی پاشا [[شیلپێریکی یەکەم]] (دەسەڵات ٥٦٦–٥٨٤) و دایکی پاشای نوێ [[کڵۆتێری دووەم]] (دەسەڵات ٥٨٤–٦٢٨)، کە جەنگێکی سەختی بەرپا کرد. دوای مردنی دایکی و ناشتنی لە [[باسیلیکای سانت دێنیس]] لە نزیک پاریس لە ٥٩٧، [[کڵۆتێری دووەم]] بەردەوام بوو لە ململانێی دژی [[برونھیلدای ئوسترێژیا|شاژن برونھیلدا]]، و لە کۆتاییدا لە ٦١٣ سەرکەوتنی بەدەستھێنا کاتێک شوێنکەوتووانی برونھیلدا خیانەتیان لە شاژنە پیرەکە کرد و ڕادەستیان کرد. کڵۆتێر برونھیلدای خستە سەر [[ئامێری ڕاکێشان (ئەشکەنجەدان)|ئامێری ڕاکێشان]] و بۆ ماوەی سێ ڕۆژ ڕایکێشا، پاشان لە نێوان چوار ئەسپدا بەستیەوە و لە کۆتاییدا پارچە پارچەی کرد. ئێستا کڵۆتێر فەرمانڕەوایەتی شانشینێکی یەکگرتووی دەکرد، بەڵام تەنھا بۆ ماوەیەکی کورت، چونکە کوڕەکەی خۆی [[داگۆبێرتی یەکەم]]ی کردە پاشای ئوسترێژیا. ھاتنە سەر تەختی داگۆبێرت لە نێوستریا بووە ھۆی یەکگرتنێکی تری کاتی. لە ئوسترێژیا، [[سەرۆک وەزیرانی کۆشک|سەرۆک وەزیران]]ی [[پیپینید]]ەکان، [[گریمۆاڵدی گەورە]]، ھەوڵی [[کودەتا]]یەکی دا بە ناچارکردنی پاشای ئوسترێژیا سیگێبێرتی سێیەم بۆ ھەڵگرتنەوەی کوڕەکەی، شیلدێبێرت، کە وەک «شیلدێبێرتی ھەڵگیراوە» جێگەی گرتەوە. گریمۆاڵد و کوڕەکەی، شیلدێبێرت، لەلایەن ھێزەکانی نێوستریاوە دەستگیرکران و لە پاریس لە سێدارە دران. [[کڵۆڤیسی دووەم]]، دوای ئەم لەسێدارەدانە، دووبارە شانشینی ئوسترێژیای لەگەڵ نێوستریا یەکخستەوە، ھەرچەندە بە کاتی بوو. لە کاتی دەسەڵاتی کوڕەکەی کڵۆڤیس، [[شڵۆتاری سێیەم]]، یان کەمێک دوای ئەوە، بنەماڵەی فەرمانڕەوای نێوستریا، ھاوشێوەی ئوسترێژیای پێش خۆی، دەسەڵاتی ڕادەستی سەرۆک وەزیرانی کۆشکی خۆی کرد. لە ٦٧٨، نێوستریا، لەژێر دەسەڵاتی سەرۆک وەزیران [[ئێبرۆین]]، بۆ دواجار ئوسترێژییەکانی ژێردەستە کرد. ئێبرۆین لە ٦٨٠ کوژرا. لە ٦٨٧، [[پیپینی ھێرستاڵ]]، سەرۆک وەزیرانی کۆشکی پاشای ئوسترێژیا، نێوسترییەکانی لە [[تێرترێ، سۆمێ|تێرترێ]] تێکشکاند. بەم شێوەیە باڵادەستیی ئوسترێژیای زامن کرد، کە بە ئەرستۆکراسییە ناوچەیییەکەی جیادەکرایەوە، بەسەر نێوستریادا.<ref>''Henry Pirenne, History of Europe''</ref> سەرۆک وەزیرانی نێوستریا [[بێرچار]] ماوەیەکی کورت دوای ئەوە تیرۆر کرا و دوای ھاوپەیمانییەکی ھاوسەرگیری (نزیکی ٦٩٠) لە نێوان کوڕەکەی پیپین [[درۆگۆی شامپانیا|درۆگۆ]] و بێوەژنەکەی بێرچار [[ئانسترودی شامپانیا]]، پیپین پێگەی خۆی وەک سەرۆک وەزیرانی کۆشکی نێوستریا مسۆگەر کرد.<ref>{{Cite book|title=The Carolingian world|last= Costambeys |first= Marios|date= 2011|publisher= Cambridge University Press|others= Innes, Matthew; MacLean, Simon |isbn= 9780521564946|location=Cambridge|pages=38–39|oclc=617425106}}</ref> نەوەکانی پیپین، [[کارۆلینجی]]یەکان، بەردەوام بوون لە فەرمانڕەواییکردنی ھەردوو شانشینەکە وەک سەرۆک وەزیران. بە بەرەکەتی [[پاپا ستیڤنی دووەم]]، دوای ٧٥١ [[پیپینی سێیەم|پیپینی کورت]]ی کارۆلینجی بە فەرمی مێرۆڤینجییەکانی لەکارخست و کۆنترۆڵی ئیمپراتۆرییەکەی گرتە دەست، خۆی و نەوەکانی وەک پاشا فەرمانڕەوایەتییان دەکرد. دواتر نێوستریا، ئوسترێژیا و [[بورگوندی (ناوچە)|بورگوندی]] لەژێر یەک دەسەڵاتدا یەکیان گرت و، ھەرچەندە جارێکی تر دابەش دەبووەوە بۆ چەندین بەشی ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا، ناوەکانی «نێوستریا» و «ئوسترێژیا» وردە وردە لە بەکارھێنان کەوتن. == ئەمانەش ببینە == * [[:en:Charles Oman|Oman, Charles]]. ''The Dark Ages 476–918''. Rivingtons: London, 1914. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان=٦ی ئازاری ٢٠٢١}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Neustria|نیوستریا}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|سیاسەت|فەڕەنسا|وڵاتەکان}} [[پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئەورووپا]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی سەدەی ٨ەم]] 06dsfl9duvvjzivqddka9hhjhaa08ti 0 174956 1580180 1577228 2026-05-02T15:08:17Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٠ سەرچاوە و تاگکردنی ١ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1580180 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:11thKurdishTheaterFestival4.jpg|وێنۆک|300px|وێنەیێک لە خولی یازدەهەم فیستیڤاڵ]] '''فیستیڤاڵی نێونەتەوەیی شانۆی کوردی سقز''' یەکێک لە گرینگترین فیستڤاڵەکانی شانۆی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان|ڕۆژهەڵاتی کوردستانە]] کە لە ساڵی ١٩٩٩ زایینی تا ئێستا، هەموو ساڵیک لە وەرزی پاییز، لە هۆڵی شانۆی شاری [[سەقز]] بە ڕێوە دەچێت.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/4473831/حضور-۱۴-نمایش-خارجی-درپانزدهمین-جشنواره-بین-المللی-تئاتر-کردی جشنواره تئاتر کردی سقز به رویدادهای مهم هنری کشور اضافه شده است]، هەواڵنێری میهر، ۱۳۹۷ هەتاوی</ref><ref>[https://vakawi.ir/جشنواره-تئاتر-کردی-سقز-دوسالانه-شود؟/ جشنواره تئاتر کردی سقز “دوسالانه” شود؟!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709183701/https://vakawi.ir/%D8%AC%D8%B4%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%AA%D8%A6%D8%A7%D8%AA%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D8%B3%D9%82%D8%B2-%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%B4%D9%88%D8%AF%D8%9F/ |date= ٩ی تەممووزی ٢٠٢١ }}، واکاوی، ۱۳۹۸</ref> == مێژوو و چالاکی == تا ئێستا ١٧ خولی ئەم فیستیڤالە بەڕێوەچووە و ھونەرمەندانی شانۆکاری ڕۆژهەڵات، باشوور و باکووری کوردستان بەشداریان تێدا کردووە.<ref>[https://www.hawler.in/index.php/2017-12-28-23-19-07/item/7497-2018-11-11-05-34-02 هەرێمى کوردستان بەشدارى فێستیڤاڵی شانۆی کوردی سەقز دەکات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220326061200/https://www.hawler.in/index.php/2017-12-28-23-19-07/item/7497-2018-11-11-05-34-02 |date=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٢ }}، سایتی هەولێر، ٢٠١٨</ref> ئەم فیستیڤاڵە لەلایەن وەزارەتی کولتور و ئیڕشادی ئیسلامی ئێران بەڕێوەدەچێت. لە ساڵەکانی هەوەڵی دەیەی نەوەدی زایینی بە تێکۆشانی هونەرمەندانی شانۆکاری کوردستان وەک [[ئەمجەد عەلیمورادی|ئەمجەد عەلیمۆرادی]]<ref>[https://kurdpa.net/so/news/باوی-شانۆی-سەقز-ۆچی-دوایی-رد باوكی شانۆی سەقز كۆچی دوایی كرد] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220326061200/https://kurdpa.net/so/news/%D8%A8%D8%A7%D9%88%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D9%86%DB%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D9%82%D8%B2-%DB%86%DA%86%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B1%D8%AF |date=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٢ }}، کوردپا، ٢٧١٢ کوردی</ref> و [[خالید خاکی]] بنەڕەتی فیستیڤاڵەکە دانرا بەڵام هەتا ساڵی ١٩٩٩ بەڕێوە نەچوو. دواجار بە یارمەتی هونەرمەندان و هونەر دۆستانی بواری شانۆگەری ئەم فیستیڤاڵە دەستێ پێکرد و هەمو ساڵێک بەڕێوە دەچێت و هونەرمەندانی گەورەی وڵاتی [[ئێران]] و [[کوردستان]] تێدا بەشداری دەکەن.<ref>[https://www.farhang.gov.ir/fa/news/558630/برگزاری-دوره-جدید-جشنواره-تئاتر-کُردی-سقز-نیازمند-۶-میلیارد-ریال-است برگزاری دوره جدید جشنواره تئاتر کُردی سقز نیازمند ۶ میلیارد ریال است] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220326061208/https://www.farhang.gov.ir/fa/news/558630/%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%AC%D8%B4%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%AA%D8%A6%D8%A7%D8%AA%D8%B1-%DA%A9%D9%8F%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D8%B3%D9%82%D8%B2-%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B2%D9%85%D9%86%D8%AF-%DB%B6-%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%AF-%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D8%B3%D8%AA |date=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٢ }}، ماڵپەری وەزارەتی کولتور و ئیڕشادی ئیسلامی ئێران</ref><ref>[http://shabestan.ir/detail/News/867102 می‌توانیم پایگاهی برای توریسم فرهنگی باشیم] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220326061207/http://shabestan.ir/detail/News/867102 |date=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٢ }}، شەبستان، ۱۳۹۸هەتاوی</ref> == هەڵبژاردەکانی دوو خولی دوایینی فیستیڤاڵ == هەروەها کە ئاماژە پێکرا هەتا ئێستا ١٧ خولی ئەم فیستیڤاڵە بەڕێوەچوو. === حەڤدەهەمین خولی فێستیڤاڵەکە === لەم ماوەیەدا ٤٠ بەرهەم کە ٢١ بەرهەمی بیانی و ١٩ بەرهەمی ناوخۆیی بوون، ڕەوانەی سکرتاریەتی حەڤدەهەمین فێستیڤاڵ کران و پانێڵی پێداچوونەوەکاران ١٠ نمایشیان بۆ بەشی پێشبڕکێ هەڵبژارد.<ref>[https://hawarikurdistan.ir/?p=1070 هفدهمین جشنواره تئاتر کُردی سقز با معرفی نفرات برتر به کار خود پایان داد] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230205053415/https://hawarikurdistan.ir/?p=1070 |date= ٥ی شوباتی ٢٠٢٣ }}، پایگاه خبری هاواری کوردستان، ۲۷ اردیبهشت ۱۴۰۱</ref> ئەم خولە بەهۆی پەتای ڤایرۆسی کۆرۆنا دواکەوت. خولی حەڤدەهەمی فێستیڤاڵەکە کە بڕیار بوو لە مانگی کانوونی دووەمی ساڵی ١٤٠٠ هەتاوی بەڕێوەبچێت، بەهۆی بڵاوبوونەوەی کۆرۆنا چەند جارێک گۆڕانکاری بەسەردا هات و دواجار لە ٢٣ی ئایاری ١٤٠١ هەتاویدا بە نمایشکردنی بەرهەمی "دەڤار" دەستی بە کارەکانی کرد.<ref>[https://tehran.farhang.gov.ir/fa/news/636303/هفدهمین-جشنواره-تئاتر-سقز-در-یک-نگاه هفدهمین جشنواره تئاتر سقز در یک نگاه ]{{بەستەری مردوو|url=https://tehran.farhang.gov.ir/fa/news/636303/%D9%87%D9%81%D8%AF%D9%87%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%AC%D8%B4%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%AA%D8%A6%D8%A7%D8%AA%D8%B1-%D8%B3%D9%82%D8%B2-%D8%AF%D8%B1-%DB%8C%DA%A9-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87 |date=حوزەیرانی ٢٠٢٣ }}، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۲۴ اردیبهشت ۱۴۰۱</ref> لەو ماوەیەدا بێهروز غەریب پوور خەڵکی [[سنە]]، حەمیدرەزا نەعیمی خەڵکی [[ئیلام]] و گۆران عەلی خەڵکی شاری [[سلێمانی]] لە هەرێمی کوردستانی عێراق دادوەری فێستیڤاڵەکە بوون. لەم قۆناغەدا نمایشی "سیاساڵ" و "ئاژەڵ" بۆ ناساندنی فێستیڤاڵە نیشتمانی و نێودەوڵەتییەکان هەڵبژێردران.<ref>[https://irna.ir/xjJrwk برگزیدگان هفدهمین جشنواره تئاتر کُردی سقز معرفی شدند]، ایرنا، ۲۷ اردیبهشت ۱۴۰۱</ref><ref>[https://irna.ir/xjJrwk برگزیدگان هفدهمین جشنواره تئاتر کُردی سقز معرفی شدند]، ایرنا، اردیبهشت ۱۴۰۱</ref> * خەڵاتی تایبەت بۆ بواری دیزاینی شانۆ: پەیکەری فێستیڤاڵ، بڕوانامەی شەرەف و خەڵاتی نەختینەیی بۆ دیزاینەرانی شانۆی نمایشی "ئاژەڵ" و بڕوانامەی ڕێزلێنان بۆ ئەفشین خودری لە نمایشی "هاری"<ref>[http://isna.ir/xdLFBs هفدهمین دوره جشنواره تئاتر کُردی با معرفی نفرات برتر به کار خود پایان داد ]، ایسنا، ۲۷ اردیبهشت ۱۴۰۱</ref> * خەڵاتی تایبەتی مۆسیقا: پەیکەری فێستیڤاڵ، بڕوانامەی شەرەف و خەڵاتی نەختینەیی بۆ میرزا مەتین بۆ ئاوازدانانی بەرنامەی "مەم و زین" و بڕوانامەی ڕێزلێنان و خەڵاتی نەختینەیی بۆ کۆشا نەجارزادە بۆ ئاوازدانانی بەرنامەی "سیاساڵ" * خەڵاتی تایبەت بۆ شانۆنووسی: پەیکەری فێستیڤاڵ، دبلۆمی شەرەف و خەڵاتی نەختینەیی بۆ پەرویز ئەحمەدی نووسەری شانۆنامەی "سیاساڵ" و تابلۆی ڕێزلێنان و خەڵاتی نەختینەیی بۆ هادی بەهرامی نووسەری شانۆنامەی "ئازایەتی و ڕاستی" * خەڵاتی تایبەتی بەشی دەرهێنان: پەیکەری فێستیڤاڵ و بڕوانامەی شەرەف و خەڵاتی نەختینەیی بۆ فەرزاد حەسەن میرازی بۆ دەرهێنانی بەرنامەی "ئاژەڵ" و بڕوانامەی ڕێزلێنان و خەڵاتی نەختینەیی بۆ پەرویز ئەحمەدی دەرهێنەری بەرنامەی "سیاساڵ"<ref>[http://mehrnews.com/xXHJX برگزیدگان هفدهمین جشنواره بین المللی تئاتر کردی سقز معرفی شدند]، خبرگزار مهر، اردیبهشت ۱۴۰۱</ref> * خەڵاتی تایبەت بۆ خانمە ئەکتەر: پەیکەری فێستیڤاڵ، دبلۆمی شەرەف و خەڵاتی نەختینەیی بۆ سامان میرزایی لە بەرنامەی "دوورترین شاری جیهان" و بڕوانامەی ڕێزلێنان و خەڵاتی نەختینەیی بە هاوبەشی بۆ نەرمین سەلاحی، ئەکتەری فیلمی "ئازایەتی و ڕاستی" و ئەزین حاجی میرزایی لە نمایشی "هاری"<ref>[http://mehrnews.com/xXHJX برگزیدگان هفدهمین جشنواره بین المللی تئاتر کردی سقز معرفی شدند]، خبرگزار مهر، اردیبهشت ۱۴۰۱</ref> * خەڵاتی تایبەت بۆ ئەکتەری پیاو: پەیکەری فێستیڤاڵ، دبلۆمی شەرەف و خەڵاتی نەختینەیی بۆ عەزیز سەعیدنژاد لە نمایشی "ئاژەڵ" و بڕوانامەی ڕێزلێنان و خەڵاتی نەختینەیی بە هاوبەشی بە داریوش ڕەفاتی لە نمایشی "سیاساڵ" و "فێرمان مەحمود" لە نمایشەکەدا "گێژەن"<ref>[http://isna.ir/xdLFBs هفدهمین دوره جشنواره تئاتر کُردی با معرفی نفرات برتر به کار خود پایان داد ]، ایسنا، ۲۷ اردیبهشت ۱۴۰۱</ref> === شازدەهەمین خولی فستیڤاڵەکە<ref>[https://www.irna.ir/news/83592853/جشنواره-تئاتر-کردی-سقز-با-معرفی-برگزیدگان-به-کار-خود-پایان-داد جشنواره تئاتر کُردی سقز با معرفی برگزیدگان به کار خود پایان داد]، ئیرنا، ۱۳۹۸ هەتاوی</ref><ref>[https://hawlati.co/page_detail?smart-id=10514 براوه‌کانى فیستیڤاڵی شانۆی سەقز خەڵات کران]{{بەستەری مردوو|url=https://hawlati.co/page_detail?smart-id=10514 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}، هاولاتی، ٢٠١٩</ref> === * شانۆی یەکەم «باوک» لە [[سلێمانی]] بەرهەمی سدیق عەزیز<ref>[https://www.hawler.in/index.php/2017-12-28-23-19-46/item/11373-2019-04-15-11-50-44 شانۆی باوك بەبەشداری دەستەیەك لە ئەكتەرە بە ئەزموونەكان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220326062714/https://www.hawler.in/index.php/2017-12-28-23-19-46/item/11373-2019-04-15-11-50-44 |date=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٢ }}، سایتی هەولێر، نیسان 15, ٢٠١٩</ref> * شانۆی دووهەم «ڕاپۆرت بە ئاکادمی» لە [[ئەستەمبوڵ|ئیستانبولی]] [[تورکیا]] * شانۆی سێھەم «بەبر» لە [[مەھاباد|مەهاباد]] === پازدەهەمین خولی فستیڤاڵەکە<ref>[https://www.farhang.gov.ir/fa/news/380369/پانزدهمین-جشنواره-بین-المللی-تئاتر-کردی-سقز-به-کار-خود-پایان-داد پانزدهمین جشنواره بین المللی تئاتر کردی سقز به کار خود پایان داد] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220326061208/https://www.farhang.gov.ir/fa/news/380369/%D9%BE%D8%A7%D9%86%D8%B2%D8%AF%D9%87%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%AC%D8%B4%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A8%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%84%DB%8C-%D8%AA%D8%A6%D8%A7%D8%AA%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D8%B3%D9%82%D8%B2-%D8%A8%D9%87-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%AE%D9%88%D8%AF-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%A7%D8%AF |date=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٢ }}، ماڵپەری وەزارەتی کولتور و ئیڕشادی ئیسلامی ئێران، ۱۳۹۷ هەتاوی</ref><ref>[http://www.wishe.net/details.aspx?=hewal&jmare=60916&Jor=5 سەقز.. فێستیڤاڵی شانۆی کوردی ساز ده‌كرێت]، وشه، ٢٠١٨</ref><ref>[https://www.rudaw.net/sorani/culture/261120181 فێستیڤاڵی شانۆی کوردی لە سەقز بە بەشداری شانۆکارانی باشوور سازدەکرێت]، ڕووداو، ٢٠١٨</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=FwCBfkZ1NTY پازدەمین خولی فێستیڤاڵی شانۆی کوردی لە سەقز دەستیپێکرد]، کوردستان 24، ٢٠١٨</ref> === * شانۆی «کچە سەڵیتەکە» لە [[مەریوان]] بەرهەم فاتێح بادپەروا * شانۆی «هەناری» لە [[سنە]] بەرهەمی [[قوتبەدین سادقی]] * شانۆی سێهەم «بەر دەرگای جەهەنم» لە [[سلێمانی]] == پێشانگا == <gallery mode="packed" caption="چەن وێنەیێک لە خولی شازدەهەم فیستیڤاڵ" heights="70px"> پەڕگە:16thKurdishTheaterFestival1.jpg | پەڕگە:16thKurdishTheaterFestival3.jpg | پەڕگە:16thKurdishTheaterFestival2.jpg | پەڕگە:16thKurdishTheaterFestival4.jpg | پەڕگە:16thKurdishTheaterFestival5.jpg | پەڕگە:16thKurdishTheaterFestival6.jpg | پەڕگە:16thKurdishTheaterFestival7.jpg | پەڕگە:16thKurdishTheaterFestival8.jpg | </gallery> <gallery mode="packed" caption="چەن وێنەیێک لە خولی یازدەهەم فیستیڤاڵ" heights="80px"> پەڕگە:11thKurdishTheaterFestival1.jpg | پەڕگە:11thKurdishTheaterFestival2.jpg | پەڕگە:11thKurdishTheaterFestival3.jpg | پەڕگە:11thKurdishTheaterFestival4.jpg | </gallery> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == *[https://rojnews.news/کلتوور-و-هونه‌ر/فیستیڤاڵی-شانۆی-کوردی-لە-سەقز-بەردەوا// فیستیڤاڵی شانۆی کوردی لە سەقز بەردەوامە]{{بەستەری مردوو|url=https://rojnews.news/%DA%A9%D9%84%D8%AA%D9%88%D9%88%D8%B1-%D9%88-%D9%87%D9%88%D9%86%D9%87%E2%80%8C%D8%B1/%D9%81%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C%DA%A4%D8%A7%DA%B5%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D9%86%DB%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B3%DB%95%D9%82%D8%B2-%D8%A8%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D9%88%D8%A7// |date=ئازاری ٢٠٢٣ }}، ڕۆژنیوز، ٢٠١٧ *[http://culture-kurd.org/شازدەیەمین-فێستیڤاڵی-شانۆی-کوردیی-لە/ شازدەیەمین فێستیڤاڵی شانۆی کوردیی لە ڕؤژهەڵاتی کوردستان، سەقز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210621123711/http://culture-kurd.org/%D8%B4%D8%A7%D8%B2%D8%AF%DB%95%DB%8C%DB%95%D9%85%DB%8C%D9%86-%D9%81%DB%8E%D8%B3%D8%AA%DB%8C%DA%A4%D8%A7%DA%B5%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D9%86%DB%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C%DB%8C-%D9%84%DB%95/ |date=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢١ }} ڕێکخراوی کولتووری کوردستان *[https://kurdpa.net/so/news/دەیەمین-فێستیڤاڵی-شانۆی-وردی-لە-سەقز-دەستی-پێرد دەیەمین فێستیڤاڵی شانۆی كوردی لە سەقز دەستی پێكرد] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220326061201/https://kurdpa.net/so/news/%D8%AF%DB%95%DB%8C%DB%95%D9%85%DB%8C%D9%86-%D9%81%DB%8E%D8%B3%D8%AA%DB%8C%DA%A4%D8%A7%DA%B5%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D9%86%DB%86%DB%8C-%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B3%DB%95%D9%82%D8%B2-%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D9%BE%DB%8E%D8%B1%D8%AF |date=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٢ }}، کوردپا، ٢٩ ڕێبەندان ٢٧١١ کوردی *[https://teater.ir/news/11863-ارسال-۸۲-متن-نمایش-به-دبیرخانه-چهاردهم.html ارسال ٨٢ متن نمایش به دبیرخانه چهاردهمین جشنواره تئاتر کردی سقز]{{بەستەری مردوو|url=https://teater.ir/news/11863-%D8%A7%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84-%DB%B8%DB%B2-%D9%85%D8%AA%D9%86-%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%A8%D9%87-%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D9%87%D9%85.html |date=نیسانی ٢٠٢٦ }}، ماڵپەری شانۆ، ١٣٩٦هەتاوی *[https://www.dana.ir/news/903729.html/سیزدهمین-جشنواره-تئاتر-ک-ردی-در-سقز-به-کار-خود-پایان-داد سیزدهمین جشنواره تئاتر کُردی در سقز به کار خود پایان داد] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220326061209/https://www.dana.ir/news/903729.html/%D8%B3%DB%8C%D8%B2%D8%AF%D9%87%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%AC%D8%B4%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%AA%D8%A6%D8%A7%D8%AA%D8%B1-%DA%A9-%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D9%82%D8%B2-%D8%A8%D9%87-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%AE%D9%88%D8%AF-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%A7%D8%AF |date=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٢ }}، ماڵپەری دانا، ١٣٩٥هەتاوی *[https://ku.mehrnews.com/news/23374/پێشانگای-وێنەی-فێستیڤاڵی-شانۆی-کوردی-سەقز-کرایەوە پێشانگای وێنەی فێستیڤاڵی شانۆی کوردی سەقز کرایەوە]، میهر، ٢٠١٨ {{تووڵی دەروازە|ئێران|کوردستان|فیلم|دەیەی ١٩٩٠}} {{پۆلی کۆمنز|The International Kurdish Theater Festival}} [[پۆل:شارستانی سەقز]] [[پۆل:ھونەرمەندانی کورد]] [[پۆل:شانۆکاران]] [[پۆل:نووسەران]] [[پۆل:پارێزگای کوردستان]] [[پۆل:سەقز]] 6nvshl5m83u4btjko0wf9wp8721fkhl 0 182023 1580307 1405512 2026-05-03T04:43:58Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1580307 wikitext text/x-wiki {{تێک نەچێ|پارێزگاکانی کووەیت}} {{Infobox former subdivision |nation = عێراق |conventional_long_name = پارێزگای کووەیت |native_name = <big>محافظة الكويت</big> |common_name = کووەیتی داگیرکراو لەلایەن عێراقییەکان |capital = [[شاری کووەیت]] |status_text = [[پارێزگاکانی عێراق]] |government_type = [[پارێزگاکانی عێراق]] ''(دوژوور)''{{ھن}}[[داگیرکردنی سەربازی]] ''(دوفاکتۆ)'' |era = [[شەڕی کەنداو]] |year_start = ١٩٩٠<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://history.state.gov/milestones/1989-1992/gulf-war|سەردێڕ=The Gulf War, 1991|بڵاوکەرەوە=United States Department of State Office of the Historian|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}}</ref> |date_start = ٢٨ی ئابی |event_start = [[کۆماری کووەیت]] لەژێردەستی عێراقدا |year_end = ١٩٩١ |date_end = ٢٨ی شوباتی |event_end = ئازادی کووەیت |p1 = کۆماری کووەیت |flag_p1 = Flag of Kuwait.svg |s1 = کووەیت |flag_s1 = Flag of Kuwait.svg |image_map = Iraqi Governorates (1990-1991).svg |image_map_caption = |latd= |latm= |latNS= |longd= |longm= |longEW= |title_leader = پارێزگار |leader1 = [[عەلی حەسەن ئەلمەجید]] |year_leader1 = ١٩٩٠–١٩٩١ }} '''پارێزگای کووەیت''' ({{بە عەرەبی|محافظة الكويت}}) نۆزدەھەمین پارێزگای [[عێراقی بەعس|عێراق]] بوو کە لە دوای [[ھێرشی سەر کووەیت]] لەلایەن [[حیزبی بەعس|حکوومەتی عێراقەوە]] دامەزرا<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| ناونیشان=https://www.nytimes.com/1990/08/03/world/iraqi-invasion-invading-iraqis-seize-kuwait-its-oil-us-condemns-attack-urges.html | سەردێڕ=The Iraqi Invasion; INVADING IRAQIS SEIZE KUWAIT AND ITS OIL; U.S. CONDEMNS ATTACK, URGES UNITED ACTION| newspaper=The New York Times| ڕێکەوت=٣ی ئابی ١٩٩٠|دوایین١=Jr|یەکەم١=Apple|دوایین٢=Times|یەکەم٢=Special To the New York}}</ref> لە ساڵی ١٩٩٠.<ref>https://www.gulfnews.com/amp/opinion/thinkers/saddam-states-reasons-for-kuwait-invasion-1.502105{{بەستەری مردوو|url=https://www.gulfnews.com/amp/opinion/thinkers/saddam-states-reasons-for-kuwait-invasion-1.502105 |date=حوزەیرانی ٢٠٢١ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|jstor = 23002125|سەردێڕ= Origins and Dimensions of the Iraqi Claim over Kuwait|journal = India International Centre Quarterly|بەرگ= ١٨|issue = 1|پەڕەکان= ١٢٩–١٤٣|دوایین١= Abidi|یەکەم١= A. H. H.|ساڵ= ١٩٩١}}</ref> یەکێک لە نزیکەکانی [[سەددام حوسێن]]، [[عەلی حەسەن ئەلمەجید]] پارێزگاری ئەم پارێزگایە بوو. لەبەر ڕەدکردنەوەی عێراق لە بەجێھێشتنی کووەیت [[شەڕی کەنداو]] دەستی پێکرد و لە دوایەدا دەوڵەتی کووەیت لە ٢٨ی شوباتی ١٩٩١ گەڕایەوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|مێژوو|عێراق|کووەیت|دەیەی ١٩٩٠}} [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩٠]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٩١]] [[پۆل:شەڕی کەنداو]] 15b2tfy93mmavjfvm66bpsagyi9ms1r 0 186008 1580269 1580088 2026-05-02T20:04:43Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}}؛ لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} 1580269 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{جۆزەردان}} '''١٣ی جۆزەردان''' ٧٥ەم ڕۆژی [[ڕۆژژمێری کوردی|ساڵی کوردییە]]. ٢٩٠ ڕۆژی (لە ساڵی ئاسایی) یان ٢٩١ ڕۆژی (لە [[ساڵی پڕ]]دا) بۆ کۆتاییی ساڵ ماوە.{{بیرخستنەوەی ساڵنامەی کوردی}} == ڕووداوەکان == == لەدایکبوونەکان == * [[١٩٥٨]]: [[عەلی لاریجانی]]، کەسایەتیی سەربازی و سیاسەتوانی ئێرانی == مردنەکان == [[١٩٨٩]]: [[ڕووحوڵڵا خومەینی]]، مەرجەعی شیعە و سیاسەتوانی ئێرانی، دامەزرێنەری [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران|کۆماری ئیسلامی]] و یەکەمین [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری ئێران]] == بۆنەکان == == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ڕۆژەکانی ساڵی کوردی}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:ڕۆژەکانی جۆزەردان]] 49bx5f3mp71rb50p8lzjrzrbzvngynh 0 186281 1580149 1580027 2026-05-02T12:05:48Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ پارامەترە واڵاکان لابران؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1580149 wikitext text/x-wiki {{ڕەشەمە}} '''٩ی ڕەشەمە''' ٣٤٥ەم ڕۆژی [[ڕۆژژمێری کوردی|ساڵی کوردییە]]. ٢٠ ڕۆژی (لە ساڵی ئاسایی) یان ٢١ ڕۆژی (لە [[ساڵی پڕ]]دا) بۆ کۆتاییی ساڵ ماوە.{{بیرخستنەوەی ساڵنامەی کوردی}} == ڕووداوەکان == == لەدایکبوونەکان == == مردنەکان == * [[٢٠٢٥]]: کوژرانی ئێرانییە بەناوبانگەکان لە [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|ھێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران]]: ** [[عەلی خامنەیی]]، ٨٦، [[ئایەتوڵڵا]]، سەرۆکی [[ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم]] (١٩٨٨–١٩٨٩)، [[سەرۆک کۆماری ئێران]] (١٩٨١–١٩٨٩) و [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری باڵای شۆڕشی ئیسلامی]] (لە ١٩٨٩ەوە).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر١=Sanya Burgess |نووسەر٢=Molly Blackall |ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=How Trump and Israel's killing of Khamenei played out – hour by hour |ناونیشان=https://inews.co.uk/news/trump-israels-killing-khamenei-played-out-4266623 |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=The i Paper |زمان=en-US |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260303175231/https://inews.co.uk/news/trump-israels-killing-khamenei-played-out-4266623 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ** [[عەبدولڕەحیم مووسەوی]]، ٦٥–٦٦، سەرۆکی [[بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکان]] (لە ٢٠٢٥ەوە) و فەرماندەی گشتیی [[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر=<!-- not stated --> |ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=US-Israeli attack kills Iranian Armed Forces Chief |ناونیشان=https://timeskuwait.com/us-israeli-attack-kills-iranian-defense-minister-armed-forces-chief/ |ئیش=Times Kuwait |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٦}}</ref> ** [[عەزیز نەسیرزادە]]، ٦٢، [[وەزارەتی بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان (ئێران)|وەزیری بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان]] (لە ٢٠٢٤ەوە).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Funeral held in Tehran for Iranian commanders killed in US–Israeli strikes |ناونیشان=https://ca.news.yahoo.com/funeral-held-tehran-iranian-commanders-134224573.html |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Yahoo News |زمان=en-CA}}</ref> ** [[محەممەد پاکپوور]]، فەرماندەی گشتیی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] (لە ٢٠٢٥ەوە).<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Top Iran IRGC Commander Mohammad Pakpour Killed In Strikes: Israel |ناونیشان=https://www.ndtv.com/world-news/iran-news-iran-israel-news-top-iran-irgc-commander-mohammad-pakpour-killed-in-strikes-israel-11149625 |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|ئیش=NDTV News Desk |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260302053407/https://www.ndtv.com/world-news/iran-news-iran-israel-news-top-iran-irgc-commander-mohammad-pakpour-killed-in-strikes-israel-11149625 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ** [[عەلی شەمخانی]]، ٧٠، ئەفسەری دەریایی و سیاسەتوان، [[وەزارەتی بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان (ئێران)|وەزیری بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان]] (١٩٩٧–٢٠٠٥)، سەرۆکی [[ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی]] (٢٠١٣–٢٠٢٣) و ئەندامی [[ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم]] (لە ٢٠٢٣ەوە).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iran Confirms Killings of IRGC Chief Pakpour, Ali Shamkhani |ناونیشان=https://www.middleeasteye.net/live-blog/live-blog-update/iran-confirms-killings-irgc-chief-pakpour-ali-shamkani |وێبگە=Middle East Eye |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٦|زمان=en}}</ref> == بۆنەکان == == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ڕۆژەکانی ساڵی کوردی}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:ڕۆژەکانی ڕەشەمە]] a0q4c6w4y7v64z0uxggrq1ayc0zdurv 0 187255 1580303 1403921 2026-05-03T01:43:02Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٠ سەرچاوە و تاگکردنی ١ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1580303 wikitext text/x-wiki {{وەسف|دەرھێنەرێکی ئەنیمێی ژاپۆنی}} {{Infobox person | name = ماکۆتۆ شینکای | native_name = {{Nobold|新海 誠}} | image = Makoto Shinkhai in Moscow.JPG | caption = شینکای لە مۆسکۆ، ٢٠١٣ | birth_name = ماکۆتۆ نیتسوو | birth_date = {{ڕۆژی لەدایکبوون و تەمەن|١٩٧٣|٢|٩}} | birth_place = [[کۆومی، ناگانۆ|کۆومی]]، [[ژاپۆن]] | occupation = [[دروستکەری ئەنیمەیشن]]، [[فیلمسازی|فیلمساز]]، [[مانگاکا|ھونەرمەندی مانگا]] | education = [[زانکۆی چوۆ]] | nationality = ژاپۆنی | spouse = چیێکۆ میساکا | website = {{ناونیشان|http://shinkaimakoto.jp}} | known_for = ''[[دەنگەکانی ئەستێرەیەکی دوور]]''{{ھن}}''[[ئەو شوێنەی لە ڕۆژانی سەرەتاماندا بەڵێنی پێ داین]]''{{ھن}}''[[٥ سانتیمەتر لە چرکەیەکدا]]''{{ھن}}''[[ئەو منداڵانەی کە دوای دەنگە ونبووەکان دەکەون]]''{{ھن}}''[[باخچەی وشەکان]]''{{ھن}}''[[ناوی تۆ]]''{{ھن}}''[[ئاو و ھەوا لەگەڵ تۆ دەگۆڕم]]'' | signature = Signature of Makoto Shinkai (without "Thank you" remark).svg }} {{Nihongo|'''ماکۆتۆ نیتسوو'''|新津 誠|نیتسوو ماکۆتۆ|لەدایکبووی ٩ی شوباتی ١٩٧٣}}، ھەروەھا بە {{Nihongo|'''ماکۆتۆ شینکای'''|新海 誠|شینکای ماکۆتۆ}} ناسراوە، [[دروستکەری ئەنیمەیشن]]، [[فیلمسازی|فیلمساز]] و [[مانگاکا|ھونەرمەندێکی مانگا]]ی ژاپۆنییە، کە زیاتر بە دەرھێنانی [[ناوی تۆ]]، کە [[پێڕستی پڕداھاتترین فیلمە ئەنیمێیەکان|سێیەمین پڕداھاتترین فیلمی ئەنیمەیشنی نەمرە]]<ref name="Independent.co.uk">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/news/your-name-spirited-away-highest-grossing-anime-of-all-time-a7530876.html|سەردێڕ='Your Name' beats 'Spirited Away' to become highest-grossing anime ever|newspaper=[[The Independent]]|دوایین=Shepherd|یەکەم=Jack|ڕێکەوت=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171210180022/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/news/your-name-spirited-away-highest-grossing-anime-of-all-time-a7530876.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و ''[[ئاو و ھەوا لەگەڵ تۆ دەگۆڕم]]'' (٢٠١٩)، لەنێوان کارەکانی تریش وەک ''[[باخچەی وشەکان]]، [[ئەو منداڵانەی کە دوای دەنگە ونبووەکان دەکەون]]'' و ''[[٥ سانتیمەتر لە چرکەیەکدا]]'' ناسراوە. شینکای لەلایەن ''[[ڤارایتی]]'' بە یەک لەو ١٠ ئەنیمەیتەرەی کە لە ٢٠١٦ سەیر بکرێن ژمێردرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://variety.com/gallery/10-animators-to-watch-2016/#!8/makoto-shinkai-10-animators-to-watch|سەردێڕ=Makoto Shinkai – 'Distant Star' creator now in view|وێبگە=Variety|ڕێکەوت=٥ی ئایاری ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160513003731/http://variety.com/gallery/10-animators-to-watch-2016/#!8/makoto-shinkai-10-animators-to-watch|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئایاری ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == ژیان == شینکای خەڵکی [[ناگانۆ (پارێزگا)|پارێزگای ناگانۆ]]یە، کە [[وێژەی ژاپۆنی]]ی لە [[زانکۆی چوۆ]] خوێندووە، لەوێ ئەندامی ناوەندی وێژەی مناڵان بووە و وێنەی کتێبەکانی کێشاوە. شینکای بە دروستکردنی ئەو [[مانگا (کۆمیک)|مانگا]]، ئەنیمێ و [[ڕۆمان]]انەی کە لە قوتابخانەی ناوەندیدا نمایشی کردبوون شوێنی حەزەکەی دەکەوێت. ئەو فیلمە ئەنیمێیانەی کە شینکای حەزی لێیانە ئەمانەن: ''[[قەڵایەک لە ئاسمان]]''، ''[[ناواسیکای دۆڵی با]]'' و ''[[قەڵاکەی کاگلیۆسترۆ]]ی'' [[ھایاو میازاکی]]، ''[[کۆتاییی ئیڤانجیلیۆن]]ی'' [[ھیدیاکی ئاننۆ]] و ''[[پاتلەیبەر ٢]]ی'' [[مامۆروو ئۆشی]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Taylor-Foster |یەکەم١=Kim |سەردێڕ='Your Name' Creator Is Approving Scripts For JJ Abrams Remake |ناونیشان=https://www.fandom.com/articles/your-name-jj-abrams-remake |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ئیش=Fandom |ڕێکەوت=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|زمان=en}}</ref> شینکای لە چەندین ھەڵسەنگاندندا بە «میازاکیی نوێ» ناوی براوە،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.theguardian.com/film/2016/nov/09/makoto-shinkai-director-anime-your-name|سەردێڕ=Makoto Shinkai: Could the anime director be cinema's 'new Miyazaki'?|newspaper=[[گاردیان]]|دوایین=Rose|یەکەم=Steve|ڕێکەوت=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180811003948/https://www.theguardian.com/film/2016/nov/09/makoto-shinkai-director-anime-your-name|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2016/12/04/movies/the-anime-master-of-missed-connections-makes-strong-contact-in-japan.html|سەردێڕ=The Anime Master of Missed Connections Makes Strong Contact in Japan|newspaper=[[نیویۆرک تایمز]]|دوایین=Rich|یەکەم=Motoko|ڕێکەوت=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180811002531/https://www.nytimes.com/2016/12/04/movies/the-anime-master-of-missed-connections-makes-strong-contact-in-japan.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لەنێویاندا ئەوانەی ئەنیمێ ئادڤۆکەیتز و ئاکتیڤ ئەیمێن<!--—comparisons he calls an "overestimation"-->.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://activeanime.com/html/2005/09/27/makoto-shinkai-the-place-promised-in-our-early-days-director/ |سەردێڕ=Makoto Shinkai – 'The Place Promised in Our Early Days' Director |ئیش=Active Anime |ڕێکەوت=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٥|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181008061506/http://activeanime.com/html/2005/09/27/makoto-shinkai-the-place-promised-in-our-early-days-director}}<!-- http://www.activeanime.com/html/content/view/1000/2/ --></ref> شینکای ھاوسەرگیریی لەگەڵ بەرھەمھێنەر و خانمەکتەری خانەنشین چیێکۆ میساکا کردووە، کە ڕۆڵی لە فیلمەکان لەنێویشیاندا ''[[ڤێرسس(فیلمی ٢٠٠٠)|ڤێرسس]]ی'' [[ڕیووھێی کیتاموورا]] بینیوە؛ کچێکیان بەناوی چیز نیتسوو ھەیە، کە خانمەکتەرێکی بچکۆلەیە و لەدایکبووی ٢٠١٠یە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nikkan-gendai.com/articles/view/geinox/191829/|سەردێڕ=君の名は。」新海誠監督の妻は女優・三坂知絵子だった|trans-title='Your Name' director Makoto Shinkai's wife, Misaka Chieko, was an actress|زمان=ja|وێبگە=[[Kodansha|Nikkan Gendai]]|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180308231605/https://www.nikkan-gendai.com/articles/view/geinox/191829/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.animenewsnetwork.com/interest/2018-06-23/anime-director-makoto-shinkai-daughter-chise-niitsu-gets-1st-starring-film-role/.132915|سەردێڕ=Anime Director Makoto Shinkai's Daughter Chise Niitsu Gets 1st Starring Film Role|وێبگە=Anime News Network|دوایین=Sherman|یەکەم=Jennifer|ڕێکەوت=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180811034848/https://www.animenewsnetwork.com/interest/2018-06-23/anime-director-makoto-shinkai-daughter-chise-niitsu-gets-1st-starring-film-role/.132915|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەسارۆچکەی [[٥٥٢٢٢ ماکۆتۆشینکای]] بە ناوی ئەمەوە ناونراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=55222|سەردێڕ=JPL Small-Body Database Browser — 55222 Makotoshinkai (2001 RP63)|بڵاوکەرەوە=[[ناسا]]|ڕێکەوت=١٢ی ئەیلوولی ٢٠٠١|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180412073334/https://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=55222|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی نیسانی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == پیشە == دوای ئەوەی لە ئازاری ١٩٩٦ بەشی وێژەی [[زانکۆی چوۆ]] تەواو دەکات،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=新海誠監督×川田十夢氏、母校で対談 {{!}} 中央大学グローバル人材育成推進事業|ناونیشان=http://globalization.chuo-u.ac.jp/global_person/special/taidan4/|وێبگە=globalization.chuo-u.ac.jp|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئایاری ٢٠٢٠}}</ref> ئیشێکی لە [[فالکام]]، کە کۆمپانیایەکی [[کایەی ڤیدیۆیی]]یە دەست کەوت و لەوێ بۆ ماوەی پێنج ساڵ کاری کرد و ڤیدیۆ کلیپی بۆ کایەکان و لەگەڵیشیدا گرافیک دیزایینی بۆ ناوەڕۆکی وێب دروست دەکرد.<ref name="ANN Interview 2011">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.animenewsnetwork.com/interview/2011-08-16/interview-makoto-shinkai|سەردێڕ=Interview: Makoto Shinkai|بڵاوکەرەوە=[[ھێڵی ھەواڵی ئەنیمێ]]|دوایین=Manry|یەکەم=Gia|ڕێکەوت=١٧ی ئابی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150217085711/http://www.animenewsnetwork.com/interview/2011-08-16/interview-makoto-shinkai|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی شوباتی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> شینکای لەم ماوەیە چاوی بە [[تێنمۆن (ئاوازدانەر)|تێنمۆن]]ی ئاوازدانەر کەوت، کە دواتر چەندین مۆسیقای بۆ فیلمەکانی شینکای تۆمار کرد. شینکای لە ١٩٩٩، ''[[ئەو و پشیلەکەی]]ی'' بڵاو کردەوە، کە پارچەیەکی کورتی پێنج خولەکیی ڕەش و سپی بوو. فیلمەکە چەندین خەڵاتی بەدەست ھێنا، لەنێویشیاندا گراند پڕایز لە ١٢یەمین پێشبڕکێی دۆگا سی جی ئەنیمەیشن (٢٠٠٠). دۆگا کۆمپانیایەکی سەربەخۆی قازانجنەویستە کە بۆ ھاندان بە نەرمامێر و ئامۆژگاری بۆ ئەو ئەنیمەیتەرانەی کە لە ئاستی سەرەتادان دروست بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.doga.co.jp/english/top.html|سەردێڕ=Project Team DoGA|وێبگە=DoGA|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090807070720/http://www.doga.co.jp/english/top.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئابی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەم کورتەفیلمە ژیانی پشیلەیەک بەتەواوی لە ڕوانگەی پشیلەکەوە دەگێڕێتەوە، کە کات لەگەڵ خاوەنەکەی کە کچێکی گەنجە تێدەپەڕێنێت. شینکای دوای بەدەستھێنانی گراند پڕایز، سەبارەت بە درێژەدان دەستی بە بیرکردنەوە کرد لەکاتێکدا بەردەوام بوو لە کارکردن بۆ فالکام. لە حوزەیرانی ٢٠٠٠، شینکای ئیلھامێکی بۆ ھات تا بە کێشانی وێنەی کچێک لە کابینەیەکی فڕۆکەوانیدا کە [[مۆبایل]]ێکی ھەڵگرتووە دەست بە ''[[دەنگەکانی ئەستێرەیەکی دوور]]'' بکات. دوای ماوەیەک، لەلایەن ''مانگا زوو'' (کە لەمڕۆدا ئەپلیکەیشنێکی مۆبایلە ھۆشمەندەکانە) پەیوەندیی پێوە کرا کە بە پێدانی یارمەتییەک پێشنیاری کارکردنیان لەگەڵی پێشکەش کرد تا بیرۆکەکەی بگۆڕن بۆ ئەنیمێیەک کە بتوانن بیفرۆشن. لە ئایاری ٢٠٠١، وازی لە پیشەکەی فالکام ھێنا و دەستی بە کارکردن لەسەر ''دەنگەکان'' کرد. شینکای لە چاوپێکەوتنێکدا، ئاماژەی بەوە دا کە بەرھەمھێنانەکە نزیکەی حەوت مانگ لە کاری جددیی خایاند.<ref name="ANN Interview 2011"/> ''دەنگەکانی ئەستێرەیەکی دوور''، ''[[ئەو شوێنەی لە ڕۆژانی سەرەتاماندا بەڵێنی پێ داین]]ی'' بەدوادا ھات، کە فیلمێکی ٩٠ خولەکییە و لە ٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٤ لە سەرتاسەری ژاپۆن بڵاو کرایەوە. فیلمەکە بە ڕەخنەوە ستایش کرا، و چەندین شانازیشی بەدەست ھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.japanspeakerbureau.com/en/speakers/makoto-shinkai/|سەردێڕ=Makoto Shinkai|بڵاوکەرەوە=Japan Speaker Bureau|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180810235424/https://www.japanspeakerbureau.com/en/speakers/makoto-shinkai/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.seattletimes.com/entertainment/movies/glowing-visuals-sweetly-emotional-tale-mark-strong-anime-feature-debut/|سەردێڕ=Glowing visuals, sweetly emotional tale mark strong anime feature debut|newspaper=[[The Seattle Times Company|The Seattle Times]]|دوایین=Shannon|یەکەم=Jeff|ڕێکەوت=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٥|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180810235713/https://www.seattletimes.com/entertainment/movies/glowing-visuals-sweetly-emotional-tale-mark-strong-anime-feature-debut/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پڕۆژەی دواتری شینکای ''[[٥ سانتیمەتر لە چرکەیەکدا]]'' بوو کە بۆ یەکەم جار لە ٣ی ئازاری ٢٠٠٧ بڵاو کرایەوە. فیلمەکە لە سێ کورتەفیلم پێکھاتووە کە ئەمانەن: ''گوڵی داری گێلاس''، ''ئاسمانگەڕ''، و ''٥ سانتیمەتر لە چرکەیەکدا''.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://variety.com/2008/film/reviews/five-centimeters-per-second-1200536043/|سەردێڕ=Five Centimeters Per Second|magazine=[[ڤارایتی|Variety]]|دوایین=Scheib|یەکەم=Ronnie|ڕێکەوت=٦ی ئازاری ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141224232641/http://variety.com/2008/film/reviews/five-centimeters-per-second-1200536043/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> کۆی ماوەی کاتەکە نزیکەی ٦٣ خولەکە. لە ئەیلوولی ٢٠٠٧ ڕۆژنامەی سەرەکیی ناگانۆ، ''شینانۆ ماینیچی شینبوون'' ئەنیمەیشنێکی بازرگانیی تەلەڤیزیۆینیی شینکایی بڵاو کردەوە. شینکای وەک پشوویەکی دوای تەواوکردنی ''٥ سانتیمەتر لە چرکەیەکدا''، ٢٠٠٨ی لە لەندەن بەسەر برد. لە ٢٠٠٩ گەڕایەوە ژاپۆن تا دەست بە کاری پڕۆژەی دواتری بکات. لە کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩ دوو بیرۆکەی وێنەکێشانی بۆ ئەم فیلمە بڵاو کردەوە. شینکای ئاماژەی بەوە دا کە دەبێتە درێژترین فیلمی ئەنیمەیشنی کە تا ئەمڕۆ دروستی کردبێت، و چیرۆکەکەی بە فیلمێکی گورجوگۆڵی ئەنیمەیشن وەسف کردووە کە لەسەر سەرکێشی، ئاکشن و خۆشەویستیی کچێکی ڕووخۆش و بوێر لە گەشتێک تا بڵێت «ماڵاوا» چەقی گرتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.animenewsnetwork.com/news/2009-12-24/distant-star-shinkai-posts-images-from-next-anime/ |سەردێڕ=Distant Star's Shinkai Posts Images for Next Anime |بڵاوکەرەوە=Anime News Network |دوایین=Loo |یەکەم=Egan |ڕێکەوت=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100819131217/http://www.animenewsnetwork.com/news/2009-12-24/distant-star-shinkai-posts-images-from-next-anime |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئابی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە تشرینی دووەمی ٢٠١٠، شینکای ئەوەی ئاشکرا کرد کە کاری دواتری بە ناونیشانی ''[[ئەو منداڵانەی کە دوای دەنگە ونبووەکان دەکەون|ئەو منداڵانەی کە لە قووڵایییەکی زۆرەوە دوای دەنگە ونبووەکان دەکەون]]'' دەبێت. تڕەیلەرێک لە ٩ی تشرینی دووەم بڵاو کرایەوە، و فیلمەکەش لە ٧ی ئایاری ٢٠١١ بڵاو کرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.animenewsnetwork.com/news/2010-11-02/paradise-kiss-mardock-scramble-gon-promos-streamed |سەردێڕ=Paradise Kiss, Mardock Scramble, Gon Promos Streamed (Makoto Shinkai's latest work, Hoshi o Ou Kodomo, to have teaser on November 9) |بڵاوکەرەوە=Anime News Network |دوایین=Loo |یەکەم=Egan |ڕێکەوت=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101104052331/http://www.animenewsnetwork.com/news/2010-11-02/paradise-kiss-mardock-scramble-gon-promos-streamed |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.animenewsnetwork.com/news/2010-11-09/makoto-shinkai-hoshi-o-ou-kodomo-teaser-posted-in-hd |سەردێڕ=Makoto Shinkai's Hoshi o Ou Kodomo Teaser Posted in HD |بڵاوکەرەوە=Anime News Network |دوایین=Loo |یەکەم=Egan |ڕێکەوت=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101110204834/http://www.animenewsnetwork.com/news/2010-11-09/makoto-shinkai-hoshi-o-ou-kodomo-teaser-posted-in-hd |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> فیلمی دواتری ''[[باخچەی وشەکان]]'' بوو کە لە ٣١ی ئایاری ٢٠١٣ بڵاو کرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.digitaljournal.com/article/350036|سەردێڕ=Video: Japanese anime movie 'Garden of Words' 5-min preview|بڵاوکەرەوە=Digital Journal|ڕێکەوت=١٢ی ئایاری ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141104005750/http://www.digitaljournal.com/article/350036|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ٢٦ی ئابی ٢٠١٦، شینکای ''[[ناوی تۆ]]ی'' بڵاو کردەوە. ھەڵسەنگاندنەکانی فیلمەکە ئەرێنی بوون،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.metacritic.com/movie/your-name|سەردێڕ='Your Name.' Reviews|بڵاوکەرەوە=[[مێتاکریتیک]]|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180625184332/http://www.metacritic.com/movie/your-name|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لەنێویشیاندا ھەڵسەنگاندنی توێژەری میدیا، ڕام پارکاش دڤێڤیدی ھەبوو،<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Dwivedi|یەکەم=Ram Prakash|ڕێکەوت=2020|سەردێڕ=Your Name: A Study of Imagery and Post-Postmodernity in Cinema|ناونیشان=http://rgdoi.net/10.13140/RG.2.2.30776.98565|doi=10.13140/RG.2.2.30776.98565}}</ref> کە فیلمەکەی بە چیرۆکەکەی، ئەندێشەکەی، ئەنیمەیشنەکەی، مۆسیقاکەی، کێشە سۆزدارییەکەی، و بەکارھێنانی شارەزایانەی بابەتەکانی پێش پێشنوێگەری وەسف کرد. ھەروەھا فیلمەکە سەرکەوتنێکی بازرگانیش بوو، کە بووە [[پێڕستی پڕداھاتترین فیلمەکان لە ژاپۆن|پێنجەم پڕداھاتترین فیلمی نەمر لە ژاپۆن]]. پاشان تا ٢٠١٩ و بە پێشدانەوەی ''[[ڕووحە ڕفێنراوەکە]]ی'' ھایاو میازاکی، فیلمەکە بووە [[پێڕستی پڕداھاتترین فیلمە ئەنیمێیەکان|پڕداھاتترین فیلمی ئەنیمێ]]ی نەمر لە سەرتاسەری جیھاندا.<ref name="Independent.co.uk"/><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/news/how-anime-your-name-became-an-phenomenon-969255|سەردێڕ=How Anime 'Your Name' Became an Unlikely Phenomenon|magazine=[[ھۆلیوود ڕیپۆرتەر]]|دوایین=Blair|یەکەم=Gavin J.|ڕێکەوت=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171020175606/http://www.hollywoodreporter.com/news/how-anime-your-name-became-an-phenomenon-969255|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پڕۆژەی دواتری شینکای ''[[ئاو و ھەوا لەگەڵ تۆ دەگۆڕم]]'' بوو کە لە ١٩ی تەممووزی ٢٠١٩ لە ژاپۆن بڵاو کرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://entertainment.inquirer.net/226516/anime-directors-mamoru-hosoda-makoto-shinkai-working-new-films|سەردێڕ=Anime directors Mamoru Hosoda, Makoto Shinkai working on new films|وێبگە=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer.net]]|دوایین=Bayle|یەکەم=Alfred|ڕێکەوت=١٨ی ئایاری ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171126151124/https://entertainment.inquirer.net/226516/anime-directors-mamoru-hosoda-makoto-shinkai-working-new-films|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|magazine=Variety|ناونیشان=https://variety.com/2018/film/asia/your-name-director-makoto-shinkai-weathering-1203092067/|سەردێڕ='Your Name' Director Makoto Shinkai Readies 'Weathering'|دوایین=Schilling|یەکەم=Mark|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181219043932/https://variety.com/2018/film/asia/your-name-director-makoto-shinkai-weathering-1203092067/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == کارەکان == === فیلم === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! scope="col" rowspan="2"|ناونیشان ! scope="col" rowspan="2" |ساڵ ! scope="col" colspan="5" |متمانەپێکراو وەک ! scope="col" rowspan="2" |ڕۆڵ ! scope="col" rowspan="2" |تێبینییەکان |- ! scope="col"| [[دەرھێنەری فیلم|دەرھێنەر]] ! scope="col"| نووسەر ! scope="col"| [[بەرھەمھێنەری فیلم|بەرھەمھێنەر]] ! scope="col"| ھی تر ! scope="col"| [[ئەکتەر]] |- ! scope=row| ''The World be Enclosed''{{ھن}}(囲まれた世界 ''کاکۆمارێتا سێکای'') | ١٩٩٨ | {{Yes}} | style="background:#d3d3d3;"| | style="background:#d3d3d3;"| | {{Yes|ئەنیمەیتەر}} | style="background:#d3d3d3;"| | style="background:#d3d3d3;"| | [[کورتەفیلم]] |- ! scope=row| ''جیھانەکانی تر''{{ھن}}(遠い世界 ''تۆی سێکای'') | ١٩٩٨ | {{Yes}} | style="background:#d3d3d3;"| | style="background:#d3d3d3;"| | {{Yes|ئەنیمەیتەر}} | style="background:#d3d3d3;"| | style="background:#d3d3d3;"| | کورتەفیلم |- ! scope=row| ''[[ئەو و پشیلەکەی]]''{{ھن}}(彼女と彼女の猫 ''کانۆجۆ تۆ کانۆجۆ نۆ نیکۆ'') | ١٩٩٩ | {{Yes}} | {{Yes}} | style="background:#d3d3d3;"| | {{Yes|ئەنیمەیتەر}} | {{Yes}} | پشیلەکەی ([[نواندنی دەنگی]]) | کورتەفیلم |- ! scope=row| ''[[دەنگەکانی ئەستێرەیەکی دوور]]''{{ھن}}(ほしのこえ ''ھۆسی نۆ کۆیێ'') | ٢٠٠٢ | {{Yes}} | {{Yes}} | {{Yes}} | {{Yes|ئەنیمەیتەر}} | {{Yes}} | نۆبۆروو تێراوۆ (نواندنی دەنگی) | کورتەفیلم |- ! scope=row| ''[[میننا نۆ ئووتا]]'': «ئێگاوۆ»{{ھن}}(みんなのうた「笑顔」) | ٢٠٠٣ | {{Yes}} | style="background:#d3d3d3;"| | style="background:#d3d3d3;"| | style="background:#d3d3d3;"| | style="background:#d3d3d3;"| | style="background:#d3d3d3;"| | کورتەفیلم |- ! scope=row| ''[[ئەو شوێنەی لە ڕۆژانی سەرەتاماندا بەڵێنی پێ داین]]''{{ھن}}(雲のむこう、約束の場所 ''کومۆ نۆ موکۆ، یاکوسۆکوو نۆ باشۆ'') | ٢٠٠٤ | {{Yes}} | {{Yes}} | {{Yes}} | {{Yes| * ستۆریبۆردەکان * نیگارکێشیی باکگراوند * دیزایین * ئاوازی شیعری گۆرانی}} | style="background:#d3d3d3;"| | style="background:#d3d3d3;"| | |- ! scope=row| ''[[٥ سانتیمەتر لە چرکەیەکدا]]''{{ھن}}({{قت|秒速5センチメートル}} ''یۆسۆکوو گۆ سێنچیمێتوورێ'') | ٢٠٠٧ | {{Yes}} | {{Yes}} | {{Yes}} | {{Yes| * ستۆریبۆرەدەکان * دەرھێنەری ھونەری * دیزایینی ڕەنگ}} | style="background:#d3d3d3;"| | style="background:#d3d3d3;"| | |- ! scope=row| ''[[ئەو منداڵانەی کە دوای دەنگە ونبووەکان دەکەون]]''{{تێبینی|group=upper-alpha|name=Children Chase Voice|ھەروەھا بە ''ئەو منداڵانەی کە لە قووڵایییەکی زۆرەوە دوای دەنگە ونبووەکان دەکەون'' یان ''گەشتی ئاگارتا'' ناسراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Osmond|یەکەم=Andrew|سەردێڕ='Children Who Chase Lose Voices' Renamed 'Journey to Agartha'|ناونیشان=https://www.animenewsnetwork.com/news/2012-05-26/children-who-chase-lose-voices-renamed-journey-to-agartha|بڵاوکەرەوە=Anime News Network|ڕێکەوت=٢٦ی ئایاری ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢}}</ref>}}{{ھن}}(星を追う子ども ''ھۆسی ئۆو کۆدۆمۆ'') | ٢٠١١ | {{Yes}} | {{Yes}} | {{Yes}} | {{Yes| * وێنەگری سینەمایی * دەستکاریکردن}} | style="background:#d3d3d3;"| | style="background:#d3d3d3;"| | |- ! scope=row| ''[[دارێکا نۆ مانازاشی|تێڕوانینی کەسێک]]''{{ھن}}(だれかのまなざし ''دارێکا نۆ مانازاشی'') | ٢٠١٣ | {{Yes}} | {{Yes}} | style="background:#d3d3d3;"| | style="background:#d3d3d3;"| | style="background:#d3d3d3;"| | style="background:#d3d3d3;"| | کورتەفیلم |- ! scope=row| ''[[باخچەی وشەکان]]''{{ھن}}(言の葉の庭 ''کۆتۆنۆھا نۆ نیوا'') | ٢٠١٣ | {{Yes}} | {{Yes}} | style="background:#d3d3d3;"| | {{Yes| * وێنەگری * دیزایینی ڕەنگ * دەستکاریکردن}} | style="background:#d3d3d3;"| | style="background:#d3d3d3;"| | |- ! scope=row| ''[[ناوی تۆ]]''{{ھن}}(君の名は。 ''کیمی نۆ نا وا'') | ٢٠١٦ | {{Yes}} | {{Yes}} | style="background:#d3d3d3;"| | {{Yes| * وێنەگری * دیزایینی ڕەنگ * دەستکاریکردن}} | style="background:#d3d3d3;"| | style="background:#d3d3d3;"| | |- ! scope=row| ''[[ئاو و ھەوا لەگەڵ تۆ دەگۆڕم]]''{{ھن}}(天気の子 ''تێنکی نۆ کۆ'')<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|magazine=The Hollywood Reporter|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/news/makoto-shinkai-announces-new-anime-feature-1169357|سەردێڕ='Your Name' Director Makoto Shinkai Announces New Anime Feature|دوایین=Blair|یەکەم=Gavin J.|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181227123322/https://www.hollywoodreporter.com/news/makoto-shinkai-announces-new-anime-feature-1169357|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> | ٢٠١٩ | {{Yes}} | {{Yes}} | style="background:#d3d3d3;"| | {{Yes| * وێنەگری * دیزایینی ڕەنگ * دەستکاریکردن}} | style="background:#d3d3d3;"| | style="background:#d3d3d3;"| | |} === کایە ڤیدیۆیییەکان === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! scope="col" rowspan="2" |ناونیشان ! scope="col" rowspan="2" |ساڵ ! scope="col" colspan="3" |متمانەپێکراو وەک ! scope="col" rowspan="2" |تێبینییەکان |- ! scope="col"| دەرھێنەر ! scope="col"| ئەنیمەیتەر ! scope="col"| ھی تر |- ! scope=row| ''[[The Legend of Heroes V: A Cagesong of the Ocean]]'' | ١٩٩٩ | {{Yes|بەڵێ{{ھن}}{{بچووک|(دەکرێتەوە)}}}} | style="background:#d3d3d3;"| | style="background:#d3d3d3;"| | وەک ماکۆتۆ نیتسوو |- ! scope=row| ''[[Ys II: Ancient Ys Vanished – The Final Chapter|Ys II Eternal]]'' | ٢٠٠٠ | {{Yes|بەڵێ{{ھن}}{{بچووک|(دەکرێتەوە)}}}} | style="background:#d3d3d3;"| | style="background:#d3d3d3;"| | وەک ماکۆتۆ نیتسوو |- ! scope=row| ''[[گەمژە تاڵ و شیرینەکان]]'' | ٢٠٠١ | {{Yes|بەڵێ{{ھن}}{{بچووک|(تڕەیلەر & دەکرێتەوە)}}}} | style="background:#d3d3d3;"| | style="background:#d3d3d3;"| | |- ! scope=row| ''[[با: ھەناسەیەک لە دڵەوە]]'' | ٢٠٠٢–٠٤ | {{Yes|بەڵێ{{ھن}}{{بچووک|(تڕەیلەر & دەکرێتەوە)}}}} | {{Yes}} | style="background:#d3d3d3;"| | |- ! scope=row| ''[[ھاروو نۆ ئاشیۆتۆ]]'' | ٢٠٠٤ | {{Yes|بەڵێ{{ھن}}{{بچووک|(تڕەیلەر & دەکرێتەوە)}}}} | style="background:#d3d3d3;"| | style="background:#d3d3d3;"| | |- ! scope=row| ''[[ئی ئێف: چیرۆکی ئەفسانەییی دووانەکە]]'' | ٢٠٠٦ ٢٠٠٨ | {{Yes|بەڵێ{{ھن}}{{بچووک|(تڕەیلەر & دەکرێتەوە)}}}} | style="background:#d3d3d3;"| | style="background:#d3d3d3;"| | |} === بازرگانییەکان === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! scope="col" rowspan="2" |ناونیشان ! scope="col" rowspan="2" |ساڵ ! scope="col" colspan="3" |متمانەپێکراو وەک ! scope="col" rowspan="2" |تێبینییەکان |- ! scope="col"| دەرھێنەر ! scope="col"| دەستکاریکەر ! scope="col"| ھی تر |- ! scope=row| ''Bosphorus Tunnel''{{ھن}}(ボスポラス海峡トンネル ''Bosuporasu Kaikyō Ton'neru'') | ٢٠١١ | {{Yes}} | style="background:#d3d3d3;"| | {{Yes|نیگارکێشیی باکگراوند}} | بازرگانیی تەلەڤیزیۆنیی بڵاوکراوە لەلایەن [[تایسێ کۆرپۆرەیشن]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = http://shinkaimakoto.jp/taisei | سەردێڕ = Other voices-遠い声-» 大成建設テレビCM | trans-title = Other voices – Taisei TV CM | زمان = ja | بڵاوکەرەوە = Makoto Shinkai / CoMix Wave Films | ڕێکەوتی سەردان = ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤| ڕەوشی ناونیشان=مردوو | ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20141010033343/http://shinkaimakoto.jp/taisei | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ | df = mdy-all}}</ref> |- ! scope=row| ''Sri Lanka Highway''{{ھن}}(スリランカ高速道路 ''Suriranka Kōzokudōro'') | ٢٠١٣ | {{Yes}} | {{Yes}} | {{Yes| * ستۆریبۆردەکان * وێنەگری}} | بازرگانیی تەلەڤیزیۆنیی بڵاوکراوە لەلایەن تایسێ کۆرپۆرەیشن، و ئاوازی گۆرانیی {{Nihongo|«شەڕ»|ファイト|فایتۆ}} لەلایەن [[ئانری کوماکی]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = http://shinkaimakoto.jp/taisei2 | سەردێڕ = Other voices-遠い声-» 大成建設テレビCM「スリランカ高速道路」篇 | trans-title = Other voices – Taisei TV CM "Sri Lanka highway" | زمان = ja | بڵاوکەرەوە = Makoto Shinkai / CoMix Wave Films | ڕێکەوتی سەردان = ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤| ڕەوشی ناونیشان=مردوو | ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20141010033502/http://shinkaimakoto.jp/taisei2 | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ | df = mdy-all}}</ref> |- ! scope=row| ''Vietnam Noi Bai Airport''{{ھن}}(ベトナム・ノイバイ空港 ''Betonamu Noibai Kūkō'') | ٢٠١٤ | {{Yes}} | {{Yes}} | {{Yes| * ستۆریبۆردەکان * وێنەگرتن}} | بازرگانیی تەلەڤیزیۆنیی بڵاوکراوە لەلایەن تایسێ کۆرپۆرەیشن<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = http://shinkaimakoto.jp/taisei3 | سەردێڕ = Other voices-遠い声-» 大成建設テレビCM「ベトナム・ノイバイ空港」篇 | trans-title = Other voices – Taisei TV CM "Vietnam Noi Bai Airport" | زمان = ja | بڵاوکەرەوە = Makoto Shinkai / CoMix Wave Films | ڕێکەوتی سەردان = ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤| ڕەوشی ناونیشان=مردوو | ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20141010033220/http://shinkaimakoto.jp/taisei3 | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ | df = mdy-all}}</ref> |- ! scope=row| ''Z-Kai: Cross Road''{{ھن}}(Ｚ会 「クロスロード」 ''Kurosu Rodo'') | ٢٠١٤ | {{Yes}} | style="background:#d3d3d3;"| | {{Yes| * ستۆریبۆردەکان * سیناریۆ * بەرھەمھێنان * سەرپەرشتی}} | بازرگانیی تەلەڤیزیۆنیی بڵاوکراوە لەلایەن زێد-کای<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = http://shinkaimakoto.jp/Zkai | سەردێڕ = Other voices-遠い声-» Ｚ会「クロスロード」 | trans-title = Other voices – Z-Kai: Cross Road | زمان = ja | بڵاوکەرەوە = Makoto Shinkai / CoMix Wave Films | ڕێکەوتی سەردان = ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤| ڕەوشی ناونیشان=مردوو | ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20141016231517/http://shinkaimakoto.jp/Zkai | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ | df = mdy-all}}</ref> |- ! scope=row| ''Thomson–East Coast MRT Line'' (MRTトムソン・イーストコースト線 ''MRT Tomuson īsuto Kōsuto-sen'') |٢٠١٨ | {{Yes}} | {{Yes}} | {{Yes| * ستۆریبۆردەکان}} |بازرگانیی تەلەڤیزیۆنیی بڵاوکراوە لەلایەن تایسێ کۆرپۆرەیشن<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.straitstimes.com/lifestyle/acclaimed-your-name-director-makoto-shinkai-directs-tv-ad-on-thomson-east-coast-line|سەردێڕ=Acclaimed 'Your Name' director Makoto Shinkai directs TV ad on Thomson-East Coast Line|دوایین=Lam|یەکەم=Lydia|ڕێکەوت=٧ی ئایاری ٢٠١٨|وێبگە=[[The Straits Times]]|ڕێکەوتی سەردان=١ی نیسانی ٢٠٢٠}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.straitstimes.com/lifestyle/acclaimed-your-name-director-makoto-shinkai-directs-tv-ad-on-thomson-east-coast-line |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> |- ! scope=row| ''New Yangon Specialist Hospital'' (ヤンゴン新専門病院 ''Yangon Shin Senmon Byōin'') |٢٠٢٠ | {{Yes}} | {{Yes}} | {{Yes| * ستۆریبۆردەکان}} |بازرگانیی تەلەڤیزیۆنیی بڵاوکراوە لەلایەن تایسێ کۆرپۆرەیشن<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://sojapan.jp/2020/03/makoto-shinkai-highlights-myanmar-in-new-ad-for-taisei-corporation|سەردێڕ=Makoto Shinkai highlights Myanmar in new ad for Taisei Corporation|وێبگە=So Japan|بڵاوکەرەوە=[[Anime Festival Asia]]|دوایین=Freakpool|ڕێکەوت=٢١ی ئازاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=١ی نیسانی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تەممووزی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210720221157/https://sojapan.jp/2020/03/makoto-shinkai-highlights-myanmar-in-new-ad-for-taisei-corporation|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |} === کارە وێژەیییەکان === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! scope="col" |ناونیشان ! scope="col" |ساڵ ! scope="col" |بڵاوکەرەوە ! scope="col" |تێبینییەکان |- ! scope="row" | ''تەمبەڵ'' | ١٩٩٤ | {{N/a}} | کتێبی وێنەدار |- ! scope="row" | ''٥ سانتیمەتر لە چرکەیەکدا'' | ٢٠٠٧ | [[میدیا فاکتۆری]] | ڕۆمان |- ! scope="row" | ''باخچەی وشەکان'' | ٢٠١٤ | [[کادۆکاوا شۆتن]] | ڕۆمان |- ! scope="row" | ''[[ناوی تۆ (ڕۆمان)|ناوی تۆ]]'' | ٢٠١٦ | [[کادۆکاوا کۆرپۆرەیشن|کادۆکاوا]] | ڕۆمان |- ! scope="row" | ''[[ناوی تۆ (ڕۆمان)|ناوی تۆ. لە لایەکی ترەوە: زەمینی]]'' | ٢٠١٦ | کادۆکاوا | سووکەڕۆمان؛ ھاونووسەر: [[ئاراتۆ کانۆو]]. |- ! scope="row" | ''ئاو و ھەوا لەگەڵ تۆ دەگۆڕم'' | ٢٠١٩ | [[کادۆکاوا کۆرپۆرەیشن|کادۆکاوا]] | ڕۆمان |} === کۆمیکەکان === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! scope="col" |ناونیشان ! scope="col" |ساڵ ! scope="col" |{{قت|بڵاوکەرەوە(کان)}} ! scope="col" |تێبینییەکان |- ! scope="row" | ''لە پشت تاوەرەکە'' | ٢٠٠٢ | {{N/a}} | |- ! scope="row" | ''دەنگەکانی ئەستێرەیەکی دوور'' | ٢٠٠٤ | [[کۆدانشا]] | |- ! scope="row" | ''ئەو شوێنەی لە ڕۆژانی سەرەتاماندا بەڵێنی پێ داین'' | ٢٠٠٦ | کۆدانشا | |- ! scope="row" | ''٥ سانتیمەتر لە چرکەیەکدا'' | ٢٠١٠–١١ | کۆدانشا{{ھن}}[[ڤێرتیکاڵ (کۆمپانیا)|کۆمپانیای ڤێرتیکاڵ]] {{بچووک|(ئینگلیزی)}} | |- ! scope="row" | ''ئەو منداڵانەی کە لە قووڵایییەکی زۆرەوە دوای دەنگە ونبووەکان دەکەون'' | ٢٠١١ | میدیا فاکتۆری | |- ! scope="row" | ''باخچەی وشەکان'' | ٢٠١٣ | کۆدانشا{{ھن}}کۆمپانیای ڤێرتیکاڵ {{بچووک|(ئینگلیزی)}} | |- ! scope="row" | ''ناوی تۆ'' | ٢٠١٦ | میدیا فاکتۆری | |} === نیگارەکان === * {{Nihongo|''دەمەوێت بتپارێزم''|きみを守るためにぼくは夢をみる|کیمی ئۆ مامۆروو تامێ نی بۆکوو وا یوومێ ئۆ میروو}} — نیگار (٢٠٠٣–٢٠١١) == پێداھەڵوتنەکان == {|class="wikitable sortable" ! ساڵ ! خەڵات ! پۆل ! ئیش/پاڵێوراو ! ئەنجام ! سەرچاوەکان |- | align="center" | ٢٠٠٣ | ٨ەمین خەڵاتی ئەی ئێم دی | باشترین دەرھێنەر | ''[[دەنگەکانی ئەستێرەیەکی دوور]]'' | rowspan=2 {{براوە}} | <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://amd.or.jp/award/09_01/index.html#08|سەردێڕ={{قت|Digital Contents of the Year '02／第8回 AMD アワード}}|trans-title=Digital Contents of the Year '02 / 8th AMD Award|زمان=ja|وێبگە=Amd.or.jp|ڕێکەوت=٥ی شوباتی ٢٠٠٣|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180812213037/https://amd.or.jp/award/09_01/index.html#08|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |- | align="center" rowspan="3" | ٢٠١٦ | ٢٩یەمین [[فێستیڤاڵی فیلمی نێونەتەوەییی تۆکیۆ]] | خەڵاتی ئاریگاتۆ | rowspan="9" | ''[[ناوی تۆ]]'' |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://variety.com/2016/film/asia/yesterday-takes-top-prize-at-tokyo-film-festival-1201908344/|سەردێڕ='Yesterday' Takes Top Prize at Tokyo Film Festival|magazine=Variety|دوایین=Schilling|یەکەم=Mark|ڕێکەوت=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629211451/https://variety.com/2016/film/asia/yesterday-takes-top-prize-at-tokyo-film-festival-1201908344/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |- | ٤١ەمین [[خەڵاتی ھۆچی فیلم]] | باشترین دەرھێنەر |{{پاڵێوراو}} |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://pixiin.com/award-hochi-eigashou-all/|سەردێڕ=報知映画賞ノミネート歴代受賞結果まとめ|بڵاوکەرەوە=Pick Scene|زمان=ja|ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200226123847/https://pixiin.com/award-hochi-eigashou-all/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |- | ٢٩یەمین [[خەڵاتی فیلمی وەرزشیی نیکان]] | [[خەڵاتی فیلمی وەرزشیی نیکان بۆ باشترین دەرھێنەر|باشترین دەرھێنەر]] | {{براوە}} | |- | align="center" rowspan="6" | ٢٠١٧ | [[٤٤ەمین خەڵاتی ئانی]] | [[خەڵاتی ئانی بۆ دەرھێنان لە بەرھەمێکی تایبەتمەند|دەستکەوتی بەرچاو بۆ دەرھێنانی بەرھەمێکی تایبەتمەندی ئەنیمەیشن]] | rowspan=4 {{پاڵێوراو}} |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://ew.com/article/2016/02/07/annie-awards-2016-winners-list/|سەردێڕ=Annie Awards 2016 winners list: 'Inside Out' takes top prizes|magazine=[[Entertainment Weekly]]|دوایین=Coggan|یەکەم=Devan|ڕێکەوت=٧ی شوباتی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180812213823/https://ew.com/article/2016/02/07/annie-awards-2016-winners-list/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |- | ٥٩یەمین [[خەڵاتی بلوو ڕۆبن]] | [[خەڵاتی بلوو ڕۆبن بۆ باشترین دەرھێنەر|باشترین دەرھێنەر]] |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.crunchyroll.com/anime-news/2017/01/26/blue-ribbon-awards-crowns-shin-godzilla-best-japanese-film-of-2016|سەردێڕ=Blue Ribbon Awards Crowns "Shin Godzilla" Best Japanese Film of 2016|ئیش=[[کڕەنچیڕۆل]]|ڕێکەوت=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180826113702/http://www.crunchyroll.com/anime-news/2017/01/26/blue-ribbon-awards-crowns-shin-godzilla-best-japanese-film-of-2016|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |- | [[١١یەمین خەڵاتی ئاسیان فیلم]] | باشترین سیناریۆ |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://asianfilmfestivals.com/2017/01/12/11th-asian-film-awards-nominees-2017/|سەردێڕ=11th Asian Film Awards – Nominees 2017|بڵاوکەرەوە=Asian Film Festivals|ڕێکەوت=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170819192533/https://asianfilmfestivals.com/2017/01/12/11th-asian-film-awards-nominees-2017/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئابی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |- | [[٤٠ەمین خەڵاتی ئەکادیمیی ژاپۆن]] | [[خەڵاتی فیلمی ئەکادیمیی ژاپۆن بۆ دەرھێنەری ساڵ|دەرھێنەری ساڵ]] |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://variety.com/2016/film/asia/our-little-sister-nominations-japanese-awards-1201682563/|سەردێڕ=Kore'eda's 'Our Little Sister' Scores Record Nominations For Japanese Awards|magazine=Variety|دوایین=Schilling|یەکەم=Mark|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180812213308/https://variety.com/2016/film/asia/our-little-sister-nominations-japanese-awards-1201682563/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |- | [[فێستیڤاڵی خەڵاتی تۆکیۆ ئەنیمێ]]ی ٢٠١٧ | [[خەڵاتی تۆکیۆ ئەنیمێ#باشترین دەرھێنەر|باشترین دەرھێنەر]] | rowspan=2 {{براوە}} |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.animenewsnetwork.com/news/2017-02-23/yuri-on-ice-a-silent-voice-win-tokyo-anime-award-festival-top-prizes/.112594|سەردێڕ=Yuri!!! on Ice, A Silent Voice Win Tokyo Anime Award Festival's Top Prizes|ئیش=[[ھێڵی ھەواڵی ئەنیمێ]]|یەکەم=Egan|دوایین=Loo|ڕێکەوت=٢٣ی شوباتی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠٢٠}}</ref> |- | ٢٦ەمین [[خەڵاتی ڕەخنەگرانی فیلمی ژاپۆنی|خەڵاتی ڕەخنەگرانی فیلمی ژاپۆن]] | باشترین دەرھێنەری ئەنیمەیشن |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://jmcao.org/past-awards.html|script-title=ja:第26回受賞作品|trans-title=The 26th Winning Work|وێبگە=Japan Movie Critics Awards Official Website|زمان=ja|ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180812213421/http://jmcao.org/past-awards.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- | align="center" rowspan="3" | ٢٠٢٠ | rowspan="2" | [[٤٧ەمین خەڵاتی ئانی]] | [[خەڵاتی ئانی بۆ دەرھێنان لە بەرھەمێکی تایبەتمەند#دەیەی ٢٠١٠|دەستکەوتی بەرچاو بۆ دەرھێنانی بەرھەمێکی تایبەتمەندی ئەنیمەیشن]] | rowspan="3" | ''[[ئاو و ھەوا لەگەڵ تۆ دەگۆڕم]]'' | rowspan=2 {{پاڵێوراو}} | rowspan="2" |<ref name="Annie 2020">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/lists/2020-annie-award-winners-complete-list-1258805/item/best-animated-feature-2020-annie-award-winners-1269738|سەردێڕ=2020 Annie Award Winners {{!}} Complete List|magazine=[[ھۆلیوود ڕیپۆرتەر]]|ڕێکەوت=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٩ی نیسانی ٢٠٢٠}}</ref> |- | [[خەڵاتی ئانی بۆ نووسین لە بەرھەمێکی تایبەتمەند#دەیەی ٢٠١٠|دەستکەوتی بەرچاو بۆ نووسینی بەرھەمێکی تایبەتمەندی ئەنیمەیشن]] |- | [[فێستیڤاڵی خەڵاتی تۆکیۆ ئەنیمێ]]ی ٢٠٢٠ | [[خەڵاتی تۆکیۆ ئەنیمێ#باشترین دەرھێنەر|باشترین دەرھێنەر]] | {{براوە}} |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.crunchyroll.com/anime-news/2020/02/05-1/weathering-with-you-demon-slayer-win-anime-of-the-year-at-tokyo-anime-awards-festival-2020|سەردێڕ=Weathering With You, Demon Slayer Win Anime of the Year at Tokyo Anime Awards Festival 2020|یەکەم=Daryl|دوایین=Harding|ئیش=[[کڕەنچیڕۆل]]|ڕێکەوت=٥ی شوباتی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠٢٠}}</ref> |} == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان|گرووپ=upper-alpha}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Makoto Shinkai}} * [http://shinkaimakoto.jp/ وێبگەی ماکۆتۆ شینکای] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210210094615/http://shinkaimakoto.jp/ |date=١٠ی شوباتی ٢٠٢١ }} {{In lang|ja}} * [http://en.shinkaiworks.com/ دەروازەی فەرمیی ماکۆتۆ شینکای] * {{IMDb name|1396121}} * {{AllMovie name|399602}} * {{Rotten Tomatoes person|makoto_shinkai}} * {{ھێڵی ھەواڵی ئەنیمێ|people|3487}} *[http://www.sf-encyclopedia.com/entry/shinkai_makoto ماکۆتۆ شینکای] لە [[ئینسایکڵۆپیدیای خەیاڵیی زانستی]] {{ماکۆتۆ شینکای}} {{خەڵاتی فیلمی وەرزشیی نیکان بۆ باشترین دەرھێنەر}} {{کۆمیکس وەیڤ فیلمز}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئەنیمێ و مانگا|ژاپۆن|ژیاننامە|فیلم|کایەی ڤیدیۆیی|ئەنیمەیشن}} [[پۆل:خەڵکی پارێزگای ناگانۆ]] [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی چوۆ]] [[پۆل:دەرھێنەرانی ئەنیمێ]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٣]] [[پۆل:نەخشکێشە ژاپۆنییەکان]] [[پۆل:ھونەرماندانی خەیاڵیی ژاپۆنی لەسەر بنچینەی تێڕامان]] [[پۆل:ھونەرمەندانی فانتازیا]] [[پۆل:وێنەکێشانی مانگا]] [[پۆل:وێنەکێشە ژاپۆنییەکانی ئەنیمێ]] oh8pxvrs3vv89jtdvu3kzq31aly86dk 0 188641 1580138 1580118 2026-05-02T12:02:28Z AramBot 39807 بۆت: چاکسازیی ژمارەکان؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1580138 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''شۆڕشی بۆلشێڤیکەکان''' یان '''شۆڕشی ئۆکتۆبەر''' ({{بە ڕووسی|Октя́брьская револю́ция}}) شۆڕشێکی ساڵی ١٩١٧ و قۆناغی دووەمی [[شۆڕشی ڕووسیا]] بوو کە بە سەرکردایەتی سەرۆکی بۆلشێڤیکەکان، [[ڤلادیمیر لێنین]]، فەرماندەی [[سوپای سوور]]ی حیزبی کرێکاران، [[لیۆن ترۆتسکی]] و خەڵکی ھەواداری حیزبەکە و کرێکاران لەسەر بنچینەی ئایدۆلۆژیای [[کارل مارکس]] بۆ دروستکردنی وڵاتێکی سۆسیالیستی و ڕووخاندنی حکوومەتی کاتیی ڕووسیا بەڕێوەچوو. ئەم شۆڕشە بووە یەکەمین شۆڕشی شیوعیی سەدەی بیست، کە بووە ھۆکاری دروستبوونی [[یەکێتیی سۆڤیەت]] کە یەکێک لە بەھێزترین وڵاتەکانی سەدەی بیست بوو.{{ژێدەر پێویستە|date=ئابی ٢٠٢٤}}<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Samaan|یەکەم=A. E.|ناونیشان=https://books.google.com.tr/books?id=JkXJZtI9DQoC&q=%22october+uprising%22+%22bolshevik+revolution%22&pg=PA346&redir_esc=y#v=snippet&q=%22october%20uprising%22%20%22bolshevik%20revolution%22&f=false|سەردێڕ=From a Race of Masters to a Master Race: 1948 To 1848|ڕێکەوت=٨ی شوباتی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=A.E. Samaan|ژپنک=٩٧٨-١-٦٢٦٦٠-٠٠٠-٣|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان=٤ی ئابی ٢٠٢١}}</ref> == وشەڕەتناسی == سەرەڕای ئەوەی لە تشرینی دووەمی [[ڕۆژژمێری زایینی]] ڕووی دا، ڕووداوەکە زیاتر بە «شۆڕشی تشرینی یەکەم» ({{Lang|ru|Октябрьская революция}}) ناسراوە چونکە لەو کاتەدا ڕووسیا ھێشتا [[ڕۆژژمێری جولیانی]] بەکاردەھێنا. ڕووداوەکە ھەندێک جار بە «شۆڕشی تشرینی دووەم» ناسراوە، دوای ئەوەی یەکێتیی سۆڤیەت [[ڕۆژژمێری سۆڤیەتی|ڕۆژژمێرەکەی نوێ کردەوە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Russian Revolution – Causes, Timeline & Definition |ناونیشان=https://www.history.com/topics/russia/russian-revolution |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=www.history.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Russian Revolution {{!}} Definition, Causes, Summary, History, & Facts |ناونیشان=https://www.britannica.com/event/Russian-Revolution |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Encyclopedia Britannica |زمان=en}}</ref>{{Sfn|Bunyan|Fisher|1934|p=385}} بۆ خۆلادان لە سەرلێشێواوی، ھەردوو ڕێکەوتی شێوازی کۆن و شێوازی نوێ بۆ ڕووداوەکان دراون. بۆ وردەکاریی زیاتر بڕوانە [[ڕێکەوتەکانی شێوازی کۆن و شێوازی نوێ]]. ھەندێک جار بە شۆڕشی بەلشەفی، یان شۆڕشی کۆمۆنیستی ناسرابوو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Samaan |یەکەم=A.E. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=JkXJZtI9DQoC&q=%22october+uprising%22+%22bolshevik+revolution%22&pg=PA346 |سەردێڕ=From a "Race of Masters" to a "Master Race": 1948 to 1848 |ڕێکەوت=٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=A.E. Samaan |ژپنک=٩٧٨-٠-٦١٥٧-٤٧٨٨-٠|پەڕە=٣٤٦|ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠١٧}}</ref> == پێشینە == === شۆڕشی شوبات === {{سەرەکی|شۆڕشی شوبات}} [[شۆڕشی شوبات]] قەیسەر [[نیکۆلاسی دووەمی ڕووسیا]]ی ڕووخاندبوو و [[حکوومەتی کاتیی ڕووسیا]]ی خستبووە جێگەی. لەگەڵ ئەوەشدا، حکوومەتی کاتی لاواز بوو و بەھۆی ناکۆکییە ناوخۆیییەکانەوە دابەش ببوو. بەردەوام بوو لە بەڕێوەبردنی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، کە تا دەھات زیاتر جێی ناڕەزایی بوو. قەیرانێکی سەرتاسەری ھەبوو کە کاریگەریی لەسەر پەیوەندییە کۆمەڵایەتی، [[ئابووری]]، و [[ڕامیاری]]یەکان ھەبوو. پشێوی لە پیشەسازی و گواستنەوەدا چڕتر ببووەوە، و سەختییەکانی دەستکەوتنی پێداویستییەکان زیادی کردبوو. تێکڕای بەرھەمھێنانی پیشەسازی لە ساڵی ١٩١٧دا بەراورد بە ساڵی ١٩١٤ بە ڕێژەی زیاتر لە ٣٦٪ کەمی کرد. لە پاییزدا، نزیکەی ٥٠٪ی سەرجەم کارگەکان لە ناوچەکانی [[ئورال (ناوچە)|ئۆرال]]، [[دۆنباس]]، و ناوەندە پیشەسازییەکانی تر داخران، کە بووە ھۆی بێکارییەکی بەرفراوان. لە ھەمان کاتدا، تێچووی بژێوی ژیان بە شێوەیەکی بەرچاو بەرز بووەوە. کرێی ڕاستەقینە دابەزی بۆ نزیکەی ٥٠٪ی ئەوەی لە ساڵی ١٩١٣دا ھەبوو. تا تشرینی یەکەمی ١٩١٧، قەرزی نیشتمانیی ڕووسیا بۆ ٥٠ ملیار [[ڕەبڵی ڕووسی|ڕوبڵ]] بەرز ببووەوە. لەم بڕە، قەرزی حکوومەتە بیانییەکان زیاتر لە ١١ ملیار ڕوبڵی پێکدەھێنا. وڵاتەکە ڕووبەڕووی ھەڕەشەی [[مایەپووچی]] دارایی ببووەوە. === پشتیوانیی ئەڵمانیا === {{ئەمانەش ببینە|قەیرانی نیسان}} [[ڤلادیمیر لێنین]]، کە لە [[سویسرا]] لە دەربەدەری دەژیا، لەگەڵ کەسانی تری ناڕازی پلانێکیان ڕێکخست بۆ دانوستانکردن لەسەر تێپەڕبوونیان بەناو [[ئەڵمانیا]]دا، کە ئەوکات ڕووسیا لە جەنگدا بوو لەگەڵی. بە درککردن بەوەی کە ئەم ناڕازییانە دەتوانن کێشە بۆ دوژمنە ڕووسەکانیان دروست بکەن، حکوومەتی ئەڵمانیا ڕازی بوو ڕێگە بە ٣٢ ھاووڵاتیی ڕووسی بدات، کە لێنین و ھاوسەرەکەشیان لەنێودا بوو، لە ڕێگەی عەرەبانەیەکی [[شەمەندەفەری داخراو]]ەوە بەناو خاکی ئەواندا گەشت بکەن. لەگەڵ گەیشتنی بە پێترۆگراد لە ٣ی نیسانی ١٩١٧، لێنین [[تێزەکانی نیسان]]ی بڵاوکردەوە کە داوای لە [[بۆلشێڤیک|بەلشەفییەکان]] دەکرد دەست بەسەر حکوومەتی کاتیدا بگرن، دەسەڵات بگرنە دەست و کۆتایی بە جەنگەکە بھێنن. === پشێویی کرێکاران، جووتیاران، و سەربازان === بەدرێژاییی مانگەکانی حوزەیران، تەممووز و ئابی ١٩١٧، باو بوو کە گوێت لە چینی کرێکارانی ڕووسیا بێت کە باسیان لە بێمتمانەییی خۆیان بەرامبەر بە حکوومەتی کاتی دەکرد. کرێکارانی کارگەکان لە سەرانسەری ڕووسیا ھەستیان بە ناڕەزایی دەکرد لە زیادبوونی کەمیی خۆراک، پێداویستییەکان و کەرەستەکانی تر. ئەوان سەرزەنشتی بەڕێوەبەرەکانیان یان سەرپەرشتیارەکانیان دەکرد و تەنانەت لەناو کارگەکاندا ھێرشیان دەکردە سەریان. کرێکاران زۆرێک لە کەسە دەوڵەمەند و خاوەن دەسەڵاتەکانیان تاوانبار دەکرد بە ھۆکاری کەمیی گشتیی [[خۆراک]] و خراپیی بارودۆخی بژێوی. کرێکاران ئەم کەسە دەوڵەمەند و بەدەسەڵاتانەیان وەک نەیارانی شۆڕش دەبینی و پێیان دەگوتن «بۆرژوا»، «سەرمایەدار»، و «ئیمپریالیست».<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Steinberg |یەکەم=Mark |سەردێڕ=The Russian Revolution 1905–1921 |ڕێکەوت=٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩٩٢-٢٧٦٢-٤|شوێن=New York |پەڕەکان=١٤٣–١٤٦}}</ref> لە ئەیلوول و تشرینی یەکەمی ١٩١٧دا، [[مانگرتن]]ی بەرفراوان لەلایەن کرێکارانی [[مۆسکۆ]] و [[پێترۆگراد]]، کرێکارانی کانزاکانی دۆنباس، کرێکارانی کانزا لە ئورال، کرێکارانی نەوت لە [[باکوو]]، کرێکارانی ڕستن و چنران لە [[ناوچەی ناوەندی پیشەسازی (پۆڵەندا)|ناوچەی ناوەندی پیشەسازی]] و کرێکارانی ھێڵی ئاسن لە ٤٤ ھێڵی شەمەندەفەردا ئەنجام دران. تەنھا لەم مانگانەدا زیاتر لە یەک ملیۆن کرێکار بەشدارییان لە مانگرتنەکاندا کرد. کرێکاران دەستیان گرت بەسەر بەرھەمھێنان و دابەشکردندا لە زۆرێک لە کارگە و وێستگەکاندا لە چوارچێوەی [[شۆڕشی کۆمەڵایەتی]]دا.{{Sfn|Mandel|1984}} کرێکاران ئەم مانگرتنانەیان لە ڕێگەی [[لیژنەی کارگە]]کانەوە ڕێک دەخست. لیژنەکانی کارگە نوێنەرایەتیی کرێکارانیان دەکرد و توانییان دانوستان بکەن بۆ باشترکردنی بارودۆخی کارکردن، مووچە و کاتژمێرەکانی کارکردن. سەرەڕای ئەوەی لەوانەیە بارودۆخی شوێنی کار لە ڕووی جۆرییەوە بەرەو باشتربوون چووبێت، بەڵام جۆرییەتیی گشتیی ژیانی کرێکاران بەرەو باشتر نەدەچوو. ھێشتا کەمیی خۆراک ھەبوو و ئەو مووچە زیادکراوانەی کرێکاران بەدەستیان ھێنابوو ڕۆڵێکی ئەوتۆی نەبوو لە دابینکردنی پێداویستییەکانی خێزانەکانیان.<ref name=":0"/> تا تشرینی یەکەمی ١٩١٧، ڕاپەڕینی جووتیاران باو بوو. تا پاییز، بزووتنەوەی جووتیاران دژی زەویدارەکان تەشەنەی سەند بۆ ٤٨٢ لە کۆی ٦٢٤ ناوچە، یان ٧٧٪ی وڵاتەکە. لەگەڵ تێپەڕبوونی ساڵی ١٩١٧دا، جووتیاران تا دەھات زیاتر متمانەیان لەدەست دەدا بەوەی کە زەوییان بەسەردا دابەش دەکرێت لەلایەن [[پارتی شۆڕشگێڕی سۆسیالیست|شۆڕشگێڕە سۆسیالیستەکان]] و [[مەنشەفییەکان]]ەوە. بە ڕەتکردنەوەی بەردەوامبوون لە ژیانکردن وەک پێشتر، ئەوان تا دەھات زیاتر ھەنگاوەکانیان دەگرتە دەست خۆیان، وەک ئەوەی لە زیادبوونی ژمارە و توندوتیژیی چالاکییەکانی جووتیاراندا دەبینرا. زیاتر لە ٤٢٪ی سەرجەم حاڵەتەکانی وێرانکردن (کە بەگشتی بریتی بوون لە سووتاندن و دەستبەسەرداگرتنی موڵک و ماڵی زەویدارەکان) کە لە نێوان مانگەکانی شوبات و تشرینی یەکەمدا تۆمارکرابوون، لە تشرینی یەکەمدا ڕوویان دا.{{Sfn|Trotsky|1932|pages=859–864}} لەکاتێکدا ڕاپەڕینەکان لە ڕووی سەختییەوە جیاواز بوون، ڕاپەڕینی تەواوەتی و دەستبەسەرداگرتنی زەوییەکان شتێکی دەگمەن نەبوو. جۆرە کەمتر توندەکانی ناڕەزایەتی بریتی بوون لە ڕێپێوان بەرەو کۆشکەکانی زەویدارەکان و فەرمانگە حکوومییەکان، ھەروەھا ھێشتنەوە و عەمبارکردنی دانەوێڵە لەجیاتی فرۆشتنیان.{{Sfn|Steinberg|2017|pages=196–197}} کاتێک حکوومەتی کاتی مەفرەزەی سزادانی دەنارد، ئەمە تەنھا زیاتر جووتیارانی تووڕە دەکرد. لە مانگی ئەیلوولدا، بنکە سەربازییەکان لە پێترۆگراد، مۆسکۆ و شارەکانی تر، بەرەکانی باکوور و ڕۆژاوا، و دەریاوانانی [[کەشتیگەلی باڵتیک]] لە ڕێگەی دەزگای نوێنەرایەتییە ھەڵبژێردراوەکەیانەوە [[تسێنترۆباڵت]] ڕایان گەیاند کە ئەوان دان بە دەسەڵاتی حکوومەتی کاتیدا نانێن و ھیچ کام لە فەرمانەکانی جێبەجێ ناکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Upton |یەکەم=Anthony F. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=-iTqvnpRXDEC&pg=PA89 |سەردێڕ=The Finnish Revolution: 1917–1918 |ڕێکەوت=١٩٨٠|بڵاوکەرەوە=University of Minnesota Press |ژپنک=٩٧٨-١-٤٥٢٩-١٢٣٩-٤|شوێن=Minneapolis, Minnesota |پەڕەکان=٨٩|زمان=en}}</ref> ھاوسەری سەربازەکان کەسایەتییە سەرەکییەکان بوون لە پشێوییەکانی گوندەکاندا. لە ساڵی ١٩١٤ەوە تا ١٩١٧، نزیکەی ٥٠٪ی پیاوە تەندروستەکان ڕەوانەی جەنگ کران، و زۆربەیان لە بەرەکانی جەنگدا کوژران، ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی زۆرێک لە مێینەکان ببنە سەرپەرشتیاری خێزان. زۆرجار—کاتێک یارمەتییە دارایییەکانی حکوومەت دوادەکەوتن و بەش نەبوون بۆ گونجان لەگەڵ بەرزبوونەوەی نرخی کاڵاکان—ھاوسەری سەربازەکان ژمارەیەکی زۆر لە داواکارییان ئاراستەی حکوومەت دەکرد، کە بەشێکی زۆریان بێ وەڵام دەمانەوە. ئەمە بووە ھۆی بێئومێدی، و ئەم ژنانە کاریگەر بوون لە ھەڵگیرساندنی «ئاژاوەکانی بژێوی»—کە ھەروەھا بە «ئاژاوەکانی برسێتی»، «[[پۆگرۆم]]ەکان»، یان «ئاژاوەکانی بابا» ناودەبرێن. لەم ئاژاوانەدا، ھاووڵاتییان دەستیان بەسەر خۆراک و سەرچاوەکاندا دەگرت لە خاوەن فرۆشگاکان، کە پێیان وابوو نرخێکی ناڕەوا وەردەگرن. لە کاتی دەستێوەردانی پۆلیسدا، ناڕەزاییکاران بە «گاسن، دار، بەرد و مشت» وەڵامیان دەدایەوە.{{Sfn|Steinberg|2017|pages=193–194}} === خۆپیشاندانەکانی دژی جەنگ === لە یاداشتێکی دیپلۆماسیدا لە ١ی ئایاردا، وەزیری دەرەوە، [[پاڤێل میلیوکۆڤ]]، ئارەزووی حکوومەتی کاتیی بۆ بەردەوامبوون لە جەنگ دژی [[ھێزەکانی ناوەند]] «تا کۆتایییەکی سەرکەوتوو» دەربڕی، کە بووە ھۆی تووڕەیییەکی بەرفراوان. لە ١–٤ی ئایاردا، نزیکەی ١٠٠٬٠٠٠ کرێکار و سەربازی پێترۆگراد، و دوای ئەوان کرێکاران و سەربازانی شارەکانی تر، بە سەرکردایەتیی بەلشەفییەکان، خۆپیشاندانیان ئەنجام دا لەژێر پۆستەرانێک کە نووسرابوو «بڕووخێت جەنگ!» و «ھەموو دەسەڵاتێک بۆ سۆڤیەتەکان!» خۆپیشاندانە بەرفراوانەکان بوونە ھۆی قەیرانێک بۆ حکوومەتی کاتی.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Richard |دوایین=Pipes |بەستەری نووسەر=Richard Pipes |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=XtE54LuhFzEC&pg=PA407 |سەردێڕ=The Russian Revolution |ڕێکەوت=١٩٩٠|بڵاوکەرەوە=Knopf Doubleday |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٠٧٧-٨٨٥٧-٣|پەڕە=٤٠٧}}</ref> ١ی تەممووز شاھیدی خۆپیشاندانی زیاتر بوو، کاتێک نزیکەی ٥٠٠٬٠٠٠ کرێکار و سەرباز لە پێترۆگراد خۆپیشاندانیان کرد، و دووبارە داوای «ھەموو دەسەڵاتێک بۆ سۆڤیەتەکان»، «بڕووخێت جەنگ»، و «بڕووخێت دە وەزیرە سەرمایەدارەکە»یان دەکرد. حکوومەتی کاتی لە ١ی تەممووزدا [[ھێرشی کێرێنسکی|ھێرشێک]]ی بۆ سەر ھێزەکانی ناوەند دەستپێکرد، کە زۆری نەخایاند داڕما. ھەواڵی شکستی ھێرشەکە خەباتی کرێکاران و سەربازانی چڕتر کردەوە. === ڕۆژەکانی تەممووز === {{سەرەکی|ڕۆژەکانی تەممووز}} [[پەڕگە:19170704 Riot on Nevsky prosp Petrograd.jpg|وێنۆک|دیمەنێک لە ڕۆژەکانی تەممووز. سوپا تازە تەقەی لە خۆپیشاندەرانی سەر شەقام کردووە.]] لە ١٦ی تەممووزدا، خۆپیشاندانی خۆبەخۆییی کرێکاران و سەربازان لە پێترۆگراد دەستی پێ کرد، و داوایان دەکرد دەسەڵات ڕادەستی سۆڤیەتەکان بکرێت. لیژنەی ناوەندیی [[پارتی کادێری سۆسیال دیموکراتی ڕووسیا]] سەرکردایەتیی بزووتنەوە خۆبەخۆیییەکانی کرد. لە ١٧ی تەممووزدا، زیاتر لە ٥٠٠٬٠٠٠ کەس بەشدارییان کرد لەوەی کە بڕیار بوو خۆپیشاندانێکی ئاشتییانە بێت لە پێترۆگراد، کە پێی دەگوترا [[ڕۆژەکانی تەممووز]]. حکوومەتی کاتی، بە پشتیوانیی سەرکردەکانی [[پارتی شۆڕشگێڕی سۆسیالیست]]-[[مەنشەفییەکان]]ی لیژنەی جێبەجێکاری سەرتاسەری ڕووسیای سۆڤیەتەکان، فەرمانی ھێرشێکی چەکداریی کرد بۆ سەر خۆپیشاندەران، کە بووە ھۆی کوژرانی سەدان کەس.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kort |یەکەم=Michael |سەردێڕ=The Soviet colossus: the rise and fall of the USSR |ڕێکەوت=١٩٩٣|بڵاوکەرەوە=M.E. Sharpe |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٧٣٣-٢٦٧٦-٦|شوێن=Armonk, NY |پەڕە=١٠٤}}</ref> قۆناغێکی سەرکوتکردن بەدوایدا ھات. لە ٥–٦ی تەممووزدا، ھێرش کرایە سەر نووسینگەکانی سەرنووسەران و چاپخانەکانی ''[[پراڤدا]]'' و لەسەر [[مۆزەخانەی مێژووی ڕامیاریی ڕووسیا (سانت پترسبۆرگ)|کۆشکی کشێسینسکایا]]، کە لیژنەی ناوەندی و لیژنەی پێترۆگرادی بەلشەفییەکانی تێدا بوو. لە ٧ی تەممووزدا، حکوومەت فەرمانی دەستگیرکردن و دادگاییکردنی [[ڤلادیمیر لێنین]]ی دەرکرد، کە ناچار بوو خۆی بشارێتەوە، ھەروەک چۆن لەژێر ڕژێمی [[قەیسەری]]دا کردبووی. بەلشەفییەکان دەستگیرکران، کرێکاران چەککران، و یەکەی سەربازیی شۆڕشگێڕانە لە پێترۆگراد ھەڵوەشێنرانەوە یان نێردران بۆ بەرەکانی جەنگ. لە ١٢ی تەممووزدا، حکوومەتی کاتی یاسایەکی بڵاوکردەوە کە سزای لەسێدارەدانی لە بەرەکانی جەنگدا دەسەپاند. دووەم حکوومەتی ھاوپەیمانی لە ٢٤ی تەممووزدا پێکھێنرا، بە سەرۆکایەتیی [[ئەلێکساندەر کێرێنسکی]] و زیاتر لە سۆسیالیستەکان پێکھاتبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hickey |یەکەم=Michael C. |سەردێڕ=Competing Voices from the Russian Revolution: Fighting Words: Fighting Words |ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=ABC-CLIO |ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٣٣-٨٥٢٤-٧|پەڕە=٥٥٩}}</ref> حکوومەتەکەی کێرێنسکی کۆمەڵێک مافی لیبراڵی دەرکرد، وەکوو [[ئازادیی ڕادەربڕین]]، یەکسانی لەبەردەم یاسا، و مافی پێکھێنانی سەندیکا و ڕێکخستنی [[مانگرتن لە کار]]. لە وەڵامی بانگەوازێکی بەلشەفیدا، چینی کرێکاری [[مۆسکۆ]] دەستیان بە مانگرتنێکی ناڕەزایەتی کرد کە ٤٠٠٬٠٠٠ کرێکار بەشدارییان تێدا کرد. ئەوان پشتیوانییان لێکرا لەلایەن مانگرتن و گردبوونەوەی ناڕەزایەتیی کرێکارانەوە لە [[کیێڤ]]، [[خارکیڤ]]، [[نیژنی نۆڤگۆرۆد]]، [[یێکاتێرینبۆرگ]]، و شارەکانی تر. === کەیسی کۆرنیلۆڤ === {{سەرەکی|کەیسی کۆرنیلۆڤ}} لەو ڕووداوەی کە بە کەیسی کۆرنیلۆڤ ناسرا، ژەنەڕاڵ [[لاڤر کۆرنیلۆڤ]]، کە لە ١٨ی تەممووزەوە فەرماندەی گشتی بوو، بە ڕەزامەندیی کێرێنسکی فەرمانی بە سوپایەک کرد لەژێر سەرکردایەتیی [[ئەلێکساندر کریمۆڤ]] بۆ ئەوەی بەرەو پێترۆگراد بڕۆن بۆ گەڕاندنەوەی ئارامی.<ref>{{harvnb|Beckett|2007|p=526}}</ref> بەپێی ھەندێک گێڕانەوە، کێرێنسکی پێ دەچوو ترسابێت لەو ئەگەرەی سوپا کوودەتایەک ئەنجام بدات، و فەرمانەکەی ھەڵوەشاندەوە. لە بەرامبەردا، مێژوونووس [[ڕیچارد پایپس]] پێی وایە کە ئەم ڕووداوە لەلایەن کێرێنسکییەوە داڕێژرابوو.<ref>{{harvnb|Pipes|1997|p=51|ps=: "There is no evidence of a Kornilov plot, but there is plenty of evidence of Kerensky's duplicity."}}</ref> لە ٢٧ی ئابدا، بە ھەستکردن بە خیانەتلێکراو لەلایەن حکوومەتەوە، کۆرنیلۆڤ بەرەو پێترۆگراد پێشڕەویی کرد. بەھۆی کەمیی ھێزی سەربازییەوە لە بەرەکانی جەنگ، کێرێنسکی پەنای بردە بەر سۆڤیەتی پێترۆگراد بۆ یارمەتی. بەلشەفییەکان، مەنشەفییەکان، و شۆڕشگێڕە سۆسیالیستەکان ڕووبەڕووی سوپا بوونەوە و قایلیان کردن کە پاشەکشە بکەن.<ref>{{harvnb|Service|1998|p=54}}</ref> کاریگەریی بەلشەفییەکان بەسەر کرێکارانی ھێڵی ئاسن و تەلەگرافەوە ھەروەھا ڕۆڵێکی گرنگی ھەبوو لە ڕاگرتنی جموجووڵی ھێزەکان. ڕاستڕەوە ڕامیارییەکان ھەستیان بە خیانەتلێکراو کرد، و چەپڕەوەکانیش زیندوو بوونەوە. یەکەم دەرئەنجامی ڕاستەوخۆی کوودەتا شکستخواردووەکەی کۆرنیلۆڤ ھەڵوەشاندنەوەی فەرمیی پاشایەتی و ڕاگەیاندنی [[کۆماری ڕووسیا]] بوو لە ١ی ئەیلوولدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Провозглашена Российская республика |ناونیشان=https://www.prlib.ru/history/619540 |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=Президентская библиотека имени Б.Н. Ельцина |زمان=ru}}</ref> بە تێکشکاندنی کۆرنیلۆڤ، ناوبانگی بەلشەفییەکان لەنێو سۆڤیەتەکاندا بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کرد، ھەم لە ناوەند و ھەم لە ناوچە خۆجێیییەکان. لە ٣١ی ئابدا، سۆڤیەتی پێترۆگرادی نوێنەرانی کرێکاران و سەربازان—و لە ٥ی ئەیلوولدا، سۆڤیەتی مۆسکۆی نوێنەرانی کرێکاران—بڕیارنامەکانی بەلشەفییەکانیان سەبارەت بە پرسی دەسەڵات پەسەند کرد. بەلشەفییەکان توانییان دەست بەسەر [[بریانسک]]، [[سامارا]]، [[ساراتۆڤ]]، [[تساریتسین]]، [[مینسک]]، [[کیێڤ]]، [[تاشکەنت]]، و شارەکانی تردا بگرن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Betz |یەکەم=Frederick |ناونیشان=https://www.google.ca/books/edition/Societal_Dynamics/WfTfcTC3ByEC |سەردێڕ=Societal Dynamics: Understanding Social Knowledge and Wisdom |ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Springer Science & Business Media |ژپنک=٩٧٨-١-٤٦١٤-١٢٧٨-٦|پەڕەکان=٣٩|زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Commons category|October Revolution}} {{تووڵی دەروازە|ڕووسیا|ئەورووپا|سیاسەت|مێژوو|سۆشیالیزم|زانستی سیاسەت}} [[پۆل:شۆڕشی ڕووسیا]] [[پۆل:مێژووی ڕووسیا]] [[پۆل:شۆڕشی ڕووسیا (١٩١٧)]] e5fv2f2mgqv4f9zxd0b2bo392ncqa58 0 190008 1580373 825848 2026-05-03T09:51:34Z Xqbot 261 بۆت: چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[ڕۆبێرت دوڤاڵ]] 1580373 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[ڕۆبێرت دوڤاڵ]] 8sk1zgtnb2240fc6l10ac1awjof8pwc 0 193834 1580313 1564686 2026-05-03T04:58:13Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1580313 wikitext text/x-wiki {{تێک نەچێ|کۆماری ئازەربایجان}}{{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ئازەربایجان | ناوی_فەرمی = آذربایجان - Cənubi Azərbaycan | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = Azerbaijan | جۆری_نیشتنگە = [[ھەرێم]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە =Azerbaijan (Iran).svg | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = ھەرێمی ئازەربایجان لە [[ئێران]]دا | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=6|type=shape<!--line-->|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat=38.09363|frame-long=46.27284|frame-width=250|frame-height=300}} | قەبارەی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = وڵات | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|ئێران}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات]]، [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] و [[پارێزگای ئەردەوێڵ]]. جوگرافیناسانی کۆن بەگشتی [[پارێزگای زەنگان]]یان لە «ھەرێمی جەبەل» داناوە یان ھەندێک جار لە سنووری «ئازەربایجان» ڕیزکراوە | جۆری_دابەشکراو٢ = | ناوی_دابەشکراو٢ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٠٠٬٨٦١ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٨٬٤٤٥٬٢٩١ | دانیشتووان_لە = [[٢٠١٦]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٣٤ کەس | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی ئازەربایجانی|ئازەری]] و [[زمانی کوردی|کوردی]]{{ھن}}کەمینە: ([[تاتی]]، [[تاڵشی]]، [[ئەرمەنی]] و [[ئاشووری]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[شیعە]] و [[سوننە]]{{ھن}}کەمینە: [[یارسان]] و [[مەسیحی]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[نەتەوە]] | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = [[کورد]]، [[ئازەرییەکان|ئازەربایجانی]]، [[فارسەکان|فارس]]، [[ئەرمەنییەکان]]، [[ئاشوورییەکان]]، [[تاڵشەکان]] و [[خەڵکی تات (ئێران)|تاتەکان]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = ھاوین | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٤٤١ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }}{{No footnotes}}{{کورد}} '''ئازەربایجان''' ({{بە ئازەربایجانی|آذربایجان‎}}، بە [[زمانی پاڵەوی|پاڵەوی]]: ئاتورپاتەکان، ئازەربازەگان، ئازەربایەگان، بە [[زمانی سوریانی|سوریانی]]: ܐܕܘܪܒܝܓܐܢ‎). ناوی [[ھەرێم]]ێکی جوگرافی و مێژوویییە دەکەوێتە باکووری ڕۆژاوای [[ئێران]]، کە بە «سەری ئێران» ناسراوە.<ref name="کورد و عەجەم"<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = کورد و عەجەم | ناونیشان = http://www.historyofkurd.com/wp-content/uploads/2016/03/نةوشیروان.pdf | نووسەر = [[نەوشیروان مستەفا]] | زمان = [[کوردیی ناوەندی]] }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.historyofkurd.com/wp-content/uploads/2016/03/%D9%86%D8%A9%D9%88%D8%B4%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86.pdf |date=تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ }}</ref> لەسەر بنەمای پەسنی مێژوونووسان و جوگرافیناسان، ئەم [[ھەرێم]]ە دەکەوێتە ئەم سنوورەوە لە باکوورەوە [[ڕووباری ئاراس]]، [[ئازەربایجان|کۆماری ئازەربایجان]] و [[ئەرمەنستان]]، لە باشوورەوە [[پارێزگای کوردستان]] و [[پارێزگای زەنگان]]، لە ڕۆژھەڵاتەوە [[پارێزگای گێڵان]] و [[دەریای قەزوین]]، لە ڕۆژاواوە [[باکووری کوردستان]] و [[باشووری کوردستان]]. لەئێستادا سێ [[پارێزگا]] دەگرێتەوە ئەمانەن [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات]]، [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] و [[پارێزگای ئەردەوێڵ]]. جوگرافیناسانی کۆن بەگشتی [[پارێزگای زەنگان]]یان لە «ھەرێمی جەبەل» داناوە یان ھەندێک جار لە سنووری «ئازەربایجان» ڕیزکراوە.<ref>[http://www.loghatnaameh.com/dehkhodaworddetail-ea9b24bb1e294fa2bf5d069cf7a7d4ca-fa.html ''لغتنامۀ دھخدا'']</ref> لە ڕابردوودا «ئازەربایجان» لە باکوورەوە بە خاکی (ئاران) و باشووری ڕۆژاوا بە (ئاشوور)، لە ڕۆژاواوە بە ([[ئەرمەنستان]])، لە ڕۆژھەڵاتەوە بە (موغان و گەیلان) سنوور درابوو، و پایتەختەکەی شاری «گەنزەک»([[تەختی سلێمان]]) لە نزیک [[تیکاب]] بوو.<ref>تیکابی ئەفشار، لاپەڕەی ٩٧</ref><ref>http://whc.unesco.org/en/list/1077</ref> == ناو == وشەی ئازەربایجان لە وشەی "ئاترۆپات" هاتووە یان "ساتراپ" فەرمانداری [[ماد]]ەکان یان لە سەردەمی هێرشی [[ئەسکەندەری مەزن]] بۆ سەر [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]، پێی وتراوە "مادی بچوک". "ئاترۆپات" ناوچەکانی باکووری ڕۆژاوای [[ئێران]]ی لە داگیرکاری [[ئەسکەندەری مەزن]] پاراست و دوای مردنیشی حکومەتێکی سەربەخۆی لێ دامەزرا. واتای ناوی "ئاترۆپات" لە [[ئایینی زەردەشتی]]دا ڕەگی هەیە و بە واتای [[ئاگر]] یان "پاسەوانی ئاگر". وشەی ئازەربایجان لە [[زمانی پاڵەوی]] کۆندا (Āturpātākān ئەتورپاتاکان) و لە شێوەی کۆنیدا (Ādharbādhgān ئازەربازەگان) و (Ādharbāygan ئازەربایەگان) وتراوە و ئەمڕۆ بە ئازەربایجان دەردەبڕێت. لە ڕاستیدا "ئازەر" هەموارکراوی وشەی "ئاثەرە" واتا "ئاگر" و "بایجان" هەموارکراوی "پاتگانە" واتا "پاسەوان" بە سەر یەکەوە واتا شوێنی "پاسەوانی ئاگر". بەشێک لە هەرێمی باکووری [[ڕووباری ئاراس]] کە ئەمڕۆ پێی دەوترێت ئازەربایجان ([[ئازەربایجان|کۆماری ئازەربایجان]]) لە کۆندا بە (ئەلبانیا و ئاران و شیروان) ناودەبرا. لە (پەیماننامەی تورکمانچای و گوڵستان)دا بەشی باکووری [[ڕووباری ئاراس]] بە "ئازەربایجان" ناوی نایەت. تەنها لە سەدەی بیستەمدا ناوی ئازەربایجان و ئازەربایجانی وەکو ئیتنیک و [[نەتەوە]] کەوتە ناوانەوە. لەساڵی [[١٩١٨]]دا ناوی ئازەربایجان لە کاتی "کۆنگرەی پارتی یەکسانی خوازدا" جێگەی ناوی ڕەسەن و مێژوویی (قەفقاز و ئاران و ئەلبانیا و شیروانی) گرتەوە. ئەم ناونانە بە ئامانجی جیاکردنەوە و لەتکردنی هەرێمی ئازەربایجان بوو لە یەکتر. حکومەتێک لە [[قەوقاز]] دامەزرا بەناوی [[ئازەربایجان|کۆماری ئازەربایجان]] کە مەبەست لەم وڵاتە و بەو ناوەوە بۆ ئەوە بوو کەوا هەرێمی ئازەربایجان بلکێندرێت بەم وڵاتەوە و فراوان بکرێت. لە هەمان کاتدا دژایەتی دژی ناونانی ئازەربایجان هەبوو، لەو ڕووەوە تەنانەت "مارکوارتی ئەڵمانی" ناڕەزاییان لەسەر ئەو ناونانە هەبوو کە لە ڕۆژنامەی "ئێرانشار"دا بڵاوکرایەوە. (محەممەد خیابانی) بە شێوەیەکی کاتی "ئازادیستانی" لە بەرامبەر "ئازەربایجانی ئێران" ناوبرد بۆ جیاکردنەوەی لە "ئازەربایجانی سۆڤییەت".<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = وڵاتەکەت بناسە | ناونیشان = http://www.historyofkurd.com/2016/03/23/وڵاتەکەت-باشتر-بناسە/ | نووسەر = جەمیل ڕۆژبەیانی |زمان = کوردی}}</ref> == مێژوو == === پێش [[ئیسلام]] === [[پەڕگە:Maps of the Armenian Empire of Tigranes.gif|وێنۆک|ئاتۆرپاتکان و ئەرمەنستان لە ساڵەکانی ۹٥ تا ٦٦ی [[پێش زایین]]]] دۆزینەوەی بەڵگەنامەیەکی هاوسەرگیری لە شێوەی نەخشی سەر بەرد(Petroglyph)دا لە نزیکەی (١٣٥٠پ.ز)دا لە "باغازکۆی" لە [[ئەنادۆڵ]]، بە ئاماژەدان بەناوی پاشای [[ھیتییەکان]] و حاکمی [[میتانی]] کە فەرمانڕەوای هەرێمەکان بوون کە خەڵک پەنا بۆ خوداوەندەکانی هیندۆ-ئێرانی و میترە-ڤارونا، ئیندرا و ئاشڤینەکان دەبات و ئەوان دەپەرستن، دیارە دان بەهاتنی شەپۆلێکی هۆزی هیندۆ-ئێرانی بۆ باکووری ڕۆژاوای ئێران دەنێن. پێش هاتنی [[ماد]]ەکان بۆ ئازەربایجان دەکرێت ئاماژە بە حکومەتی [[مانناکان]] بکرێت. زمانی ماننا ڕوون نییە، بەڵام هەندێک لە ناوی فەرماندەکانیان ئاریایین، بەگشتی هیچ زمانێکی تاک لە نێوان ماننا نەبووە. بەڵام مانناکان لە ژێر کاریگەری ئێرانییەکاندا بوون و ناوی ئێرانییەکان وەک "دیاکۆ، بەغدادی، ئۆدکی و ئازا" هەموویان ناوی ئێرانین لە ناویاندا. هەروەها دەکرێت ئاماژە بە حکومەتی [[ئورارتوو]] بکرێت کە چەند ناوچەیەکی [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]]ی تیادا بوو. لەگەڵ گەیشتنی [[ھۆز]]ە '''ئارییەکان'''، [[ماد]]ەکان چوونە سەرتەختی [[ئێران]]، هۆزە غەیرە ئارییەکان لەگەڵیان تێکەڵ بوون و بەشداری هاوپەیمانییەکە بوون. ئەوان شانشینی [[ماد]]یان دروستکرد. کاریگەرییەکی قوڵیان لە سەر مێژووی هەرێمی ڕۆژاوای [[ئاسیا]] و [[ڕۆژھەڵاتی ناوین|ڕۆژهەڵاتی ناوین]] کرد کە گرنگترینیان لە ناوچوونی دەوڵەتی '''ئاشوور''' بوو. [[ماد]] لە دوو هەرێم پێکهاتبوو '''مادی بچووک''' و '''مادی گەورە'''، کە مادی بچووک هەمان ئەم '''ئازەربایجانەی''' ئەمڕۆیە و مادی گەورە بریتییە لە [[تاران]]، [[ئەسفەھان|ئەسفەهان]]، [[کرماشان]] و [[ھەمەدان|هەمەدان]]. لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ئیمپراتۆریەتیی هەخامەنشیدا]] مادی بچووک(ئازەربیجان) لەلایەن یەکێک لە '''ساتراپەکان''' فرمانڕەوای دەکرا. لە کۆتایی دەسەڵاتی هەخامەنشی و سەرەتای داگیرکاری [[ئەسکەندەری مەزن]]دا بۆ سەر [[ڕۆژھەڵاتی ناوین|ڕۆژهەڵاتی ناوین]] ساتراپی مادی بچووک ناوی '''ئاتۆرپات(ئازەرباد)''' بوو، توانی هەرێمەکە لە داگیرکاری [[ئەسکەندەری مەزن]] بپارێزێت. پاش ئەوە بە مادی بچووک دەوترا '''مادی ئاتۆرپات''' یا '''ئاتۆرپاتکان'''. لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی سلووکی]] و [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]]دا، ئازەربایجان خۆبەڕێوەبەرێتی([[ئۆتۆنۆمی]]) ڕێژەیی هەبوو، بێگومان بنەمای دەوڵەتی سلووکی ودواتر ئەشکانی لە سەربنەمای سەربەخۆی ڕێژەیی [[پارێزگا]]کان بوو. لە سەردەمی سلووکیەکان پێدەچێت بنەماڵەی '''ئاتۆرپاتکان''' بەردەوام بووبێتن لە فەرمانڕەوایی ئازەربایجان. لە سەردەمی ئەشکانییەکاندا دۆخی حکومەتی ئازەربایجان ڕوون نییە هەرچۆنێک بێت دەکرێت وادابنێین کە وەک هەرێمەکانی دیکەی ژێردەستیان بە کاریگەری و ملکەچی ئەشکانییەکان لەلایەن بنەماڵەی خاوەن زەوی(فیوداڵ)ەوە فەرمانڕەوای کرابن. کێشەی ئازەربایجان لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]]دا هێرشی ترسناکی [[ئەلانەکان]] و [[گورجستان]]یەکان بوو لە [[قەوقاز]]ەوە ئەمەش بووە هۆی وێرانکاری و تاڵانی گەورە. لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]]دا، ئازەربایجان گرنگی و تایبەتمەندێتی خۆی دەبێت. یەکێک لە و سێ پەرستگای ئاگرانەی ساسانییەکان، (پەرستگای ئاگری ئازەرگوشناسب) لە [[تەختی سلێمان]] لە ئازەربایجانە. پاشاکانی ساسانی لەکاتی سەختی و ناهەمواری و نەهامەتیدا سەردانیان دەکرد و چەندین دیارییان پێشکەش دەکرد. پەرستگای ئاگر نیشانەی یەکگرتنی نێوان [[ئایین]] و [[حکوومەت]] بوو وە هێمای دەوڵەتی ساسانی بوو. لە (بیشابووری کازیروون) نوسراوێک هەیە کە ناوی بنەماڵە خاوەن زەوی و یاسای سەرەتای ساسانی تێدا تۆمارکراوە، بۆ ئازەربایجان باس لە بنەماڵەیەک بەناوی(وراز Varaz) دەکات کەوا دیارە دەسەڵاتی بەسەر '''ئازەربایجان'''، '''ئاران''' و [[ئەرمەنستان]]دا ڕۆشتووە. لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]]دا گەلانی [[تورکەکان|تورک]] بە ڕەچەڵەک (کاسپی) چوونە ناو [[قەوقاز]]ەوە، '''قوبادی یەکەمی''' باوکی [[ئەنووشیروان]] بە زەحمەتێکی زۆر پاڵی پێوەنان. [[قەڵا]]ی بەهێز و پتەوی لە دەربەندەکانی [[قەوقاز]] دروستکرد بۆ ڕێگری کردن لە هێرشەکانیان. ڕۆمەکانیش هەموو ساڵێک پارەیان دەدا بە ساسانییەکان بۆ پاراستنی ئەو قەڵایانە. هەروەها لە سەردەمی ساسانییەکاندا شەڕی یەکلاکەرەوەی ([[بارامی چۆیین]]) و ('''خوسرۆ پەروێز''') ڕوویدا لە ئازەربایجاندا کە بووە هۆی شکستی [[بارامی چۆیین]]. ڕووداوە گەورەکانی کەی ئەم ماوەیە، (هێراکلیوس) ئێمپراتۆری ڕۆمانی هێرشی کردە سەر ئازەربایجان، کە بووە هۆی لە ناوچوونی (پەرستگای ئاگری ئازەرگۆشاب). '''یاقوت حەمەوی''' دەنووسێت؛ «'''ئیبن موقەفەع''' وتوویەتی ئازەر لە [[زمانی پاڵەوی]]دا واتای [[ئاگر]] بووە و بایگان واتا پارێزەر(پاسەوان) کە پێکەوە مانای پەرستگای ئاگر یا پاسەوانی ئاگر دەبەخشێت و ڕاستە لەبەرئەوەی ئاگرێکی زۆر لەو ناوچەیەدا کراوەتەوە لە پەرستگاکاندا.... خەڵکەکەی چاکن و ڕوومەتیان سوورە و پێستێکی ناسکیان هەیە، زمانێکی تایبەتیان هەیە و کە ئازەری پێدەوترێت و جگە لە خۆیان کەسی تر تێناگات». === دوای [[ئیسلام]] === [[پەڕگە:Iran provinces in Abbasid Caliphate.jpg|وێنۆک|300px|شوێنی ئازەربایجان لە نەخشەی سەردەمی [[خەلافەتی عەباسی]]دا]] [[پەڕگە:East-Hem 900ad.jpg|وێنۆک|300px|نەخشەی ئازەربایجان و ئاسیا لە دەوری ساڵی ۹۰۰زایندا]] === هاتنی [[ھۆز]]ە [[تورکەکان]] === == سنوور == '''سترابۆ''' جوگرافیناسێکی [[یۆنان]]ییە لە پەڕاوی یازدەهەمی جوگرافیای خۆیدا باس لە ئەلبانیا(ئاران و شێروان)، ئاترۆپاتکان و [[ئەرمەنستان]] دەکات و دەڵێت [[ڕووباری ئاراس]] لە باشوور و ئەرمەنستان لە باکوور و سنووری "ئاترۆپاتکان" دەبەزێنێت. لە مێژووی "پلینیدا" باسی ئاترۆپاتکان بۆ [[ڕووباری ئاراس]] دەکرێت و ڕووباری ئاراس بە "ئاترۆپاتکان" و ئەرمەنستانی گەورەدا تێدەپەڕێت. لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]]دا، "ئازەربایجان" هەر بەناوە کۆنەکەی "ئاترۆپاتکان" ناو دەبرا. لە پەرتووکی "شاپووردا" ئەم هەرێمە بە یەکێک لە پارێزگاکانی "ئێرانشار" دادەنرێت لە پاڵ [[ئەرمەنستان]]، ئیبریا([[گورجستان]]ی ئەمڕۆ)، ئەلبانیا(ئاران و شێروان) و "بالاشکان". '''ئیبن فەقییەی هەمەدانی''' لە پەرتووکی (بولدان)دا لە سەدەی نۆیەمی کۆچیدا، سنووری "ئازەربایجانی" ئاوها باس کردووە؛«ئازەربایجان لەلایەکەوە [[ڕووباری ئاراس]] و لەلایەکی ترەوە سنووری [[زەنگان]] و سنوورەکانی دیلمانستان و "تاڕم" و "گەیلان" دەگرێتەوە». هەروەها '''ئیبن ڕووستە''' لە پەرتووکی (العلاقة النفسیة) ئەمەی نووسیوە لە هەمان سەدەدا دەربارەی ئازەربایجان بەم شێوەیە؛«[[ئەردەوێڵ]]، مەرەند، باخروان، ورثان و [[مەراغە]]» دەگرێتەوە. '''ئیستەخەری''' جوگرافیناسی سەدەی سێیەمی کۆچی لە پەرتووکی (المسالک و الممالک)دا لە ژێر ناونیشانی «ئەرمینیا و ئاران و ئازەربایجان» شارەکانی "ئازەربایجانی" ناو هێناوە بەم شێوەیە؛«[[ئەردەوێڵ]]، [[مەراغە]]، [[ورمێ]]، میانە، خونە، بروانان، دیرخقان، [[سەڵماس]]، مەرەند، بزند، ورثان، موقان، جابروان و [[شنۆ]]» بە بۆچوونی ئەو سنووری "ئازەربایجان" لە "تاڕم"ەوە تا [[زەنگان]] و "دینەوەر" و "حلوان" و [[شارەزوور]] و [[دیجلە]] و سنووری [[ئەرمەنستان]] دەڕوات. '''ئیبن حەقول''' لە پەڕتووکی (صورة الارض)دا لە سەدەی چوارەمی کۆچیدا، شارەکانی «[[مەراغە]]، [[تەورێز]]]، [[ورمێ]]، [[خۆی]]، [[سەڵماس]]، برکری، [[ئەردەوێڵ]]، داخرقان، [[شنۆ]]، میانج، مەرەند و برزند» بە [[شار]]ە گرنگەکانی "ئازەربایجانی" هێناوە. لە پەرتووکی (حدود العالم)دا کە لە هەمان سەدەدا نووسراوە بە جیا ئاماژە بە هەرێمەکانی "ئاران"، [[ئەرمەنستان]] و "ئازەربایجان" دەکات. '''محەممەد موقەدەسی''' جوگرافی ناسی سەدەی چوارەمی کۆچی، لە کاتێکدا جیاوازی هەیە لە نێوان "ئاران"، "ئەرمەنستان" و "ئازەربایجان"، کەچی «[[سەڵماس]]، [[ورمێ]]، [[مەراغە]] و [[خۆی]]» بە [[ئەرمەنستان]] داناوە، هەروەها «"ڕوسبە"، [[تەورێز]]، "جابروان"، "خونج"، "میانج"، "سەرات"، "بەروی"، "ورثان"، "موقان"، "میمز" و "برزند"ی» بە "ئازەربایجان" داناوە. '''زەکەریا قەزوینی''' لە سەدەی حەوتەمی کۆچیدا و لە پەرتووکی (آثار البلاد و اخبار العباد)دا ئازەربایجانی بە زەوییەکی فراوان لە نێوان "ئاران" و چیاکان دەزانێت و دەڵێت لە و خاکەدا چەندین گوند، شار، چیا و ڕووبار هەیە. '''[[حەمدوڵڵا موستەوفی]]''' نزیک لە هەمان سەدەدا خاکی ئازەربایجانی لە سەردەمی "ئیلیخانەکاندا" وەها پەسن کردووە؛«ئازەربایجان لە '''نۆ''' ناوچە و (۲۷)[[شار]] پێکهاتووە و ناوچەکانی ساردە و هەندێ شوێنی ئارامی هەیە. سنووری بە (ویلایەتی عێراقی عەجەم، موغان، [[گورجستان]]، [[ئەرمەنستان]] و [[کوردستان]]ەوەیە. درێژی لە باکووەوە تا خڵخاڵ (۹٥)فەرسەخە، پانی لە بجروان تا سیپان (٥٥)فەرسەخە». یەکەم ناوچەی [[تەورێز]] پێکهاتووە لە:([[تەورێز]]، ئوجان و تەسوج)، دووەم ناوچە [[ئەردەوێڵ]] پێکهاتووە لە:([[ئەردەوێڵ]] و خڵخاڵ)، سێیەم ناوچە پیشگین پێکهاتووە لە:(پیشگین، خیاواوناد، ئەرجاق، ئەهور، تکفە و کەلئیر)، چوارەم ناوچە [[خۆی]] پێکهاتووە لە:([[خۆی]]، [[سەڵماس]]، [[ورمێ]] و [[شنۆ]])، پێنجەم ناوچە [[مەراغە]] پێکهاتووە لە:([[مەراغە]]، دهخوارقان و نیلان)، حەوتەم ناوچە مەرەند پێکهاتووە لە:(مەرەند، دزمار، زنگیان، ڕیوز و گرکر)، هەشتەم ناوچە نەخچوان پێکهاتووە لە:(نەخچوان، ئەردوباد، ئازاد و [[ماکۆ]]). لە پەرتووکی (البستان السیاحة)دا هی نووسەر ('''زین العابدین شێروانی''')دا سنووری ئازەربایجانی بەم شێوەیە باس کردووە«سنووری باکووری بە ویلایەتی موغان، شێروان و جبال ابرز، لە باشوورەوە عێراقی عەجەم و [[کوردستان]]، لە ڕۆژهەڵاتەوە بە خڵخاڵ، گەیلان، تاڵش و دەیلەم، لە ڕۆژاواوە بە [[ئەرمەنستان]] و [[گورجستان]]». لە پەرتووکی ('''یاقووت حەمەوی''')دا لە سەدەی حەوتەمی کۆچیدا سنووری ئازەربایجانی ئاوها دیاریکردووە، لە (ڕۆژهەڵاتەوە بردعە، لە ڕۆژاواوە [[زەنگان]]، لە باکوورەوە دەیلەم، گەیلان وتاڕم). وە هەرێمی ئازەربایجان خاکێکی فراوانی هەیە و [[تەورێز]] مەڵبەندێتی و گەورەترین شارییەتی، شارە گرنگەکانی دیکەی ئەمانەن؛ ([[مەراغە]]، [[خۆی]]، [[سەڵماس]]، [[ورمێ]]، [[ئەردەوێڵ]] و مەرەندە). '''محەممەد جەواد موشکۆر''' پێیوایە کە یاقووت حەمەوی لە دیاریکردنی سنووری ئازەربایجان هەڵەی کردووە و ئەم ڕاستی کردووەتەوە. '''[[زەنگان]]''' هەندێک جار بە ئازەربایجان دادەنرێت، '''حوسێن عەلیاری''' لە بارەی ئازەربایجانەوە لە سەر بنەمای نووسینەکانی جوگرافیزانان و گەڕیدانی [[ئیسلام]]ی دەنووسێت؛ ئازەربایجان ئەم ڕووبەرە دەگرێتەوە:([[تەورێز]]، [[ئەردەوێڵ]]، [[مەراغە]]، خنج، ورثان، سیر، میانج، برزە، [[ورمێ]]، جابروان، [[خۆی]]، مەرەند، گولسرە، برزند، [[سەڵماس]]، شیز، سڵق، نریز، سندبابا، سابرخاست، سراو، ماینمرج، بز، میمند، نیروزنجان). === [[ئێران]] === سنووری ئازەربایجان لە ڕووی مێژووییەوە لە ڕوانگەی جوگرافیناسان و گەڕیدەکانەوە جیاواز بووە. نەخشەکانی پێش سەددەی بیست، لە باشووری [[ڕووباری ئاراس]]ەوە کێشراون. بە وتەی '''سیویچسکی''' لە سەرچاوە نوسراوەکاندا بە دەگمەن (ئاران) بە (ئازەربایجان) دادەنرێت. هەندێک سەرچاوەش (ئاران)یان بە [[ئەرمەنستان]] هەژمارکردووە. بە وتەی کۆمەڵێک زانا، ناوی ئازەربایجان ئاماژە بە حکومی دەوڵەتی [[ئازەربایجان|کۆماری ئازەربایجان]] دەکات، کە ئەمە کارێکی سیاسییە و ناگونجێت و دوو ناوی جیاواز و دوو جوگرافیای مێژووی جیاوازن نابێت ئەم دوو ناوە تێکەڵ بکرێن. بە وتەی '''بورنوتیان''' لە سەردەمی [[سەفەوییەکان]] بۆ باج سەندن، چەند زەوییەک لە باکووری [[ڕووباری ئاراس]] بە بەشێک لە ئازەربایجان دادەنرا. بەڵام ئەم نەریتە لە سەدەی (۱٨ و ۱۹)دا دیار نەما بۆ مێژوو نووسانی موسڵمانی [[قەوقاز]] وەک '''میرزا جەمال جەوانشیر''' و '''ئەدیگۆزلبەک''' و مێژوونوسانی دیکەی هەرێمەکە، دەیان وت ئازەربایجان دەکەوێتە باشووری [[ڕووباری ئاراس]]ەوە. هەروەها بە پێی قسەی '''مایکڵ کرۆسانت'''، هەرێمەکانی (ئاران و شێروان) بەشێکن لە [[ئەرمەنستان]]. '''ئەحمەد کسرەوی''' پێی وایە؛ لە سەدەکانی سەرەتای [[ئیسلام]]دا '''تازییەکان''' لە هەموو شوێنێکی [[ئێران]]دا مەیدانی فەرمانڕەواییان گرتبووە دەست، (ئاران) زیاتر ملکەچی (ئازەربایجان) بوو، ئەوەی وەک پارێزگار نێردرابوو بۆ [[شام]] یان [[بەغدا]] لە ئازەربایجان دادەنیشت. هەندێ جار [[ئەرمەنستان]]یش لە ژێر دەستی فەرمانڕەوایانی ئازەربایجان بوو.... . دوای کۆچکردنی [[دەوڵەتی سەلجووقی|سەلجوقییەکان]] بۆ (ئازەربایجان و ئاران)، بوویە هۆی لە دەستدانی زمانە ڕەسەنەکان، فراوان بوونی [[زمانی تورکی]] و بە دوایدا بڵاو بوونەوەی [[ئایین]]ی [[شیعە]] لە دوو قۆڵی [[ڕووباری ئاراس]] و لە هەر دوو هەرێمەکەدا زیاتر خەڵکی ئەم هەرێمانە پەیوەست بوون پێوەی و ناوی (ئاران) کاریگەری لە سەر ناوی (ئازەربایجان) هەبوو کە زیاتر بە ناوبانگ بوو. '''ڤاسیلی بارتڵت''' پێی وایە لەم کاتەدا، ئاران بەبێ نێوەندگیری چووە پاڵ ئازەربایجان. بە وتەی چەند لێکۆڵەرێک لە ڕاستیدا لە سەدەکانی ڕابردوو و نەخشەکانی پێش ساڵی [[١٩١٨]]دا، هەرگیز ئەو بەشەی ئێستا پێی دەوترێت [[ئازەربایجان|کۆماری ئازەربایجان]]، ناوی ئازەربایجان نییە و بەشی باشووری [[ڕووباری ئاراس]] کە ئێستا دەکەوێتە [[ئێران]]ەوە بە ئازەربایجان ناو دەبراو بەشی باکووری ڕۆژاوای [[ڕووباری ئاراس]] بە '''ئەلبانیا''' و بە شەکانی باکووری ڕۆژهەڵاتی [[ڕووباری ئاراس]] بە '''شێروان''' ناودەبران و لە سەردەمی [[یەکێتیی سۆڤیەت]]دا ئەم هەرێمانە ناونران (کۆماری ئازەربایجانی سۆڤییەت). لە جوگرافیای سەردەمی ئیسلامیدا، زۆربەی کات (ئاران و شێروان) دوو هەرێمی جیابوون و هەرێمی '''شێروان''' لە [[خەلافەتی عەباسی]]یەوە تاوەکو سەردەمی [[سەفەوییەکان]] لەلایەن فەرمانڕەواکانی هەرێمەکەوە بەڕێوە دەبران بەناوی (شێروان شاکان)ەوە. بەوتەی [[ڤلادیمیر مینۆرسکی]]، [[ئازەربایجان|کۆماری ئازەربایجان]] لە مێژوودا بە '''ئەلبانیای قەوقاز''' ناونراوە و لە سەردەمی ئیسلامدا پێیان دەوترا '''ئاران'''. '''ئیبن حەقول''' وێنەیەکی جیا لە سێ هەرێمی [[ئەرمەنستان]]، '''ئازەربایجان''' و '''ئاران''' پێشکەش دەکات، [[ڕووباری ئاراس]] بە سنوری نێوان (ئازەربایجان و ئاران) دادەنێت، شارەکانی (بارزا، جانزە، شەمکۆر، شەمخێ، شێروان، شابران، قیلبێ و شکی) خاکی '''ئاران''' دادەنێت، شارەکانی ([[ئەردەوێڵ]]، دەخرەقان، [[تەورێز]]، [[سەڵماس]]، [[خۆی]]، بێرکێری، [[ورمێ]]، [[مەراغە]]، ئاشنا، مینج، مەرەند، بۆرزاند) بە '''ئازەربایجان''' دادەنێت. === [[قەوقاز]] === بە وتەی '''ڤاسیلی بارتڵت'''، ئازەربایجان بە ناوی هەرێمەکانی [[قەوقاز]]ەوە ناونراوە، کەوا باوەڕ دەکرا کۆمارێکی نوێ بە ناوی ئازەربایجان دامەزرابێت. ئەو دەڵێت؛«ناوی ئازەربایجان بۆ [[ئازەربایجان|کۆماری ئازەربایجان]] هەڵبژێردرا لەبەرئەوەی باوەڕی وابوو لەگەڵ دامەزراندنی کۆماری ئازەربایجان، هەرێمی ئازەربایجان و کۆماری ئازەربایجان یەکن... ناوی ئازەربایجان لەو بارەیەوە هەڵبژێردرا. هەر کاتێک پێویست بکات ناوێک هەڵبژێرێت کە بتوانێت تەواوی [[ئازەربایجان|کۆماری ئازەربایجان]] بگرێتەوە و بگونجێت لەگەڵ مێژوو و جوگرافیایدا ئەوا پێویستە لەو حاڵەتەدا ناوی '''ئاران''' دابنرێت». لەهەمان کاتدا دژایەتی لەو ناونانە هەبوو لە [[ئێران]]دا، وەک تاک، میدیا، محەممەد خیابانی، ڕۆژنامەی جەنگەڵ و ڕۆشنبیرانی هەرێمی ئازەربایجان، کاردانەوەی نەرێنیان هەبوو بەرامبەر ناونانەکە. [[ڤلادیمیر مینۆرسکی]] دەڵێت؛ ناوی حکومەتی یەکسانی خوازی [[ئازەربایجان|کۆماری ئازەربایجان]] لە سەردەمی (نوری پاشا)دا ڕوویدا. لەو بارەیەوە '''جۆزێف مارکوارت''' وتارێکی نووسی لە ڕۆژنامەی (ئێرانشار)دا بڵاوکرایەوە؛«لە لاپەڕەکانی مێژوودا ئەوەندە نەگۆڕنییە کە (ئازەربادگان یان ئازەربایجان)، کە لەلایەن [[عەرەب]]ەکانی ئازەربایجانەوە نوسراوە، لە هەموو سەردەمەکانی مێژوودا ئازەربایجان تاوەکو [[ڕووباری ئاراس]] بووە و لە سەرەتادا بەشێک بووە لە دەوڵەتی [[ماد]]ەکان. ئەم هەرێمەی دەوڵەتی [[ماد]]ەکان لە سەردەمی داگیرکاری [[ئەسکەندەری مەزن]]دا لەژێر ئیدارەی (ساتراپ) حاکمی ئەو سەردەمەی کە بە ئاتۆرپات(ئازەرباد) ناودەبرا. لەگەڵ ئەوەشدا یەکێک لە جێگرەکانی ئاتورپات، لە باکوور و باکووری ڕۆژاوایەوە حوکمی خۆی بۆ چیاکانی [[قەوقاز]] و [[گورجستان]] فراوان کرد، ئەم فراوان بوونە کاتی بوو، لەگەڵ دامەزراندنی [[ئەرمەنستان]] لەلایەن '''ئارتەکسی''' ئەو هەرێمانە گەڕێنرایەوە بۆ [[ئەرمەنستان]]. بەڵام ئەو وڵاتەی کە لە باکووری [[ڕووباری ئاراس]] بوون ئەمڕۆ زۆرینەی [[تاتارەکان|تاتارن]]، لە سەردەمانی کۆندا بە '''ئەلبانیا''' ناو دەبرا، کە بە [[زمانی پاڵەوی]] و '''سریانی''' (ئاران)یان پێدەوت و لە پەرتووکی مێژوونووسانی عەرەبدا بە (الران) هاتووە». ئەم لێکدانەوەیە لە مێژووی ژیانی [[شا ئیسماعیلی یەکەم]] و [[شەرەفخانی بەدلیسی]]دا ڕوویداوە. حکومەتی ڕووسیا بە خراپی ئەم لێکدانەوەیەی مێژووی (ئاران)ی بەکارهێناوە، هەر دوو هەرێمی (ئازەربایجان و ئاران)، کە یەکەمیان دەکەوێتە باشووری [[ڕووباری ئاراس]] و دووەمیان دەکەوێتە باکووری، جگەلە گۆشەی ڕۆژهەڵات، (شێروان)ی ئەمڕۆ لە پەیوەندییە ڕەگەزییەکاندا بە شێوەیەکی بنەڕەتی و تەواو جیاوازە، تا سەردەمی [[مەغۆل]]ەکان لەگەڵ (ئاران) هەریەکەیان مێژووی جیای خۆیان هەبوو، بۆیە پێویستە هەریەکەیان لێکۆڵینەوەی و پشکنینی خۆی لەسەر بکرێت. '''ئەحمەد کەسرەوی''' لە (شاریارانی گومنام) دەنوسێت «جێگەی سەر سوڕمانە کە ئێستا '''ئاران''' بە ئازەربایجان ناودەبرێت، لە کاتێکدا (ئازەربایجان یان ئازەربایگان) ناوی خاکێکی ترە، لەبارەی ئاران گەورەتر و ناسراوترە لەوەی هەیە و ئەو دوو خاکە هەمیشە جیابوون و هەرگیز ناوی ئازەربایجان لەسەر ئاران نەنراوە. ئێمە هێشتا لەوە نەگەیشتووین کەبرا ئارانیەکانمان کە حکومەتێکی ئازادیان بۆ خاکەکەیان دامەزراندوە و ویستوویانە ناوی بۆ درووست بکەن. ئەمە لەبەر ئەوە نییە کە ئێمە سەر هەڵدانەکانی ئازەربایجان و زوڵم و ستەمی نیشتمانەکەمان دەهێڵینەوە، ئاخۆ ئازەربایجان بەم کارە زیانی پێنەگات، بەڵکو لەبەرئەوەی برایانی ئارانی ئێمە لە سەرەتای ژیانی نەتەوەیی و ئازادیاندا پشت لە مێژوو ڕابردووی خاکەکەیان هەڵدەکەن و ئەمەش خەسارێکی گەورەیە و دواتر لە مێژووی خۆیان بێبەش دەبن». هەروەها '''محەممەد جەواد موشکۆر''' لەم بارەیەوە نوسیوێتی؛ «ویلایەتی '''ئاران''' کە لە سەردەمی [[ئیسلام]]یدا بەو ناوە دەناسرا، لە سەردەمانی تورکەکانی قەرەقۆینلۆ و ئاق قۆینلۆوە تا جەنگی جیهانی یەکەم هەروا وتراوە. دوای شکست هێنانی (ڕووسیای تزار)، خەڵکی ئەو هەرێمە داوای سەر بەخۆییان دەکرد، لە [[ئەیلوول|ئەیلولی]] ۱۹۱٨دا حکومەتێک بەناوی [[ئازەربایجان|کۆماری ئازەربایجان]] لە ژێر کاریگەری دەوڵەتی عوسمانی دامەزرا. ناونانی ئەم هەرێمە بۆلاوازی دەوڵەتی [[قاجاڕەکان]] دەگەڕایەوە. خەڵکی هەرێمی ئازەربایجانی ئێرانی وەک خەڵکی قەرەباغ بە شێوەزاری تورکی قسەیان دەکرد و دەوڵەتی عوسمانی دەیوویست دەوڵەتی ئازەربایجان هەر دوو قۆڵی [[ڕووباری ئاراس]] بگرێتەوە، بەڵام بە شکستی دەوڵەتی عوسمانی ئەو دەوڵەتەش شکستی هێنا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|نژیاروانی|ئێران|جوگرافیا|ئازەربایجان|ئەرمەنستان}} {{پۆلی کۆمنز|Azerbaijan (Iran)}} [[پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی ئێران]] [[پۆل:ئاورخانەکان]] [[پۆل:مێژووی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] [[پۆل:نژیاروانیی ئێرانی]] [[پۆل:شارستانی تەکاب]] [[پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە ئێران]] [[پۆل:پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] [[پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی ئازەربایجانی ئاخێو]] o7hhympbnsn10c39625i7xzs5lnb6mn 1580314 1580313 2026-05-03T04:58:57Z 1silent scientist 51740 لە ڕێگەی [[وپ:تووڵامراز|تووڵامراز]] دەستکاری کراوە 1580314 wikitext text/x-wiki {{تێک نەچێ|کۆماری ئازەربایجان}}{{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ئازەربایجان | ناوی_فەرمی = آذربایجان - Cənubi Azərbaycan | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = Azerbaijan | جۆری_نیشتنگە = [[ھەرێم]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە =Azerbaijan (Iran).svg | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = ھەرێمی ئازەربایجان لە [[ئێران]]دا | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=٦|type=shape<!--line-->|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat=٣٨٫٠٩٣٦٣|frame-long=٤٦٫٢٧٢٨٤|frame-width=250|frame-height=300}} | قەبارەی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = وڵات | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|ئێران}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات]]، [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] و [[پارێزگای ئەردەوێڵ]]. جوگرافیناسانی کۆن بەگشتی [[پارێزگای زەنگان]]یان لە «ھەرێمی جەبەل» داناوە یان ھەندێک جار لە سنووری «ئازەربایجان» ڕیزکراوە | جۆری_دابەشکراو٢ = | ناوی_دابەشکراو٢ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٠٠٬٨٦١ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٨٬٤٤٥٬٢٩١ | دانیشتووان_لە = [[٢٠١٦]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٣٤ کەس | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی ئازەربایجانی|ئازەری]] و [[زمانی کوردی|کوردی]]{{ھن}}کەمینە: ([[تاتی]]، [[تاڵشی]]، [[ئەرمەنی]] و [[ئاشووری]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[شیعە]] و [[سوننە]]{{ھن}}کەمینە: [[یارسان]] و [[مەسیحی]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[نەتەوە]] | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = [[کورد]]، [[ئازەرییەکان|ئازەربایجانی]]، [[فارسەکان|فارس]]، [[ئەرمەنییەکان]]، [[ئاشوورییەکان]]، [[تاڵشەکان]] و [[خەڵکی تات (ئێران)|تاتەکان]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = ھاوین | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٤٤١ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }}{{No footnotes}}{{کورد}} '''ئازەربایجان''' ({{بە ئازەربایجانی|آذربایجان‎}}، بە [[زمانی پاڵەوی|پاڵەوی]]: ئاتورپاتەکان، ئازەربازەگان، ئازەربایەگان، بە [[زمانی سوریانی|سوریانی]]: ܐܕܘܪܒܝܓܐܢ‎). ناوی [[ھەرێم]]ێکی جوگرافی و مێژوویییە دەکەوێتە باکووری ڕۆژاوای [[ئێران]]، کە بە «سەری ئێران» ناسراوە.<ref name="کورد و عەجەم"<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = کورد و عەجەم | ناونیشان = http://www.historyofkurd.com/wp-content/uploads/2016/03/نةوشیروان.pdf | نووسەر = [[نەوشیروان مستەفا]] | زمان = [[کوردیی ناوەندی]]}}{{بەستەری مردوو|url=http://www.historyofkurd.com/wp-content/uploads/2016/03/نةوشیروان.pdf |date=تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤}}</ref> لەسەر بنەمای پەسنی مێژوونووسان و جوگرافیناسان، ئەم [[ھەرێم]]ە دەکەوێتە ئەم سنوورەوە لە باکوورەوە [[ڕووباری ئاراس]]، [[ئازەربایجان|کۆماری ئازەربایجان]] و [[ئەرمەنستان]]، لە باشوورەوە [[پارێزگای کوردستان]] و [[پارێزگای زەنگان]]، لە ڕۆژھەڵاتەوە [[پارێزگای گێڵان]] و [[دەریای قەزوین]]، لە ڕۆژاواوە [[باکووری کوردستان]] و [[باشووری کوردستان]]. لەئێستادا سێ [[پارێزگا]] دەگرێتەوە ئەمانەن [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات]]، [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] و [[پارێزگای ئەردەوێڵ]]. جوگرافیناسانی کۆن بەگشتی [[پارێزگای زەنگان]]یان لە «ھەرێمی جەبەل» داناوە یان ھەندێک جار لە سنووری «ئازەربایجان» ڕیزکراوە.<ref>[http://www.loghatnaameh.com/dehkhodaworddetail-ea9b24bb1e294fa2bf5d069cf7a7d4ca-fa.html ''لغتنامۀ دھخدا'']</ref> لە ڕابردوودا «ئازەربایجان» لە باکوورەوە بە خاکی (ئاران) و باشووری ڕۆژاوا بە (ئاشوور)، لە ڕۆژاواوە بە ([[ئەرمەنستان]])، لە ڕۆژھەڵاتەوە بە (موغان و گەیلان) سنوور درابوو، و پایتەختەکەی شاری «گەنزەک»([[تەختی سلێمان]]) لە نزیک [[تیکاب]] بوو.<ref>تیکابی ئەفشار، لاپەڕەی ٩٧</ref><ref>http://whc.unesco.org/en/list/1077</ref> == ناو == وشەی ئازەربایجان لە وشەی «ئاترۆپات» ھاتووە یان «ساتراپ» فەرمانداری [[ماد]]ەکان یان لە سەردەمی ھێرشی [[ئەسکەندەری مەزن]] بۆ سەر [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]، پێی وتراوە «مادی بچوک». «ئاترۆپات» ناوچەکانی باکووری ڕۆژاوای [[ئێران]]ی لە داگیرکاری [[ئەسکەندەری مەزن]] پاراست و دوای مردنیشی حکوومەتێکی سەربەخۆی لێ دامەزرا. واتای ناوی «ئاترۆپات» لە [[ئایینی زەردەشتی]]دا ڕەگی ھەیە و بە واتای [[ئاگر]] یان «پاسەوانی ئاگر». وشەی ئازەربایجان لە [[زمانی پاڵەوی]] کۆندا (Āturpātākān ئەتورپاتاکان) و لە شێوەی کۆنیدا (Ādharbādhgān ئازەربازەگان) و (Ādharbāygan ئازەربایەگان) وتراوە و ئەمڕۆ بە ئازەربایجان دەردەبڕێت. لە ڕاستیدا «ئازەر» ھەموارکراوی وشەی «ئاثەرە» واتا «ئاگر» و «بایجان» ھەموارکراوی «پاتگانە» واتا «پاسەوان» بە سەر یەکەوە واتا شوێنی «پاسەوانی ئاگر». بەشێک لە ھەرێمی باکووری [[ڕووباری ئاراس]] کە ئەمڕۆ پێی دەوترێت ئازەربایجان ([[ئازەربایجان|کۆماری ئازەربایجان]]) لە کۆندا بە (ئەلبانیا و ئاران و شیروان) ناودەبرا. لە (پەیماننامەی تورکمانچای و گوڵستان) دا بەشی باکووری [[ڕووباری ئاراس]] بە «ئازەربایجان» ناوی نایەت. تەنھا لە سەدەی بیستەمدا ناوی ئازەربایجان و ئازەربایجانی وەکو ئیتنیک و [[نەتەوە]] کەوتە ناوانەوە. لە ساڵی [[١٩١٨]]دا ناوی ئازەربایجان لە کاتی «کۆنگرەی پارتی یەکسانی خوازدا» جێگەی ناوی ڕەسەن و مێژوویی (قەفقاز و ئاران و ئەلبانیا و شیروانی) گرتەوە. ئەم ناونانە بە ئامانجی جیاکردنەوە و لەتکردنی ھەرێمی ئازەربایجان بوو لە یەکتر. حکوومەتێک لە [[قەوقاز]] دامەزرا بەناوی [[ئازەربایجان|کۆماری ئازەربایجان]] کە مەبەست لەم وڵاتە و بەو ناوەوە بۆ ئەوە بوو کەوا ھەرێمی ئازەربایجان بلکێندرێت بەم وڵاتەوە و فراوان بکرێت. لە ھەمان کاتدا دژایەتی دژی ناونانی ئازەربایجان ھەبوو، لەو ڕووەوە تەنانەت «مارکوارتی ئەڵمانی» ناڕەزاییان لەسەر ئەو ناونانە ھەبوو کە لە ڕۆژنامەی «ئێرانشار» دا بڵاوکرایەوە. (محەممەد خیابانی) بە شێوەیەکی کاتی «ئازادیستانی» لە بەرامبەر «ئازەربایجانی ئێران» ناوبرد بۆ جیاکردنەوەی لە «ئازەربایجانی سۆڤییەت».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = وڵاتەکەت بناسە | ناونیشان = http://www.historyofkurd.com/2016/03/23/وڵاتەکەت-باشتر-بناسە/ | نووسەر = جەمیل ڕۆژبەیانی |زمان = کوردی}}</ref> == مێژوو == === پێش [[ئیسلام]] === [[پەڕگە:Maps of the Armenian Empire of Tigranes.gif|وێنۆک|ئاتۆرپاتکان و ئەرمەنستان لە ساڵەکانی ٩٥ تا ٦٦ی [[پێش زایین]]]] دۆزینەوەی بەڵگەنامەیەکی ھاوسەرگیری لە شێوەی نەخشی سەر بەرد(Petroglyph)دا لە نزیکەی (١٣٥٠پ. ز) دا لە «باغازکۆی» لە [[ئەنادۆڵ]]، بە ئاماژەدان بەناوی پاشای [[ھیتییەکان]] و حاکمی [[میتانی]] کە فەرمانڕەوای ھەرێمەکان بوون کە خەڵک پەنا بۆ خوداوەندەکانی ھیندۆ-ئێرانی و میترە-ڤارونا، ئیندرا و ئاشڤینەکان دەبات و ئەوان دەپەرستن، دیارە دان بەھاتنی شەپۆلێکی ھۆزی ھیندۆ-ئێرانی بۆ باکووری ڕۆژاوای ئێران دەنێن. پێش ھاتنی [[ماد]]ەکان بۆ ئازەربایجان دەکرێت ئاماژە بە حکوومەتی [[مانناکان]] بکرێت. زمانی ماننا ڕوون نییە، بەڵام ھەندێک لە ناوی فەرماندەکانیان ئاریایین، بەگشتی ھیچ زمانێکی تاک لە نێوان ماننا نەبووە؛ بەڵام مانناکان لەژێر کاریگەری ئێرانییەکاندا بوون و ناوی ئێرانییەکان وەک «دیاکۆ، بەغدادی، ئۆدکی و ئازا» ھەموویان ناوی ئێرانین لە ناویاندا. ھەروەھا دەکرێت ئاماژە بە حکوومەتی [[ئورارتوو]] بکرێت کە چەند ناوچەیەکی [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]]ی تیادا بوو. لەگەڵ گەیشتنی [[ھۆز]]ە '''ئارییەکان'''، [[ماد]]ەکان چوونە سەرتەختی [[ئێران]]، ھۆزە غەیرە ئارییەکان لەگەڵیان تێکەڵ بوون و بەشداری ھاوپەیمانییەکە بوون. ئەوان شانشینی [[ماد]]یان دروست کرد. کاریگەرییەکی قووڵیان لەسەر مێژووی ھەرێمی ڕۆژاوای [[ئاسیا]] و [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] کرد کە گرنگترینیان لە ناوچوونی دەوڵەتی '''ئاشوور''' بوو. [[ماد]] لە دوو ھەرێم پێکھاتبوو '''مادی بچووک''' و '''مادی گەورە'''، کە مادی بچووک ھەمان ئەم '''ئازەربایجانەی''' ئەمڕۆیە و مادی گەورە بریتییە لە [[تاران]]، [[ئەسفەھان]]، [[کرماشان]] و [[ھەمەدان]]. لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ئیمپراتۆرییەتیی ھەخامەنشیدا]] مادی بچووک (ئازەربیجان) لەلایەن یەکێک لە '''ساتراپەکان''' فرمانڕەوای دەکرا. لە کۆتایی دەسەڵاتی ھەخامەنشی و سەرەتای داگیرکاری [[ئەسکەندەری مەزن]]دا بۆ سەر [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] ساتراپی مادی بچووک ناوی '''ئاتۆرپات (ئازەرباد)''' بوو، توانی ھەرێمەکە لە داگیرکاری [[ئەسکەندەری مەزن]] بپارێزێت. پاش ئەوە بە مادی بچووک دەوترا '''مادی ئاتۆرپات''' یا '''ئاتۆرپاتکان'''. لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی سلووکی]] و [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]]دا، ئازەربایجان خۆبەڕێوەبەرێتی([[ئۆتۆنۆمی]]) ڕێژەیی ھەبوو، بێگومان بنەمای دەوڵەتی سلووکی ودواتر ئەشکانی لە سەربنەمای سەربەخۆی ڕێژەیی [[پارێزگا]]کان بوو. لە سەردەمی سلووکییەکان پێدەچێت بنەماڵەی '''ئاتۆرپاتکان''' بەردەوام بووبێتن لە فەرمانڕەوایی ئازەربایجان. لە سەردەمی ئەشکانییەکاندا دۆخی حکوومەتی ئازەربایجان ڕوون نییە ھەرچۆنێک بێت دەکرێت وادابنێین کە وەک ھەرێمەکانی دیکەی ژێردەستیان بە کاریگەری و ملکەچی ئەشکانییەکان لەلایەن بنەماڵەی خاوەن زەوی (فیوداڵ)ەوە فەرمانڕەوای کرابن. کێشەی ئازەربایجان لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]]دا ھێرشی ترسناکی [[ئەلانەکان]] و [[گورجستان]]یەکان بوو لە [[قەوقاز]]ەوە ئەمەش بووە ھۆی وێرانکاری و تاڵانی گەورە. لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]]دا، ئازەربایجان گرنگی و تایبەتمەندێتی خۆی دەبێت. یەکێک لە و سێ پەرستگای ئاگرانەی ساسانییەکان، (پەرستگای ئاگری ئازەرگوشناسب) لە [[تەختی سلێمان]] لە ئازەربایجانە. پاشاکانی ساسانی لەکاتی سەختی و ناھەمواری و نەھامەتیدا سەردانیان دەکرد و چەندین دیارییان پێشکەش دەکرد. پەرستگای ئاگر نیشانەی یەکگرتنی نێوان [[ئایین]] و [[حکوومەت]] بوو و ھێمای دەوڵەتی ساسانی بوو. لە (بیشابووری کازیروون) نوسراوێک ھەیە کە ناوی بنەماڵە خاوەن زەوی و یاسای سەرەتای ساسانی تێدا تۆمارکراوە، بۆ ئازەربایجان باس لە بنەماڵەیەک بەناوی (وراز Varaz) دەکات کەوا دیارە دەسەڵاتی بەسەر '''ئازەربایجان'''، '''ئاران''' و [[ئەرمەنستان]]دا ڕۆشتووە. لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]]دا گەلانی [[تورکەکان|تورک]] بە ڕەچەڵەک (کاسپی) چوونە ناو [[قەوقاز]]ەوە، '''قوبادی یەکەمی''' باوکی [[ئەنووشیروان]] بە زەحمەتێکی زۆر پاڵی پێوەنان. [[قەڵا]]ی بەھێز و پتەوی لە دەربەندەکانی [[قەوقاز]] دروست کرد بۆ ڕێگریکردن لە ھێرشەکانیان. ڕۆمەکانیش ھەموو ساڵێک پارەیان دەدا بە ساسانییەکان بۆ پاراستنی ئەو قەڵایانە. ھەروەھا لە سەردەمی ساسانییەکاندا شەڕی یەکلاکەرەوەی ([[بارامی چۆیین]]) و ('''خوسرۆ پەروێز''') ڕوویدا لە ئازەربایجاندا کە بووە ھۆی شکستی [[بارامی چۆیین]]. ڕووداوە گەورەکانی کەی ئەم ماوەیە، (ھێراکلیوس) ئێمپراتۆری ڕۆمانی ھێرشی کردە سەر ئازەربایجان، کە بووە ھۆی لە ناوچوونی (پەرستگای ئاگری ئازەرگۆشاب). '''یاقوت حەمەوی''' دەنووسێت؛ «'''ئیبن موقەفەع''' وتوویەتی ئازەر لە [[زمانی پاڵەوی]]دا واتای [[ئاگر]] بووە و بایگان واتا پارێزەر (پاسەوان) کە پێکەوە مانای پەرستگای ئاگر یا پاسەوانی ئاگر دەبەخشێت و ڕاستە لەبەرئەوەی ئاگرێکی زۆر لەو ناوچەیەدا کراوەتەوە لە پەرستگاکاندا… خەڵکەکەی چاکن و ڕوومەتیان سوورە و پێستێکی ناسکیان ھەیە، زمانێکی تایبەتیان ھەیە و کە ئازەری پێدەوترێت و جگە لە خۆیان کەسی تر تێناگات». === دوای [[ئیسلام]] === [[پەڕگە:Iran provinces in Abbasid Caliphate.jpg|وێنۆک|300px|شوێنی ئازەربایجان لە نەخشەی سەردەمی [[خەلافەتی عەباسی]]دا]] [[پەڕگە:East-Hem 900ad.jpg|وێنۆک|300px|نەخشەی ئازەربایجان و ئاسیا لە دەوری ساڵی ٩٠٠زاییندا]] === ھاتنی [[ھۆز]]ە [[تورکەکان]] === == سنوور == '''سترابۆ''' جوگرافیناسێکی [[یۆنان]]ییە لە پەڕاوی یازدەھەمی جوگرافیای خۆیدا باس لە ئەلبانیا (ئاران و شێروان)، ئاترۆپاتکان و [[ئەرمەنستان]] دەکات و دەڵێت [[ڕووباری ئاراس]] لە باشوور و ئەرمەنستان لە باکوور و سنووری «ئاترۆپاتکان» دەبەزێنێت. لە مێژووی «پلینیدا» باسی ئاترۆپاتکان بۆ [[ڕووباری ئاراس]] دەکرێت و ڕووباری ئاراس بە «ئاترۆپاتکان» و ئەرمەنستانی گەورەدا تێدەپەڕێت. لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]]دا، «ئازەربایجان» ھەر بەناوە کۆنەکەی «ئاترۆپاتکان» ناو دەبرا. لە پەرتووکی «شاپووردا» ئەم ھەرێمە بە یەکێک لە پارێزگاکانی «ئێرانشار» دادەنرێت لە پاڵ [[ئەرمەنستان]]، ئیبریا([[گورجستان]]ی ئەمڕۆ)، ئەلبانیا (ئاران و شێروان) و «بالاشکان». '''ئیبن فەقییەی ھەمەدانی''' لە پەرتووکی (بولدان) دا لە سەدەی نۆیەمی کۆچی دا، سنووری «ئازەربایجانی» ئاوھا باس کردووە؛ «ئازەربایجان لەلایەکەوە [[ڕووباری ئاراس]] و لەلایەکی ترەوە سنووری [[زەنگان]] و سنوورەکانی دیلمانستان و «تاڕم» و «گەیلان» دەگرێتەوە». ھەروەھا '''ئیبن ڕووستە''' لە پەرتووکی (العلاقة النفسیة) ئەمەی نووسیوە لە ھەمان سەدەدا دەربارەی ئازەربایجان بەم شێوەیە؛ «[[ئەردەوێڵ]]، مەرەند، باخروان، ورثان و [[مەراغە]]» دەگرێتەوە. '''ئیستەخەری''' جوگرافیناسی سەدەی سێیەمی کۆچی لە پەرتووکی (المسالک و الممالک) دا لەژێر ناونیشانی «ئەرمینیا و ئاران و ئازەربایجان» شارەکانی «ئازەربایجانی» ناو ھێناوە بەم شێوەیە؛ «[[ئەردەوێڵ]]، [[مەراغە]]، [[ورمێ]]، میانە، خونە، بروانان، دیرخقان، [[سەڵماس]]، مەرەند، بزند، ورثان، موقان، جابروان و [[شنۆ]]» بە بۆچوونی ئەو سنووری «ئازەربایجان» لە «تاڕم»ەوە تا [[زەنگان]] و «دینەوەر» و «حلوان» و [[شارەزوور]] و [[دیجلە]] و سنووری [[ئەرمەنستان]] دەڕوات. '''ئیبن حەقول''' لە پەڕتووکی (صورة الارض) دا لە سەدەی چوارەمی کۆچی دا، شارەکانی «[[مەراغە]]، [[تەورێز]]]، [[ورمێ]]، [[خۆی]]، [[سەڵماس]]، برکری، [[ئەردەوێڵ]]، داخرقان، [[شنۆ]]، میانج، مەرەند و برزند» بە [[شار]]ە گرنگەکانی "ئازەربایجانی" ھێناوە. لە پەرتووکی (حدود العالم) دا کە لە ھەمان سەدەدا نووسراوە بە جیا ئاماژە بە ھەرێمەکانی "ئاران"، [[ئەرمەنستان]] و "ئازەربایجان" دەکات. '''محەممەد موقەدەسی''' جوگرافی ناسی سەدەی چوارەمی کۆچی، لەکاتێکدا جیاوازی ھەیە لە نێوان "ئاران"، "ئەرمەنستان" و "ئازەربایجان"، کەچی «[[سەڵماس]]، [[ورمێ]]، [[مەراغە]] و [[خۆی]]» بە [[ئەرمەنستان]] داناوە، ھەروەھا «"ڕوسبە"، [[تەورێز]]، "جابروان"، "خونج"، "میانج"، "سەرات"، "بەروی"، "ورثان"، "موقان"، "میمز" و "برزند"ی» بە "ئازەربایجان" داناوە. '''زەکەریا قەزوینی''' لە سەدەی حەوتەمی کۆچی دا و لە پەرتووکی (آثار البلاد و اخبار العباد) دا ئازەربایجانی بە زەوییەکی فراوان لە نێوان «ئاران» و چیاکان دەزانێت و دەڵێت لە و خاکەدا چەندین گوند، شار، چیا و ڕووبار ھەیە. '''[[حەمدوڵڵا موستەوفی]]''' نزیک لە ھەمان سەدەدا خاکی ئازەربایجانی لە سەردەمی «ئیلیخانەکاندا» وەھا پەسن کردووە؛ «ئازەربایجان لە '''نۆ''' ناوچە و (٢٧)[[شار]] پێکھاتووە و ناوچەکانی ساردە و ھەندێ شوێنی ئارامی ھەیە. سنووری بە (ویلایەتی عێراقی عەجەم، موغان، [[گورجستان]]، [[ئەرمەنستان]] و [[کوردستان]]ەوەیە. درێژی لە باکووەوە تا خڵخاڵ (٩٥)فەرسەخە، پانی لە بجروان تا سیپان (٥٥)فەرسەخە». یەکەم ناوچەی [[تەورێز]] پێکھاتووە لە:([[تەورێز]]، ئوجان و تەسوج)، دووەم ناوچە [[ئەردەوێڵ]] پێکھاتووە لە:([[ئەردەوێڵ]] و خڵخاڵ)، سێیەم ناوچە پیشگین پێکھاتووە لە:(پیشگین، خیاواوناد، ئەرجاق، ئەھور، تکفە و کەلئیر)، چوارەم ناوچە [[خۆی]] پێکھاتووە لە:([[خۆی]]، [[سەڵماس]]، [[ورمێ]] و [[شنۆ]])، پێنجەم ناوچە [[مەراغە]] پێکھاتووە لە:([[مەراغە]]، دھخوارقان و نیلان)، حەوتەم ناوچە مەرەند پێکھاتووە لە:(مەرەند، دزمار، زنگیان، ڕیوز و گرکر)، ھەشتەم ناوچە نەخچوان پێکھاتووە لە:(نەخچوان، ئەردوباد، ئازاد و [[ماکۆ]]). لە پەرتووکی (البستان السیاحة) دا ھی نووسەر ('''زین العابدین شێروانی''')دا سنووری ئازەربایجانی بەم شێوەیە باس کردووە «سنووری باکووری بە ویلایەتی موغان، شێروان و جبال ابرز، لە باشوورەوە عێراقی عەجەم و [[کوردستان]]، لە ڕۆژھەڵاتەوە بە خڵخاڵ، گەیلان، تاڵش و دەیلەم، لە ڕۆژاواوە بە [[ئەرمەنستان]] و [[گورجستان]]». لە پەرتووکی ('''یاقووت حەمەوی''')دا لە سەدەی حەوتەمی کۆچی دا سنووری ئازەربایجانی ئاوھا دیاریکردووە، لە (ڕۆژھەڵاتەوە بردعە، لە ڕۆژاواوە [[زەنگان]]، لە باکوورەوە دەیلەم، گەیلان وتاڕم). و ھەرێمی ئازەربایجان خاکێکی فراوانی ھەیە و [[تەورێز]] مەڵبەندێتی و گەورەترین شارییەتی، شارە گرنگەکانی دیکەی ئەمانەن؛ ([[مەراغە]]، [[خۆی]]، [[سەڵماس]]، [[ورمێ]]، [[ئەردەوێڵ]] و مەرەندە). '''محەممەد جەواد موشکۆر''' پێیوایە کە یاقووت حەمەوی لە دیاریکردنی سنووری ئازەربایجان ھەڵەی کردووە و ئەم ڕاستی کردووەتەوە. '''[[زەنگان]]''' ھەندێک جار بە ئازەربایجان دادەنرێت، '''حوسێن عەلیاری''' لە بارەی ئازەربایجانەوە لەسەر بنەمای نووسینەکانی جوگرافیزانان و گەڕیدانی [[ئیسلام]]ی دەنووسێت؛ ئازەربایجان ئەم ڕووبەرە دەگرێتەوە:([[تەورێز]]، [[ئەردەوێڵ]]، [[مەراغە]]، خنج، ورثان، سیر، میانج، برزە، [[ورمێ]]، جابروان، [[خۆی]]، مەرەند، گولسرە، برزند، [[سەڵماس]]، شیز، سڵق، نریز، سندبابا، سابرخاست، سراو، ماینمرج، بز، میمند، نیروزنجان). === [[ئێران]] === سنووری ئازەربایجان لە ڕووی مێژوویییەوە لە ڕوانگەی جوگرافیناسان و گەڕیدەکانەوە جیاواز بووە. نەخشەکانی پێش سەددەی بیست، لە باشووری [[ڕووباری ئاراس]]ەوە کێشراون. بە وتەی '''سیویچسکی''' لە سەرچاوە نوسراوەکاندا بە دەگمەن (ئاران) بە (ئازەربایجان) دادەنرێت. ھەندێک سەرچاوەش (ئاران)یان بە [[ئەرمەنستان]] ھەژمارکردووە. بە وتەی کۆمەڵێک زانا، ناوی ئازەربایجان ئاماژە بە حکومی دەوڵەتی [[ئازەربایجان|کۆماری ئازەربایجان]] دەکات، کە ئەمە کارێکی سیاسییە و ناگونجێت و دوو ناوی جیاواز و دوو جوگرافیای مێژووی جیاوازن نابێت ئەم دوو ناوە تێکەڵ بکرێن. بە وتەی '''بورنوتیان''' لە سەردەمی [[سەفەوییەکان]] بۆ باج سەندن، چەند زەوییەک لە باکووری [[ڕووباری ئاراس]] بە بەشێک لە ئازەربایجان دادەنرا؛ بەڵام ئەم نەریتە لە سەدەی (١٨ و ١٩)دا دیار نەما بۆ مێژوو نووسانی موسڵمانی [[قەوقاز]] وەک '''میرزا جەمال جەوانشیر''' و '''ئەدیگۆزلبەک''' و مێژوونوسانی دیکەی ھەرێمەکە، دەیان وت ئازەربایجان دەکەوێتە باشووری [[ڕووباری ئاراس]]ەوە. ھەروەھا بەپێی قسەی '''مایکڵ کرۆسانت'''، ھەرێمەکانی (ئاران و شێروان) بەشێکن لە [[ئەرمەنستان]]. '''ئەحمەد کسرەوی''' پێی وایە؛ لە سەدەکانی سەرەتای [[ئیسلام]]دا '''تازییەکان''' لە ھەموو شوێنێکی [[ئێران]]دا مەیدانی فەرمانڕەواییان گرتبووە دەست، (ئاران) زیاتر ملکەچی (ئازەربایجان) بوو، ئەوەی وەک پارێزگار نێردرابوو بۆ [[شام]] یان [[بەغدا]] لە ئازەربایجان دادەنیشت. ھەندێ جار [[ئەرمەنستان]]یش لەژێر دەستی فەرمانڕەوایانی ئازەربایجان بوو…. دوای کۆچکردنی [[دەوڵەتی سەلجووقی|سەلجوقییەکان]] بۆ (ئازەربایجان و ئاران)، بوویە ھۆی لە دەستدانی زمانە ڕەسەنەکان، فراوان بوونی [[زمانی تورکی]] و بە دوایدا بڵاو بوونەوەی [[ئایین]]ی [[شیعە]] لە دوو قۆڵی [[ڕووباری ئاراس]] و لە ھەر دوو ھەرێمەکەدا زیاتر خەڵکی ئەم ھەرێمانە پەیوەست بوون پێوەی و ناوی (ئاران) کاریگەری لەسەر ناوی (ئازەربایجان) ھەبوو کە زیاتر بە ناوبانگ بوو. '''ڤاسیلی بارتڵت''' پێی وایە لەم کاتەدا، ئاران بەبێ نێوەندگیری چووە پاڵ ئازەربایجان. بە وتەی چەند لێکۆڵەرێک لە ڕاستیدا لە سەدەکانی ڕابردوو و نەخشەکانی پێش ساڵی ١٩١٨دا، ھەرگیز ئەو بەشەی ئێستا پێی دەوترێت [[ئازەربایجان|کۆماری ئازەربایجان]]، ناوی ئازەربایجان نییە و بەشی باشووری [[ڕووباری ئاراس]] کە ئێستا دەکەوێتە [[ئێران]]ەوە بە ئازەربایجان ناو دەبراو بەشی باکووری ڕۆژاوای [[ڕووباری ئاراس]] بە '''ئەلبانیا''' و بە شەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتی [[ڕووباری ئاراس]] بە '''شێروان''' ناودەبران و لە سەردەمی [[یەکێتیی سۆڤیەت]]دا ئەم ھەرێمانە ناونران (کۆماری ئازەربایجانی سۆڤیەت). لە جوگرافیای سەردەمی ئیسلامیدا، زۆربەی کات (ئاران و شێروان) دوو ھەرێمی جیابوون و ھەرێمی '''شێروان''' لە [[خەلافەتی عەباسی]]یەوە تاوەکو سەردەمی [[سەفەوییەکان]] لەلایەن فەرمانڕەواکانی ھەرێمەکەوە بەڕێوە دەبران بەناوی (شێروان شاکان)ەوە. بەوتەی [[ڤلادیمیر مینۆرسکی]]، [[ئازەربایجان|کۆماری ئازەربایجان]] لە مێژوودا بە '''ئەلبانیای قەوقاز''' ناونراوە و لە سەردەمی ئیسلامدا پێیان دەوترا '''ئاران'''. '''ئیبن حەقول''' وێنەیەکی جیا لە سێ ھەرێمی [[ئەرمەنستان]]، '''ئازەربایجان''' و '''ئاران''' پێشکەش دەکات، [[ڕووباری ئاراس]] بە سنووری نێوان (ئازەربایجان و ئاران) دادەنێت، شارەکانی (بارزا، جانزە، شەمکۆر، شەمخێ، شێروان، شابران، قیلبێ و شکی) خاکی '''ئاران''' دادەنێت، شارەکانی ([[ئەردەوێڵ]]، دەخرەقان، [[تەورێز]]، [[سەڵماس]]، [[خۆی]]، بێرکێری، [[ورمێ]]، [[مەراغە]]، ئاشنا، مینج، مەرەند، بۆرزاند) بە '''ئازەربایجان''' دادەنێت. === [[قەوقاز]] === بە وتەی '''ڤاسیلی بارتڵت'''، ئازەربایجان بە ناوی ھەرێمەکانی [[قەوقاز]]ەوە ناونراوە، کەوا باوەڕ دەکرا کۆمارێکی نوێ بە ناوی ئازەربایجان دامەزرابێت. ئەو دەڵێت؛ «ناوی ئازەربایجان بۆ [[ئازەربایجان|کۆماری ئازەربایجان]] ھەڵبژێردرا لەبەرئەوەی باوەڕی وابوو لەگەڵ دامەزراندنی کۆماری ئازەربایجان، ھەرێمی ئازەربایجان و کۆماری ئازەربایجان یەکن… ناوی ئازەربایجان لەو بارەیەوە ھەڵبژێردرا. ھەر کاتێک پێویست بکات ناوێک ھەڵبژێرێت کە بتوانێت تەواوی [[ئازەربایجان|کۆماری ئازەربایجان]] بگرێتەوە و بگونجێت لەگەڵ مێژوو و جوگرافیایدا ئەوا پێویستە لەو حاڵەتەدا ناوی '''ئاران''' دابنرێت». لەھەمان کاتدا دژایەتی لەو ناونانە ھەبوو لە [[ئێران]]دا، وەک تاک، میدیا، محەممەد خیابانی، ڕۆژنامەی جەنگەڵ و ڕۆشنبیرانی ھەرێمی ئازەربایجان، کاردانەوەی نەرێنیان ھەبوو بەرامبەر ناونانەکە. [[ڤلادیمیر مینۆرسکی]] دەڵێت؛ ناوی حکوومەتی یەکسانی خوازی [[ئازەربایجان|کۆماری ئازەربایجان]] لە سەردەمی (نوری پاشا) دا ڕوویدا. لەو بارەیەوە '''جۆزێف مارکوارت''' وتارێکی نووسی لە ڕۆژنامەی (ئێرانشار) دا بڵاوکرایەوە؛ «لە لاپەڕەکانی مێژوودا ئەوەندە نەگۆڕنییە کە (ئازەربادگان یان ئازەربایجان)، کە لەلایەن [[عەرەب]]ەکانی ئازەربایجانەوە نوسراوە، لە ھەموو سەردەمەکانی مێژوودا ئازەربایجان تاوەکو [[ڕووباری ئاراس]] بووە و لە سەرەتادا بەشێک بووە لە دەوڵەتی [[ماد]]ەکان. ئەم ھەرێمەی دەوڵەتی [[ماد]]ەکان لە سەردەمی داگیرکاری [[ئەسکەندەری مەزن]]دا لەژێر ئیدارەی (ساتراپ) حاکمی ئەو سەردەمەی کە بە ئاتۆرپات (ئازەرباد) ناودەبرا. لەگەڵ ئەوەشدا یەکێک لە جێگرەکانی ئاتورپات، لە باکوور و باکووری ڕۆژاوایەوە حوکمی خۆی بۆ چیاکانی [[قەوقاز]] و [[گورجستان]] فراوان کرد، ئەم فراوان بوونە کاتی بوو، لەگەڵ دامەزراندنی [[ئەرمەنستان]] لەلایەن '''ئارتەکسی''' ئەو ھەرێمانە گەڕێنرایەوە بۆ [[ئەرمەنستان]]. بەڵام ئەو وڵاتەی کە لە باکووری [[ڕووباری ئاراس]] بوون ئەمڕۆ زۆرینەی [[تاتارەکان|تاتارن]]، لە سەردەمانی کۆندا بە '''ئەلبانیا''' ناو دەبرا، کە بە [[زمانی پاڵەوی]] و '''سریانی''' (ئاران)یان پێدەوت و لە پەرتووکی مێژوونووسانی عەرەبدا بە (الران) ھاتووە». ئەم لێکدانەوەیە لە مێژووی ژیانی [[شا ئیسماعیلی یەکەم]] و [[شەرەفخانی بەدلیسی]]دا ڕوویداوە. حکوومەتی ڕووسیا بە خراپی ئەم لێکدانەوەیەی مێژووی (ئاران)ی بەکارھێناوە، ھەر دوو ھەرێمی (ئازەربایجان و ئاران)، کە یەکەمیان دەکەوێتە باشووری [[ڕووباری ئاراس]] و دووەمیان دەکەوێتە باکووری، جگەلە گۆشەی ڕۆژھەڵات، (شێروان)ی ئەمڕۆ لە پەیوەندییە ڕەگەزییەکاندا بە شێوەیەکی بنەڕەتی و تەواو جیاوازە، تا سەردەمی [[مەغۆل]]ەکان لەگەڵ (ئاران) ھەریەکەیان مێژووی جیای خۆیان ھەبوو، بۆیە پێویستە ھەریەکەیان لێکۆڵینەوەی و پشکنینی خۆی لەسەر بکرێت. '''ئەحمەد کەسرەوی''' لە (شاریارانی گومنام) دەنوسێت «جێگەی سەر سووڕمانە کە ئێستا '''ئاران''' بە ئازەربایجان ناودەبرێت، لەکاتێکدا (ئازەربایجان یان ئازەربایگان) ناوی خاکێکی ترە، لەبارەی ئاران گەورەتر و ناسراوترە لەوەی ھەیە و ئەو دوو خاکە ھەمیشە جیابوون و ھەرگیز ناوی ئازەربایجان لەسەر ئاران نەنراوە. ئێمە ھێشتا لەوە نەگەیشتووین کەبرا ئارانییەکانمان کە حکوومەتێکی ئازادیان بۆ خاکەکەیان دامەزراندوە و ویستوویانە ناوی بۆ دروست بکەن. ئەمە لەبەر ئەوە نییە کە ئێمە سەر ھەڵدانەکانی ئازەربایجان و زوڵم و ستەمی نیشتمانەکەمان دەھێڵینەوە، ئاخۆ ئازەربایجان بەم کارە زیانی پێنەگات، بەڵکو لەبەرئەوەی برایانی ئارانی ئێمە لە سەرەتای ژیانی نەتەوەیی و ئازادیان دا پشت لە مێژوو ڕابردووی خاکەکەیان ھەڵدەکەن و ئەمەش خەسارێکی گەورەیە و دواتر لە مێژووی خۆیان بێبەش دەبن». ھەروەھا '''محەممەد جەواد موشکۆر''' لەم بارەیەوە نوسیوێتی؛ «ویلایەتی '''ئاران''' کە لە سەردەمی [[ئیسلام]]یدا بەو ناوە دەناسرا، لە سەردەمانی تورکەکانی قەرەقۆینلۆ و ئاق قۆینلۆوە تا جەنگی جیھانی یەکەم ھەروا وتراوە. دوای شکست ھێنانی (ڕووسیای تزار)، خەڵکی ئەو ھەرێمە داوای سەر بەخۆییان دەکرد، لە [[ئەیلوول|ئەیلولی]] ١٩١٨دا حکوومەتێک بەناوی [[ئازەربایجان|کۆماری ئازەربایجان]] لەژێر کاریگەری دەوڵەتی عوسمانی دامەزرا. ناونانی ئەم ھەرێمە بۆلاوازی دەوڵەتی [[قاجاڕەکان]] دەگەڕایەوە. خەڵکی ھەرێمی ئازەربایجانی ئێرانی وەک خەڵکی قەرەباغ بە شێوەزاری تورکی قسەیان دەکرد و دەوڵەتی عوسمانی دەیوویست دەوڵەتی ئازەربایجان ھەر دوو قۆڵی [[ڕووباری ئاراس]] بگرێتەوە، بەڵام بە شکستی دەوڵەتی عوسمانی ئەو دەوڵەتەش شکستی ھێنا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|نژیاروانی|ئێران|جوگرافیا|ئازەربایجان|ئەرمەنستان}} {{پۆلی کۆمنز|Azerbaijan (Iran)}} [[پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی ئێران]] [[پۆل:ئاورخانەکان]] [[پۆل:مێژووی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] [[پۆل:نژیاروانیی ئێرانی]] [[پۆل:شارستانی تەکاب]] [[پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە ئێران]] [[پۆل:پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] [[پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی ئازەربایجانی ئاخێو]] 58asxrsjzejxingq521bxug7iofc1ud 0 203966 1580308 1408633 2026-05-03T04:44:59Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1580308 wikitext text/x-wiki '''ھێرشی عوسمانی بۆ سەر وڵاتی فارس''' لە ساڵی ١٩٠٦ بە فەرمانی سەرۆکی [[بەغدا]] ئەنجامدرا.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=AdZtAAAAMAAJ|سەردێڕ=Iran: 1906-1907|دوایین=Burrell|یەکەم=Robert Michael|ڕێکەوت=1997|بڵاوکەرەوە=Archive Editions|ژپنک=٩٧٨١٨٥٢٠٧٧١٠٥|پەڕەکان=٥٤٧, ٤٥٣, ١٠٢|زمان=en}}</ref> لە ٢٣ی ئایار، عوسمانییەکان بەشێک لە برادۆستیان داگیرکرد.<ref name=":0" /> ھەتا کۆتاییی مانگی ئایار، ھیزە عوسمانییەکان ھەندێک ناوچە لە [[دەشتی ورمێ]] و [[گوندەواری مەرگەوەڕ|مەرگەوەڕیان]] داگیرکرد، بەڵام خوودی شارۆچکەی مەرگەوەڕیان داگیر نەکرد.<ref name=":0" /> ھەتا سێزدەھەمی حوزەیران، عوسمانییەکان [[سەردەشت]] و [[بانی]]یان داگیرکرد.<ref name=":0" /> شاروەندانی خانەقین ناچار بە وەرگرتنی پاسپۆرتی عوسمانی و ناونووسی لە سوپای عوسمانیدا کران.<ref name=":0" /> ٥٠٠ کەس لە ھێزەکانی عوسمانی لە [[بانە]]ەوە بەرەو لوڕستان و ناوچەکانی خوارەوەی وڵاتی فارس بەڕێکەوتن و بەرھەمەکانیان دەسووتاندن.<ref name=":0" /> لە ٢٤ی ئاب، لە دوای ناڕەزایەتیی [[ئێرانی قاجاڕی|دەوڵەتی فارس]]، فەرماندەی عوسمانی گوتی کە ھیچ فەرمانێکی بۆ پاشەکشە پێنەدراوە و ٢ ڕۆژ دوایە عوسمانییەکان خەریکی کۆکردنەوەی ماڵیات لە نزیکی [[ورمێ]] بوون.<ref name=":0" /> لە ٨ی ئەیلوول، عوسمانییەکان [[گەنگەچین]] و ناوچەی برادۆسلیان داگیرکرد.<ref name=":0" /> ھەروەھا ئەوان لە باشووری ڕۆژاوای [[مەھاباد]]ەوە ھەتا ڕۆژاوای [[خۆی]]یان گرتە ژێر دەست.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=H0mfmdThGLAC|سەردێڕ=The Treatment of Armenians in the Ottoman Empire, 1915-1916: Documents Presented to Viscount Grey of Falloden by Viscount Bryce|دوایین١=Bryce (Viscount)|یەکەم١=James Bryce|دوایین٢=Toynbee|یەکەم٢=Arnold|ڕێکەوت=2000|بڵاوکەرەوە=Gomidas Institute|ژپنک=٩٧٨٠٩٥٣٥١٩١٥٦|زمان=en}}</ref> ھێزە عوسمانییەکان لە ٣ی ئابی ١٩٠٧، مەرگەوەڕیان داگیرکرد و ٣ ڕۆژ دوایە ھەڕەشەیان لە داگیرکردنی ورمێ کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=E G Browne|ناونیشان=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.191190/page/n197/mode/2up?q=%22and+three+days+later%22|سەردێڕ=The Persian Revolution Of 1905-1909|ڕێکەوت=1910|پەڕەکان=١٤٩}}</ref> عوسمانییەکان سەرئەنجام لەلایەن سوپای [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]] لە ساڵی ١٩١١دا، پاشەکشەیان لە ئێران پێکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=M3adD9kNH1gC|سەردێڕ=Iran and the First World War: Battleground of the Great Powers|دوایین=Atabaki|یەکەم=Touraj|ڕێکەوت=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=I.B.Tauris|ژپنک=٩٧٨١٨٦٠٦٤٩٦٤٦|پەڕەکان=٧٠|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ='History of the Great War based on Official Documents: Operations in Persia 1914-1919'|ناونیشان=https://www.qdl.qa/en/mirador/81055/vdc_100000000239.0x000142|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢١|وێبگە=Qatar Digital Library|زمان=English}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|شەڕ|کوردستان|ئێران|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}} [[پۆل:مێژووی ئێران]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] [[پۆل:مێژووی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] [[پۆل:ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] [[پۆل:قاجاڕەکان]] asr4espzy0y1vo6vic9fdgvs6lzgabn 1 212196 1580231 945189 2026-05-02T19:34:19Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1580231 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[قەڵای خانزاد]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=945188 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160906121520/http://bot.gov.krd/kurdish/erbil-province-shaqlawa/history-and-heritage/%D9%82%DB%95%DA%B5%D8%A7%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%B2%D8%A7%D8%AF-%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%95%D9%85%D8%A7%D9%86 بۆ http://bot.gov.krd/kurdish/erbil-province-shaqlawa/history-and-heritage/%D9%82%DB%95%DA%B5%D8%A7%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%B2%D8%A7%D8%AF-%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%95%D9%85%D8%A7%D9%86 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٢:٠٨، ١٠ی ئایاری ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[قەڵای خانزاد]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1580230 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20201108204750/https://www.hawlergov.org/app/ar/node/550 بۆ https://www.hawlergov.org/app/ar/node/550 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٩:٣٤، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) oxw6tq59mqkbws7ex7axikgw4p9heic 0 214613 1580291 1563908 2026-05-02T23:39:09Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1580291 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vcard" style="line-height: 1.2em;" |+ class="infobox-title fn" id="4" style="font-size: 125%; text-align: center; line-height: 1.2em;" |ماتیس دی لیخت | colspan="4" class="infobox-image" | [[پەڕگە:Matthijs_de_Ligt_2018.jpg|بێچوارچێوە]]<div class="infobox-caption" style="padding:0.2em 0 0 0;">دی لیخت لە ڕاھێنانەکانی ئەیاکس لە ٢٠١٨</div> |} '''ماتیس دی لیخت''' (لەدایکبووی ١٢ی ئابی ١٩٩٩) [[تۆپی پێ|یاریزانێکی تۆپی]] پێی پیشەگەری [[ھۆلەندی|ھۆڵەندییە]] کە وەک [[بەرگریکار (تۆپی پێ)|ناوەندبەریگریکای ناوەند]] یاری دەکات بۆ یانەی [[بۆندسلیگا]] [[یانەی تۆپی پێی بایەرن میونشن|بایەرن میونشن]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ھۆڵەندا|تیمی نیشتیمانی ھۆڵەندا]]. دی لیخت یەکەمین یاری خۆی بۆ تیمی یەکەمی ئایاکس ئەنجامدا لە [[ئەیلوول|ئەیلولی]] ٢٠١٦ لە یارییەکی جام دا بەرامبەر ویلیامی دووەم. دوای ٢٥ خولەک بەھۆی لێدانی کۆرنەرەوە گۆڵی تۆمارکرد، کە بووە دووەم لاوترین گۆڵکار لەدوای کلێرنس سیدۆرف.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=De Ligt jongste scorende Ajacied na Seedorf|ناونیشان=http://www.ajax.nl/streams/ajax-actueel/de-ligt-jongste-scorende-ajacied-na-seedorf.htm|بڵاوکەرەوە=Ajax.nl}}</ref> لە ٢٤ی ئایار، بوو بە لاوترین یاریزان کە لە ١٧ ساڵ و ٢٨٥ ڕۆژیدا یاری بکات لە یارییەکی گەورەیی کۆتایی ئەورووپادا کاتێک لە دژی [[یانەی تۆپی پێی مانچستەر یوونایتد|مانچستەر یونایتد]] یاری کرد لە یارییەکی کۆتایی [[خولی ئەورووپا|خولی ئەورووپا. ٢٠١٧]]<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Youngest player to ever play a European final: Matthijs de Ligt.|ناونیشان=https://twitter.com/EuropaLeague/status/867520414821621760/photo/1?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E867520414821621760&ref_url=https%3A%2F%2Fwww.uefa.com%2Fuefaeuropaleague%2Fhistory%2Fseason%3D2017%2Fmatches%2Fround%3D2000797%2Fmatch%3D2019702%2Fevents%2Findex.html|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=twitter.com}}</ref> لە ١٧ی [[کانوونی یەکەم]]ی ٢٠١٨، دی لیخت خەڵاتی گۆڵدن بۆی بردەوە، کە بووە یەکەم بەرگریکار کە خەڵاتەکە بباتەوە.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ajax's Matthijs De Ligt beats Trent Alexander-Arnold to Golden Boy award|ناونیشان=http://global.espn.com/soccer/ajax-amsterdam/story/3730377/ajaxs-matthijs-de-ligt-beats-trent-alexander-arnold-to-golden-boy-award|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=soccernet.com}}</ref> وەرزی دواتر، یارمەتی ئاکس دا بۆ بەدەستھێنانی نازناوی ناوخۆیی و گەیشتنە نیوەی کۆتایی [[خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا|خولی یانە پاڵەوانەکان]]. ئاستەکانی وای لێکرد بچێتە یانەی [[یانەی تۆپی پێی یوڤێنتوس|یۆڤانتۆس]] و لە ساڵی ٢٠١٩ خەڵاتی کۆپا بردەوە. لە یەکەم وەرزیدا لەگەڵ تیمی تۆرین نازناوی خولی پلە یەکی ئیتاڵی بردەوە. لە ساڵی ٢٠١٧، دی لیخت لە تەمەنی ١٧ ساڵیدا یەکەمین یاری خۆی بۆ ھۆڵەندا ئەنجامدا، ئەمەش وای کرد کە لاوترین یاریزان بێت کە لە ساڵی ١٩٣١ەوە بۆ ھەڵبژاردەکەی یاری بکات.<ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Matthijs de Ligt suffers nightmare debut as Holland are stunned by Bulgaria|ناونیشان=https://www.theguardian.com/football/2017/mar/25/holland-bulgaria-matthis-de-ligt-nightmare-debut|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|وێبگە=The Guardian}}</ref> ماتیس بەشداری کرد لە [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠٢٠|یۆرۆی ٢٠٢٠]]. == کاروانی یانە == === ئەیاکس === [[پەڕگە:Matthijs_de_Ligt.jpg|وێنۆک|دی لیخت لە ڕاھێنانەکان لەگەڵ ئایاکس لە ٢٠١٦]] دی لیخت لە تەمەنی نۆ ساڵیدا چووە ناو ئەکادیمیای لاوانی ئایاکس لە یانەی ناوخۆی خۆی لە ئەبکوێد، کە لە دەرەوەی [[ئەمستەردام|ئەمستردام]] بوو. لە سەرەتادا ڕاھێنەرانی ئەکادیمیای لاوان پێیان وابوو کە زۆر خاوە و شێوەی جەستەی خراپە، بەڵام دەرفەتێکی پێدرابوو لە ئەکادیمیادا گەشە بکات و بەردەوام بوو لە سەلماندنی کوالیتی خۆی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Believe the hype: Matthijs de Ligt, Frenkie de Jong are next big stars on radar of Barca, Man City|ناونیشان=http://www.espn.com/soccer/club/netherlands/449/blog/post/3700379/matthijs-de-ligt-frenkie-de-jong-are-stars-on-the-radar-of-barcelona-manchester-city-juventus|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|وێبگە=espn.com}}</ref> ==== ٢٠١٦–١٧: ئەیاکسی لاوان و گەشەکردن ==== یەکەمین یاری خۆی بۆ ئەیاکسی لاوان ئەنجامدا لە ٨ی ئابی ٢٠١٦ لە یارییەکی خولی پلە دووی ھۆڵەندی بەرامبەر ئیمێن، ھەموو یارییەکەی بەتەواو کرد.<ref name="soccerway2">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Jong Ajax vs. Emmen – 8 August 2016 – Soccerway|ناونیشان=https://int.soccerway.com/matches/2016/08/08/netherlands/eerste-divisie/jong-ajax/fc-emmen/2240573/|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=soccerway.com}}</ref> لەماوەی وەرزەکەدا، دی لیخت لە ١٧ یاری بۆ ئەیاکسی لاوان ئەنجامدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=matthijs-de-ligt career|ناونیشان=https://uk.soccerway.com/players/matthijs-de-ligt/399768/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=uk.soccerway.com}}</ref> لە ٢١ی ئەیلوول، دی لیخت یەکەمین یاری خۆی بۆ تیمی یەکەمی [[یانەی تۆپی پێی ئایاکس ئامستردام|ئایاکس]] ئەنجامدا لە یارییەکی جامدا بەرامبەر ویلیەمی دووەم. دوای ٢٥ خولەک بەھۆی لێدانێکی کۆرنەر گۆڵێکی تۆمارکرد، کە وای کرد ببێتە دووەم لاوترین گۆڵکار لەدوای کلێرنس سیدۆرف؛ ئەیاکس یارییەکەی بردەوە ٥–٠.<ref name=":0"/> لە ٢٤ی [[تشرینی یەکەم|تشرینی یەکەم،]] ئایاکس لەڕێگەی [[تویتەر]] ڕای گەیاند کە دی لیخت بەرزکرایەوە بۆ تیمی یەکەم.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Mooi nieuws voor Matthijs de Ligt: Peter Bosz heeft de verdediger per direct aan de A-selectie toegevoegd.|ناونیشان=http://www.ajax.nl/streams/ajax-actueel/de-ligt.htm|بڵاوکەرەوە=Ajax.nl}}</ref> دی لیخت بە خێرایی خۆی لە تیمی یەکەمدا دامەزراند دوای ئەوەی بەرزکرایەوە و بەردەوام بوو لە یاریکردن لە ١١ یاری لیگادا و نۆ یاری لە [[خولی ئەورووپا]].<ref name="matthijs-de-ligt career">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=matthijs-de-ligt career|ناونیشان=https://uk.soccerway.com/players/matthijs-de-ligt/399768/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=uk.soccerway.com}}</ref> لە ٢٤ی [[ئایار]]، بوو بە لاوترینیاریزان کە لە (١٧ ساڵ و ٢٨٥ ڕۆژیدا)یاری بکات لە یارییەکی گەورەی کۆتایی ئەورووپادا کاتێک لە دژی [[یانەی تۆپی پێی مانچستەر یوونایتد|مانچستەر یونایتد]] یاری کرد لە یاری کۆتایی خولی ئەورووپا.<ref name=":1"/> ==== ٢٠١٧–١٩: پێشکەوتن و بوون بە کاپتن ==== دوای فرۆشتنی داڤینسۆن سانچێز بە یانەی پرێمییەرلیگ [[یانەی تۆپی پێی تۆتنھام ھۆتسپێر|تۆتنام ھۆتسپۆر]] لە ئابی ٢٠١٧، دی لیخت بوو بە یاریزانێکی سەرەکی تیمی یەکەم. لە ئازاری ٢٠١٨ بوو بە گەنجترین کاپتنی ئەیاکس ئەمستەردام لە دوای پێکانی کاپتنی یانەکە جۆیڵ ڤێلتمان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=De Ligt als de nieuwe norm bij Ajax|ناونیشان=https://www.ad.nl/nederlands-voetbal/de-ligt-als-de-nieuwe-norm-bij-ajax~a3400a69/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=Algemeen Dagblad|زمان=nl}}</ref> دی لیخت لە ٣٧ یاری لە ھەموو پاڵەوانێتییەکاندا بەشداری کرد و سێ گۆڵی تۆمارکرد. لە ھەر ٣١ یارییەکانی خولدا بە سەرەکی یاری کرد و ٩٠ خولەک لە ھەموویان یاریکرد جگە لە یەکێکیان (لە ٣٣ خولەکدا ھێنرایە دەرەوە بەرامبەر ئێس بی ڤیتیس بەھۆی پێکان).<ref name="matthijs-de-ligt career"/> بەھۆی ئاستەکەی دی لیخت بۆ ئایاکس، بە زۆرێک لە یانە بەھێزەکانی ئەورووپاوە بەسترابۆوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Matthijs de Ligt profile: How good is the teenage Ajax defender?|ناونیشان=https://www.skysports.com/football/news/21476/11207573/matthijs-de-ligt-profile-how-good-is-the-teenage-ajax-defender|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=skysports.com}}</ref> لە ١٧ی [[کانوونی یەکەم]]ی ٢٠١٨، دی لیخت خەڵاتی گۆڵدن بۆی بردەوە، کە بووە یەکەم بەرگریکار کە خەڵاتەکە بباتەوە.<ref name=":2"/> لە ١٣ی [[شوبات]]ی ٢٠١٩، دی لیخت بوو بە لاوترین کاپتن لە یارییەکی یەکتر دەرکردنی خولی یانە پاڵەوانەکان کە لە تەمەنی ١٩ ساڵ و ١٨٦ ڕۆژیدا بوو، لە بەرامبەر ڕیال [[یانەی تۆپی پێی ڕیال مەدرید|مەدرید]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Matthijs de Ligt Becomes The Youngest Captain In A Champions League Knockout Game|ناونیشان=http://www.sportbible.com/football/news-matthijs-de-ligt-becomes-the-youngest-captain-in-a-ucl-knockout-game-20190213|بڵاوکەرەوە=sportbible.com|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230406034638/https://www.sportbible.com/football/news-matthijs-de-ligt-becomes-the-youngest-captain-in-a-ucl-knockout-game-20190213|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ٢٧ی شوباتی ٢٠١٩، ١٠٠ەمین یاری فەرمیی خۆی بۆ ئەیاکس ئەنجامدا لە بردنەوەیان لە یاری کلایسکەر ٣–٠ لە بەرامبەر [[فاینۆرد|فیینۆرد]] لە [[جامی ھۆڵەندا|جامی نیشتیمانی ھۆڵەندا،]] کە بوو بە لاوترین یاریزانی ئەیاکس کە گەیشتبێتە بەم ژمارەیە بەو خێرایییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=De Ligt jongste speler ooit in Club van 100|ناونیشان=https://www.ajaxshowtime.com/article/bijzaken-en-geruchten/119856/de-ligt-jongste-speler-ooit-in-club-van-100|بڵاوکەرەوە=ajaxshowtime.com|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی شوباتی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210205093802/https://www.ajaxshowtime.com/article/bijzaken-en-geruchten/119856/de-ligt-jongste-speler-ooit-in-club-van-100|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ١٦ی [[نیسان (مانگ)|نیسانی]] ٢٠١٩، دی لیخت گۆڵی بردنەوەی لە چارەکی کۆتایی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا لە بەرامبەر [[یانەی تۆپی پێی یوڤێنتوس|یۆڤانتۆس]] تۆمار کرد و ئەیاکسی نارد بۆ یاری پێش کۆتایی پاڵەوانێتییەکە بۆ یەکەم جار لەدوای ساڵی ١٩٩٦–١٩٩٧.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=James|یەکەم=Stuart|سەردێڕ=Matthijs de Ligt strikes decisive header for Ajax to overcome Juventus|ناونیشان=https://www.theguardian.com/football/2019/apr/16/juventus-ajax-champions-league-match-report|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی نیسانی ٢٠١٩|ئیش=The Guardian|ڕێکەوت=١٦ی نیسانی ٢٠١٩}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی نیسانی ٢٠١٩|سەردێڕ=Ajax eliminate Ronaldo's Juve with scintillating display|ناونیشان=https://uk.reuters.com/article/uk-soccer-champions-juv-aja-report/ajax-eliminate-ronaldos-juve-with-scintillating-display-idUKKCN1RS299|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی نیسانی ٢٠١٩|وێبگە=Reuters|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201020140654/https://uk.reuters.com/article/uk-soccer-champions-juv-aja-report/ajax-eliminate-ronaldos-juve-with-scintillating-display-idUKKCN1RS299|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەو گۆڵە وای لێکرد ببێتە لاوترین یاریزانی ھۆڵەندا کە لە قۆناغەکانی یەکتر دەرکردنی پاڵەوانێتییەکە گۆڵ تۆمار بکات لەدوای نۆرین وتەر لە ساڵی ١٩٩٦ و دووەم لاوترین بەرگریکار کە لە مێژوودا گۆڵی تۆمار کردبێت لە دوای جۆێل ماتیپ.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.goal.com/en-za/news/were-not-satisfied-de-ligt-claims-ajax-arent-done-chasing/ef6yejq10e1p17uvb0sjkgaah|سەردێڕ='We're not satisfied' - De Ligt claims Ajax aren't done chasing Champions League dream|بڵاوکەرەوە=Goal|دوایین=Dorman|یەکەم=Matt|ڕێکەوت=١٧ی نیسانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی نیسانی ٢٠١٩}}</ref> === یۆڤانتۆس === [[پەڕگە:Deligt-juventus-2019_(cropped).jpg|وێنۆک|دی لیخت لە کاتی یاریکردن بۆ [[یانەی تۆپی پێی یوڤێنتوس|یۆڤانتۆس]] لە ٢٠١٩]] لە ١٨ی [[تەممووز]]ی ٢٠١٩، دی لیخت گرێبەستێکی پێنج ساڵەی لەگەڵ یانەی [[یانەی تۆپی پێی یوڤێنتوس|یۆڤانتۆس]] واژوو کرد بۆ بڕی ٧٥ ملیۆن یۆرۆ، کە بە پێنج ساڵ دەدرێت، لەگەڵ تێچووی زیادەی ١٠٫٥ ملیۆن یۆرۆ کە بەندە بە ئاست و یاریکردنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی تەممووزی ٢٠١٩|سەردێڕ=De Ligt is Bianconero!|ناونیشان=https://www.juventus.com/en/news/news/2019/de-ligt-is-bianconero.php|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=Juventus F.C.}}</ref> یەکەمین یاریی فەرمیی خۆی بۆ یانەکە ئەنجامدا لە بردنەوەیەکی ٤–٣ لە یاریگای خۆیان لە ٣١ی ئابدا بەرامبەر [[یانەی ناپۆلی|ناپۆلی]] لەخولی پلە یەکی ئیتاڵی.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/football/49537181|سەردێڕ=Juventus–Napoli 4–3|ئیش=BBC Sport|دوایین=Begley|یەکەم=Emlyn|ڕێکەوت=٣١ی ئابی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئەیلوولی ٢٠١٩}}</ref> لە ٣ی تشرینی دووەمدا، یەکەم گۆڵی بۆ یانەکە تۆمارکرد لە لە بردنەوەیان لە دەرەوەی یاریگای خۆیان بەسەر یانەی ھەمان شاردابە ئەنجامی ١–٠ بەرامبەر [[یانەی تۆرینۆ|تۆڕینۆ]] لە ''دێربی دێلا مۆل''.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Torino 0–1 Juventus|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/football/50274974|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=BBC Sport}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Torino 0 - 1 Juventus|ناونیشان=https://www.football-italia.net/SerieA/match/142474|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=Football Italia}}</ref> === بایەرن میونشن === لە ١٩ی [[تەممووز]]ی ٢٠٢٢، دی لیخت گرێبەستێکی بۆ ماوەی پێنج ساڵ لەگەڵ پاڵەوانی [[بۆندسلیگا]] یانەی [[یانەی تۆپی پێی بایەرن میونشن|بایەرن میونشن]] واژوو کرد بە بڕی سەرەتایی ٦٧ ملیۆن یۆرۆ،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=De Ligt Signed For German Champions|ناونیشان=https://www.bestarabcasino.com/poker/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|وێبگە=Best Arab Casino}}</ref> کە لەوانەیە بەرزبێتەوە بۆ ٧٧ ملیۆن یۆرۆ بەپێی ئاستی یاریزانەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠٢٢|سەردێڕ=FC Bayern complete transfer of Matthijs de Ligt|ناونیشان=https://fcbayern.com/en/news/2022/07/fc-bayern-complete-transfer-of-matthijs-de-ligt|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=FC Bayern Munich}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Bayern Munich complete signing of Matthijs de Ligt from Juventus|ناونیشان=https://www.espn.co.uk/football/soccer-transfers/story/4702921/bayern-munich-complete-signing-of-matthijs-de-ligt-from-juventus|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=ESPN}}</ref> == کاروانی نێودەوڵەتی == لە ٢٥ی [[ئازار (مانگ)|ئازاری]] ٢٠١٧، دی لیخت یەکەمین یاری خۆی بۆ [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ھۆڵەندا]] ئەنجامدا لە بردنەوەی ٢–٠ بەرامبەر بولگاریا لە یاری پاڵاوتنەکان بۆ [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|جامی جیھانی فیفا ٢٠١٨.]] ڕاھێنەری ھەڵبژاردەکە، دانی بلیند، دی لیخت بانگھێشت کرد بۆ تیمی ھەڵبژاردە سەرەڕای ئەوەی تەنھا دوو یاری بۆ ئایاکس کردبوو لە خولدا. لە تەمەنی ١٧ ساڵیدا، بوو بە گەنجترین یاریزان کە لە ساڵی ١٩٣١ەوە بۆ تیمی نیشتیمانی یاری بکات.<ref name=":3"/> لە ماوەی [[خولی نەتەوەکانی ئەورووپا|خولی نەتەوەکانی ئەورووپا،]] دی لیخت لە ماوەی ٩٠ خولەک یاری کرد لە ھەموو چوار یاری کۆمەڵەکاندا لە بەرامبەر بەرامبەر [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا|ئەڵمانیا]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا|فەڕەنسا]] و ھۆڵەندا توانی ببێت بە براوەی کۆمەڵەکە گەیشتە قۆناغی کۆتایی یەکەمین خولی نەتەوەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=UEFA Nations League|ناونیشان=https://uk.soccerway.com/international/europe/uefa-nations-league/20182019/league-a/r45718/|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=uk.soccerway.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230404221501/https://uk.soccerway.com/international/europe/uefa-nations-league/20182019/league-a/r45718/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە نیوی کۆتاییدا کە لە ٥ی حوزەیراندا ئەنجام درا، گۆڵێکی تۆمارکرد بەرامبەر [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئینگلتەرا|ئینگلتەرا]] و ھەڵبژاردەکەی توانی بگات بە یاری کۆتایی. لە یاری کۆتاییدا ھۆڵەندا ١–٠ لەلایەن [[پورتوگال|پورتوگالەوە]] شکستی پێھێنرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=John|دوایین=Atkin|ناونیشان=https://www.uefa.com/uefanationsleague/match/2024420--netherlands-vs-england/postmatch/report/|سەردێڕ=Netherlands 3-1 England: Nations League at a glance|ئیش=UEFA.com|بڵاوکەرەوە=Union of European Football Associations (UEFA)|شوێن=Estádio D. Afonso Henriques|ڕێکەوت=٦ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢ی شوباتی ٢٠٢٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Daniel|دوایین=Taylor|بەستەری نووسەر=Daniel Taylor (journalist)|ناونیشان=https://www.theguardian.com/football/2019/jun/09/portugal-netherlands-nations-league-final-match-report|سەردێڕ=Portugal win Nations League as Gonçalo Guedes does for the Netherlands|ئیش=The Guardian|شوێن=Estádio do Dragão|ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢ی شوباتی ٢٠٢٠}}</ref> لە ٢٧ی [[حوزەیران]]ی ٢٠٢١، لە قۆناغی ١٦ی [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠٢٠|یۆرۆ ٢٠٢٠]] ی دژی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کۆماری چیک|کۆماری چیک،]] بە کارتی سوور کرایە دەرەوە بەھۆی بەرکەوتنی تۆپ بە دەست، کە دواتر ھۆڵەندا دوو گۆڵی لێ تۆمار کرا و ماڵاوایی لە پاڵەوانێتییەکە کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢١|سەردێڕ=Matthijs de Ligt: Netherlands lost to Czech Republic 'because of what I did'|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/football/57632560|وێبگە=BBC Sport}}</ref> == شێوازی یاریکردن == دی لەلایەن لەلایەن شیکەرەوەکانەوە بە یەکێک لە بە یەکێک لە بەھرەدارترین گەنج لە جیھانی [[تۆپی پێ]]ی دادەنرێت، وەک بینرا لە بەدەست ھێنانی خەڵاتی گۆڵدن بۆی ٢٠١٨، کە دانراوە بۆ دیاریکردنی سەرنجڕاکێشترین یاریزانی گەنج لە تۆپی پێی [[ئەورووپا]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=Matthijs de Ligt profile: How good is the teenage Ajax defender?|ناونیشان=https://www.skysports.com/football/news/21476/11207573/matthijs-de-ligt-profile-how-good-is-the-teenage-ajax-defender|ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠١٩|وێبگە=Sky Sports|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=De Ligt beats Alexander-Arnold to Golden Boy|ناونیشان=https://www.espn.co.uk/football/ajax-amsterdam/story/3730377/ajaxs-matthijs-de-ligt-beats-trent-alexander-arnold-to-golden-boy-award|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٩|وێبگە=ESPN.com|زمان=en}}</ref> دوای ئەوەی وەک یاریزانێکی [[بەرگریکار (تۆپی پێ)|ناوەندی]] [[ناوەڕاست (تۆپی پێ)|ھێرشبەر]] یاری کردووە لە گەنجییەوە، دی لیخت ھەردوو یاریزانێکی بەرگری جەستەیی و تەکنیکییە و بەپێی ڕاست یاری دەکات، ناسراوە بە پچڕاندنی تۆپ بە بێ ئەوەی فاوڵ بکات، بەرزییەکەی، لێسەندن، ھێز، خێرایی و پاسی دەقیق، کە وای لێدەکات لە بەرگرییەوە دەست بە ھێرشبردن بکرێت؛ ھەروەھا، بەرزییەکەی ڕێگە دەدات ھەڕەشەیەکی سەرەکی بێت لە کاتی لێدانە وەستاوەکاندا، لەکاتێکدا ھێزەکەی مانای ئەوەیە کە سەختە لە تۆپەکە دووربخرێتەوە، بە تایبەتی لە کاتی وەرگرتنەوە لە نێوان دوو کەسدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|سەردێڕ=Tactical analysis: Matthijs de Ligt & his statistics|ناونیشان=https://totalfootballanalysis.com/player-analysis/matthijs-de-ligt-ajax-tactical-analysis-statistics|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٩|وێبگە=Total Football Analysis Magazine|زمان=en-GB|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230310145810/https://totalfootballanalysis.com/player-analysis/matthijs-de-ligt-ajax-tactical-analysis-statistics|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Bremen|یەکەم=Griffin O'Neill|ڕێکەوت=٣٠ی نیسانی ٢٠١٧|سەردێڕ=Scout Report: Matthijs De Ligt {{!}} Ajax's Accomplished Defender|ناونیشان=http://outsideoftheboot.com/2017/05/01/scout-report-matthijs-de-ligt/|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩|وێبگە=Outside of the Boot|زمان=en-US|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220122093814/http://outsideoftheboot.com/2017/05/01/scout-report-matthijs-de-ligt/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Palma|یەکەم=Massimiliano|ڕێکەوت=١٨ی ئایاری ٢٠١٦|سەردێڕ=Matthijs de Ligt: 1999 – Olanda|ناونیشان=http://www.generazioneditalenti.it/matthijs-de-ligt-1999-olanda/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Generazione Talenti|زمان=it|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تەممووزی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200707045820/http://www.generazioneditalenti.it/matthijs-de-ligt-1999-olanda/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> شێوازی یاریکردنی زۆرجار بەراورد دەکرێت لەگەڵ یاریزانی [[یانەی تۆپی پێی بارسێلۆنا|بەرشەلۆنە]] جێرارد پیکێ؛ ھەروەھا بەراوردکراوە لەگەڵ جەن ڤێرتۆنگێن، بەھۆی «ھەنگاوی پێشەوەی ھاوشێوەی، ئارەزووی دروستکردنی یارزانێکی زیادە لە ناوەندی یاریگا، و ھێمنی لەسەر تۆپەکە،» و بۆ ھاونیشتیمانییەکەی [[ڕۆناڵد کومان|ڕۆناڵد کۆمان،]] بەھۆی «لێدانی بەھێز و ھێزی جەستەی» ئاستێکی نایابی ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=De Ligt: I am similar to Pique... and Ajax's style is like Barcelona's|ناونیشان=https://www.sport-english.com/en/news/barca/de-ligt-i-am-similar-to-pique-and-ajaxs-style-is-like-barcelonas-7177657|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩|وێبگە=sport|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191105110128/https://www.sport-english.com/en/news/barca/de-ligt-i-am-similar-to-pique-and-ajaxs-style-is-like-barcelonas-7177657|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=Barcelona news: 'I am similar to Pique' - De Ligt compares himself to Spanish defender amid transfer links {{!}} Goal.com|ناونیشان=https://www.goal.com/en-gb/news/i-am-similar-to-pique-de-ligt-compares-himself-to-spanish/1ld7hq7gfqttq166lx2qsnut99|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩|وێبگە=www.goal.com|زمان=en}}</ref><ref name="How brilliant is">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Mohamed|یەکەم=Majid|ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠١٩|سەردێڕ=How brilliant is new Juventus signing Matthijs de Ligt?|ناونیشان=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0253-0e99cefa43d0-8d411600d71f-1000--how-brilliant-is-new-juventus-signing-matthijs-de-ligt/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=UEFA.com}}</ref> پرۆفایلێکی ساڵی ٢٠١٩ی UEFA.''com'' دی لیخت وەسفی دەکات و دەڵێت "سەرکردەیەکی سروشتییە کە بەرگریکارێکی ناوەندە و بە ھەردوو قاچی یاری دەکات. لە ھەوا و بەرزیدا زاڵە، بە ھێزە، دابەشکردنێکی باش و ئارامە، و دەتوانێت لە پشتەوە یاری بکات بەھۆی متمانەی خۆی بە ھەبوونی تۆپ، لەکاتێکدا پێگەی زیرەکەکەی یارمەتیدەرە بۆ ڕەتکردنەوەی ھەر ھێرشێک لەسەر تیمەکەی. بە توانای خوێندنەوەی یارییەکان، تەنانەت دەتوانێت لە ناوەندی یاریگا یاری بکات. سەرکردایەتییەکەیشی دەریخستووە: تەمەنی ١٨ ساڵان بوو کاتێک بوو بە کاپتنی ئەیاکس.<ref name="How brilliant is"/> لە ھەمان ساڵدا، پۆڵ ویڵکس لە ڕۆژنامەی The Independent نووسیویەتی کە «توانای دی کیخت بۆ یاریکردن لە پشتەوە و ڕێکخستنی ھاوڕێکانی لە تیمەکە کارێک و یاریزانێکی بەنرخە لەکاتێکدا کە ئێستا بەرگریکارەکان دەردەکەون کە کوالیتیان کەمە».<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.independent.co.uk/sport/football/european/ajax-vs-juventus-matthijs-de-ligt-interview-best-young-defender-champions-league-dutch-football-a8862111.html|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://ghostarchive.org/archive/20220512/https://www.independent.co.uk/sport/football/european/ajax-vs-juventus-matthijs-de-ligt-interview-best-young-defender-champions-league-dutch-football-a8862111.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئایاری ٢٠٢٢|سەردێڕ=Ajax vs Juventus: Meet Matthijs de Ligt, the best young defender on the planet and the future of Dutch football|ئیش=The Independent|دوایین=Wilkes|یەکەم=Paul|ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٠}}</ref> بەرگریکارە پێشووی [[یانەی تۆپی پێی لیڤەرپوول|لیڤەرپوول]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئینگلتەرا|ئینگلتەرا]] جەیمی کاراگێر ستایشی دی لیخت کرد بۆ «خاسییەتی جەستەیی» و «خاسییەتی سەرکردایەتی». کاراگێر ھەروەھا وتی ئەو وایاری دەکات «وەک تەمەنی ٢٤ یان ٢٥ ساڵە» کە ئاماژە بە پێگەیشتن و ھێز دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩|سەردێڕ=Virgil van Dijk and Matthijs de Ligt: Jamie Carragher analyses brilliant Netherlands pair|ناونیشان=https://www.skysports.com/football/news/29327/11735758/virgil-van-dijk-and-matthijs-de-ligt-jamie-carragher-analyses-brilliant-netherlands-pair|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩|وێبگە=Sky Sports|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Polden|یەکەم=Jake|ڕێکەوت=٦ی حوزەیرانی ٢٠١٩|سەردێڕ=Carragher explains what he saw De Ligt do that really impressed him|ناونیشان=https://www.mirror.co.uk/sport/football/transfer-news/jamie-carragher-reveals-what-saw-16269673|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩|وێبگە=mirror}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Labellarte|یەکەم=Giuseppe|ڕێکەوت=٦ی حوزەیرانی ٢٠١٩|سەردێڕ=Jamie Carragher shares honest opinion of reported Liverpool target Matthijs de Ligt|ناونیشان=https://www.hitc.com/en-gb/2019/06/06/liverpool-carragher-on-de-ligt-top-class/|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩|وێبگە=HITC|زمان=en}}</ref> سەبارەت بە دی لیخت، بەرگریکاری پێشووی [[ھۆڵەندا]] یاپ ستام وتی: «ئەو لە لە کاتی ھەبوونی تۆپدا ئارامە، لەڕووی تەکنیکییەوە توندڕەوە، یارییەکە دەبینێت، یارییەکە بە باشی دەخوێنێتەوە و ئەو ھێزەی پاڵنەری ھەیە بۆ خۆی ھەروەھا ئەوەی پێویستە بەدەستی بھێنیت و بۆ کوێ دەیەوێت بچیت».<ref name="How brilliant is"/> دوای گرێبەستکردن لەگەڵ [[یانەی تۆپی پێی یوڤێنتوس|یۆڤانتۆس]]، مارسێلۆ لیپپی، یەکێک لە ڕاھێنەرانی پێشووی یانەکە، سەبارەت بە سەرەتاکانی بەرگریکارەکە وتی: «من زۆر یاریزانی مەزنم بینیوە، وەک ئالساندرۆ نێستا، فرانکۆ بارێسی، [[پاولۆ ماڵدینی|پاولۆ مالدینی]]، سیڕۆ فێررا، [[فابیۆ کەنەڤارۆ|فابیۆ کانڤارۆ،]] و مارکۆ ماتێرازی. بەڵام ھەرگیز لەو شێوەیەم نەبینیوە لەو تەمەنەی ئەودا.»<ref name="How brilliant is"/> لە ساڵی ٢٠١٩دا، گاکۆمۆ چیۆچیۆلۆ دی لیخت بە بەرگریکارێکی گەنج و بەھرەمەند و تەواو وەسف کرد، وتی ھەرچەندە زۆر خێرا نییە، بەڵام توانایەکی باشی ھەیە بۆ خوێندنەوەی یارییەکە، لەنێوان تایبەتمەندییە تەکنیکی و جەستەیییەکانی تر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Chiuchiolo|یەکەم=Giacomo|ڕێکەوت=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩|سەردێڕ=De Ligt, dal tennis al tetto d'Europa: storia del talento che ha stregato la Juve|ناونیشان=https://gianlucadimarzio.com/it/de-ligt-juventus-chi-e-come-gioca-calciomercato|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Gianluca di Marzio|زمان=it|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئازاری ٢٠٢٣|archive-url=https://web.archive.org/web/20230310145803/https://gianlucadimarzio.com/it/de-ligt-juventus-chi-e-come-gioca-calciomercato|url-status=dead}}</ref> سەرەڕای بەھرەکەی، ھەندێک جار لە میدیاکاندا ڕەخنەی لێ گیراوە بەھۆی ئەوەی کە جێگیر نەبووە ئاستی بووە بەھۆی ئەوەی کە ھەندێک جار ھەڵەی کردوە. لە [[تشرینی یەکەم]]ی ٢٠١٩، ھاوڕێی بەرگری [[یانەی تۆپی پێی یوڤێنتوس|یۆڤێنتۆس]] لیۆناردۆ بۆنچی وتی کە باوەڕی وایە کە دی لیخت بە تێپەڕبوونی کات ئەم لاوازیانە زاڵ دەبێت بەسەریاندا، کاتێک گەورە دەبێت و ئەزموونی زیاتر لەگەڵ تەمەندا وەردەگرێت، و بە سەرکەوتوویی خۆی دەگونجێنێت لەگەڵ ستراتیژی بەرگری نوێی تیپەکە لەژێر بەڕێوەبەری ماوریزیۆ ساری، کە سیستەمی دیاریکردنی ناوچەیی بەکاردەھێنێت لەجیاتی دیاریکردنی مان-تو-مان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Jones|یەکەم=Matt|ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Leonardo Bonucci: Matthijs de Ligt 'Will Become the Best Defender in the World'|ناونیشان=https://bleacherreport.com/articles/2859607-leonardo-bonucci-matthijs-de-ligt-will-become-the-best-defender-in-the-world|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Bleacher Report}}</ref> == ژیانی کەسی == دی لیخت لە پەیوەندییەکدایە لەگەڵ مۆدێلی ھۆڵەندی ئەنکای مۆلێنار، کچی کایج مۆلێنەر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Annekee: "Io e Matthijs conquistati da Torino e dalle colline delle Langhe"|ناونیشان=https://torino.repubblica.it/cronaca/2020/12/08/news/annekee_io_e_matthijs_conquistati_da_torino_e_dalle_colline_delle_langhe_-277475230/|ڕێکەوتی سەردان=٢ی شوباتی ٢٠٢١|وێبگە=la Repubblica|زمان=it}}</ref> == ئاماری کاروانی یاریکردن == === یانە === {{Updated|حوزەیرانی ٢٠٢٢}}<ref name="soccerway">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://uk.soccerway.com/players/matthijs-de-ligt/399768/ |سەردێڕ=M. De Ligt: Summary |وێبگە=Soccerway |بڵاوکەرەوە=Perform Group |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠٢٢}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+دەرکەوتنی یانەکان و گۆڵەکان لەلایەن یانەکان، وەرزەکان و پێشبڕکێکان ! rowspan="2" |یانە ! rowspan="2" |وەرز ! colspan="3" |لیگا ! colspan="2" |جامی نیشتیمانی ! colspan="2" |ئەورووپا ! colspan="2" |ئەوانی تر ! colspan="2" |کۆی گشتی |- !دابەشکردن !یارییەکان !گۆڵەکان !یارییەکان !گۆڵەکان !یارییەکان !گۆڵەکان !یارییەکان !گۆڵەکان !یارییەکان !گۆڵکان |- |لاوانی ئەیاکس |٢٠١٦–١٧ |خولی پلە دووی ھۆڵەندا |١٧ |١ | colspan="2" | - | colspan="2" | - | colspan="2" | - |١٧ |١ |- | rowspan="4" |[[یانەی تۆپی پێی ئایاکس ئامستردام|ئەیاکس]] |٢٠١٦–١٧ |[[خولی نایابی ھۆڵەندا]] |١١ |٢ |٣ |١ |٩ |٠ | colspan="2" | - |٢٣ |٣ |- |٢٠١٧ ١٨ |[[خولی نایابی ھۆڵەندا]] |٣٣ |٣ |٢ |٠ |٤ |٠ | colspan="2" | - |٣٩ |٣ |- |٢٠١٨ ١٩ |[[خولی نایابی ھۆڵەندا]] |٣٣ |٣ |٥ |١ |١٧ |٣ | colspan="2" | - |٥٥ |٧ |- ! colspan="2" |کۆی گشتی !٧٧ !٨ !١٠ !٢ !٣٠ !٣ !٠ !٠ !١١٧ !١٣ |- | rowspan="4" |[[یانەی تۆپی پێی یوڤێنتوس|یۆڤانتۆس]] |٢٠١٩ ٢٠ |[[خولی تۆپی پێی ئیتالیا|خولی پلە یەکی ئیتاڵی]] |٢٩ |٤ |٤ |٠ |٦ |٠ |٠ |٠ |٣٩ |٤ |- |٢٠٢٠–٢١ |[[خولی تۆپی پێی ئیتالیا|خولی پلە یەکی ئیتاڵی]] |٢٧ |١ |٤ |٠ |٥ |٠ |٠ |٠ |٣٦ |١ |- |٢٢–٢٠٢١ |[[خولی تۆپی پێی ئیتالیا|خولی پلە یەکی ئیتاڵی]] |٣١ |٣ |٤ |٠ |٧ |٠ |٠ |٠ |٤٢ |٣ |- ! colspan="2" |کۆی گشتی !٨٧ !٨ !١٢ !٠ !١٨ !٠ !٠ !٠ !١١٧ !٨ |- |[[یانەی تۆپی پێی بایەرن میونشن|بایەرن میونشن]] |٢٠٢٢–٢٣ |[[بۆندسلیگا]] |٠ |٠ |٠ |٠ |٠ |٠ |٠ |٠ |٠ |٠ |- ! colspan="3" |تەواوی کاروانی وەرزشی !١٨١ !١٦ !٢٢ !٢ !٤٨ !٣ !٠ !٠ !٢٥١ !٢١ |} {{تێبینییەکان}} === نێودەوڵەتی === {{Updated|١٤ حوزەیرانی ٢٠٢٢}}<ref name="NFT">{{NFT player |id=67587 |name=Matthijs de Ligt |access-date=19 July 2022}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+دەرکەوتنی و گۆڵەکانی تیمی نیشتیمانی و ساڵ !تیمی نیشتیمانی !ساڵ !یارییەکان !گۆڵەکان |- | rowspan="5" |[[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ھۆڵەندا|ھۆڵەندا]] |٢٠١٧ |٣ |٠ |- |٢٠١٨ |١٠ |٠ |- |٢٠١٩ |١٠ |٢ |- |٢٠٢١ |١٠ |٠ |- |٢٠٢٢ |٥ |٠ |- ! colspan="2" |کۆی گشتی !٣٨ !٢ |} {| class="wikitable sortable" |+لیستی گۆڵە نێودەوڵەتییەکان کە لەلایەن ماتیز دی لیگت تۆمارکراوە ! scope="col" |زنجیرە. ! scope="col" |ڕێکەوت ! scope="col" |شوێن ! scope="col" |ژمارەی یاری ! scope="col" |تیمی بەرامبەر ! scope="col" |ئەنجامی کاتی گۆڵ ! scope="col" |ئەنجامی کۆتایی ! scope="col" |پاڵەوانێتی ! class="unsortable" scope="col" |سەرچاوە |- | align="center" |1 |٢٤ی ئازاری ٢٠١٩ |[[یاریگای یۆھان کرویف ئەرینا|جۆن کرۆیف ئارە،]] ئەمستردام، ھۆڵەندا | align="center" |١٥ |{{Fb|GER}} | align="center" |١–٢ | align="center" |٢–٣ |پاڵەوانێتی یۆرۆ ٢٠٢٠ | align="center" |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Netherlands vs. Germany 2–3: Summary|ناونیشان=https://uk.soccerway.com/matches/2019/03/24/europe/european-championship-qualification/netherlands/germany/2942781/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠٢٢|وێبگە=Soccerway|بڵاوکەرەوە=Perform Group}}</ref> |- | align="center" |2 |٦ی حوزەیرانی ٢٠١٩ |ستادیۆ دی ئەفۆنسۆ ئێنریکس، گیمارەنس، پورتوگال | align="center" |١٦ |{{Fb|ENG}} | align="center" |١–١ | align="center" |٣–١ |کۆتایییەکانی جامی نەتەوەکانی یەکێتی ئەورووپا ٢٠١٩ | align="center" |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Netherlands vs. England 3–1: Summary|ناونیشان=https://uk.soccerway.com/matches/2019/06/06/europe/uefa-nations-league/netherlands/england/2724465/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠٢٢|وێبگە=Soccerway|بڵاوکەرەوە=Perform Group}}</ref> |} == خەڵاتەکان == '''ئەیاکس''' * خولی نایابی ھۆڵەندی: ٢٠١٨–١٩ * [[جامی ھۆڵەندا|جامی]] ھۆڵەندا: ٢٠١٨–١٩ * دووەم بوون لە [[خولی ئەورووپا]]: ٢٠١٦–١٧<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣٠ی ئایاری ٢٠١٧|سەردێڕ=2016/17: United win it for Manchester|ناونیشان=http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/season=2017/overview/index.html|بڵاوکەرەوە=UEFA}}</ref> '''یۆڤانتۆس''' * خولی پلە یەکی ئیتاڵیا ڵ ٢٠١٩–٢٠ * جامی ئیتاڵیا: ٢٠٢٠–٢١؛ دووەم بوون: ٢٠١٩–٢٠، ٢٠٢١–٢٢<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی ئایاری ٢٠٢١|سەردێڕ=Coppa: Juventus end Atalanta dream|ناونیشان=https://www.football-italia.net/170906/coppa-juventus-end-atalanta-dream|وێبگە=Football Italia}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Coppa: Napoli beat Juventus on penalties|ناونیشان=https://www.football-italia.net/154624/coppa-napoli-beat-juventus-penalties|وێبگە=Football Italia}}</ref><ref name=":02">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی ئایاری ٢٠٢٢|سەردێڕ=Juventus 2-4 Inter: Ivan Persic strikes twice in extra time as Inter win Coppa Italia in thrilling Derby d'Italia final|ناونیشان=https://www.eurosport.co.uk/football/coppa-italia/2021-2022/coppa-italia-final-juventus-v-inter-live_sto8917857/story.shtml|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠٢٢|وێبگە=Eurosport}}</ref> * جامی سوپەریئیتاڵی: 2020<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Proch|یەکەم=Daniele|سەردێڕ=Juventus Wins Italian Super Cup As Serie A Makes The Most Of An Event Battered By Covid-19|ناونیشان=https://www.forbes.com/sites/danieleproch/2021/01/21/the-value-of-the-italian-super-cup-between-juventus-and-napoli/|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠٢٢|وێبگە=Forbes|زمان=en}}</ref> '''ھۆڵەندا''' * دووەم بوون لە [[خولی نەتەوەکانی ئەورووپا|خولی نەتەوەکانی یەکێتی ئەورووپا]]: ٢٠١٩<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.theguardian.com/football/live/2019/jun/09/portugal-v-netherlands-nations-league-final-live|سەردێڕ=Portugal 1–0 The Netherlands|ئیش=The Guardian|دوایین=Smyth|یەکەم=Rob|ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٩}}</ref> '''تاکەکەسی''' * باشترین یاریزانی جامی داھاتووی دەبن ئەمرۆ: ٢٠١٥<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Future Cup: De Ligt speler van het toernooi|ناونیشان=https://www.ajaxshowtime.com/article/bijzaken-en-geruchten/87042/future-cup-de-ligt-speler-van-het-toernooi|وێبگە=ajaxshowtime.com|بڵاوکەرەوە=Ajax Showtime|زمان=nl|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190507103846/http://www.ajaxshowtime.com/article/bijzaken-en-geruchten/87042/future-cup-de-ligt-speler-van-het-toernooi|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * باشترین یاریزانی جامی ئەمستردام: ٢٠١٥<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ajax contracteert Matthijs de Ligt|ناونیشان=http://www.ajax.nl/streams/ajax-actueel/ajax-contracteert-matthijs-de-ligt.htm|وێبگە=ajax.nl|بڵاوکەرەوە=AFC Ajax|زمان=nl}}</ref> * بەھرەی ئایاکس لە داھاتوودا (Sjaak Swart Award): 2016<ref name="TOF">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Matthijs de Ligt verkozen tot Talent van de Toekomst|ناونیشان=http://www.ajax.nl/streams/ajax-actueel/matthijs-de-ligt-verkozen-tot-talent-van-de-toekomst.htm|وێبگە=ajax.nl|بڵاوکەرەوە=AFC Ajax|زمان=nl}}</ref> * تیمی پاڵەوانێتی ئەورووپا بۆ خوار ١٧ ساڵان: ٢٠١٦<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=[Under-17] The UEFA technical team – Team of the Tournament|ناونیشان=https://www.uefa.com/under17/season=2016/technical-report/uefa-technical-team/index.html|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی نیسانی ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=UEFA}}</ref> * بەھرەی ساڵ (بە ئینگلیزی: Ajax Talent of the Year) (بە ئینگلیزیঃ خەڵاتی مارکۆ ڤان بەستن): ٢٠١٨<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Matthijs de Ligt Ajax-talent van het jaar|ناونیشان=https://www.parool.nl/sport/matthijs-de-ligt-ajax-talent-van-het-jaar~a4320299/|وێبگە=Parool.nl|بڵاوکەرەوە=Parool.nl|زمان=nl}}</ref> * تیمی وەرزی ٢٠١٦ی خولی ئەورووپا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی ئایاری ٢٠١٧|سەردێڕ=UEFA Europa League Squad of the Season|ناونیشان=http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/news/newsid=2471052.html|بڵاوکەرەوە=UEFA}}</ref> * تیمی [[خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا|خولی پاڵەوانەکانی یەکێتی ئەورووپا]]: ٢٠١٨<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی حوزەیرانی ٢٠١٩|سەردێڕ=UEFA Champions League Squad of the Season|ناونیشان=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2607890.html|وێبگە=UEFA.com}}</ref> * تیمی ساڵ: ٢٠١٧١٨، ٢٠١٨١٩<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ELFTAL VAN HET SEIZOEN 2017/2018 BEKEND|ناونیشان=https://eredivisie.nl/en-us/uitgelicht/elftal-van-het-seizoen-20172018-bekend|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=Eredivisie|زمان=nl|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190501162355/https://eredivisie.nl/en-us/uitgelicht/elftal-van-het-seizoen-20172018-bekend|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="POTS">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠١٩|سەردێڕ=Frenkie de Jong Eredivisie Player of the Season 2018/2019|ناونیشان=https://eredivisie.eu/news/frenkie-de-jong-eredivisie-player-of-the-season-2018-2019/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئابی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Eredivisie}}</ref> * جۆن کرۆیف ترۆپ: ٢٠١٧–١٨<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=De Jong named Eredivisie talent of the year|ناونیشان=https://www.rtlnieuws.nl/sport/voetbal/artikel/4712941/de-jong-wint-prijs-talent-van-het-jaar|ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=RTL Nieuws}}</ref> * یاریزانی ساڵی تۆپی پێی ھۆڵەندا: ٢٠١٨<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Toch triple voor Matthijs de Ligt|ناونیشان=https://www.telegraaf.nl/sport/3601526/toch-triple-voor-matthijs-de-ligt|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠١٩|وێبگە=telegraaf.nl|بڵاوکەرەوە=De Telegraaf|زمان=nl|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190524084320/https://www.telegraaf.nl/sport/3601526/toch-triple-voor-matthijs-de-ligt|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * کوڕە زێڕینەکە: ٢٠١٨<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=De Ligt wins 2018 Golden Boy|ناونیشان=https://www.football-italia.net/132139/de-ligt-wins-2018-golden-boy|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=Football Italia}}</ref> * FIFA FIFPro World11: 2019<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠١٩|سەردێڕ=VAN DIJK AMONG FOUR DEBUTANTS IN MEN'S WORLD 11|ناونیشان=https://fifpro.org/news/fifa-fifpro-men-s-world-11-2018-2019/en/|وێبگە=FIFPro World Players' Union|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190924000410/https://fifpro.org/news/fifa-fifpro-men-s-world-11-2018-2019/en/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * تیمی جیھانی پیاوانی IFFHS: 2019<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=IFFHS AWARDS 2019 – THE IFFHS MEN WORLD TEAM OF THE YEAR 2019|ناونیشان=https://iffhs.de/iffhs-awards-the-iffhs-men-world-team-of-the-year-2019/|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|وێبگە=IFFHS}}</ref> * خەڵاتی کۆپا: ٢٠١٩<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=De Ligt wint Kopa Trophy voor 's werelds beste speler tot 21 jaar|ناونیشان=https://www.nu.nl/voetbal/6015102/de-ligt-wint-kopa-trophy-voor-s-werelds-beste-speler-tot-21-jaar.html|ئیش=[[NU.nl]]|ڕێکەوت=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|زمان=nl}}</ref> * تیمی ساڵ: ٢٠١٩<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=UEFA.com fans' Team of the Year 2019 revealed|ناونیشان=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2637433.html|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=UEFA}}</ref> == سەرچاوەکان == {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|وەرزش|تۆپی پێ|دەیەی ٢٠١٠}} {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Matthijs de Ligt}} [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیتالیا]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئەڵمانیا]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ھۆڵەندی]] [[پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی یوڤێنتوس]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ھۆڵەندی]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٩]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢]] [[پۆل:یاریزانانی بۆندسلیگا]] [[پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٠]] [[پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٤]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی مانچستەر یوونایتد]] [[پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ]] stx66hf03ek9c25dcajn41yz9hm05w1 0 215327 1580160 1577858 2026-05-02T12:07:38Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1580160 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''مزگەوتی تازە پیر''' مزگەوتێکە لە شاری [[باکوو]]ی پایتەختی [[ئازەربایجان]]. دروستکردنی لە ساڵی ١٩٠٥ دەستی پێکرد و تا ساڵی ١٩١٤ تەواو بوو. بیرۆکەی مزگەوتەکە و ھەروەھا دابینکردنی دارایی لەلایەن خێرخوازێکی ئازەرییەوە دابینکرابوو، کە مێینەیەک بوو، نەبات خانم ئاشوربەیۆڤ (ئاشوربەیلی) == مێژوو == [[پەڕگە:Stamps_of_Azerbaijan,_1997-488.jpg|وێنۆک|ڕاست|وێنەکە لەسەر مۆرێکی ساڵی ١٩٩٧ گیراوە]] مێژووی ئەم پیرۆزگایە دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی چواردەھەم و پازدەھەم. یەکەم جار وەک گۆڕێک بوونی ھەبوو. گۆڕەکە ھی ئەبو سەید عەبدوڵا بووە کە زانا و پیرۆزی [[ئیسلام]]ی بووە. قاسم بەی تێچووی نۆژەنکردنەوەی مزگەوتەکەی دابین کرد. دروستکردنی ڕاستەقینەی پەرستگاکە لە سەرەتای سەدەی بیستەمەوە دەستی پێکردووە. دروستکردنی مزگەوتەکە لەلایەن سەرپەرشتیاری بیناسازی کەربەلائی ئەحمەدەوە دەستیپێکرد، پاشان لەژێر ڕێنمایی تەلارساز زیوار بەی ئەحمەدبای لە نێوان ساڵانی ١٩٠٥ بۆ ١٩١٤ تەواوکرا مزگەوتەکە لەسەر گۆڕەکە دروست کرا. تێچووی بیناسازییەکە لەلایەن خێرخوازی ئازەربایجانی نەبات خانم ئاشوربەیۆڤا دابینکرا. دروستکردنی مزگەوتی تازە پیر زیاتر لە نۆ ساڵی خایاند بەھۆی کێشە دارایی و سیاسییەکانی ئەو سەردەمە. ھەروەھا حاجی زەینەلابدین تاغیێڤ گەورە و خێرخوازی پیشەسازی نیشتمانی ئازەربایجانی لە پرۆسەی دروستکردنی مزگەوتەکەدا چالاکانە بەشداری کرد.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.kitabxana.net/files/books/file/1357588844.pdf|سەردێڕ=İskəndərov, A. 2009. "Təzə Pir məscidi". Müəllifi: Anar İskəndərov, tarix elmləri doktoru, professor. Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin nəşri. Milli-mənəvi abidələrimiz, dini ocaqlarımız, məscidlərimiz.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&q=Taza+Pir+Mosque&pg=PA238|سەردێڕ=Jonathan Bloom, Sheila S. Blair, Sheila. 2009. Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set. Oxford University Press|ڕێکەوت=١٤ی ئایاری ٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٣٠٩٩١-١|دوایین١=Bloom|یەکەم١=Jonathan|دوایین٢=Blair|یەکەم٢=Sheila S.|دوایین٣=Blair|یەکەم٣=Sheila}}</ref> تەنھا ٣ ساڵ دوای کردنەوەی مزگەوتەکە لە پەیوەندی لەگەڵ [[شۆڕشی بۆلشێڤیکەکان|شۆڕشی تشرینی یەکەمی]] ساڵی ١٩١٧ داخرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|script-title=ru:Мечеть Тезепир|ناونیشان=http://www.crescentbeachhotel.com/eight/164-2009-12-11-12-06-33|سەردێڕ=Мечеть Тезепир|بڵاوکەرەوە=Crescent Beach Hotel|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٠|زمان=ru|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تەممووزی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110708203527/http://www.crescentbeachhotel.com/eight/164-2009-12-11-12-06-33|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەدرێژایی ساڵان مزگەوتەکە وەک سینەما و ئەشکەوتێک کاردەکات، و لە ساڵی ١٩٤٣ەوە تا ئێستا - وەک مزگەوتێک. ئاخوندی مزگەوتەکە موفتی گەورەی قەفقاز اللەشکور پاشازادەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Mehpare|سەردێڕ=Son illər dövlətimiz tərəfindən bütün dini ocaqlarımızda yüksək səviyyədə yenidənqurma və bərpa işləri aparılır. Belə dini ocaqlardan biri də Təzəpir məscid kompleksidir.|ناونیشان=http://www.anl.az/down/meqale/medeniyyet/medeniyyet_iyul2009/85650.htm|بڵاوکەرەوە=Anl.az|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٠|زمان=az|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی شوباتی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170202075515/http://www.anl.az/down/meqale/medeniyyet/medeniyyet_iyul2009/85650.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٦ بۆ ٢٠٠٩ مزگەوتەکە کاری بیناسازی ئەنجامدرا و بەشە کۆن و خراپبووەکانی نۆژەنکرانەوە. دوای پرۆسەکانی نۆژەنکردنەوە، مزگەوتەکە سیستەمی ھەواگۆڕکێی بۆ دابینکرا و زەوییەکەی داپۆشرابوو فەرشی نەمەزگە کە تێیدا ٧٢٠ کەس دەتوانن لە یەک کاتدا عیبادەت بکەن.<ref name=":0"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://ilhamaliyev.preslib.az/docs/i21.pdf|سەردێڕ=Dini siyasət, tolerantlıq və multikulturalizm haqqında}}</ref> ناوەوەی مزگەوتەکە ڕووبەرەکەی ١٤٠٠ مەتر چوارگۆشەیە و بە ڕازاندنەوەی قوتابخانەکانی نیگارکێشانی [[ئازەربایجان]] ڕازاوەتەوە لەگەڵ نموونەی ڕازاندنەوەی ڕۆژھەڵات. بەرزی قوبە و نیو مەتر. میھراب و قوبەی مزگەوتەکە لە مەڕمەڕ دروست کراوە، لەکاتێکدا توخمەکانی دیکۆراتی مزگەوتەکە، سەری منارەکان و لیبێڵەکان لە زێڕ دروستکراون. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{پۆلی کۆمنز|Taza Pir Mosque}} {{تووڵی دەروازە|ئازەربایجان|نژیاروانی|مزگەوت}} [[پۆل:مزگەوتەکانی باکوو|تازە پیر]] oizub2zqb3b11vxgnqs706lvrbnxonm 0 216302 1580293 1514135 2026-05-02T23:41:08Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1580293 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox football biography|name=Matheus Nunes|image=Matheus Nunes.2jpg.jpg|caption=ماتیۆس نونێس لە ٢٠٢١|fullname=Matheus Luiz Nunes<ref name=Bio>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://maisfutebol.iol.pt/jogador/matheus-nunes/236784|سەردێڕ=Matheus Nunes|بڵاوکەرەوە=Mais Futebol|زمان=pt|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠٢١}}</ref>|birth_date={{birth date and age|1998|8|27|df=yes}}<ref name=Bio/>|birth_place=[[Rio de Janeiro]], Brazil<ref name=Bio/>|height={{convert|1.83|m|abbr=on}}<ref name=Bio/>|position=[[Attacking midfielder]]|currentclub=وۆڵڤەرھاپتۆن واندەرس|clubnumber=٢٧|youthyears1=٢٠١٢–٢٠١٦|youthclubs1=ئێریسێنێنس|years1=٢٠١٦–٢٠١٨|clubs1=ئێریسێنێنس|caps1=١٣|goals1=٢|years2=٢٠١٨–٢٠١٩|clubs2=ئیستۆریل|caps2=٦|goals2=٠|years3=٢٠١٩–٢٠٢٢|clubs3=سپۆرتینگ|caps3=٧٦|goals3=٧|years4=٢٠٢٢-|clubs4=وۆڵڤەرھاپتۆن واندەرس|caps4=١|goals4=٠|nationalyears1=٢٠٢١-|nationalteam1=ھەڵبژاردەی تۆپی پێی پورتوگال|nationalcaps1=٨|nationalgoals1=١|club-update=٢٢ ئابی ٢٠٢٢|nationalteam-update=١٢ حوزەیرانی ٢٠٢٢}} '''ماتیۆس لویز نونێس''' (بە ئینگلیزی: Matheus Luiz Nunes; لەدایکبووی ٢٧ی ئابی ١٩٩٨)یاریزانێکی تۆپی پێی پیشەگەری کە وەک [[تۆپی پێ|یاریزانی]] ناوەند یاری دەکات لە خولی [[پرێمیەرلیگ]] بۆ یانەی وۆڵڤەرھاپتۆن و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی پورتوگال]]. نونێس کاروانی خۆی لە یانەی ئێریسییرێنس دەست پێکرد، پێش ئەوەی بچێتە یانەی ئیستۆریل. لە ماوەی ئەو کاتەی لەگەڵ یانەکە بوو، نونێس زۆربەی جار لە پێکھاتەی دووەمی یانەکە یاری دەکرد، پێش ئەوەی بگوازرێتەوە بۆ یانەی خولی نایابی پورتوگال سپۆرتینگ لە کانوونی دووەمی ٢٠١٩. لە وەرزی ٢٠٢٠–٢١، نونێس یارمەتی سپۆرتینگی دا بۆ بردنەوەی ھەردوو نازناوی ناوخۆیی خولی نایابی پۆرتوگال و جامی خول. لە بەرازیل لەدایکبووە و گەورە بووە تا تەمەنی ١٢ ساڵان، نونێس بڕیاریدا لە باتی وڵاتی لەدایکبوونی یاری بۆ [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی پورتوگال]] بکات، و لە ساڵی ٢٠٢١ یەکەمین یاری خۆی لە ئاستی نێودەوڵەتیی ئەنجامدا. == کاروانی یانە == === کاروانی سەرەتایی === لە [[ڕیۆ دێ ژانێرۆ|ڕیۆ دی جێنیرۆ]] لەدایکبووە، باوکی پورتوگالی و دایکی بەڕازیلییە، نونێس لە تەمەنی ١٢ ساڵیدا لەگەڵ دایکی و ھاوسەرەکەی کۆچیان کرد بۆ ئریسێرا لە شاری لیشبۆن (پورتوگال). ئەو دەستی بە یاری تۆپی پێ کرد لەگەڵ یانەی ناوخۆیی ئێریسییرێنس لە پلە شەشدا، ھەروەھا یارمەتی خێزانەکەی دا لە نانەواخانەکەیان بۆ ماوەیەکی کورت لەکاتێکدا یاری دەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Cassucci|یەکەم=Bruno|دوایین٢=Zarko|یەکەم٢=Raphael|ڕێکەوت=٢٧ی ئابی ٢٠٢١|سەردێڕ=Quem é Matheus Nunes, a novidade de Tite que estava na mira de Portugal e foi padeiro no início da carreira|trans-title=Who is Matheus Nunes, Tite's new face who was poised for Portugal and was a baker at the beginning of his career|ناونیشان=https://ge.globo.com/futebol/selecao-brasileira/noticia/na-mira-de-portugal-quem-e-matheus-nunes-foi-padeiro-e-atleta-no-inicio-da-carreira-em-lisboa.ghtml|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=[[Grupo Globo|Globo Esporte]]|زمان=pt}}</ref> نونێس یەکەمین یاری خۆی بۆ یانەی ئێریسییرێنس ئەنجامدا لە وەرزی ٢٠١٥–١٦، لە یەکێتیی تۆپی پێی لیشبۆن. لە یارییەکانی پێش دەستپێکردنی وەرز تاقیکردنەوەی ئەنجامدا لە ئۆریێنتاڵ، بەڵام بەھۆی پێکانێک لە قاچیدا گرێبەستەکەی واژوو نەکرد و دواتر گەڕایەوە بۆ یانەی یەکەمی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Esteves|یەکەم=Adérito|ڕێکەوت=٢ی شوباتی ٢٠٢١|سەردێڕ=De chumbado no Benfica a mina de ouro de Varandas: quem é Matheus Nunes?|trans-title=From not making the cut at Benfica to Varandas gold mine: who is Matheus Nunes?|ناونیشان=https://maisfutebol.iol.pt/perfil/historia/de-chumbado-no-benfica-a-mina-de-ouro-de-varandas-quem-e-matheus-nunes|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Mais Futebol|زمان=pt}}</ref> === ئیستۆریل === نونێس گرێبەستی لەگەڵ ئیستۆریل واژوو کرد لە ھاوینی ٢٠١٨. لە ١٤ی [[تشرینی یەکەم|تشرینی یەکەمدا]] یەکەمین یاری خۆی لە خولی پلە دووی پورتوگال (خولی پلە دووی پورتوگال) ئەنجامدا لە یارییەکدا کە ٢–٢ بەرامبەر بوون لەگەڵ ڤارزیم، بەشێوەی سەرەکی یاری کرد بەڵام ماوەیەکی کەم پێش کۆتایی نیوەی یەکەم تووشی پێکان بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/2--liga/varzim/detalhe/estoril-varzim-2-2-empate-caseiro-chegou-nos-descontos?ref=Pesquisa_Destaques|سەردێڕ=Estoril-Varzim, 2–2: Empate caseiro chegou nos descontos|trans-title=Estoril-Varzim, 2–2: Home draw arrived in injury time|ئیش=[[Record (newspaper)|Record]]|زمان=pt|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی نیسانی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210422025309/https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/2--liga/varzim/detalhe/estoril-varzim-2-2-empate-caseiro-chegou-nos-descontos?ref=Pesquisa_Destaques|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.record.pt/jogos-em-direto/live/72428|سەردێڕ=Estoril 2–2 Varzim|ئیش=Record|زمان=pt|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠٢١}}</ref> لە زۆربەی کاتەکانی یاریکردنیدا، لە پێکھاتەی دووەمدا (تیمی پاشەکەوت)یاری دەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Silva|یەکەم=Tiago|ڕێکەوت=٢٤ی ئایاری ٢٠٢٠|سەردێڕ=Olheiro BnR {{!}} Matheus Nunes|trans-title=BnR scout {{!}} Matheus Nunes|ناونیشان=https://bolanarede.pt/rubricas/olheirobnr/olheiro-bnr-matheus-nunes-2/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Bola Na Rede|زمان=pt}}</ref> === سپۆرتینگ === لە ٢٩ی [[کانوونی دووەم]]ی ٢٠١٩، نونێس گواسترایەوە بۆ یانەی ستۆپینگ لە خولی نایابی ھۆڵەندا بە گرێبەستێک بۆ ماوەی پێنج ساڵ و نیو بە ٥٠٠٬٠٠٠ یۆرۆ بۆ نیوەی مافە ئابوورییەکانی و دانانی ٤٥ ملیۆن [[یۆرۆ]] وەک بڕگەیەک بۆ ھەڵوەشاندنەوەی گرێبەستەکەی.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-nos/sporting/detalhe/matheus-nunes-ja-assinou|سەردێڕ=Matheus Nunes já assinou pelo Sporting|trans-title=Matheus Nunes has already signed for Sporting|ئیش=Record|زمان=pt|ڕێکەوت=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی نیسانی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210422182522/https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-nos/sporting/detalhe/matheus-nunes-ja-assinou|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی ئایاری ٢٠٢٠|سەردێڕ="Sporting pode exercer opção por Matheus Nunes até janeiro"|trans-title="Sporting may exercise option on Matheus Nunes until January"|ناونیشان=https://www.noticiasaominuto.com/desporto/1483319/sporting-pode-exercer-opcao-por-matheus-nunes-ate-janeiro|ڕێکەوتی سەردان=٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Notícias ao Minuto|زمان=pt}}</ref> ئاستەکانی بەرامبەر بۆ ئیستۆریل سپۆرتینگ لە قۆناغی کۆمەڵەکانی جامی خولدا لە وەرزی ٢٠١٨–١٩ لەلایەن تیمی سکاوت (دۆزەرەوەی یاریزان) تێبینی کرا و بڕیاریان دا گرێبەستی لەگەڵدا بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Amaral Santos|یەکەم=Francisco|سەردێڕ=Dos elogios de Pep ao reencontro especial. A 'explosão' de Matheus Nunes|trans-title=From praise from Pep to special meeting. The 'explosion' of Matheus Nunes|ناونیشان=https://www.noticiasaominuto.com/desporto/1935448/dos-elogios-de-pep-ao-reencontro-especial-a-exploso-de-matheus-nunes|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئازاری ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=Notícias ao Minuto|ڕێکەوت=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|زمان=Portuguese}}</ref> دوای یاریکردن بۆ تیمی خوار ٢٣ ساڵانی یانەکە، نونێس یەکەم بانگھێشتی بۆ پێکھاتەی یەکەم پێگەیشت لەلایەن ڕاھێنەر ڕوبێن ئامۆریم لە ٤ی [[حوزەیران]]ی ٢٠٢٠، وەک یەدەگ لە نیوەی دووەم ھاتە یاریگاوە لە یارییەکدا کە ٢–٢ بەرامبەربوون لەگەڵ ڤیتۆریا گیومارێس لە خولی نایابدا<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://observador.pt/liveblogs/v-guimaraes-sporting-a-segunda-estreia-de-amorim-com-duas-estreias-quaresma-e-matheus-sao-titulares/|سەردێڕ=Sporting esteve duas vezes em vantagem mas não foi além do empate em Guimarães (2–2) – como aconteceu|trans-title=Sporting were ahead twice but could only draw in Guimarães (2–2) – how it happened|ئیش=[[Observador]]|یەکەم=Bruno|دوایین=Roseiro|زمان=pt|ڕێکەوت=٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠٢١}}</ref> لە ٢٣ی تشرینی یەکەمدا، ڕازی بوو بە درێژکردنەوەی گرێبەستەکەی بۆ ساڵێکی تر، کە بڕی ھەڵوەشاندنەوەی گرێبەستەکەی بەرز کرایەوە لە ٣٤ ملیۆن یۆرۆوە بۆ ٦٠ ملیۆن [[یۆرۆ]]، لەگەڵ ئەوەی کە یانەکە بڕیاری دا ٤٥٠٬٠٠٠ یۆرۆ بدات بە ئیستۆریل بۆ نیوەکەی تری مافە ئابوورییەکانی.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Oficial: Matheus Nunes renova com o Sporting até 2025|trans-title=Official: Matheus Nunes renews with Sporting until 2025|ناونیشان=https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-bwin/sporting/detalhe/oficial-matheus-nunes-renova-com-o-sporting-ate-2025|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئازاری ٢٠٢٢|ئیش=Record|ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|زمان=Portuguese|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئازاری ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220325015451/https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-bwin/sporting/detalhe/oficial-matheus-nunes-renova-com-o-sporting-ate-2025|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Matheus Nunes é leão a 100%: notícia Record oficializada|trans-title=Matheus Nunes is 100% a Lion: Record news confirmed|ناونیشان=https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-bwin/sporting/detalhe/matheus-nunes-e-leao-a-100-noticia-record-oficializada|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئازاری ٢٠٢٢|ئیش=Record|ڕێکەوت=١٨ی شوباتی ٢٠٢١|زمان=Portuguese|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئازاری ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220325015454/https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-bwin/sporting/detalhe/matheus-nunes-e-leao-a-100-noticia-record-oficializada|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> نونێس یەکەم گۆڵی تۆمارکرد لە ئاستی یەکەمی خولی پورتوگال لە ٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١، کە لە یاریگای خۆیاندا ٢–٠ بردیانەوە بەرامبەر براگا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.dn.pt/desporto/sporting-sp-braga-feddal-e-nuno-santos-de-volta-nos-leoes-13189290.html|سەردێڕ=Sporting 2–0 Sp. Braga. Leão imbatível abate minhotos|trans-title=Sporting 2–0 Sp. Braga. Unstoppable Lion downs men from Minho|ئیش=[[Diário de Notícias]]|یەکەم=António Pedro|دوایین=Pereira|زمان=pt|ڕێکەوت=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠٢١}}</ref> دووەم گۆڵی لە ١ی شوباتی ساڵی دواتردا بوو، لە کاتی زیادکراودا بۆ یارمەتیدانی یانەکەی لە بردنەوەی ١–٠ دژی [[بەنفیکا]] لە دێربی دی لیسبۆندا، کە بە باشترین یاریزانی یارییەکە دیاریکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Ribeiro|یەکەم=Patrick|ڕێکەوت=١ی شوباتی ٢٠٢١|سەردێڕ=Matheus Nunes the hero in Sporting’s late smash-and-grab versus rivals Benfica|ناونیشان=https://portugoal.net/club-news/1949-matheus-nunes-the-hero-in-sporting-s-late-smash-and-grab-versus-rivals-benfica|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=PortuGOAL}}</ref> دوای ڕۆیشتنی خواو ماریۆ، جێگایەکی ھەمیشەیی لە پێکھاتەی یەکەمی سەرەکی بەدەستھێنا، و لە ١٥ی ئەیلوول، لە یەکەمین یاری خۆیدا لە [[خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا]]، ئەسیستی بۆ پاولینۆ کرد لە دۆڕاندنیان ٥–١ بەرامبەر یانەی [[یانەی تۆپی پێی ئایاکس ئامستردام|ئەیاکسی]] ھۆڵەندی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١|سەردێڕ=Sporting Lisbon 1–5 Ajax|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/58577414|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=[[BBC Sport]]}}</ref> دوای یارمەتیدانی سپۆرتینگ لە بەدەستھێنانی شەش بردنەوەی یەک لەدوای یەک لە خولدا، لەنێویاندا دێربی دی لیسبۆنا بەرامبەر بێنفیکا، کە تێیدا ئەسیست و گۆڵێکی تۆمار کرد لە بردنەوەیان ٣–١ لە دەرەوەی یاریگای خۆیان. نونێس بە یاریزانی ناوەندی مانگ دانرا بۆ مانگەکانی تشرینی یەکەم و تشرینی دووەم.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=Matheus Nunes vence prémio de melhor médio do mês|trans-title=Matheus Nunes wins best midfielder of the montha ward|ناونیشان=https://www.noticiasaominuto.com/desporto/1892237/matheus-nunes-vence-prmio-de-melhor-mdio-do-ms|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=Notícias ao Minuto|زمان=Portuguese}}</ref> لە ١٥ی شوباتی ٢٠٢٢، لە یاری یەکەمی قۆناغی ١٦ی خولی پاڵەوانانەکانی ئەورووپا، سەرەڕای دۆڕانی تیپەکەی ٥٠٩ بەرامبەر [[یانەی تۆپی پێی مانچستەر سیتی|مانچستەر سیتی،]] [[پێپ گواردیۆلا|پێپ گواردیۆلا،]] کە بە یاریکردنی نونێس سەرسام بوو، ستایشی کرد وەک «یەکێک لە باشترین یاریزانەکانی جیھان».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی شوباتی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Guardiola diz que “Matheus Nunes é um dos melhores do mundo” e que resultado com o Sporting “não espelha a diferença entre as equipas”|trans-title=Guardiola says that "Matheus Nunes is one of the world's best" and that the result against Sporting "does not reflect the difference between the teams|ناونیشان=https://expresso.pt/expresso/2022-02-16-guardiola-diz-que-matheus-nunes-e-um-dos-melhores-do-mundo-e-que-resultado-com-o-sporting-nao-espelha-a-diferenca-entre-as-equipas|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=[[Expresso (newspaper)|Expresso]]|زمان=Portuguese}}</ref> === وۆڵڤەرھاپتۆن واندەرس === لە ١٧ی ئابی ٢٠٢٢، نونێس گواسترایەوە بۆ خولی [[پرێمیەرلیگ]] و یانەی وۆڵڤەرھاپتۆن واندەرس بە گرێبەستێک بۆ ماوەی پێنج ساڵ و بەبڕی پارەی تۆمارکراو کە ٣٨ ملیۆن پاوەند بوو و بوو بە گرانترین گرێبەستی مێژووی وۆڵڤس.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Wolves complete record Nunes move|ناونیشان=https://www.wolves.co.uk/news/mens-first-team/20220817-wolves-complete-record-nunes-move/|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئابی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=Wolverhampton Wanderers FC|ڕێکەوت=١٧ی ئابی ٢٠٢٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی ئابی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Matheus Nunes: Wolves sign Portugal midfielder for club record £38m fee|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/62586975|وێبگە=BBC Sport}}</ref> نونێس دوای سێ ڕۆژ یەکەمین یاری خۆی بۆ یانەی وۆڵڤس ئەنجامدا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Record Signing Nunes Starts For Wolves|ناونیشان=https://arabicroulette.com/%D8%A7%D9%88%D9%86-%D9%84%D8%A7%D9%8A%D9%86-%D8%B1%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%AA/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|وێبگە=Arabic Roulette|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئابی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220825151829/https://arabicroulette.com/%D8%A7%D9%88%D9%86-%D9%84%D8%A7%D9%8A%D9%86-%D8%B1%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%AA/}}</ref> وەک یاریزانێکی پێکھاتەی سەرەکی لە دۆڕاندنی ١–٠ بەرامبەر [[یانەی تۆپی پێی تۆتنھام ھۆتسپێر|تۆتنھام ھۆتسێەر]] لە یاریگای تۆتنھام ھۆتسپێر لە خولی نایابی ئینگلیزی لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٢.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Tottenham Hotspur 1–0 Wolverhampton Wanderers: Kane's 250th Tottenham goal takes them top|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/62529371|ئیش=[[BBC Sport]]|دوایین=Sutcliffe|یەکەم=Steve|ڕێکەوت=٢٠ی ئابی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠٢٢}}</ref> == کاروانی نێودەوڵەتی == لە ٨ی ئابی ٢٠٢١، دوای ئەوەی بۆ ماوەی دە ساڵ لە وڵاتەکە ژیاوە، نونێس پاسپۆرتی پورتوگالی وەرگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-bwin/sporting/detalhe/matheus-nunes-disponivel-para-representar-portugal-uma-decada-para-o-sonho|سەردێڕ=Matheus Nunes disponível para representar Portugal: uma década para o sonho|trans-title=Matheus Nunes available to play for Portugal: a decade for the dream|ئیش=Record|یەکەم=João|دوایین=Soares Ribeiro|یەکەم٢=Ricardo|دوایین٢=Granada|زمان=pt|ڕێکەوت=٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221127171210/https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-bwin/sporting/detalhe/matheus-nunes-disponivel-para-representar-portugal-uma-decada-para-o-sonho|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە کۆتایی ئەو مانگەدا، لە ٢٣ھەمین ساڵیادی لەدایکبوونیدا، لەلایەن ڕاھێنەری [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل]] تیتییەوە بانگھێشت کرا وەک یەکێک لەو نۆ جێگرەوەی یاریزانانی نیشتەجێی شانشینی یەکگرتوو (بەریتانیا)، بۆ سێ یاری پاڵاوتنەکانی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|جامی جیھانی فیفا ٢٠٢٢]] دژی چیلی، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرژەنتین|ئەرجەنتین]] و پیرۆ؛ ئەو بانگھێشتەکەی ڕەتکردەوە، چونکە دەبوو کەرەنتین بکرێت لە کاتی گەڕانەوەی بەھۆی ئەنجام نەدانی ڤاکسینی کۆڤید-١٩.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی ئابی ٢٠٢١|سەردێڕ=Seleção brasileira convoca nove jogadores para a data FIFA de setembro|trans-title=Brazil national team call up nine players for FIFA schedules in September|ناونیشان=https://www.cbf.com.br/selecao-brasileira/noticias/selecao-masculina/selecao-brasileira-convoca-nove-jogadores-para-a-data-fifa-de-setembro|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=[[Brazilian Football Confederation]]|زمان=pt}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Seleção brasileira: Tite revela conversa com Matheus Nunes e diz por que jogador não se apresentou|ناونیشان=https://www.espn.com.br/futebol/artigo/_/id/9141561/selecao-brasileira-tite-revela-conversa-com-matheus-nunes-e-diz-por-que-jogador-nao-se-apresentou|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئازاری ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=[[ESPN Brasil]]|ڕێکەوت=١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|زمان=Portuguese}}</ref> لە کۆتاییدا، نونێس بڕیاری دا نوێنەرایەتی وڵاتی لەدایکبوونی نەکات، دوای ئەوەی لەلایەن ڕاھێنەری [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی پورتوگال|ھەڵبژاردەی تۆپی پێی]] [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی پورتوگال|پورتوگال]]ەوە پەیوەندی پێوە کرا، کە قەناعەتی پێ کرد نوێنەرایەتی پورتوگال بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی ئابی ٢٠٢١|سەردێڕ=Matheus Nunes decide não se apresentar à seleção brasileira|trans-title=Matheus Nunes decides against reporting to the Brazilian national team|ناونیشان=https://tntsports.com.br/futebolbrasileiro/Matheus-Nunes-decide-nao-se-apresentar-a-selecao-brasileira-20210827-0027.html|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=[[TNT Sports (Argentina)|TNT Sports]]|زمان=pt|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|archive-url=https://web.archive.org/web/20230920111639/https://tntsports.com.br/futebolbrasileiro/Matheus-Nunes-decide-nao-se-apresentar-a-selecao-brasileira-20210827-0027.html|url-status=dead}}</ref> نونێس لە ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢١ لەلایەن سانتۆسەوە بانگھێشت کرا بۆ یاری پاڵاوتنی جامی جیھانی بەرامبەر لۆکسمبۆرگ و یاری دۆستانە لەگەڵ [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی قەتەر|قەتەر]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Gouveia|یەکەم=Ricardo|ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢١|سەردێڕ=Seleção: a lista de convocados de Fernando Santos|trans-title=National team: Fernando Santos' squad selection|ناونیشان=https://maisfutebol.iol.pt/portugal/selecao-nacional/selecao-a-lista-de-convocados-de-fernando-santos|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Mais Futebol|زمان=pt}}</ref> لە ٩ی تشرینی یەکەمدا یەکەم یاریی خۆی ئەنجامدا، کە بە شێوەی سەرەکی یاری کرد لە بردنەوەی ٣–٠ لە یاری دۆستانەی بەرامبەر قەتەر لە ئەلگارڤێ (پورتوگال).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=Portugal 3–0 Qatar – Diogo Costa, Matheus Nunes & Rafael Leão make their Seleção debuts|ناونیشان=https://portugoal.net/selecao/2287-portugal-3-0-qatar-matheus-nunes-rafael-leao-make-their-selecao-debuts|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=PortuGOAL}}</ref> یەکەم گۆڵی نێودەوڵەتی تۆمارکرد لە ٢٢ی ئازاری دواتردا لە بردنەوەی ٣–١ لە یاریگای خۆیان بەرامبەر [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی تورکیا|تورکیادا]] لە کۆتایییەکانی پاڵاوتن.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Otavio, Jota, Nunes and a penalty miss send Portugal through|ناونیشان=https://www.marca.com/en/world-cup/2022/03/24/623ce7ffe2704e42bb8b4601.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئازاری ٢٠٢٢|ئیش=[[Marca (newspaper)|Marca]]|ڕێکەوت=٢٤ی ئازاری ٢٠٢٢}}</ref> == شێوازی یاریکردن == نونێس بەگشتی لە دوو ناوەندەکەی یاریگا لە پێکھاتەی ٣-٤-٣ دا یاری دەکات، وەک یاریزانی ژمارە ٨ کاردەکات بۆ ھێرش بردن و بەشداریکردن تێیدا و ھەروەھا مەودایەکی باشی ھەیە بۆ پاس دان، چونکە دەتوانێت جۆرە جیاوازەکانی پاس ئەنجام بدات ئەگەر ھەوڵی گۆڕینی یارییەکە بدات یان ھەوڵبدات ھێڵەکان بشکێنێت بە پاسدان لە ناو ھێڵەکاندا یان پاسدان کە تیمی بەرامبەر دابەش دەکات، کە تەواو کاریگەری ھەیە، ھەروەھا توانای ھێشتنەوەی تۆپی ھەیە و ڕاکردنی پێشکەوتوو ئەنجام دەدات، بە بەکارھێنانی تێکەڵەیەک لە خێرایی و ھێز بۆ ئەنجامدانی ئەم ڕاکردنانە، لەکاتێکدا تەکنیکی باش لەسەر تۆپەکە نیشان دەدات. ھەروەھا نونێس پێشبینییەکی باشی ھەیە و خوێندنەوەی یارییەکە دەکات، کە ڕێگە دەدات بە ئەنجامدانی تۆپ لێسەندن و بەرەنگاری کاریگەر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Matheus Nunes 2021/22: The Portuguese midfielder impressing in the Primeira Liga – Scout Report|ناونیشان=https://totalfootballanalysis.com/competitions/primeira-liga/primeira-liga-2021-22-matheus-nunes-scout-report-tactical-analysis-analysis}}</ref> == ئاماری کاروانی وەرزشی == === یانە === {{Updated|٢٣ ئابی ٢٠٢٢}}<ref>{{ForaDeJogo|199808270004}}</ref><ref>{{Soccerway|matheus-luiz-nunes/564554}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+دەرکەوتنی یانەکان و گۆڵەکان لەلایەن یانەکان، وەرزەکان و پێشبڕکێکان ! rowspan="2" |یانە ! rowspan="2" |وەرز ! colspan="3" |لیگا ! colspan="2" |جامی نیشتیمانی ! colspan="2" |جامی لیگا ! colspan="2" |کیشوەرەکان ! colspan="2" |ئەوانی تر ! colspan="2" |کۆی گشتی |- !دابەشکردن !یارییەکان !گۆڵەکان !یارییەکان !گۆڵەکان !یارییەکان !گۆڵەکان !یارییەکان !گۆڵەکان !یارییەکان !گۆڵەکان !یارییەکان !گۆڵەکان |- | rowspan="3" |ئێریسییرێنس |٢٠١٥–١٦ | rowspan="2" |یەکێتی تۆپی پێی لیشبۆن |٨ |١ | colspan="2" | - | colspan="2" | - | colspan="2" | - | colspan="2" | - |٨ |١ |- |٢٠١٦–١٧ |٥ |١ | colspan="2" | - | colspan="2" | - | colspan="2" | - | colspan="2" | - |٥ |١ |- ! colspan="2" |کۆی گشتی !١٣ !٢ ! colspan="2" |- ! colspan="2" |- ! colspan="2" |- ! colspan="2" |- !١٣ !٢ |- |ئیستۆریل |٢٠١٨–١٩ |خولی پلە دووی پورتوگال |٦ |٠ |٠ |٠ |٢ |٠ | colspan="2" | - | colspan="2" | - |٨ |٠ |- | rowspan="5" |سپۆرتینگ |٢٠١٩–٢٠ | rowspan="4" |خولی نایابی پورتوگال |١٠ |٠ |٠ |٠ |٠ |٠ | colspan="2" | - | colspan="2" | - |١٠ |٠ |- |٢٠٢٠–٢١ |٣١ |٣ |٣ |٠ |٣ |٠ |٢ |٠ | colspan="2" | - |٣٩ |٣ |- |٢٠٢١–٢٢ |٣٣ |٣ |٦ |١ |٤ |٠ |٦ |٠ |١ |٠ |٥٠ |٤ |- |٢٠٢٢–٢٣ |٢ |١ |٠ |٠ |٠ |٠ |٠ |٠ | colspan="2" | - |٢ |١ |- ! colspan="2" |کۆی گشتی !٧٦ !٧ !٩ !١ !٧ !٠ !٨ !٠ !١ !٠ !١٠١ !٨ |- |وۆڵڤەرھاپتۆن واندەرس |٢٠٢٢–٢٣ |[[پرێمیەرلیگ]] |١ |٠ |٠ |٠ |١ |٠ | colspan="2" | - | colspan="2" | - |٢ |٠ |- ! colspan="3" |تەواوی کاروانی وەرزشی !٩٦ !٩ !٩ !١ !١٠ !٠ !٨ !٠ !١ !٠ !١٢٤ !١٠ |} <references group="lower-alpha" responsive="1"/> === نێودەوڵەتی === {{Updated|match played 12 June 2022}}<ref name="EU">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://eu-football.info/_player.php?id=31715|سەردێڕ=Matheus Nunes|وێبگە=EU-Football.info|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٢}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+دەرکەوتنی و گۆڵەکانی تیمی نیشتیمانی و ساڵ !تیمی نیشتیمانی !ساڵ !یارییەکان !گۆڵەکان |- | rowspan="2" |[[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی پورتوگال|پورتوگال]] |٢٠٢١ |٣ |٠ |- |٢٠٢٢ |٥ |١ |- ! colspan="2" |کۆی گشتی !٨ !١ |} == خەڵاتەکان == '''سپۆرتینگ''' * خولی نایابی پورتوگال: ٢٠٢٠–٢١<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Kundert|یەکەم=Tom|ڕێکەوت=١٩ی ئایاری ٢٠٢١|سەردێڕ=Eye Witness (Portugal): Amorim’s Sporting miracle|ناونیشان=https://www.worldsoccer.com/best-of-ws/eye-witness-portugal-amorims-sporting-miracle-412245|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئایاری ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=[[World Soccer (magazine)|World Soccer]]}}</ref> * جامی خول: ٢٠٢٠–٢١، ٢٠٢١–٢٢<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Ribeiro|یەکەم=Patrick|ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=Sporting battle their way to League Cup glory with victory over Braga|ناونیشان=https://portugoal.net/club-news/1933-sporting-battle-their-way-to-cup-victory-over-braga|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=PortuGOAL}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Ribeiro|یەکەم=Patrick|ڕێکەوت=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Sporting defend their Taça da Liga title in second-half turnaround versus Benfica|ناونیشان=https://portugoal.net/club-news/2426-sporting-defend-their-taca-da-liga-title-in-second-half-turnaround-versus-benfica|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=PortuGOAL}}</ref> * جامی سوپەر: ٢٠٢١<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Sporting CP win Supertaça with victory over SC Braga|ناونیشان=https://www.sporting.pt/en/news/football/main-team/2021-07-31/sporting-cp-win-supertaca-victory-over-sc-braga|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Sporting CP}}</ref> '''تاکەکەسی''' * یاریزانی ناوەندی مانگ: تشرینی یەکەم/ تشرینی دووەمی ٢٠٢١<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=Liga: Matheus Nunes eleito o melhor médio de outubro e novembro|trans-title=League: Matheus Nunes voted best midfielder for October and November|ناونیشان=https://maisfutebol.iol.pt/sporting/benfica/liga-matheus-nunes-eleito-o-melhor-medio-de-outubro-e-novembro|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Mais Futebol|زمان=pt}}</ref> * پێکھاتەی ساڵی خول: ٢٠٢١–٢٢<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Liga Nos Team of the season|ناونیشان=https://www.abola.pt/nnh/2022-06-28/liga-taremi-fecha-onze-do-ano-da-liga-os-eleitos-por-treinadores-e-capitaes-fot/947237|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=[[A Bola]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220629223413/https://www.abola.pt/nnh/2022-06-28/liga-taremi-fecha-onze-do-ano-da-liga-os-eleitos-por-treinadores-e-capitaes-fot/947237|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|وەرزش|تۆپی پێ|بەڕازیل|پورتوگال}} {{پۆلی کۆمنز|Matheus Nunes}} [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئینگلستان]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە پورتوگال]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی بەڕازیلی]] [[پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی بەڕازیلی]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٨]] [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی مانچستەر سیتی]] [[پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ]] [[پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٤]] msyyfv2phpuymjmo31mmwdgsvjoqnd3 0 218367 1580158 1579986 2026-05-02T12:07:18Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1580158 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = [[سەید]]{{ھن}} | name = موجتەبا خامنەیی | native_name = مجتبی خامنەای | native_name_lang = | image = Mojtaba Khamenei 2019.jpg | image_size = | caption = موجتەبا خامنەیی لە ٢٠١٩ | order1 = سێیەمین | office1 = ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران | president1 = [[مەسعوود پزیشکیان]] | term_start1 = ٨ی ئازاری ٢٠٢٦ | term_end1 = | predecessor1 = [[عەلی خامنەیی]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Reals|یەکەم=Tucker|ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Iran names three men for interim Leadership Council to pick next supreme leader|ناونیشان=https://www.cbsnews.com/live-updates/us-iran-war-israel-supreme-leader-khamenei-funeral-day-2/|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=CBS News|زمان=en-US|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260301140937/https://www.cbsnews.com/live-updates/us-iran-war-israel-supreme-leader-khamenei-funeral-day-2/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> | order2 = فەرماندەی | office2 = بەسیج | term_start2 = ٨ی تەممووزی ٢٠٠٩ | term_end2 = ٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ | predecessor2 = [[محەممەدڕەزا نەقدی]] | successor2 = محەممەدڕەزا نەقدی | birth_name = موجتەبا حوسێنی خامنەیی | birth_date = {{birth date and age|df=yes|١٩٦٩|٩|٨}} | birth_place = [[مەشھەد]]، [[پارێزگای خۆراسان]]، [[ئێرانی پەھلەوی|شانشینی ئێران]] | death_date = | death_place = | death_cause = | resting_place = | resting_place_coordinates = | known_for = | education = [[ناوچەی زانستیی قوم|ناوچەی زانستیی ئیسلامیی قوم]] | employer = | occupation = | title = | salary = | networth = | term = | predecessor = | successor = | party = | spouse = {{marriage|زەھرا حەدادعادڵ|٢٠٠٤}} | children = ٣ | parents = {{ubl|[[عەلی خامنەیی]] (باوک) | [[خوجەستە باقرزادە]] (دایک)}} | relatives = | allegiance = ئێران | branch = [[بەسیج]] | serviceyears = ١٩٨٧–٢٠١٠ | rank = [[ئەفسەری فەرماندە]] | unit = | battles = [[شەڕی ئێران و عێراق]]{{ھن}}[[خۆپیشاندانەکانی ھەڵبژاردنی سەرۆککۆماری ئێران (٢٠٠٩–٢٠١٠)|جووڵانەوەی سەوز]] | mawards = | module = {{Infobox religious biography | title = [[ئایەتوڵڵا]] | embed = yes | religion = [[ئیسلامی شیعە]] | denomination = [[شیعەی دوازدە ئیمام|دوازدە ئیمامی]] | jurisprudence = [[ئوسوولی]] | main_interests = | notable_ideas = | notable_works = | alma_mater = [[ناوچەی زانستیی قوم]] | teacher = {{ubl|[[عەلی خامنەیی]] | [[مەحموود ھاشمی شاھروودی]] | [[محەممەدتەقی مەسباح یەزدی]] | [[لووتفوڵڵا سافی گوڵپایەگانی]] | [[محەممەدباقر خەرازی]]}} | students = | influences = | influenced = }} }} '''سەید موجتەبا حوسێنی خامنە''' ({{بە فارسی|سید مجتبی حسینی خامنه‌ای}}؛ لەدایکبووی ٨ی ئەیلوولی ١٩٦٩) ناسراو بە '''سەید موجتەبا خامنەیی''' سیاسەتوانێکی ئێرانی و سێیەمین [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران]]ە کە لە ٨ی ئازاری ٢٠٢٦دا دەستی بەکار کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=۸ی ئازاری ۲۰۲٦ |سەردێڕ=مجلس خبرگان مجتبی خامنه‌ای را به عنوان رهبر انتخاب کرد |ناونیشان=https://parsi.euronews.com/2026/03/08/assembly-of-experts-appoints-mojtaba-khamenei-as-new-leader-iran-2026 |ڕێکەوتی سەردان=۸ی ئازاری ۲۰۲٦ |وێبگە=euronews |زمان=fa}}</ref> ئەو کوڕی [[عەلی خامنەیی]]، ڕێبەری پێشووی ئێرانە و دوای [[کوشتنی عەلی خامنەیی|کوژرانی باوکی]] لە یەکەم ڕۆژی [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران]]دا، بووە ڕێبەر. خامنەیی لە ساڵی ١٩٨٧ ھەتا ١٩٨٨ لە [[شەڕی ئێران و عێراق]]دا خزمەتی کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Mojtaba Khamenei and Mahdi Hashemi |ناونیشان=http://www.tabnak.ir/fa/pages/?cid=1033 |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئابی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090905201044/http://www.tabnak.ir/fa/pages/?cid=1033 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئەیلوولی ٢٠٠٩ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەروەھا دەگوترێت بەڕێوەبردنی میلیشیاکانی [[بەسیج]]ی گرتووەتە دەست بۆ سەرکوتکردنی [[خۆپیشاندانەکانی ھەڵبژاردنی سەرۆککۆماری ئێران (٢٠٠٩–٢٠١٠)|خۆپیشاندانەکانی دوای ئەنجامی ھەڵبژاردنی ساڵی ٢٠٠٩]].<ref name="Borger">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Borger |یەکەم=Julian |سەردێڕ=Khamenei's son takes control of Iran's anti-protest militia |newspaper=The Guardian |ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠٠٩|ڕێکەوت=٨ی تەممووزی ٢٠٠٩|ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2009/jul/08/khamenei-son-controls-iran-militia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130907001755/http://www.theguardian.com/world/2009/jul/08/khamenei-son-controls-iran-militia |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=sahimi2089>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Sahimi |یەکەم=Mohammad |سەردێڕ=Nepotism & the Larijani Dynasty |ناونیشان=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html |ڕێکەوتی سەردان=١١ی شوباتی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=PBS |ڕێکەوت=٢٠ی ئابی ٢٠٠٩|شوێن=Los Angeles |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190501030945/https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەو پێشتر لەلایەن سەرچاوە ئەورووپییەکانەوە بە یەکێک لە [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران#جێنشینە ئەگەرییەکان|پاڵێوراوانی ئەگەری]] بۆ جێگرەوەی عەلی خامنەیی باوکی دادەنرا، کە نزیکەی ٣٧ ساڵ دەسەڵاتداری بەسەر [[ئێران]]دا کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://articles.latimes.com/2009/jun/25/world/fg-iran-khamenei-son25 |سەردێڕ=Iran supreme leader's son seen as power broker with big ambitions |یەکەم=Jeffrey |دوایین=Fleishman |ڕێکەوت=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٩|ئیش=Los Angeles Times |ڕێکەوتی سەردان=٢ی شوباتی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161108024331/http://articles.latimes.com/2009/jun/25/world/fg-iran-khamenei-son25 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Staff |سەردێڕ=IRAN: EXPAT SOURCE'S INFORMATION AND VIEWS ON MOJTABA KHAMENEI, AND THIS SOURCE'S PITCH FOR USG FUNDS |ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/news/wikileaks-files/london-wikileaks/8304719/IRAN-EXPAT-SOURCES-INFORMATION-AND-VIEWS-ON-MOJTABA-KHAMENEI-AND-THIS-SOURCES-PITCH-FOR-USG-FUNDS.html |ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ئیش=The Telegraph |agency=WikiLeaks |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180622222036/https://www.telegraph.co.uk/news/wikileaks-files/london-wikileaks/8304719/IRAN-EXPAT-SOURCES-INFORMATION-AND-VIEWS-ON-MOJTABA-KHAMENEI-AND-THIS-SOURCES-PITCH-FOR-USG-FUNDS.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="guardian_20090622">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2009/jun/22/mojtaba-khamenei-iran-protest |سەردێڕ=Mojtaba Khamenei: gatekeeper to Iran's supreme leader |ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٠٩|نووسەر=Julian Borger |newspaper=The Guardian |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئەیلوولی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130906195533/http://www.theguardian.com/world/2009/jun/22/mojtaba-khamenei-iran-protest |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == ژیانی سەرەتایی و خوێندن == موجتەبا لە ساڵی ١٩٦٩ لە [[مەشھەد]] لەدایکبووە و دووەم کوڕی [[عەلی خامنەیی]]، ڕێبەری باڵای پێشووی ئێرانە. حەوت ساڵی تەمەنی منداڵی لە شارەکانی [[سەردەشت]] و [[مەھاباد]] لە باکووری ڕۆژاوای [[ئێران]] بەسەر بردووە، کە خوێندنی سەرەتایی لەوێ وەرگرتووە. دوای دەرچوون لە ئامادەیی، دەستی کرد بە خوێندنی [[خواناسی|ئیلاھیات]]ی ئیسلامی. مامۆستا سەرەتایییەکانی بریتی بوون لە باوکی خۆی و ئایەتوڵڵا مەحموود ھاشمی شەھرودی.<ref>https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/07/the-man-in-the-shadow-mojtaba-khamenei.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20140416184302/http://www.metransparent.com/IMG/pdf/mehdi_khalaji_supreme_succession.pdf</ref><ref>https://www.ndtv.com/world-news/who-is-mojtaba-khamenei-the-second-son-of-irans-supreme-leader-7046798</ref> لە ماوەی [[شەڕی ئێران و عێراق]]دا، دەوترێت موجتەبا لە کەتیبەی حەبیب خزمەتی کردووە، شانبەشانی زۆرێک لەوانەی کە دواتر گەیشتنە پۆستە بەھێزەکان لە دامەزراوە ئەمنی و ھەواڵگرییەکانی ئێراندا، لەنێویاندا پلە باڵاکانی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سوپای پاسداران]]. بەشێوەیەکی بەرفراوان باوەڕ وایە کە ئەم پەیوەندییە سەرەتاییانە ئاسانکارییان کردووە بۆ پەیوەندییە بەھێز و بەردەوامەکانی لەناو دامەزراوەی ئەمنیی کۆماری ئیسلامیدا، و ڕێگەیان پێ داوە کە ئەنجامی ھەڵبژاردنەکان دیاری بکات و سەرکوتکردنی خۆپیشاندانەکان دژی سیاسەتی ڕژێم ڕێک بخات.<ref>https://web.archive.org/web/20260306121835/https://www.bbc.com/arabic/articles/cwykk66k735o</ref> لە ساڵی ١٩٩٩، درێژەی بە خوێندنەکەی دا لە [[قوم]] بۆ ئەوەی ببێتە پیاوی ئایینی. محەممەد تەقی میسباح یەزدی، ئایەتوڵڵا لووتفوڵڵا سافی گوڵپایگانی و محەممەد باقر خەرازی مامۆستای بوون لەوێ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202603032731 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٥ی ئازاری ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئازاری ٢٠٢٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260305065707/https://www.iranintl.com/en/202603032731 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بەپێی ڕۆژنامەی «[[گاردیان]]» و ڕۆژنامەی «[[لیبێراسیۆن]]»ی فەڕەنسی، لەنێو سەرچاوەکانی دیکەدا، باوەڕێکی بەرفراوان ھەیە کە موجتەبا خامنەیی کۆنترۆڵی سەروەت و سامانێکی دارایی گەورە دەکات. ئەم تۆمەتە لەلایەن «کۆمەڵەی ھێزەکانی ھێڵی ئیمام»ەوە ڕەتکرایەوە، کە گرووپێکی سیاسیی ئێرانییە بە سەرۆکایەتیی مامی، [[ھادی خامنەیی]].<ref>https://english.alarabiya.net/articles/2012%2F01%2F15%2F188461</ref> == ژیانی تایبەتی == موجتەبا لە حەوزەی قوم وانەی ئیلاھیات دەڵێتەوە. موجتەبا خامنەیی لە ساڵی ٢٠٠٤ لەگەڵ زەھرا حەداد عادل ھاوسەرگیری کرد. یەکەم منداڵیان لە ساڵی ٢٠٠٧ لەدایکبوو. بەپێی حکوومەتی ئێران لە ساڵی ٢٠٢٦، کوڕێک، ھاوسەرەکەی، باوکی و دایکی لە ھێرشەکانی [[ئەمریکا]] و [[ئیسرائیل]]دا کوژراون. == مشتومڕەکان == === پشتیوانی بۆ ئەحمەدی نەژاد === خامنەیی پەیوەندی بە [[مەحموود ئەحمەدینەژاد]]، سەرۆککۆماری ئێرانەوە ھەبوو، و لە ھەڵبژاردنە مشتومڕاوییەکانی سەرۆکایەتیی ٢٠٠٥ و ٢٠٠٩دا پشتیوانی لە ئەحمەدی نەژاد کرد. ڕۆژنامەنووسان ڕایان گەیاند کە ڕەنگە ئەو «ڕۆڵێکی پێشەنگی گێڕابێت لە ڕێکخستنی» سەرکەوتنی ئەحمەدینەژاد لە ھەڵبژاردنی ٢٠٠٩دا. پێشبینی دەکرا خامنەیی «کەسایەتییەکی سەرەکی بێت لە ڕێکخستنی سەرکوتکردنی خۆپیشاندەرانی دژە حکوومەت» لە حوزەیرانی ٢٠٠٩دا. باوەڕ وابوو کە ئەو ڕاستەوخۆ بەرپرسیار بووە لە ھێزی نیمچە سەربازیی [[بەسیج]]، سەرەڕای شاردنەوەی ناوی لە ڕۆژنامەکانی ڕژێمدا. لە نامەیەکی کراوەدا، مەھدی کەڕووبی، کاندیدی چاکسازیخواز لە ھەڵبژاردنی ٢٠٠٩دا، موجتەبا خامنەیی تۆمەتبار کرد بە پیلانگێڕی بۆ ساختەکردنی ھەڵبژاردن لە بەرژەوەندی ئەحمەدینەژاد، و ئاماژەی بە دەستێوەردانی نایاسایی «تۆڕێک» کرد. مەحموود ئەحمەدینەژاد دواتر موجتەبا خامنەیی تۆمەتبار کرد بە ئیختیلاس (دزین) لە گەنجینەی دەوڵەت. === سەروەت و تۆڕی وەکراوی خانووبەرە لە دەرەوەی وڵات === بەشێوەیەکی بەرفراوان باوەڕ وایە کە موجتەبا خامنەیی کۆنترۆڵی سەروەت و سامانێکی دارایی بەرچاو دەکات لە بانکەکانی وەک بانکی ئایەندە. لێکۆڵینەوەیەکی یەک ساڵەی «بلومبێرگ»، بە پشتبەستن بە ھەڵسەنگاندنی ئەو کەسانەی ئاگاداری بابەتەکەن، لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٦دا ڕای گەیاند کە خامنەیی بەستراوەتەوە بە تۆڕێکی دارایی دەرەکی (ئۆفشۆر) کە بۆ ھەڵگرتن و گواستنەوەی سەروەت و سامان بۆ دەرەوەی ئێران بەکاردەھێنرێت. موڵک و ماڵە ڕاپۆرتکراوەکان بریتین لە خانووبەرەی بەنرخ لە لەندەن و دوبەی، ھەروەھا بەرژەوەندییە پەیوەندیدارەکان بە کەشتیوانی، پەیوەندییە بانکییەکان و کەرتی میوانداری لە [[ئەورووپا]]. بەپێی لێکۆڵینەوەکە، سەروەت و سامانەکە بەگشتی بە ناوی خامنەیییەوە نەبووە، بەڵکو لە ڕێگەی نێوەندگیر و قەوارە کۆمپانیاکانەوە لە چەندین دەسەڵاتی دادوەری جیاوازدا پێکھێنراوە. ھەندێک لەم سەروەت و سامانانە لەو کاتەوە فرۆشراون یان دووبارە ڕێکخراونەتەوە بەھۆی زیادبوونی چاودێرییەکانەوە. «بلومبێرگ» عەلی ئەنساری، بازرگانێکی ئێرانی سزادراو لەلایەن [[شانشینی یەکگرتوو]]ەوە، وەک ئاسانکارێکی سەرەکی لەم تۆڕەدا دەستنیشان کرد. تۆمارەکانی موڵک و فایلەکانی کۆمپانیاکان دەوترێت ئەنساری و کۆمپانیا پەیوەندیدارەکان دەبەستنەوە بە چەندین موڵک لە لەندەن، لەنێویاندا شوێنی نیشتەجێبوون لە شەقامی «زە بیشۆپس»، و بە خاوەندارێتی ھۆتێل و قەوارەکانی بەڕێوەبردن لە ئەڵمانیا و وڵاتانی دیکە. ئەنساری ھەرچەشنە پەیوەندییەکی دارایی یان کەسیی لەگەڵ موجتەبا خامنەیی ڕەتکردووەتەوە و ڕای گەیاندووە کە بەنیازە تەحەدای سزاکانی بەریتانیا بکات. لێکۆڵینەوەکان زیاتر بانگەشەی ئەوەیان کردووە کە ئەو پارانەی پەیوەستن بەم تۆڕەوە، بەشێکی زۆریان لە داھاتی نەوتی ئێرانەوە سەرچاوەیان گرتووە و لە ڕێگەی دامەزراوە دارایییەکانەوە لە چەندین دەسەڵاتی دادوەریدا ئاڕاستە کراون، سەرەڕای سزاکانی نێودەوڵەتی کە لە ساڵی ٢٠١٩دا بەسەر موجتەبا خامنەییدا سەپێندراون. لە ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦، لە کاتی [[ناڕەزایەتییەکانی ئێران ٢٠٢٥–٢٠٢٦|خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٥–٢٠٢٦ی ئێران]]دا، سکۆت بێسێنت، وەزیری گەنجینەی ئەمریکا ڕای گەیاند کە «ملیۆنان و دەیان ملیۆن» دۆلار لەلایەن سەرکردەکانی ئێرانەوە بۆ دامەزراوە دارایییەکانی جیھان حەواڵە کراوە، و کەناڵی ١٤ی ئیسرائیل بڵاوی کردەوە کە ١٫٥ ملیار دۆلار بە دراوی [[کریپتۆ]] (دراوی دیجیتاڵی) ڕەوانەی ھەژمارێک لە [[دوبەی]] کراوە بە تێوەگلانی خامنەیی (کە تەنھا خۆی نزیکەی ٣٢٨ ملیۆن دۆلاری ناردووە). === سزاکان === لە ساڵی ٢٠١٩، موجتەبا خامنەیی خرایە ژێر سزاکانی ئەمریکا بەھۆی ئەوەی لە جیاتی ڕێبەری باڵا کاری دەکرد بەبێ ئەوەی ھەرگیز بۆ ھیچ پۆستێکی فەرمی ھەڵبژێردرێت یان دەستنیشان بکرێت، و بەھۆی کارکردنی نزیک لەگەڵ فەرماندەی [[فەیلەقی قودس]]، کە بەرپرسە لە «ئۆپەراسیۆنە نھێنییەکان لەوانە ھاوکاریی کوشندە، ھەواڵگری، دارایی و مەشقپێکردن» بۆ [[تاڵیبان]]، [[حیزبوڵڵا]]، [[حەماس]]، [[جیھادی ئیسلامیی فەلەستین]]، [[حەشدی شەعبی]] [[عێراق]] و ئەوانی دیکە؛ ھەروەھا بەھۆی پەرەپێدانی پەیوەندییە نزیکەکانی لەگەڵ گرووپی نیمچە سەربازیی [[بەسیج]] و برەودان بە «تەمای ناسەقامگیرکردنی ناوچەکە و ئامانجە سەرکوتکەرە ناوخۆیییەکانی باوکی.» === کاندیدبوون بۆ ڕێبەریی باڵا === چەندین شرۆڤەکار موجتەبایان وەک جێگرەوەیەکی ئەگەری بۆ باوکی دادەنا. ئەمە لەلایەن ھەندێکەوە وەک کێشەیەک سەیر دەکرا، چونکە ڕێبەری باڵا دەبێت لەلایەن ئەنجومەنی شارەزایانەوە ([[مەجلیسی خوبرەگان]]) لەنێو زانایانی باڵای ئیسلامی شیعەدا ھەڵبژێردرێت، بەڵام ئاماژە بەوە کراوە کە یەکەم ڕێبەری باڵا، ڕووحوڵڵا خومەینی، کاریگەرییەکی بەھێزی ھەبووە لە بەرژەوەندی ھەڵبژاردنی باوکی خامنەیی، و ڕاپۆرتە پشتڕاستنەکراوەکان باس لەوە دەکەن کە [[عەلی خامنەیی]] دژی کاندیدکردنی کوڕەکەی بووە وەک جێگرەوە. ڕۆژنامەی «[[لۆس ئانجلەس تایمز]]» لە ساڵی ٢٠٠٩دا بڵاوی کردەوە کە ڕەنگە پێگەی ئایینی و سیاسیی موجتەبا بەو ئاستە نەبووبێت کە عەلی خامنەیی لە کۆتاییدا کوڕەکەی وەک جێگرەوەی خۆی دەستنیشان بکات و ئەنجومەنی شارەزایان لەلایەن گۆڤاری «[[زە ئەتلانتیک]]»ەوە وەک دەستەیەکی تەشریفاتی بێ دەسەڵاتی ڕاستەقینە سەیر دەکرێت. == کەمیی بڕوانامە ئایینییەکان == دەستووری ئێران پابەندبوون بە لێکدانەوەی خومەینی بۆ بنەمای ویلایەتی فیقھی (سەرپەرشتیی فەقیھی ئیسلامی) دەسەپێنێت. بەپێی ئەم لێکدانەوەیە، ڕێبەری باڵا دەبێت موجتەھید بێت، واتە توانای لێکدانەوەی شەریعەتی ھەبێت، و گەیشتبێتە بەرزترین ئاستی پیاوانی ئایینی [[شیعە]]. وەک مەرجەعی تەقلید، پێویستە پلەی ئایەتوڵڵای عوزما یان ئیمامی ھەبێت، سەرۆکایەتی حەوزەیەکی ئایینی بکات و فەتوا لەسەر جێبەجێکردنی [[شەریعەت]] دەربکات کە لەلایەن شوێنکەوتووان و پیاوانی ئایینی پلە نزمترەوە پەیڕەو بکرێت. موجتەبا نە ئایەتوڵڵایە و نە موجتەھیدە، و ئەو ئەزموونە جێبەجێکردن و کارگێڕییەی نییە کە دەستووری کۆماری ئیسلامی داوای دەکات. ڕۆژنامەی «[[گاردیان]]» مشتومڕی ئەوە دەکات کە «بەھێزیی لایەنگرانی موجتەبا نەسەلمێنراوە»، و ھەرچەندە جلوبەرگی پیاوانی ئایینی دەپۆشێت، بەڵام ئەو «بە ھیچ شێوەیەک پێگەی ئیلاھیاتی نییە» بۆ ئەوەی بگاتە ئاستی ڕێبەری باڵا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{commons category|Mojtaba Khamenei}} {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان= ٤ی [[ئازار]]ی ٢٠٢٦\ ١٣ی [[ڕەشەمە]]ی ٢٧٢٥}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|شەڕ|ئێران|شیعە}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٩]] [[پۆل:خەڵکی مەشھەد]] [[پۆل:عەلی خامنەیی]] [[پۆل:مردووان]] tcnl2ny9k8d1a7p82wlnqyrz8s5azvr 0 218399 1580233 1574698 2026-05-02T19:39:13Z Hivja 64112 /* */ 1580233 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = لەتیف ڕەشید | image = Abdul Latif Rashid in Davos - 2025 - 02 (cropped).jpg | image_size = 150px | office = سەرۆک کۆماری عێراق | order = [[پێڕستی سەرۆک کۆمارەکانی عێراق|نۆیەمین]] | predecessor = [[بەرھەم ساڵح]] | primeminister = [[مستەفا کازمی]]{{ھن}}[[محەممەد شیاع سوودانی]] | termstart = ١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ | termend = ١٢ی نیسانی ٢٠٢٦ | birth_date = {{Birth date and age|١٩٤٤|٠٨|١٠|df=yes}} | birth_place = [[سلێمانی]]، [[شانشینی عێراق]] | spouse = [[شاناز ئیبراھیم ئەحمەد]] }} '''عەبدوللەتیف جەمال ڕەشید''' ناسراو بە '''لەتیف ڕەشید''' (١٠ی ئابی ١٩٤٤ لە [[سلێمانی]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=لەتیف ڕەشید خۆی بۆ پۆستی سەرۆککۆماری عێراق بەربژێرکرد.|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/1301202214|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=www.rudaw.net}}</ref> سیاسەتوانێکی کوردە کە لە ٢٠٢٢ەوە ھەتا ٢٠٢٦ وەک [[سەرۆک کۆماری عێراق]] خزمەتی کردووە. ئەو پێشتر لە ساڵانی ٢٠٠٣ ھەتا ٢٠١٠، وەزیری سەرچاوەکانی عێراق بووە<ref name=":0">[https://www.kurdistan24.net/ckb/story/226507-لەتیف-رەشید-بە-سەرۆك-کۆماری-عێراق-ھەڵبژێردرا لەتیف ڕەشید بە سەرۆك کۆماری عێراق ھەڵبژێردرا، ماڵپەڕی کوردستان ٢٤]، ڕۆژی ١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ بڵاوکراوەتەوە.</ref> و دواتر وەک ڕاوێژکارێکی سەرۆک کۆمار دەستبەکار بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iraqi parliament elects Abdul Latif Rashid as new president|ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2022/10/13/iraqi-parliament-elects-new-president-abdul-latif-rashid|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=www.aljazeera.com|زمان=en}}</ref> ئەو لەگەڵ ھاوسەرەکەی، [[شاناز ئیبراھیم ئەحمەد]] بەیەکەوە چوار منداڵیان ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=د. لەتیف ڕەشید بووە سەرۆک کۆماری عێراق|ناونیشان=https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=209973|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=www.sharpress.net|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221013171809/https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=209973|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرەتای ژیان و خوێندن == لەتیف ڕەشید لە ساڵی ١٩٤٤ لە خێزانێکی خانەدان لە شاری سلێمانی لەدایکبوو. ئەو بڕواننامەی ئامادەیی لە وێڵز بە پلەی ئەی بەدەستھێنا.<ref>University of Liverpool, 'Precinct' magazine, January 2008, p. 6. www.liv.ac.uk/precinct/2008/January_Precinct.pdf</ref> ئەو ھەڵگری بڕواننامەی بەکالۆریۆسە لە بەشی ئەندازیاری شارستانیی زانکۆی لیڤەرپوول، ئەو لە ساڵی ١٩٦٨ خوێندنی بەکالۆریۆسی تەواوکرد. دواتر لە ساڵی ١٩٧٢، بڕواننامەی ماستەری وەرگرتووە. ھەروەھا لە ساڵی ١٩٧٨ بووە ھەڵگری بڕواننامەی دکتۆرا لە ئەندازیاریی شارستانی لە زانکۆی مانچستەر.<ref name=":0"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=سه‌رۆك كۆماری نوێی عێراق كێیه؟|ناونیشان=https://www.xendan.org/detailnews.aspx?jimare=156663&babet=2&relat=1024|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=www.xendan.org}}</ref> == سەرۆکایەتیی کۆمار == لەتیف لە ھەڵبژاردنی سەرۆککۆماری عێراق بۆ ساڵی ٢٠١٨ خۆی پاڵاوت، بەڵام دەنگی پێویستی نەھێنا و لە ڕکابەریکردنی بەرھەم ساڵح شکستی ھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=لەتیف ڕەشید بۆ ڕووداو: لە خۆپاڵاوتن بۆ سەرۆککۆماری عێراق ناکشێمەوە|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/220920189|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=www.rudaw.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=بەرهەم ساڵح بوو بەسەرۆک کۆماری عێراق|ناونیشان=http://www.sbeiy.com/Details.aspx?jimare=9406|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=www.sbeiy.com}}</ref> دواتر بۆ ھەڵبژاردنی دواتری سەرۆککۆماری عێراق، لەتیف خۆی پاڵاوتەوە و ئەمجارەیان لە ڕکابەریکردن لەگەڵ بەرھەم ساڵح سەرکەوتوو بوو، بەمەش بووە سەرۆککۆماری نوێی عێراق.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=پەرلەمانتارێکی یەکێتی: دووشەممە لەتیف ڕەشید و بەرهەم ساڵح دەستاودەستی دەسەڵات دەکەن|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/middleeast/iraq/151020223|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=www.rudaw.net}}</ref>لە ١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ لە ڕێوڕەسمێکدا بەشێوەیەکی فەرمی چووە کۆشکی سەلام شوێنی نیشتەجێبوونی سەرۆک کۆمار و دەستبەکار بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=سەرۆککۆمارى نوێى عێراق دەستبەکار دەبێت|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/middleeast/iraq/171020221|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=www.rudaw.net}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Abdul Latif Rashid}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|کوردستان|عێراق|زانستی سیاسەت}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٤]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:خەڵکی سلێمانی]] [[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی عێراق]] [[پۆل:سیاسییەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] [[پۆل:سیاسەتوانانی کورد]] [[پۆل:وەزیرانی حکوومەتی عێراق]] [[پۆل:سیاسەتمەدارە عێراقییەکان]] [[پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق]] [[پۆل:موسڵمانانی کورد]] [[پۆل:خەڵکی پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:ئەندازیارانی شارستانی]] 2840umn7l8d1rfdme99li9bkbdlq30o 1580235 1580233 2026-05-02T19:44:18Z Hivja 64112 1580235 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = لەتیف ڕەشید | image = Abdul Latif Rashid in Davos - 2025 - 02 (cropped).jpg | image_size = 150px | office = سەرۆک کۆماری عێراق | order = [[پێڕستی سەرۆک کۆمارەکانی عێراق|نۆیەمین]] | predecessor = [[بەرھەم ساڵح]] | successor = [[نزار ئامێدی]] | primeminister = [[مستەفا کازمی]]{{ھن}}[[محەممەد شیاع سوودانی]] | termstart = ١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ | termend = ١٢ی نیسانی ٢٠٢٦ | birth_date = {{Birth date and age|١٩٤٤|٠٨|١٠|df=yes}} | birth_place = [[سلێمانی]]، [[شانشینی عێراق]] | spouse = [[شاناز ئیبراھیم ئەحمەد]] }} '''عەبدوللەتیف جەمال ڕەشید''' ناسراو بە '''لەتیف ڕەشید''' (١٠ی ئابی ١٩٤٤ لە [[سلێمانی]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=لەتیف ڕەشید خۆی بۆ پۆستی سەرۆککۆماری عێراق بەربژێرکرد.|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/1301202214|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=www.rudaw.net}}</ref> سیاسەتوانێکی کوردە کە لە ٢٠٢٢ەوە ھەتا ٢٠٢٦ وەک [[سەرۆک کۆماری عێراق]] خزمەتی کردووە. ئەو پێشتر لە ساڵانی ٢٠٠٣ ھەتا ٢٠١٠، وەزیری سەرچاوەکانی عێراق بووە<ref name=":0">[https://www.kurdistan24.net/ckb/story/226507-لەتیف-رەشید-بە-سەرۆك-کۆماری-عێراق-ھەڵبژێردرا لەتیف ڕەشید بە سەرۆك کۆماری عێراق ھەڵبژێردرا، ماڵپەڕی کوردستان ٢٤]، ڕۆژی ١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ بڵاوکراوەتەوە.</ref> و دواتر وەک ڕاوێژکارێکی سەرۆک کۆمار دەستبەکار بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iraqi parliament elects Abdul Latif Rashid as new president|ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2022/10/13/iraqi-parliament-elects-new-president-abdul-latif-rashid|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=www.aljazeera.com|زمان=en}}</ref> ئەو لەگەڵ ھاوسەرەکەی، [[شاناز ئیبراھیم ئەحمەد]] بەیەکەوە چوار منداڵیان ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=د. لەتیف ڕەشید بووە سەرۆک کۆماری عێراق|ناونیشان=https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=209973|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=www.sharpress.net|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221013171809/https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=209973|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرەتای ژیان و خوێندن == لەتیف ڕەشید لە ساڵی ١٩٤٤ لە خێزانێکی خانەدان لە شاری سلێمانی لەدایکبوو. ئەو بڕواننامەی ئامادەیی لە وێڵز بە پلەی ئەی بەدەستھێنا.<ref>University of Liverpool, 'Precinct' magazine, January 2008, p. 6. www.liv.ac.uk/precinct/2008/January_Precinct.pdf</ref> ئەو ھەڵگری بڕواننامەی بەکالۆریۆسە لە بەشی ئەندازیاری شارستانیی زانکۆی لیڤەرپوول، ئەو لە ساڵی ١٩٦٨ خوێندنی بەکالۆریۆسی تەواوکرد. دواتر لە ساڵی ١٩٧٢، بڕواننامەی ماستەری وەرگرتووە. ھەروەھا لە ساڵی ١٩٧٨ بووە ھەڵگری بڕواننامەی دکتۆرا لە ئەندازیاریی شارستانی لە زانکۆی مانچستەر.<ref name=":0"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=سه‌رۆك كۆماری نوێی عێراق كێیه؟|ناونیشان=https://www.xendan.org/detailnews.aspx?jimare=156663&babet=2&relat=1024|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=www.xendan.org}}</ref> == سەرۆکایەتیی کۆمار == لەتیف لە ھەڵبژاردنی سەرۆککۆماری عێراق بۆ ساڵی ٢٠١٨ خۆی پاڵاوت، بەڵام دەنگی پێویستی نەھێنا و لە ڕکابەریکردنی بەرھەم ساڵح شکستی ھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=لەتیف ڕەشید بۆ ڕووداو: لە خۆپاڵاوتن بۆ سەرۆککۆماری عێراق ناکشێمەوە|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/220920189|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=www.rudaw.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=بەرهەم ساڵح بوو بەسەرۆک کۆماری عێراق|ناونیشان=http://www.sbeiy.com/Details.aspx?jimare=9406|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=www.sbeiy.com}}</ref> دواتر بۆ ھەڵبژاردنی دواتری سەرۆککۆماری عێراق، لەتیف خۆی پاڵاوتەوە و ئەمجارەیان لە ڕکابەریکردن لەگەڵ بەرھەم ساڵح سەرکەوتوو بوو، بەمەش بووە سەرۆککۆماری نوێی عێراق.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=پەرلەمانتارێکی یەکێتی: دووشەممە لەتیف ڕەشید و بەرهەم ساڵح دەستاودەستی دەسەڵات دەکەن|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/middleeast/iraq/151020223|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=www.rudaw.net}}</ref> لە ١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ لە ڕێوڕەسمێکدا بەشێوەیەکی فەرمی چووە کۆشکی سەلام شوێنی نیشتەجێبوونی سەرۆک کۆمار و دەستبەکار بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=سەرۆککۆمارى نوێى عێراق دەستبەکار دەبێت|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/middleeast/iraq/171020221|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=www.rudaw.net}}</ref> دواتر لە ١٢ی نیسانی ٢٠٢٦، [[نزار ئامێدی]] وەک سەرۆک کۆماری عێراق دەستبەکار بوو و جێگای لەتیف ڕەشیدی گرتەوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Abdul Latif Rashid}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|کوردستان|عێراق|زانستی سیاسەت}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٤]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:خەڵکی سلێمانی]] [[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی عێراق]] [[پۆل:سیاسییەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] [[پۆل:سیاسەتوانانی کورد]] [[پۆل:وەزیرانی حکوومەتی عێراق]] [[پۆل:سیاسەتمەدارە عێراقییەکان]] [[پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق]] [[پۆل:موسڵمانانی کورد]] [[پۆل:خەڵکی پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:ئەندازیارانی شارستانی]] fta7isquaaoakwm3iylykx9336m0zi2 1 218541 1580292 1563781 2026-05-02T23:39:21Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1580292 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٣ بەستەری دەرەکیی [[ماتیس دی لیخت]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=995693 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20191105110128/https://www.sport-english.com/en/news/barca/de-ligt-i-am-similar-to-pique-and-ajaxs-style-is-like-barcelonas-7177657 بۆ https://www.sport-english.com/en/news/barca/de-ligt-i-am-similar-to-pique-and-ajaxs-style-is-like-barcelonas-7177657 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20190501162355/https://eredivisie.nl/en-us/uitgelicht/elftal-van-het-seizoen-20172018-bekend بۆ https://eredivisie.nl/en-us/uitgelicht/elftal-van-het-seizoen-20172018-bekend زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20190524084320/https://www.telegraaf.nl/sport/3601526/toch-triple-voor-matthijs-de-ligt بۆ https://www.telegraaf.nl/sport/3601526/toch-triple-voor-matthijs-de-ligt زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٨:١٣، ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ماتیس دی لیخت]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=996973 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20200707045820/http://www.generazioneditalenti.it/matthijs-de-ligt-1999-olanda/ بۆ http://www.generazioneditalenti.it/matthijs-de-ligt-1999-olanda/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١١:٥٢، ١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ماتیس دی لیخت]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1011829 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20220122093814/http://outsideoftheboot.com/2017/05/01/scout-report-matthijs-de-ligt/ بۆ http://outsideoftheboot.com/2017/05/01/scout-report-matthijs-de-ligt/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢١:٠٩، ٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ماتیس دی لیخت]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1132598 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20190924000410/https://fifpro.org/news/fifa-fifpro-men-s-world-11-2018-2019/en/ بۆ https://fifpro.org/news/fifa-fifpro-men-s-world-11-2018-2019/en/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٠:٢٩، ١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[ماتیس دی لیخت]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1187366 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20210205093802/https://www.ajaxshowtime.com/article/bijzaken-en-geruchten/119856/de-ligt-jongste-speler-ooit-in-club-van-100 بۆ https://www.ajaxshowtime.com/article/bijzaken-en-geruchten/119856/de-ligt-jongste-speler-ooit-in-club-van-100 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20190507103846/http://www.ajaxshowtime.com/article/bijzaken-en-geruchten/87042/future-cup-de-ligt-speler-van-het-toernooi بۆ https://www.ajaxshowtime.com/article/bijzaken-en-geruchten/87042/future-cup-de-ligt-speler-van-het-toernooi زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٣:٣٨، ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ماتیس دی لیخت]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1265404 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20230406034638/https://www.sportbible.com/football/news-matthijs-de-ligt-becomes-the-youngest-captain-in-a-ucl-knockout-game-20190213 بۆ http://www.sportbible.com/football/news-matthijs-de-ligt-becomes-the-youngest-captain-in-a-ucl-knockout-game-20190213 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٨:١٨، ٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ماتیس دی لیخت]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1310135 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20201020140654/https://uk.reuters.com/article/uk-soccer-champions-juv-aja-report/ajax-eliminate-ronaldos-juve-with-scintillating-display-idUKKCN1RS299 بۆ https://uk.reuters.com/article/uk-soccer-champions-juv-aja-report/ajax-eliminate-ronaldos-juve-with-scintillating-display-idUKKCN1RS299 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٩:٤٩، ١٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١٠ بەستەری دەرەکیی [[ماتیس دی لیخت]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1326992 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20230406034638/https://www.sportbible.com/football/news-matthijs-de-ligt-becomes-the-youngest-captain-in-a-ucl-knockout-game-20190213 بۆ http://www.sportbible.com/football/news-matthijs-de-ligt-becomes-the-youngest-captain-in-a-ucl-knockout-game-20190213 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20210205093802/https://www.ajaxshowtime.com/article/bijzaken-en-geruchten/119856/de-ligt-jongste-speler-ooit-in-club-van-100 بۆ https://www.ajaxshowtime.com/article/bijzaken-en-geruchten/119856/de-ligt-jongste-speler-ooit-in-club-van-100 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20201020140654/https://uk.reuters.com/article/uk-soccer-champions-juv-aja-report/ajax-eliminate-ronaldos-juve-with-scintillating-display-idUKKCN1RS299 بۆ https://uk.reuters.com/article/uk-soccer-champions-juv-aja-report/ajax-eliminate-ronaldos-juve-with-scintillating-display-idUKKCN1RS299 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20220122093814/http://outsideoftheboot.com/2017/05/01/scout-report-matthijs-de-ligt/ بۆ http://outsideoftheboot.com/2017/05/01/scout-report-matthijs-de-ligt/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20200707045820/http://www.generazioneditalenti.it/matthijs-de-ligt-1999-olanda/ بۆ http://www.generazioneditalenti.it/matthijs-de-ligt-1999-olanda/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20191105110128/https://www.sport-english.com/en/news/barca/de-ligt-i-am-similar-to-pique-and-ajaxs-style-is-like-barcelonas-7177657 بۆ https://www.sport-english.com/en/news/barca/de-ligt-i-am-similar-to-pique-and-ajaxs-style-is-like-barcelonas-7177657 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20190507103846/http://www.ajaxshowtime.com/article/bijzaken-en-geruchten/87042/future-cup-de-ligt-speler-van-het-toernooi بۆ https://www.ajaxshowtime.com/article/bijzaken-en-geruchten/87042/future-cup-de-ligt-speler-van-het-toernooi زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20190501162355/https://eredivisie.nl/en-us/uitgelicht/elftal-van-het-seizoen-20172018-bekend بۆ https://eredivisie.nl/en-us/uitgelicht/elftal-van-het-seizoen-20172018-bekend زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20190524084320/https://www.telegraaf.nl/sport/3601526/toch-triple-voor-matthijs-de-ligt بۆ https://www.telegraaf.nl/sport/3601526/toch-triple-voor-matthijs-de-ligt زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20190924000410/https://fifpro.org/news/fifa-fifpro-men-s-world-11-2018-2019/en/ بۆ https://fifpro.org/news/fifa-fifpro-men-s-world-11-2018-2019/en/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٥:٣٥، ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ماتیس دی لیخت]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1454720 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20230404221501/https://uk.soccerway.com/international/europe/uefa-nations-league/20182019/league-a/r45718/ بۆ https://uk.soccerway.com/international/europe/uefa-nations-league/20182019/league-a/r45718/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٣:٢٤، ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ماتیس دی لیخت]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1563780 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20230310145810/https://totalfootballanalysis.com/player-analysis/matthijs-de-ligt-ajax-tactical-analysis-statistics بۆ https://totalfootballanalysis.com/player-analysis/matthijs-de-ligt-ajax-tactical-analysis-statistics زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٠:٢٩، ٣ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ماتیس دی لیخت]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1580291 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20230310145803/https://gianlucadimarzio.com/it/de-ligt-juventus-chi-e-come-gioca-calciomercato بۆ https://gianlucadimarzio.com/it/de-ligt-juventus-chi-e-come-gioca-calciomercato زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٢٣:٣٩، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) pgj3qm783gsg2xfzr0l0czlne41bunn 0 218746 1580151 1580009 2026-05-02T12:06:08Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1580151 wikitext text/x-wiki {{Infobox government agency |agency_name = وەزارەتی ھەواڵگریی کۆماری ئیسلامیی ئێران |nativename = وزارت اطّلاعات جمھوری اسلامی ایران |nativename_a = واجا |nativename_r = |logo = Flag of the Ministry of Intelligence (Iran).svg |logo_width = 200px |logo_caption = ئاڵای وەزارەتی ھەواڵگری |seal = پەڕگە:Ministry of Intelligence of Iran logo.png |seal_width = |seal_caption = |formed = {{start date and age|١٩٨٣|٨|١٨|df=yes}} |preceding1 = [[نووسینگەی ھەواڵگریی سەرۆک وەزیران]] |preceding2 = |dissolved = |superseding = |jurisdiction = [[ئێران]] |headquarters = شەقامی ھیرمەند، [[تاران]] |employees = [[زانیاریی پۆلێنکراو|پۆلێنکراو]]{{ھن}}(٣٠٬٠٠٠ بەپێی بەراوردی [[مەگنووس ڕانستۆرپ]])<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ناونیشان=https://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2008/0620/p07s04-wome.html|سەردێڕ=How Iran would retaliate if it comes to war|ڕێکەوت=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٨|journal=Christian Science Monitor}}</ref> |budget = |minister1_name = |minister1_pfo = |minister2_name = |minister2_pfo = |chief1_name = بەتاڵ |chief1_position = وەزیر |chief2_name = |chief2_position = |parent_agency = |child1_agency = [[ڕێکخراوەی پاراستنی گشت وڵات]] |child2_agency = [[زانکۆی ھەواڵگری و ئاسایشی نیشتمانی]] |website = [http://vaja.ir/ vaja.ir] |footnotes = }} '''وەزارەتی ھەواڵگریی کۆماری ئیسلامیی ئێران''' ({{بە فارسی|وزارت اطّلاعات جمهوری اسلامی ایران}}، بە کورتە '''واجا''') ناسراو بە '''ئیتلاعات''' یەکێکە لە [[وەزارەتەکانی ئێران|وەزارەتەکانی]] [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران]]، کە ئەرکی بەرپرسیارییەتییە لە کۆکردنەوە و پرۆسێسکردنی زانیارییەکانی ئەمنی لە ناوخۆ و دەرەوەی سنوورەکان، ھەروەھا پاراستنی زانیارییەکان، چالاکییەکانی دژە سیخوڕی و دژە تیرۆر. ئەو وەزارەتە لەلایەن [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] و [[یەکێتیی ئەورووپا]]وە بە تۆمەتی پاڵپشتی لە [[تیرۆریزم]]، پێشێلکردنی مافەکانی ھاووڵاتییانی ئێرانی و چالاکییە تیرۆریستییەکان گەمارۆی خراوەتە سەر.<ref>https://www.radiofarda.com/a/24486832.html</ref><ref>https://www.aa.com.tr/fa/ایران/موافقت-اتحادیه-اروپا-با-تحریم-وزارت-اطلاعات-ایران-/1359005</ref><ref>https://www.tabnak.ir/fa/news/868264/واکنش-وزارت-خارجه-به-تحریم-وزارت-اطلاعات</ref> لە ٢٠٢١ەوە ھەتا ٢٠٢٦، [[ئیسماعیل خەتیب]] وەکوو وەزیری ھەواڵگری کاری دەکرد.<ref>https://www.isna.ir/news/1400060302586/%D8%AE%D8%B7%DB%8C%D8%A8-%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D8%B4%D8%AF/ «خطیب» وزیر اطلاعات شد</ref><ref>https://mehrnews.com/xVYgb عصر امروز انجام شد؛ آغاز به کار حجت‌الاسلام خطیب در وزارت اطلاعات</ref><ref>https://ir.voanews.com/a/6232906.html صفحه آخر:اسماعیل خطیب وزیر اطلاعات دولت رئیسی را بهتر بشناسیم</ref> بەڵام لە درێژەی [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|شەڕی ٢٠٢٦ی ئێران]] لە ١٨ی ئازاری ٢٠٢٦، لەدوای تیرۆرکردنی خەتیب لەلایەن ئیسرائیلەوە پۆستەکە بەتاڵە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Live updates: Iran’s intelligence minister killed by Israel; U.S. unleashes bunker busters |ناونیشان=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/live-updates-iran-war-bunker-busters-israel-beirut-lebanon-hezbollah-rcna264012 |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=NBC News |زمان=en}}</ref> وەزارەتی ھەواڵگری جێگرەوەی [[ساواک]]ە، کە پێشتر لە سەردەمی [[حکوومەتی پەھلەوی]]دا دەزگای زانیاریی سەرەکیی ئێران بوو. وەزارەتەکە بەھۆی کارەکانی لە ناوخۆ و دەرەوەی وڵات، وەک یەکێک لە سێ دەستەی وەزارەتیی «دەسەڵات» لە ئێراندا دادەنرێت.<ref name=al-mon-balance>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=al Labbad |یەکەم=Mustafa |سەردێڕ=Rouhani's Cabinet Seeks New Balance in Iranian Policies |ناونیشان=http://www.al-monitor.com/pulse/politics/2013/08/iran-rouhani-new-government-direction.html# |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Al-Monitor |ڕێکەوت=١٥ی ئابی ٢٠١٣}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[ساواک]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Ministry of Intelligence (Iran)}} * [http://www.vaja.ir/Portal/Home/ وێبگەی فەرمی] {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|ئێران|مافەکانی مرۆڤ}} {{ئێران-کۆلکە}} [[پۆل:وەزارەتی ھەواڵگری (ئێران)]] [[پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٨٤]] tb7r9ljaduow64kdzxc0s4tplgbwz4r 1 219598 1580294 1473642 2026-05-02T23:41:20Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1580294 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ماتیۆس نونێس]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1001057 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20220825151829/https://arabicroulette.com/%D8%A7%D9%88%D9%86-%D9%84%D8%A7%D9%8A%D9%86-%D8%B1%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%AA/ بۆ https://arabicroulette.com/%D8%A7%D9%88%D9%86-%D9%84%D8%A7%D9%8A%D9%86-%D8%B1%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%AA/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٣:١٦، ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ماتیۆس نونێس]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1107076 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20220629223413/https://www.abola.pt/nnh/2022-06-28/liga-taremi-fecha-onze-do-ano-da-liga-os-eleitos-por-treinadores-e-capitaes-fot/947237 بۆ https://www.abola.pt/nnh/2022-06-28/liga-taremi-fecha-onze-do-ano-da-liga-os-eleitos-por-treinadores-e-capitaes-fot/947237 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٩:٣٠، ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[ماتیۆس نونێس]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1326996 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20220825151829/https://arabicroulette.com/%D8%A7%D9%88%D9%86-%D9%84%D8%A7%D9%8A%D9%86-%D8%B1%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%AA/ بۆ https://arabicroulette.com/%D8%A7%D9%88%D9%86-%D9%84%D8%A7%D9%8A%D9%86-%D8%B1%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%AA/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20220629223413/https://www.abola.pt/nnh/2022-06-28/liga-taremi-fecha-onze-do-ano-da-liga-os-eleitos-por-treinadores-e-capitaes-fot/947237 بۆ https://www.abola.pt/nnh/2022-06-28/liga-taremi-fecha-onze-do-ano-da-liga-os-eleitos-por-treinadores-e-capitaes-fot/947237 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٥:٣٦، ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٤ بەستەری دەرەکیی [[ماتیۆس نونێس]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1443988 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20210422025309/https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/2--liga/varzim/detalhe/estoril-varzim-2-2-empate-caseiro-chegou-nos-descontos?ref=Pesquisa_Destaques بۆ https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/2--liga/varzim/detalhe/estoril-varzim-2-2-empate-caseiro-chegou-nos-descontos?ref=Pesquisa_Destaques زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20210422182522/https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-nos/sporting/detalhe/matheus-nunes-ja-assinou بۆ https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-nos/sporting/detalhe/matheus-nunes-ja-assinou زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20220325015451/https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-bwin/sporting/detalhe/oficial-matheus-nunes-renova-com-o-sporting-ate-2025 بۆ https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-bwin/sporting/detalhe/oficial-matheus-nunes-renova-com-o-sporting-ate-2025 زیاد کرا *{{دا|بەستەری مردوو}} زیاد کرا بۆ https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-bwin/sporting/detalhe/matheus-nunes-e-leao-a-100-noticia-record-oficializada *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20221127171210/https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-bwin/sporting/detalhe/matheus-nunes-disponivel-para-representar-portugal-uma-decada-para-o-sonho بۆ https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-bwin/sporting/detalhe/matheus-nunes-disponivel-para-representar-portugal-uma-decada-para-o-sonho زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٦:٠١، ١١ی ئایاری ٢٠٢٥ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ماتیۆس نونێس]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1473641 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20220325015454/https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-bwin/sporting/detalhe/matheus-nunes-e-leao-a-100-noticia-record-oficializada بۆ https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-bwin/sporting/detalhe/matheus-nunes-e-leao-a-100-noticia-record-oficializada زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٦:٣٢، ١١ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ماتیۆس نونێس]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1580293 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20230920111639/https://tntsports.com.br/futebolbrasileiro/Matheus-Nunes-decide-nao-se-apresentar-a-selecao-brasileira-20210827-0027.html بۆ https://tntsports.com.br/futebolbrasileiro/Matheus-Nunes-decide-nao-se-apresentar-a-selecao-brasileira-20210827-0027.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٢٣:٤١، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) i9tov6zsvl3vo5joqskemyfbx8ke5xl 0 222464 1580157 1579993 2026-05-02T12:07:08Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1580157 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''سۆسیالیزمی ئیسلامی''' بریتییە لە [[فەلسەفەی سیاسی|فەلسەفەیەکی ڕامیاری]] کە پرەنسیپەکانی [[ئیسلام]] تێکەڵ بە [[سۆشیالیزم]] دەکات. وەک چەمک، لەلایەن زۆر لە پێشەوا [[موسڵمان|موسوڵمانەکانەوە]] بەکار ھاتوە بۆ نیشاندانی فۆرمێکی ڕۆحانیانەی سۆشیالیزم. موسوڵمانە سۆشیالیستەکان باوەڕیان وایە کە قورئان و فەرموودە نەک ھەر ناکۆک نین لەگەڵ سۆشیالیزم - بەتایبەتی بابەتی [[زەکات]] - بەڵکوو پشتیوانی دەکەن. ئەوان ئیلھام لە دەوڵەتی یەکەمی ئیسلامی بە پێشەوایەتی [[پێغەمبەر]] وەردەگرن. ئەمە بەتایبەتی لە نووسینەکانی [[سەلامە مووسا|سەلامە موسا]] دەردەکەوێت، کە بەدرێژی دەربارەی سۆسیالیزم نووسیویەتی، ھەروەھا دەربارەی نیشتیمانپەروەری میسری دژی دەسەڵاتی بەریتانی.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Reid|یەکەم=Donald M.|ڕێکەوت=1974-04|سەردێڕ=The Syrian Christians and Early Socialism in the Arab World|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.1017/s0020743800027811|journal=International Journal of Middle East Studies|بەرگ=٥|issue=2|پەڕەکان=١٧٧–١٩٣|doi=10.1017/s0020743800027811|issn=0020-7438}}</ref> سەرکردە سۆسیالیستییە موسوڵمانەکان باوەڕیان بە وەرگرتنی [[ڕەوایی (سیاسەت)|یاسایی]] بوون لە ڕای گشتی ھەیە، و دەیانەوێت حکوومەتێک جێبەجێ بکەن لەسەر بنەمای خۆشگوزەرانی کۆمەڵایەتی و چەمکی زەکات. لە کرداردا، ئەمە لە ڕێگەی داھاتی مسۆگەر، [[خانەنشینی]] و خۆشگوزەرانییەوە بینراوە. ئەم بەکارھێنانە کردارییە بیرۆکەی سۆسیالیزمی ئیسلامی مێژوویەکیان ھەیە کە دەگەڕێتەوە بۆ پێغەمبەر و چەند خەلیفەی یەکەم، بۆ حیزبە سیاسییە مۆدێرنەکان کە لە ساڵانی حەفتاکان دامەزراون. سۆسیالیستە ئیسلامییەکان زۆرجار قورئان بەکاردەھێنن بۆ بەرگریکردن لە ھەڵوێستەکانیان. ڕێکخراوێکی سۆسیالیستی ئیسلامی [[تورکەکان|تورکی]]، موسوڵمانانی دژە [[سەرمایەداری]]، بە ئاشکرا تەحەدای موسوڵمانە ڕاستڕەوەکانیان کرد بۆ خوێندنەوەی قورئان و «ھەوڵدان بۆ ڕەتکردنەوەی ئەو ڕاستییەی کە [[قورئان]] چەپڕەوە».<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Antikapitalist Müslümanlar: Hem muhafazakar hem de sol kesim kendisini sorgulamalı|trans-title=Anti-capitalist Muslims: Both conservatives and leftists should question themselves|ناونیشان=https://t24.com.tr/haber/antikapitalist-muslumanlar-turkiyedeki-muslumanlar-ozur-dilemeli,202763|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=T24|زمان=Turkish}}</ref> == مێژوو == [[دەبوو زەری غەفاری|ئەبو زەری غەفاری،]] ھاوڕێی پێغەمبەر، لەلایەن ھەندێک لە زانایانەوە، وەک محەممەد شەرقاوی و سامی ئایاد حەنا، وەک پێشینەیەکی سەرەکی سۆسیالیزمی ئیسلامی ناسراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://archive.org/details/oxfordencycloped01espo|سەردێڕ=Oxford Encyclopedia of the Modern Islamic World|بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]]|ساڵ=١٩٩٥|ژپنک=٠-١٩-٥٠٦٦١٣-٨|شوێن=New York|پەڕە=[https://archive.org/details/oxfordencycloped٠١espo/page/١٩ ١٩]|oclc=٩٤٠٣٠٧٥٨|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Abu Dharr al-Ghifari|ناونیشان=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e30?_hi=0&_pos=5|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠|وێبگە=Oxford Islamic Studies Online|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی حوزەیرانی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130618011126/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e30?_hi=0&_pos=5|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=http://www.iranchamber.com/personalities/ashariati/works/once_again_abu_dhar1.php|سەردێڕ=And Once Again Abu Dharr|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠١١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئابی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110805112031/http://www.iranchamber.com/personalities/ashariati/works/once_again_abu_dhar1.php|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hanna|یەکەم=Sami A.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=zsoUAAAAIAAJ&pg=PA273|سەردێڕ=Arab Socialism: A Documentary Survey|دوایین٢=Gardner|یەکەم٢=George H.|بڵاوکەرەوە=[[Brill Publishers|E.J. Brill]]|ساڵ=١٩٦٩|شوێن=Leiden|پەڕەکان=٢٧٣–٢٧٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Hanna|یەکەم=Sami A.|ساڵ=١٩٦٩|سەردێڕ=al-Takaful al-Ijtimai and Islamic Socialism|ناونیشان=http://www.financeinislam.com/article/1_37/1/309|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|journal=The Muslim World|بەرگ=٥٩|issue=3–4|پەڕەکان=٢٧٥–٢٨٦|doi=10.1111/j.1478-1913.1969.tb02639.x|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100913151901/http://www.financeinislam.com/article/1_37/1/309|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> ئەو ناڕەزایی دەربڕی دژی کۆکردنەوەی سامان لەلایەن چینی دەسەڵاتدارەوە لە سەردەمی [[خەلافەت]]ی [[عوسمان کوڕی عەفان|عوسمان]] و داوای دابەشکردنی سامانی بە شێوەیەکی یەکسان کرد. یەکەم خەلیفەی موسوڵمان ئەبو بەکر نزمترین ستانداردی داھاتی مسۆگەر کرد، کە ساڵانە دە دینار بۆ ھەر پیاوێک، ژنێک و منداڵێک بەخشرا، دواتر بەرزکرایەوە بۆ بیست دینار.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Social Wage – Medialternatives|ناونیشان=http://medialternatives.com/tag/social-wage/|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠١٥}}</ref>بە گوتەی سامی ئەی حەننا و حەنیف ڕامای، یەکێک لە یەکەم دەربڕینەکانی سۆسیالیزمی ئیسلامی، بزووتنەوەی وەیسی بوو لە تەتەرستانی ڕووسیا، لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەم و سەرەتای سەدەی بیستەمدا. ئەم بزووتنەوەیە دژایەتی حوکمڕانی ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیای دەکرد و لەلایەن جووتیارانی موسڵمان و جووتیاران و بۆرژوازی بچووکەوە پاڵپشتی دەکرا. تووشی سەرکوتکردن بوو لەلایەن دەسەڵاتدارانی ڕووسیا و لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا چووە ژێرزەمینییەوە، کاتێک دەستیکرد بە ھاوکاری لەگەڵ کۆمۆنیستەکان، سۆسیالیستەکان و سۆسیال دیموکراتەکان لە چالاکیی دژە حکوومەتدا، و لە دوای شۆڕشی ١٩٠٥ی ڕووسیا دەستیکرد بە ناساندنی خۆی وەک بزووتنەوەیەکی سۆسیالیستی ئیسلامی. بزووتنەوەکە لە سەردەمی شۆڕشی ڕووسیا لە ساڵی ١٩١٧ لەگەڵ [[حیزبی شیوعی یەکێتیی سۆڤیەت|بەلشەفیکەکاندا]] ھاوتەریب بوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Paracha|یەکەم=Nadeem F.|ڕێکەوت=٢١ی شوباتی ٢٠١٣|سەردێڕ=Islamic Socialism: A history from left to right|ناونیشان=https://www.dawn.com/2013/02/21/islamic-socialism-a-history-from-left-to-right/|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=DAWN.COM|زمان=en}}</ref> لەو ماوەیەدا بزووتنەوەکە یەکەم کۆمۆنی ئیسلامی ئەزموونی دامەزراند. کۆمیتەی سۆسیالیستی موسڵمانانی کازانیش لەم کاتەدا چالاک بوو. دوای مردنی لینین لە ساڵی ١٩٢٤، بزووتنەوەی وەیسی سەربەخۆیی خۆی لە حزبی شیوعی دووپاتکردەوە، ھەرچەندە لە کاتی پاکتاوکردنی گەورەدا لە ساڵانی ١٩٣٠دا سەرکوت کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Paracha|یەکەم=Nadeem F.|ڕێکەوت=٢١ی شوباتی ٢٠١٣|سەردێڕ=Islamic Socialism: A history from left to right|ناونیشان=https://www.dawn.com/2013/02/21/islamic-socialism-a-history-from-left-to-right/|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=DAWN.COM|زمان=en}}</ref> == سۆسیالیستە موسوڵمانە بەناوبانگەکان == * [[عەبدولڕەحمان کەواکیبی]] * محەممەد ئیقباڵ * [[مەحموود شەلتوت|مەحمود شەلتوت]] * جەلال ئەلئەحمەد * محەممەد نەخشاب * [[عەلی شەریعەتی]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|3}} {{تووڵی دەروازە|ئیسلام|مێژووی ئیسلام|فەلسەفە|سۆشیالیزم|ئابووری|سیاسەت}} {{پۆلی کۆمنز|Islamic socialism}} [[پۆل:ئیسلامی سیاسی]] [[پۆل:ئیسلام و سیاسەت]] [[پۆل:جۆرەکانی سۆشیالیزم]] c03n8i2hkvd5upd929i6dwcg2sq0l64 1580266 1580157 2026-05-02T20:04:23Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1580266 wikitext text/x-wiki '''سۆسیالیزمی ئیسلامی''' بریتییە لە [[فەلسەفەی سیاسی|فەلسەفەیەکی ڕامیاری]] کە پرەنسیپەکانی [[ئیسلام]] تێکەڵ بە [[سۆشیالیزم]] دەکات. وەک چەمک، لەلایەن زۆر لە پێشەوا [[موسڵمان|موسوڵمانەکانەوە]] بەکار ھاتوە بۆ نیشاندانی فۆرمێکی ڕۆحانیانەی سۆشیالیزم. موسوڵمانە سۆشیالیستەکان باوەڕیان وایە کە قورئان و فەرموودە نەک ھەر ناکۆک نین لەگەڵ سۆشیالیزم - بەتایبەتی بابەتی [[زەکات]] - بەڵکوو پشتیوانی دەکەن. ئەوان ئیلھام لە دەوڵەتی یەکەمی ئیسلامی بە پێشەوایەتی [[پێغەمبەر]] وەردەگرن. ئەمە بەتایبەتی لە نووسینەکانی [[سەلامە مووسا|سەلامە موسا]] دەردەکەوێت، کە بەدرێژی دەربارەی سۆسیالیزم نووسیویەتی، ھەروەھا دەربارەی نیشتیمانپەروەری میسری دژی دەسەڵاتی بەریتانی.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Reid|یەکەم=Donald M.|ڕێکەوت=1974-04|سەردێڕ=The Syrian Christians and Early Socialism in the Arab World|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.1017/s0020743800027811|journal=International Journal of Middle East Studies|بەرگ=٥|issue=2|پەڕەکان=١٧٧–١٩٣|doi=10.1017/s0020743800027811|issn=0020-7438}}</ref> سەرکردە سۆسیالیستییە موسوڵمانەکان باوەڕیان بە وەرگرتنی [[ڕەوایی (سیاسەت)|یاسایی]] بوون لە ڕای گشتی ھەیە، و دەیانەوێت حکوومەتێک جێبەجێ بکەن لەسەر بنەمای خۆشگوزەرانی کۆمەڵایەتی و چەمکی زەکات. لە کرداردا، ئەمە لە ڕێگەی داھاتی مسۆگەر، [[خانەنشینی]] و خۆشگوزەرانییەوە بینراوە. ئەم بەکارھێنانە کردارییە بیرۆکەی سۆسیالیزمی ئیسلامی مێژوویەکیان ھەیە کە دەگەڕێتەوە بۆ پێغەمبەر و چەند خەلیفەی یەکەم، بۆ حیزبە سیاسییە مۆدێرنەکان کە لە ساڵانی حەفتاکان دامەزراون. سۆسیالیستە ئیسلامییەکان زۆرجار قورئان بەکاردەھێنن بۆ بەرگریکردن لە ھەڵوێستەکانیان. ڕێکخراوێکی سۆسیالیستی ئیسلامی [[تورکەکان|تورکی]]، موسوڵمانانی دژە [[سەرمایەداری]]، بە ئاشکرا تەحەدای موسوڵمانە ڕاستڕەوەکانیان کرد بۆ خوێندنەوەی قورئان و «ھەوڵدان بۆ ڕەتکردنەوەی ئەو ڕاستییەی کە [[قورئان]] چەپڕەوە».<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Antikapitalist Müslümanlar: Hem muhafazakar hem de sol kesim kendisini sorgulamalı|trans-title=Anti-capitalist Muslims: Both conservatives and leftists should question themselves|ناونیشان=https://t24.com.tr/haber/antikapitalist-muslumanlar-turkiyedeki-muslumanlar-ozur-dilemeli,202763|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=T24|زمان=Turkish}}</ref> == مێژوو == [[دەبوو زەری غەفاری|ئەبو زەری غەفاری،]] ھاوڕێی پێغەمبەر، لەلایەن ھەندێک لە زانایانەوە، وەک محەممەد شەرقاوی و سامی ئایاد حەنا، وەک پێشینەیەکی سەرەکی سۆسیالیزمی ئیسلامی ناسراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://archive.org/details/oxfordencycloped01espo|سەردێڕ=Oxford Encyclopedia of the Modern Islamic World|بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]]|ساڵ=١٩٩٥|ژپنک=٠-١٩-٥٠٦٦١٣-٨|شوێن=New York|پەڕە=[https://archive.org/details/oxfordencycloped٠١espo/page/١٩ ١٩]|oclc=٩٤٠٣٠٧٥٨|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Abu Dharr al-Ghifari|ناونیشان=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e30?_hi=0&_pos=5|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠|وێبگە=Oxford Islamic Studies Online|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی حوزەیرانی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130618011126/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e30?_hi=0&_pos=5|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=http://www.iranchamber.com/personalities/ashariati/works/once_again_abu_dhar1.php|سەردێڕ=And Once Again Abu Dharr|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠١١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئابی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110805112031/http://www.iranchamber.com/personalities/ashariati/works/once_again_abu_dhar1.php|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hanna|یەکەم=Sami A.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=zsoUAAAAIAAJ&pg=PA273|سەردێڕ=Arab Socialism: A Documentary Survey|دوایین٢=Gardner|یەکەم٢=George H.|بڵاوکەرەوە=[[Brill Publishers|E.J. Brill]]|ساڵ=١٩٦٩|شوێن=Leiden|پەڕەکان=٢٧٣–٢٧٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Hanna|یەکەم=Sami A.|ساڵ=١٩٦٩|سەردێڕ=al-Takaful al-Ijtimai and Islamic Socialism|ناونیشان=http://www.financeinislam.com/article/1_37/1/309|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|journal=The Muslim World|بەرگ=٥٩|issue=3–4|پەڕەکان=٢٧٥–٢٨٦|doi=10.1111/j.1478-1913.1969.tb02639.x|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100913151901/http://www.financeinislam.com/article/1_37/1/309|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> ئەو ناڕەزایی دەربڕی دژی کۆکردنەوەی سامان لەلایەن چینی دەسەڵاتدارەوە لە سەردەمی [[خەلافەت]]ی [[عوسمان کوڕی عەفان|عوسمان]] و داوای دابەشکردنی سامانی بە شێوەیەکی یەکسان کرد. یەکەم خەلیفەی موسوڵمان ئەبو بەکر نزمترین ستانداردی داھاتی مسۆگەر کرد، کە ساڵانە دە دینار بۆ ھەر پیاوێک، ژنێک و منداڵێک بەخشرا، دواتر بەرزکرایەوە بۆ بیست دینار.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Social Wage – Medialternatives|ناونیشان=http://medialternatives.com/tag/social-wage/|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠١٥}}</ref>بە گوتەی سامی ئەی حەننا و حەنیف ڕامای، یەکێک لە یەکەم دەربڕینەکانی سۆسیالیزمی ئیسلامی، بزووتنەوەی وەیسی بوو لە تەتەرستانی ڕووسیا، لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەم و سەرەتای سەدەی بیستەمدا. ئەم بزووتنەوەیە دژایەتی حوکمڕانی ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیای دەکرد و لەلایەن جووتیارانی موسڵمان و جووتیاران و بۆرژوازی بچووکەوە پاڵپشتی دەکرا. تووشی سەرکوتکردن بوو لەلایەن دەسەڵاتدارانی ڕووسیا و لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا چووە ژێرزەمینییەوە، کاتێک دەستیکرد بە ھاوکاری لەگەڵ کۆمۆنیستەکان، سۆسیالیستەکان و سۆسیال دیموکراتەکان لە چالاکیی دژە حکوومەتدا، و لە دوای شۆڕشی ١٩٠٥ی ڕووسیا دەستیکرد بە ناساندنی خۆی وەک بزووتنەوەیەکی سۆسیالیستی ئیسلامی. بزووتنەوەکە لە سەردەمی شۆڕشی ڕووسیا لە ساڵی ١٩١٧ لەگەڵ [[حیزبی شیوعی یەکێتیی سۆڤیەت|بەلشەفیکەکاندا]] ھاوتەریب بوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Paracha|یەکەم=Nadeem F.|ڕێکەوت=٢١ی شوباتی ٢٠١٣|سەردێڕ=Islamic Socialism: A history from left to right|ناونیشان=https://www.dawn.com/2013/02/21/islamic-socialism-a-history-from-left-to-right/|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=DAWN.COM|زمان=en}}</ref> لەو ماوەیەدا بزووتنەوەکە یەکەم کۆمۆنی ئیسلامی ئەزموونی دامەزراند. کۆمیتەی سۆسیالیستی موسڵمانانی کازانیش لەم کاتەدا چالاک بوو. دوای مردنی لینین لە ساڵی ١٩٢٤، بزووتنەوەی وەیسی سەربەخۆیی خۆی لە حزبی شیوعی دووپاتکردەوە، ھەرچەندە لە کاتی پاکتاوکردنی گەورەدا لە ساڵانی ١٩٣٠دا سەرکوت کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Paracha|یەکەم=Nadeem F.|ڕێکەوت=٢١ی شوباتی ٢٠١٣|سەردێڕ=Islamic Socialism: A history from left to right|ناونیشان=https://www.dawn.com/2013/02/21/islamic-socialism-a-history-from-left-to-right/|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=DAWN.COM|زمان=en}}</ref> == سۆسیالیستە موسوڵمانە بەناوبانگەکان == * [[عەبدولڕەحمان کەواکیبی]] * محەممەد ئیقباڵ * [[مەحموود شەلتوت|مەحمود شەلتوت]] * جەلال ئەلئەحمەد * محەممەد نەخشاب * [[عەلی شەریعەتی]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|3}} {{تووڵی دەروازە|ئیسلام|مێژووی ئیسلام|فەلسەفە|سۆشیالیزم|ئابووری|سیاسەت}} {{پۆلی کۆمنز|Islamic socialism}} [[پۆل:ئیسلامی سیاسی]] [[پۆل:ئیسلام و سیاسەت]] [[پۆل:جۆرەکانی سۆشیالیزم]] f3crjtdosqdh5z5q0ctdqsf875ds68n 0 228904 1580304 1577645 2026-05-03T02:00:37Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٠ سەرچاوە و تاگکردنی ١ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1580304 wikitext text/x-wiki '''کتێبی ماڵێک بە دەرگای ئاوەڵاوە'''، کتێبێکە لەسەر بنەمای توێژینەوەیەکیی کۆمەڵناسانە و مرۆڤناسانە لەسەر دیاردەی [[ھاوسەرگیریی سپی|ھاوسەرگیریی ڕوویەکی ڕەش بۆ سپی کردنەوەی ناخێکی سپی]]<nowiki/>بە شێوازی مەیدانی لە گەورەشارەکانیی [[ئێران]]، تاران، مەشھەد و ئەسفەھان نووسراوە. ئەم کتێبە توێژینەوەیەک بووە کە لیژنەیەک کاریان لەسەر کردووە و [[کامیل ئەحمەدی]] لە نێوان ساڵەکانی ٢٠١٧ و ٢٠١٨ سەبارەت بە ھەلومەرجی ھاوسەرگیریی سپی لە ئێران، سەرپەرشتیار و دیزاینەری ئەم توێژینەوەیەی کردووە و ئەنجامەکانی ساڵی ٢٠٢٠ لەلایەن وەشانخانەی مێھرییەوە بە زمانەکانی فارسی و ئینگلیزی چاپ و بڵاوی کردۆتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ازدواج سفید: تغییر سبک زندگی در ایران یا معضل اجتماعی؟|ناونیشان=https://www.dw.com/fa-ir/%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D8%B3%D9%81%DB%8C%D8%AF-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1-%D8%B3%D8%A8%DA%A9-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%A7-%D9%85%D8%B9%D8%B6%D9%84-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C/a-45206118|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=رونمایی از پژوهشِ مردمشناس کردستانی در باب ازدواج سفید در ایران|ناونیشان=https://www.hanakhabar.ir/news.php?id=05D764D0&news|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221014185616/https://www.hanakhabar.ir/news.php?id=05D764D0&news}}</ref> کتێبی ماڵێک بە دەرگای ئاوەڵاوە، لەسەر ئەو خاڵە کۆڵدراوەتەوە، کە کۆڵکە باجدارییەکان (بارودۆخی ئابووری، پێکھاتەی کۆمەڵایەتی، چوارچێوەی یاسایی و فەرمی)، کۆڵکە دەستێوەردەرەکان (بارودۆخی بنەماڵە، کاڵبوونەوەی چاودێری، ژیان وەک کۆچەر) و کۆڵکە بەستێنییەکان (ئەزموونی پێوەندی و دنیابینیی تاکەکەسی) وەک ئەو کارانەن کە بوونەتە ھۆی زیادکردن و گەشەکردنی دیاردەی ھاوسەرگیریی سپی لە گەورەشارەکانی [[ئێران]]. توێژەرەوان لەم کتێبەدا دیاردەی تەوەریی توێژینەوە شی دەکەنەوە و ئاماژە دەدەنە گۆڕانکاریی نۆرم و بەھاکانی شێوازی ژیانی تاک و کارلێکی ستراتیژیکی تاک و ھەژماری زۆر و نابەردەوامبوونی پەیوەندییەکان. لەم توێژینەوەدا ھەروەھا کاڵبوونەوەی کڵێشە ڕەگەزییەکان، ئازادبوونی ھەڵبژاردن، بێ مەیلبوون بەرامبەر بە ھاوسەرگیریی فەرمی، گۆشەگیری و بەلاوەدانی کۆمەڵایەتی و نەبوونی پاڵپشتی و ترسی شوێنگری وەک گرنگترین شوێنھات و ئەنجامەکانی ھاوسەرگیریی سپی لە ئێران دەستنیشان کراون. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=گزارشی از وضعیت ازدواج سفید در ایران {{!}} عمر ازدواج سفید یک تا سه سال است|ناونیشان=https://www.hamshahrionline.ir/news/413656/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D8%B3%D9%81%DB%8C%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D9%85%D8%B1-%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D8%B3%D9%81%DB%8C%D8%AF-%DB%8C%DA%A9-%D8%AA%D8%A7|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == زانیارییە گشتییەکانی توێژینەوە == توێژینەوە لەم بەشەدا هەوڵ دەدات پاش ئاماژەدان بە کۆمەڵێک بابەتی گشتی لەسەر توێژینەوەکە، بەستێنێک بۆ ئەو شتەی بڕیارە لە بەشەکانی دیکەدا باس بکرێت ئامادە بکات. کتێب لە سەرەتای ئەم بەشەدا پاش کۆڵینەوەی مێژوویی پارادایم و گریمانەکانی پێوەندییە سێکسییەکان لە درێژەی مێژووی ڕۆژئاوادا، ئەو ڕێگایەی کە چییەتی و چۆنێتی جێبەجێبوونی پێوەندی سێکسی لە سەردەمی قەڕنەکانی سێهەم و چوارەمی زایینی تا نیوەی دووهەمی قەڕنی بیستەم تێیپەڕاندووە، تاوتوێ دەکات و دەگاتە ئەو ئەنجامەی کە بەو ڕێژەیەی پێش سەردەمی ڕووناکبیری و پێش سەردەمی نوێ، پێوەندیی سێکسی دیاردەیەکی سروشتی و کۆنترۆڵکراو لە لایەن کۆمەڵگا و بنەماڵەوە بووە، پاش سەردەمی ڕووناکبیری بەرەبەرە بەرەو تاکەکەسیبوونی چووە و شێوازی جۆراوجۆر و داینامیکی بەخۆوە بینیوە و لە حەفتا و هەشتاکانی زایینیەوە و لەگەڵ شۆڕشی ڕەگەزی، لە شێوازەکانی یەکلاکەرەوە، دەستنیشانکراو و ڕوونی وەک هاوسەرگیری و پێوەندیی سێکسی بەرەو هاوسەرگیریی جۆراوجۆر و پێوەندییە جۆراوجۆرەکان ڕۆیشتووە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=توێژینەوەیەکی گشتگیر سەبارەت بە هاوسەرگیریی سپی لە ئێران|ناونیشان=https://kameelahmady.com/kurdi/houses-with-open-doors/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> توێژینەوە لە درێژەی ئەم بەشەدا دەچێتە سەر هۆکارەکانی بەرزبوونەوەی تەمەنی هاوسەرگیری لە ئێران و وێڕای باسکردنی هۆکارە کۆمەڵایەتی، ئابووری و کەلتوورییەکان وەک خواستی گەنجان بۆ درێژەدان بە خوێندن، گەشەکردنی شێوازە نوێکانی ژیان لەسەر بنەمای ئازادبوونی پێوەندییەکان و تاکگەرایی، بێکاری، هەڵاوسانی ئابووری و قورسبوونی خەرجی پێکهێنانی پێوەندیی هاوسەرگیری و پێکهێنانی ژیانی هاوبەش؛ باس لەوە دەکات کە ئەم فاکتەرانە بوونەتە بەربەست و ڕەوتی بەدیهێنانی هەڵسوکەوتی سێکسی نۆرماڵیان گۆڕیوە و دەبنە هۆی سەرهەڵدان و گەشەکردنی ڕێگاکانی دیکەی بەدیهێنانی خواستی سێکسی و پێوەندییە سۆزدارانەکان وەک هاوسەرگیریی سپی. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=توێژینەوەیەکی گشتگیر سەبارەت بە هاوسەرگیریی سپی لە ئێران|ناونیشان=https://kameelahmady.com/kurdi/houses-with-open-doors/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == بنەما هزرییەکانی توێژینەوە == لە بەشی دووهەمدا، کتێب جۆرەکانی هاوسەرگیری لە ئاستی جیهانیدا و هەروەها لە ئاستی ئێراندا شرۆڤە دەکات و دەڵێت کە چۆن داڕێژەکانی هاوسەرگیریی سونەتی لە ئێراندا و بەهۆی گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکانی کۆمەڵگای ئێران تووشی گۆڕانکاری هاتوون و بەرەو شێوازە نوێکانی هاوسەرگیری وەک هاوسەرگیریی سپی ڕۆیشتووە. کامیل ئەحمەدی و هاوکارانی لەم بەشەدا هەوڵ دەدەن بنەما هزرییەکانی هاوسەرگیریی سپی لە لایەن و جەمسەرە جۆراوجۆرەکانەوە تاوتوێ و شرۆڤە بکەن و هزر و بیری بەردەنگ بۆ ئاراستەکردنی دەرەنجامەکانی توێژینەوەکە لە ئێران ئامادە بکەن. توێژینەوە لەم بەشەدا دەچێتە سەر قۆناغەکان و چۆنێتی سەرهەڵدانی هاوسەرگیریی سپی لە ئێران و جیهاندا و پاش هەڵسەنگاندنی چییەتی هاوسەرگیریی سپی لەگەڵ نەریت، سونەت، ئایین و شەرع، یاسا و دەستوور و بەتایبەت کەلتووری ئێرانی- ئیسلامی هەوڵ دەدەن ناکۆکییە بنەماییەکانی ئەم جۆرە هاوسەرگیرییە لەگەڵ هەلومەرجی کەلتووری باوی کۆمەڵگای ئێران پیشان بدەن تا لە بەشی سێهەمی کتێبەکەدا فاکتەرەکانی گەشەکردنی دیاردەی هاوسەرگیریی سپی لە ئێران و شوێنهاتەکانی بخەنە ڕوو. == شێوازی توێژینەوە و دەسکەوتەکانی توێژینەوە == کتێبی ماڵێک بە درگای ئاوەڵاوە لە بەشی سێهەمی خۆیدا دەرەنجام و دەسکەوتە مەیدانییەکانی توێژینەوەکە شرۆڤە دەکات و لەگەڵ باسکردنی ئەو پێشەکییەی کە چ فاکتەرگەلێک دەبنە هۆی ئەوەیکە گەنجان بەرەو هاوسەرگیریی سپی بچن، ئاماژە دەداتە ئەنجامەکان، کاریگەرییەکان و شوێنهاتەکانی گەشەکردنی ڕێژەی هاوسەرگیریی سپی لە ئێراندا. ئەم توێژینەوە لە چوارچێوەی ڕوانگەی شرۆڤەگەرایی و ڕوانگەی شێوازناسانەی چۆنێتی و لەگەڵ کەڵ وەرگرتن لە شێوازی تیۆریی بەستێنیی (GT) لە سێ گەورەشاری تاران، ئەسفەهان و مەشهەد ئەنجام دراوە. زانیاری و داتاکانی توێژینەوەکە لە ڕێگای کەڵک وەرگرتن لە تەکنیکی وتووێژی نیوەپێکهاتووە و قووڵ کۆکراونەتەوە. لەبەر هەستیاربوونی بابەتەکە لە باری ئایینی و کەلتوورییەوە و هەروەها ئەستەمبوونی دەستپێڕاگەیشتن بە نموونەکان، لە شێوازی نموونەگیری ئامانجدار کەڵک وەرگیراوە. لەم بەشەدا سەرەڕای ئاماژەدان بە ئامارە فەرمییەکانی هاوسەرگیری وەک زیادکردنی ڕێژەی جودابوونەوە و هاوشانی ئەمەش بەرزبوونەوەی تەمەنی زەەواج، ئەم فاکتەرانە بە جۆرێک وەک بەشێک لە هۆکارەکانی خواستی گەنجان بۆ هاوسەرگیریی سپی باس دەکرێن. توێژینەوە بۆ ڕوونکردنەوەی فاکتەر و هۆکارەکانی وەدرەنگ کەوتنی هاوسەرگیری لە ئێراندا ئاماژە دەداتە فاکتەرە ئابوورییەکان (ڕاوەستانی ئابووری، بێکاری، نەبوونی ئەمنییەتی کار)، فاکتەرە کۆمەڵایەتییەکان (ئایدیالخوازی و ڕۆیشتنی ژنان بۆ زانکۆ و بازاڕی کار) و هۆکار و فاکتەرە کەلتوورییەکان (بڕوا باوەکان لەسەر هاوسەرگیریی فەرمی وەک مارەیی قورس، شێروایی، ماڵی سەربەخۆ و ...). <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=آثار و پیامدهای حقوقی ازدواج سفید در ایران|ناونیشان=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1722084/%d8%a7%d8%ab%d8%a7%d8%b1-%d9%88-%d9%be%db%8c%d8%a7%d9%85%d8%af%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%a7%d8%b2%d8%af%d9%88%d8%a7%d8%ac-%d8%b3%d9%81%db%8c%d8%af-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1722084/%d8%a7%d8%ab%d8%a7%d8%b1-%d9%88-%d9%be%db%8c%d8%a7%d9%85%d8%af%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%a7%d8%b2%d8%af%d9%88%d8%a7%d8%ac-%d8%b3%d9%81%db%8c%d8%af-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86 |date=نیسانی ٢٠٢٦ }}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=رونمایی از پژوهشِ مردمشناس کردستانی در باب ازدواج سفید در ایران|ناونیشان=https://www.hanakhabar.ir/news.php?id=05D764D0&news|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221014185616/https://www.hanakhabar.ir/news.php?id=05D764D0&news}}</ref> ئەم توێژینەوە لەسەر ئەو باوەڕەیە کە ئەو گەنجانەی ئاراستەی هاوسەرگیریی سپی دەگرنە پێشێ بەرامبەر بە بەها ئایینییەکان کەمتر هەستیارن و جەخت دەکاتەوە کە ئەم جۆرە هاوسەرگیرییە لەنێو خوێندکاراندا زیاتر بەرچاو دەکەوێت. ئەو گەنجانەی کە بۆ درێژەدان بە خوێندن چوونەتە گەورەشارەکان و خوێندنیان تەواو بووە و هەر لەو شارانەدا ڕوویان لە کاری کاتی، ئیداری و یان کارکردن بۆ کەرتی تایبەت کردووە، ئەم جۆرە هاوسەرگیرییەیان پێ باشترە. زیاتر ئەو گەنجانەی دەگرێتەوە کە لە دایکبووی کۆتایی شەستەکانن و ئاستی خوێندنی ماستەر و بەکالۆریۆسیان هەیە. نووسەر لە درێژەدا دەڵێت کە گەورەشارەکان بەهۆی هەبوونی بەستێنی زیاتر بۆ کار لە چاو شارەکان، شوێنێکی ڕاکێشەرن بۆ گەنجانی خوێندکار و ئەو گەنجانەی بەدوای ئیش و کارێکدان و بەجۆرێک دەیانەوێ جۆرێک سەربەخۆیی ماڵییان هەبێت و درێژە بە خوێندن بدەن. کار و خوێندن لە گەورەشارەکان بەستێنی سڕینەوەی چاودێری دایک و باوک لەسەر منداڵان دەسڕێتەوە. گەنجان لە شارە گەورەکان و لە شوقەکاندا لەگەڵ هاوماڵانی خۆیان دەژین و بەهۆی نەناسران و بەربڵاوبوونی شوقەنشینی لەم شارانەدا ژیان لەگەڵ هاوماڵ ئاسانترە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=عمر «ازدواج‌ سفید» و آمارهایی درباره آن|ناونیشان=https://jwdp.ut.ac.ir/news?newsCode=2544|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی شوباتی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230201000811/https://jwdp.ut.ac.ir/news?newsCode=2544}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=عمر «ازدواج‌ سفید» در ایران و آمارهایی درباره این شیوه زندگی|ناونیشان=https://www.sayeh-news.com/fa/Main/Detail/68668/%D8%B9%D9%85%D8%B1-%C2%AB%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC%E2%80%8C-%D8%B3%D9%81%DB%8C%D8%AF%C2%BB-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D9%86-%D8%B4%DB%8C%D9%88%D9%87-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230223180729/https://www.sayeh-news.com/fa/Main/Detail/68668/%D8%B9%D9%85%D8%B1-%C2%AB%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC%E2%80%8C-%D8%B3%D9%81%DB%8C%D8%AF%C2%BB-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D9%86-%D8%B4%DB%8C%D9%88%D9%87-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C}}</ref> لە ئێراندا ئەگەرچی پێوەندیی سۆزدارانە و سێکسی پێش هاوسەرگیری یان لە دەرەوەی چوارچێوەی هاوسەرگیری پێچەوانەی نۆڕم و یاسا نەریتی، ئایینی و کەلتوورییەکانە و تەنانەت دەستووریش ڕەتی کردۆتەوە، زانیارییەکان باس لە زیادکردنی ئەم جۆرە پێوەندییانە لەم ساڵانەی دواییەدا دەکەن. ئەم پێوەندییانە زیاتر دەشاردرێنەوە و ئەگەریش ئاشکرا دەبن بنەماڵەکان پێیان باشترە گوێی لێ بخەوێنن و بێ ئاگا بنوێنن بەرامبەریان. لە ڕاستیدا بەهاکانی نەوەی نوێ کە لە ڕێگای ئاشنایەتی لەگەڵ هێما ڕۆژئاواییەکان و مودێڕنیتە و نوێخوازییەوە پێکهاتوون، کۆمەڵێک نەریت و نۆڕمی نەوەی ڕابردوو بە شێوەی شاراوە ڕەت دەکەنەوە و پێبەندیان نین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=نتایج یک نظرسنجی در ایران: ۲۲ درصد ازدواج سفید داشته‌اند|ناونیشان=https://www.dw.com/fa-ir/%D9%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D8%AC-%DB%8C%DA%A9-%D9%86%D8%B8%D8%B1%D8%B3%D9%86%D8%AC%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DB%B2%DB%B2-%D8%AF%D8%B1%D8%B5%D8%AF-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D8%B1%DA%A9%D8%AA%DA%A9%D9%86%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D8%B3%D9%81%DB%8C%D8%AF-%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D9%87%D8%A7%D9%86%D8%AF/a-60406882|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بەگشتی ئەم توێژینەوەیە لەسەر ئەو باوەڕەیە کە هێماکانی نوێخوازی لە هەندێ بابەتدا لەگەڵ نەریتە کەلتوورییەکانی کۆمەڵگا یەک ناگرنەوە و هەلومەرجێکی ناکۆک و شێواویان ساز کردووە کە بوونەتە هۆی ئەوەیکە هەندێ لە داڕێژە کەلتوورییەکانی نوێخوازی و مودێڕنیتە وەک هاوماڵبوون بە شێوەی شاراوە لە شارەکاندا گەشە بکات. ئەنجامەکانی ئەم توێژینەوە باس لە بێ باوەڕبوون بە هاوسەرگیریی فەرمی، مافی تاک لەسەر جەستە، کێشە ئابوورییەکان و نەبوونی متمانە وەک گرنگترین هۆکارەکانی گەشەکردنی دیاردەی هاوسەرگیریی سپی دەستنیشان دەکات. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ازدواج سفید: تغییر سبک زندگی در ایران یا معضل اجتماعی؟|ناونیشان=https://www.dw.com/fa-ir/%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D8%B3%D9%81%DB%8C%D8%AF-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1-%D8%B3%D8%A8%DA%A9-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%A7-%D9%85%D8%B9%D8%B6%D9%84-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C/a-45206118|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=عمر «ازدواج‌ سفید» و آمارهایی درباره آن|ناونیشان=https://www.isna.ir/news/97052312210/%D8%B9%D9%85%D8%B1-%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D8%B3%D9%81%DB%8C%D8%AF-%D9%88-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A2%D9%86|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=چهاردهمین قسمت از برنامه میلان هشتم - 24 دیماه 96|ناونیشان=https://www.aparat.com/v/IUGws|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221014115711/https://www.aparat.com/v/IUGws}}</ref> == پێشنیار و ڕێچارەکان == توێژینەوە پاش شرۆڤەکردن و ڕوونکردنەوەی لایەنە جۆراوجۆرەکانی هاوسەرگیریی سپی لە ئێراندا و باسکردنی هۆکار و ئەنجام و شوێنهاتەکانی ئەم دیاردەیە، لە بەشی کۆتایی ئەم کتێبەدا ئاماژە بەوە دەکات کە دیاردەی هاوسەرگیریی سپی بۆ ئەو گەنجانەی کە لەسەر کۆمەڵێک هۆکاری جۆراوجۆری ئابووری و کۆمەڵایەتی توانای جێبەجێکردنی هاوسەرگیریی فەرمییان نییە، ڕێگایەکی خۆش کردووە تا لەم جۆرە پێوەندییانەدا خواستە هەستیارانە و سێکسییەکانی خۆیان دابین بکەن. بەم حاڵەشەوە ئەم کتێبە جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە بابەتی هاوسەرگیریی سپی و ئەو کێشە و پرسانەی بەدوایدا دێن، بە هۆی هۆکاری جۆراوجۆرەوە دەتوانن خەساردەر بن بۆ هەموو بنچینە و بناغە جۆراوجۆرەکانی کۆمەڵگا و بەتایبەت پتەوبوونی بنەماڵە. ئەم کتێبە لەم بەشەدا باسی ڕێچارەکان و پێشنیارەکانی خۆی دەکات بۆ دابەزاندنی ڕێژەی کێشەوگرفتە پێوەندیدارەکانی گەشەکردنی ئەم جۆرە هاوسەرگیرییە لە ئێراندا، بەشێکیان بریتین لە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=اتاقی با در باز: پژوهشی جامع در باب ازدواج سفید در ایران|ناونیشان=https://en.civilica.com/doc/936672/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}{{بەستەری مردوو|url=https://en.civilica.com/doc/936672/ |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=عمر «ازدواج‌ سفید» و آمارهایی درباره آن|ناونیشان=https://www.isna.ir/news/97052312210/%D8%B9%D9%85%D8%B1-%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D8%B3%D9%81%DB%8C%D8%AF-%D9%88-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A2%D9%86|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ·       قبووڵکردنی هەبوونی هاوسەرگیریی سپی و حاشانەکردنی هەبوون و زیادکردنی لە ئێراندا لە لایەن حکومەتەوە. ·       دەستنیشانکردنی گشتگیری لایەنەکان، هۆکارەکان و شوێنهاتەکانی هاوسەرگیریی سپی لە ئێراندا لەسەر بنەمای توێژینەوە و لێکۆڵینەوە ئاکادمیک و پسپۆڕانەکان. ·       ئامادەکردنی بەستێنی کەلتووری، ئاگادارکردنەوە و فێرکاریی گشتی و تایبەت بۆ دابەزاندنی ڕێژەی ئەم جۆرە هاوسەرگیرییە. ·       ڕەخساندنی هەلی کار و ئاسانکاری و باشترکردنی هەلومەرجی ئابووری لە لایەن حکومەت، کەرتی تایبەت، خێرخوازان و ... بۆ چارەسەرکردنی کێشەی داهات و کاری گەنجان و هاندانیان بۆ پێکهێنانی هاوسەرگیریی فەرمی. ·       بەدواداچوون و پێداچوونەوەی یاسا پێوەندیدارەکان بە هاوسەرگیریی سپییەوە لەگەڵ جەختکردن لە پاڵپشتیی دەزگای داد لە ژنان و منداڵان تا شوێنهاتە خەساردەر و نالەبارەکانی ئەم جۆرە هاوسەرگیرییە بۆ ژنان و منداڵانی بەرهەمی ئەم جۆرە هاوسەرگیرییە کەم بێتەوە. ·       پاڵپشتیی بنکە دەوڵەتییەکان و ئەنجومەنەکانی مافی مرۆڤ لە چوارچێوەی ڕاوێژکاریی تەندروستی و فێرکاری و بەرگریکردن لە شوێنهات و خەسارە تاکەکەسی و کۆمەڵایەتییەکان. == وەشانی دەنگیی ئەم کتێبە و چاپی دووبارە == پاش چاپ و بڵاوبوونەوەی وەشانی قاقەزی لە لایەن وەشانخانەی مێهری لە لەندەن، ئەم کتێبە پاش کۆمەڵێک پێداچوونەوە و نوێکرانەوە و بەڕۆژکردنی ناوەرۆک و هەندێ لە ئامارەکان لە لایەن وەشانخانەی ئاوای بووف لە ساڵی 1400ی کۆچی هەتاوی و بە شێوەی ئەلکترۆنیک (ئی بۆک) و دەنگ بە زمانەکانی فارسی، ئینگلیزی و کوردی چاپی دووبارە کرایەوە و بە خۆڕایی لەسەر ماڵپەڕەکان بەردەستی خوێنەرانە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ماڵێک بە درگای ئاواڵاوه|ناونیشان=https://avayebuf.com/2022/11/05/house_with_open_door/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} es4nlbcxqv5od8iwdo09gj3exp2h08y 0 230103 1580143 1580096 2026-05-02T12:04:08Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1580143 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox person|name=شوجاع حوسێن زادە|image=Shojae Hoseinzadeh - Metting 2.jpg|caption=هۆڵی کۆبوونەوەی ئیرشاد شاری بانە|birth_date={{Birth date and age|1998|8|24}}|birth_place=[[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]، ئیران|birth_name=|occupation=[[ڕۆژنامەنووس]]|years_active=٢٠١٤–ئێستا|وێبگە=https://shojae.me}} '''شوجاع حوسێن زادە''' (بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: Shojae Hoseinzadeh) (لەدایکبووی ٢٤ی خەرمانان ساڵی ١٩٩٨ لە شاری [[بانە]])، [[ڕۆژنامەوان|ڕۆژنامەنووسێکی]] [[ئێران|ئێرانییە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=زاده|یەکەم=شجاع حسین|ڕێکەوت=٣٠ی ئازاری ٢٠٢٢|سەردێڕ=شجاع حسین زاده مالک و مدیرعامل رسانه های "بانه نیوز و بانه تی‌وی"|ناونیشان=https://banehnews.org/?p=31757|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=بانه نیوز|زمان=fa|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230714002458/https://banehnews.org/?p=31757|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەڕێوەبەری جێبەجێکاری [[ئاژانسی ھەواڵ|ئاژانسی ھەواڵی]] بانە نیووز و تەلەڤیزیۆنی ئینتەرنێتی بانە تیڤی لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان|ڕۆژھەڵاتی کوردستانە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=شجاع حسین زاده|ناونیشان=https://baneh.tv/director_category/shojae/|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئازاری ٢٠٢٣|زمان=fa-IR|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230401174604/https://baneh.tv/director_category/shojae/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == تاوانەکان == ‎شوجاع حوسێن زادە لە ساڵی ٢٠١٧ لەلایەن لقی ١٠٢ی [[دادگا|دادگای]] تاوانەکانی شاری بانە بە تۆمەتی "سووکایەتی کردن بە [[سەرۆک کۆماری ئێران]]" حوکمی ٧٤ لێدانی سزای بەسەردا سەپێندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=مدیر کانال تلگرامی "بانه نیوز" به ٧٤ ضربه شلاق محکوم گردید|ناونیشان=https://www.peykeiran.com/Content.aspx?ID=163378|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.peykeiran.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230305120756/https://www.peykeiran.com/Content.aspx?ID=163378|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی ئابی ٢٠١٨|سەردێڕ=٧٤ ضربه شلاق، حکمی وحشیانه علیه مدیر کانال|ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/fa/news/ضربه-شلاق-حکمی-وحشیانه-علیه-مدیر-کانال-بانه-نیوز|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=Kurdistanmedia (kurdistanmedia.com)|زمان=fa}}</ref> ھۆکاری دەرکردنی ئەم بڕیارە بڵاوکردنەوەی نامەیەکی تەنزئامێزی بوو سەبارەت بە فلتەرکردنی [[تێلێگرام]] کە ئاراستەی [[حەسەن ڕۆحانی|حەسەن ڕوحانی]] "سەرۆکی ئێران" کرابوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی ئابی ٢٠١٨|سەردێڕ=شجاع حسین‌زاده، فعال تلگرامی به خاطر توهین به رئیس جمهور به ۷۴ ضربه شلاق محکوم شد|ناونیشان=https://www.kampain.info/archive/22846.htm|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=کمپین دفاع از زندانیان سیاسی و مدنی|زمان=fa-IR}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی ئابی ٢٠١٨|سەردێڕ=مدیر کانال تلگرامی بانه نیوز به ٧۴ ضربه شلاق محکوم شد|ناونیشان=https://melliun.org/iran/178607|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=سایت ملیون ایران|زمان=fa-IR}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=مدیر کانال تلگرامی بانه نیوز به ٧٤ ضربه شلاق محکوم شد|ناونیشان=https://journalismisnotacrime.com/fa/features/2586/|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=journalismisnotacrime.com|زمان=fa|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230305120756/https://journalismisnotacrime.com/fa/features/2586/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=KHRN|ڕێکەوت=٢٣ی ئابی ٢٠١٨|سەردێڕ=صدور حکم شلاق برای یک فعال تلگرامی در بانه {{!}} شبکە حقوق بشر کردستان|ناونیشان=https://kurdistanhumanrights.org/fa/?p=6158|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=KHRN|زمان=fa}}</ref> شوجاع حوسێن زادە لە ١٣ی بەفرانباری ٢٠١٨ لە [[ماڵپەڕ|ماڵپەڕی]] بانە نیووز دوو ھەواڵی بڵاوکردبووەوە، «لەناوبردنی چایخانەکان و بێڕێزی فەرمانبەرانی شارەوانی بە میوەفرۆشانی شاری بانە» کە ئەمەش سەرۆکی [[شارەوانی]] ئەو شارەی توڕە کردبوو، و دوای تۆمارکردنی سکاڵا لەسەر ئەم بابەتە پەیامنێر، لەلایەن دەزگا ئەمنییەکانەوە دەستگیر کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=بازداشت مدیر کانال تلگرامی ” بانە نیوز” از سوی نیروهای امنیتی – کوردستان و کورد|ناونیشان=https://fa.kurdistanukurd.com/?p=21810|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئازاری ٢٠٢٣|زمان=fa-IR}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Association|یەکەم=Kurdistan Human Rights|ڕێکەوت=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=شجاع حسین زادە فعال مدنی و مدیرمسئول سایت بانە نیوز روانە زندان شد|ناونیشان=https://www.kmmk.info/fa/15153/2018/شجاع-حسین-زادە-فعال-مدنی-و-مدیرمسئول-سا/|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=جمعیت حقوق بشر کوردستان|زمان=fa-IR}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=بازداشت مدیر یک کانال تلگرامی در بانە|ناونیشان=https://hengaw.net/fa/news/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D9%85%D8%AF%DB%8C%D8%B1-%DB%8C%DA%A9-%DA%A9%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%84-%D8%AA%D9%84%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%95|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=hengaw.net}}</ref> شوجاع حوسێن زادە ھەروەھا لە مانگی خەرمانان بە تاوانی ھاندانی خەڵکی بانە بۆ [[مانگرتنی گشتیی ٢٠١٨ی ڕۆژھەڵاتی کوردستان|مانگرتن و ھاتنە سەر شەقامەکان]] لە سایتەکەیدا لەلایەن ھێزە ئەمنییەکانەوە دەستبەسەر کرابوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=بازداشت سه فعال تلگرامی در بانه|ناونیشان=http://www.asoyroj.com/farsi/detail.aspx?=hewal&jmara=10460&Jor=1|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.asoyroj.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221120131515/https://www.asoyroj.com/farsi/detail.aspx?=hewal&jmara=10460&Jor=1|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == ‎هەڵبژاردن == ڕۆژی ١١ی تەممووزی ٢٠١٩، ڕاوێژکاری سەید ئیبراھیم ڕەئیسی، شوجاع حوسێن زادەی بۆ پۆستی «میدیا و جێگری فەرھەنگی سەرۆک کۆمار» لە بارەگای ھەڵبژاردنی [[پارێزگای کوردستان]] دەستنیشان کرد و فەرمانەکەی پێشکەشی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=روز|یەکەم=پایگاه خبری-تحلیلی وقایع|ڕێکەوت=۲۵ی ۰۶ی ۱۴۰۱|سەردێڕ=شجاع حسین زاده معاون رئیس جمهور در کردستان شد {{!}} وقایع روز|ناونیشان=http://vaghayerooz.com/fa/news/35996|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=fa|زمان=fa}}{{بەستەری مردوو|url=http://vaghayerooz.com/fa/news/35996 |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ }}</ref> حوسێن زادە یەکێکە لەو ھێزە لاوانەی نزیک لە حکوومەت کە توانی پۆستی جێگری [[سەرۆک کۆمار]] لە [[کوردستان]] بەدەست بھێنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=شجاع حسین زاده معاون رئیس جمهور در کردستان شد|ناونیشان=https://namnamak.com/%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA/%D8%B4%D8%AC%D8%A7%D8%B9-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%88%D9%86-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=نم نمک|زمان=fa-IR|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230305120752/https://namnamak.com/%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA/%D8%B4%D8%AC%D8%A7%D8%B9-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%88%D9%86-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە شەشەمین قۆناغی ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی ئیسلامی بانە، شوجاع حوسێن زادە توانی ڕۆڵێکی کاریگەر لە ھەڵبژاردنی خوشکی «زریان حوسێن زادە» وەک «دەنگی یەکەم»ی شاری بانە بە سێ ھەزار و ٣٦٩ دەنگ بگێڕێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=تازه|یەکەم=حرف|ڕێکەوت=٨ی نیسانی ٢٠٢٢|سەردێڕ=شجاع حسین زاده "خبرنگار و فعال رسانه‌ای" در کردستان ایران|ناونیشان=https://harfetaze.com/229729/شجاع-حسین-زاده/|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=مجله اینترنتی حرف تازه|زمان=fa}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=نتایج شماره آرای ششمین دوره شورای اسلامی بانه اعلام شد|ناونیشان=https://kurdpress.com/fa/news/11937/%D9%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D8%AC-%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A2%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%D8%B4%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B4%D8%AF/|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=kurdpress.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230305120752/https://kurdpress.com/fa/news/11937/%D9%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D8%AC-%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A2%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%D8%B4%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B4%D8%AF/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == حکمی ئەعدام == شوجاع حوسێن زادە بەهۆی بڵاوکردنەوەی پەیامێک، لە ڕۆژی ٢ی فەرەوردینی ١٤٠٢ لە شاری بانە لە لایەن گرووپێکی تەندرووی ئاینی هێرشی بەر لای ماڵەکەی کرا و بە نووسینی وشەی "ملحد" لەسەر دیواری ماڵەکەی، بە تۆمەتەکەی توندوتیژانە وەڵامی دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٣|سەردێڕ=هه‌نگاو: شجاع حسین‌زاده مجبور به خواندن «توبه‌نامه» شد؛ اتهام او «سب‌النبی» است |ناونیشان=https://ir.voanews.com/a/iran-kurdish-journalist-faces-risk-of-severe-punishments-including-death-penalty/7192429.html |ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤|وێبگە=صدای آمریکا |زمان=fa}}</ref> هەمان شەو، لە لایەن ئیدارەی زانیاری دەستگیر کرا و نزیکەی ٧٠ ڕۆژ لە سەلوولە تایبەتییەکانی ئەم ئیدارەیە بەسەر برد. لە مرداد مانگی ١٤٠٢، دادگا حکمی ئەعدام ئەو بە تۆمەتی "سب‌النبی" بڕیار دا. بەپێی زانیارییەکانی ڕاپۆرتەکان، ئەم حکمە لە ئازارەکانی سەربەخۆیی و بێ دادپەروەرییەکانی دادگا و نەتوانینی بەدەستهێنانی وەکیلی دیاری کراوە. <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=معاون رسانه‌ای ستاد انتخاباتی ابراهیم رئیسی در کردستان «در بازداشت است»|ناونیشان=https://www.radiofarda.com/a/shoja-hosseinzadeh-arrested-journalist-iran-execution/32515411.html|newspaper=رادیو فردا|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤|زمان=fa|یەکەم=رادیو|دوایین=فردا}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی ئایاری ١٤٠٢|سەردێڕ=بازداشت و بلاتکلیفی چهار ماهه شجاع حسین‌زاده، فعال رسانه‌ای در بانه |ناونیشان=https://hengaw.net/fa/news/archive/60740 |ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤|وێبگە=Hengaw (hengaw.net) |زمان=fa}}</ref> == بەستەری دەرەکی == [https://shojae.me ماڵپەڕی شوجاع حوسێن زادە] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240719211621/http://shojae.me/ |date=١٩ی تەممووزی ٢٠٢٤ }} [https://t.me/shojaehsz شوجاع حوسێن زادە] لە [[تێلێگرام]] == سەرچاوەکان == <references /> {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} 3j238805pjy1tsj47b79g6j9c3ht8rg 0 230814 1580305 1403938 2026-05-03T02:07:42Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٠ سەرچاوە و تاگکردنی ١ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1580305 wikitext text/x-wiki '''کتێبی ماڵێک لەسەر ئاو''' بەرھەمێکە لەسەر بابەتی تاوتوێکردنی توێژینەوەیی و خەسارناسانەی دیاردەی ھاوسەرگیریی کاتی و سیغەی مەحرەمییەت لە [[ئێران]] کە لەلایەن [[کامیل ئەحمەدی]] [[مرۆڤناسی|مرۆڤناس]] و توێژەری کۆمەڵایەتییەوە نووسراوە. ئەم کتێبە لەسەر بنەمای توێژینەوەیەکە کە کامیل ئەحمەدی لە ساڵەکانی ٢٠١٧ و ٢٠١٨ەدا و لەژێر ناوی «توێژینەوەیەکی گشتگیر لەسەر ھاوسەرگیریی کاتی و سیغەی مەحرەمییەت لە ئێران» و لە سێ گەورەشاری ئێران واتە [[تاران]] و [[ئەسفەھان]] و [[مەشھەد]] ئەنجامی داوە و ئەنجامەکانی توێژینەوەکەی لە کتێبی ماڵێک لەسەر ئاودا چاپ کردووە.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=خانه‌ای بر ڕووی آب|ناونیشان=https://avayebuf.files.wordpress.com/2020/06/fa-home-on-water-avayebuf-com.pdf|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لەم کتێبەدا ھەوڵ دراوە تا وێڕای ناسینەوەی مێژوویی دیاردەی ھاوسەرگیریی کاتی لە ئێران و جیھاندا، ڕوون ببێتەوە کە ئەم دیاردەیە زیاتر لە نێو چ تاقمێکی کۆمەڵگادا باوە و ئەنجام و شوێنھاتەکانی بۆ ئەو کەسانەی کە ئەم جۆرە ھاوسەرگیرییە ھەڵدەبژێرن چییە. == پێشینەی کتێبی ماڵێک لەسەر ئاو == توێژەر ساڵێ ٢٠١٥ و ئەو کاتەی خەریکی توێژینەوە لەسەر خەتەنەکردنی ژنان و ھاوسەرگیریی منداڵانە تێدەگات کە پێوەندییەک دەکەوێتە نێوان تەمەنی تاک و ئەزموونی ژیانیان. ناوبراو باس لەوە دەکات کە لە کاتی ئەنجامدانی توێژینەوە لەسەر ھاوسەرگیریی منداڵان و خەتەنەکردنی ژناندا گەیشتووە بەو قەناعەتەی کە زۆرینەی ئەو کەسانەی کە لە تەمەنی منداڵیدا پێوەندیی ھاوسەرگیریی پێک دێنن بە ئەگەرێکی زۆرەوە پێوەندییەکەیان بە شێوەی ھاوسەرگیریی کاتی یان سیغەی مەحرەمییەت ئەنجام دەدرێ و بۆیە جۆرێک پێوەندی دەکەوێتە نێوان [[ھاوسەرگیریی منداڵان]] و ھاوسەرگیریی کاتی و ھەر بۆیە ئەحمەدی و ھاوکارانی پاش کۆتاییھێنان بە توێژینەوەی خۆیان لەسەر ھاوسەرگیریی منداڵان چوونەتە سەر توێژینەوە لەسەر چۆنێتی و بۆچییەتی دیاردەی ھاوسەرگیریی کاتی لە ئێران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Temporary Marriage: an Approved Way of Submission|ناونیشان=http://swiftjournals.org/sjssh/pdf/2019/march/Kameel5.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221015081859/http://swiftjournals.org/sjssh/pdf/2019/march/Kameel5.pdf}}</ref><ref name=":0"/> == ناوەرۆک، ئەنجام و دەسکەوتەکانی کتێبی ماڵێک لەسەر ئاو == کتێبی ماڵێک لەسەر ئاو لەسەر بنەمای توێژینەوەیەک ھەر بەم ناوە ڕۆیشتووەتە قۆناغی چاپ و بڵاوبوونەوە. ئەحمەدی و ھاوکارانی لەم کتێبەدا ھەوڵیان داوە بە ڕوانگەیەکی چەندی و چۆنی و بە دەکارھێنانی شێوازی GT و وتووێژی ڕاستەوخۆ لەگەڵ بەشداربووانی توێژینەوەکە، دیاردەی ھاوسەرگیریی کاتی و سیغەی مەحرەمییەت بەشێوەی گشتگیر لە سێ گەورەشاری تاران و مەشھەد و ئەسفەھان تاوتوێ بکەن. ئەنجام و دەسکەوتەکانی ئەم توێژینەوە پیشاندەری ئەوەیە کە ڕابواردن و ئاسانکاری ھەلومەرجی ھاوسەرگیریی منداڵان دیاردەی تەوەر و سەرەکی ھاوسەرگیری کاتی/سیغەی مەحرەمییەتە کە شوێنھاتی وەک ناوبانگی خراپ بەتایبەت بۆ ژنان بەدوادا دێت و ھەروەھا دەبێتە ھۆی ئەوەی کە پیاوانیش ڕوانگەیان بەرامبەر بە ھاوسەرگیریی ھەمیشەیی نەرێنی بێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=دگردیسی در مقوله ازدواج موقت و آسیب های آن|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/83328368/دگردیسی-در-مقوله-ازدواج-موقت-و-آسیب-های-آن|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تحلیل جامعه شناسانه مخاطرات ازدواج های موقت، سفید و صیغه|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/83288770/تحلیل-جامعه-شناسانه-مخاطرات-ازدواج-های-موقت-سفید-و-صیغه|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەحمەدی لەم کتێبەدا باس لەوە دەکات کە لەسەر سیغەی مەحرەمییەت کە بەستێنی ھاوسەرگیری پێشوەختە ئامادە دەکەن و شوێنھاتەی کۆمەڵایەتی و دەروونی بەربڵاویان بەدواوەیە بەتایبەت بۆ کچان، یاساکانی ئێران بێدەنگییان ھەڵبژاردووە و بەشێوەی ناڕاستەوخۆ بوونەتە ھۆی زیادکردنی ڕێژەی ھاوسەرگیریی منداڵان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=نقش ازدواج موقت (TM) در ترویج کودک همسری (ECM) در ایران|ناونیشان=http://www.uctjournals.com/farsi/archive/psychology/1400/autumn/3.pdf|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}{{بەستەری مردوو|url=http://www.uctjournals.com/farsi/archive/psychology/1400/autumn/3.pdf |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> نووسەر لە کۆتایی ئەم کتێبەدا ڕێگا چارەسەرەکان بۆ ڕێکخستن و یاسادانان لەسەر ھاوسەرگیریی کاتی ئاماژە پێدەدات کە کۆمەڵێکیان بریتین لە: زیادکردنی تەمەنی ھاوسەرگیری کچان و کوڕان بۆ ١٨ ساڵ بەمەبەستی دابەزینی ڕێژەی ھاوسەرگیریی منداڵان و ھاوسەرگیریی کاتی، خوێندنی زۆرەملی و خۆڕایی بۆ کچان تا پلەی دیپلۆم و یارمەتیدانیان تا زانیاریی تەواویان لەسەر ھاوسەرگیری لەو چەشنە بێت، ھاوکاریکردن لەگەڵ زانایانی ئایینی بۆ ناساندنی ڕوانگە نوێکان لەسەر تواناکردنی ژنان و کچان و بەرزکردنەوەی ئاستی کارامەیی ئەو تاقمە. == چاپی دووبارەی کتێبی ماڵێک لەسەر ئاو == کتێبی ماڵێک لەسەر ئاو بۆ جاری یەکەم لەلایەن وەشانخانەی شیرازە و ساڵی ٢٠١٨ چاپ کرا. ساڵی ٢٠٢١یش ئەم کتێبە لەلایەن وەشانخانەی ئاوای بووف لە [[دانمارک]] جارێکی دیکە چاپ کرایەوە و بەشێوەی ئی-بوک و دەنگیش بڵاو کرایەوە.<ref name=":0"/> وەشانی ئینگلیزیی ئەم کتێبە سەرەتا ساڵی ٢٠١٩ لەلایەن وەشانخانەی مێھری لە [[لەندەن]] و ساڵی ٢٠٢٢ لەلایەن وەشانخانەی لەمبێرتی [[ئەڵمانیا|ئەڵمانیاوە]] چاپ کرایەوە و لە وەشانە ئینگلیزییەکاندا ھەوڵ دراوە تا بابەتەکان نوێ بکرێنەوە و لەسەر توێژینەوەکانی دیکەی توێژەر و ئامارە نوێکان لەسەر ھاوسەرگیریی منداڵان و ھاوسەرگیریی کات، کۆمەڵێک بابەت زیاد کراون. وەشانی کوردیی ئەم بەرھەمە ساڵی ٢٠٢٣ لەلایەن وەشانخانەی دانیشفەڕ لە [[ھەولێر]]، [[ھەرێمی کوردستان]] چاپ و بڵاو کراوەتەوە. == سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|کتێب|ھونەرەکان|چاند|ئێران}} [[پۆل:کتێبەکان بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:کتێبە ئێرانییەکان]] [[پۆل:توێژینەوە]] 85tw5m78f95fjlo1tgpgth39mmo3n2m 0 232959 1580225 1574518 2026-05-02T17:06:56Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Diyarbakır railway station}} 1580225 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox station | name = وێستگەی شەمەندەفەری ئامەد | style = TCDD | type = [[Turkish State Railways|TCDD]] [[Intercity rail|intercity]] and [[regional rail]] station | image = Îstgeha trenan a Amedê 2010.JPG | alt = | caption = ئەم بەشەی تەلاری وێستگەکە لە ساڵی ٢٠١٠ درووستکرا. | address = İstasyon Cd., Şehitlik Mah. 21010 | borough = شاری نوێ/ئامەد | country = تورکیا | coordinates = {{coord|37.9136|40.2160|type:railwaystation_region:TR|display=inline,title}} | owned = بەڕێوبەرایەتیی شەمەندەفەریی تورکیا | operator = [[TCDD Taşımacılık]] | lines = {{Rail color box|system=TCDD|line=Southern Express}}{{Rail color box|system=TCDD|line=Diyarbakır-Batman Regional}} | distance = | platforms = 2 (1 [[side platform]], 1 [[island platform]]) | tracks = 3 | train_operators = | connections = | structure = At-grade | parking = دەکەوێتە بەردەم تەلاری وێستگەکە. | bicycle = | disabled = | architectural_style = [[Art Deco]] | code = | zone = | website = | opened = تشرینی دووەمی ١٩٣٥ | closed = | passengers = | pass_year = | pass_rank = | services = {{Adjacent stations|system1=TCDD |line1=Southern Express|left1=Geyik|right1=Ulam |line2=Diyarbakır-Batman Regional|right2=Bozdemir }} }} '''وێستگەی شەمەندەفەری ئامەد''' ({{بە تورکی|Diyarbakır garı}}) وێستگەی سەرەکیی شەمەندەفەرە لە شاری [[ئامەد]] لە [[باکووری کوردستان]]، [[تورکیا]]. وێستگەکە لەلایەن حکوومەتی تورکیاوە خاوەنداریەتی دەکرێت، گەشتی ھەیە بۆ [[ئێلح]]، [[پارێزگای سێرت|سێرت]]، وە [[ئەنقەرە]].<ref name="Güney">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Güney Kurtalan Ekspresi|ناونیشان=http://tcddseferleri.com/tren/guney-ekspresi|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|وێبگە=tcddseferleri.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171026201252/http://tcddseferleri.com/tren/guney-ekspresi|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> وێستگەکە لەلایەن ھێڵی ئاسنی دەوڵەتی تورکیا لە ساڵی ١٩٣٥ دروست کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=As|یەکەم=Erdal|سەردێڕ=Cumhuriyet Dönemi Ulaşım Politikaları|ڕێکەوت=٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Atatürk Araştırma Merkezi|شوێن=Ankara|پەڕە=١٠٨|زمان=tr}}</ref> بینای وێستگەکە بە شێوازی ئارت دێکۆ دروست کراوە، ھاوشێوەی بیناکانی وێستگەکانی سێواس، مانیسا و مەلەتی.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Erdoğan|یەکەم=Hacı Abdullah|دوایین٢=Başar|یەکەم٢=Mehmet Emin|ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠٠٩|سەردێڕ=Osmanlı'dan Cumhuriyet'e Türkiye'de Tren Garları|ناونیشان=https://www.researchgate.net/publication/266672578|زمان=tr|پەڕەکان=٣٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧}}</ref> == سەرچاوەکان == {{Reflist}} {{تووڵی دەروازە|شەمەندەفەر|نژیاروانی|تورکیا}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{پۆلی کۆمنز|Diyarbakır railway station}} [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] h3sqthr7bl2mcr5gjdn2gyfzoinu5nz 4 241625 1580278 1579992 2026-05-02T21:01:00Z AramBot 39807 بۆت: نوێکردنەوە 1580278 wikitext text/x-wiki {{ئەمانەش ببینە|ویکیپیدیا:ڕاپۆرتی بنکەدراوە/پێڕستی بۆتە ناچالاکەکان}} {{چینی ناوەند}} پێرستی [[وپ:بۆت|بۆت]]ە چالاکەکانی ویکیپیدیا{{ھن}} بۆتی چالاک بە بۆتێک دەڵێن کە لە ٣٠ ڕۆژی ڕابردوو لانی کەم [[تایبەت:بەشدارییەکان|بەشدارییەکی]] ھەبووە.{{ھن}} لە ئێستادا ئەم ئامارە ڕۆژانە نوێ دەکرێتەوە.{{ھن}} '''دوایین نوێکردنەوە لەلایەن [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]]'''؛ لە ''٢١:٠١، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC)'' {{کۆتایی}} {| class="wikitable sortable" style="margin: auto;" |+ بۆتە چالاکەکان |- ! # !! بەکارھێنەر !! دوایین دەستکاری !! ژمارەی دەستکارییەکان !! مافەکان !! ڕێکەوتی خۆتۆمارکردن |- | ١ || [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/AramBot|٢ی ئایاری ٢٠٢٦]] || ٣٥٤٦٦٢ || bot,botadmin || ٤ی نیسانی ٢٠٢٠ |- | ٢ || [[بەکارھێنەر:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/InternetArchiveBot|٢ی ئایاری ٢٠٢٦]] || ٨٦٣٤٤ || bot || ٢٨ی تەممووزی ٢٠١٧ |- | ٣ || [[بەکارھێنەر:Dexbot|Dexbot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Dexbot|١ی ئایاری ٢٠٢٦]] || ٨٣٩٧ || bot || ٢ی ئایاری ٢٠١٢ |- | ٤ || [[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/MediaWiki message delivery|٢٨ی نیسانی ٢٠٢٦]] || ٣٤٦٠ || bot || ١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ |- | ٥ || [[بەکارھێنەر:Xqbot|Xqbot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Xqbot|٢٠ی نیسانی ٢٠٢٦]] || ٢١١٨١ || bot || ٣١ی ئابی ٢٠٠٩ |} [[پۆل:ڕاپۆرتی بنکەدراوەی ویکیپیدیا]] kdpzsy7i8yjznga9p2x7yvpkuah0v8j 0 245764 1580302 1360526 2026-05-03T01:37:20Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٠ سەرچاوە و تاگکردنی ١ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1580302 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس |وێنە = Max_Payne_3_Cover.jpg }} '''ماکس پەین ٣''' ({{بە ئینگلیزی |Max Payne 3}}) [[کایەی ڤیدیۆیی|یارییەکی ڤیدیۆیی]] تەقەکەری کەسی سێیەمە کە لەلایەن ستۆدیۆکانی ڕۆکستارەوە پەرەی پێدراوە و لەلایەن کۆمپانیای [[ڕۆکستار گەیمز]]ەوە بڵاوکراوەتەوە. سێیەم قۆناغی زنجیرەی ماکس پەینە کە سەرەتا لە ساڵی ٢٠١٢ بڵاوکرایەوە. یارییەکە بەدوای چیرۆکی ماکس پەین دێت کە پێشتر لێکۆڵەرێکی پۆلیسی نیویۆرک بووە و بووەتە بەڵێندەرێکی تایبەتی ئاسایش لە شاری ساوپاولۆی [[بەڕازیل]].<ref>{{cite video game |title=Max Payne 3 |developer=[[Rockstar Studios]] |publisher=[[Rockstar Games]] |date=May 15, 2012 |platform=[[PlayStation 3]] and [[Xbox 360]] |level=[http://www.rockstargames.com/maxpayne3/credits Credits]}}</ref> گێڕانەوەی یارییەکە پڕە لە تەوەرە تاریک و زەقەکان، کاتێک ماکس تێکەڵ بە پیلانێک دەبێت کە گەندەڵی و توندوتیژی و خیانەت لەخۆدەگرێت. ماکس پەین ٣ ستایشی وەرگرت بەھۆی ھێڵی چیرۆکە سەرنجڕاکێشەکەی و زنجیرە ئەکشنە چڕەکانی و دیمەنە سەرنجڕاکێشەکانی.<ref name=EGMP3>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Purchese |یەکەم=Robert |ناونیشان=http://www.eurogamer.net/articles/2011-11-24-rockstar-adds-cover-zoom-aiming-to-max-payne-3 |سەردێڕ=Rockstar adds cover, zoom-aiming to Max Payne 3 |وێبگە=[[Eurogamer]] |ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١}}</ref> ھەروەھا یارییەکە میکانیکی نوێی یاریکردنی ناساند، وەک سیستەمی بەرگ و باشترکردنی میکانیکی کاتی فیشەک، ئەمەش قووڵی بۆ ئەزموونی شەڕکردن زیادکرد.<ref name="Mac">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.rockstargames.com/newswire/article/50701/max-payne-3-now-available-for-mac.html |سەردێڕ=Max Payne 3 Now Available for Mac |نووسەر=R* Q |بڵاوکەرەوە=[[Rockstar Games]] |ڕێکەوت=٢١ی حوزەیرانی ٢٠١٣ |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٣ }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.rockstargames.com/newswire/article/50701/max-payne-3-now-available-for-mac.html |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> ماکس پەین ٣ لەلایەن ڕەخنەگران و یاریزانەکانەوە پێشوازییەکی باشی لێکرا و بە زیادکردنێکی شایستە دادەنرێت بۆ یارییەکانب ماکس پەین. گێڕانەوەی سەرنجڕاکێش و یارییە چڕەکەی وای لێدەکات ببێتە ناونیشانێکی سەرنجڕاکێش لە چەشنی تەقەکەری کەسی سێیەمدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=Celebrate 20 years of Xbox with over 70 new Backward Compatible Games|ناونیشان=https://news.xbox.com/en-us/2021/11/15/70-new-backward-compatible-games/|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=Xbox Wire|زمان=en-US}}</ref> == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}} {{سەرچاوەکان}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|کایەی ڤیدیۆیی|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|بەڕازیل|شەڕ|دەیەی ٢٠١٠|شانشینی یەکگرتوو}} [[پۆل:کایە ڤیدیۆییەکانی ٢٠١٢]] [[پۆل:کایەکانی مەک ئۆئێس]] [[پۆل:کایە ڤیدیۆیییە تاک-یاریزان و فرەیاریزانەکان]] [[پۆل:یارییەکانی پلەی ستەیشن ٣]] [[پۆل:کایەکانی تەیک توو ئینتەرەکتیڤ]] [[پۆل:پاشکۆکانی یارییە ڤیدیۆییەکان]] [[پۆل:ئەو یارییە ڤیدیۆیانەی لەگەڵ کۆمیکەکان گونجێنراون]] [[پۆل:ئەو کایە ڤیدیۆیییانەی لە کەنەدا پەرەیان پێدراوە]] [[پۆل:یارییە ڤیدیۆییەکان کە لە بەریتانیا پەرەیان پێدراوە]] [[پۆل:ئەو یارییە ڤیدیۆیانەی لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پەرەپێدراون]] [[پۆل:یارییەکانی ویندۆز]] [[پۆل:یارییەکانی ئێکس بۆکس ٣٦٠]] [[پۆل:تەقەکەرانی کەسی سێیەم]] [[پۆل:کایە ڤیدیۆیییەکان کە لە ٢٠١٢ داندراون]] seopk0xwb6ozinvva1ogr4qwgvcoj1j 0 249044 1580142 1580100 2026-05-02T12:03:48Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1580142 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''شۆن چارڵز ئۆکیف''' (لەدایکبووی ٢٧ی کانوونی دووەمی ١٩٥٦) مامۆستای زانکۆیە لە [[زانکۆی سیراکیوز]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی نیسانی ٢٠١٥|سەردێڕ=Sean O'Keefe, University Professor|ناونیشان=https://www.maxwell.syr.edu/pa/O_Keefe,_Sean/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٧|وێبگە=www.maxwell.syr.edu|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی شوباتی ٢٠١٦|سەردێڕ=Sean O'Keefe reflects on high-profile positions, recent appointment to advise next US president - The Daily Orange - The Independent Student Newspaper of Syracuse, New York|ناونیشان=http://dailyorange.com/2016/02/sean-okeefe-reflects-on-numerous-careers-recent-appointment-to-advise-next-us-president/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٧|وێبگە=dailyorange.com|زمان=en-US|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180801003931/http://dailyorange.com/2016/02/sean-okeefe-reflects-on-numerous-careers-recent-appointment-to-advise-next-us-president/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> سەرۆکی پێشووی گرووپی ئەیرباسە،<ref name="Politico">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=DiMascio|یەکەم=Jen|ڕێکەوت=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩|سەردێڕ=EADS taps government vet|ناونیشان=https://www.politico.com/story/2009/10/eads-taps-government-vet-028572|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091025122524/http://www.politico.com/news/stories/1009/28572.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٤|وێبگە=POLITICO|زمان=en}}</ref><ref name="EADSPressRelease">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩|سەردێڕ=EADS North America names Sean O'Keefe as Chief Executive Officer|ناونیشان=http://www.eadsnorthamerica.com/1024/en/breaking_news/2009%20Press%20Releases/2009_10_20_Sean_OKeefe_named_CEO.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091116022432/http://www.eadsnorthamerica.com/1024/en/breaking_news/2009%20Press%20Releases/2009_10_20_Sean_OKeefe_named_CEO.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=[[EADS]]}}</ref> وەزیری پێشووی ھێزی دەریایی، و لەپێشووشدا [[بەڕێوەبەری ناسا|کارگێڕی ناسا]] بوو، و سەرۆکی پێشووی زانکۆی ویلایەتی لویزیانا (LSU) بووە. ھەروەھا ئەندامی پێشووی دەستەی بەڕێوەبەری کۆمپانیای دوپۆنت بووە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٤ی شوباتی ٢٠٢٤}} {{تووڵی دەروازە|زانست|فیزیک|ژیاننامە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|سیاسەت|فڕینی بۆشایی|فڕین}} {{پۆلی کۆمنز|Sean O'Keefe}} [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری]] [[پۆل:بەڕێوەبەرانی ناسا]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦]] 1t9gjciopnx9kifn7x74vvwfnifbak8 0 254510 1580378 1565059 2026-05-03T09:52:03Z Xqbot 261 بۆت: چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[عەلی خامنەیی]] 1580378 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[عەلی خامنەیی]] gag7kev0u8ijxvf5gxe2l0gpp2kl27g 0 265189 1580146 1580082 2026-05-02T12:05:08Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1580146 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''تی کەی کارتەر''' ({{بە ئینگلیزی|T. K. Carter}}؛ ١٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٥٦ لە [[نیویۆرک]] – ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ لە [[دووارتی، کالیفۆڕنیا|دووارتی]])<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=''The Thing'' Actor T.K. Carter Dead at 69 |ناونیشان=https://www.tmz.com/2026/01/10/tk-carter-dead-actor-the-thing/ |بڵاوکەرەوە=TMZ|زمان=en-US|ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦}}</ref> [[ئەکتەر]]ێکی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکی]] بو. ئەو لە ١٩٧٦ ھەتا ٢٠٢٣ چالاکی دەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{IMDb name|0141953}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ھۆڵیوود|فیلم|ئەکتەران|ژیاننامە|ھونەرەکان|تەلەڤیزیۆن}} {{ئەکتەر-کۆلکە}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|T. K. Carter}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]] [[پۆل:کۆمیدیاکارە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:خەڵکی ئەفریقایی-ئەمریکی سەدەی ٢١]] [[پۆل:کۆمیدیاکارە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:کۆمیدیاکارەکان لە شاری نیویۆرک]] [[پۆل:ئەکتەرانی نێر لە ویلایەتی نیویۆرک]] j4b398z8ocesx2vl5tzxaq33u34hshf 3 266313 1580200 1579935 2026-05-02T16:16:20Z Tessla 41338 /* نوێ! */ وەڵامدانەوە 1580200 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٧:٤٤، ١٩ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Barnstar of Diligence Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی تێکۆشەری''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | سڵاو هیڤجای بەڕێز، توانیت به دوو مانگ بگەی به ۱۰۰۰ دەستکاری له ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی، لەبەر وەش ئەو نیشانەت پێشکێش دەکەم و دەست خۆشیت لێ دەکەم که له ویکی کوردی بەردەوامی و بەشداری دەکەی، هیوادارم هەروا بەردەوام بی. بژی [[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|سینا خزری ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sina Khezrii|لێدوان]]) ‏٢٢:٠٠، ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) |} :زۆر سپاس بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|Sina Khezrii]] دڵخۆش بووم بەو نیشانە جوانەتان، ھیوادارم ئێوەش ھەر بمێنن بۆ پڕۆژەکەمان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٢:٠٥، ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :سڵاوو ڕێز تکایە پيگەی فەرمی بزووتنەوەی ئایندە با نە سڕێتەوە ڕێکی بخەن [[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|لێدوان]]) ١٤:١٠، ١٢ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::سڵاو @[[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]] سەرەتا لە بەشێکی ھەڵە باسەکەتان کردەوە (دەبێ لە خوارەوە لە بەشێکی سەربەخۆدا باسی بکەیت). دواتر بەڕێوەبەرێک سەیری پەڕەکە دەکات و ئەگەر لەگەڵ یاساکان یەک نەگرێت ئەوە دەیسڕێتەوە و ئەگەریش کێشەی نەبێ ئەوە تاگی سڕینەوە لادەدات و پەڕەکە دەمێنێتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠١:٠٩، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == پێڕستی گەورەترین شارەکانی ئێران == دەم باش Hivja، ئەرێ [[fa:فهرست کلان‌شهرهای ایران]] ([[پێڕستی گەورەشارەکانی ئێران]]) و [[fa:فهرست شهرهای ایران بر پایه جمعیت]] (کە لای خۆمان نییە) یەک شت نین؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٦:١٣، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] سڵاوت لێ بێت. جیاوازییان ھەیە؛ یەکەمیان سەبارەت بە [[:en:Megacity|گەورەشارەکانی]] ئێرانە و دووەمیشیان سەبارەت بە تەواوی شارەکانی ئێرانە (گەورەشار، شاری ئاسایی و شارۆچکە) کە بەپێی ژمارە دانیشتووانەوە ڕیزبەندی کراون. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏١٨:٠٨، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) ::ئەھا، زۆر سپاس بۆ وەڵامەکەت! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٢١:٤٩، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == شێوازی ھەواڵەکان == سڵاو Hivja، ھیوادارم باش بیت. تەماشایەکی [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا|داڕێژەی لە ھەواڵەکاندا]] بکە، سێ ھەواڵی کۆتا سەرەتاکانیان بە دەستەواژەی ئاگاداریی «بەھۆی..» دەستپێدەکات، پێموایە جوان نییە ھەموویان لەسەریەک بە یەک شێواز دابنرێ. ھیچ جێگرەوەیەکیشم نەدۆزییەوە تا لەجیاتی 'بەھۆی' دایبنێم. تۆ دەڵێی چی؟ [[User:Zamand Karim|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٢:٠٧، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Zamand Karim|Zamand Karim]] سڵاوت لێ بێت. ڕاست دەکەی، دەستێکم لە ھەواڵەکاندا وەردا ئێستا بزانە چۆنە. سپاس بۆ ئاگادارکردنەوەت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٢:٢٥، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) ::باشتر دیارە. دەستتخۆش بێ. [[User:Zamand Karim|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٢:٣٥، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Editors Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی دەستکاریکەر''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | چونکە شایەنیت {{زۆر سوپاس}} بۆو دەستکاریانەی کردوتن و دەیانکەیت. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ‏٢٢:٥١، ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) |} :@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] سڵاوت لێ بێت، گەلێک سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٠:١٦، ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == Translation request == Hello, Hivja. Can you translate and upload the article about the prominent economist [[:en:Dani Rodrik]] in Sorani Kurdish Wikipedia? Kindest regards, [[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Moroike|لێدوان]]) ٠٩:٠٥، ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] سڵاو، {{کرا}} ('''[[دانی ڕۆدریک]]'''). [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٨، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) ::Thank you very much for the new article. [[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Moroike|لێدوان]]) ٢٢:٢٩، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) == داواکاری == سڵاو بەڕێز ھیڤجا! داڕێژەیەک ھەیە کە لە ٤٣ ویکیپیدیای تردا ھەیە، لێرەش زۆر پێویستمانە ([[:en:Template:Infobox_storage_medium|داڕێژە: زانیاریدانی میدیاکانی داکردن]])، ئەگەر بتوانرێت لێرەش دروستبکرێتەوە زۆر چاک دەبێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٣:٢٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] سازم کرد، بڕوانە [[داڕێژە:زانیاریدانی میدیاکانی داکردن|داڕێژەکە]]. من لەژێر ئەو بەستەرەی داتنا ناوی داڕێژەکەم نووسی، بەڵام خۆت لەسەر دروستیی ناوەکە بڕیار بدە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٤٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::'''زۆر سوپاس!''' بۆ ناوەکەش بەڕای من درووستە، لە ھەندێک ویکی تەنیا نووسیویانە (میدیا)، بەڵام لە ویکیپیدیای ئینگلیزی (storage)ی لەگەڵدایە، کە بە مانای (داکردن، تێکردن، خەزن کردن، پاراستن) دێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٦:٥١، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] لە خزمەتدام، ئەگەر وایە ناوەکە کێشەی نییە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٥، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::: وەڵا ناوەکە زۆر سەیرە! ''storage medium'' دەبێتە «کەرەستەی عەمبارکردن». ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٦:٥٧، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] تکایە ئەگەر ناوەکەت پێ ھەڵەیە، گومان مەکە لە گواستنەوەیدا. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٨، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::: {{وب|Ari Qasm}} ھاوڕایت؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٠٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::medium ئەگەر ھەڵە نەبم بە مانای (ناوەند) دێت، لەبەرئەوەی لە ویکیپیدیا عەرەبیش نووسراوە (وسيط)، بێجگەلەوانەش دەتوانین بڵێین (یەکە)، بۆ (Storage)ەکەش، عەمبار جیاوازی نییە لەگەڵ داکردن، یان ئەوانەی لەسەرەوە ئاماژەم پێکردن. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٧:٢٩، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::: {{وب|Ari Qasm}} دەزانم medium لە کتێبەکانی پەروەردەش بە «ناوەند» مانایان کردووەتەوە، بەڵام فرەمانایە و ھەموو جارێک یەک مانای نییە. لێرەدا بە مانای شتێکی فیزیکی یان ئامڕازێک دێت کە بۆ کردەوەی store بە کاردێت، ناوی ھاتووە. ئەمە لە ئێوەوە بزانم «داکردن» بۆ storage بە کار دێت. ئەوەندەی من بزانم storage ھەر بە عەمبار و عەمبارکردن مانا کراوەتەوە. «داکردن» زیاتر بۆ بارانبارین و داندانە بە پەلەوەر. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٥٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::عەمبارکردنیش تەواوە، بەڵام بڕوانە [https://bgprogram.org/Default.aspx?page=programs_detail2&c=163&l=3 وەزارەتی پەروەردە] لە کتێبی کۆمپیوتەر (لاپەڕە ١٥) لەبەرامبەر وشەی storage (داکردن)ـی بەکارھێناوە، ھەربۆیە کتێبی کۆمپیوتەرم کردە نموونە، چونکە داڕێژەکە خۆی لەسەر ئەو فۆرماتانەیە کە دەتوانرێ داتای لەسەر تۆماربکرێت. :::::::::لە [https://ferheng.info/alfba/22515/ فەرهەنگ] لە وشەی عەمبارکردن، ئاماژەی بە داکردن کردووە، نووسراوە داکردنی دانەوێڵە، واتا (هەڵگرتنی دانەوێڵە)، کەواتە دەتوانین بڵێین (داکردنی داتا). :::::::::بێجگە لەو دووە دەتوانین (پاشەکەوت کردن، تێخستن، ھەڵگرتن، تۆماکردن، تێکردن) بەکاربێنین. :::::::::وە ئەگەر لە ترانزلەیت بنووسیت (داکردن) ئەوا (installation) و لە عەرەبی (تثبيت)ت دەداتێ. :::::::::ئینجا دەیکەن بە ھەر چی ناوێک، من ڕازیم. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢١:٠٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] من کتێبەکانی ئامادەیی و بەتایبەت فیزیا و کیمیای پۆلی دوازدەم بۆ medium بە نموونە ھێنایەوە. بۆ storage، کاتێک پەکمان بۆ سەرچاوەی وشەیەک کەوت، ئەو کاتە ئاسایییە بچیتە سەر ئەو کتێبەی پۆلی حەوت، بەڵام کاتێک وشەیەک ھەیە خوێنەر لێی تێ بگات، ناکرێت بچین وشەیەکی نامۆ بێنین و سەر لە خوێنەر تێک بدەین. پێم وایە فەرھەنگی ئەناھیتا لە ئاماژەدان بە داکردن لە وشەی عەمبارکردن ھەڵەی کردبێت. داکردن بۆ storage نابێت. «داکردنی دانەوێڵە» کەی مانای «ھەڵگرتنی دانەوێڵە» دەدات؟! یانی تۆ دانەوێڵە لە سایلۆ ھەڵگریت، مانای وایە دات کردووە؟! تێخستن بۆ input و insert و، پاشەکەوتکردنیش بۆ save دانراوە کە کارە نەک بۆ storage کە ناوە. دامەزراندن بۆ installation دانراوە. لەو ترانزلەیتەش کە باست کرد، تێناگەم. لە کوێ بینووسین؟ من زمانەوان نیم، بەڵام بەپێی شارەزاییم ھەوڵی خۆم دا ڕوونکردنەوەیەک بۆ باسەکە بدەم. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٢:٣٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::خۆی وشەی (storage) واتا (کۆگا) وتاری ([[عەمباری دراوەکان|کۆگای دراوە]]) ھەبوو، ئێستا کراوە بە (عەمباری دراوە). :::::::::::ئەم وتارەش ([[کۆگەی دراوەی کۆمپیوتەر]])، بەڵام ئەمە نەکراوە بە (عەمبار) [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢٢:٤٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} لە هەنبانە دەڵێ گەنمەکەم داکرد واتە هەڵمگرت زیاتر بۆ هەڵگرتنی ناو چاڵ و داکردنی کادێن بەکارهاتووە. [[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:مامۆستا|لێدوان]]) ٠١:٤٦، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] کۆگا/کۆگە بۆ بەرامبەری storage ھەیە و ناڵێم وا نییە، بەڵام جیاوازییەکەیان لەوەدایە کۆگا/کۆگە شوێنێکە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت لەکاتێکدا storage شتێکە، ئامڕازێکە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت. @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] پێشگری دا- بۆ شتێکە کە لە سەرەوە بۆ خوارەوە بێت، بەڵام پێشگری ھەڵ- بۆ شتێکە لە خوارەوە بۆ سەرەوە بێت و پێچەوانەی یەکن. تۆ کە گەنمەکەت لە ناوی لۆرییەک ھێنایە خوارەوە، دەکرێ بڵێین دا کراوە، بەڵام کە لەو شوێنە مایەوە تا دواتر بە کار بێتەوە، ئەو کاتە دەڵێین ھەڵگیراوە. ھەڵگرتن و عەمبارکردن دەکرێ یەک بگرنەوە، بەڵام قەت لەگەڵ داکردن یەک شت نین. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٠٢:٢٣، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::::تەواوە، خۆت وا دەیڵێیت storage ئەو شوێنەیە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت، بۆ نموونە (سی دی، فلاش، دی ڤی دی، یان ھەر جۆرە ئامرازێکی تر) ھەموویان شتیان تێدا ھەڵدەگیرێت. ::::::::::::::وە مادام داکردن ئەو مانایە نادات ئەوا ناوەکە بگۆڕن. لێرەدا (عەمبارکردن و ھەڵگرتن) مایەوە، من دەڵێم ھەر بکرێت بە (عەمبارکردن)، ھەر عەمبارکردنەکە مانای تەواوی خۆی دەدات. بەڵام پێم باشە ھەر ھەموو وتارەکانی ویکیپیدیا بکرێن بە عەمبارکردن، نەک یەکیان داکردن بێت یەکیان کۆگە و یەکیان ھەڵگرتن. ::::::::::::::واتا (کۆگە) دەبێت بە (عەمبارگە)، وایە؟ [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٣:٣٤، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] نا، من وتم کۆگا/کۆگە شوێنە، بەڵام storage ئامڕازە. من نامەوێ قسەی خۆم بسەپێنم، بەس بەخوا لە عەمبارکردن باشتر نایەتە خەیاڵم. ناوی وتارم نەبینیوە داکردنی تێدا بێت. بۆ پرسیارەکەشت، دڵنیا نیم، بەڵام نزیکن لە یەکەوە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٤:٤٠، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::::::تەواو با عەمبار بێت، ھەرخۆی منیش ھیچ ووشەی ترم نی یە بۆ ئەوەی لە جێی داکردن دابنرێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٤:٤٣، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) == دوژمن و دووژمن == سڵاو کاکە گیان. بینیم زەحمەتت کێشاوە و دەستکاریتان لە ناوی [[بەڕێوەبەرایەتیی خاکە داگیرکراوەکانی دوژمن|ئێرەدا]] کردوە. ئایا دووژمن ڕاستترە یان دوژمن؟ وتارمان بە ھەردوو وشەکە ھەیە. سپاس. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٢:٤٣، ٣ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] بوورە بۆ درەنگ وەڵامدانەوە، دوژمن ڕاستترە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٠، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] دژمن (یان دوژمن) ڕاستە، بەڵام دووژمن ھەڵەیە. ئەمە لە پاڵەویدا «دوشمەن» بووە. دژ لە ئەم وشەیەدا ھەر ئەو دژ -ەیە کە لە دژایەتی، دژوار و دژنێو یان دژوێن (کە بە جنێو یان جوێن باوە)دا ھەیە. لە [https://en.m.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Iranian/du%C5%A1m%C3%A1n%C4%81h ئێرە] بنۆڕن. ‎'''[[بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#EB3C27;">G</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#1D3F6E;">êjełûk</span>]]''' ٠٨:٥٣، ١ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == خەریکە مافی uploader بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «uploader» (بارکەرەکان) لە 15:27، 5ی ئابی 2025 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٣، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) == تێبینییەک! == سڵاو ھیڤجا، سەبارەت بە پڕۆژەی خانمەکتەرە ئەمریکییەکان ویستم ئاگادارت بکەمەوە. لە ناوەکانی خانمەکتەرەکاندا تا ئەم چرکەیە 1500 ناویان بە ژیریی دەستکرد گۆڕیومن، هەروەها بەردەوام دەبم تا هەموو ناوەکان دەگۆڕم. ژیریی دەستکردەکە لە ئێمە باشتر و خێراترە بۆ ڕاستکردنەوە یان بابڵێین باشترکردنی ناوەکان. ویستم ئاگاداربیت کار لەسەر ناوەکان مەکە. دوای تەواوبوونم، ئەوکات گەر ویستت کار لەسەر ناوی شارەکان بکە یان ئەوەشیان من دەیکەم تەنیا تۆ لەکۆتاییدا وەک پێداچوونەوە چاوێکی پیابخشێنەوە نەکا هەڵە لە پیتا کرابێت. لەکۆتایی هەموو کارەکاندا، هاوڕێیان لێرەش ئاگاداردەکەینەوە بۆ چاوپێخشان. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:٠٤، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] زۆر باشە سپاست دەکەم. بێگومان ئامادەم بۆ پێداچوونەوەی دوایی، کاتێک کارەکانت تەواو بوون تکایە ئاگادارم بکەوە تاوەکوو پێداچوونەوەیان بۆ بکەم. دیسان سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٢٨، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] گیان چەند پرسیارێکم سەبارەت بە بەکارھێنانی ژیریی دەستکرد بۆ ویکیپیدیا لە بەڕێزت ھەیە. دیسکۆردت ھەیە لەوێ لێت بپرسم؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٣١، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :::گەر لە گرووپەکەی دیسکۆردیت، بەڵێ هەمە بەناو: Tessla. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٧:٢٠، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] جێبەجێیە، Add Friendـم بۆ ناردی، سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:١١، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == [[Kurdistan futuer movment.jpg]] == سڵاو، کە کرتە لەسەر بەستەری وێنەکە دەکەم لە کامنز نایبینم ئەتوانیت تۆ بەستەرەکەی دابنێی تا بزانم بەردەستە یان نا؟ گەرنا پێویستە [[:پەڕگە:Kurdistan futuer movment.jpg|تاگەکە]] لابدەین. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:٥٩، ١٨ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] «[[commons:File:Kurdistan_futuer_movment.jpg|فەرموو]]». [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٥:١٠، ١٩ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == خەریکە مافی patroller بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «patroller» (پاسدەران) لە 18:12، 4ی شوباتی 2026 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٢، ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) == خەریکە مافی reviewer بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «reviewer» (بەسەرداچوونەوەکەران) لە 18:12، 4ی شوباتی 2026 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٢، ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]<nowiki/>تکایە ئەو مافانەی کە کاتیان بەسەر چوون بۆم (پاسدەر و بەسەرداچوونەوەکەر)ـم پێ بدەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥٢، ١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == نوێ! == '''بەخێربێیتەوە!''' '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٤:٤٨، ٣٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاو تێسلا گیان، زۆر سپاس، هەروەها دەستت خۆش بێ ئەو ماوەیە لە ویکیپیدیا چالاک بوویت و نەهێشت ویکییەکە بکوژێتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥١، ١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: هەرچەندە کاک ئارامیش نیمچە خانەنشین بووە و نەمانتوانی دوایین کۆمەڵەوتارەکان تەواو بکەین، بەڵام کێشە نییە، و هەوڵ دەدەین خۆمان بەپێی کات و توانا ویکیی بگەینینە ١٠٠ هەزار وتار. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:١٦، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) i2jsvk8pqkex2wx4eltvoueb5gugnjc 1580201 1580200 2026-05-02T16:22:15Z Tessla 41338 /* خەریکە مافی reviewer بەسەر دەچێت */ وەڵامدانەوە 1580201 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٧:٤٤، ١٩ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Barnstar of Diligence Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی تێکۆشەری''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | سڵاو هیڤجای بەڕێز، توانیت به دوو مانگ بگەی به ۱۰۰۰ دەستکاری له ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی، لەبەر وەش ئەو نیشانەت پێشکێش دەکەم و دەست خۆشیت لێ دەکەم که له ویکی کوردی بەردەوامی و بەشداری دەکەی، هیوادارم هەروا بەردەوام بی. بژی [[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|سینا خزری ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sina Khezrii|لێدوان]]) ‏٢٢:٠٠، ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) |} :زۆر سپاس بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|Sina Khezrii]] دڵخۆش بووم بەو نیشانە جوانەتان، ھیوادارم ئێوەش ھەر بمێنن بۆ پڕۆژەکەمان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٢:٠٥، ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :سڵاوو ڕێز تکایە پيگەی فەرمی بزووتنەوەی ئایندە با نە سڕێتەوە ڕێکی بخەن [[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|لێدوان]]) ١٤:١٠، ١٢ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::سڵاو @[[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]] سەرەتا لە بەشێکی ھەڵە باسەکەتان کردەوە (دەبێ لە خوارەوە لە بەشێکی سەربەخۆدا باسی بکەیت). دواتر بەڕێوەبەرێک سەیری پەڕەکە دەکات و ئەگەر لەگەڵ یاساکان یەک نەگرێت ئەوە دەیسڕێتەوە و ئەگەریش کێشەی نەبێ ئەوە تاگی سڕینەوە لادەدات و پەڕەکە دەمێنێتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠١:٠٩، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == پێڕستی گەورەترین شارەکانی ئێران == دەم باش Hivja، ئەرێ [[fa:فهرست کلان‌شهرهای ایران]] ([[پێڕستی گەورەشارەکانی ئێران]]) و [[fa:فهرست شهرهای ایران بر پایه جمعیت]] (کە لای خۆمان نییە) یەک شت نین؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٦:١٣، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] سڵاوت لێ بێت. جیاوازییان ھەیە؛ یەکەمیان سەبارەت بە [[:en:Megacity|گەورەشارەکانی]] ئێرانە و دووەمیشیان سەبارەت بە تەواوی شارەکانی ئێرانە (گەورەشار، شاری ئاسایی و شارۆچکە) کە بەپێی ژمارە دانیشتووانەوە ڕیزبەندی کراون. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏١٨:٠٨، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) ::ئەھا، زۆر سپاس بۆ وەڵامەکەت! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٢١:٤٩، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == شێوازی ھەواڵەکان == سڵاو Hivja، ھیوادارم باش بیت. تەماشایەکی [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا|داڕێژەی لە ھەواڵەکاندا]] بکە، سێ ھەواڵی کۆتا سەرەتاکانیان بە دەستەواژەی ئاگاداریی «بەھۆی..» دەستپێدەکات، پێموایە جوان نییە ھەموویان لەسەریەک بە یەک شێواز دابنرێ. ھیچ جێگرەوەیەکیشم نەدۆزییەوە تا لەجیاتی 'بەھۆی' دایبنێم. تۆ دەڵێی چی؟ [[User:Zamand Karim|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٢:٠٧، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Zamand Karim|Zamand Karim]] سڵاوت لێ بێت. ڕاست دەکەی، دەستێکم لە ھەواڵەکاندا وەردا ئێستا بزانە چۆنە. سپاس بۆ ئاگادارکردنەوەت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٢:٢٥، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) ::باشتر دیارە. دەستتخۆش بێ. [[User:Zamand Karim|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٢:٣٥، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Editors Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی دەستکاریکەر''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | چونکە شایەنیت {{زۆر سوپاس}} بۆو دەستکاریانەی کردوتن و دەیانکەیت. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ‏٢٢:٥١، ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) |} :@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] سڵاوت لێ بێت، گەلێک سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٠:١٦، ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == Translation request == Hello, Hivja. Can you translate and upload the article about the prominent economist [[:en:Dani Rodrik]] in Sorani Kurdish Wikipedia? Kindest regards, [[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Moroike|لێدوان]]) ٠٩:٠٥، ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] سڵاو، {{کرا}} ('''[[دانی ڕۆدریک]]'''). [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٨، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) ::Thank you very much for the new article. [[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Moroike|لێدوان]]) ٢٢:٢٩، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) == داواکاری == سڵاو بەڕێز ھیڤجا! داڕێژەیەک ھەیە کە لە ٤٣ ویکیپیدیای تردا ھەیە، لێرەش زۆر پێویستمانە ([[:en:Template:Infobox_storage_medium|داڕێژە: زانیاریدانی میدیاکانی داکردن]])، ئەگەر بتوانرێت لێرەش دروستبکرێتەوە زۆر چاک دەبێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٣:٢٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] سازم کرد، بڕوانە [[داڕێژە:زانیاریدانی میدیاکانی داکردن|داڕێژەکە]]. من لەژێر ئەو بەستەرەی داتنا ناوی داڕێژەکەم نووسی، بەڵام خۆت لەسەر دروستیی ناوەکە بڕیار بدە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٤٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::'''زۆر سوپاس!''' بۆ ناوەکەش بەڕای من درووستە، لە ھەندێک ویکی تەنیا نووسیویانە (میدیا)، بەڵام لە ویکیپیدیای ئینگلیزی (storage)ی لەگەڵدایە، کە بە مانای (داکردن، تێکردن، خەزن کردن، پاراستن) دێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٦:٥١، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] لە خزمەتدام، ئەگەر وایە ناوەکە کێشەی نییە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٥، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::: وەڵا ناوەکە زۆر سەیرە! ''storage medium'' دەبێتە «کەرەستەی عەمبارکردن». ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٦:٥٧، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] تکایە ئەگەر ناوەکەت پێ ھەڵەیە، گومان مەکە لە گواستنەوەیدا. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٨، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::: {{وب|Ari Qasm}} ھاوڕایت؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٠٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::medium ئەگەر ھەڵە نەبم بە مانای (ناوەند) دێت، لەبەرئەوەی لە ویکیپیدیا عەرەبیش نووسراوە (وسيط)، بێجگەلەوانەش دەتوانین بڵێین (یەکە)، بۆ (Storage)ەکەش، عەمبار جیاوازی نییە لەگەڵ داکردن، یان ئەوانەی لەسەرەوە ئاماژەم پێکردن. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٧:٢٩، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::: {{وب|Ari Qasm}} دەزانم medium لە کتێبەکانی پەروەردەش بە «ناوەند» مانایان کردووەتەوە، بەڵام فرەمانایە و ھەموو جارێک یەک مانای نییە. لێرەدا بە مانای شتێکی فیزیکی یان ئامڕازێک دێت کە بۆ کردەوەی store بە کاردێت، ناوی ھاتووە. ئەمە لە ئێوەوە بزانم «داکردن» بۆ storage بە کار دێت. ئەوەندەی من بزانم storage ھەر بە عەمبار و عەمبارکردن مانا کراوەتەوە. «داکردن» زیاتر بۆ بارانبارین و داندانە بە پەلەوەر. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٥٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::عەمبارکردنیش تەواوە، بەڵام بڕوانە [https://bgprogram.org/Default.aspx?page=programs_detail2&c=163&l=3 وەزارەتی پەروەردە] لە کتێبی کۆمپیوتەر (لاپەڕە ١٥) لەبەرامبەر وشەی storage (داکردن)ـی بەکارھێناوە، ھەربۆیە کتێبی کۆمپیوتەرم کردە نموونە، چونکە داڕێژەکە خۆی لەسەر ئەو فۆرماتانەیە کە دەتوانرێ داتای لەسەر تۆماربکرێت. :::::::::لە [https://ferheng.info/alfba/22515/ فەرهەنگ] لە وشەی عەمبارکردن، ئاماژەی بە داکردن کردووە، نووسراوە داکردنی دانەوێڵە، واتا (هەڵگرتنی دانەوێڵە)، کەواتە دەتوانین بڵێین (داکردنی داتا). :::::::::بێجگە لەو دووە دەتوانین (پاشەکەوت کردن، تێخستن، ھەڵگرتن، تۆماکردن، تێکردن) بەکاربێنین. :::::::::وە ئەگەر لە ترانزلەیت بنووسیت (داکردن) ئەوا (installation) و لە عەرەبی (تثبيت)ت دەداتێ. :::::::::ئینجا دەیکەن بە ھەر چی ناوێک، من ڕازیم. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢١:٠٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] من کتێبەکانی ئامادەیی و بەتایبەت فیزیا و کیمیای پۆلی دوازدەم بۆ medium بە نموونە ھێنایەوە. بۆ storage، کاتێک پەکمان بۆ سەرچاوەی وشەیەک کەوت، ئەو کاتە ئاسایییە بچیتە سەر ئەو کتێبەی پۆلی حەوت، بەڵام کاتێک وشەیەک ھەیە خوێنەر لێی تێ بگات، ناکرێت بچین وشەیەکی نامۆ بێنین و سەر لە خوێنەر تێک بدەین. پێم وایە فەرھەنگی ئەناھیتا لە ئاماژەدان بە داکردن لە وشەی عەمبارکردن ھەڵەی کردبێت. داکردن بۆ storage نابێت. «داکردنی دانەوێڵە» کەی مانای «ھەڵگرتنی دانەوێڵە» دەدات؟! یانی تۆ دانەوێڵە لە سایلۆ ھەڵگریت، مانای وایە دات کردووە؟! تێخستن بۆ input و insert و، پاشەکەوتکردنیش بۆ save دانراوە کە کارە نەک بۆ storage کە ناوە. دامەزراندن بۆ installation دانراوە. لەو ترانزلەیتەش کە باست کرد، تێناگەم. لە کوێ بینووسین؟ من زمانەوان نیم، بەڵام بەپێی شارەزاییم ھەوڵی خۆم دا ڕوونکردنەوەیەک بۆ باسەکە بدەم. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٢:٣٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::خۆی وشەی (storage) واتا (کۆگا) وتاری ([[عەمباری دراوەکان|کۆگای دراوە]]) ھەبوو، ئێستا کراوە بە (عەمباری دراوە). :::::::::::ئەم وتارەش ([[کۆگەی دراوەی کۆمپیوتەر]])، بەڵام ئەمە نەکراوە بە (عەمبار) [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢٢:٤٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} لە هەنبانە دەڵێ گەنمەکەم داکرد واتە هەڵمگرت زیاتر بۆ هەڵگرتنی ناو چاڵ و داکردنی کادێن بەکارهاتووە. [[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:مامۆستا|لێدوان]]) ٠١:٤٦، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] کۆگا/کۆگە بۆ بەرامبەری storage ھەیە و ناڵێم وا نییە، بەڵام جیاوازییەکەیان لەوەدایە کۆگا/کۆگە شوێنێکە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت لەکاتێکدا storage شتێکە، ئامڕازێکە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت. @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] پێشگری دا- بۆ شتێکە کە لە سەرەوە بۆ خوارەوە بێت، بەڵام پێشگری ھەڵ- بۆ شتێکە لە خوارەوە بۆ سەرەوە بێت و پێچەوانەی یەکن. تۆ کە گەنمەکەت لە ناوی لۆرییەک ھێنایە خوارەوە، دەکرێ بڵێین دا کراوە، بەڵام کە لەو شوێنە مایەوە تا دواتر بە کار بێتەوە، ئەو کاتە دەڵێین ھەڵگیراوە. ھەڵگرتن و عەمبارکردن دەکرێ یەک بگرنەوە، بەڵام قەت لەگەڵ داکردن یەک شت نین. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٠٢:٢٣، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::::تەواوە، خۆت وا دەیڵێیت storage ئەو شوێنەیە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت، بۆ نموونە (سی دی، فلاش، دی ڤی دی، یان ھەر جۆرە ئامرازێکی تر) ھەموویان شتیان تێدا ھەڵدەگیرێت. ::::::::::::::وە مادام داکردن ئەو مانایە نادات ئەوا ناوەکە بگۆڕن. لێرەدا (عەمبارکردن و ھەڵگرتن) مایەوە، من دەڵێم ھەر بکرێت بە (عەمبارکردن)، ھەر عەمبارکردنەکە مانای تەواوی خۆی دەدات. بەڵام پێم باشە ھەر ھەموو وتارەکانی ویکیپیدیا بکرێن بە عەمبارکردن، نەک یەکیان داکردن بێت یەکیان کۆگە و یەکیان ھەڵگرتن. ::::::::::::::واتا (کۆگە) دەبێت بە (عەمبارگە)، وایە؟ [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٣:٣٤، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] نا، من وتم کۆگا/کۆگە شوێنە، بەڵام storage ئامڕازە. من نامەوێ قسەی خۆم بسەپێنم، بەس بەخوا لە عەمبارکردن باشتر نایەتە خەیاڵم. ناوی وتارم نەبینیوە داکردنی تێدا بێت. بۆ پرسیارەکەشت، دڵنیا نیم، بەڵام نزیکن لە یەکەوە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٤:٤٠، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::::::تەواو با عەمبار بێت، ھەرخۆی منیش ھیچ ووشەی ترم نی یە بۆ ئەوەی لە جێی داکردن دابنرێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٤:٤٣، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) == دوژمن و دووژمن == سڵاو کاکە گیان. بینیم زەحمەتت کێشاوە و دەستکاریتان لە ناوی [[بەڕێوەبەرایەتیی خاکە داگیرکراوەکانی دوژمن|ئێرەدا]] کردوە. ئایا دووژمن ڕاستترە یان دوژمن؟ وتارمان بە ھەردوو وشەکە ھەیە. سپاس. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٢:٤٣، ٣ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] بوورە بۆ درەنگ وەڵامدانەوە، دوژمن ڕاستترە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٠، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] دژمن (یان دوژمن) ڕاستە، بەڵام دووژمن ھەڵەیە. ئەمە لە پاڵەویدا «دوشمەن» بووە. دژ لە ئەم وشەیەدا ھەر ئەو دژ -ەیە کە لە دژایەتی، دژوار و دژنێو یان دژوێن (کە بە جنێو یان جوێن باوە)دا ھەیە. لە [https://en.m.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Iranian/du%C5%A1m%C3%A1n%C4%81h ئێرە] بنۆڕن. ‎'''[[بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#EB3C27;">G</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#1D3F6E;">êjełûk</span>]]''' ٠٨:٥٣، ١ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == خەریکە مافی uploader بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «uploader» (بارکەرەکان) لە 15:27، 5ی ئابی 2025 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٣، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) == تێبینییەک! == سڵاو ھیڤجا، سەبارەت بە پڕۆژەی خانمەکتەرە ئەمریکییەکان ویستم ئاگادارت بکەمەوە. لە ناوەکانی خانمەکتەرەکاندا تا ئەم چرکەیە 1500 ناویان بە ژیریی دەستکرد گۆڕیومن، هەروەها بەردەوام دەبم تا هەموو ناوەکان دەگۆڕم. ژیریی دەستکردەکە لە ئێمە باشتر و خێراترە بۆ ڕاستکردنەوە یان بابڵێین باشترکردنی ناوەکان. ویستم ئاگاداربیت کار لەسەر ناوەکان مەکە. دوای تەواوبوونم، ئەوکات گەر ویستت کار لەسەر ناوی شارەکان بکە یان ئەوەشیان من دەیکەم تەنیا تۆ لەکۆتاییدا وەک پێداچوونەوە چاوێکی پیابخشێنەوە نەکا هەڵە لە پیتا کرابێت. لەکۆتایی هەموو کارەکاندا، هاوڕێیان لێرەش ئاگاداردەکەینەوە بۆ چاوپێخشان. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:٠٤، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] زۆر باشە سپاست دەکەم. بێگومان ئامادەم بۆ پێداچوونەوەی دوایی، کاتێک کارەکانت تەواو بوون تکایە ئاگادارم بکەوە تاوەکوو پێداچوونەوەیان بۆ بکەم. دیسان سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٢٨، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] گیان چەند پرسیارێکم سەبارەت بە بەکارھێنانی ژیریی دەستکرد بۆ ویکیپیدیا لە بەڕێزت ھەیە. دیسکۆردت ھەیە لەوێ لێت بپرسم؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٣١، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :::گەر لە گرووپەکەی دیسکۆردیت، بەڵێ هەمە بەناو: Tessla. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٧:٢٠، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] جێبەجێیە، Add Friendـم بۆ ناردی، سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:١١، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == [[Kurdistan futuer movment.jpg]] == سڵاو، کە کرتە لەسەر بەستەری وێنەکە دەکەم لە کامنز نایبینم ئەتوانیت تۆ بەستەرەکەی دابنێی تا بزانم بەردەستە یان نا؟ گەرنا پێویستە [[:پەڕگە:Kurdistan futuer movment.jpg|تاگەکە]] لابدەین. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:٥٩، ١٨ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] «[[commons:File:Kurdistan_futuer_movment.jpg|فەرموو]]». [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٥:١٠، ١٩ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == خەریکە مافی patroller بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «patroller» (پاسدەران) لە 18:12، 4ی شوباتی 2026 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٢، ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) == خەریکە مافی reviewer بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «reviewer» (بەسەرداچوونەوەکەران) لە 18:12، 4ی شوباتی 2026 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٢، ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]<nowiki/>تکایە ئەو مافانەی کە کاتیان بەسەر چوون بۆم (پاسدەر و بەسەرداچوونەوەکەر)ـم پێ بدەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥٢، ١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: بەشێوەی هەمیشەیی '''پێت درا''' '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٢٢، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == نوێ! == '''بەخێربێیتەوە!''' '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٤:٤٨، ٣٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاو تێسلا گیان، زۆر سپاس، هەروەها دەستت خۆش بێ ئەو ماوەیە لە ویکیپیدیا چالاک بوویت و نەهێشت ویکییەکە بکوژێتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥١، ١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: هەرچەندە کاک ئارامیش نیمچە خانەنشین بووە و نەمانتوانی دوایین کۆمەڵەوتارەکان تەواو بکەین، بەڵام کێشە نییە، و هەوڵ دەدەین خۆمان بەپێی کات و توانا ویکیی بگەینینە ١٠٠ هەزار وتار. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:١٦، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) 3v0vocetsx82o4gmgzmnerfpqyxiqbj 1580238 1580201 2026-05-02T19:50:42Z Hivja 64112 /* نوێ! */ وەڵامدانەوە 1580238 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٧:٤٤، ١٩ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Barnstar of Diligence Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی تێکۆشەری''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | سڵاو هیڤجای بەڕێز، توانیت به دوو مانگ بگەی به ۱۰۰۰ دەستکاری له ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی، لەبەر وەش ئەو نیشانەت پێشکێش دەکەم و دەست خۆشیت لێ دەکەم که له ویکی کوردی بەردەوامی و بەشداری دەکەی، هیوادارم هەروا بەردەوام بی. بژی [[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|سینا خزری ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sina Khezrii|لێدوان]]) ‏٢٢:٠٠، ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) |} :زۆر سپاس بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|Sina Khezrii]] دڵخۆش بووم بەو نیشانە جوانەتان، ھیوادارم ئێوەش ھەر بمێنن بۆ پڕۆژەکەمان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٢:٠٥، ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :سڵاوو ڕێز تکایە پيگەی فەرمی بزووتنەوەی ئایندە با نە سڕێتەوە ڕێکی بخەن [[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|لێدوان]]) ١٤:١٠، ١٢ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::سڵاو @[[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]] سەرەتا لە بەشێکی ھەڵە باسەکەتان کردەوە (دەبێ لە خوارەوە لە بەشێکی سەربەخۆدا باسی بکەیت). دواتر بەڕێوەبەرێک سەیری پەڕەکە دەکات و ئەگەر لەگەڵ یاساکان یەک نەگرێت ئەوە دەیسڕێتەوە و ئەگەریش کێشەی نەبێ ئەوە تاگی سڕینەوە لادەدات و پەڕەکە دەمێنێتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠١:٠٩، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == پێڕستی گەورەترین شارەکانی ئێران == دەم باش Hivja، ئەرێ [[fa:فهرست کلان‌شهرهای ایران]] ([[پێڕستی گەورەشارەکانی ئێران]]) و [[fa:فهرست شهرهای ایران بر پایه جمعیت]] (کە لای خۆمان نییە) یەک شت نین؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٦:١٣، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] سڵاوت لێ بێت. جیاوازییان ھەیە؛ یەکەمیان سەبارەت بە [[:en:Megacity|گەورەشارەکانی]] ئێرانە و دووەمیشیان سەبارەت بە تەواوی شارەکانی ئێرانە (گەورەشار، شاری ئاسایی و شارۆچکە) کە بەپێی ژمارە دانیشتووانەوە ڕیزبەندی کراون. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏١٨:٠٨، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) ::ئەھا، زۆر سپاس بۆ وەڵامەکەت! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٢١:٤٩، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == شێوازی ھەواڵەکان == سڵاو Hivja، ھیوادارم باش بیت. تەماشایەکی [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا|داڕێژەی لە ھەواڵەکاندا]] بکە، سێ ھەواڵی کۆتا سەرەتاکانیان بە دەستەواژەی ئاگاداریی «بەھۆی..» دەستپێدەکات، پێموایە جوان نییە ھەموویان لەسەریەک بە یەک شێواز دابنرێ. ھیچ جێگرەوەیەکیشم نەدۆزییەوە تا لەجیاتی 'بەھۆی' دایبنێم. تۆ دەڵێی چی؟ [[User:Zamand Karim|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٢:٠٧، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Zamand Karim|Zamand Karim]] سڵاوت لێ بێت. ڕاست دەکەی، دەستێکم لە ھەواڵەکاندا وەردا ئێستا بزانە چۆنە. سپاس بۆ ئاگادارکردنەوەت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٢:٢٥، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) ::باشتر دیارە. دەستتخۆش بێ. [[User:Zamand Karim|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٢:٣٥، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Editors Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی دەستکاریکەر''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | چونکە شایەنیت {{زۆر سوپاس}} بۆو دەستکاریانەی کردوتن و دەیانکەیت. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ‏٢٢:٥١، ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) |} :@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] سڵاوت لێ بێت، گەلێک سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٠:١٦، ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == Translation request == Hello, Hivja. Can you translate and upload the article about the prominent economist [[:en:Dani Rodrik]] in Sorani Kurdish Wikipedia? Kindest regards, [[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Moroike|لێدوان]]) ٠٩:٠٥، ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] سڵاو، {{کرا}} ('''[[دانی ڕۆدریک]]'''). [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٨، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) ::Thank you very much for the new article. [[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Moroike|لێدوان]]) ٢٢:٢٩، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) == داواکاری == سڵاو بەڕێز ھیڤجا! داڕێژەیەک ھەیە کە لە ٤٣ ویکیپیدیای تردا ھەیە، لێرەش زۆر پێویستمانە ([[:en:Template:Infobox_storage_medium|داڕێژە: زانیاریدانی میدیاکانی داکردن]])، ئەگەر بتوانرێت لێرەش دروستبکرێتەوە زۆر چاک دەبێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٣:٢٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] سازم کرد، بڕوانە [[داڕێژە:زانیاریدانی میدیاکانی داکردن|داڕێژەکە]]. من لەژێر ئەو بەستەرەی داتنا ناوی داڕێژەکەم نووسی، بەڵام خۆت لەسەر دروستیی ناوەکە بڕیار بدە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٤٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::'''زۆر سوپاس!''' بۆ ناوەکەش بەڕای من درووستە، لە ھەندێک ویکی تەنیا نووسیویانە (میدیا)، بەڵام لە ویکیپیدیای ئینگلیزی (storage)ی لەگەڵدایە، کە بە مانای (داکردن، تێکردن، خەزن کردن، پاراستن) دێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٦:٥١، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] لە خزمەتدام، ئەگەر وایە ناوەکە کێشەی نییە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٥، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::: وەڵا ناوەکە زۆر سەیرە! ''storage medium'' دەبێتە «کەرەستەی عەمبارکردن». ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٦:٥٧، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] تکایە ئەگەر ناوەکەت پێ ھەڵەیە، گومان مەکە لە گواستنەوەیدا. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٨، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::: {{وب|Ari Qasm}} ھاوڕایت؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٠٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::medium ئەگەر ھەڵە نەبم بە مانای (ناوەند) دێت، لەبەرئەوەی لە ویکیپیدیا عەرەبیش نووسراوە (وسيط)، بێجگەلەوانەش دەتوانین بڵێین (یەکە)، بۆ (Storage)ەکەش، عەمبار جیاوازی نییە لەگەڵ داکردن، یان ئەوانەی لەسەرەوە ئاماژەم پێکردن. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٧:٢٩، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::: {{وب|Ari Qasm}} دەزانم medium لە کتێبەکانی پەروەردەش بە «ناوەند» مانایان کردووەتەوە، بەڵام فرەمانایە و ھەموو جارێک یەک مانای نییە. لێرەدا بە مانای شتێکی فیزیکی یان ئامڕازێک دێت کە بۆ کردەوەی store بە کاردێت، ناوی ھاتووە. ئەمە لە ئێوەوە بزانم «داکردن» بۆ storage بە کار دێت. ئەوەندەی من بزانم storage ھەر بە عەمبار و عەمبارکردن مانا کراوەتەوە. «داکردن» زیاتر بۆ بارانبارین و داندانە بە پەلەوەر. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٥٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::عەمبارکردنیش تەواوە، بەڵام بڕوانە [https://bgprogram.org/Default.aspx?page=programs_detail2&c=163&l=3 وەزارەتی پەروەردە] لە کتێبی کۆمپیوتەر (لاپەڕە ١٥) لەبەرامبەر وشەی storage (داکردن)ـی بەکارھێناوە، ھەربۆیە کتێبی کۆمپیوتەرم کردە نموونە، چونکە داڕێژەکە خۆی لەسەر ئەو فۆرماتانەیە کە دەتوانرێ داتای لەسەر تۆماربکرێت. :::::::::لە [https://ferheng.info/alfba/22515/ فەرهەنگ] لە وشەی عەمبارکردن، ئاماژەی بە داکردن کردووە، نووسراوە داکردنی دانەوێڵە، واتا (هەڵگرتنی دانەوێڵە)، کەواتە دەتوانین بڵێین (داکردنی داتا). :::::::::بێجگە لەو دووە دەتوانین (پاشەکەوت کردن، تێخستن، ھەڵگرتن، تۆماکردن، تێکردن) بەکاربێنین. :::::::::وە ئەگەر لە ترانزلەیت بنووسیت (داکردن) ئەوا (installation) و لە عەرەبی (تثبيت)ت دەداتێ. :::::::::ئینجا دەیکەن بە ھەر چی ناوێک، من ڕازیم. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢١:٠٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] من کتێبەکانی ئامادەیی و بەتایبەت فیزیا و کیمیای پۆلی دوازدەم بۆ medium بە نموونە ھێنایەوە. بۆ storage، کاتێک پەکمان بۆ سەرچاوەی وشەیەک کەوت، ئەو کاتە ئاسایییە بچیتە سەر ئەو کتێبەی پۆلی حەوت، بەڵام کاتێک وشەیەک ھەیە خوێنەر لێی تێ بگات، ناکرێت بچین وشەیەکی نامۆ بێنین و سەر لە خوێنەر تێک بدەین. پێم وایە فەرھەنگی ئەناھیتا لە ئاماژەدان بە داکردن لە وشەی عەمبارکردن ھەڵەی کردبێت. داکردن بۆ storage نابێت. «داکردنی دانەوێڵە» کەی مانای «ھەڵگرتنی دانەوێڵە» دەدات؟! یانی تۆ دانەوێڵە لە سایلۆ ھەڵگریت، مانای وایە دات کردووە؟! تێخستن بۆ input و insert و، پاشەکەوتکردنیش بۆ save دانراوە کە کارە نەک بۆ storage کە ناوە. دامەزراندن بۆ installation دانراوە. لەو ترانزلەیتەش کە باست کرد، تێناگەم. لە کوێ بینووسین؟ من زمانەوان نیم، بەڵام بەپێی شارەزاییم ھەوڵی خۆم دا ڕوونکردنەوەیەک بۆ باسەکە بدەم. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٢:٣٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::خۆی وشەی (storage) واتا (کۆگا) وتاری ([[عەمباری دراوەکان|کۆگای دراوە]]) ھەبوو، ئێستا کراوە بە (عەمباری دراوە). :::::::::::ئەم وتارەش ([[کۆگەی دراوەی کۆمپیوتەر]])، بەڵام ئەمە نەکراوە بە (عەمبار) [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢٢:٤٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} لە هەنبانە دەڵێ گەنمەکەم داکرد واتە هەڵمگرت زیاتر بۆ هەڵگرتنی ناو چاڵ و داکردنی کادێن بەکارهاتووە. [[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:مامۆستا|لێدوان]]) ٠١:٤٦، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] کۆگا/کۆگە بۆ بەرامبەری storage ھەیە و ناڵێم وا نییە، بەڵام جیاوازییەکەیان لەوەدایە کۆگا/کۆگە شوێنێکە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت لەکاتێکدا storage شتێکە، ئامڕازێکە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت. @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] پێشگری دا- بۆ شتێکە کە لە سەرەوە بۆ خوارەوە بێت، بەڵام پێشگری ھەڵ- بۆ شتێکە لە خوارەوە بۆ سەرەوە بێت و پێچەوانەی یەکن. تۆ کە گەنمەکەت لە ناوی لۆرییەک ھێنایە خوارەوە، دەکرێ بڵێین دا کراوە، بەڵام کە لەو شوێنە مایەوە تا دواتر بە کار بێتەوە، ئەو کاتە دەڵێین ھەڵگیراوە. ھەڵگرتن و عەمبارکردن دەکرێ یەک بگرنەوە، بەڵام قەت لەگەڵ داکردن یەک شت نین. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٠٢:٢٣، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::::تەواوە، خۆت وا دەیڵێیت storage ئەو شوێنەیە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت، بۆ نموونە (سی دی، فلاش، دی ڤی دی، یان ھەر جۆرە ئامرازێکی تر) ھەموویان شتیان تێدا ھەڵدەگیرێت. ::::::::::::::وە مادام داکردن ئەو مانایە نادات ئەوا ناوەکە بگۆڕن. لێرەدا (عەمبارکردن و ھەڵگرتن) مایەوە، من دەڵێم ھەر بکرێت بە (عەمبارکردن)، ھەر عەمبارکردنەکە مانای تەواوی خۆی دەدات. بەڵام پێم باشە ھەر ھەموو وتارەکانی ویکیپیدیا بکرێن بە عەمبارکردن، نەک یەکیان داکردن بێت یەکیان کۆگە و یەکیان ھەڵگرتن. ::::::::::::::واتا (کۆگە) دەبێت بە (عەمبارگە)، وایە؟ [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٣:٣٤، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] نا، من وتم کۆگا/کۆگە شوێنە، بەڵام storage ئامڕازە. من نامەوێ قسەی خۆم بسەپێنم، بەس بەخوا لە عەمبارکردن باشتر نایەتە خەیاڵم. ناوی وتارم نەبینیوە داکردنی تێدا بێت. بۆ پرسیارەکەشت، دڵنیا نیم، بەڵام نزیکن لە یەکەوە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٤:٤٠، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::::::تەواو با عەمبار بێت، ھەرخۆی منیش ھیچ ووشەی ترم نی یە بۆ ئەوەی لە جێی داکردن دابنرێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٤:٤٣، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) == دوژمن و دووژمن == سڵاو کاکە گیان. بینیم زەحمەتت کێشاوە و دەستکاریتان لە ناوی [[بەڕێوەبەرایەتیی خاکە داگیرکراوەکانی دوژمن|ئێرەدا]] کردوە. ئایا دووژمن ڕاستترە یان دوژمن؟ وتارمان بە ھەردوو وشەکە ھەیە. سپاس. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٢:٤٣، ٣ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] بوورە بۆ درەنگ وەڵامدانەوە، دوژمن ڕاستترە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٠، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] دژمن (یان دوژمن) ڕاستە، بەڵام دووژمن ھەڵەیە. ئەمە لە پاڵەویدا «دوشمەن» بووە. دژ لە ئەم وشەیەدا ھەر ئەو دژ -ەیە کە لە دژایەتی، دژوار و دژنێو یان دژوێن (کە بە جنێو یان جوێن باوە)دا ھەیە. لە [https://en.m.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Iranian/du%C5%A1m%C3%A1n%C4%81h ئێرە] بنۆڕن. ‎'''[[بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#EB3C27;">G</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#1D3F6E;">êjełûk</span>]]''' ٠٨:٥٣، ١ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == خەریکە مافی uploader بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «uploader» (بارکەرەکان) لە 15:27، 5ی ئابی 2025 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٣، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) == تێبینییەک! == سڵاو ھیڤجا، سەبارەت بە پڕۆژەی خانمەکتەرە ئەمریکییەکان ویستم ئاگادارت بکەمەوە. لە ناوەکانی خانمەکتەرەکاندا تا ئەم چرکەیە 1500 ناویان بە ژیریی دەستکرد گۆڕیومن، هەروەها بەردەوام دەبم تا هەموو ناوەکان دەگۆڕم. ژیریی دەستکردەکە لە ئێمە باشتر و خێراترە بۆ ڕاستکردنەوە یان بابڵێین باشترکردنی ناوەکان. ویستم ئاگاداربیت کار لەسەر ناوەکان مەکە. دوای تەواوبوونم، ئەوکات گەر ویستت کار لەسەر ناوی شارەکان بکە یان ئەوەشیان من دەیکەم تەنیا تۆ لەکۆتاییدا وەک پێداچوونەوە چاوێکی پیابخشێنەوە نەکا هەڵە لە پیتا کرابێت. لەکۆتایی هەموو کارەکاندا، هاوڕێیان لێرەش ئاگاداردەکەینەوە بۆ چاوپێخشان. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:٠٤، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] زۆر باشە سپاست دەکەم. بێگومان ئامادەم بۆ پێداچوونەوەی دوایی، کاتێک کارەکانت تەواو بوون تکایە ئاگادارم بکەوە تاوەکوو پێداچوونەوەیان بۆ بکەم. دیسان سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٢٨، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] گیان چەند پرسیارێکم سەبارەت بە بەکارھێنانی ژیریی دەستکرد بۆ ویکیپیدیا لە بەڕێزت ھەیە. دیسکۆردت ھەیە لەوێ لێت بپرسم؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٣١، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :::گەر لە گرووپەکەی دیسکۆردیت، بەڵێ هەمە بەناو: Tessla. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٧:٢٠، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] جێبەجێیە، Add Friendـم بۆ ناردی، سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:١١، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == [[Kurdistan futuer movment.jpg]] == سڵاو، کە کرتە لەسەر بەستەری وێنەکە دەکەم لە کامنز نایبینم ئەتوانیت تۆ بەستەرەکەی دابنێی تا بزانم بەردەستە یان نا؟ گەرنا پێویستە [[:پەڕگە:Kurdistan futuer movment.jpg|تاگەکە]] لابدەین. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:٥٩، ١٨ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] «[[commons:File:Kurdistan_futuer_movment.jpg|فەرموو]]». [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٥:١٠، ١٩ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == خەریکە مافی patroller بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «patroller» (پاسدەران) لە 18:12، 4ی شوباتی 2026 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٢، ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) == خەریکە مافی reviewer بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «reviewer» (بەسەرداچوونەوەکەران) لە 18:12، 4ی شوباتی 2026 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٢، ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]<nowiki/>تکایە ئەو مافانەی کە کاتیان بەسەر چوون بۆم (پاسدەر و بەسەرداچوونەوەکەر)ـم پێ بدەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥٢، ١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: بەشێوەی هەمیشەیی '''پێت درا''' '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٢٢، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == نوێ! == '''بەخێربێیتەوە!''' '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٤:٤٨، ٣٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاو تێسلا گیان، زۆر سپاس، هەروەها دەستت خۆش بێ ئەو ماوەیە لە ویکیپیدیا چالاک بوویت و نەهێشت ویکییەکە بکوژێتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥١، ١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: هەرچەندە کاک ئارامیش نیمچە خانەنشین بووە و نەمانتوانی دوایین کۆمەڵەوتارەکان تەواو بکەین، بەڵام کێشە نییە، و هەوڵ دەدەین خۆمان بەپێی کات و توانا ویکیی بگەینینە ١٠٠ هەزار وتار. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:١٦، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ڕاستە بەداخەوە، بەڵام ئارامبۆت ماوە و خۆشت تێسلابۆتت لایە، دەکرێ لە داھاتووشدا خۆمان کاری لەسەر بکەین و بۆ ئەنجامدانی سەربەخۆ ببین. سپاس بۆ هەموو و هەوڵەکانی کاک ئارام و ھەر بژیش بۆ بەڕێزت و بەھیوای بەردەوامی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٥٠، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) d81cu7oq16btv4q5aevp8w0mhvd1dxm 1580239 1580238 2026-05-02T19:51:08Z Hivja 64112 1580239 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٧:٤٤، ١٩ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Barnstar of Diligence Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی تێکۆشەری''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | سڵاو هیڤجای بەڕێز، توانیت به دوو مانگ بگەی به ۱۰۰۰ دەستکاری له ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی، لەبەر وەش ئەو نیشانەت پێشکێش دەکەم و دەست خۆشیت لێ دەکەم که له ویکی کوردی بەردەوامی و بەشداری دەکەی، هیوادارم هەروا بەردەوام بی. بژی [[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|سینا خزری ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sina Khezrii|لێدوان]]) ‏٢٢:٠٠، ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) |} :زۆر سپاس بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|Sina Khezrii]] دڵخۆش بووم بەو نیشانە جوانەتان، ھیوادارم ئێوەش ھەر بمێنن بۆ پڕۆژەکەمان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٢:٠٥، ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :سڵاوو ڕێز تکایە پيگەی فەرمی بزووتنەوەی ئایندە با نە سڕێتەوە ڕێکی بخەن [[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|لێدوان]]) ١٤:١٠، ١٢ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::سڵاو @[[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]] سەرەتا لە بەشێکی ھەڵە باسەکەتان کردەوە (دەبێ لە خوارەوە لە بەشێکی سەربەخۆدا باسی بکەیت). دواتر بەڕێوەبەرێک سەیری پەڕەکە دەکات و ئەگەر لەگەڵ یاساکان یەک نەگرێت ئەوە دەیسڕێتەوە و ئەگەریش کێشەی نەبێ ئەوە تاگی سڕینەوە لادەدات و پەڕەکە دەمێنێتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠١:٠٩، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == پێڕستی گەورەترین شارەکانی ئێران == دەم باش Hivja، ئەرێ [[fa:فهرست کلان‌شهرهای ایران]] ([[پێڕستی گەورەشارەکانی ئێران]]) و [[fa:فهرست شهرهای ایران بر پایه جمعیت]] (کە لای خۆمان نییە) یەک شت نین؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٦:١٣، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] سڵاوت لێ بێت. جیاوازییان ھەیە؛ یەکەمیان سەبارەت بە [[:en:Megacity|گەورەشارەکانی]] ئێرانە و دووەمیشیان سەبارەت بە تەواوی شارەکانی ئێرانە (گەورەشار، شاری ئاسایی و شارۆچکە) کە بەپێی ژمارە دانیشتووانەوە ڕیزبەندی کراون. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏١٨:٠٨، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) ::ئەھا، زۆر سپاس بۆ وەڵامەکەت! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٢١:٤٩، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == شێوازی ھەواڵەکان == سڵاو Hivja، ھیوادارم باش بیت. تەماشایەکی [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا|داڕێژەی لە ھەواڵەکاندا]] بکە، سێ ھەواڵی کۆتا سەرەتاکانیان بە دەستەواژەی ئاگاداریی «بەھۆی..» دەستپێدەکات، پێموایە جوان نییە ھەموویان لەسەریەک بە یەک شێواز دابنرێ. ھیچ جێگرەوەیەکیشم نەدۆزییەوە تا لەجیاتی 'بەھۆی' دایبنێم. تۆ دەڵێی چی؟ [[User:Zamand Karim|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٢:٠٧، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Zamand Karim|Zamand Karim]] سڵاوت لێ بێت. ڕاست دەکەی، دەستێکم لە ھەواڵەکاندا وەردا ئێستا بزانە چۆنە. سپاس بۆ ئاگادارکردنەوەت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٢:٢٥، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) ::باشتر دیارە. دەستتخۆش بێ. [[User:Zamand Karim|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٢:٣٥، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Editors Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی دەستکاریکەر''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | چونکە شایەنیت {{زۆر سوپاس}} بۆو دەستکاریانەی کردوتن و دەیانکەیت. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ‏٢٢:٥١، ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) |} :@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] سڵاوت لێ بێت، گەلێک سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٠:١٦، ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == Translation request == Hello, Hivja. Can you translate and upload the article about the prominent economist [[:en:Dani Rodrik]] in Sorani Kurdish Wikipedia? Kindest regards, [[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Moroike|لێدوان]]) ٠٩:٠٥، ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] سڵاو، {{کرا}} ('''[[دانی ڕۆدریک]]'''). [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٨، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) ::Thank you very much for the new article. [[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Moroike|لێدوان]]) ٢٢:٢٩، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) == داواکاری == سڵاو بەڕێز ھیڤجا! داڕێژەیەک ھەیە کە لە ٤٣ ویکیپیدیای تردا ھەیە، لێرەش زۆر پێویستمانە ([[:en:Template:Infobox_storage_medium|داڕێژە: زانیاریدانی میدیاکانی داکردن]])، ئەگەر بتوانرێت لێرەش دروستبکرێتەوە زۆر چاک دەبێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٣:٢٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] سازم کرد، بڕوانە [[داڕێژە:زانیاریدانی میدیاکانی داکردن|داڕێژەکە]]. من لەژێر ئەو بەستەرەی داتنا ناوی داڕێژەکەم نووسی، بەڵام خۆت لەسەر دروستیی ناوەکە بڕیار بدە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٤٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::'''زۆر سوپاس!''' بۆ ناوەکەش بەڕای من درووستە، لە ھەندێک ویکی تەنیا نووسیویانە (میدیا)، بەڵام لە ویکیپیدیای ئینگلیزی (storage)ی لەگەڵدایە، کە بە مانای (داکردن، تێکردن، خەزن کردن، پاراستن) دێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٦:٥١، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] لە خزمەتدام، ئەگەر وایە ناوەکە کێشەی نییە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٥، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::: وەڵا ناوەکە زۆر سەیرە! ''storage medium'' دەبێتە «کەرەستەی عەمبارکردن». ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٦:٥٧، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] تکایە ئەگەر ناوەکەت پێ ھەڵەیە، گومان مەکە لە گواستنەوەیدا. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٨، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::: {{وب|Ari Qasm}} ھاوڕایت؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٠٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::medium ئەگەر ھەڵە نەبم بە مانای (ناوەند) دێت، لەبەرئەوەی لە ویکیپیدیا عەرەبیش نووسراوە (وسيط)، بێجگەلەوانەش دەتوانین بڵێین (یەکە)، بۆ (Storage)ەکەش، عەمبار جیاوازی نییە لەگەڵ داکردن، یان ئەوانەی لەسەرەوە ئاماژەم پێکردن. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٧:٢٩، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::: {{وب|Ari Qasm}} دەزانم medium لە کتێبەکانی پەروەردەش بە «ناوەند» مانایان کردووەتەوە، بەڵام فرەمانایە و ھەموو جارێک یەک مانای نییە. لێرەدا بە مانای شتێکی فیزیکی یان ئامڕازێک دێت کە بۆ کردەوەی store بە کاردێت، ناوی ھاتووە. ئەمە لە ئێوەوە بزانم «داکردن» بۆ storage بە کار دێت. ئەوەندەی من بزانم storage ھەر بە عەمبار و عەمبارکردن مانا کراوەتەوە. «داکردن» زیاتر بۆ بارانبارین و داندانە بە پەلەوەر. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٥٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::عەمبارکردنیش تەواوە، بەڵام بڕوانە [https://bgprogram.org/Default.aspx?page=programs_detail2&c=163&l=3 وەزارەتی پەروەردە] لە کتێبی کۆمپیوتەر (لاپەڕە ١٥) لەبەرامبەر وشەی storage (داکردن)ـی بەکارھێناوە، ھەربۆیە کتێبی کۆمپیوتەرم کردە نموونە، چونکە داڕێژەکە خۆی لەسەر ئەو فۆرماتانەیە کە دەتوانرێ داتای لەسەر تۆماربکرێت. :::::::::لە [https://ferheng.info/alfba/22515/ فەرهەنگ] لە وشەی عەمبارکردن، ئاماژەی بە داکردن کردووە، نووسراوە داکردنی دانەوێڵە، واتا (هەڵگرتنی دانەوێڵە)، کەواتە دەتوانین بڵێین (داکردنی داتا). :::::::::بێجگە لەو دووە دەتوانین (پاشەکەوت کردن، تێخستن، ھەڵگرتن، تۆماکردن، تێکردن) بەکاربێنین. :::::::::وە ئەگەر لە ترانزلەیت بنووسیت (داکردن) ئەوا (installation) و لە عەرەبی (تثبيت)ت دەداتێ. :::::::::ئینجا دەیکەن بە ھەر چی ناوێک، من ڕازیم. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢١:٠٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] من کتێبەکانی ئامادەیی و بەتایبەت فیزیا و کیمیای پۆلی دوازدەم بۆ medium بە نموونە ھێنایەوە. بۆ storage، کاتێک پەکمان بۆ سەرچاوەی وشەیەک کەوت، ئەو کاتە ئاسایییە بچیتە سەر ئەو کتێبەی پۆلی حەوت، بەڵام کاتێک وشەیەک ھەیە خوێنەر لێی تێ بگات، ناکرێت بچین وشەیەکی نامۆ بێنین و سەر لە خوێنەر تێک بدەین. پێم وایە فەرھەنگی ئەناھیتا لە ئاماژەدان بە داکردن لە وشەی عەمبارکردن ھەڵەی کردبێت. داکردن بۆ storage نابێت. «داکردنی دانەوێڵە» کەی مانای «ھەڵگرتنی دانەوێڵە» دەدات؟! یانی تۆ دانەوێڵە لە سایلۆ ھەڵگریت، مانای وایە دات کردووە؟! تێخستن بۆ input و insert و، پاشەکەوتکردنیش بۆ save دانراوە کە کارە نەک بۆ storage کە ناوە. دامەزراندن بۆ installation دانراوە. لەو ترانزلەیتەش کە باست کرد، تێناگەم. لە کوێ بینووسین؟ من زمانەوان نیم، بەڵام بەپێی شارەزاییم ھەوڵی خۆم دا ڕوونکردنەوەیەک بۆ باسەکە بدەم. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٢:٣٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::خۆی وشەی (storage) واتا (کۆگا) وتاری ([[عەمباری دراوەکان|کۆگای دراوە]]) ھەبوو، ئێستا کراوە بە (عەمباری دراوە). :::::::::::ئەم وتارەش ([[کۆگەی دراوەی کۆمپیوتەر]])، بەڵام ئەمە نەکراوە بە (عەمبار) [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢٢:٤٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} لە هەنبانە دەڵێ گەنمەکەم داکرد واتە هەڵمگرت زیاتر بۆ هەڵگرتنی ناو چاڵ و داکردنی کادێن بەکارهاتووە. [[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:مامۆستا|لێدوان]]) ٠١:٤٦، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] کۆگا/کۆگە بۆ بەرامبەری storage ھەیە و ناڵێم وا نییە، بەڵام جیاوازییەکەیان لەوەدایە کۆگا/کۆگە شوێنێکە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت لەکاتێکدا storage شتێکە، ئامڕازێکە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت. @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] پێشگری دا- بۆ شتێکە کە لە سەرەوە بۆ خوارەوە بێت، بەڵام پێشگری ھەڵ- بۆ شتێکە لە خوارەوە بۆ سەرەوە بێت و پێچەوانەی یەکن. تۆ کە گەنمەکەت لە ناوی لۆرییەک ھێنایە خوارەوە، دەکرێ بڵێین دا کراوە، بەڵام کە لەو شوێنە مایەوە تا دواتر بە کار بێتەوە، ئەو کاتە دەڵێین ھەڵگیراوە. ھەڵگرتن و عەمبارکردن دەکرێ یەک بگرنەوە، بەڵام قەت لەگەڵ داکردن یەک شت نین. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٠٢:٢٣، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::::تەواوە، خۆت وا دەیڵێیت storage ئەو شوێنەیە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت، بۆ نموونە (سی دی، فلاش، دی ڤی دی، یان ھەر جۆرە ئامرازێکی تر) ھەموویان شتیان تێدا ھەڵدەگیرێت. ::::::::::::::وە مادام داکردن ئەو مانایە نادات ئەوا ناوەکە بگۆڕن. لێرەدا (عەمبارکردن و ھەڵگرتن) مایەوە، من دەڵێم ھەر بکرێت بە (عەمبارکردن)، ھەر عەمبارکردنەکە مانای تەواوی خۆی دەدات. بەڵام پێم باشە ھەر ھەموو وتارەکانی ویکیپیدیا بکرێن بە عەمبارکردن، نەک یەکیان داکردن بێت یەکیان کۆگە و یەکیان ھەڵگرتن. ::::::::::::::واتا (کۆگە) دەبێت بە (عەمبارگە)، وایە؟ [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٣:٣٤، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] نا، من وتم کۆگا/کۆگە شوێنە، بەڵام storage ئامڕازە. من نامەوێ قسەی خۆم بسەپێنم، بەس بەخوا لە عەمبارکردن باشتر نایەتە خەیاڵم. ناوی وتارم نەبینیوە داکردنی تێدا بێت. بۆ پرسیارەکەشت، دڵنیا نیم، بەڵام نزیکن لە یەکەوە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٤:٤٠، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::::::تەواو با عەمبار بێت، ھەرخۆی منیش ھیچ ووشەی ترم نی یە بۆ ئەوەی لە جێی داکردن دابنرێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٤:٤٣، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) == دوژمن و دووژمن == سڵاو کاکە گیان. بینیم زەحمەتت کێشاوە و دەستکاریتان لە ناوی [[بەڕێوەبەرایەتیی خاکە داگیرکراوەکانی دوژمن|ئێرەدا]] کردوە. ئایا دووژمن ڕاستترە یان دوژمن؟ وتارمان بە ھەردوو وشەکە ھەیە. سپاس. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٢:٤٣، ٣ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] بوورە بۆ درەنگ وەڵامدانەوە، دوژمن ڕاستترە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٠، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] دژمن (یان دوژمن) ڕاستە، بەڵام دووژمن ھەڵەیە. ئەمە لە پاڵەویدا «دوشمەن» بووە. دژ لە ئەم وشەیەدا ھەر ئەو دژ -ەیە کە لە دژایەتی، دژوار و دژنێو یان دژوێن (کە بە جنێو یان جوێن باوە)دا ھەیە. لە [https://en.m.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Iranian/du%C5%A1m%C3%A1n%C4%81h ئێرە] بنۆڕن. ‎'''[[بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#EB3C27;">G</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#1D3F6E;">êjełûk</span>]]''' ٠٨:٥٣، ١ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == خەریکە مافی uploader بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «uploader» (بارکەرەکان) لە 15:27، 5ی ئابی 2025 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٣، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) == تێبینییەک! == سڵاو ھیڤجا، سەبارەت بە پڕۆژەی خانمەکتەرە ئەمریکییەکان ویستم ئاگادارت بکەمەوە. لە ناوەکانی خانمەکتەرەکاندا تا ئەم چرکەیە 1500 ناویان بە ژیریی دەستکرد گۆڕیومن، هەروەها بەردەوام دەبم تا هەموو ناوەکان دەگۆڕم. ژیریی دەستکردەکە لە ئێمە باشتر و خێراترە بۆ ڕاستکردنەوە یان بابڵێین باشترکردنی ناوەکان. ویستم ئاگاداربیت کار لەسەر ناوەکان مەکە. دوای تەواوبوونم، ئەوکات گەر ویستت کار لەسەر ناوی شارەکان بکە یان ئەوەشیان من دەیکەم تەنیا تۆ لەکۆتاییدا وەک پێداچوونەوە چاوێکی پیابخشێنەوە نەکا هەڵە لە پیتا کرابێت. لەکۆتایی هەموو کارەکاندا، هاوڕێیان لێرەش ئاگاداردەکەینەوە بۆ چاوپێخشان. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:٠٤، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] زۆر باشە سپاست دەکەم. بێگومان ئامادەم بۆ پێداچوونەوەی دوایی، کاتێک کارەکانت تەواو بوون تکایە ئاگادارم بکەوە تاوەکوو پێداچوونەوەیان بۆ بکەم. دیسان سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٢٨، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] گیان چەند پرسیارێکم سەبارەت بە بەکارھێنانی ژیریی دەستکرد بۆ ویکیپیدیا لە بەڕێزت ھەیە. دیسکۆردت ھەیە لەوێ لێت بپرسم؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٣١، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :::گەر لە گرووپەکەی دیسکۆردیت، بەڵێ هەمە بەناو: Tessla. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٧:٢٠، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] جێبەجێیە، Add Friendـم بۆ ناردی، سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:١١، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == [[Kurdistan futuer movment.jpg]] == سڵاو، کە کرتە لەسەر بەستەری وێنەکە دەکەم لە کامنز نایبینم ئەتوانیت تۆ بەستەرەکەی دابنێی تا بزانم بەردەستە یان نا؟ گەرنا پێویستە [[:پەڕگە:Kurdistan futuer movment.jpg|تاگەکە]] لابدەین. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:٥٩، ١٨ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] «[[commons:File:Kurdistan_futuer_movment.jpg|فەرموو]]». [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٥:١٠، ١٩ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == خەریکە مافی patroller بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «patroller» (پاسدەران) لە 18:12، 4ی شوباتی 2026 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٢، ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) == خەریکە مافی reviewer بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «reviewer» (بەسەرداچوونەوەکەران) لە 18:12، 4ی شوباتی 2026 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٢، ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]<nowiki/>تکایە ئەو مافانەی کە کاتیان بەسەر چوون بۆم (پاسدەر و بەسەرداچوونەوەکەر)ـم پێ بدەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥٢، ١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: بەشێوەی هەمیشەیی '''پێت درا''' '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٢٢، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == نوێ! == '''بەخێربێیتەوە!''' '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٤:٤٨، ٣٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاو تێسلا گیان، زۆر سپاس، هەروەها دەستت خۆش بێ ئەو ماوەیە لە ویکیپیدیا چالاک بوویت و نەهێشت ویکییەکە بکوژێتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥١، ١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: هەرچەندە کاک ئارامیش نیمچە خانەنشین بووە و نەمانتوانی دوایین کۆمەڵەوتارەکان تەواو بکەین، بەڵام کێشە نییە، و هەوڵ دەدەین خۆمان بەپێی کات و توانا ویکیی بگەینینە ١٠٠ هەزار وتار. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:١٦، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ڕاستە بەداخەوە، بەڵام ئارامبۆت ماوە و خۆشت تێسلابۆتت لایە، دەکرێ لە داھاتووشدا خۆمان کاری لەسەر بکەین و بۆ ئەنجامدانی سەربەخۆ ببین. سپاس بۆ هەموو هەوڵەکانی کاک ئارام و ھەر بژیش بۆ بەڕێزت و بەھیوای بەردەوامی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٥٠، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) 021vzkz8qz6d5864fv53gbtpto7ak53 1580240 1580239 2026-05-02T19:51:28Z Hivja 64112 /* خەریکە مافی reviewer بەسەر دەچێت */ وەڵامدانەوە 1580240 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٧:٤٤، ١٩ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Barnstar of Diligence Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی تێکۆشەری''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | سڵاو هیڤجای بەڕێز، توانیت به دوو مانگ بگەی به ۱۰۰۰ دەستکاری له ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی، لەبەر وەش ئەو نیشانەت پێشکێش دەکەم و دەست خۆشیت لێ دەکەم که له ویکی کوردی بەردەوامی و بەشداری دەکەی، هیوادارم هەروا بەردەوام بی. بژی [[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|سینا خزری ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sina Khezrii|لێدوان]]) ‏٢٢:٠٠، ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) |} :زۆر سپاس بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|Sina Khezrii]] دڵخۆش بووم بەو نیشانە جوانەتان، ھیوادارم ئێوەش ھەر بمێنن بۆ پڕۆژەکەمان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٢:٠٥، ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :سڵاوو ڕێز تکایە پيگەی فەرمی بزووتنەوەی ئایندە با نە سڕێتەوە ڕێکی بخەن [[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|لێدوان]]) ١٤:١٠، ١٢ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::سڵاو @[[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]] سەرەتا لە بەشێکی ھەڵە باسەکەتان کردەوە (دەبێ لە خوارەوە لە بەشێکی سەربەخۆدا باسی بکەیت). دواتر بەڕێوەبەرێک سەیری پەڕەکە دەکات و ئەگەر لەگەڵ یاساکان یەک نەگرێت ئەوە دەیسڕێتەوە و ئەگەریش کێشەی نەبێ ئەوە تاگی سڕینەوە لادەدات و پەڕەکە دەمێنێتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠١:٠٩، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == پێڕستی گەورەترین شارەکانی ئێران == دەم باش Hivja، ئەرێ [[fa:فهرست کلان‌شهرهای ایران]] ([[پێڕستی گەورەشارەکانی ئێران]]) و [[fa:فهرست شهرهای ایران بر پایه جمعیت]] (کە لای خۆمان نییە) یەک شت نین؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٦:١٣، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] سڵاوت لێ بێت. جیاوازییان ھەیە؛ یەکەمیان سەبارەت بە [[:en:Megacity|گەورەشارەکانی]] ئێرانە و دووەمیشیان سەبارەت بە تەواوی شارەکانی ئێرانە (گەورەشار، شاری ئاسایی و شارۆچکە) کە بەپێی ژمارە دانیشتووانەوە ڕیزبەندی کراون. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏١٨:٠٨، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) ::ئەھا، زۆر سپاس بۆ وەڵامەکەت! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٢١:٤٩، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == شێوازی ھەواڵەکان == سڵاو Hivja، ھیوادارم باش بیت. تەماشایەکی [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا|داڕێژەی لە ھەواڵەکاندا]] بکە، سێ ھەواڵی کۆتا سەرەتاکانیان بە دەستەواژەی ئاگاداریی «بەھۆی..» دەستپێدەکات، پێموایە جوان نییە ھەموویان لەسەریەک بە یەک شێواز دابنرێ. ھیچ جێگرەوەیەکیشم نەدۆزییەوە تا لەجیاتی 'بەھۆی' دایبنێم. تۆ دەڵێی چی؟ [[User:Zamand Karim|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٢:٠٧، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Zamand Karim|Zamand Karim]] سڵاوت لێ بێت. ڕاست دەکەی، دەستێکم لە ھەواڵەکاندا وەردا ئێستا بزانە چۆنە. سپاس بۆ ئاگادارکردنەوەت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٢:٢٥، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) ::باشتر دیارە. دەستتخۆش بێ. [[User:Zamand Karim|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٢:٣٥، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Editors Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی دەستکاریکەر''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | چونکە شایەنیت {{زۆر سوپاس}} بۆو دەستکاریانەی کردوتن و دەیانکەیت. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ‏٢٢:٥١، ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) |} :@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] سڵاوت لێ بێت، گەلێک سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٠:١٦، ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == Translation request == Hello, Hivja. Can you translate and upload the article about the prominent economist [[:en:Dani Rodrik]] in Sorani Kurdish Wikipedia? Kindest regards, [[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Moroike|لێدوان]]) ٠٩:٠٥، ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] سڵاو، {{کرا}} ('''[[دانی ڕۆدریک]]'''). [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٨، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) ::Thank you very much for the new article. [[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Moroike|لێدوان]]) ٢٢:٢٩، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) == داواکاری == سڵاو بەڕێز ھیڤجا! داڕێژەیەک ھەیە کە لە ٤٣ ویکیپیدیای تردا ھەیە، لێرەش زۆر پێویستمانە ([[:en:Template:Infobox_storage_medium|داڕێژە: زانیاریدانی میدیاکانی داکردن]])، ئەگەر بتوانرێت لێرەش دروستبکرێتەوە زۆر چاک دەبێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٣:٢٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] سازم کرد، بڕوانە [[داڕێژە:زانیاریدانی میدیاکانی داکردن|داڕێژەکە]]. من لەژێر ئەو بەستەرەی داتنا ناوی داڕێژەکەم نووسی، بەڵام خۆت لەسەر دروستیی ناوەکە بڕیار بدە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٤٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::'''زۆر سوپاس!''' بۆ ناوەکەش بەڕای من درووستە، لە ھەندێک ویکی تەنیا نووسیویانە (میدیا)، بەڵام لە ویکیپیدیای ئینگلیزی (storage)ی لەگەڵدایە، کە بە مانای (داکردن، تێکردن، خەزن کردن، پاراستن) دێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٦:٥١، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] لە خزمەتدام، ئەگەر وایە ناوەکە کێشەی نییە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٥، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::: وەڵا ناوەکە زۆر سەیرە! ''storage medium'' دەبێتە «کەرەستەی عەمبارکردن». ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٦:٥٧، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] تکایە ئەگەر ناوەکەت پێ ھەڵەیە، گومان مەکە لە گواستنەوەیدا. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٨، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::: {{وب|Ari Qasm}} ھاوڕایت؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٠٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::medium ئەگەر ھەڵە نەبم بە مانای (ناوەند) دێت، لەبەرئەوەی لە ویکیپیدیا عەرەبیش نووسراوە (وسيط)، بێجگەلەوانەش دەتوانین بڵێین (یەکە)، بۆ (Storage)ەکەش، عەمبار جیاوازی نییە لەگەڵ داکردن، یان ئەوانەی لەسەرەوە ئاماژەم پێکردن. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٧:٢٩، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::: {{وب|Ari Qasm}} دەزانم medium لە کتێبەکانی پەروەردەش بە «ناوەند» مانایان کردووەتەوە، بەڵام فرەمانایە و ھەموو جارێک یەک مانای نییە. لێرەدا بە مانای شتێکی فیزیکی یان ئامڕازێک دێت کە بۆ کردەوەی store بە کاردێت، ناوی ھاتووە. ئەمە لە ئێوەوە بزانم «داکردن» بۆ storage بە کار دێت. ئەوەندەی من بزانم storage ھەر بە عەمبار و عەمبارکردن مانا کراوەتەوە. «داکردن» زیاتر بۆ بارانبارین و داندانە بە پەلەوەر. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٥٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::عەمبارکردنیش تەواوە، بەڵام بڕوانە [https://bgprogram.org/Default.aspx?page=programs_detail2&c=163&l=3 وەزارەتی پەروەردە] لە کتێبی کۆمپیوتەر (لاپەڕە ١٥) لەبەرامبەر وشەی storage (داکردن)ـی بەکارھێناوە، ھەربۆیە کتێبی کۆمپیوتەرم کردە نموونە، چونکە داڕێژەکە خۆی لەسەر ئەو فۆرماتانەیە کە دەتوانرێ داتای لەسەر تۆماربکرێت. :::::::::لە [https://ferheng.info/alfba/22515/ فەرهەنگ] لە وشەی عەمبارکردن، ئاماژەی بە داکردن کردووە، نووسراوە داکردنی دانەوێڵە، واتا (هەڵگرتنی دانەوێڵە)، کەواتە دەتوانین بڵێین (داکردنی داتا). :::::::::بێجگە لەو دووە دەتوانین (پاشەکەوت کردن، تێخستن، ھەڵگرتن، تۆماکردن، تێکردن) بەکاربێنین. :::::::::وە ئەگەر لە ترانزلەیت بنووسیت (داکردن) ئەوا (installation) و لە عەرەبی (تثبيت)ت دەداتێ. :::::::::ئینجا دەیکەن بە ھەر چی ناوێک، من ڕازیم. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢١:٠٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] من کتێبەکانی ئامادەیی و بەتایبەت فیزیا و کیمیای پۆلی دوازدەم بۆ medium بە نموونە ھێنایەوە. بۆ storage، کاتێک پەکمان بۆ سەرچاوەی وشەیەک کەوت، ئەو کاتە ئاسایییە بچیتە سەر ئەو کتێبەی پۆلی حەوت، بەڵام کاتێک وشەیەک ھەیە خوێنەر لێی تێ بگات، ناکرێت بچین وشەیەکی نامۆ بێنین و سەر لە خوێنەر تێک بدەین. پێم وایە فەرھەنگی ئەناھیتا لە ئاماژەدان بە داکردن لە وشەی عەمبارکردن ھەڵەی کردبێت. داکردن بۆ storage نابێت. «داکردنی دانەوێڵە» کەی مانای «ھەڵگرتنی دانەوێڵە» دەدات؟! یانی تۆ دانەوێڵە لە سایلۆ ھەڵگریت، مانای وایە دات کردووە؟! تێخستن بۆ input و insert و، پاشەکەوتکردنیش بۆ save دانراوە کە کارە نەک بۆ storage کە ناوە. دامەزراندن بۆ installation دانراوە. لەو ترانزلەیتەش کە باست کرد، تێناگەم. لە کوێ بینووسین؟ من زمانەوان نیم، بەڵام بەپێی شارەزاییم ھەوڵی خۆم دا ڕوونکردنەوەیەک بۆ باسەکە بدەم. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٢:٣٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::خۆی وشەی (storage) واتا (کۆگا) وتاری ([[عەمباری دراوەکان|کۆگای دراوە]]) ھەبوو، ئێستا کراوە بە (عەمباری دراوە). :::::::::::ئەم وتارەش ([[کۆگەی دراوەی کۆمپیوتەر]])، بەڵام ئەمە نەکراوە بە (عەمبار) [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢٢:٤٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} لە هەنبانە دەڵێ گەنمەکەم داکرد واتە هەڵمگرت زیاتر بۆ هەڵگرتنی ناو چاڵ و داکردنی کادێن بەکارهاتووە. [[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:مامۆستا|لێدوان]]) ٠١:٤٦، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] کۆگا/کۆگە بۆ بەرامبەری storage ھەیە و ناڵێم وا نییە، بەڵام جیاوازییەکەیان لەوەدایە کۆگا/کۆگە شوێنێکە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت لەکاتێکدا storage شتێکە، ئامڕازێکە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت. @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] پێشگری دا- بۆ شتێکە کە لە سەرەوە بۆ خوارەوە بێت، بەڵام پێشگری ھەڵ- بۆ شتێکە لە خوارەوە بۆ سەرەوە بێت و پێچەوانەی یەکن. تۆ کە گەنمەکەت لە ناوی لۆرییەک ھێنایە خوارەوە، دەکرێ بڵێین دا کراوە، بەڵام کە لەو شوێنە مایەوە تا دواتر بە کار بێتەوە، ئەو کاتە دەڵێین ھەڵگیراوە. ھەڵگرتن و عەمبارکردن دەکرێ یەک بگرنەوە، بەڵام قەت لەگەڵ داکردن یەک شت نین. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٠٢:٢٣، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::::تەواوە، خۆت وا دەیڵێیت storage ئەو شوێنەیە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت، بۆ نموونە (سی دی، فلاش، دی ڤی دی، یان ھەر جۆرە ئامرازێکی تر) ھەموویان شتیان تێدا ھەڵدەگیرێت. ::::::::::::::وە مادام داکردن ئەو مانایە نادات ئەوا ناوەکە بگۆڕن. لێرەدا (عەمبارکردن و ھەڵگرتن) مایەوە، من دەڵێم ھەر بکرێت بە (عەمبارکردن)، ھەر عەمبارکردنەکە مانای تەواوی خۆی دەدات. بەڵام پێم باشە ھەر ھەموو وتارەکانی ویکیپیدیا بکرێن بە عەمبارکردن، نەک یەکیان داکردن بێت یەکیان کۆگە و یەکیان ھەڵگرتن. ::::::::::::::واتا (کۆگە) دەبێت بە (عەمبارگە)، وایە؟ [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٣:٣٤، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] نا، من وتم کۆگا/کۆگە شوێنە، بەڵام storage ئامڕازە. من نامەوێ قسەی خۆم بسەپێنم، بەس بەخوا لە عەمبارکردن باشتر نایەتە خەیاڵم. ناوی وتارم نەبینیوە داکردنی تێدا بێت. بۆ پرسیارەکەشت، دڵنیا نیم، بەڵام نزیکن لە یەکەوە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٤:٤٠، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::::::تەواو با عەمبار بێت، ھەرخۆی منیش ھیچ ووشەی ترم نی یە بۆ ئەوەی لە جێی داکردن دابنرێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٤:٤٣، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) == دوژمن و دووژمن == سڵاو کاکە گیان. بینیم زەحمەتت کێشاوە و دەستکاریتان لە ناوی [[بەڕێوەبەرایەتیی خاکە داگیرکراوەکانی دوژمن|ئێرەدا]] کردوە. ئایا دووژمن ڕاستترە یان دوژمن؟ وتارمان بە ھەردوو وشەکە ھەیە. سپاس. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٢:٤٣، ٣ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] بوورە بۆ درەنگ وەڵامدانەوە، دوژمن ڕاستترە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٠، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] دژمن (یان دوژمن) ڕاستە، بەڵام دووژمن ھەڵەیە. ئەمە لە پاڵەویدا «دوشمەن» بووە. دژ لە ئەم وشەیەدا ھەر ئەو دژ -ەیە کە لە دژایەتی، دژوار و دژنێو یان دژوێن (کە بە جنێو یان جوێن باوە)دا ھەیە. لە [https://en.m.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Iranian/du%C5%A1m%C3%A1n%C4%81h ئێرە] بنۆڕن. ‎'''[[بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#EB3C27;">G</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#1D3F6E;">êjełûk</span>]]''' ٠٨:٥٣، ١ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == خەریکە مافی uploader بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «uploader» (بارکەرەکان) لە 15:27، 5ی ئابی 2025 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٣، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) == تێبینییەک! == سڵاو ھیڤجا، سەبارەت بە پڕۆژەی خانمەکتەرە ئەمریکییەکان ویستم ئاگادارت بکەمەوە. لە ناوەکانی خانمەکتەرەکاندا تا ئەم چرکەیە 1500 ناویان بە ژیریی دەستکرد گۆڕیومن، هەروەها بەردەوام دەبم تا هەموو ناوەکان دەگۆڕم. ژیریی دەستکردەکە لە ئێمە باشتر و خێراترە بۆ ڕاستکردنەوە یان بابڵێین باشترکردنی ناوەکان. ویستم ئاگاداربیت کار لەسەر ناوەکان مەکە. دوای تەواوبوونم، ئەوکات گەر ویستت کار لەسەر ناوی شارەکان بکە یان ئەوەشیان من دەیکەم تەنیا تۆ لەکۆتاییدا وەک پێداچوونەوە چاوێکی پیابخشێنەوە نەکا هەڵە لە پیتا کرابێت. لەکۆتایی هەموو کارەکاندا، هاوڕێیان لێرەش ئاگاداردەکەینەوە بۆ چاوپێخشان. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:٠٤، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] زۆر باشە سپاست دەکەم. بێگومان ئامادەم بۆ پێداچوونەوەی دوایی، کاتێک کارەکانت تەواو بوون تکایە ئاگادارم بکەوە تاوەکوو پێداچوونەوەیان بۆ بکەم. دیسان سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٢٨، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] گیان چەند پرسیارێکم سەبارەت بە بەکارھێنانی ژیریی دەستکرد بۆ ویکیپیدیا لە بەڕێزت ھەیە. دیسکۆردت ھەیە لەوێ لێت بپرسم؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٣١، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :::گەر لە گرووپەکەی دیسکۆردیت، بەڵێ هەمە بەناو: Tessla. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٧:٢٠، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] جێبەجێیە، Add Friendـم بۆ ناردی، سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:١١، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == [[Kurdistan futuer movment.jpg]] == سڵاو، کە کرتە لەسەر بەستەری وێنەکە دەکەم لە کامنز نایبینم ئەتوانیت تۆ بەستەرەکەی دابنێی تا بزانم بەردەستە یان نا؟ گەرنا پێویستە [[:پەڕگە:Kurdistan futuer movment.jpg|تاگەکە]] لابدەین. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:٥٩، ١٨ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] «[[commons:File:Kurdistan_futuer_movment.jpg|فەرموو]]». [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٥:١٠، ١٩ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == خەریکە مافی patroller بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «patroller» (پاسدەران) لە 18:12، 4ی شوباتی 2026 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٢، ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) == خەریکە مافی reviewer بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «reviewer» (بەسەرداچوونەوەکەران) لە 18:12، 4ی شوباتی 2026 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٢، ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]<nowiki/>تکایە ئەو مافانەی کە کاتیان بەسەر چوون بۆم (پاسدەر و بەسەرداچوونەوەکەر)ـم پێ بدەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥٢، ١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: بەشێوەی هەمیشەیی '''پێت درا''' '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٢٢، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] گەلێک سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٥١، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == نوێ! == '''بەخێربێیتەوە!''' '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٤:٤٨، ٣٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاو تێسلا گیان، زۆر سپاس، هەروەها دەستت خۆش بێ ئەو ماوەیە لە ویکیپیدیا چالاک بوویت و نەهێشت ویکییەکە بکوژێتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥١، ١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: هەرچەندە کاک ئارامیش نیمچە خانەنشین بووە و نەمانتوانی دوایین کۆمەڵەوتارەکان تەواو بکەین، بەڵام کێشە نییە، و هەوڵ دەدەین خۆمان بەپێی کات و توانا ویکیی بگەینینە ١٠٠ هەزار وتار. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:١٦، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ڕاستە بەداخەوە، بەڵام ئارامبۆت ماوە و خۆشت تێسلابۆتت لایە، دەکرێ لە داھاتووشدا خۆمان کاری لەسەر بکەین و بۆ ئەنجامدانی سەربەخۆ ببین. سپاس بۆ هەموو هەوڵەکانی کاک ئارام و ھەر بژیش بۆ بەڕێزت و بەھیوای بەردەوامی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٥٠، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) lvedzdfa8oo2fjfgl0pahzdvdki3buz 1580357 1580240 2026-05-03T08:22:46Z Tessla 41338 /* نوێ! */ وەڵامدانەوە 1580357 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٧:٤٤، ١٩ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Barnstar of Diligence Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی تێکۆشەری''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | سڵاو هیڤجای بەڕێز، توانیت به دوو مانگ بگەی به ۱۰۰۰ دەستکاری له ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی، لەبەر وەش ئەو نیشانەت پێشکێش دەکەم و دەست خۆشیت لێ دەکەم که له ویکی کوردی بەردەوامی و بەشداری دەکەی، هیوادارم هەروا بەردەوام بی. بژی [[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|سینا خزری ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sina Khezrii|لێدوان]]) ‏٢٢:٠٠، ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) |} :زۆر سپاس بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|Sina Khezrii]] دڵخۆش بووم بەو نیشانە جوانەتان، ھیوادارم ئێوەش ھەر بمێنن بۆ پڕۆژەکەمان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٢:٠٥، ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :سڵاوو ڕێز تکایە پيگەی فەرمی بزووتنەوەی ئایندە با نە سڕێتەوە ڕێکی بخەن [[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|لێدوان]]) ١٤:١٠، ١٢ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::سڵاو @[[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]] سەرەتا لە بەشێکی ھەڵە باسەکەتان کردەوە (دەبێ لە خوارەوە لە بەشێکی سەربەخۆدا باسی بکەیت). دواتر بەڕێوەبەرێک سەیری پەڕەکە دەکات و ئەگەر لەگەڵ یاساکان یەک نەگرێت ئەوە دەیسڕێتەوە و ئەگەریش کێشەی نەبێ ئەوە تاگی سڕینەوە لادەدات و پەڕەکە دەمێنێتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠١:٠٩، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == پێڕستی گەورەترین شارەکانی ئێران == دەم باش Hivja، ئەرێ [[fa:فهرست کلان‌شهرهای ایران]] ([[پێڕستی گەورەشارەکانی ئێران]]) و [[fa:فهرست شهرهای ایران بر پایه جمعیت]] (کە لای خۆمان نییە) یەک شت نین؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٦:١٣، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] سڵاوت لێ بێت. جیاوازییان ھەیە؛ یەکەمیان سەبارەت بە [[:en:Megacity|گەورەشارەکانی]] ئێرانە و دووەمیشیان سەبارەت بە تەواوی شارەکانی ئێرانە (گەورەشار، شاری ئاسایی و شارۆچکە) کە بەپێی ژمارە دانیشتووانەوە ڕیزبەندی کراون. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏١٨:٠٨، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) ::ئەھا، زۆر سپاس بۆ وەڵامەکەت! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٢١:٤٩، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == شێوازی ھەواڵەکان == سڵاو Hivja، ھیوادارم باش بیت. تەماشایەکی [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا|داڕێژەی لە ھەواڵەکاندا]] بکە، سێ ھەواڵی کۆتا سەرەتاکانیان بە دەستەواژەی ئاگاداریی «بەھۆی..» دەستپێدەکات، پێموایە جوان نییە ھەموویان لەسەریەک بە یەک شێواز دابنرێ. ھیچ جێگرەوەیەکیشم نەدۆزییەوە تا لەجیاتی 'بەھۆی' دایبنێم. تۆ دەڵێی چی؟ [[User:Zamand Karim|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٢:٠٧، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Zamand Karim|Zamand Karim]] سڵاوت لێ بێت. ڕاست دەکەی، دەستێکم لە ھەواڵەکاندا وەردا ئێستا بزانە چۆنە. سپاس بۆ ئاگادارکردنەوەت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٢:٢٥، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) ::باشتر دیارە. دەستتخۆش بێ. [[User:Zamand Karim|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٢:٣٥، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Editors Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی دەستکاریکەر''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | چونکە شایەنیت {{زۆر سوپاس}} بۆو دەستکاریانەی کردوتن و دەیانکەیت. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ‏٢٢:٥١، ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) |} :@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] سڵاوت لێ بێت، گەلێک سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٠:١٦، ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == Translation request == Hello, Hivja. Can you translate and upload the article about the prominent economist [[:en:Dani Rodrik]] in Sorani Kurdish Wikipedia? Kindest regards, [[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Moroike|لێدوان]]) ٠٩:٠٥، ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] سڵاو، {{کرا}} ('''[[دانی ڕۆدریک]]'''). [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٨، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) ::Thank you very much for the new article. [[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Moroike|لێدوان]]) ٢٢:٢٩، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) == داواکاری == سڵاو بەڕێز ھیڤجا! داڕێژەیەک ھەیە کە لە ٤٣ ویکیپیدیای تردا ھەیە، لێرەش زۆر پێویستمانە ([[:en:Template:Infobox_storage_medium|داڕێژە: زانیاریدانی میدیاکانی داکردن]])، ئەگەر بتوانرێت لێرەش دروستبکرێتەوە زۆر چاک دەبێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٣:٢٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] سازم کرد، بڕوانە [[داڕێژە:زانیاریدانی میدیاکانی داکردن|داڕێژەکە]]. من لەژێر ئەو بەستەرەی داتنا ناوی داڕێژەکەم نووسی، بەڵام خۆت لەسەر دروستیی ناوەکە بڕیار بدە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٤٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::'''زۆر سوپاس!''' بۆ ناوەکەش بەڕای من درووستە، لە ھەندێک ویکی تەنیا نووسیویانە (میدیا)، بەڵام لە ویکیپیدیای ئینگلیزی (storage)ی لەگەڵدایە، کە بە مانای (داکردن، تێکردن، خەزن کردن، پاراستن) دێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٦:٥١، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] لە خزمەتدام، ئەگەر وایە ناوەکە کێشەی نییە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٥، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::: وەڵا ناوەکە زۆر سەیرە! ''storage medium'' دەبێتە «کەرەستەی عەمبارکردن». ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٦:٥٧، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] تکایە ئەگەر ناوەکەت پێ ھەڵەیە، گومان مەکە لە گواستنەوەیدا. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٨، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::: {{وب|Ari Qasm}} ھاوڕایت؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٠٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::medium ئەگەر ھەڵە نەبم بە مانای (ناوەند) دێت، لەبەرئەوەی لە ویکیپیدیا عەرەبیش نووسراوە (وسيط)، بێجگەلەوانەش دەتوانین بڵێین (یەکە)، بۆ (Storage)ەکەش، عەمبار جیاوازی نییە لەگەڵ داکردن، یان ئەوانەی لەسەرەوە ئاماژەم پێکردن. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٧:٢٩، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::: {{وب|Ari Qasm}} دەزانم medium لە کتێبەکانی پەروەردەش بە «ناوەند» مانایان کردووەتەوە، بەڵام فرەمانایە و ھەموو جارێک یەک مانای نییە. لێرەدا بە مانای شتێکی فیزیکی یان ئامڕازێک دێت کە بۆ کردەوەی store بە کاردێت، ناوی ھاتووە. ئەمە لە ئێوەوە بزانم «داکردن» بۆ storage بە کار دێت. ئەوەندەی من بزانم storage ھەر بە عەمبار و عەمبارکردن مانا کراوەتەوە. «داکردن» زیاتر بۆ بارانبارین و داندانە بە پەلەوەر. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٥٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::عەمبارکردنیش تەواوە، بەڵام بڕوانە [https://bgprogram.org/Default.aspx?page=programs_detail2&c=163&l=3 وەزارەتی پەروەردە] لە کتێبی کۆمپیوتەر (لاپەڕە ١٥) لەبەرامبەر وشەی storage (داکردن)ـی بەکارھێناوە، ھەربۆیە کتێبی کۆمپیوتەرم کردە نموونە، چونکە داڕێژەکە خۆی لەسەر ئەو فۆرماتانەیە کە دەتوانرێ داتای لەسەر تۆماربکرێت. :::::::::لە [https://ferheng.info/alfba/22515/ فەرهەنگ] لە وشەی عەمبارکردن، ئاماژەی بە داکردن کردووە، نووسراوە داکردنی دانەوێڵە، واتا (هەڵگرتنی دانەوێڵە)، کەواتە دەتوانین بڵێین (داکردنی داتا). :::::::::بێجگە لەو دووە دەتوانین (پاشەکەوت کردن، تێخستن، ھەڵگرتن، تۆماکردن، تێکردن) بەکاربێنین. :::::::::وە ئەگەر لە ترانزلەیت بنووسیت (داکردن) ئەوا (installation) و لە عەرەبی (تثبيت)ت دەداتێ. :::::::::ئینجا دەیکەن بە ھەر چی ناوێک، من ڕازیم. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢١:٠٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] من کتێبەکانی ئامادەیی و بەتایبەت فیزیا و کیمیای پۆلی دوازدەم بۆ medium بە نموونە ھێنایەوە. بۆ storage، کاتێک پەکمان بۆ سەرچاوەی وشەیەک کەوت، ئەو کاتە ئاسایییە بچیتە سەر ئەو کتێبەی پۆلی حەوت، بەڵام کاتێک وشەیەک ھەیە خوێنەر لێی تێ بگات، ناکرێت بچین وشەیەکی نامۆ بێنین و سەر لە خوێنەر تێک بدەین. پێم وایە فەرھەنگی ئەناھیتا لە ئاماژەدان بە داکردن لە وشەی عەمبارکردن ھەڵەی کردبێت. داکردن بۆ storage نابێت. «داکردنی دانەوێڵە» کەی مانای «ھەڵگرتنی دانەوێڵە» دەدات؟! یانی تۆ دانەوێڵە لە سایلۆ ھەڵگریت، مانای وایە دات کردووە؟! تێخستن بۆ input و insert و، پاشەکەوتکردنیش بۆ save دانراوە کە کارە نەک بۆ storage کە ناوە. دامەزراندن بۆ installation دانراوە. لەو ترانزلەیتەش کە باست کرد، تێناگەم. لە کوێ بینووسین؟ من زمانەوان نیم، بەڵام بەپێی شارەزاییم ھەوڵی خۆم دا ڕوونکردنەوەیەک بۆ باسەکە بدەم. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٢:٣٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::خۆی وشەی (storage) واتا (کۆگا) وتاری ([[عەمباری دراوەکان|کۆگای دراوە]]) ھەبوو، ئێستا کراوە بە (عەمباری دراوە). :::::::::::ئەم وتارەش ([[کۆگەی دراوەی کۆمپیوتەر]])، بەڵام ئەمە نەکراوە بە (عەمبار) [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢٢:٤٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} لە هەنبانە دەڵێ گەنمەکەم داکرد واتە هەڵمگرت زیاتر بۆ هەڵگرتنی ناو چاڵ و داکردنی کادێن بەکارهاتووە. [[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:مامۆستا|لێدوان]]) ٠١:٤٦، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] کۆگا/کۆگە بۆ بەرامبەری storage ھەیە و ناڵێم وا نییە، بەڵام جیاوازییەکەیان لەوەدایە کۆگا/کۆگە شوێنێکە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت لەکاتێکدا storage شتێکە، ئامڕازێکە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت. @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] پێشگری دا- بۆ شتێکە کە لە سەرەوە بۆ خوارەوە بێت، بەڵام پێشگری ھەڵ- بۆ شتێکە لە خوارەوە بۆ سەرەوە بێت و پێچەوانەی یەکن. تۆ کە گەنمەکەت لە ناوی لۆرییەک ھێنایە خوارەوە، دەکرێ بڵێین دا کراوە، بەڵام کە لەو شوێنە مایەوە تا دواتر بە کار بێتەوە، ئەو کاتە دەڵێین ھەڵگیراوە. ھەڵگرتن و عەمبارکردن دەکرێ یەک بگرنەوە، بەڵام قەت لەگەڵ داکردن یەک شت نین. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٠٢:٢٣، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::::تەواوە، خۆت وا دەیڵێیت storage ئەو شوێنەیە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت، بۆ نموونە (سی دی، فلاش، دی ڤی دی، یان ھەر جۆرە ئامرازێکی تر) ھەموویان شتیان تێدا ھەڵدەگیرێت. ::::::::::::::وە مادام داکردن ئەو مانایە نادات ئەوا ناوەکە بگۆڕن. لێرەدا (عەمبارکردن و ھەڵگرتن) مایەوە، من دەڵێم ھەر بکرێت بە (عەمبارکردن)، ھەر عەمبارکردنەکە مانای تەواوی خۆی دەدات. بەڵام پێم باشە ھەر ھەموو وتارەکانی ویکیپیدیا بکرێن بە عەمبارکردن، نەک یەکیان داکردن بێت یەکیان کۆگە و یەکیان ھەڵگرتن. ::::::::::::::واتا (کۆگە) دەبێت بە (عەمبارگە)، وایە؟ [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٣:٣٤، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] نا، من وتم کۆگا/کۆگە شوێنە، بەڵام storage ئامڕازە. من نامەوێ قسەی خۆم بسەپێنم، بەس بەخوا لە عەمبارکردن باشتر نایەتە خەیاڵم. ناوی وتارم نەبینیوە داکردنی تێدا بێت. بۆ پرسیارەکەشت، دڵنیا نیم، بەڵام نزیکن لە یەکەوە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٤:٤٠، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::::::تەواو با عەمبار بێت، ھەرخۆی منیش ھیچ ووشەی ترم نی یە بۆ ئەوەی لە جێی داکردن دابنرێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٤:٤٣، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) == دوژمن و دووژمن == سڵاو کاکە گیان. بینیم زەحمەتت کێشاوە و دەستکاریتان لە ناوی [[بەڕێوەبەرایەتیی خاکە داگیرکراوەکانی دوژمن|ئێرەدا]] کردوە. ئایا دووژمن ڕاستترە یان دوژمن؟ وتارمان بە ھەردوو وشەکە ھەیە. سپاس. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٢:٤٣، ٣ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] بوورە بۆ درەنگ وەڵامدانەوە، دوژمن ڕاستترە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٠، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] دژمن (یان دوژمن) ڕاستە، بەڵام دووژمن ھەڵەیە. ئەمە لە پاڵەویدا «دوشمەن» بووە. دژ لە ئەم وشەیەدا ھەر ئەو دژ -ەیە کە لە دژایەتی، دژوار و دژنێو یان دژوێن (کە بە جنێو یان جوێن باوە)دا ھەیە. لە [https://en.m.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Iranian/du%C5%A1m%C3%A1n%C4%81h ئێرە] بنۆڕن. ‎'''[[بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#EB3C27;">G</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#1D3F6E;">êjełûk</span>]]''' ٠٨:٥٣، ١ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == خەریکە مافی uploader بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «uploader» (بارکەرەکان) لە 15:27، 5ی ئابی 2025 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٣، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) == تێبینییەک! == سڵاو ھیڤجا، سەبارەت بە پڕۆژەی خانمەکتەرە ئەمریکییەکان ویستم ئاگادارت بکەمەوە. لە ناوەکانی خانمەکتەرەکاندا تا ئەم چرکەیە 1500 ناویان بە ژیریی دەستکرد گۆڕیومن، هەروەها بەردەوام دەبم تا هەموو ناوەکان دەگۆڕم. ژیریی دەستکردەکە لە ئێمە باشتر و خێراترە بۆ ڕاستکردنەوە یان بابڵێین باشترکردنی ناوەکان. ویستم ئاگاداربیت کار لەسەر ناوەکان مەکە. دوای تەواوبوونم، ئەوکات گەر ویستت کار لەسەر ناوی شارەکان بکە یان ئەوەشیان من دەیکەم تەنیا تۆ لەکۆتاییدا وەک پێداچوونەوە چاوێکی پیابخشێنەوە نەکا هەڵە لە پیتا کرابێت. لەکۆتایی هەموو کارەکاندا، هاوڕێیان لێرەش ئاگاداردەکەینەوە بۆ چاوپێخشان. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:٠٤، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] زۆر باشە سپاست دەکەم. بێگومان ئامادەم بۆ پێداچوونەوەی دوایی، کاتێک کارەکانت تەواو بوون تکایە ئاگادارم بکەوە تاوەکوو پێداچوونەوەیان بۆ بکەم. دیسان سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٢٨، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] گیان چەند پرسیارێکم سەبارەت بە بەکارھێنانی ژیریی دەستکرد بۆ ویکیپیدیا لە بەڕێزت ھەیە. دیسکۆردت ھەیە لەوێ لێت بپرسم؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٣١، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :::گەر لە گرووپەکەی دیسکۆردیت، بەڵێ هەمە بەناو: Tessla. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٧:٢٠، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] جێبەجێیە، Add Friendـم بۆ ناردی، سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:١١، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == [[Kurdistan futuer movment.jpg]] == سڵاو، کە کرتە لەسەر بەستەری وێنەکە دەکەم لە کامنز نایبینم ئەتوانیت تۆ بەستەرەکەی دابنێی تا بزانم بەردەستە یان نا؟ گەرنا پێویستە [[:پەڕگە:Kurdistan futuer movment.jpg|تاگەکە]] لابدەین. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:٥٩، ١٨ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] «[[commons:File:Kurdistan_futuer_movment.jpg|فەرموو]]». [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٥:١٠، ١٩ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == خەریکە مافی patroller بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «patroller» (پاسدەران) لە 18:12، 4ی شوباتی 2026 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٢، ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) == خەریکە مافی reviewer بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «reviewer» (بەسەرداچوونەوەکەران) لە 18:12، 4ی شوباتی 2026 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٢، ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]<nowiki/>تکایە ئەو مافانەی کە کاتیان بەسەر چوون بۆم (پاسدەر و بەسەرداچوونەوەکەر)ـم پێ بدەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥٢، ١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: بەشێوەی هەمیشەیی '''پێت درا''' '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٢٢، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] گەلێک سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٥١، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == نوێ! == '''بەخێربێیتەوە!''' '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٤:٤٨، ٣٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاو تێسلا گیان، زۆر سپاس، هەروەها دەستت خۆش بێ ئەو ماوەیە لە ویکیپیدیا چالاک بوویت و نەهێشت ویکییەکە بکوژێتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥١، ١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: هەرچەندە کاک ئارامیش نیمچە خانەنشین بووە و نەمانتوانی دوایین کۆمەڵەوتارەکان تەواو بکەین، بەڵام کێشە نییە، و هەوڵ دەدەین خۆمان بەپێی کات و توانا ویکیی بگەینینە ١٠٠ هەزار وتار. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:١٦، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ڕاستە بەداخەوە، بەڵام ئارامبۆت ماوە و خۆشت تێسلابۆتت لایە، دەکرێ لە داھاتووشدا خۆمان کاری لەسەر بکەین و بۆ ئەنجامدانی سەربەخۆ ببین. سپاس بۆ هەموو هەوڵەکانی کاک ئارام و ھەر بژیش بۆ بەڕێزت و بەھیوای بەردەوامی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٥٠، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: کاک ئارام گەر بەهەڵە بیرم نەبێت وتی؛ گەر خۆتان شتەکانتان ڕێکخست کێشەم نییە بۆ بڵاوکردنەوەی وتارەکان. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٨:٢٢، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ao7ey6tp1t1xot091khm3775y358p0j 1580385 1580357 2026-05-03T11:56:59Z Hivja 64112 /* نوێ! */ وەڵامدانەوە 1580385 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٧:٤٤، ١٩ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Barnstar of Diligence Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی تێکۆشەری''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | سڵاو هیڤجای بەڕێز، توانیت به دوو مانگ بگەی به ۱۰۰۰ دەستکاری له ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی، لەبەر وەش ئەو نیشانەت پێشکێش دەکەم و دەست خۆشیت لێ دەکەم که له ویکی کوردی بەردەوامی و بەشداری دەکەی، هیوادارم هەروا بەردەوام بی. بژی [[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|سینا خزری ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sina Khezrii|لێدوان]]) ‏٢٢:٠٠، ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) |} :زۆر سپاس بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|Sina Khezrii]] دڵخۆش بووم بەو نیشانە جوانەتان، ھیوادارم ئێوەش ھەر بمێنن بۆ پڕۆژەکەمان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٢:٠٥، ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :سڵاوو ڕێز تکایە پيگەی فەرمی بزووتنەوەی ئایندە با نە سڕێتەوە ڕێکی بخەن [[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|لێدوان]]) ١٤:١٠، ١٢ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::سڵاو @[[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]] سەرەتا لە بەشێکی ھەڵە باسەکەتان کردەوە (دەبێ لە خوارەوە لە بەشێکی سەربەخۆدا باسی بکەیت). دواتر بەڕێوەبەرێک سەیری پەڕەکە دەکات و ئەگەر لەگەڵ یاساکان یەک نەگرێت ئەوە دەیسڕێتەوە و ئەگەریش کێشەی نەبێ ئەوە تاگی سڕینەوە لادەدات و پەڕەکە دەمێنێتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠١:٠٩، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == پێڕستی گەورەترین شارەکانی ئێران == دەم باش Hivja، ئەرێ [[fa:فهرست کلان‌شهرهای ایران]] ([[پێڕستی گەورەشارەکانی ئێران]]) و [[fa:فهرست شهرهای ایران بر پایه جمعیت]] (کە لای خۆمان نییە) یەک شت نین؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٦:١٣، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] سڵاوت لێ بێت. جیاوازییان ھەیە؛ یەکەمیان سەبارەت بە [[:en:Megacity|گەورەشارەکانی]] ئێرانە و دووەمیشیان سەبارەت بە تەواوی شارەکانی ئێرانە (گەورەشار، شاری ئاسایی و شارۆچکە) کە بەپێی ژمارە دانیشتووانەوە ڕیزبەندی کراون. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏١٨:٠٨، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) ::ئەھا، زۆر سپاس بۆ وەڵامەکەت! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٢١:٤٩، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == شێوازی ھەواڵەکان == سڵاو Hivja، ھیوادارم باش بیت. تەماشایەکی [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا|داڕێژەی لە ھەواڵەکاندا]] بکە، سێ ھەواڵی کۆتا سەرەتاکانیان بە دەستەواژەی ئاگاداریی «بەھۆی..» دەستپێدەکات، پێموایە جوان نییە ھەموویان لەسەریەک بە یەک شێواز دابنرێ. ھیچ جێگرەوەیەکیشم نەدۆزییەوە تا لەجیاتی 'بەھۆی' دایبنێم. تۆ دەڵێی چی؟ [[User:Zamand Karim|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٢:٠٧، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Zamand Karim|Zamand Karim]] سڵاوت لێ بێت. ڕاست دەکەی، دەستێکم لە ھەواڵەکاندا وەردا ئێستا بزانە چۆنە. سپاس بۆ ئاگادارکردنەوەت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٢:٢٥، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) ::باشتر دیارە. دەستتخۆش بێ. [[User:Zamand Karim|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٢:٣٥، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Editors Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی دەستکاریکەر''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | چونکە شایەنیت {{زۆر سوپاس}} بۆو دەستکاریانەی کردوتن و دەیانکەیت. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ‏٢٢:٥١، ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) |} :@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] سڵاوت لێ بێت، گەلێک سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٠:١٦، ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == Translation request == Hello, Hivja. Can you translate and upload the article about the prominent economist [[:en:Dani Rodrik]] in Sorani Kurdish Wikipedia? Kindest regards, [[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Moroike|لێدوان]]) ٠٩:٠٥، ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] سڵاو، {{کرا}} ('''[[دانی ڕۆدریک]]'''). [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٨، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) ::Thank you very much for the new article. [[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Moroike|لێدوان]]) ٢٢:٢٩، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) == داواکاری == سڵاو بەڕێز ھیڤجا! داڕێژەیەک ھەیە کە لە ٤٣ ویکیپیدیای تردا ھەیە، لێرەش زۆر پێویستمانە ([[:en:Template:Infobox_storage_medium|داڕێژە: زانیاریدانی میدیاکانی داکردن]])، ئەگەر بتوانرێت لێرەش دروستبکرێتەوە زۆر چاک دەبێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٣:٢٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] سازم کرد، بڕوانە [[داڕێژە:زانیاریدانی میدیاکانی داکردن|داڕێژەکە]]. من لەژێر ئەو بەستەرەی داتنا ناوی داڕێژەکەم نووسی، بەڵام خۆت لەسەر دروستیی ناوەکە بڕیار بدە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٤٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::'''زۆر سوپاس!''' بۆ ناوەکەش بەڕای من درووستە، لە ھەندێک ویکی تەنیا نووسیویانە (میدیا)، بەڵام لە ویکیپیدیای ئینگلیزی (storage)ی لەگەڵدایە، کە بە مانای (داکردن، تێکردن، خەزن کردن، پاراستن) دێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٦:٥١، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] لە خزمەتدام، ئەگەر وایە ناوەکە کێشەی نییە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٥، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::: وەڵا ناوەکە زۆر سەیرە! ''storage medium'' دەبێتە «کەرەستەی عەمبارکردن». ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٦:٥٧، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] تکایە ئەگەر ناوەکەت پێ ھەڵەیە، گومان مەکە لە گواستنەوەیدا. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٨، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::: {{وب|Ari Qasm}} ھاوڕایت؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٠٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::medium ئەگەر ھەڵە نەبم بە مانای (ناوەند) دێت، لەبەرئەوەی لە ویکیپیدیا عەرەبیش نووسراوە (وسيط)، بێجگەلەوانەش دەتوانین بڵێین (یەکە)، بۆ (Storage)ەکەش، عەمبار جیاوازی نییە لەگەڵ داکردن، یان ئەوانەی لەسەرەوە ئاماژەم پێکردن. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٧:٢٩، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::: {{وب|Ari Qasm}} دەزانم medium لە کتێبەکانی پەروەردەش بە «ناوەند» مانایان کردووەتەوە، بەڵام فرەمانایە و ھەموو جارێک یەک مانای نییە. لێرەدا بە مانای شتێکی فیزیکی یان ئامڕازێک دێت کە بۆ کردەوەی store بە کاردێت، ناوی ھاتووە. ئەمە لە ئێوەوە بزانم «داکردن» بۆ storage بە کار دێت. ئەوەندەی من بزانم storage ھەر بە عەمبار و عەمبارکردن مانا کراوەتەوە. «داکردن» زیاتر بۆ بارانبارین و داندانە بە پەلەوەر. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٥٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::عەمبارکردنیش تەواوە، بەڵام بڕوانە [https://bgprogram.org/Default.aspx?page=programs_detail2&c=163&l=3 وەزارەتی پەروەردە] لە کتێبی کۆمپیوتەر (لاپەڕە ١٥) لەبەرامبەر وشەی storage (داکردن)ـی بەکارھێناوە، ھەربۆیە کتێبی کۆمپیوتەرم کردە نموونە، چونکە داڕێژەکە خۆی لەسەر ئەو فۆرماتانەیە کە دەتوانرێ داتای لەسەر تۆماربکرێت. :::::::::لە [https://ferheng.info/alfba/22515/ فەرهەنگ] لە وشەی عەمبارکردن، ئاماژەی بە داکردن کردووە، نووسراوە داکردنی دانەوێڵە، واتا (هەڵگرتنی دانەوێڵە)، کەواتە دەتوانین بڵێین (داکردنی داتا). :::::::::بێجگە لەو دووە دەتوانین (پاشەکەوت کردن، تێخستن، ھەڵگرتن، تۆماکردن، تێکردن) بەکاربێنین. :::::::::وە ئەگەر لە ترانزلەیت بنووسیت (داکردن) ئەوا (installation) و لە عەرەبی (تثبيت)ت دەداتێ. :::::::::ئینجا دەیکەن بە ھەر چی ناوێک، من ڕازیم. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢١:٠٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] من کتێبەکانی ئامادەیی و بەتایبەت فیزیا و کیمیای پۆلی دوازدەم بۆ medium بە نموونە ھێنایەوە. بۆ storage، کاتێک پەکمان بۆ سەرچاوەی وشەیەک کەوت، ئەو کاتە ئاسایییە بچیتە سەر ئەو کتێبەی پۆلی حەوت، بەڵام کاتێک وشەیەک ھەیە خوێنەر لێی تێ بگات، ناکرێت بچین وشەیەکی نامۆ بێنین و سەر لە خوێنەر تێک بدەین. پێم وایە فەرھەنگی ئەناھیتا لە ئاماژەدان بە داکردن لە وشەی عەمبارکردن ھەڵەی کردبێت. داکردن بۆ storage نابێت. «داکردنی دانەوێڵە» کەی مانای «ھەڵگرتنی دانەوێڵە» دەدات؟! یانی تۆ دانەوێڵە لە سایلۆ ھەڵگریت، مانای وایە دات کردووە؟! تێخستن بۆ input و insert و، پاشەکەوتکردنیش بۆ save دانراوە کە کارە نەک بۆ storage کە ناوە. دامەزراندن بۆ installation دانراوە. لەو ترانزلەیتەش کە باست کرد، تێناگەم. لە کوێ بینووسین؟ من زمانەوان نیم، بەڵام بەپێی شارەزاییم ھەوڵی خۆم دا ڕوونکردنەوەیەک بۆ باسەکە بدەم. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٢:٣٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::خۆی وشەی (storage) واتا (کۆگا) وتاری ([[عەمباری دراوەکان|کۆگای دراوە]]) ھەبوو، ئێستا کراوە بە (عەمباری دراوە). :::::::::::ئەم وتارەش ([[کۆگەی دراوەی کۆمپیوتەر]])، بەڵام ئەمە نەکراوە بە (عەمبار) [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢٢:٤٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} لە هەنبانە دەڵێ گەنمەکەم داکرد واتە هەڵمگرت زیاتر بۆ هەڵگرتنی ناو چاڵ و داکردنی کادێن بەکارهاتووە. [[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:مامۆستا|لێدوان]]) ٠١:٤٦، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] کۆگا/کۆگە بۆ بەرامبەری storage ھەیە و ناڵێم وا نییە، بەڵام جیاوازییەکەیان لەوەدایە کۆگا/کۆگە شوێنێکە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت لەکاتێکدا storage شتێکە، ئامڕازێکە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت. @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] پێشگری دا- بۆ شتێکە کە لە سەرەوە بۆ خوارەوە بێت، بەڵام پێشگری ھەڵ- بۆ شتێکە لە خوارەوە بۆ سەرەوە بێت و پێچەوانەی یەکن. تۆ کە گەنمەکەت لە ناوی لۆرییەک ھێنایە خوارەوە، دەکرێ بڵێین دا کراوە، بەڵام کە لەو شوێنە مایەوە تا دواتر بە کار بێتەوە، ئەو کاتە دەڵێین ھەڵگیراوە. ھەڵگرتن و عەمبارکردن دەکرێ یەک بگرنەوە، بەڵام قەت لەگەڵ داکردن یەک شت نین. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٠٢:٢٣، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::::تەواوە، خۆت وا دەیڵێیت storage ئەو شوێنەیە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت، بۆ نموونە (سی دی، فلاش، دی ڤی دی، یان ھەر جۆرە ئامرازێکی تر) ھەموویان شتیان تێدا ھەڵدەگیرێت. ::::::::::::::وە مادام داکردن ئەو مانایە نادات ئەوا ناوەکە بگۆڕن. لێرەدا (عەمبارکردن و ھەڵگرتن) مایەوە، من دەڵێم ھەر بکرێت بە (عەمبارکردن)، ھەر عەمبارکردنەکە مانای تەواوی خۆی دەدات. بەڵام پێم باشە ھەر ھەموو وتارەکانی ویکیپیدیا بکرێن بە عەمبارکردن، نەک یەکیان داکردن بێت یەکیان کۆگە و یەکیان ھەڵگرتن. ::::::::::::::واتا (کۆگە) دەبێت بە (عەمبارگە)، وایە؟ [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٣:٣٤، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] نا، من وتم کۆگا/کۆگە شوێنە، بەڵام storage ئامڕازە. من نامەوێ قسەی خۆم بسەپێنم، بەس بەخوا لە عەمبارکردن باشتر نایەتە خەیاڵم. ناوی وتارم نەبینیوە داکردنی تێدا بێت. بۆ پرسیارەکەشت، دڵنیا نیم، بەڵام نزیکن لە یەکەوە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٤:٤٠، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::::::تەواو با عەمبار بێت، ھەرخۆی منیش ھیچ ووشەی ترم نی یە بۆ ئەوەی لە جێی داکردن دابنرێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٤:٤٣، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) == دوژمن و دووژمن == سڵاو کاکە گیان. بینیم زەحمەتت کێشاوە و دەستکاریتان لە ناوی [[بەڕێوەبەرایەتیی خاکە داگیرکراوەکانی دوژمن|ئێرەدا]] کردوە. ئایا دووژمن ڕاستترە یان دوژمن؟ وتارمان بە ھەردوو وشەکە ھەیە. سپاس. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٢:٤٣، ٣ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] بوورە بۆ درەنگ وەڵامدانەوە، دوژمن ڕاستترە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٠، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] دژمن (یان دوژمن) ڕاستە، بەڵام دووژمن ھەڵەیە. ئەمە لە پاڵەویدا «دوشمەن» بووە. دژ لە ئەم وشەیەدا ھەر ئەو دژ -ەیە کە لە دژایەتی، دژوار و دژنێو یان دژوێن (کە بە جنێو یان جوێن باوە)دا ھەیە. لە [https://en.m.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Iranian/du%C5%A1m%C3%A1n%C4%81h ئێرە] بنۆڕن. ‎'''[[بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#EB3C27;">G</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#1D3F6E;">êjełûk</span>]]''' ٠٨:٥٣، ١ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == خەریکە مافی uploader بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «uploader» (بارکەرەکان) لە 15:27، 5ی ئابی 2025 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٣، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) == تێبینییەک! == سڵاو ھیڤجا، سەبارەت بە پڕۆژەی خانمەکتەرە ئەمریکییەکان ویستم ئاگادارت بکەمەوە. لە ناوەکانی خانمەکتەرەکاندا تا ئەم چرکەیە 1500 ناویان بە ژیریی دەستکرد گۆڕیومن، هەروەها بەردەوام دەبم تا هەموو ناوەکان دەگۆڕم. ژیریی دەستکردەکە لە ئێمە باشتر و خێراترە بۆ ڕاستکردنەوە یان بابڵێین باشترکردنی ناوەکان. ویستم ئاگاداربیت کار لەسەر ناوەکان مەکە. دوای تەواوبوونم، ئەوکات گەر ویستت کار لەسەر ناوی شارەکان بکە یان ئەوەشیان من دەیکەم تەنیا تۆ لەکۆتاییدا وەک پێداچوونەوە چاوێکی پیابخشێنەوە نەکا هەڵە لە پیتا کرابێت. لەکۆتایی هەموو کارەکاندا، هاوڕێیان لێرەش ئاگاداردەکەینەوە بۆ چاوپێخشان. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:٠٤، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] زۆر باشە سپاست دەکەم. بێگومان ئامادەم بۆ پێداچوونەوەی دوایی، کاتێک کارەکانت تەواو بوون تکایە ئاگادارم بکەوە تاوەکوو پێداچوونەوەیان بۆ بکەم. دیسان سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٢٨، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] گیان چەند پرسیارێکم سەبارەت بە بەکارھێنانی ژیریی دەستکرد بۆ ویکیپیدیا لە بەڕێزت ھەیە. دیسکۆردت ھەیە لەوێ لێت بپرسم؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٣١، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :::گەر لە گرووپەکەی دیسکۆردیت، بەڵێ هەمە بەناو: Tessla. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٧:٢٠، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] جێبەجێیە، Add Friendـم بۆ ناردی، سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:١١، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == [[Kurdistan futuer movment.jpg]] == سڵاو، کە کرتە لەسەر بەستەری وێنەکە دەکەم لە کامنز نایبینم ئەتوانیت تۆ بەستەرەکەی دابنێی تا بزانم بەردەستە یان نا؟ گەرنا پێویستە [[:پەڕگە:Kurdistan futuer movment.jpg|تاگەکە]] لابدەین. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:٥٩، ١٨ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] «[[commons:File:Kurdistan_futuer_movment.jpg|فەرموو]]». [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٥:١٠، ١٩ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == خەریکە مافی patroller بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «patroller» (پاسدەران) لە 18:12، 4ی شوباتی 2026 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٢، ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) == خەریکە مافی reviewer بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «reviewer» (بەسەرداچوونەوەکەران) لە 18:12، 4ی شوباتی 2026 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٢، ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]<nowiki/>تکایە ئەو مافانەی کە کاتیان بەسەر چوون بۆم (پاسدەر و بەسەرداچوونەوەکەر)ـم پێ بدەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥٢، ١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: بەشێوەی هەمیشەیی '''پێت درا''' '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٢٢، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] گەلێک سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٥١، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == نوێ! == '''بەخێربێیتەوە!''' '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٤:٤٨، ٣٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاو تێسلا گیان، زۆر سپاس، هەروەها دەستت خۆش بێ ئەو ماوەیە لە ویکیپیدیا چالاک بوویت و نەهێشت ویکییەکە بکوژێتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥١، ١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: هەرچەندە کاک ئارامیش نیمچە خانەنشین بووە و نەمانتوانی دوایین کۆمەڵەوتارەکان تەواو بکەین، بەڵام کێشە نییە، و هەوڵ دەدەین خۆمان بەپێی کات و توانا ویکیی بگەینینە ١٠٠ هەزار وتار. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:١٦، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ڕاستە بەداخەوە، بەڵام ئارامبۆت ماوە و خۆشت تێسلابۆتت لایە، دەکرێ لە داھاتووشدا خۆمان کاری لەسەر بکەین و بۆ ئەنجامدانی سەربەخۆ ببین. سپاس بۆ هەموو هەوڵەکانی کاک ئارام و ھەر بژیش بۆ بەڕێزت و بەھیوای بەردەوامی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٥٠، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: کاک ئارام گەر بەهەڵە بیرم نەبێت وتی؛ گەر خۆتان شتەکانتان ڕێکخست کێشەم نییە بۆ بڵاوکردنەوەی وتارەکان. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٨:٢٢، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::زۆر شتێکی باشە، سپاس بۆ بەڕێزی، لە ئێستاوە من ئامادەم بۆ هەر یارمەتییەکی، ئەگەر هەر کات توانیت با دەست بە پرۆژەکان بکەینەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٥٦، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) nladv9f7tohkhrlfia382gwflhekczz 1580386 1580385 2026-05-03T11:57:08Z Hivja 64112 /* نوێ! */ وەڵامدانەوە 1580386 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٧:٤٤، ١٩ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Barnstar of Diligence Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی تێکۆشەری''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | سڵاو هیڤجای بەڕێز، توانیت به دوو مانگ بگەی به ۱۰۰۰ دەستکاری له ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی، لەبەر وەش ئەو نیشانەت پێشکێش دەکەم و دەست خۆشیت لێ دەکەم که له ویکی کوردی بەردەوامی و بەشداری دەکەی، هیوادارم هەروا بەردەوام بی. بژی [[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|سینا خزری ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sina Khezrii|لێدوان]]) ‏٢٢:٠٠، ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) |} :زۆر سپاس بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|Sina Khezrii]] دڵخۆش بووم بەو نیشانە جوانەتان، ھیوادارم ئێوەش ھەر بمێنن بۆ پڕۆژەکەمان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٢:٠٥، ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :سڵاوو ڕێز تکایە پيگەی فەرمی بزووتنەوەی ئایندە با نە سڕێتەوە ڕێکی بخەن [[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|لێدوان]]) ١٤:١٠، ١٢ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::سڵاو @[[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]] سەرەتا لە بەشێکی ھەڵە باسەکەتان کردەوە (دەبێ لە خوارەوە لە بەشێکی سەربەخۆدا باسی بکەیت). دواتر بەڕێوەبەرێک سەیری پەڕەکە دەکات و ئەگەر لەگەڵ یاساکان یەک نەگرێت ئەوە دەیسڕێتەوە و ئەگەریش کێشەی نەبێ ئەوە تاگی سڕینەوە لادەدات و پەڕەکە دەمێنێتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠١:٠٩، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == پێڕستی گەورەترین شارەکانی ئێران == دەم باش Hivja، ئەرێ [[fa:فهرست کلان‌شهرهای ایران]] ([[پێڕستی گەورەشارەکانی ئێران]]) و [[fa:فهرست شهرهای ایران بر پایه جمعیت]] (کە لای خۆمان نییە) یەک شت نین؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٦:١٣، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] سڵاوت لێ بێت. جیاوازییان ھەیە؛ یەکەمیان سەبارەت بە [[:en:Megacity|گەورەشارەکانی]] ئێرانە و دووەمیشیان سەبارەت بە تەواوی شارەکانی ئێرانە (گەورەشار، شاری ئاسایی و شارۆچکە) کە بەپێی ژمارە دانیشتووانەوە ڕیزبەندی کراون. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏١٨:٠٨، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) ::ئەھا، زۆر سپاس بۆ وەڵامەکەت! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٢١:٤٩، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == شێوازی ھەواڵەکان == سڵاو Hivja، ھیوادارم باش بیت. تەماشایەکی [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا|داڕێژەی لە ھەواڵەکاندا]] بکە، سێ ھەواڵی کۆتا سەرەتاکانیان بە دەستەواژەی ئاگاداریی «بەھۆی..» دەستپێدەکات، پێموایە جوان نییە ھەموویان لەسەریەک بە یەک شێواز دابنرێ. ھیچ جێگرەوەیەکیشم نەدۆزییەوە تا لەجیاتی 'بەھۆی' دایبنێم. تۆ دەڵێی چی؟ [[User:Zamand Karim|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٢:٠٧، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Zamand Karim|Zamand Karim]] سڵاوت لێ بێت. ڕاست دەکەی، دەستێکم لە ھەواڵەکاندا وەردا ئێستا بزانە چۆنە. سپاس بۆ ئاگادارکردنەوەت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٢:٢٥، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) ::باشتر دیارە. دەستتخۆش بێ. [[User:Zamand Karim|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٢:٣٥، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Editors Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی دەستکاریکەر''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | چونکە شایەنیت {{زۆر سوپاس}} بۆو دەستکاریانەی کردوتن و دەیانکەیت. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ‏٢٢:٥١، ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) |} :@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] سڵاوت لێ بێت، گەلێک سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٠:١٦، ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == Translation request == Hello, Hivja. Can you translate and upload the article about the prominent economist [[:en:Dani Rodrik]] in Sorani Kurdish Wikipedia? Kindest regards, [[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Moroike|لێدوان]]) ٠٩:٠٥، ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] سڵاو، {{کرا}} ('''[[دانی ڕۆدریک]]'''). [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٨، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) ::Thank you very much for the new article. [[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Moroike|لێدوان]]) ٢٢:٢٩، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) == داواکاری == سڵاو بەڕێز ھیڤجا! داڕێژەیەک ھەیە کە لە ٤٣ ویکیپیدیای تردا ھەیە، لێرەش زۆر پێویستمانە ([[:en:Template:Infobox_storage_medium|داڕێژە: زانیاریدانی میدیاکانی داکردن]])، ئەگەر بتوانرێت لێرەش دروستبکرێتەوە زۆر چاک دەبێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٣:٢٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] سازم کرد، بڕوانە [[داڕێژە:زانیاریدانی میدیاکانی داکردن|داڕێژەکە]]. من لەژێر ئەو بەستەرەی داتنا ناوی داڕێژەکەم نووسی، بەڵام خۆت لەسەر دروستیی ناوەکە بڕیار بدە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٤٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::'''زۆر سوپاس!''' بۆ ناوەکەش بەڕای من درووستە، لە ھەندێک ویکی تەنیا نووسیویانە (میدیا)، بەڵام لە ویکیپیدیای ئینگلیزی (storage)ی لەگەڵدایە، کە بە مانای (داکردن، تێکردن، خەزن کردن، پاراستن) دێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٦:٥١، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] لە خزمەتدام، ئەگەر وایە ناوەکە کێشەی نییە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٥، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::: وەڵا ناوەکە زۆر سەیرە! ''storage medium'' دەبێتە «کەرەستەی عەمبارکردن». ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٦:٥٧، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] تکایە ئەگەر ناوەکەت پێ ھەڵەیە، گومان مەکە لە گواستنەوەیدا. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٨، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::: {{وب|Ari Qasm}} ھاوڕایت؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٠٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::medium ئەگەر ھەڵە نەبم بە مانای (ناوەند) دێت، لەبەرئەوەی لە ویکیپیدیا عەرەبیش نووسراوە (وسيط)، بێجگەلەوانەش دەتوانین بڵێین (یەکە)، بۆ (Storage)ەکەش، عەمبار جیاوازی نییە لەگەڵ داکردن، یان ئەوانەی لەسەرەوە ئاماژەم پێکردن. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٧:٢٩، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::: {{وب|Ari Qasm}} دەزانم medium لە کتێبەکانی پەروەردەش بە «ناوەند» مانایان کردووەتەوە، بەڵام فرەمانایە و ھەموو جارێک یەک مانای نییە. لێرەدا بە مانای شتێکی فیزیکی یان ئامڕازێک دێت کە بۆ کردەوەی store بە کاردێت، ناوی ھاتووە. ئەمە لە ئێوەوە بزانم «داکردن» بۆ storage بە کار دێت. ئەوەندەی من بزانم storage ھەر بە عەمبار و عەمبارکردن مانا کراوەتەوە. «داکردن» زیاتر بۆ بارانبارین و داندانە بە پەلەوەر. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٥٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::عەمبارکردنیش تەواوە، بەڵام بڕوانە [https://bgprogram.org/Default.aspx?page=programs_detail2&c=163&l=3 وەزارەتی پەروەردە] لە کتێبی کۆمپیوتەر (لاپەڕە ١٥) لەبەرامبەر وشەی storage (داکردن)ـی بەکارھێناوە، ھەربۆیە کتێبی کۆمپیوتەرم کردە نموونە، چونکە داڕێژەکە خۆی لەسەر ئەو فۆرماتانەیە کە دەتوانرێ داتای لەسەر تۆماربکرێت. :::::::::لە [https://ferheng.info/alfba/22515/ فەرهەنگ] لە وشەی عەمبارکردن، ئاماژەی بە داکردن کردووە، نووسراوە داکردنی دانەوێڵە، واتا (هەڵگرتنی دانەوێڵە)، کەواتە دەتوانین بڵێین (داکردنی داتا). :::::::::بێجگە لەو دووە دەتوانین (پاشەکەوت کردن، تێخستن، ھەڵگرتن، تۆماکردن، تێکردن) بەکاربێنین. :::::::::وە ئەگەر لە ترانزلەیت بنووسیت (داکردن) ئەوا (installation) و لە عەرەبی (تثبيت)ت دەداتێ. :::::::::ئینجا دەیکەن بە ھەر چی ناوێک، من ڕازیم. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢١:٠٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] من کتێبەکانی ئامادەیی و بەتایبەت فیزیا و کیمیای پۆلی دوازدەم بۆ medium بە نموونە ھێنایەوە. بۆ storage، کاتێک پەکمان بۆ سەرچاوەی وشەیەک کەوت، ئەو کاتە ئاسایییە بچیتە سەر ئەو کتێبەی پۆلی حەوت، بەڵام کاتێک وشەیەک ھەیە خوێنەر لێی تێ بگات، ناکرێت بچین وشەیەکی نامۆ بێنین و سەر لە خوێنەر تێک بدەین. پێم وایە فەرھەنگی ئەناھیتا لە ئاماژەدان بە داکردن لە وشەی عەمبارکردن ھەڵەی کردبێت. داکردن بۆ storage نابێت. «داکردنی دانەوێڵە» کەی مانای «ھەڵگرتنی دانەوێڵە» دەدات؟! یانی تۆ دانەوێڵە لە سایلۆ ھەڵگریت، مانای وایە دات کردووە؟! تێخستن بۆ input و insert و، پاشەکەوتکردنیش بۆ save دانراوە کە کارە نەک بۆ storage کە ناوە. دامەزراندن بۆ installation دانراوە. لەو ترانزلەیتەش کە باست کرد، تێناگەم. لە کوێ بینووسین؟ من زمانەوان نیم، بەڵام بەپێی شارەزاییم ھەوڵی خۆم دا ڕوونکردنەوەیەک بۆ باسەکە بدەم. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٢:٣٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::خۆی وشەی (storage) واتا (کۆگا) وتاری ([[عەمباری دراوەکان|کۆگای دراوە]]) ھەبوو، ئێستا کراوە بە (عەمباری دراوە). :::::::::::ئەم وتارەش ([[کۆگەی دراوەی کۆمپیوتەر]])، بەڵام ئەمە نەکراوە بە (عەمبار) [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢٢:٤٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} لە هەنبانە دەڵێ گەنمەکەم داکرد واتە هەڵمگرت زیاتر بۆ هەڵگرتنی ناو چاڵ و داکردنی کادێن بەکارهاتووە. [[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:مامۆستا|لێدوان]]) ٠١:٤٦، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] کۆگا/کۆگە بۆ بەرامبەری storage ھەیە و ناڵێم وا نییە، بەڵام جیاوازییەکەیان لەوەدایە کۆگا/کۆگە شوێنێکە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت لەکاتێکدا storage شتێکە، ئامڕازێکە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت. @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] پێشگری دا- بۆ شتێکە کە لە سەرەوە بۆ خوارەوە بێت، بەڵام پێشگری ھەڵ- بۆ شتێکە لە خوارەوە بۆ سەرەوە بێت و پێچەوانەی یەکن. تۆ کە گەنمەکەت لە ناوی لۆرییەک ھێنایە خوارەوە، دەکرێ بڵێین دا کراوە، بەڵام کە لەو شوێنە مایەوە تا دواتر بە کار بێتەوە، ئەو کاتە دەڵێین ھەڵگیراوە. ھەڵگرتن و عەمبارکردن دەکرێ یەک بگرنەوە، بەڵام قەت لەگەڵ داکردن یەک شت نین. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٠٢:٢٣، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::::تەواوە، خۆت وا دەیڵێیت storage ئەو شوێنەیە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت، بۆ نموونە (سی دی، فلاش، دی ڤی دی، یان ھەر جۆرە ئامرازێکی تر) ھەموویان شتیان تێدا ھەڵدەگیرێت. ::::::::::::::وە مادام داکردن ئەو مانایە نادات ئەوا ناوەکە بگۆڕن. لێرەدا (عەمبارکردن و ھەڵگرتن) مایەوە، من دەڵێم ھەر بکرێت بە (عەمبارکردن)، ھەر عەمبارکردنەکە مانای تەواوی خۆی دەدات. بەڵام پێم باشە ھەر ھەموو وتارەکانی ویکیپیدیا بکرێن بە عەمبارکردن، نەک یەکیان داکردن بێت یەکیان کۆگە و یەکیان ھەڵگرتن. ::::::::::::::واتا (کۆگە) دەبێت بە (عەمبارگە)، وایە؟ [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٣:٣٤، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] نا، من وتم کۆگا/کۆگە شوێنە، بەڵام storage ئامڕازە. من نامەوێ قسەی خۆم بسەپێنم، بەس بەخوا لە عەمبارکردن باشتر نایەتە خەیاڵم. ناوی وتارم نەبینیوە داکردنی تێدا بێت. بۆ پرسیارەکەشت، دڵنیا نیم، بەڵام نزیکن لە یەکەوە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٤:٤٠، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::::::تەواو با عەمبار بێت، ھەرخۆی منیش ھیچ ووشەی ترم نی یە بۆ ئەوەی لە جێی داکردن دابنرێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٤:٤٣، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) == دوژمن و دووژمن == سڵاو کاکە گیان. بینیم زەحمەتت کێشاوە و دەستکاریتان لە ناوی [[بەڕێوەبەرایەتیی خاکە داگیرکراوەکانی دوژمن|ئێرەدا]] کردوە. ئایا دووژمن ڕاستترە یان دوژمن؟ وتارمان بە ھەردوو وشەکە ھەیە. سپاس. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٢:٤٣، ٣ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] بوورە بۆ درەنگ وەڵامدانەوە، دوژمن ڕاستترە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٠، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] دژمن (یان دوژمن) ڕاستە، بەڵام دووژمن ھەڵەیە. ئەمە لە پاڵەویدا «دوشمەن» بووە. دژ لە ئەم وشەیەدا ھەر ئەو دژ -ەیە کە لە دژایەتی، دژوار و دژنێو یان دژوێن (کە بە جنێو یان جوێن باوە)دا ھەیە. لە [https://en.m.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Iranian/du%C5%A1m%C3%A1n%C4%81h ئێرە] بنۆڕن. ‎'''[[بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#EB3C27;">G</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#1D3F6E;">êjełûk</span>]]''' ٠٨:٥٣، ١ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == خەریکە مافی uploader بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «uploader» (بارکەرەکان) لە 15:27، 5ی ئابی 2025 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٣، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) == تێبینییەک! == سڵاو ھیڤجا، سەبارەت بە پڕۆژەی خانمەکتەرە ئەمریکییەکان ویستم ئاگادارت بکەمەوە. لە ناوەکانی خانمەکتەرەکاندا تا ئەم چرکەیە 1500 ناویان بە ژیریی دەستکرد گۆڕیومن، هەروەها بەردەوام دەبم تا هەموو ناوەکان دەگۆڕم. ژیریی دەستکردەکە لە ئێمە باشتر و خێراترە بۆ ڕاستکردنەوە یان بابڵێین باشترکردنی ناوەکان. ویستم ئاگاداربیت کار لەسەر ناوەکان مەکە. دوای تەواوبوونم، ئەوکات گەر ویستت کار لەسەر ناوی شارەکان بکە یان ئەوەشیان من دەیکەم تەنیا تۆ لەکۆتاییدا وەک پێداچوونەوە چاوێکی پیابخشێنەوە نەکا هەڵە لە پیتا کرابێت. لەکۆتایی هەموو کارەکاندا، هاوڕێیان لێرەش ئاگاداردەکەینەوە بۆ چاوپێخشان. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:٠٤، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] زۆر باشە سپاست دەکەم. بێگومان ئامادەم بۆ پێداچوونەوەی دوایی، کاتێک کارەکانت تەواو بوون تکایە ئاگادارم بکەوە تاوەکوو پێداچوونەوەیان بۆ بکەم. دیسان سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٢٨، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] گیان چەند پرسیارێکم سەبارەت بە بەکارھێنانی ژیریی دەستکرد بۆ ویکیپیدیا لە بەڕێزت ھەیە. دیسکۆردت ھەیە لەوێ لێت بپرسم؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٣١، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :::گەر لە گرووپەکەی دیسکۆردیت، بەڵێ هەمە بەناو: Tessla. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٧:٢٠، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] جێبەجێیە، Add Friendـم بۆ ناردی، سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:١١، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == [[Kurdistan futuer movment.jpg]] == سڵاو، کە کرتە لەسەر بەستەری وێنەکە دەکەم لە کامنز نایبینم ئەتوانیت تۆ بەستەرەکەی دابنێی تا بزانم بەردەستە یان نا؟ گەرنا پێویستە [[:پەڕگە:Kurdistan futuer movment.jpg|تاگەکە]] لابدەین. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:٥٩، ١٨ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] «[[commons:File:Kurdistan_futuer_movment.jpg|فەرموو]]». [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٥:١٠، ١٩ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == خەریکە مافی patroller بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «patroller» (پاسدەران) لە 18:12، 4ی شوباتی 2026 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٢، ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) == خەریکە مافی reviewer بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «reviewer» (بەسەرداچوونەوەکەران) لە 18:12، 4ی شوباتی 2026 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٢، ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]<nowiki/>تکایە ئەو مافانەی کە کاتیان بەسەر چوون بۆم (پاسدەر و بەسەرداچوونەوەکەر)ـم پێ بدەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥٢، ١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: بەشێوەی هەمیشەیی '''پێت درا''' '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٢٢، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] گەلێک سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٥١، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == نوێ! == '''بەخێربێیتەوە!''' '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٤:٤٨، ٣٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاو تێسلا گیان، زۆر سپاس، هەروەها دەستت خۆش بێ ئەو ماوەیە لە ویکیپیدیا چالاک بوویت و نەهێشت ویکییەکە بکوژێتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥١، ١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: هەرچەندە کاک ئارامیش نیمچە خانەنشین بووە و نەمانتوانی دوایین کۆمەڵەوتارەکان تەواو بکەین، بەڵام کێشە نییە، و هەوڵ دەدەین خۆمان بەپێی کات و توانا ویکیی بگەینینە ١٠٠ هەزار وتار. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:١٦، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ڕاستە بەداخەوە، بەڵام ئارامبۆت ماوە و خۆشت تێسلابۆتت لایە، دەکرێ لە داھاتووشدا خۆمان کاری لەسەر بکەین و بۆ ئەنجامدانی سەربەخۆ ببین. سپاس بۆ هەموو هەوڵەکانی کاک ئارام و ھەر بژیش بۆ بەڕێزت و بەھیوای بەردەوامی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٥٠، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: کاک ئارام گەر بەهەڵە بیرم نەبێت وتی؛ گەر خۆتان شتەکانتان ڕێکخست کێشەم نییە بۆ بڵاوکردنەوەی وتارەکان. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٨:٢٢، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::زۆر شتێکی باشە، سپاس بۆ بەڕێزی، لە ئێستاوە من ئامادەم بۆ هەر یارمەتییەکی، ئەگەر هەر کات توانیت با دەست بە پرۆژەکان بکەینەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٥٦، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٥٧، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) 6x7las33gcu5slrvliuleqqen8n6kih 0 271643 1580134 1580124 2026-05-02T12:01:08Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1580134 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''عەبدولڕەحمان جەمەل''' سیاسەتمەداری [[فەلەستینی]] و ئەندامی ئەنجومەنی یاسادانانی دووەمی فەلەستینە، و یەکێکە لەئەندامانی [[حەماس]]. == ژیان == جەمەل لە کەمپی پەنابەرانی نوسیرات لە [[کەرتی غەززە|غەززە]] لەدایکبووە.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=How Hamas keeps hostages in the heart of Gaza, alongside families, children|ناونیشان=https://www.israelhayom.com/2024/06/14/this-ow-hamas-keeps-hostages-in-the-heart-of-gaza-alongside-families-and-children/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=www.israelhayom.com}}</ref> ساڵی ١٩٨٧ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە فەلەستین تەواو کردووە.<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Abdel Rahman Al Jamal - Who is Abdel Rahman Al Jamal|ناونیشان=https://www.webgaza.net/gaza_strip/deir_el_balah/people_profiles/Jamal_Abdel-Rahman.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=www.webgaza.net|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150606091706/http://www.webgaza.net/gaza_strip/deir_el_balah/people_profiles/Jamal_Abdel-Rahman.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بڕوانامەی ماستەر و دکتۆرای لە زانکۆی ئوردن تەواو کردووە.<ref name=":1"/> جەمال ڕاگری خوێندنی ئیسلامی بووە لە [[زانکۆی ئیسلامی غەززە]].<ref name=":0"/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئوردن|عەرەبستانی سعوودی|فەلەستین}} [[پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی یاسادانانی فەلەستین ٢٠٠٦]] [[پۆل:ئەندامانی حەماس]] r1bfgd73zo7auptwa55taae3hdedaye 0 277789 1580145 1580084 2026-05-02T12:04:48Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1580145 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''سەیفولئیسلام موعەممەر قەزافی''' (٥ی حوزەیرانی ١٩٧٢ – ٣ی شوباتی ٢٠٢٦)<ref name="saifalsislamgaddafiheirapparent">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی شوباتی ٢٠٢٦|سەردێڕ=Saif al-Islam Gaddafi, son of Libya's late dictator, killed in the northern African country, report say |ناونیشان=https://www.france24.com/en/africa/20260203-seif-al-islam-gaddafi-son-of-libya-s-late-dictator-killed-in-the-northern-african-country-report-say |ڕێکەوتی سەردان=٣ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=France 24 |زمان=en}}</ref> [[سیاسەتوان|سیاسەتمەدارێکی]] [[لیبیا]] کوڕی [[موعەمەر قەزافی|موعەممەر قەزافی]] سەرۆکی لیبیا کە سەرۆکایەتی دامەزراوەی نێونەتەوەییی قەزافی بۆ خێرخوازی و گەشەپێدان بووە. لە شاری باب ئەلعەزیزیە [[تەرابلوس|لە تەرابلوس]] لەدایکبووە، کە بنەماڵەی عەقید موعەممەر قەزافی لەوێ نیشتەجێ بوون. کوڕی یەکەمی عەقید قەزافییە لە ھاوسەری دووەمی بەناوی خاتوو سەفییە فەرکاش و سەیفولئیسلام قەزافی شەش برا و خوشکێکی ھەیە. لە [[حوزەیران|مانگی حوزەیرانی]] [[٢٠١١]] لەلایەن [[دادگای تاوانی نێونەتەوەیی|دادگای تاوانە نێونەتەوەیییەکانەوە]] داواکراوە، ئەنجومەنی نیشتمانیش دەستگیرکردنی لە کاتی شەڕی تەرابلوس لە [[ئاب|مانگی ئابی]] ٢٠١١ ڕاگەیاند، بەڵام چەند کاتژمێرێک دواتر لە کەناڵە مانگی دەستکردەکاندا دەرکەوت و ھەواڵی دەستگیرکردنی ڕەتکردەوە. لە [[١٩ی تشرینی دووەم|١٩ی تشرینی دووەمی]] ٢٠١١ لەگەڵ ھاوڕێکانی لە ناوچەیەکی بیابانی نزیک شاری ئوباری (٢٠٠ کم لە ڕۆژاوای سەبھا) دەستگیرکرا<ref>[https://www.aljazeera.net/nr/exeres/cfc2facc-e641-4b52-8357-7efc34bc8d3d.htm سيف الإسلام القذافي] - [[ئەلجەزیرە.نێت|الجزيرة نت]] - تاريخ الولوج 21-11-2011 {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.aljazeera.net/NR/exeres/CFC2FACC-E641-4B52-8357-7EFC34BC8D3D.htm|سەردێڕ=الأخبار - عربي - سيف الإسلام القذافي |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120102174008/http://www.aljazeera.net/NR/exeres/CFC2FACC-E641-4B52-8357-7EFC34BC8D3D.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=22 أغسطس 2011}}</ref> لە [[حوزەیران|مانگی حوزەیرانی]] [[٢٠١٧|ساڵی ٢٠١٧،]] کەتیبەی ئەبووبەکر سدیقی لیبیا ئازادکردنی و ڕۆشتنی لە شاری زینتان ڕاگەیاند. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Saif al-Islam Muammar Al-Gaddafi}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|زانستی سیاسەت|نژیاروانی}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٢]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]] [[پۆل:خێزانی قەزافی]] lch6t0r5586c9dekzb9klyx3ezunb3t 0 279704 1580315 1580064 2026-05-03T05:00:54Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٠ سەرچاوە و تاگکردنی ١ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1580315 wikitext text/x-wiki ئەم مردووانەی خوارەوە کەسە بەناوبانگەکانە کە لە ٢٠٢٥دا مردوون. نموونەی تۆمارکردنی ڕاپۆرتی زانیارییەکان وەک ئەم زنجیرەیەی خوارەوەیە: * ناو، تەمەن، وڵاتی ھاونیشتیمانی (لە لەدایکبوون)، بەدوایدا [[نەتەوە]] (ئەگەر بەسوودبێت)، ئەو بابەتەی کە پێی ناسرابوو، ھۆکاری مردن (ئەگەر زاندرا)، و سەرچاوە. == کانوونی یەکەم == === ٣٠ === * [[خالیدە زیا]]، ٧٩، سیاسەتوانی بەنگلادێشی و [[سەرۆک وەزیرانی بەنگلادێش]] (١٩٩١–١٩٩٦ و ٢٠٠١–٢٠٠٦)، نەخۆشیی درێژخایەن.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Bangladesh's first female prime minister, Khaleda Zia, dies at 80 |ناونیشان=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/bangladeshs-first-female-prime-minister-khaleda-zia-dies-80-2025-12-30/ |ئیش=[[ڕۆیتەرز|Reuters]] |ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥}}</ref> * [[ئیسایا ویتلۆک جونیۆر]]، ٧١، ئەکتەری ئەمریکی، نەخۆشی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Ziegler |یەکەم١=Hannah |سەردێڕ=Isiah Whitlock Jr., Scene-Stealing Character Actor in 'The Wire,' Dies at 71 |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2025/12/30/arts/television/isiah-whitlock-jr-dead.html |وێبگە=The New York Times |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥}}</ref> === ٢٦ === * [[بەھرام بەیزایی]]، ٨٧، نووسەر و دەرھێنەری فیلم و شانۆی ئێرانی، [[شێرپەنجە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Renowned Iranian playwright Bahram Beyzai passes away |ناونیشان=https://en.mehrnews.com/news/240207/Renowned-Iranian-playwright-Bahram-Beyzai-passes-away |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Mehr News Agency |زمان=en}}</ref> === ١٤ === * [[ڕۆب ڕاینەر]]، ٧٨، بەرھەمھێنەری فیلم، ئەکتەر و چالاکی سیاسیی ئەمریکی، برینی قووڵ بەھۆی لێدانی [[چەقۆ]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Sangal |یەکەم١=Aditi |دوایین٢=Romine |یەکەم٢=Taylor |دوایین٣=Tsui |یەکەم٣=Karina |سەردێڕ=What we know about the fatal stabbings of Rob and Michele Reiner and the case against their son |ناونیشان=https://edition.cnn.com/2025/12/17/entertainment/rob-reiner-murder-case-what-we-know-hnk |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|ئیش=[[سی ئێن ئێن|CNN]] |ڕێکەوت=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251217161012/https://edition.cnn.com/2025/12/17/entertainment/rob-reiner-murder-case-what-we-know-hnk |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === ٤ === * [[کاری ھیرۆیوکی تاگاوا]]، ٧٥، ئەکتەر و بەرھەمھێنەری فیلمی ژاپۆنی–ئەمریکی، دواھاتەکانی [[جەڵدەی مێشک]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Tapp |یەکەم١=Tom |ڕێکەوت=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Cary-Hiroyuki Tagawa Dies: 'Mortal Kombat, 'Last Emperor' & 'Man in the High Castle' Actor Was 75 |ناونیشان=https://deadline.com/2025/12/cary-hiroyuki-tagawa-dead-mortal-kombat-actor-1236636368/ |وێبگە=Deadline Hollywood}}</ref> == تشرینی دووەم == === ٦ === * [[جەیمس واتسن]]، ٩٧، زانا و ژینناسی ئەمریکی و براوەی [[خەڵاتی نۆبێل لە زانستی ئەرکی ئەندام و پزیشکی|خەڵاتی نۆبێل]] (١٩٦٢)، بەساڵاچوون.<ref name=NYTobit>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Dean |یەکەم=Cornelia |سەردێڕ=James Watson, Co-Discoverer of the Structure of DNA, Is Dead at 97 |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2025/11/07/science/james-watson-dead.html |وێبگە=The New York Times |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوت=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}</ref> === ٣ === * [[دیک چەینی]]، ٨٤، سیاسەتوانی ئەمریکی و [[جێگری سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان]] (٢٠٠١–٢٠٠٩)، [[سیەسۆ]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Former US Vice-President Dick Cheney dies aged 84 |ناونیشان=https://www.bbc.com/news/live/c4gpxe1kg8kt |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251104115647/https://www.bbc.com/news/live/c4gpxe1kg8kt |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥|وێبگە=[[بی بی سی نیووز|BBC News]]}}</ref> == تشرینی یەکەم == === ٥ === * [[کێن جاکۆبس]]، ٩٢، دەرھێنەری ئەمریکی، [[سستیی گورچیلە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ken Jacobs, Pioneering Experimental Filmmaker, Dies at 92|ناونیشان=https://variety.com/2025/film/news/ken-jacobs-dead-experimental-film-1236541528/|دوایین=Saperstein|یەکەم=Pat|وێبگە=Variety|ڕێکەوت=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥}}</ref> * [[ڕۆن دین]]، ٨٧، ئەکتەری ئەمریکی، مردن لە نەخۆشخانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Pedersen |یەکەم=Erik |ڕێکەوت=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Ron Dean Dies: Actor In 'The Fugitive', 'The Breakfast Club' & Three Tom Cruise Films Was 87 |ناونیشان=https://deadline.com/2025/10/ron-dean-dead-the-fugitive-the-dark-knight-breakfast-club-frasier-1236573733/ |ڕێکەوتی سەردان=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Deadline |زمان=en-US}}</ref> == ئەیلوول == === ٢٣ === * [[عەبدولعەزیز کوڕی عەبدوڵڵا ئال شێخ]]، ٨١، [[عالم (ئیسلام)|زانا]]ی سعوودی و [[موفتیی گەورەی سعوودیە]]، بەساڵاچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Grand Mufti of Saudi Arabia has passed away: Royal Court |ناونیشان=https://english.alarabiya.net/News/saudi-arabia/2025/09/23/grand-mufti-of-saudi-arabia-has-passed-away-royal-court- |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|وێبگە=Al Arabiya English |زمان=en}}</ref> === ٢٢ === * [[ھێنری جاگلۆم]]، ٨٧، ئەکتەر و دەرھێنەری فیلمی ئەمریکی، بەساڵاچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Koseluk |یەکەم١=Chris |دوایین٢=Barnes|یەکەم٢=Mike|سەردێڕ=Henry Jaglom, Moviemaker Who Worked Outside the Mainstream, Dies at 87 |ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/henry-jaglom-dead-safe-place-eating-last-summer-hamptons-1236378418/ |ئیش=The Hollywood Reporter |ڕێکەوت=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٥}}</ref> === ١٦ === * [[ڕۆبێرت ڕێدفۆرد]]، ٨٩، ئەکتەر و دەرھێنەری فیلمی ئەمریکی، مردن لە خەودا.<ref name=nytobit>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Robert Redford, Screen Idol Turned Director and Activist, Dies at 89 |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2025/09/16/movies/robert-redford-dead.html |ئیش=The New York Times |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|زمان=en-US |دوایین=Barnes |یەکەم=Brooks |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=limited |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250916121230/https://www.nytimes.com/2025/09/16/movies/robert-redford-dead.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * [[عامر محەممەد ڕەشید]]، ٨٦، سیاسەتوانی پێشووی عێراقی، بەساڵاچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.xendan.org/detailnews/201163|سەردێڕ=عامر محەمەد ڕەشید "باوكی موشه‌كی" به‌عس كۆچی دواییكرد|بڵاوکەرەوە=خەندان|ڕێکەوت=١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == ئاب == === ٣٠ === * [[ئەبوو عوبەیدە]]، ٤٠، شەڕکەری فەلەستینی و وتەبێژی [[کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام]] (لە ٢٠٠٧ەوە)، [[تیرۆرکردنی ئەبوو عوبەیدە|تیرۆرکردن لەلایەن ئیسرائیل]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Israeli strike targets Hamas spokesperson Abu Obeida in Gaza: Reports|ناونیشان=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2025/08/30/israeli-strike-targets-hamas-spokesperson-abu-obeida-in-gaza-reports|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢٥|وێبگە=Al-Arabiya}}</ref> === ٢٨ === * [[ڕاندی بوون]]، ٨٣، ئەکتەر و گۆرانیبێژی ئەمریکی، نادیار.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Barnes |یەکەم=Mike |سەردێڕ=Randy Boone, Actor on ‘The Virginian,’ Dies at 83 |وێبگە=The Hollywood Reporter |ڕێکەوت=٣١ی ئابی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/randy-boone-dead-the-virginian-1236358143/ |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئابی ٢٠٢٥}}</ref> === ٢٣ === * [[جێری ئادلەر]]، ٩٦، ئەکتەر، بەرھەمھێنەر و دەرھێنەری ئەمریکی، بەساڵاچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Walcott |یەکەم=Escher |ڕێکەوت=٢٤ی ئابی ٢٠٢٥|سەردێڕ='Iconic' Actor Jerry Adler, Star of 'The Sopranos' and 'The Good Wife,' Dies at 96 |ناونیشان=https://people.com/jerry-adler-sopranos-star-dies-96-11796497 |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠٢٥|وێبگە=People.com |زمان=en}}</ref> === ٢٠ === * [[فرانک کاپریۆ]]، ٨٨، دادوەر و سیاسەتوانی ئەمریکی، نەخۆشی.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Parent |یەکەم=Tabitha |سەردێڕ=TikTok Famous Judge Frank Caprio Dies at Age 88 |ناونیشان=https://people.com/judge-frank-caprio-dies-at-age-88-11794854 |ئیش=People |بڵاوکەرەوە=Dotdash Meredith |ڕێکەوت=٢٠ی ئابی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠٢٥}}</ref> * [[ژێرار شالیان]]، ٩١، نووسەر و پسپۆڕێکی [[جیۆپۆلەتیک]]ی فەڕەنسی، بەساڵاچوون.<ref name=nyt>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Nossiter |یەکەم=Adam |ڕێکەوت=٢٧ی ئابی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Gérard Chaliand, Intrepid Authority on Geopolitics, Dies at 91 |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2025/08/27/world/europe/gerard-chaliand-dead.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢٥|ئیش=The New York Times |زمان=en}}</ref> === ١٠ === * [[ئەنەس شەریف]]، ڕۆژنامەنووس و ڤیدیۆگرافەرێکی فەلەستینی و ھەواڵنێری [[کەناڵی ئەلجەزیرە]]، [[تیرۆرکردنی ئەنەس شەریف|تیرۆرکردن لەلایەن ئیسرائیل]].<ref name="AlJazeeraAug10">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٠ی ئابی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Al Jazeera journalist Anas al-Sharif killed in Israeli attack in Gaza City|ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2025/8/10/al-jazeera-journalist-anas-al-sharif-killed-in-israeli-attack-in-gaza-city|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٥|ئیش=Al Jazeera}}</ref> * [[دەیڤد کێچوم]]، ٩٧، ئەکتەر و [[کۆمیدیا|کۆمیدیان]]ی ئەمریکی، [[سستبوونی دڵ]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Barnes |یەکەم=Mike |ڕێکەوت=٢٢ی ئابی ٢٠٢٥|سەردێڕ=David Ketchum, the Cooped-Up Agent 13 on ‘Get Smart,’ Dies at 97 |ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/david-ketchum-dead-get-smart-agent-13-1236351427/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئابی ٢٠٢٥|وێبگە=The Hollywood Reporter |زمان=en-US}}</ref> === ٧ === * [[جیم لۆڤێڵ]]، ٩٧، ئەستێرەگەڕی ئەمریکی ([[جێمینای ١٢]]، [[ئەپۆلۆ ٨]] و [[ئەپۆلۆ ١٣]])، بەساڵاچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Dudek |یەکەم=Mitch |ڕێکەوت=٨ی ئابی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Jim Lovell, Apollo 13 astronaut who settled in Lake Forest, dies at 97 |ناونیشان=https://chicago.suntimes.com/obituaries/2025/08/08/jim-lovell-obituary-apollo-13-astronaut-dies-at-97 |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٥|ئیش=Chicago Sun-Times}}</ref> === ٥ === * [[نەرمین قادر]]، ٦٣، خانمەکتەر و شانۆکاری کورد، شێرپەنجە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://nrttv.com/detail/51636 |سەردێڕ=نەرمین قادر هونەرمەند و شانۆکاری کورد کۆچی دوایی کرد |وێبگە=NRT TV |ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٢٥}}</ref> == تەممووز == === ٢٧ === * [[کوردۆی شاعیر]]، ٤٤، شاعیری کورد، [[جەڵدەی دڵ]].<ref name="964-jaldai-dil">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku.964media.com/320748/|سەردێڕ=كۆردۆ عەبدوڵا لە مزگەوتی گەورەی سلێمانی گیانی لەدەست دا|بڵاوکەرەوە=964media.com|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٥}}</ref> === ٢٦ === * [[زیاد ڕەحبانی]]، ٦٩، ئاوازدانەر، نووسەر و مۆسیقاژەنی لوبنانی، جەڵدەی دڵ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2025/7/26/ziad-rahbani-pioneering-lebanese-musician-and-composer-dies-at-69 |سەردێڕ=Ziad Rahbani, pioneering Lebanese musician and composer, dies at 69 |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٥|وێبگە=Al Jazeera}}</ref> === ٢٤ === * [[ھاڵک ھۆگان]]، ٧١، زۆرانبازی پیشەگەری ئەمریکی، وەستانی دڵ.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://kfdm.com/news/local/hulk-hogan-dies-at-71|سەردێڕ=Hulk Hogan dies at 71|بڵاوکەرەوە=KFDM|ڕێکەوت=٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٥}}</ref> === ١٨ === * [[جیمی ھانت]]، ٨٥، ئەکتەری ئەمریکی، نیشانەکانی دوای جەڵدەی دڵ.<ref name=Barnes>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/jimmy-hunt-dead-invaders-from-mars-1236324837/|سەردێڕ=Jimmy Hunt, Young Star of 'Invaders From Mars,' Dies at 85|نووسەر=Barnes, Mike|ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠٢٥|newspaper=The Hollywood Reporter}}</ref> === ١٣ === * [[محەممەد بوخاری]]، ٨٢، سیاسەتوان، ئەفسەری سەربازیی نێجیریایی و سەرۆک کۆماری نێجیریا (٢٠١٥–٢٠٢٣)، نەخۆشیی درێژخایەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Nigeria's ex-President Muhammadu Buhari dies in London aged 82 |ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2025/7/13/nigerias-former-president-muhammadu-buhari-dies-in-london-aged-82 |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٥|وێبگە=Al Jazeera}}</ref> === ١١ === * [[ڕێنی کیربی]]، ٧٠، ئەکتەری ئەمریکی، نیشانەکانی دوایی و تەشەنای سوورێنە، گورچیلە و میزڵدان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= Shallow Hal actor dies aged 70 after being hospitalised for two months as his family pay tribute |ناونیشان= https://www.mirror.co.uk/3am/celebrity-news/breaking-rene-kirby-dead-shallow-35605141.amp |وێبگە=Mirror |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٥}}</ref> === ٩ === * [[ڕەبیع مەدخەلی]]، ٩٢، [[عالم (ئیسلام)|زانا]]ی سوننە و مامۆستای زانکۆی سعوودی، بەساڵاچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی تەممووزی ٢٠٢٥|سەردێڕ=سبب وفاة الشيخ ربيع المدخلي وموعد جنازته وسيرته الذاتية الكاملة - النصر الإخباري|ناونیشان=https://www.elnassrnews.com/31747/death-sheikh-rabee-almadkhali/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠٢٥|زمان=ar}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.elnassrnews.com/31747/death-sheikh-rabee-almadkhali/ |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> === ٨ === * [[ڕۆجەر کریستیانسێن]]، ٧٢، دەرھێنەری تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی، نادیار.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Roger Secrist Christiansen |ناونیشان=https://obits.cleveland.com/us/obituaries/theday/name/roger-christiansen-obituary?id=59197308 |وێبگە=Legacy |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئابی ٢٠٢٥}}</ref> === ٣ === * [[دیۆگۆ جۆتا]]، ٢٨، یاریزانی تۆپی پێی پورتوگالی، ڕووداوی ھاتوچۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٤ی تەممووزی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Diogo Jota: Liverpool forward dies in car accident in Spain |ناونیشان=https://www.skysports.com/football/news/32461/13391754/diogo-jota-liverpool-forward-dies-in-car-accident-in-spain |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تەممووزی ٢٠٢٥|ئیش=Sky Sports}}</ref> * [[مایکڵ مادسن]]، ٦٧، ئەکتەر، بەرھەمھێنەر، نووسەر و شاعیری ئەمریکی، [[وەستانی دڵ]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Barnes |یەکەم=Mike |ڕێکەوت=٣ی تەممووزی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Michael Madsen, Reservoir Dogs' Actor, Dies at 67 |ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/michael-madsen-dead-reservoir-dogs-1236306069/ |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تەممووزی ٢٠٢٥|وێبگە=The Hollywood Reporter |زمان=en-US}}</ref> == حوزەیران == === ٢٦ === * [[ڕیک ھورست]]، ٧٩، ئەکتەری ئەمریکی، نادیار.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Rick Hurst, Cletus Hogg on ‘The Dukes of Hazzard,’ Dies at 79|دوایین=Moses|یەکەم=Claire|ڕێکەوت=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2025/06/27/obituaries/rick-hurst-dead.html|وێبگە=The New York Times|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥}}</ref> === ٢١ === * [[بێھنام شەھریاری]]، ٥٦، ئەفسەری سەربازیی ئێرانی، ئەندامی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سوپای پاسداران]] و بەرپرسی باڵای [[ھێزی قودس]]، [[ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران (حوزەیرانی ٢٠٢٥)|ھێرشی ئیسرائیل]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Israel says it killed Iran's military coordinator with Hamas |ناونیشان=https://www.bbc.com/news/articles/cn9yxrxwzzzo |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.bbc.com |زمان=en-GB}}</ref> === ١٩ === * [[گەیلارد سارتەین]]، ٧٨، ئەکتەری ئەمریکی، مردنی سروشتی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Gailard Sartain, Actor in 'Hee Haw' and 'Mississippi Burning,' Dies at 78|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/gailard-sartain-dead-hee-haw-mississippi-burning-1236295853/|دوایین=Barnes|یەکەم=Mike|بڵاوکەرەوە=The Hollywood Reporter|ڕێکەوت=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥}}</ref> === ١٨ === * [[سابت حەبیب یووسف ئال مێکۆ]]، ٤٩، [[قەشە]]ی [[کڵێسای کاسۆلیکی کلدانی|کاسۆلیکی کلدانی]]ی عێراقی، نادیار.<ref>[https://sematv.net/ar/2025/06/12431 سمو الامير يعزي بوفاة المطران ثابت حبيب منصور مكو] {{in lang|ar}}</ref> === ١٧ === * [[عەلی شادمانی]]، ٦٢، ئەفسەری سەربازیی ئێرانی، ئەندامی سوپای پاسداران و فەرماندەی [[بارەگای ناوەندیی خاتەم ئەلئەنبیا]]، [[ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران (حوزەیرانی ٢٠٢٥)|ھێرشی ئیسرائیل]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Israeli military says it killed Iran's wartime chief of staff |ناونیشان=https://www.reuters.com/world/middle-east/israeli-military-says-it-killed-irans-armed-forces-chief-staff-2025-06-17/ |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=Reuters |زمان=en}}</ref> === ١٥ === * [[محەممەد کازمی]]، ٦٣، ئەفسەری سەربازیی ئێرانی و سەرۆکی [[ڕێکخراوەی ھەواڵگریی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|ڕێکخراوەی ھەواڵگریی سوپای پاسداران]]، [[ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران (حوزەیرانی ٢٠٢٥)|ھێرشی ئیسرائیل]].<ref name="TimesDeath">{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Netanyahu says Israel killed IRGC intelligence chief and his deputy |ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=Times of Israel |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/netanyahu-confirms-israel-killed-irgc-intelligence-chief-and-his-deputy/ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥}}</ref> === ١٣ === * کوژرانی ئێرانییە بەناوبانگەکان لە [[ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران (حوزەیرانی ٢٠٢٥)|ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران]]: ** [[فەرەیدوون عەباسی]]، ٦٦، زانای ئەتۆمی، سیاسەتوان و سەرۆکی زانکۆ، [[ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی|نوێنەری پەرلەمان]] (٢٠٢٢–٢٠٢٤)، سەرۆکی [[ڕێکخراوەی وزەی ئەتۆمیی ئێران]] (٢٠١١–٢٠١٣) و سەرۆکی [[زانکۆی ئیمام حوسێن]] (٢٠٠١–٢٠١١).<ref>[https://www.entekhab.ir/fa/news/871083/تسنیم-شهادت-فریدون-عباسی-و-طهرانچی تسنیم: شهادت فریدون عباسی و طهرانچی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250613153614/https://www.entekhab.ir/fa/news/871083/%D8%AA%D8%B3%D9%86%DB%8C%D9%85-%D8%B4%D9%87%D8%A7%D8%AF%D8%AA-%D9%81%D8%B1%DB%8C%D8%AF%D9%88%D9%86-%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D8%B7%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%86%DB%8C |date=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ }} {{in lang|fa}}</ref> ** [[محەممەد باقری]]، ٦٤–٦٥، ئەفسەری سەربازی، سەرۆکی [[بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|بارەگای گشتی]] (لە ٢٠١٦وە).<ref>[https://www.bartarinha.ir/بخش-اخبار-روز-20/1520640-سرلشکر-باقری-به-شهادت-رسید فارس: سرلشکر باقری به شهادت رسید] {{in lang|fa}}</ref> ** [[ئەمیرعەلی حاجیزادە]]، ٦٣، ئەفسەری سەربازی، فەرماندەی [[ھێزی ھەوابۆشاییی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|ھێزی ھەوابۆشاییی سوپای پاسداران]] (لە ٢٠٠٩وە).<ref>[https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-confirms-irgc-air-force-chief-top-echelon-killed-in-israeli-strike/ IDF confirms IRGC air force chief, top echelon killed in Israeli strike]</ref> ** [[غوڵامعەلی ڕەشید]]، ٧١–٧٢، ئەفسەری سەربازی، فەرماندەی [[بارەگای ناوەندیی خاتەم ئەلئەنبیا]] (لە ٢٠١٦وە) و جێگری سەرۆکی [[بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|بارەگای گشتی]] (١٩٩٩–٢٠١٦).<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/2077403/فوری-یک-مقام-ارشد-سپاه-در-حمله-اسرائیل-به-شهادت-رسید فوری/ یک مقام ارشد سپاه در حمله اسرائیل به شهادت رسید] {{in lang|fa}}</ref> ** [[حوسێن سەلامی]]، ٦٤–٦٥، ئەفسەری سەربازی، فەرماندەی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سوپای پاسداران]] (لە ٢٠١٩وە).<ref>[https://www.ettelaat.com/news/98605/سردار-سلامی-فرمانده-کل-سپاه-به-شهادت-رسید فرمانده کل سپاه به شهادت رسید] {{in lang|fa}}</ref> ** [[مەھدی ڕەبانی]]، ؟، ئەفسەری سەربازی و جێگری ئۆپەراسیۆنەکانی [[بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|بارەگای گشتی]] (لە ٢٠١٦ەوە).<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Isfahan Governor expresses condolences to family of Martyr General Rabbani |ناونیشان=https://farsnews.ir/esfahansabz/1749835445819837161 |agency=Fars News Agency |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥}}</ref> ** [[محەممەدمەھدی تێھرانچی]]، ٦٠، [[فیزیکی تیۆریک|فیزیکزانی تیۆریک]].<ref>[https://www.shahrekhabar.com/news/174978000070682 ترور دانشمندان هسته‌ای ایران توسط رژیم اسرائیل/ تصویر دکتر طهرانچی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250613160520/https://www.shahrekhabar.com/news/174978000070682 |date=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ }} {{in lang|fa}}</ref> === ١٠ === * [[کەریم شنگالی]]، ٧٥، سیاسەتوانی کورد و [[وەزارەتی ناوخۆ (ھەرێمی کوردستان)|وەزیری پێشووی ناوخۆی ھەرێمی کوردستان]] (٢٠٠١–٢٠١٩)، نەخۆشی.<ref name="K24-death">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/ckb/story/845075 |سەردێڕ=تەرمی کەریم شنگالی گەیشتەوە هەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=Kurdistan 24 |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥}}</ref> === ٩ === * [[کریس ڕۆبینسۆن]]، ٨٦، دەرھێنەری فیلم، سیناریۆنووس و ئەکتەری ئەمریکی، [[سستبوونی دڵ]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.soapoperadigest.com/content/general-hospital-star-chris-robinson-dies-at-86/|سەردێڕ=''General Hospital'' Star Chris Robinson Dies at 86|یەکەم=Chris|دوایین=Eades|ڕێکەوت=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Soap Opera Digest|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٥}}</ref> === ١ === * [[جۆناتان جۆس]]، ٥٩، ئەکتەر و مۆسیقاژەنی ئەمریکی، تەقەکردن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Salinas |یەکەم=Rebecca |ڕێکەوت=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ='I shot him': Suspect admitted to killing actor Jonathan Joss amid ongoing feud, report states |ناونیشان=https://www.ksat.com/news/local/2025/06/03/i-shot-him-suspect-admitted-to-killing-actor-jonathan-joss-amid-ongoing-feud-report-states/ |ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=KSAT-TV |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250603225353/https://www.ksat.com/news/local/2025/06/03/i-shot-him-suspect-admitted-to-killing-actor-jonathan-joss-amid-ongoing-feud-report-states/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == ئایار == === ٢٧ === * [[ئێد گەیڵ]]، ٦١، ئەکتەر و [[مەترسیکار]]ی ئەمریکی، نادیار.<ref name="obit">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی ئایاری ٢٠٢٥|سەردێڕ='Chucky' Actor Ed Gale Dead at 61 |ناونیشان=https://www.tmz.com/2025/05/28/ed-gale-chucky-childs-play-actor-dead-hospice/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئایاری ٢٠٢٥|وێبگە=TMZ |زمان=en}}</ref> === ٢٥ === * [[فیل ڕۆبەرتسۆن]]، ٧٩، ڕاوچیی پیشەیی، بازرگان، کەسایەتیی تەلەڤیزیۆنی و ئەکتەری ئەمریکی، نادیار.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٥ی ئایاری ٢٠٢٥|سەردێڕ=Duck Dynasty Star Phil Robertson Dies at 79 Following Alzheimer's Diagnosis |ناونیشان=https://people.com/phil-robertson-dead-duck-dynasty-star-was-79-11741649 |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئایاری ٢٠٢٥|ئیش=People}}</ref> === ٢٢ === * [[جەیمز لۆیدۆڤیچ پاتەرسۆن]]، ٩١، نووسەر و ئەکتەری ڕووسی–ئەمریکی، بەساڵاچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=In memory of a friend |ناونیشان=https://rospisatel.ru/sobytija2025/142.html}}</ref> === ٢٠ === * [[جۆرج وێندت]]، ٧٦، ئەکتەری ئەمریکی، مردن لە خەودا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان= https://www.nytimes.com/2025/05/20/arts/television/george-wendt-dead.html|سەردێڕ= George Wendt, a.k.a. Norm From 'Cheers,' Is Dead at 76|دوایین= Williams|یەکەم= Alex|ڕێکەوت= ٢٠ی ئایاری ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان= ٢٠ی ئایاری ٢٠٢٥|newspaper = The New York Times|دەستپێگەیشتنی ناونیشان= limited}}</ref> === ١٩ === * [[کۆڵتۆن فۆرد]]، ٦٢، ئەکتەر و گۆرانیبێژی ئەرمەنی–ئەمریکی، نادیار.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://dallasvoice.com/former-adult-film-star-and-pop-singer-colton-ford-dead-at-62/|سەردێڕ=Former adult film star and pop singer Colton Ford dead at 62|ڕێکەوت=٢٠ی ئایاری ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠٢٥|وێبگە=Dallas Voice|یەکەم=Rich|دوایین=Lopez|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250528133905/https://dallasvoice.com/former-adult-film-star-and-pop-singer-colton-ford-dead-at-62/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئایاری ٢٠٢٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === ١٥ === * [[محەممەد عەباس بارام]]، ٧٢، گۆرانیبێژی کورد، [[جەڵدەی دڵ]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.nrttv.com/detail/48829|سەردێڕ=هونەرمەندی ناوداری کورد محەمەد عەباس بارام کۆچی دوایی کرد|بڵاوکەرەوە=[[ئێن ئاڕ تی]]|ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٥}}</ref> * [[چارڵز ستراوس]]، ٩٦، مۆسیقاژەن، ھۆنراوەنووس و ئاوازدانەری ئەمریکی، بەساڵاچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان= https://www.broadwayworld.com/article/Broadway-Composer-Charles-Strouse-Passes-Away-at-96-20250515|سەردێڕ= Broadway Composer Charles Strouse Passes Away at 96|دوایین= Rabinowitz|یەکەم= Chloe|ئیش= Broadway World|ڕێکەوت= ١٥ی ئایاری ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی ئایاری ٢٠٢٥}}</ref> === ١٣ === * [[محەممەد سینوار]]، ٤٩، شەڕکەری فەلەستینی و سەرکردەی [[کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام|لیواکانی عیزەدین قەسام]]، بۆردومانی ئیسرائیل.<ref>https://asharq.com/politics/137584/إسرائيل-قتلنا-محمد-السنوار-الحية-والحداد-الهدفين-المقبلين/</ref> * [[خۆزێ موخیکا]]، ٨٩، سیاسەتوانی ئوروگوایی و چلەمین سەرۆک کۆماری [[ئوروگوای]]، [[شێرپەنجەی سوورێنە]].<ref>[https://en.ara.cat/misc/pepe-mujica-the-humble-philosopher-president-dies_1_5378778.html Pepe Mujica, the humble philosopher president, dies]</ref> === ٨ === * [[خەتەر]]، ٤٣، کارساز و ڕاپەری کورد–ئەڵمانی، نادیار.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.n-tv.de/leute/Gangster-Rapper-Xatar-ist-tot-article25757826.html|سەردێڕ=in Koelner Wohnung aufgefunden|ئیش=n-tv|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئایاری ٢٠٢٥}}</ref> === ٧ === * [[جۆ دۆن بەیکەر]]، ٨٩، ئەکتەری ئەمریکی، [[شێرپەنجەی سییەکان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Langer |یەکەم١=Emily |سەردێڕ=Joe Don Baker, tough guy actor in 'Walking Tall,' dies at 89 |ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/obituaries/2025/05/15/joe-don-baker-actor-dead/ |وێبگە=The Washington Post |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٥}}</ref> === ٣ === * [[سری سورەیا ئوندەر]]، ٦٢، دەرھێنەری فیلم، ئەکتەر، نووسەر، کەسایەتیی سیاسیی تورک و ئەندامی [[پارتی یەکسانی و دیموکراسیی گەلان|دەم پارتی]]، تێکچوونی فرە ئەندامی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی ئایاری ٢٠٢٥|سەردێڕ=Sırrı Süreyya Önder hayatını kaybetti |ناونیشان=https://www.bbc.com/turkce/articles/cd6jd230l41o |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠٢٥|وێبگە=BBC News Türkçe |زمان=tr}}</ref> == نیسان == === ٢١ === * [[پاپا فرانسیس]]، ٨٨، [[پاپا]]ی کڵێسای کاتۆلیکی ئەرژەنتینی (لە ٢٠١٣ەوە)، [[جەڵدەی مێشک]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=کوردستان 24 |یەکەم=Kurdistan24- |ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=پاپا فرانسیس کۆچی دوایی کرد |ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/ckb/story/836171/k24_sdapp |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=پاپا فرانسیس کۆچی دوایی کرد}}</ref> === ١٥ === * [[پاتریک ئادیارت]]، ٨٢، ئەکتەری ئەمریکی، [[سیەسۆ]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://extratv.com/2025/04/16/patrick-adiarte-dancer-king-flower-drum-song-obituary/ |سەردێڕ=Patrick Adiarte, Legendary 'The King and I' Dancer & 'Brady Bunch' Guest, Dies at 82 |وێبگە=ExtraTV.com |ڕێکەوت=١٦ی نیسانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠٢٥}}</ref> === ١١ === * [[ئاڤاشین]]، ٦٦، شاعیر و وەرگێڕی کورد، نەخۆشی.<ref name="کوردپرێس ۱">[https://www.kurdpress.com/x4fCT کوردپرێس: ''مامۆستا «ئاڤاشین» ھەڵبەستوانی کورد کۆچی دواییی کرد'' (بە فارسی)، نووسراو لە ١٢ی نیسانی ٢٠٢٥؛]{{بەستەری مردوو|url=https://www.kurdpress.com/x4fCT |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ }} سەردان لە ١٢ی نیسانی ٢٠٢٥.</ref> === ٨ === * [[نیکی کات]]، ٥٤، ئەکتەری ئەمریکی، [[خۆکوژی]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://deadline.com/2025/04/nicky-katt-dead-cause-dazed-and-confused-1236368019/|سەردێڕ=Nicky Katt Died By Suicide, Family Confirms; 'Dazed & Confused' Star Discovered On April 8 In Apartment|وێبگە=Deadline|یەکەم١=Dominic|دوایین١=Patten|یەکەم٢=Denise|دوایین٢=Petski|ڕێکەوت=١٤ی نیسانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی نیسانی ٢٠٢٥}}</ref> === ٦ === * [[جێرمیا پۆل ئۆستریکەر]]، ٨٧، [[ستێرفیزیک|فیزیکزانی ئەستێرەیی]]ی ئەمریکی و مامۆستای [[ئەستێرەناسی]] لە [[زانکۆی کۆڵۆمبیا]]، نەخۆشیی گورچیلە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Overbye |یەکەم١=Dennis |سەردێڕ=Jeremiah Ostriker, Who Plumbed Dark Forces That Shape Universe, Dies at 87 |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2025/04/07/science/space/jeremiah-ostriker-dead.html |وێبگە=The New York Times |ڕێکەوتی سەردان=٧ی نیسانی ٢٠٢٥}}</ref> === ١ === * [[ڤال کیلمێر]]، ٦٥، ئەکتەری ئەمریکی، سیەسۆ.<ref name="Weber-2025">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Weber |یەکەم=Bruce |ڕێکەوت=١ی نیسانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Val Kilmer, Film Star Who Played Batman and Jim Morrison, Dies at 65 |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2025/04/01/movies/val-kilmer-dead.html |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=limited |ڕێکەوتی سەردان=٢ی نیسانی ٢٠٢٥|newspaper=The New York Times}}</ref> == ئازار == === ٣٠ === * [[ڕیچارد نۆرتۆن]]، ٧٥، [[ھونەری جەنگی|ھونەرمەندی جەنگی]]، ئەکتەر و [[مەترسیکار]]ی ئوسترالی–ئەمریکی، نادیار.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Sullivan |یەکەم=Matthew |ڕێکەوت=٣٠ی ئازاری ٢٠٢٥|سەردێڕ=Aussie martial arts legend and Hollywood trainer Richard Norton dies |ناونیشان=https://www.news.com.au/sport/boxing/aussie-martial-arts-legend-and-hollywood-trainer-richard-norton-dies/news-story/073b8196ba8ee37565147a5fa1c03571 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠٢٥|ئیش=news.com.au}}</ref> === ٢٩ === * [[ڕیچارد چەمبەرلین]]، ٩٠، ئەکتەری ئەمریکی، [[جەڵدەی مێشک]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://variety.com/2025/film/news/richard-chamberlain-dead-dies-shogun-thorn-birds-1236351970/ |سەردێڕ=Richard Chamberlain, TV's Dr. Kildare, ''Shogun'', ''Thorn Birds'' Star, Dies at 90 |دوایین=Natale |یەکەم=Richard |ڕێکەوت=٣٠ی ئازاری ٢٠٢٥|ئیش=Variety |زمان=en-US}}</ref> === ٢٣ === * [[سەڵاح بەردەویل]]، ٦٥، ئەندامی مەکتەبی سیاسیی [[حەماس]] و وتەبێژی ڕێکخراوەی ئیسلامیی فەلەستین، بۆردوومانی [[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل|ئیسرائیل]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.haaretz.com/middle-east-news/palestinians/50-of-dead-in-gaza-protest-were-hamas-activists-says-hamas-official-1.6094899|سەردێڕ=50 of Dead in Gaza Protests Were Hamas Activists, Says Senior Hamas Official|دوایین=Khoury|یەکەم=Jack|ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠١٨|ئیش=Haaretz|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠١٨|زمان=en}}</ref> === ١٨ === * [[عەبدولڕەحمان حاجی ئەحمەدی]]، ٨٤، سیاسەتوانی کورد و ڕێبەری پێشووی [[پارتی ژیانی ئازادی کوردستان]]، نەخۆشی.<ref name="فرات ٢">[https://anfsorani.com/هۆرامی/amyarymdarw-kwrdy-bdwlhman-hajy-yhmdy-gshmr-by-66533 ئاژانسی ھەواڵی فرات: ''سیاسەتوانی کورد عەبدولڕەحمان حاجی ئەحمەدی شەھید بوو'' (بە ھەورامی)، نووسراو لە ١٨ی ئازاری ٢٠٢٥؛] سەردان لە ١٩ی ئازاری ٢٠٢٥.</ref> * [[ئەبوو حەمزە]]، ٢٩، شەڕکەری فەلەستینی و وتەبێژی [[لیواکانی قودس]]، بۆردومانی ئیسرائیل.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=استشهاد الناطق العسکری باسم سرایا القدس (أبو حمزة) |ناونیشان=https://www.khaberni.com/news/699299 |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=khaberni.com}}</ref> * [[عیسام دەعالیس]]، ٥٨، سیاستەوانی فەلەستینی و [[حکوومەتی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ی حەماس|سەرۆکی کۆمیتەی بەڕێوەبەرایەتیی حکوومەتی حەماس]] (لە ٢٠٢١ەوە)، بۆردوومانی ئیسرائیل.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Yohanan |یەکەم=Nurit |ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠٢٥|سەردێڕ=Hamas names 4 senior officials killed in wave of IDF strikes on Gaza |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/hamas-names-4-senior-officials-killed-in-wave-of-idf-strikes-on-gaza/ |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئازاری ٢٠٢٥|ئیش=The Times of Israel}}</ref> === ١٧ === * [[ئەبوو ئیسحاق حوەینی]]، ٦٨، زانای سوننە، فەرموودەناس و بانگخوازی میسری، [[جەڵدەی مێشک]].<ref>[https://www.watanserb.com/en/2025/03/17/salafi-scholar-abu-ishaq-al-huwaini-passes-away-after-health-deterioration/ Salafi Scholar Abu Ishaq Al-Huwaini Passes Away After Health Deterioration]</ref> * [[ئەبوو حەمزە]]، ٢٩، کەسایەتیی میدیاییی فەلەستینی و وتەبێژی [[لیواکانی قودس]]، باڵی سەربازیی [[بزووتنەوەی جیھادی ئیسلامی لە فەلەستین]]، بۆردوومانی ئیسرائیل.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=استشھاد أبوو حمزة الناطق العسکری باسم سرایا القدس |ناونیشان=https://www.shorouknews.com/news/view.aspx?cdate=18032025&id=409e216e-5035-4446-b761-f7557433d078 |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=shorouknews.com}}</ref> === ١١ === * [[ڕۆبێرت ترێبۆر]]، ٧١، ئەکتەری ئەمریکی، [[ژەهراویبوونی خوێن]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/robert-trebor-hercules-legendary-journeys-xena-1236181863/ |سەردێڕ=Robert Trebor, 'Hercules: The Legendary Journeys' Actor, Dies at 71 |ئیش=The Hollywood Reporter |یەکەم=Mike |دوایین=Barnes |ڕێکەوت=٤ی نیسانی ٢٠٢٥}}</ref> === ٩ === * [[سیمۆن فیشەر-بێکەر]]، ٦٣، ئەکتەری شانۆ، تەلەڤیزیۆن و سینەمای بەریتانی، نادیار.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Rosenbloom |یەکەم=Alli |ڕێکەوت=١٠ی ئازاری ٢٠٢٥|سەردێڕ=Actor Simon Fisher-Becker, known for ‘Harry Potter’ and ‘Doctor Who,’ dead at 63 |ناونیشان=https://edition.cnn.com/2025/03/10/entertainment/simon-fisher-becker-death/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=CNN |زمان=en}}</ref> === ٣ === * [[کرەیگ ڕیچارد نێڵسۆن]]، ٧٧، ئەکتەری ئەمریکی، نادیار.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.serenityfhs.com/obituaries/craig-nelson-6/#!/Obituary |سەردێڕ=Craig Richard Nelson |ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠٢٥}}</ref> == شوبات == === ٢٨ === * [[جۆزێف وامبۆ]]، ٨٨، نووسەری ئەمریکی، [[شێرپەنجەی سوورێنە]].<ref name=McFadden>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2025/02/28/books/joseph-wambaugh-dead.html |سەردێڕ=Joseph Wambaugh, Author With a Cop's-Eye View, Is Dead at 88 |دوایین=McFadden |یەکەم=Robert D. |authorlink=Robert D. McFadden |ڕێکەوت=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٥|newspaper=The New York Times |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=limited}}</ref> === ٢٥ === * [[ڕۆبێرتۆ ئۆرچی]]، ٥١، سیناریۆنووس و بەرھەمھێنەری فیلم و تەلەڤیزیۆنی مەکسیکی-ئەمریکی، نەخۆشیی گورچیلە.<ref name = Andreeva>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان= https://deadline.com/2025/02/roberto-orci-dead-star-trek-transformers-writer-producer-1236301807/|سەردێڕ= Roberto Orci Dies: 'Star Trek', 'Transformers' & 'Hawaii Five-0' Writer-Producer Was 51|دوایین= Andreeva|یەکەم= Nellie|ڕێکەوت= ٢٥ی شوباتی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان= ٢٥ی شوباتی ٢٠٢٥|ئیش= Deadline Hollywood}}</ref> === ٢٠ === * [[فرانکێتین]]، ٨٨، نووسەر، شاعیر و [[شانۆنامەنووس]] و [[وێنەکێش]]ی ھایتی، نادیار.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Louis |یەکەم١=Olivier Rony |ناونیشان=https://vantbefinfo.com/haiti-pleure-franck-etienne-le-premier-ministre-salue-la-memoire-dun-geant-de-la-culture/ |سەردێڕ=Haïti pleure Franck Étienne : Le Premier ministre salue la mémoire d'un géant de la culture |trans-title=Haiti mourns Franck Étienne: Prime Minister salutes the memory of a cultural giant |ئیش=Vant Bèf Info (VBI) |ڕێکەوت=٢١ی شوباتی ٢٠٢٥|زمان=fr-FR}}</ref> * [[پیتەر جەیسن]]، ٨٠، ئەکتەری ئەمریکی، [[شێرپەنجە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://deadline.com/2025/02/peter-jason-dead-1236297197/ |سەردێڕ=Peter Jason Dies: ‘Deadwood’ Actor And Favorite Of John Carpenter And Walter Hill Was 80 |یەکەم١=Greg |دوایین١=Evans |وێبگە=Deadline |ڕێکەوت=٢١ی شوباتی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> === ١٨ === * [[ئەڵڵاموراد ڕەشتیانی]]، ٧٤، ھونەرمەند و ئەکتەری کورد، شێرپەنجە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/1802202523|سەردێڕ=هونەرمەند ئەڵڵاموراد رەشتیانی کۆچی دواییکرد|نووسەر=ژیلا ئەسعەد|بڵاوکەرەوە=[[تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕووداو]]|ڕێکەوت=١٩ی شوباتی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> === ١٧ === * [[جین ھاکمان]]، ٩٥، ئەکتەری ئەمریکی، نادیار.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Devlin |یەکەم=Hannah |ڕێکەوت=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Mummification: what is it and how can it occur? |ناونیشان=https://www.theguardian.com/film/2025/feb/28/mummification-what-is-it-and-how-can-it-occur-gene-hackman |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٥|ئیش=The Guardian |زمان=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === ١٦ === * [[کیم سای-ڕۆن]]، ٢٤، خانمەکتەری کۆریی باشووری، [[خۆکوشتن]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=South Korean actress Kim Sae-ron, 24, found dead|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/articles/c626p25egddo|وێبگە=The Korea Herald|دوایین=Davies|یەکەم=Maia|ڕێکەوت=١٦ی شوباتی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی شوباتی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250218162020/https://www.bbc.com/news/articles/c626p25egddo|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === ١٥ === * [[کاھتالی مچە]]، ٧٢، گۆرانیبێژی کورد، شێرپەنجە.<ref name="فرات ۱">[https://anfkurdi.com/Cand-U-huner/kahtali-mice-jiyana-xwe-ji-dest-da-194188 ئاژانسی ھەواڵی فرات: ''کاھتالح مچە کۆچی دوایی کردد'' (بە کرمانجی)، نووسراو لە ١٥ی شوباتی ٢٠٢٥؛] سەردان لە ١٥ی شوباتی ٢٠٢٥.</ref> === ١٠ === * [[پیتەر تویاسۆسۆپۆ]]، ٦١، ئەکتەر و یاریزانی [[تۆپی پێی ئەمریکی|تۆپی پێ]]ی ئەمریکی، [[نەخۆشیی دڵ و لوولەکانی خوێن]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Petski |یەکەم=Denise |ڕێکەوت=١١ی شوباتی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Peter Navy Tuiasosopo Dies: 'Street Fighter', 'Necessary Roughness' Actor Was 61 |ناونیشان=https://deadline.com/2025/02/peter-navy-tuiasosopo-dead-actor-1236284912/ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی شوباتی ٢٠٢٥|وێبگە=Deadline |زمان=en-US |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی شوباتی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250211023016/https://deadline.com/2025/02/peter-navy-tuiasosopo-dead-actor-1236284912/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === ٦ === * [[وریا حەمەکەریم]]، ٣٧، [[ڕۆژنامەنووس]] و پێشکەشکاری کورد، ڕووداوی ھاتوچۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Corporation |یەکەم=Nalia |سەردێڕ=وریا حەمە کەریم بە رووداوێکی ھاتووچۆ گیانی لەدەستدا |ڕێکەوت =٦ی شوباتی ٢٠٢٥ |ناونیشان=https://www.nrttv.com/detail/45509 |ڕێکەوتی سەردان=٦ی شوباتی ٢٠٢٥ |وێبگە=nrttv.com}}</ref> * [[ئارام فەتاح خەراجیانی]]، ٤٣–٤٤، پاڵەوانی لەشجوانیی کورد، ڕووداوی ھاتوچۆ.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=هۆکاری گیان لەدەستدانی پاڵەوانە کوردەکە لەگەڵ وریا حمە کەریم چی بوو؟ |ناونیشان=https://www.speemedia.com/dreja.aspx?=hewal&jmare=141175&Jor=7 |وێبگە=speemedia.com |ڕێکەوت=٦ی شوباتی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٥}}</ref> == کانوونی دووەم == === ٣٠ === * [[دیک باتۆن]]، ٩٥، یاریزانی [[خلیسکێنەی سەر سەھۆڵ]]ی ئەمریکی، بەساڵاچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2025/01/30/sports/dick-button-dead.html |سەردێڕ=Dick Button, Figure Skating Champion and Commentator, Dies at 95 |ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|دوایین=Goldstein |یەکەم=Richard |newspaper=The New York Times |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250131181525/https://www.nytimes.com/2025/01/30/sports/dick-button-dead.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥}}</ref> === ٢٩ === * [[سەلوان مۆمیکا]]، ٣٨، چالاکوانی [[ڕەخنەگرتن لە ئیسلام|دژە ئیسلام]]ی عێراقی، [[برینی فیشەک]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Uppgifter: Koranbrännaren Salwan Momika skjuten till döds|ناونیشان=https://www.svt.se/nyheter/lokalt/sodertalje/person-hittad-skjuten-i-sodertalje|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250130085358/https://www.svt.se/nyheter/lokalt/sodertalje/person-hittad-skjuten-i-sodertalje|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|ئیش=SVT Nyheter|زمان=sv}}</ref> === ٢٤ === * [[موکەڕەم تاڵەبانی]]، ١٠١، نووسەر و سیاسەتوانی کورد، بەساڵاچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/culture/24012025|سەردێڕ=موکەڕەم تاڵەبانی، نووسەر و سیاسەتڤانی کورد کۆچی دواییکرد|زمان=کوردی|بڵاوکەرەوە=[[تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕووداو]]|نووسەر=سۆران حوسێن|ڕێکەوت=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥}}</ref> * [[ئایریس کەمینگز]]، ١٠٤، [[فڕۆکەوان]] و مەلەوانی ئەمریکی، بەساڵاچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iris Cummings Critchell, 104, Dies; Olympic Swimmer Turned Aviator|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2025/01/29/sports/iris-cummings-critchell-dead.html|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|دوایین=Goldstein|یەکەم=Richard|ئیش=The New York Times|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥}}</ref> === ١٩ === * [[باڤێ تەیار]]، ٦٧، ئەکتەری کۆمیدیانی کورد، بۆردوومانی [[ھێزە چەکدارەکانی تورکیا|تورکیا]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/190120254|سەردێڕ=Tirkiyeyê êrişî sivîlan kiribû: Bavê Teyar jî canê xwe ji dest da|وێبگە=Rûdaw.net}}</ref> * [[پیەر مێرتەنس]]، ٨٥، [[پارێزەر]] و ڕەخنەگری بەلجیکی، بەساڵاچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Belga |یەکەم=Belga |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|سەردێڕ=L'écrivain belge Pierre Mertens est décédé |ناونیشان=https://www.dhnet.be/actu/belgique/2025/01/19/lecrivain-belge-pierre-mertens-est-decede-SXM4QAS3HJGTVI4ANYJTCNS42A/ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|وێبگە=DHnet |زمان=fr}}</ref> === ١٦ === * [[بۆب ئویکەر]]، ٩٠، یاریزانی [[بەیسبۆڵ]] و ئەکتەری ئەمریکی، [[شێرپەنجەی سییەکان]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Koseluk|یەکەم١=Chris|سەردێڕ=Bob Uecker, Light-Hitting Catcher Turned Comic Actor and Broadcaster, Dies at 90|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/bob-uecker-dead-catcher-mr-belvedere-major-league-1236110105/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|ئیش=The Hollywood Reporter|ڕێکەوت=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥}}</ref> === ١٥ === * [[دەیڤد لینچ]]، ٧٨، دەرهێنەر، مۆسیقاژەن و ئەکتەری ئەمریکی، کاریگەرییەکانی نەخۆشیی [[ئەمفیزم]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.tmz.com/2025/01/16/legendary-director-david-lynch-dead-at-78/|سەردێڕ=David Lynch, 'Blue Velvet' Director, Dead at 78|ڕێکەوت=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|ئیش=TMZ|وتەگێڕانەوە=A family member tells TMZ … Lynch passed away Wednesday at his daughter's house – where he was staying during the devastating wildfires in Los Angeles.}}</ref> === ١٢ === * [[کلۆد جارمان جونیۆر]]، ٩٠، ئەکتەری ئەمریکی، بەساڵاچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Barnes |یەکەم١=Mike |سەردێڕ=Claude Jarman Jr., Young Star of 'The Yearling,' Dies at 90 |ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/claude-jarman-dead-yearling-juvenile-oscar-1236107296/ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=The Hollywood Reporter |ڕێکەوت=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥}}</ref> === ٩ === * [[بیڵ بێرج]]، ٨٦، کۆمیدیان و ئەکتەری ئەمریکی، بەساڵاچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://variety.com/2025/film/obituaries-people-news/bill-byrge-dead-ernest-1236271773/|سەردێڕ=Bill Byrge, Who Played Bobby in ‘Ernest’ Movies, Dies at 92|وێبگە=Variety|ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥}}</ref> === ٢ === * [[فەردی تایفوور]]، ٧٩، گۆرانیبێژ، ئەکتەر، دەرھێنەر، [[ھۆنراوەنووس]] و [[سیناریۆنووس]]ی تورک، [[سستیی گورچیلە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.ntv.com.tr/turkiye/arabesk-muziginin-unlu-ismi-ferdi-tayfur-hayatini-kaybetti,0qHzpjIzVE24mogri5YcZg |سەردێڕ=Arabesk müziğinin ünlü ismi Ferdi Tayfur hayatını kaybetti |زمان=tr |وێبگە=ntv.com.tr |ڕێکەوت=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|2025 deaths}} {{مردنەکان بەپێی مانگ و ساڵ}} {{تووڵی دەروازە|مەرگ|ژیاننامە|مێژوو|دەیەی ٢٠٢٠|کات}} [[پۆل:مردووانی ٢٠٢٥| ]] 3q94p74mt9tn2rq3cr4rvxqeal37be8 0 280707 1580298 1509912 2026-05-03T00:05:26Z Hivja 64112 /* */ 1580298 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox military conflict | conflict = شەڕی بەرزایی ئاوستن، ئەسپی چوارناڵ، و ئەسپی دەریا | partof = [[شەڕی پاسفیک]] لە [[جەنگی جیهانی دووەم]] | image = Woundet Soldier at Guadalcanal.jpg | image_size = | caption = سەربازێکی بریندار لە سوپای ویلایەتە یەکگرتووەکان لە نزیک ڕووباری ماتانیکاو لە ١٥ی کانوونی دووەمی ١٩٤٣ یارمەتی دەدرێت. | date = ١٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٢ - ٢٣ی کانوونی دووەمی ١٩٤٣؛ (١ مانگ، ١ هەفتە، و ١ ڕۆژ) | place = گوادالکەناڵ، [[دوورگەکانی سلێمان|دوورگەکانی سلێمانی بەریتانی]] | result = سەرکەوتنی هاوپەیمانان | combatant1 = '''[[هاوپەیمانانی جەنگی جیهانی دووەم|هێزەکانی هاوپەیمانان]] لەوانە:'''<br />{{flag|United States|1912}}<br />{{flagicon image|Flag of the Solomon Islands (1906–1947).svg}} [[دوورگەکانی سلێمانی بەریتانی#جەنگی جیهانی دووەم|دوورگەکانی سلێمانی بەریتانی]]<br />{{flagdeco|Fiji|colonial}} [[فیجی کۆلۆنیاڵی|کۆلۆنیای فیجی]]<br />{{flagcountry|Dominion of New Zealand}}<ref>Jersey, pp. 356–358. یارمەتی ئەمریکییەکان لەم شەڕەدا ژمارەیەکی کەم لە [[کۆماندۆ]]ی فیجی بوون کە لەلایەن ئەفسەر و [[ئەفسەری ناپلەدار]]ەکانی [[هێزی نێردراوی نیوزیلەندی]]یەوە سەرکردایەتی دەکران.</ref> | combatant2 = {{flagicon|Country data Empire of Japan}} | commander1 = {{flagicon|USA|1912}} ئەلێکساندەر پاچ | commander2 = {{flagicon|Empire of Japan|army}} هاروکیچی هیاکوتاکێ | units1 = {{flagicon|USA|1912}} سوپای چواردەیەم * دووەم لیوای دەریایی * لیوای ئەمریکی * لیوای بیست و پێنجەمی پیادە * فەوجی ١٤٧ی پیادە هێزی نێردراوی نیوزیلەندی | units2 = {{flagicon|Empire of Japan|army}} سوپای حەڤدەیەم * لیوای دووەمی پیادە * لیوای سی و هەشتەم * تیپی ٣٥ی پیادە {{Flagicon|Empire of Japan|naval}} کەشتیگەلی هەشتەمی ژاپۆنی | strength1 = ٥٠،٠٧٨<ref>Miller, p. 220. ئەم ژمارەیە هەموو هێزە سەربازییەکانی ئەمریکا لە گوادالکەناڵ لەخۆدەگرێت، نەک تەنها ئەوانەی ڕاستەوخۆ بەشدارییان لە شەڕەکەدا کردووە.</ref> | strength2 = ٢٠،٠٠٠<ref>Miller, p. 215; Frank, p. 497. میلەر دەڵێت لەو کاتەدا ٢٥،٠٠٠ سەربازی ژاپۆنی لە دوورگەکە هەبوون، بەڵام فرانک بە وردی باسی هێزی سەربازی ژاپۆنی دەکات و دەڵێت "ڕاپۆرتێکی (ژاپۆنی) لە ٢٠ی تشرینی دووەمی (١٩٤٢) پیشانی دەدات کە لە کۆی ٢٩،١١٧ سەربازی هاتوو لە ٧ی ئابەوە، دوای دەرکردنی ئەوانەی کوژراون، چۆڵکراون، یان لەبەر برین یان نەخۆشی لە نەخۆشخانەن، تەنها ١٨،٢٩٥ کەس لەگەڵ یەکەکانیاندا ماونەتەوە. لەم ژمارەیەش، ئەوانەی بەپێی پێناسەیەکی فراوان بۆ ئەرکی جەنگی گونجاون تەنها ١٢،٧٧٥ کەس بوون. ڕزگاربووانی گارنیزۆنی سەرەتایی (لەگەڵ کرێکارانی بیناسازی) و یەکەکانی هێزی دەریایی ئیمپراتۆری کە لە ٧ی ئابەوە هاتوون ٢،٣٧٦ کەسی تریان خستە سەر کۆی هێزی یەکەکان، بەڵام تەنها ٥٥٠ کەسیان خرایە سەر تۆماری ئەوانەی بۆ جەنگ دەشێن."</ref> | casualties1 = ٢٥٠ کوژراو | casualties2 = ٢،٧٠٠-٣،٣٠٠ کوژراو }} '''شەڕی چیای ئاوستن، ئەسپی چوارناڵ و ئەسپی دەریایی'''، کە بەشێکی ھەندێک جار بە '''شەڕی گیفو''' ناودەبرێت ({{بە ئینگلیزی|Battle of Mount Austen, the Galloping Horse, and the Sea Horse}}) لە ١٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٢ تا ٢٣ی کانوونی دووەمی ١٩٤٣ ڕوویدا و سەرەتا بەرەنگاربوونەوەیەک بوو لە نێوان ھێزەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و [[ئیمپراتۆریەتیی ژاپۆن|ھێزە ئیمپراتۆرییەکانی ژاپۆن]] لە گردەکانی نزیک ناوچەی ڕووباری ماتانیکاو لە گوادەڵکەناڵ لە کاتی ھەڵمەتی گوادەڵکەناڵدا. ھێزەکانی ئەمریکا لەژێر فەرماندەیی گشتی ژەنەراڵ ئەلێکساندەر پاچ و ھێزەکانی ژاپۆنیش لەژێر فەرماندەیی گشتی ژەنەراڵ ھاروکیچی ھیاکوتاکە بوون. لەم شەڕەدا، [[سوپای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|سەربازان]] و [[ھێزی پیادەی دەریاییی ویلایەتە یەکگرتووەکان|ھێزەدەریایییەکانی ئەمریکا]]، بە یارمەتی خەڵکی ڕەسەنی [[دوورگەکانی سولەیمان|دوورگەکانی سلێمان]]، ھێرشیان کردە سەر ھێزەکانی [[سوپای ئیمپراتۆرییەتیی ژاپۆن|سوپای ئیمپراتۆری ژاپۆن]] کە بەرگرییان لە چەند گرد و لووتکەیەکی قایم و سەنگەرکراو دەکرد. دیارترین گردەکان لەلایەن ئەمریکییەکانەوە ناونرابوون چیای ئاوستن، ئەسپی چوارناڵ و ئەسپی دەریایی. ئەمریکا ھەوڵی دەدا ھێزەکانی ژاپۆن لە گوادەڵکەناڵ لەناوببات، ژاپۆنییەکانیش ھەوڵیان دەدا شوێنە بەرگریکارییەکانیان بپارێزن تا ھێزی پشتیوان دەگاتە شوێنەکە. ھەردوو لا کێشەی زۆر گەورەیان ھەبوو لە شەڕکردن لە دارستانە چڕەکان و ژینگە کەشوھەوایییە گەرمەسێرییەکەی ناوچەی شەڕەکەدا. زۆربەی سەربازە ئەمریکییەکان بۆ یەکەمجاریان بوو بەشداری شەڕێکی ڕاستەقینە دەبوون. ژاپۆنییەکان زۆربەی کات دابڕابوون لە گەیشتنی پێداویستی و کەلوپەل و زۆر ئازاریان لە خراپی خۆراک و نەبوونی چاودێریی تەندروستی دەچێشت. دوای ھەندێک دژواری، ئەمریکییەکان سەرکەوتن لە داگیرکردنی چیای ئاوستن و لەو پرۆسەیەدا توانییان شوێنێکی بەھێزی بەرگریکراو کە بە گیفو ناسرابوو، ھەروەھا ئەسپی چوارناڵ و ئەسپی دەریاییش داگیر بکەن. لەو ماوەیەدا، ژاپۆنییەکان بڕیاریان دا گوادەڵکەناڵ جێبھێڵن و کشانەوە بۆ کەناری ڕۆژاوای دوورگەکە. لەوێوە زۆربەی ئەو سەربازە ژاپۆنییانەی مابوونەوە بە سەرکەوتوویی لە ھەفتەی یەکەمی شوباتی ١٩٤٣ چۆڵکران. == پێشینە == === ھەڵمەتی گوادەڵکەناڵ === [[پەڕگە:Map of Solomons area in 1942.png|وێنۆک|دوورگەکانی سولەیمان. "سلۆت" (ناوچەی نیوجۆرجیا) لە ناوەڕاستی دوورگەکاندا درێژ دەبێتەوە، لە بۆگەینڤیل و شۆرتلاندەوە (ناوەند) هەتا گوادالکانال (خوارووی ڕاست). ڕاباول لەسەر نیوبریتەین لە سەرەوەی ناوەنددایە.]] ھەشت مانگ دوای دەستپێکردنی شەڕی زەریای ئارام، لە ٧ی ئابی ١٩٤٢، [[ھاوپەیمانانی جەنگی جیھانیی دووەم|ھێزە ھاوپەیمانەکان]] (بە زۆری ئەمریکی) لە گوادەڵکەناڵ، تولاگی و دوورگەکانی فلۆریدا لە [[دوورگەکانی سولەیمان]] دابەزین. دابەزین لەم دوورگانە بۆ ئەوە بوو کە ڕێگە لە ژاپۆنییەکان بگیرێت لە بەکارھێنانیان وەک [[بنکەی سەربازی|بنکەیەک]] بۆ ھەڕەشەکردن لە ڕێگاکانی [[کەلوپەلی سەربازی|گەیاندنی پێداویستی]] لە نێوان ئەمریکا و ئوسترالیادا، ھەروەھا بۆ دەستەبەرکردنی دوورگەکان وەک خاڵی دەستپێکردن بۆ [[ھەڵمەتی سەربازی|ھەڵمەتێک]] کە ئامانجی کۆتایی جیاکردنەوە و گەمارۆدانی گرنگترین بنکەی ژاپۆنی بوو لە ڕاباول، لە ھەمان کاتدا پشتیوانیکردن لە ھەڵمەتی ھاوپەیمانان لە گینێی نوێ. ئەم دابەزینانە سەرەتای ھەڵمەتی شەش مانگەی گوادەڵکەناڵیان دەستپێکرد.<ref>Hogue, pp. 235–236.</ref> ژاپۆنییەکان تووشی سەرسووڕمان بوون. تا ئێوارەی ٨ی ئاب، ١١٬٠٠٠ سەربازی ھاوپەیمان - کە زۆربەیان لە [[ھێزی پیادەی دەریاییی ویلایەتە یەکگرتووەکان|لەشکری یەکەمی مارینزی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] بوون لەژێر فەرماندەیی ژەنەراڵ ئەلێکساندەر ڤاندێگریفت - تولاگی و دوورگە بچووکەکانی دەوروبەر و فڕۆکەخانەی ژاپۆنییان کە لە لونگا پۆینت لە گوادەڵکەناڵ لەژێر دروستکردندا بوو، کۆنترۆڵ کرد. ھاوپەیمانان دواتر ناوی فڕۆکەخانەکەیان گۆڕی بۆ فڕۆکەخانەی ھێندەرسۆن. فڕۆکەکانی ھاوپەیمانان کە لە ھێندەرسۆنەوە کاریان دەکرد بە «ھێزی ئاسمانی کاکتوس» ناودەبران، بەپێی ناوی نھێنی ھاوپەیمانان بۆ گوادەڵکەناڵ. بۆ پاراستنی فڕۆکەخانەکە، ئەمریکا بازنەیەکی بەرگری لە دەوری لونگا پۆینت دامەزراند. ھێزی پشتیوانی زیاتر لە دوو مانگی دواتردا ژمارەی سەربازە ئەمریکییەکانی لە لونگا پۆینتی گوادەڵکەناڵ گەیاندە زیاتر لە ٢٠٬٠٠٠ سەرباز.<ref>Morison, pp. 14–15; Miller, p. 143; Frank, p. 338; and Shaw, p. 18.</ref> لە وەڵامی دابەزینی ھاوپەیمانان لە گوادەڵکەناڵدا، سەرکردایەتی گشتی ئیمپراتۆری ژاپۆنی، [[سوپای ئیمپراتۆرییەتیی ژاپۆن|سوپای حەڤدەی ئیمپراتۆری ژاپۆنی]] - کە فەرماندەیییەکی قەبارە کۆرپس بوو لە ڕاباول و لەژێر فەرماندەیی ژەنەراڵ ھاروکیچی ھیاکوتاکە - ڕاسپارد بە ئەرکی گەڕاندنەوەی گوادەڵکەناڵ. یەکەکانی سوپای حەڤدە لە ١٩ی ئاب دەستیان کرد بە گەیشتن بۆ گوادەڵکەناڵ بۆ دەرکردنی ھێزە ھاوپەیمانەکان لە دوورگەکە.<ref>Griffith, pp. 96–99; Dull, p. 225; Miller, pp. 137–138.</ref> بەھۆی ھەڕەشەی فڕۆکەکانی ھێزی ئاسمانی کاکتوس کە لە فڕۆکەخانەی ھێندەرسۆن جێگیر ببوون، ژاپۆنییەکان نەیاندەتوانی کەشتی گواستنەوەی گەورە و خاوی بازرگانی بەکاربھێنن بۆ گەیاندنی سەرباز و پێداویستی بۆ دوورگەکە. لە جیاتی ئەوە، ژاپۆنییەکان کەشتی جەنگییان بەکاردەھێنا کە لە ڕاباول و دوورگەکانی شۆرتلاند جێگیر کرابوون بۆ گەیاندنی ھێزەکانیان بۆ گوادەڵکەناڵ. کەشتییە جەنگییەکانی ژاپۆن - کە زۆربەیان کروزەری سووک یان تۆرپیدۆ بوون لە کەناری ھەشتەم لەژێر فەرماندەیی ئەدمیراڵ گونیچی میکاوا - زۆربەی کات دەیانتوانی گەشتی ھاتوچۆ بە درێژایی "کونە" بۆ گوادەڵکەناڵ و گەڕانەوە لە یەک شەودا ئەنجام بدەن، بەمەش کەمترین مەترسی ھێرشی ئاسمانی ھێزی کاکتوسیان لەسەر بوو؛ بەڵام گەیاندنی سەربازەکان بەم شێوەیە، ڕێگری دەکرد لە گەیاندنی زۆربەی کەلوپەلی قورس و پێداویستییەکان، وەک تۆپی قورس، ئۆتۆمبێل و زۆربەی خۆراک و تەقەمەنی لەگەڵ خۆیان بۆ گوادەڵکەناڵ. ئەم گەشتە خێرایانەی کەشتییە جەنگییەکان بۆ گوادەڵکەناڵ بە درێژایی ھەڵمەتەکە بەردەوام بوون و دواتر لەلایەن ھاوپەیمانانەوە ناونران "ئێکسپرێسی تۆکیۆ" و لەلایەن ژاپۆنییەکانەوە بە "گواستنەوەی مشک".<ref>Frank, pp. 202, 210–211.</ref> بە بەکارھێنانی ئەو ھێزانەی بەم شێوەیە گەیەنرانە گوادەڵکەناڵ، ژاپۆنییەکان سێ جار ھەوڵیاندا فڕۆکەخانەی ھێندەرسۆن بگرنەوە، بەڵام ھەر سێ جارەکە شکستیان ھێنا. یەکەم، کەتیبەیەکی بەھێزکراو لە ھەنگی پیادەی ٢٨ لە شەڕی تێنارو لە ٢١ی ئاب شکستی ھێنا. دواتر، لیوای پیادەی ٣٥ی بەھێزکراو لە شەڕی لووتکەی ئێدسۆن لە ١٢–١٤ی ئەیلوول شکستی ھێنا. لە کۆتاییدا، لەشکری پیادەی دووەم کە بە ھەنگێک لە لەشکری پیادەی ٣٨ بەھێز کرابوو، بە زیانێکی زۆرەوە لە شەڕی فڕۆکەخانەی ھێندەرسۆن لە ٢٣–٢٦ی تشرینی یەکەم شکستی ھێنا.<ref>Frank, pp. 141–158, 218–246, 337–367.</ref> [[پەڕگە:GuadMapAug7.jpg|وێنۆک|گوادەلکەناڵ. لونگا پۆینت و چیای ئۆستن لە سەرەوەی ناوەندی لای چەپی نەخشەکەدان.]] بە درێژایی ھەڵمەتەکە، ژاپۆنییەکان چیای ئاوستنیان (کە لەلایەن ژاپۆنییەکانەوە بە بەرزایی ورچ و لەلایەن دانیشتووانی خۆجێی دوورگەکانی سلێمانەوە بە چیای مامبولو ناودەبرا) بەکاردەھێنا، کە دەکەوێتە ڕۆژاوای ڕووباری لونگا و نزیکەی ٦ میل (٩٫٧ کیلۆمەتر) باشووری ڕۆژاوای فڕۆکەخانەی ھێندەرسۆن، بۆ چاودێریکردنی بەرگرییە ئەمریکییەکان لە دەوری لونگا پۆینت. تۆپخانەی جێگیرکراو لەسەر چیای ئاوستن ھێرشی بێزارکەری دەکردە سەر فڕۆکەخانەی ھێندەرسۆن. گردەکە ھەروەھا وەک خاڵێکی بەرگری بەکاردەھات بۆ پاراستنی شوێنەکانیان لە دۆڵی سەرەوەی ماتانیکاو و ھەروەھا پاراستنی ڕێگای ماریاما، کە ڕێڕەوێک بوو ژاپۆنییەکان بۆ گواستنەوەی پیاو و پێداویستی بۆ ناوەوەی دوورگەکە بەکاریان دەھێنا. چیای ئاوستن - بە بەرزی ١٬٥١٤ پێ (٤٦١ مەتر) - تەنھا یەک لووتکە نەبوو بەڵکو زنجیرەیەکی تێکەڵاو بوو لە لووتکە بەردەڵانی ڕووت و گرد و لووتکەی داپۆشراو بە دارستان. دوای شکست لە شەڕی فڕۆکەخانەی ھێندەرسۆن، بەشی سوپای سەرکردایەتی گشتی ئیمپراتۆری فەرمانی بە ھیاکوتاکە دا کە ژمارەی سەرباز و تۆپخانەی جێگیرکراو لەسەر زنجیرە چیاکە زیاد بکات بۆ ئامادەکاری بۆ ھێرشی داھاتووی پلانداڕێژراو بۆ سەر ئەمریکییەکان. ھیاکوتاکە فەرمانی بە ھەندێک لەو یەکانە دا کە لە ناوچەی شەڕی فڕۆکەخانەی ھێندەرسۆن پاشەکشەیان دەکرد کە چیای ئاوستن و گردە نزیکەکان قایم بکەن. ئەو ھێزانەی نێردرانە چیای ئاوستن ھەنگی پیادەی ١٢٤ی لەخۆ دەگرت لەژێر فەرماندەیی کۆلۆنێل ئاکینۆسوکا ئۆکا و چەند یەکەیەکی تۆپخانە. دواتر، ئەو سەربازانەی لە ھەنگی پیادەی ٢٣٠ مابوونەوە - کە لە کردەوەی کۆلی پۆینت و پاشەکشەی دواتردا زیانی گەورەیان بەرکەوتبوو - چوونە پاڵ ھێزەکانی ئۆکا لە دەوروبەری چیای ئاوستن.<ref>Frank, pp. 406–407, 411, 529; Miller, pp. 233–237; Jersey, pp. 344, 356, 360–362; Hough, pp. 363–364. The 8th Company, 230th Regiment took up positions near Mount Austen's summit. The 3rd Company, 10th Mountain Artillery under Captain Kyohtaroh Oishi with two 75mm [[Type 41 75 mm Mountain Gun|Type 41]] mountain guns was located on Hill 89. Nearby were several more Type&nbsp;41 guns and crews from the 228th Infantry Howitzer Company. All were short of ammunition.</ref> === بەھێزکردن و دووبارە پڕکردنەوەی پێداویستی === [[پەڕگە:GuadPatch.jpg|وێنۆک|جەنەراڵی مەیجەر ئەلێکساندەر پاچی سوپای ئەمریکا (لە پێشەوە) چاودێری دابەزینی سەربازەکان و کەلوپەلەکان دەکات لە گوادالکانال لە ٨ی دیسەمبەر.]] لە ٥، ٧ و ٨ی تشرینی دووەم، ئەرکەکانی ئێکسپرێسی تۆکیۆ زۆربەی ھەنگی پیادەی ٢٢٨ی لەشکری ٣٨ و کەتیبەی یەکەمی ھەنگی پیادەی ٢٢٩یان گەیاندە گوادەڵکەناڵ. لە ١٠ی تشرینی دووەم، تۆرپیدۆ ژاپۆنییەکان ژەنەراڵ تادایۆشی سانۆ - فەرماندەی لەشکری پیادەی ٣٨ - لەگەڵ ستافەکەی و ٦٠٠ سەربازی تری لەشکری ٣٨ گەیاندن. ھیاکوتاکە سەربازە تازە گەیشتووەکانی بەکارھێنا بۆ ڕاگرتنی ھێرشێکی ئەمریکی لە ڕۆژاوای ماتانیکاو لە ٨–١١ی تشرینی دووەم، پاشان لە ١١ی تشرینی دووەم یەکەکانی ھەنگی ٢٢٨ و ٢٢٩ی نارد بۆ بەھێزکردنی ھێزەکانی ئۆکا. ژەنەراڵی ژاپۆنی تاکیۆ ئیتۆ - فەرماندەی گرووپی پیادەی لەشکری ٣٨ - دواتر فەرماندەیی بەرگرییەکانی دەوروبەری چیای ئاوستنی گرتە دەست.<ref>Frank, pp. 421–425, 495; Miller, pp. 204, 228, 237; Jersey, pp. 303–304, 307, 361; Hough, pp. 363–364. At this time, Ito commanded about 1,000 troops of the 124th and 228th Infantry Regiments and supporting units on an inland line extending from Mount Austen to a point about {{convert|3000|yd|m|abbr=on}} west. Of this force, Maj. Takeyosho Inagaki with the 2d Battalion, 228th Infantry, occupied the northeast slopes of Mount Austen. Colonel Oka, with part of the 124th Infantry and other units, held the center of the line between Mount Austen and the Matanikau, while Col. Masaichi Suemura commanded the 1st and 3d Battalions of the 228th Infantry on the high ground west of the Matanikau. The 228th Regiment was commanded by Colonel Sadashichi Doi. Doi was later killed on an unknown date by American artillery fire. Suemura may have taken command of the 228th after Doi's death (Jersey, pp. 303, 344, 368). The 229th and 230th Regiment's units were apparently scattered at various places among the Japanese positions.</ref> ھەوڵێکی ژاپۆنییەکان بۆ گەیاندنی پاشماوەی لەشکری ٣٨ و کەلوپەلە قورسەکانیان لە شەڕی دەریایی گوادەڵکەناڵ لە ١٢–١٥ی تشرینی دووەم سەرکەوتوو نەبوو. تەنھا ٢٬٠٠٠–٣٬٠٠٠ سەرباز لە ٧٬٠٠٠ سەربازی ماوەی لەشکرەکە گەیشتنە دوورگەکە؛ زۆربەی پێداویستی، تەقەمەنی و کەلوپەلەکانیان لەدەستچوو. بەھۆی ئەم شکستەوە، ژاپۆنییەکان ھەوڵی داھاتوویان بۆ گرتنەوەی فڕۆکەخانەی ھێندەرسۆن ھەڵوەشاندەوە.<ref>Frank, pp. 428–492.</ref> لەگەڵ دەستپێکی مانگی کانوونی یەکەم، ژاپۆنییەکان تووشی کێشەی گەورە بوون لە گەیاندنی پێداویستی بۆ سەربازەکانیان لە گوادەڵکەناڵ بەھۆی ھێرشە ئاسمانی و دەریایییەکانی ھاوپەیمانان بۆ سەر زنجیرەی گەیاندنی کەشتی و بنکەکانی ژاپۆن. ئەو پێداویستییە کەمەی دەگەیەنرایە دوورگەکە بەشی مانەوەی سەربازە ژاپۆنییەکانی نەدەکرد، کە تا ٧ی کانوونی یەکەم ڕۆژانە نزیکەی ٥٠ کەسیان لەدەست دەدا بەھۆی خراپی خۆراک، نەخۆشی و ھێرشە زەمینی یان ئاسمانییەکانی ھاوپەیمانان. ژاپۆنییەکان نزیکەی ٣٠٬٠٠٠ سەربازیان گەیاندبووە گوادەڵکەناڵ لە دەستپێکی ھەڵمەتەکەوە، بەڵام تا مانگی کانوونی یەکەم تەنھا نزیکەی ٢٠٬٠٠٠ کەس لە ژیاندا مابوون، کە نزیکەی ١٢٬٠٠٠یان کەم تا زۆر توانای شەڕکردنیان ھەبوو. لە ١٢ی کانوونی یەکەم، ھێزی دەریایی ژاپۆنی پێشنیاری چۆڵکردنی گوادەڵکەناڵی کرد. سەرەڕای دژایەتی سەرکردە سەربازییەکانی ژاپۆن کە ھێشتا ھیوادار بوون بە گرتنەوەی گوادەڵکەناڵ، سەرکردایەتی گشتی ئیمپراتۆری، بە ڕەزامەندی ئیمپراتۆر [[ھیرۆھیتۆ]] لە ٣١ی کانوونی یەکەم، ڕازی بوو بە کشانەوەی ھەموو ھێزە ژاپۆنییەکان لە دوورگەکە و دامەزراندنی ھێڵێکی نوێی بەرگری بۆ دوورگەکانی سلێمان لە نیو جۆرجیا. ژاپۆنییەکان ناوی کردەی کە (ケ号作戦)یان لە ھەوڵی چۆڵکردنی ھێزەکانیان لە گوادەڵکەناڵ نا و پلانیان دانا بۆ جێبەجێکردنی کردەکە لە ١٤ی کانوونی دووەمی ١٩٤٣ەوە.<ref>Dull, pp. 261, 268; Miller, pp. 336–338; Griffith, pp. 268–269.</ref> لەم ماوەیەدا، ئەمریکا بەردەوام بوو لە گەیاندنی ھێزی زیاتر بۆ گوادەڵکەناڵ. سێ ھەنگی پیادەی لەشکری ئەمریکەڵی سوپای ئەمریکا، ١٦٤، ١٨٢ و ١٣٢، بە ڕیزبەندی لە ١٣ی تشرینی یەکەم، ١٢ی تشرینی دووەم و ٨ی کانوونی یەکەم گەیەنرانە گوادەڵکەناڵ. لەگەڵ ئەوەشدا، ھەنگی پیادەی سەربەخۆی ١٤٧ی سوپای ئەمریکا لەگەڵ ھەنگی مارینزی ھەشتەمی لەشکری دووەمی مارینز لە ٤ی تشرینی دووەم دابەزین. ھێزە پشتیوانەکان ھەروەھا تۆپخانە، بیناسازی، فڕۆکەوانی، دەریایی و یەکە پشتیوانەکانی تریشی لەخۆ دەگرت.<ref>Frank, pp. 247–252, 293, 417–420, 430–431, 521; Griffith, p. 156; Miller, pp. 143, 173–177, 183, 189; Jersey, pp. 304–305, 345–346; Hough, p. 360. The Americal Division infantry regiments were [[National Guard of the United States|national guard]] units. The 164th was from [[North Dakota]], the 182nd from [[Massachusetts]], and the 132nd from [[Illinois]]. The 147th had previously been part of the [[37th Infantry Division (United States)|37th Infantry Division]].</ref> لە ٩ی کانوونی یەکەم، ژەنەراڵی سوپای ئەمریکا ئەلێکساندەر پاچ - فەرماندەی گشتی لەشکری ئەمریکەڵ - جێی ڤاندێگریفتی گرتەوە وەک فەرماندەی ھێزە ھاوپەیمانەکان لە گوادەڵکەناڵ و تولاگی. ھەر ھەمان ڕۆژ، ھەنگی پێنجەمی مارینز دوورگەکەی جێھێشت، دواتر پاشماوەی لەشکری یەکەمی مارینز تا کۆتایی مانگەکە. بە پاچ فەرمان درا کە ھەموو ھێزە ژاپۆنییە ماوەکانی گوادەڵکەناڵ لەناوببات. پاچ بە سەرووی خۆی - میلارد ھارمۆن، کە فەرماندەی ھەموو ھێزەکانی سوپای ئەمریکا بوو لە باشووری زەریای ئارام - ڕاگەیاند کە پێویستی بە ھێزی زیاترە بۆ ئەنجامدانی ئەرکەکەی. لە وەڵامدا، ھارمۆن فەرمانی بە لەشکری پیادەی ٢٥ دا، کە لە پرۆسەی گواستنەوەدا بوو لە ھاوای بۆ ناوچەی باشووری زەریای ئارام، کە ڕاستەوخۆ بڕوات بۆ گوادەڵکەناڵ. یەکەکانی لەشکری ٢٥ لە قۆناغی جیاوازدا لە دوو ھەفتەی کۆتایی کانوونی یەکەم و ھەفتەی یەکەمی کانوونی دووەمی ١٩٤٣ گەیشتنە گوادەڵکەناڵ. لەگەڵ ئەوەشدا، پاشماوەی یەکەکانی لەشکری دووەمی مارینز - لەوانە ھەنگی مارینزی شەشەم - فەرمانیان پێدرا لە ھەمان ماوەدا بڕۆن بۆ گوادەڵکەناڵ. تا ٧ی کانوونی دووەم، ھێزەکانی ئەمریکا لە گوادەڵکەناڵ دەگەیشتنە تەنھا زیاتر لە ٥٠٬٠٠٠ سەرباز.<ref>Miller, pp. 213–219; Frank, pp. 521–522, 529; Hough, pp. 359–360; Hough, pp. 360–362; Shaw, pp. 46–47; Zimmerman, pp. 156–157, 164; Jersey, pp. 363, 365; Griffith, pp. 257–259, 270. During its time on Guadalcanal, the 1st Marine Division suffered 650 killed, 31 missing, 1,278 injured, and 8,580 who contracted some type of disease, mainly [[malaria]]. The [[2nd Marine Regiment (United States)|2nd Marine Regiment]] had arrived at Guadalcanal with most of the 1st Marine Division, but remained behind to rejoin its parent unit, the 2nd Marine Division. The U.S. Army's 25th Infantry Division's 35th Regiment arrived at Guadalcanal on 17 December, the 27th Regiment on 1&nbsp;January, and the 161st Regiment on 4&nbsp;January. The 2nd Marine Division's headquarters units, the 6th Marine Regiment, and various Marine weapons and support units also arrived on 4&nbsp;and 6&nbsp;January. U.S. Major General John Marston, commander of the 2nd Marine Division, remained in New Zealand because he was superior in time in rank to Patch. Instead, Brigadier General Alphonse De Carre commanded the 2nd Marine Division on Guadalcanal. The total number of Marines on Guadalcanal and Tulagi on 6&nbsp;January 1943 was 18,383.</ref> == شەڕەکان == === شەڕی یەکەمی چیای ئاوستن === [[پەڕگە:GuadGifuDec18-27.gif|وێنۆک|نەخشەی یەکەمین شەڕی چیای ئۆستن]] [[پەڕگە:GuadGifuJapaneseBunker.jpg|وێنۆک|یەکێک لە بەرگری بۆکسە ژاپۆنییەکان کە بەشێک بوو لە پێگەی گیفو]] [[پەڕگە:GuadGifuJan2.gif|وێنۆک|چالاکییەکانی ئەمریکا لە دەوروبەری گیفو لە ٢ی کانوونی دووەم]] لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٢، گرووپێکی بچووکی سەربازی ژاپۆنی لە ھەنگی ئەندازیاری مەیدانی ٣٨ بە سەرکەوتوویی دزەیان کردە ناو ھێڵەکانی ئەمریکاوە لە باشوورەوە، فڕۆکەیەکی شەڕکەر و تانکەرێکی سووتەمەنییان لە فڕۆکەخانەی ھێندەرسۆن تێکدا پێش ئەوەی بگەڕێنەوە بۆ ھێڵەکانی خۆیان. دوو ڕۆژ دواتر، گەشتێکی سوپای ئەمریکا لە ھەنگی پیادەی ١٣٢ لە لێژایییەکانی ڕۆژھەڵاتی چیای ئاوستن لەگەڵ گرووپێکی ژاپۆنی پێکدادانێکی بچووکیان ھەبوو. لە ١٥ی کانوونی یەکەم، لە پەلامارێکی تری شەوانەی دزەکردن بۆ فڕۆکەخانەی ھێندەرسۆن، موڵازم ئۆنۆ سەرکردایەتی چوار پیاوی کرد کە بلۆکی ترشی پیکریکیان پێبوو، بە تێپەڕاندنی پۆستەکانی پاسەوانی ئەمریکی، چەند [[مەکۆی ئاسمانیی شەڕکەر|فڕۆکەیەکی]] پی-٣٩ ئایرکۆبرایان تێکدا.<ref>George, pp. &nbsp;46–47</ref> بە درێژایی ھەڵمەتی گوادەڵکەناڵ، ھێزە ژاپۆنییەکان بەردەوام بوون لە تاکتیکی دزەکردنی شەوانە دژی ھێزەکانی ئەمریکا، کە زیانێکی کەمی بە ئەمریکییەکان گەیاند.<ref>George, pp. &nbsp;46–47, 342</ref> ژەنەراڵ پاچ، بەڵام، دڵنیا بوو کە ئەم ڕووداوانە مەترسییەکی نەویستراویان بۆ سەر فڕۆکەخانەی ھێندەرسۆن دەخستەڕوو لەلایەن ئەو سەربازە ژاپۆنییانەی لەسەر و دەوروبەری چیای ئاوستنی نزیک جێگیر ببوون؛ بۆیە، لە ١٦ی کانوونی یەکەم، لە ئامادەکاری بۆ ھێرشێکی گشتی پلانداڕێژراو بۆ ھەوڵدان لە لەناوبردنی ھەموو ھێزە ژاپۆنییە ماوەکان لە گوادەڵکەناڵ، پاچ بڕیاری دا سەرەتا ناوچەی چیای ئاوستن دەستەبەر بکات؛ بۆیە فەرمانی بە ھەنگی پیادەی ١٣٢ دا کە دەستبەجێ ئامانجەکە بگرن. لەکاتێکدا ھەنگی پیادەی ١٣٢ ئەزموونێکی کەمی شەڕی مۆدێرنی ھەبوو جگە لە پێکدادان و گەشتی دارستان، بەڵام شانازی بە مێژووی شەڕکردنی خۆیەوە دەکرد، کە بەشداری لە ھەردوو [[شەڕی نێوخۆییی ئەمریکا|شەڕی ناوخۆ]] و [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیھانی یەکەمدا]] کردبوو، و ئەفسەرە یەدەگە گەنجەکان و [[بەرباز|ئەفسەرە نا-فەرماندەکانی]] خۆیان بە شارەزا دەزانی لە تاکتیک و نیشانەگرتنی تفەنگ و مەکینەی دەستڕێژ.<ref>Frank, p. 529; Miller, pp. 231–237; Jersey, pp. 350–351; Anderson; Hough, pp. 363–364; Griffith, pp. 263–265; George, pp. &nbsp;18–20.</ref> فەرماندەی ھەنگی ١٣٢ - کۆلۆنێل لیرۆی ئی. نێڵسن - فەرمانی بە کەتیبەی سێیەمی دا سەرکردایەتی ھێرشی ئەمریکی بکات بۆ سەر یەکەم گرد لە چەند گردێک، دواتر کەتیبەی یەکەمی ھەنگەکە. پشتیوانی تۆپخانە لەلایەن تۆپی ھاوتزەری ١٠٥ ملم لە کەتیبەی تۆپخانەی مەیدانی ٢٤٦ی سوپای ئەمریکا و ھاوتزەری کۆڵی ٧٥ ملم لە کەتیبەی دووەمی مارینزی دەیەم دابین کرا.<ref>Miller, pp. 237–238; Frank, p. 530; Jersey, pp. 350–351. The 132nd's 1st Battalion was commanded by Lieutenant Colonel Earl F. Ripstra.</ref> گردە ڕووتەکانی پێکھێنەری کۆمپلێکسی چیای ئاوستن بە شێوەیەکی دڵخواز لەلایەن ئەمریکییەکانەوە ژمارەیان لێدرا بۆ مەبەستی ئاماژەپێدان (سەیری نەخشەی لای ڕاست بکە). لە ١٧ی کانوونی یەکەم، کەتیبەی سێیەمی نێڵسن - لەژێر فەرماندەیی موقەدەم ویلیام سی. ڕایت - بەرەو باشووری گردی ٣٥ پێشڕەوی کرد و دەستی بە سەرکەوتن کرد بەرەو لووتکەی چیای ئاوستن نزیک گردەکانی ٢٠ و ٢١. بۆ ئەوەی بگاتە کاتبەندی دیاریکراو لەلایەن فەرماندەی لەشکرەوە، کەتیبەکە ناچار بوو زۆربەی چەکە پشتیوانەکانی، وەک ھاوەنی قورس و مەکینەی دەستڕێژ، بەجێبھێڵێت و تەنھا بڕێکی سنووردار لە تەقەمەنی و پێداویستی ھەڵبگرێت، کە ھەموویان دەبوو بە دەست ھەڵبگیرێن بە ڕێگای بڕراوە لە دارستانی چڕدا. لە کاتژمێر ٩:٣٠ی ١٨ی کانوونی یەکەم، کاتێک یەکە پێشڕەوەکانی ڕایت نزیک بوونەوە، بەرگریکارە ژاپۆنییەکان بە تەقەی مەکینەی دەستڕێژ و تفەنگ ئەمریکییەکانیان لە جێی خۆیان میخکوت کرد. سەربازەکانی ڕایت - کە ماندوو و تینوو ببوون بە گەشتەکەیان لە دارستانە چڕەکەدا - نەیانتوانی بە خێرایی لە شێوەی ستوونی بڵاوببنەوە - ھیچ پێشڕەوییەکیان نەکرد دژی بەرگرییە ژاپۆنییەکان.<ref>Frank, p. 530; Miller, pp. 238–239; Griffith, p. 265.</ref> بەیانی ڕۆژی دواتر، دوای بۆردومانێکی تۆپخانە و ھێرشی ئاسمانی لە ھێزی ئاسمانی کاکتوسەوە، ڕایت لەگەڵ چەند چاودێرێکی تۆپخانە چووە پێشەوە بۆ لێکۆڵینەوە لە تەرزەمینی بەردەم ھێزەکانی. تیمێکی مەکینەی دەستڕێژی ژاپۆنی بە بەکارھێنانی کەلێنی تەقەی شاردراوە، ڕایتیان بە دەستڕێژێک لە کاتژمێر ٩:٣٠ کوشت. جێگری دووەمی ڕایت، مەیجەر لویس فرانکۆ، نەیتوانی بگاتە پێشەوە و فەرماندەیی وەربگرێت تا درەنگانی ڕۆژەکە، کە ڕێگری کرد لە کەتیبەکە لە بەردەوامبوونی ھێرشەکە. لە ھەمان کاتدا، تفەنگدارە ژاپۆنییەکان دزەیان کردە ناو شوێنە ئەمریکییەکان و بە کاریگەری بێزاریان کردن لە بنکەی فەرماندەیی ھەردوو کەتیبەی سێیەم و یەکەم و ھەروەھا ستوونی کەلوپەل و ئەندازیارە قورس بارکراوەکانی ئەمریکا لەسەر ڕێگا بڕراوەکەی دارستان کە کەتیبەکانی بە چواردەوری لونگاوە دەبەستەوە. ھەردوو کەتیبە ئەمریکییەکە بۆ شەو خۆیان ھەڵکەند لەکاتێکدا تۆپخانە شوێنە ژاپۆنییەکانی بۆردومان دەکرد.<ref>Miller, pp. 239–240; Frank, pp. 530–531; Jersey, p. 354; Zimmerman, p. 158.</ref> لە نێوان ٢٠ و ٢٣ی کانوونی یەکەم، وا دیار بوو ژاپۆنییەکان لە ناوچەکە کشانەوە، چونکە گەشتە چالاکەکانی سوپای ئەمریکا ھیچ دوژمنێکیان نەبینی لە ناوچەی گردەکانی ٢٠ و ٢١ و باشووری ئەوێ. نێڵسن فەرمانی بە ھەردوو کەتیبەکە دا بچنە ڕۆژاوا بۆ گردی ٣١ و پاشان ھێرش بکەنە باشوور بەرەو گردی ٢٧. لە ٢٤ی کانوونی یەکەم، کەتیبەی سێیەم لەسەر لێژایییەکانی گردی ٣١ بە تەقەی چڕی مەکینەی دەستڕێژ لە شوێنی باش شاردراوەوە ڕاگیرا.<ref>Miller, pp. 237, 240–244; Frank, pp. 531, 749; Rottman, p. 64; Jersey, p. 355.</ref> بەرامبەر ئەمریکییەکان بەھێزترین شوێنی قایمکراوی ژاپۆنی لە گوادەڵکەناڵ بوو، کە لەلایەن ژاپۆنییەکانەوە نازناوی گیفو (لەسەر ناوی [[پارێزگای گیفو]] لە ژاپۆن)ی لێنرابوو. شوێنی گیفو لە نێوان لووتکەکانی چیای ئاوستن و گردەکانی ٢٧ و ٣١ ھەڵکەوتبوو و پێکھاتبوو لە ھێڵێکی ١٬٥٠٠ گەز (١٬٤٠٠ مەتر) لە ٤٥–٥٠ قەڵای پۆڵایی پێکەوە بەستراو، پشتیوانی یەکتر، باش شاردراوە کە لە زەویدا ھەڵکەندرابوون و شێوەی نەعلی ئەسپیان پێکدەھێنا کە لای کراوەی بەرەو ڕۆژاوا بوو. تەنھا نزیکەی ٣ پێ (١ مەتر) لە ھەر قەڵایەکی پۆڵایی لەسەر زەوی بوو کە دیوار و بانەکانی، لە دار و خۆڵ دروستکرابوون، تا ٢ پێ (٠٫٦ مەتر) ئەستوور بوون. ھەر قەڵایەکی پۆڵایی یەک تا دوو مەکینەی دەستڕێژ و چەند تفەنگدارێکی تێدا بوو؛ ھەندێکیان لەژێر درەختە زەبەلاحەکانی دارستاندا دامەزرابوون. ھەر یەک لەم قەڵا پۆڵاییانە بە شێوەیەک دامەزرابوون کە پشتیوانی یەکتر بکەن. چەندین چاڵی قەناس و خەندەق پشتیوانی و داڵدەی زیاتریان بۆ تفەنگدار و مەکینەی دەستڕێژی زیاتر دابین دەکرد. لە پشت قەڵا پۆڵایییەکانەوە، ژاپۆنییەکان ھاوەنی ٨١ ملم و ھاوەنی دوورھاوێژی ٩٠ ملمیان دامەزراندبوو.<ref>George, pp. &nbsp;368–369: the Japanese 90 mm mortar was in effect a small field piece, firing a heavy projectile to ranges of up to 4000&nbsp;yards with extreme accuracy due to its especially stable mount.</ref> گیفو لەژێر فەرماندەیی مەیجەر تاکەیۆشی ئیناگاکی بوو لەگەڵ نزیکەی ٨٠٠ پیاو لە کەتیبەی دووەمی ھەنگی ٢٢٨ و کەتیبەی دووەمی پیادەی ١٢٤.<ref>Miller, pp. 237, 240–244; Frank, pp. 531, 749; Jersey, pp. 304, 344, 351–352, 360–362; Anderson. Jersey states that the Gifu was named by soldiers from the 230th Infantry Regiment who were from Gifu Prefecture, some units of which were helping defend the nearby Mount Austen area. The Gifu fortifications and layout had been designed by four experienced 17th Army fortification engineers, Lieutenant Colonel Makoto Hamada, Majors Shigemaichi Shida and Tsuneichi Shima, and Captain Masaru Tokuda. The position's personnel may have also included 28 [[Japanese Special Naval Landing Forces]] troops from the original Guadalcanal naval garrison. Inagaki's command post was located {{convert|400|yd|m}} northeast of Hill 27. The 2nd Company, 228th Machine-Gun Unit was also apparently assisting in the defense of the Gifu and nearby hills.</ref> لە نێوان ٢٥ و ٢٩ی کانوونی یەکەم، بەرگریکارە ژاپۆنییەکان ڕێگریان لە ئەمریکییەکان کرد لە ھەر پێشڕەوییەک لە ھەوڵیاندا بۆ زاڵبوون بەسەر شوێنی گیفۆدا. لەکاتێکدا کەتیبەی سێیەمی ئەمریکا - بە پشتیوانی تۆپخانە - ھێرشی بەرەوڕووی دژی شوێنەکە ئەنجام دەدا بۆ میخکوتکردنی بەرگریکاران، کەتیبەی یەکەمی ئەمریکا ھەوڵی دا لە ڕۆژھەڵاتەوە لادەر بێت بۆ گیفو؛ بەڵام، لەبەر ئەوەی بەرگرییە ژاپۆنییەکان بە تەواوی تێکەڵ کرابوون، ھەوڵی لادان سەرکەوتوو نەبوو. تا ٢٩ی کانوونی یەکەم، زیانەکانی ئەمریکا گەیشتبووە ٥٣ کوژراو، ١٢٩ بریندار و ١٣١ نەخۆش،<ref>Frank, p. 532; Miller, pp. 244–246; Jersey, pp. 356–358; Griffith, p. 266.</ref> ھەرچەندە ورەیان بەرز مابووەوە. لەم شەڕەدا کۆماندۆی فیجییەکان کە لەلایەن ئەفسەر و ئەفسەری نا-فەرماندەی ھێزی نێردراوی نیووزیلەندەوە سەرکردایەتی دەکران، یارمەتی ئەمریکییەکانیان دەدا.<ref>''Shots Fired in Anger'', pp. 108, 112, 116–118: Second Lieutenant John George (no relation to Lieutenant Colonel Alexander M. George) was with the 2nd Battalion which later took Hill 27. After a tour of the 132nd's lines and interviews with officers and men, he observed that although tired and low on rifle ammunition and grenades, the troops remained alert and eager for additional supplies to resume the battle.</ref> لە ٢ی کانوونی دووەم، نێڵسن کەتیبەی دووەمی خۆی - کە لەلایەن جێگری کۆڵۆنێڵ جۆرج ف. فێری سەرکردایەتی دەکرا - خستە سەر ھێرشەکە و ناردنی بۆ ڕێپێوانێک بە دەوری گیفو بەرەو گردی ٢٧. کەتیبەکە گەیشتە لێژایییەکانی خوارەوەی گردەکە لە کاتژمێر ١٦:٠٠ بەبێ بەرەنگاربوونەوەیەکی جددی لەلایەن ژاپۆنییەکانەوە. ھەر لەو ڕۆژەدا، نێڵسن - کە لە ڕووی جەستەیی و دەروونییەوە شەکەت ببوو و لەوانەیە تووشی مەلاریا بووبێت - وەک فەرماندەی ١٣٢ جێگەی گۆڕدرا بە جێگری کۆڵۆنێڵ ئەلێکساندەر م. جۆرج.<ref name="Frank, p p. 266">Frank, pp. 532–533, 750; Miller, pp. 237–238, 246–249; Jersey, p. 359; Griffith, p. 266</ref> سەرچاوەکان ڕوون نین لەوەی کە ئایا خۆی داوای دەستلەکارکێشانەوەی کردووە یان فەرمانی پێکراوە واز لە فەرماندەیی بھێنێت.<ref name="Frank, p p. 266"/> ڕۆژی دواتر، بەشەکانی کەتیبەی دووەمی ١٣٢ لووتکەی گردی ٢٧یان داگیرکرد، بە چاوەڕواننەکراوی دەستەیەکی تۆپخانەی ٧٥ ملمی ژاپۆنییان کوشت، و بە سەرکەوتوویی، بە یارمەتی تەقەی قورسی تۆپخانە، شەش ھێرشی دژەھێرشی ژاپۆنییان لەسەر شوێنەکانیان پووچەڵکردەوە. لەو کاتەدا، سەربازەکانی سەر گردی ٢٧ فیشەک و نارنجۆکیان زۆر کەم مابوو، لەکاتێکدا ھێزەکانی ژاپۆن دە گوللەیان بەرامبەر ھەر گوللەیەکی ئەمریکییەکان دەتەقاند، کەلوپەلی پزیشکیش تەواو ببوو. ھەوڵەکانی کەتیبەی دووەم بۆ باشترکردنی شوێنەکەیان لەبەر مەرجانە ڕەقەکەی ژێر چیمەنی گردەکە زەحمەتتر بوو، کە ھەڵکەندنی چاڵی سەربازی قورس دەکرد. پاشماوەی کەتیبەی دووەم، کە فیشەک و خواردن و کەلوپەلی پزیشکییان ھەڵگرتبوو، گەیشتنە گردی ٢٧ و بەشداری شەڕەکەیان کرد، کە لەوێدا زوو دەستیان بەسەر شەڕەکەدا گرت بەسەر ژاپۆنییە ھێرشبەرەکاندا.<ref>George, pp. 102, 106–108</ref><ref>George, pp. 94, 110–112.</ref> لە ھەمان کاتدا، لەگەڵ ھاتنی سەرکردایەتی نوێ لەلایەن جێگری کۆڵۆنێڵ جۆرجەوە، کەتیبەی یەکەم و سێیەم ھێرشیان کرد و کەمێک چوونە ناو گیفوەوە، ٢٥ ژاپۆنییان کوشت، پاشان کەلێنەکانی نێوان یەکەکانیان داخست و شوێنەکانیان پتەوکرد، لەکاتێکدا زۆربەی بەرگریکارە ژاپۆنییەکانیان کوشت. ئەفسەرێک لە کەتیبەی دووەم، کە تفەنگی قەناسی تایبەتی خۆی ھێنابووە شەڕەکە، شایەتی تێکشکانی کۆتایی یەکە ژاپۆنییەکانی بینی کە ھێرشیان دەکردە سەر گردی ٢٧ بە دوا ھەڵمەتی خۆکوژی بەرەو پێشەوە.<ref>George, p. &nbsp;120–127.</ref> سەربازە ژاپۆنییەکانی ناو گیفو، کە دیار بوو لە ماوەی شەڕەکەدا پشتگیری و پڕکردنەوەیان بۆ نەکراوە، دوا پشکە خواردنی ماوەیان لە ١ی کانوونی دووەم خوارد.<ref>Miller, pp. 244, 249–252; Frank, pp. 533–534.</ref> لە سەرەتای ھێرشەکەیەوە بۆ سەر چیای ئۆستن، ١٣٢ نزیکەی ١١٥ کوژراو و ٢٧٢ برینداری ھەبوو. ژمارە بەرزەکەی کوژراوەکانی شەڕ بەشێکی دەگەڕایەوە بۆ ھەوکردنی برینەکان لە دۆخی کەشوھەوای کەمەرەیی و نەتوانینی گواستنەوەی ئەو کەسانەی لە قۆناغە سەرەتایییەکانی ئۆپەراسیۆنەکەدا بریندار ببوون.<ref>George, p. 106: The 'aid station' on Hill 27 consisted of one doctor, two aid men, two stretchers, half a dozen blankets, and a small kit of medicine and bandages.</ref> تەنانەت دوای دەستێوەردانی کەتیبەی دووەم، بریندارەکان بەردەوام دەمردن، نەیاندەتوانی بەرگەی ئەو ڕێگا سەخت و خلیسکەی دارستانە بگرن کە لەسەر تەختەیەک لەلایەن دوو کەسەوە ھەڵدەگیران. ئەم زیانانە، لەگەڵ کاریگەری نەخۆشییە کەمەرەیییەکان، گەرما و ماندووبوونی شەڕ، بە کاتی کەتیبەی یەکەم و سێیەمی ١٣٢ی کردە ناتوانا لە ھێرشی زیاتر؛ بۆیە، لە ٤ی کانوونی دووەم، فەرمان بە کەتیبەی یەکەم و سێیەم کرا کە خۆیان قایم بکەن و شوێنەکانیان بپارێزن لە دەوری گیفو لە باکوور، ڕۆژھەڵات و باشوور.<ref>Miller, pp. 244, 249–252; Frank, pp. 533–534; Jersey, pp. 360, 363.</ref> بە پێداچوونەوەی یەکەم ھێرشی چیای ئۆستن، ئەفسەری مارینز و مێژوونووس سامۆێڵ ب. گریفیس دەڵێت، «کاتێک ئۆپەراسیۆنی بە تەواوی شکستخواردووی چیای ئۆستن درێژەی کێشا بۆ مانگی کانوونی دووەم، دەرکەوت کە ھەردوو مەیجەر جەنەراڵ پاتچ و یاریدەدەری فەرماندەی لیواکەی [بریگەدیەر جەنەراڵ ئێدمەند سیبری] زۆر شتیان ھەبوو کە پێویست بوو لەبیری بکەن، و لەوانەیە تەنانەت زیاتریش ھەبوو کە فێری ببن.»<ref>Griffith, p. 267.</ref> ھەرچەندە، لەکاتێکدا بڕیاری پاتچ بۆ ھێرشکردنە سەر چیای ئۆستن ڕەخنەی لێگیرا، بەشداربوویەک ئاماژەی بە قورسییەکانی بەردەم لیوای ١٣٢ و فەرماندەکانی کرد، لەوانە زەوی و زار، کەمی ئامێر (ھاوەنی سووک و مەکینەی گوللە بە پێدانی سنوورداری فیشەک، نەبوونی ئاگرھاوێژ یان تەقەمەنی درێژ)، و پێویستی ھێرشکردنە سەر بەرگری تەواو یەکگرتوو، ئامادەکراو و سەربانکراوی ژاپۆنی، کە بەرگەی لێدانی ڕاستەوخۆی گوللەی ٧٥ ملم و لە ھەندێک حاڵەتدا ١٠٥ ملمی دەگرت.<ref>George, pp. &nbsp;315–322: In addition to being roofed-over and camouflaged, many of the Japanese positions were protected from direct assault by supporting fires from riflemen and light machine guns, and immune to all but direct hits by delayed-action shells from large-caliber guns or howitzers. Even the latter method was ineffective against some Japanese positions which were sited behind or underneath huge jungle trees.</ref> لەلایەن خۆیەوە، کاتێک ١٣٢ توانی چارەسەری بریندارەکانی بکات، ورەی بەرز مایەوە لە لیوا تازە شەڕکردووەکەدا، کە ڕۆڵێکی گرنگی بینی لە ئۆپەراسیۆنەکانی دواتری شەڕ لە گوادەلکەناڵ.<ref>George, pp. 106, 112, 116–117, 120–127</ref> کەتیبەی دووەم، بە تەنھا ٢٧ کوژراوەوە، یەکسەر بۆ ئۆپەراسیۆنەکانی شەڕی ھێرشبەری زیاتر دیاریکرا.<ref>George, p. 131: "General Sebree told us our success in the Mount Austen (Hill 27) battle had been taken into account in the selection [of the 2nd Battalion for the next offensive]."</ref> زیانەکانی بەرگریکارانی گیفو نەزانراون بەڵام بە مەزەندەی ئەفسەرێکی کەتیبەی دووەم لە ٩ی کانوونی دووەمی ١٩٤٣ گەیشتە ٥٠٠ کوژراو و بریندار؛ زۆربەی بریندارەکان دواتر بە برینەکانیان مردن کاتێک لەگەڵ نەخۆشی و برسێتی تێکەڵ بوو.<ref>George, pp. 128, 162: Nearly all of the Japanese soldiers wounded in the Mount Austen battle, starving and left without medical care, later died; for weeks afterwards, their unburied or half-interred bodies were encountered by U.S. troops.</ref> بیرەوەرییەکانی ئەفسەرێکی ژاپۆنی کە دۆزرایەوە دەری خست کە ژاپۆنییەکان زیانی قورسیان بەرکەوتبوو. دیلە ژاپۆنییەکان کە لە ئۆپەراسیۆنەکانی دواتردا گیران، ئاماژەیان بە شەڕی گردەکانی ٢٧ و ٣١ کرد وەک شەڕی چیای خوێن.<ref>George, p. 128</ref> === گەیشتنی ھێزی پشتیوانی ئەمریکی === [[پەڕگە:GuadMatanikauJanPlan.gif|وێنۆک|نەخشەی ناوچەی ڕووباری ماتانیکاو کە شوێنی هێزەکانی ژاپۆن (سوور) و ئەمریکا (شین) و پلانی هێرشی ئەمریکا بە درێژایی کەنارەکە و بەرەو ناو گردەکانی ناوچەکە نیشان دەدات]] لە ٢ی کانوونی دووەم، لەگەڵ گەیشتنی لیوای ٢٥ی سوپای ئەمریکی و پاشماوەی لیوای دووەمی مارینزی ئەمریکی، ھەموو یەکە ئەمریکییەکان لە گوادەلکەناڵ و تولاگی پێکەوە ناونران بە کۆڕی چواردەیەم و پاتچ فەرماندەیەتی دەکرد. سیبری بوو بە فەرماندەی لیوای ئەمریکاڵ. لە ٥ی کانوونی دووەم، پاتچ پلانەکەی دەرکرد بۆ دەستپێکردنی ئۆپەراسیۆنەکان بۆ پاککردنەوەی گوادەلکەناڵ لە ھێزەکانی ژاپۆن. لیوای دووەمی مارینز دەبوایە بەرەو ڕۆژاوا لە ڕووباری ماتانیکاو بە درێژایی کەنار پاڵ بنێت، لەکاتێکدا لیوای ٢٥ دەبوایە تەواوکردنی پاککردنەوەی چیای ئۆستن و دەستبەسەرداگرتنی لووتکەی گردەکان و یاڵەکانی دەوروبەری لقە ناوخۆیییەکانی ماتانیکاو تەواو بکات. لیوای ئەمریکاڵ و لیوای پیادەی ١٤٧ دەبوایە پاسەوانی دەوروبەری لونگا بکەن.<ref>Frank, pp. 550–552; Miller, pp. 254–255; Anderson; Hough, pp. 362, 366; Shaw, p. 49; Zimmerman, p. 159; Jersey, p. 365; Griffith, p. 270.</ref> دۆڵە قووڵەکانی لقە سەرەوەکانی ماتانیکاو بە سروشتی ناوچەی ئۆپەراسیۆنەکانی لیوای ٢٥ی ئەمریکییان دابەشکردبوو بۆ سێ ناوچەی جیاواز، لەگەڵ یەک دیاردەی سەرەکی زەوی کە زاڵ بوو بەسەر ھەر ناوچەیەکدا. لە ڕۆژھەڵاتی ماتانیکاوەوە چیای ئۆستن ھەبوو. لە سێگۆشەی نێوان لقەکانی باشووری ڕۆژھەڵات و باشووری ڕۆژاوای ماتانیکاو، گردەکانی ٤٤ و ٤٣ پێکەوە دیاردەیەکی زەوییان پێکدەھێنا کە ئەمریکییەکان ناویان نابوو "ئەسپی دەریا"، لەبەر شێوەکەی کاتێک لە سەرەوە سەیر دەکرا. لە نێوان لقەکانی باشووری ڕۆژاوا و باکووری ڕۆژاوای ماتانیکاودا کوتلەیەکی گەورەتری گرد ھەبوو کە، ھەروەھا لەبەر شێوەکەی، ناونرابوو "ئەسپی چوارناڵ".<ref>Frank, p. 552; Miller, pp. 257, 281.</ref> مەیجەر جەنەراڵ جەی. لاوتن کۆڵینز - فەرماندەی لیوای ٢٥ - لیوای پیادەی ٣٥ی ڕاسپارد بۆ پاککردنەوەی گیفو، دەستبەسەرداگرتنی پاشماوەی چیای ئۆستن، و داگیرکردنی ئەسپی دەریا. فەرمانی بە لیوای پیادەی ٢٧ کرد کە ئەسپی چوارناڵ لە باکوورەوە داگیر بکات. لیوای ٣٥ و ٢٧ پاشان دەبوایە لە گردی ٥٣ ("سەری ئەسپی چوارناڵ")یەکتر ببینن بۆ تەواوکردنی پاککردنەوەی گرد و یاڵە نزیکەکان. کۆڵینز لیوای پیادەی ١٦١ی وەک یەدەگ دانا. فیشەک و پێداویستییەکان بۆ ھێزە ھێرشبەرەکان لە ڕێگای جیپی ناڕێکەوە تا دوورترین شوێنی گونجاو دەگوازرانەوە و پاشان لەلایەن خەڵکی ڕەسەنی دوورگەکانی سلێمانەوە ھەڵدەگیران بۆ شوێنەکانی تر.<ref>Frank, p. 552; Miller, pp. 255–257, 262; Anderson; Griffith, p. 271.</ref> دوای بینینی گەیشتنی ھێزە پشتیوانە ئەمریکییەکان بۆ دوورگەکە، ژاپۆنییەکان چاوەڕێی ھێرشەکەیان دەکرد. ھیاکوتاکە فەرمانی بە یەکەکانی سەر گردەکانی دەوروبەری ماتانیکاو و گیفو کرد کە لە شوێنە ئامادەکراوەکانی خۆیاندا بمێننەوە. ژاپۆنییەکان ھیوادار بوون کاتێک ئەمریکییەکان گەمارۆی شوێنە بەرگریکارە ژاپۆنییەکان دەدەن و تێکەڵیان دەبن، شەڕی نزیک ڕێگە لە ئەمریکییەکان بگرێت لە بەکارھێنانی ھێزی ئاگری بەھێزتریان لە تۆپخانە و پشتیوانی ئاسمانی نزیکدا. لە شەودا، ژاپۆنییەکان پلانیان دانابوو بۆ دزەکردنە ناو ناوچە پشتەوەی ئەمریکییەکان و بڕینی ھێڵەکانی پێداویستییان بۆ ڕێگرتن لە گەیشتنی تەقەمەنی و خۆراکی پێویست بە ھێزە ھێرشبەرە ئەمریکییەکان بۆ بەردەوامبوون لە ھێرشەکانیان. ژاپۆنییەکان ھیوادار بوون بتوانن ئەمریکییەکان دوابخەن بۆ ماوەیەکی درێژ تا ھێزی پشتیوانی زیاتر لە ڕاباول یان شوێنەکانی ترەوە دەگەن.<ref>Frank, p. 553.</ref> === ئەسپی چوارناڵ === [[پەڕگە:GuadMatanikauGHJan10.gif|وێنۆک|نەخشەی هێرشە سەرەتاییەکانی ئەمریکا بۆ سەر ئەسپی چوارناڵ، ١٠ی کانوونی دووەم]] [[پەڕگە:GuadMatanikauGHJan12-13.gif|وێنۆک|نەخشەی هێرشەکانی ئەمریکا بۆ سەر ئەسپی چوارناڵ، ١٢-١٣ی کانوونی دووەم]] لە سەرەوە کە سەیر دەکرا بەرەو باکوور، گردی ئەسپی چوارناڵ وەک ئەسپێکی پێچەوانە دەردەکەوت، گردەکانی ٥٤ و ٥٥ قاچە دواوەکانی ئەسپەکەیان پێکدەھێنا، گردی ٥٧یش قاچە پێشەوەکانی پێکدەھێنا. لە ڕۆژھەڵاتەوە بۆ ڕۆژاوا، گردەکانی ٥٠، ٥١، و ٥٢ لەشی ئەسپەکەیان پێکدەھێنا لەگەڵ گردی ٥٣ی بەرزایی ٩٠٠ پێ (٢٧٠ مەتر) کە سەری ئەسپەکەی پێکدەھێنا. کۆلۆنێڵ ویلیام ئەی مەککۆلۆچ - فەرماندەی ھێزی ٢٧ - فەرمانی بە کەتیبەی یەکەمی کرد ھێرش بکاتە سەر گردی ٥٧ و کەتیبەی سێیەمیش ھێرش بکاتە سەر گردەکانی ٥١ و ٥٢ لە گردی ٥٤ەوە، کە پێشتر لەژێر دەستی ئەمریکییەکاندا بوو. لە بەرگریکردن لە ئەسپی چوارناڵ و لقی نزیکی ماتانیکاو، ٦٠٠ سەربازی ژاپۆنی لە کەتیبەی سێیەمی ھێزی پیادەی ٢٢٨ لەژێر فەرماندەیی مەیجەر ھاروکا نیشیاما بەشداربوون.<ref>Frank, pp. 553, 567; Rottman, p. 64; Miller, pp. 261–262; Jersey, pp. 304, 344–345, 356; Anderson. Nishiyama's troops also manned the nearby Hills 49 (called ''Inu'' or "Dog" by the Japanese) and 67 (called ''Saru'' or "Monkey" by the Japanese).</ref> ھێرشی ئەمریکییەکان لە کاتژمێر ٠٥:٥٠ی ١٠ی کانوونی دووەم دەستیپێکرد بە تۆپبارانکردنی شەش کەتیبەی تۆپخانە و ھێرشی ئاسمانی ٢٤ فڕۆکەی سی ئەی ئێف لەسەر شوێنە گومانلێکراوەکانی ژاپۆنییەکان لە دۆڵەکەی نێوان گردی ٥٧ و خاڵی دەستپێکردنی ھێرشی کەتیبەی یەکەم. کەتیبەی یەکەم لە کاتژمێر ٠٧:٣٠ پێشڕەوییان دەستپێکرد و بە سەرکەوتوویی لە کاتژمێر ١١:٤٠ گەیشتنە لووتکەی گردی ٥٧ لەگەڵ بەرەنگارییەکی کەم.<ref>Frank, pp. 553–554; Miller, pp. 262–265; Griffith, p. 274.</ref> لە گردی ٥٤ەوە، ڕێڕەوی ھێرشی کەتیبەی سێیەم لە شوێنێکی کراوە بوو و لەژێر کاریگەری بەرزایی گردەکانی ٥٢ و ٥٣دا بوو. لە کاتژمێر ٠٦:٣٥، کەتیبەکە ھێرشی دەستپێکرد و گردی ٥١ی داگیرکرد بەبێ بەرەنگاری. لە درێژەی پێشڕەوییاندا، کەتیبەکە لەلایەن تەقەی قورسی بڕنەوەی ژاپۆنییەکانەوە ڕاگیرا لە ٢٠٠ گەز (١٨٠ مەتر) دوور لە لووتکەی گردی ٥٢. دوای ھێرشێکی ئاسمانی شەش فڕۆکەی سی ئەی ئێف لەسەر گردی ٥٢ و تۆپبارانکردنێک، کەتیبەی سێیەم ھێرشەکەی دەستپێکردەوە و بە سەرکەوتوویی لە کاتژمێر ١٦:٢٥ لووتکەکەی داگیرکرد، شەش شوێنی بڕنەوەیان لەناوبرد و نزیکەی ٣٠ ژاپۆنییان لەسەر گردەکە کوشت.<ref>Frank, p. 554; Miller, pp. 265–270.</ref> لە کاتژمێر ٠٩:٠٠ی ١١ی کانوونی دووەم، کەتیبەی سێیەم ھێرشی بۆ سەر گردی ٥٣ دەستپێکرد. ژاپۆنییەکان بە خێرایی پێشڕەویی ئەمریکییەکانیان بە تەقەی بڕنەوە و ھاوەن ڕاگرت. ئەمریکییەکان - کە نەیانتوانیبوو ئاوی پێویست وەربگرن - دەستیان کرد بە لەدەستدانی سەربازەکانیان بەھۆی گەرما. لە یەک پەلدا، تەنھا دە کەس لە ھۆشی خۆیاندا مابوونەوە تا دوای نیوەڕۆ.<ref>Frank, pp. 554–555; Miller, pp. 270–272; Griffith, pp. 274–275.</ref> ڕۆژی دواتر، کەتیبەی دووەمی ھێزی ٢٧ بەرپرسیارێتی ھێرشەکەی بۆ سەر گردی ٥٣ وەرگرت. لە کاتی پێشڕەوی بەرەو گردەکە، ئەمریکییەکان نزیک لووتکەی گردی ٥٣ ڕاگیران. لە شەودا، دزەکەرە ژاپۆنییەکان ھێڵی تەلەفۆنی نێوان کەتیبەی دووەم و بارەگای ھێزەکەیان بڕی، کە کاریگەری لەسەر پەیوەندی یەکەکە ھەبوو. لە ١٣ی کانوونی دووەم، ئەمریکییەکان ھێرشەکەیان نوێکردەوە بەڵام دیسان بە تەقەی قورسی بڕنەوە و ھاوەنی ژاپۆنییەکان ڕاگیران.<ref>Frank, p. 555; Miller, pp. 272–275.</ref> گردۆڵکەیەک لە لێواری باشووری زنجیرە گردەکە (ملی ئەسپەکە) کە دەچووە سەر گردی ٥٣ چەقی بەرگری ژاپۆنییەکان بوو. گردۆڵکەکە چەندین شوێنی بڕنەوە و ھاوەنی تێدابوو کە بە کاریگەری ھێرشەکانی ئەمریکییەکانیان لەسەر زنجیرە گردەکە ڕاگرتبوو. جێگری فەرماندەی کەتیبەی دووەم - کاپتن چارڵس دەبلیو دەیڤس - خۆبەخشانە سەرکردایەتی چوار کەسی تری کرد بۆ ھێرش بۆ سەر گردۆڵکەکە. بە سکخشکێ، دەیڤس و گرووپەکەی خۆیان گەیاندە ١٠ گەز (١٠ مەتر) نزیک شوێنی دوژمن. بەرگریکارە ژاپۆنییەکان دوو نارنجۆکیان بۆیان ھاویشت، بەڵام نارنجۆکەکان نەتەقینەوە. دەیڤس و پیاوەکانی ھەشت نارنجۆکیان بۆ ژاپۆنییەکان ھاویشت و چەندین شوێنیان لەناوبرد. پاشان دەیڤس ھەستایە سەر پێ و لەکاتێکدا بە دەستێک تەقەی بە تفەنگ و دەمانچەکەی دەکرد، بە دەستەکەی تر ئاماژەی بە پیاوەکانی دەکرد بۆ پێشڕەوی کاتێک زیاتر چووە سەر گردۆڵکەکە. دەیڤس و پیاوەکانی پاشماوەی ژاپۆنییەکانیان لەسەر گردۆڵکەکە کوشت یان ڕایان کردن. لە کاتی شەڕەکەدا دەیڤس وەک سێبەرێک دژ بە ئاسمان دەردەکەوت و لەلایەن ھەموو ئەمریکییەکانەوە لەسەر زنجیرە گردەکە دەبینرا. بە ھاندانی کردەوەکانی، لەگەڵ وەرگرتنی ئاو بەھۆی باران و ھەورەتریشقەیەکی لەناکاو، سەربازە ئەمریکییەکان «زیندوو بوونەوە» و بە خێرایی ھێرشیان کرد و لە نیوەڕۆدا گردی ٥٣یان داگیرکرد. ئەمریکییەکان تەرمی ١٧٠ سەربازی ژاپۆنییان لەسەر و دەوروبەری ئەسپی چوارناڵ ژمارد. ئەمریکییەکان کەمتر لە ١٠٠ کەسیان لەدەستدا.<ref>Frank, pp. 555–558; Miller, pp. 270, 275–276; Anderson; Jersey, pp. 367–368; Griffith, pp. 275–276.</ref> لە نێوان ١٥ و ٢٢ی کانوونی دووەم، ھێزی پیادەی ١٦١ بەدوای پاشماوەی کەتیبەی نیشیامادا دەگەڕا لە دۆڵی نزیکی لقی باشووری ڕۆژاوای ماتانیکاو. بە گشتی، ٤٠٠ ژاپۆنی لە بەرگریکردن لە ئەسپی چوارناڵ و ناوچەی دەوروبەری کوژران. دووسەد ژاپۆنی ڕزگاربوو، لەگەڵ نیشیاما، لە ١٩ی کانوونی دووەم گەیشتنەوە ھێڵەکانی خۆیان.<ref>Frank, pp. 555–558; Miller, pp. 270, 276–278. Exact American casualties from the Galloping Horse battle aren't recorded but the 27th Regiment lost a total of 74 killed and 226 wounded for the entire month of January 1943.</ref> === ئەسپی دەریایی === [[پەڕگە:GuadSeahorseJan8-11.gif|وێنۆک|ڕێپێوانی ئەمریکی بۆ و هێرشکردنە سەر ئەسپی دەریایی (چەپ)]] ئەسپە دەریایی لە دوو گرد پێکھاتبوو، گردی ٤٣ لە باشوور لەگەڵ گردی ٤٤ کە لە باکوورەوە پێکەوە بەستبوو.<ref>Frank, p. 562; Rottman, p. 64; Miller, pp. 281–283, 286; Jersey, pp. 360–361, 366–367. The Japanese 1st Battalion, 124th was commanded by Major Yukichi Kokusho until 2&nbsp;January when he was killed in action. Major Megumi Ishido then took command of the battalion. Some historians state that Kokusho was actually killed during the [[Battle of Edson's Ridge]] on 13–14 September 1942. Jersey records that assisting the 124th were elements of the 38th Engineer Regiment and 1st Battalion, 229th Regiment, plus a company from the 230th Regiment. Jersey, however, isn't clear as to where exactly these units were positioned, whether near the Gifu or closer to the Sea Horse. The 3rd Company, 38th Engineer Regiment in the Sea Horse area was commanded by Captain Kiyoshi Saito. The 2nd Company, 230th Regiment was commanded by Lieutenant Mano Tamotsu. The 1st Battalion, 229th Regiment was commanded by Major Tsuguto Tomoda after its original commander, Major Sugura Orita was wounded in action.</ref> لە سەرەوە کە سەیر دەکرا بەرەو باکوور، زنجیرە گردی ئەسپە دەریایی وەک ئەسپێکی دەریایی پێچەوانە دەردەکەوت، گردی ٤٣ سەری ئەسپە دەریایییەکەی پێکدەھێنا و گردی ٤٤ زگەکەی.<ref>Frank, pp. 562–563; Miller, pp. 281–283, 286–287; Anderson; Jersey, p. 366.</ref> ھێزی پیادەی ٣٥ی ئەمریکی، بە فەرماندەیی کۆلۆنێڵ ڕۆبەرت بی مەککلور، ئەرکی داگیرکردنی ئەسپە دەریایی و تەواوکردنی لاوازکردنی گیفۆی لە چیای ئۆستن پێسپێردرا. مەککلور کەتیبەی دووەمی بۆ ھێرشکردنە سەر گیفۆ دیاریکرد و کەتیبەی یەکەم و سێیەمی نارد بۆ ڕێپێوانێکی دوور لە ناو دارستاندا بۆ ھێرشکردنە سەر ئەسپە دەریایی لە باشوورەوە. لە بەرگریکردن لە ئەسپە دەریایی و دۆڵە نزیکەکان، کەتیبەی یەکەم و سێیەمی ھێزی ١٢٤ی ژاپۆنی بەشداربوون، لەگەڵ بارەگای فەرماندەیی ئۆکا کە لە نزیکەوە جێگیرکرابوو. دوای بڕینی ڕێگایەکی ٧٬٠٠٠ گەز (٦٬٠٠٠ مەتر) بە خولانەوە لە دارستانەکەدا بە دەوری چیای ئۆستن، لە کاتژمێر ٠٦:٣٥ی ١٠ی کانوونی دووەم، کەتیبەی سێیەمی مەککلور ھێرشی بۆ سەر گردی ٤٣ دەستپێکرد. کاتێک ئەمریکییەکان لە باشوورەوە نزیک گردی ٤٣ بوونەوە، گرووپێک سەربازی ژاپۆنی لە نزیک بارەگای فەرماندەیی ئۆکا سەربازە ئەمریکییەکانیان بینی کاتێک جۆگەیەکیان دەبڕی و دەستبەجێ ھێرشیان کرد، ھەڕەشەیان لە لای ڕیزی ئەمریکییەکان دروست کرد. دوو سەربازی ئەمریکی - ویلیام جی فۆرنییەر و لویس ھۆڵ - بە سەرکەوتوویی ھێرشی ژاپۆنییەکانیان بە بڕنەوەیەک پووچەڵکردەوە بەڵام لەو پێناوەدا کوژران. بە پێشڕەوی دژی بەرەنگارییەکی کەم، کەتیبەی سێیەم بۆ شەو خۆیان قایمکرد لە نزیکەی ٧٠٠ گەز (٦٠٠ مەتر) دوور لە لووتکەی گردی ٤٣. ڕۆژی دواتر، کەتیبەی یەکەمی ھێزی ٣٥ زیادکرا بۆ ھێرشەکە، و ھەردوو یەکەکە - بە پشتیوانی تۆپخانە - بە چەندین شوێنی بڕنەوەی ژاپۆنیدا تێپەڕین و گردی ٤٣یان لە سەرەتای دوای نیوەڕۆدا داگیرکرد. بە بەردەوامبوون بەرەو گردی ٤٤ دژی بەرەنگارییەکی کەم، ئەمریکییەکان پاشماوەی ئەسپە دەریاییان لە تاریکبووندا داگیرکرد و ھێزەکانی ژاپۆنیان لە گیفۆ دابڕی. دانیشتووانی خۆجێیی دوورگەکانی سلێمان کە کەلوپەلیان بە پشت بۆ ھەردوو کەتیبە ئەمریکییەکە دەگواستەوە لە کاتی ھێرشەکەدا، کێشەیان ھەبوو لە گەیاندنی خواردن و تەقەمەنی پێویست بەسەر ڕێگا درێژەکەی نێوان ئەسپە دەریایی و سنووری لونگا؛ بۆیە، فڕۆکە قورسەکانی بی-١٧ فلاینگ فۆرترێس بەکارھێنران بۆ فڕێدانی کەلوپەل بە ئاسماندا بۆ سەربازە ئەمریکییەکانی دەوروبەری ئەسپە دەریایی.<ref>Frank, pp. 562–563; Miller, pp. 281–283, 287–289; Anderson; Jersey, p. 367.</ref> لە ١٢ی کانوونی دووەم، ھەردوو کەتیبە ئەمریکییەکەی ھێزی ٣٥ ھێرشەکەیان بەرەو ڕۆژاوا بۆ ئەسپی چوارناڵ درێژەپێدا بەڵام لەلایەن شوێنێکی قایمی ژاپۆنییەوە لەسەر زنجیرە گردێکی تەسک لە نزیکەی ٦٠٠ گەز (٥٠٠ مەتر) لە ڕۆژاوای خاڵی دەستپێکردنیانەوە ڕاگیران. دوای ھەوڵدان بۆ دەورەدانی شوێنەکە بۆ دوو ڕۆژ، ئەمریکییەکان توانیان شوێنە قایمەکە بە تەقەی ھاوەن و تۆپخانە تێکبشکێنن، ١٣ بەرگریکاری ژاپۆنییان کوشت، و گەیشتنە زنجیرە گردێک کە دەیڕوانییە لقی باشووری ڕۆژاوای ماتانیکاو لە کاتژمێر ١٥:٠٠ی ١٥ی کانوونی دووەم. ھەر ھەمان ڕۆژ، ڕزگاربووە ژاپۆنییەکان لە شەڕی ئەسپە دەریایی - لەوانە ئۆکا و زۆربەی ستافی بارەگای ھێزی ١٢٤ و کەتیبەی یەکەم - توانیان بە ھێزە ئەمریکییەکاندا تێپەڕن و بگەنە ھێڵەکانی خۆیان لە ڕۆژاوا. ئەمریکییەکان ٥٥٨ کوژراوی ژاپۆنییان لە دەوروبەری ئەسپە دەریایی ژمارد، زۆربەیان لە کەتیبەی سێیەمی ھێزی ١٢٤ بوون، و ١٧ کەسیان دەستگیرکرد.<ref>Frank, pp. 562–563; Miller, pp. 289–290, 296; Jersey, pp. 361, 372. Miller states that the Japanese strongpoint was {{convert|150|yd|m|abbr=on}} west of the Sea Horse, not {{convert|600|yd|m|abbr=on}} as Frank claims. Jersey notes that the Japanese defenders of the ridge strongpoint may have been from the 3rd Battalion, 230th Regiment commanded by Major Ampei Onada. Jersey claims that Oka was killed during the Ke evacuation (Jersey, pp. 371–372).</ref> === چیای ئۆستنی دووەم === [[پەڕگە:Guad25thWouded.jpg|وێنۆک|سەربازێکی بریندار لە هێڵی پیادەی ٣٥ی ئەمریکی ئامادە دەکرێت بۆ چۆڵکردن لە ناوچەی شەڕەکە لە ١٥ی مانگی یەک.]] [[پەڕگە:GuadGifuJan22-23.gif|وێنۆک|پشتیوانی تانکەکان پێگەی گیفوی بۆ هێزەکانی ئەمریکا شکاند]] لە ٩ی کانوونی دووەم، کەتیبەی دووەمی مەککلور - بە فەرماندەیی لیوتنانت کۆلۆنێڵ ئێرنست پیتەرس - جێگەی سێ کەتیبەکەی ھێزی ١٣٢ی گرتەوە و خۆی ئامادەکرد بۆ ھێرشکردنە سەر گیفۆ. لە چوار ڕۆژی دواتردا، ئەمریکییەکان ھەوڵیاندا شوێنەکانی ژاپۆنییەکان بە گەشتی چاودێری بدۆزنەوە. لە ھەمان کاتدا، بەرگریکارانی گیفۆ ھەوڵیاندا ئەمریکییەکان بە ھێرشی دزەکردنی شەوانە لاواز بکەن. تا ١٣ی کانوونی دووەم، کەتیبەی دووەم ٥٧ کوژراو و برینداری لەدەستدابوو. کوژراو و بریندارەکانی شەڕ لەگەڵ نەخۆشی مەلاریا کەتیبەکەیان تا ڕۆژی دواتر گەیاندە ٧٥٪ی ھێزی کاریگەری. بۆ یارمەتیدانی کەتیبەکە، کەسانی کۆمپانیای تۆپی دژە تانکی ھێزی ٣٥ وەک پیادە لکێنران بە کەتیبەکەوە.<ref>Frank, pp. 563–564; Miller, pp. 290–294.</ref> بە داگیرکردنی ئەسپە دەریایی لەلایەن ئەمریکییەکانەوە، ژاپۆنییەکان لە گیفۆ لە پاشماوەی سوپای ١٧ دابڕان. لە دوا پەیامیدا بە تەلەفۆنی مەیدانی پێش ئەوەی ھێڵەکە ببڕدرێت، ئیناگاکی ڕەتیکردەوە فەرمانی ئۆکا جێبەجێ بکات بۆ چۆڵکردنی شوێنەکەی و ھەوڵدان بۆ دزەکردن بۆ ھێڵەکانی خۆیان، لە بری ئەوە بەڵێنیدا کە فەرماندەیییەکەی «تا دوا کەس دەجەنگێت». پێدەچێت ئیناگاکی فەرمانەکەی ڕەتکردبێتەوە چونکە مانای وابوو دەبوو سەربازە نەخۆش و بریندارەکانی بەجێبھێڵێت.<ref>Frank, p. 564; Miller, p. 296; Griffith, p. 278.</ref> ھێرشێکی ئەمریکی بۆ سەر گیفۆ لەلایەن ھەموو کەتیبەی دووەمەوە لە ١٥ی کانوونی دووەم بە تەواوی لەلایەن ژاپۆنییەکانەوە پووچەڵکرایەوە. لە وەڵامدا، مەککلور لە ١٦ی کانوونی دووەم پیتەرسی لە فەرماندەیی لابرد و مەیجەر ستانلی ئاڕ لارسنی لە جێگەی دانا. لارسن بڕیاریدا بە تەواوی گیفۆ گەمارۆ بدات و ھەوڵبدات بە تۆپبارانێکی گەورە لە ١٧ی کانوونی دووەم لاوازی بکات.<ref>Frank, pp. 564–565; Miller, pp. 295–298; Anderson; Jersey, pp. 367–369. Jersey says Peters was relieved for, "not implementing an order" (Jersey p. 367).</ref> لەو ماوەیەدا، ئەمریکییەکان بڵندگۆیەکیان بەکارھێنا بۆ بڵاوکردنەوەی داواکارییەکی خۆبەدەستەوەدان بە زمانی ژاپۆنی بۆ بەرگریکارانی گیفۆ. تەنھا پێنج سەربازی ژاپۆنی وەڵامیان دایەوە. یەکێک لەو پێنجە ڕاپۆرتیکرد کە کۆمپانیاکەی لە ڕاستیدا کۆبوونەوە بۆ گفتوگۆکردن لەسەر داواکارییەکە بەڵام بڕیاریاندا خۆیان بەدەستەوە نەدەن چونکە زۆر لاواز بوون بۆ ھەڵگرتنی ھاوڕێ بریندارەکانیان کە نەیاندەتوانی بڕۆن لەگەڵیان بۆ ھێڵەکانی ئەمریکا. لە بری ئەوە، ھەڵیانبژارد وەک یەکەیەک پێکەوە بمرن. ئەفسەرێکی ژاپۆنی کە بەرگری لە گیفۆ دەکرد لە بیرەوەرییەکانیدا نووسی، «گوێم لە دوژمن بوو بە ژاپۆنی قسەی دەکرد بە بڵندگۆ. لەوانەیە پێمان دەڵێت بێینە دەرەوە - دوژمن چەند گێلە. سوپای ژاپۆنی تا کۆتایی خۆی دەگرێت. شوێنەکە دەبێت لە ھەموو بارودۆخێکدا بە ژیانمان بپارێزرێت.»<ref>Frank, p. 565; Miller, pp. 298–299; Jersey, p. 369.</ref> لە کاتژمێر ١٤:٣٠ی ١٧ی کانوونی دووەم، دوازدە تۆپی ١٥٥ ملم و سی و حەوت تۆپی ١٠٥ ملم دەستیان بە تەقە لە گیفۆ کرد. لە یەک کاتژمێر و نیوی دواتردا، تۆپخانەی ئەمریکی ١٬٧٠٠ گوللەیان تەقاند بۆ ناوچەیەکی نزیکەی ١٬٠٠٠ گەز (١٬٠٠٠ مەتر) چوارگۆشە. بەھۆی درەنگی کاتەکەوە، ئەمریکییەکان نەیانتوانی دوای تۆپبارانەکە دەستبەجێ ھێرش بکەن بەڵکو دەبوو چاوەڕێی ڕۆژی دواتر بکەن، کە ڕێگەی بە ژاپۆنییەکان دا کات بۆ خۆڕێکخستنەوە بەدەستبھێنن. لە ١٨ی کانوونی دووەم، ئەمریکییەکان ھێرشیان کردە سەر لای ڕۆژاوای لاوازتری گیفۆ، ھەندێک پێشڕەوییان کرد و چەندین قەڵغانی ژاپۆنییان لە دوو ڕۆژی دواتردا لەناوبرد تا بارانێکی قورس لە ٢٠ی کانوونی دووەم ھێرشەکەی ڕاگرت. ئەو شەوە، یازدە ژاپۆنی کوژران لە کاتی ھەوڵدان بۆ ھەڵاتن لە گیفۆ.<ref>Frank, pp. 565–566; Miller, pp. 298–303. The U.S. artillery units involved included the 105-mm howitzers of the 88th Field Artillery Battalion, one 105-mm howitzer of the 8th, and the 155-mm howitzers of the 90th and 221st Field Artillery Battalions in addition to the 105-mm. howitzers of the 64th Field Artillery Battalion.</ref> لە ٢٢ی کانوونی دووەم، ئەمریکییەکان توانیان تانکێکی سووک بە ڕێڕەوی پێداویستییەکانیاندا بەرنە سەر چیای ئۆستن. تانکەکە بووە ھۆکاری یەکلاکەرەوە لە شەڕەکەدا. لە کاتژمێر ١٠:٢٠، تانکەکە - کە ١٦–١٨ تفەنگدار دەیانپاراست - سێ قەڵغانی ژاپۆنی تەقاند و چووە ناو گیرفانی گیفۆ. بە بەردەوامبوون، تانکەکە بە تەواوی گیفۆی بڕی و پێنج قەڵغانی تری لەناوبرد، کەلێنێکی ٢٠٠ گەزی (١٨٠ مەتر) لە ھێڵی ژاپۆنیدا کردەوە. پیادەی ئەمریکی بە کەلێنەکەدا ڕژانە ناوەوە و شوێنەکانیان لە ناوەڕاستی گیفۆ گرت.<ref>Frank, p. 566; Miller p. 303; Anderson; Jersey, p. 370; Gilbert, pp. 50–51. The tank was commanded by Captain Theodore Deese and crewed by men from the 25th Division Reconnaissance Troop. Three tanks, formerly belonging to Marine units on Guadalcanal, actually moved up to Mount Austen, but two were disabled in the process and were unable to participate in the attack.</ref> ئەو شەوە نزیکەی کاتژمێر ٠٢:٣٠ی ٢٣ی کانوونی دووەم، پێدەچێت ئیناگاکی تێگەیشتبێت کە شەڕەکە دۆڕاوە، سەرکردایەتی ستاف و زۆربەی پاشماوەی ڕزگاربووی فەرماندەیییەکەی کرد - نزیکەی ١٠٠ کەس - لە ھێرشێکی کۆتاییدا لەسەر ئەمریکییەکان. لە ھێرشەکەدا، ئیناگاکی و پاشماوەی ھێزەکانی تا دوا کەس کوژران. لە خۆرھەڵاتندا، ئەمریکییەکان پاشماوەی گیفۆیان دەستەبەرکرد. شەست و چوار کەس لە کەتیبەی دووەمی ھێزی پیادەی ٣٥ی ئەمریکی لە نێوان ٩ و ٢٣ی کانوونی دووەم لە ھێرشەکان بۆ سەر گیفۆ کوژران، کە کۆی ژمارەی ئەمریکییە کوژراوەکان لە داگیرکردنی چیای ئۆستن گەیاندە ١٧٥ کەس. ئەمریکییەکان تەرمی ٤٣١ ژاپۆنییان لە پاشماوەی قەڵاکانی گیفۆ و ٨٧ی تریان لە شوێنەکانی تری دەوروبەری چیای ئۆستن ژمارد. کۆی زیانەکانی ژاپۆن لە شەڕەکانی ئەسپە دەریایی و ھەردوو شەڕی چیای ئۆستن لەوانەیە لە نێوان ١٬١٠٠ و ١٬٥٠٠ کەس بووبێت.<ref>Frank, pp. 566–567; Miller, pp. 303–305; Anderson; Jersey, p. 371. Also killed in the final Japanese charge was Major Nishihata, commander of the 2nd Battalion, 124th Infantry Regiment.</ref> === ھێرشی کەناری === [[پەڕگە:GuadMatanikauJan13-18.gif|وێنۆک|هێزی دەریاییی ئەمریکا بە درێژایی کەناراوەکان لێدەخوڕن]] لە ھەمان کاتدا کە ھێرشی سوپای ئەمریکا لە گردەکانی دەوروبەری سەرەوەی ماتانیکاو ڕوویدەدا، لەشکری دووەمی دەریایی ئەمریکا - لەژێر فەرماندەیی جەنەراڵ بریگادییەر ئەلفۆنس دیکار - لە درێژایی کەناری باکووری گوادەلکەناڵ ھێرشی دەکرد. بەرامبەر بە دەریاوانەکان لە گرد و دۆڵەکانی باشووری خاڵی کروز، پاشماوەی لەشکری پیادەی دووەمی ژاپۆنی بوو، بە فەرماندەیی لیوتنانت جەنەراڵ ماساو مارویاما، لەگەڵ کەتیبەی یەکەمی ھێزی پیادەی ٢٢٨ لە لەشکری پیادەی ٣٨ لەژێر فەرماندەیی مەیجەر کیکوو ھایاکاوا.<ref>Frank, p. 556; Miller, pp. 278–279; Jersey, pp. 304, 344–345, 356, 361; Hough, pp. 363–364. Jersey states that the 228th Regiment's command post was also located in this area but doesn't say if this post included Major General Takeo Ito or just the regimental commander, Doi and/or Suemura. The 228th's 1st Battalion was located on Hills 75, 78, and 80, called ''Sakai Dai'' or "Skyline Ridge" by the Japanese.</ref> لە ١٣ی کانوونی دووەم، ھێزەکانی دەریایی دووەم و ھەشتەم ھێرشەکەیان دەستپێکرد، ھێزی ھەشتەم لە درێژایی کەنار ھێرشی دەکرد و ھێزی دووەم لە ناوەوەی وشکانی پێشڕەوی دەکرد. ژاپۆنییەکان لە ھەندێک شوێن پاشەکشەیان پێکرا بەڵام لە شوێنەکانی تر خۆیان گرت، شەڕێکی قورس لە چەندین شوێن لە گرد و دۆڵەکانی نزیک کەنارەکە ڕوویدا. لە ١٤ی کانوونی دووەم، ھێزی دەریایی شەشەم لەژێر فەرماندەیی کۆلۆنێڵ گیلدەر دی جاکسن جێگەی ھێزی دەریایی دووەمی گرتەوە.<ref>Frank, pp. 556–557; Miller, pp. 278–279; Hough, p. 365; Shaw, pp. 49–50; Zimmerman, pp. 159–160, 164; Jersey, pp. 364, 366. The 6th Marines were commanded by Colonel Gilder D. Jackson.</ref> دەریاوانەکان لە ١٥ی کانوونی دووەم ھێرشەکەیان نوێکردەوە. ژاپۆنییەکان پێشڕەوی ھێزی دەریایی ھەشتەمیان لە درێژایی کەنارەکە ڕاگرت؛ بەڵام لە ناوەوە، ھێزی دەریایی شەشەم توانی بە سەرکەوتوویی نزیکەی ١٬٥٠٠ گەز (١٬٤٠٠ مەتر) پێشڕەوی بکات و ھەڕەشەی لە لای ھێزە ژاپۆنییەکان دروست کرد کە لە بەردەم ھێزی دەریایی ھەشتەمدا جێگیرکرابوون. لە کاتژمێر ١٧:٠٠، مارویاما فەرمانی بە ھێزەکانی کرد پاشەکشە بۆ ھێڵێکی پێشتر-ھەماھەنگکراو بکەن لە نزیکەی ١٬٣٠٠ گەز (١٬٢٠٠ مەتر) لە ڕۆژاوا.<ref>Frank, p. 557; Miller, p. 279; Hough pp. 365–366; Jersey, pp. 364–365. The Marines used a flamethrower, captured earlier from the Japanese, in combat for the first time this day, destroying three Japanese emplacements.</ref> لە سەرەتای ١٦ی کانوونی دووەم، کاتێک زۆربەی پیاوەکانی مارویاما ھەوڵیاندەدا فەرمانی پاشەکشە جێبەجێ بکەن، ھێزی دەریایی شەشەم ھەڵگەڕایەوە و بەرەو کەنارەکە ھێرشی برد، زۆربەی ھێزەکانی چوارەم و شازدەیەمی مارویاما لە نێوان خۆیان و ھێزی دەریایی ھەشتەمدا گەمارۆدا. تا کاتژمێر ١٤:٠٠ی ١٧ی کانوونی دووەم، دەریاوانەکان ھێزە ژاپۆنییە گەمارۆدراوەکانیان لە گیرفانەکەدا لەناوبرد، ٦٤٣یان کوشت و دوویان دەستگیرکرد.<ref>Frank, pp. 557–558; Miller, p. 279; Hough, p. 367; Jersey, p. 369.</ref> == دەرئەنجام == [[پەڕگە:GuadKokumbonaJan23-25.gif|وێنۆک|پێشکەوتنی ئەمریکییەکان بەرەو ڕۆژئاوا، ٢٣-٢٥ی کانوونی دووەم]] لە ١٥ی کانوونی دووەم، نوێنەرێکی سوپای ئیمپراتۆری ژاپۆنی لە ڕاباولەوە لە گەشتێکی تۆکیۆ ئێکسپرێسدا گەیشتە گوادەلکەناڵ و ھیاکوتاکەی لە بڕیاری کشانەوەی ھێزەکانی ژاپۆن لە دوورگەکە ئاگادارکردەوە. بە ناڕەزایییەوە بڕیارەکە قبوڵکرا، ستافی سوپای ١٧ پلانی چۆڵکردنی کی-یان لە ١٨ی کانوونی دووەم بە ھێزەکانیان ڕاگەیاند. پلانەکە لەشکری ٣٨ی ئاراستە دەکرد کە پەیوەندی بپچڕێنێت و بەرەو دەماغەی ئیسپیرانس لە کۆتایی ڕۆژاوای گوادەلکەناڵ لە ٢٠ی کانوونی دووەمەوە پاشەکشە بکات. پاشەکشەی لەشکری ٣٨ لەلایەن لەشکری دووەم و یەکەکانی ترەوە دادەپۆشرا، کە دواتر بەدوای لەشکری ٣٨دا بەرەو ڕۆژاوا دەڕۆیشتن. ئەو سەربازانەی نەیاندەتوانی بجووڵێن ھانیاندران خۆیان بکوژن بۆ «پاراستنی شەرەفی سوپای ئیمپراتۆری». دەریاوانی ژاپۆنی پلانی دانابوو لە دەماغەی ئیسپیرانسەوە ھێزەکانی سوپا لە ڕۆژانی کۆتایی کانوونی دووەم و ھەفتەی یەکەمی شوباتدا چۆڵ بکات بە ڕێکەوتی تەواوبوونی چۆڵکردنی ١٠ی شوبات.<ref>Frank, pp. 541, 562; Miller, p. 349; Jersey, p. 368; Griffith, pp. 279–284.</ref> ویلایەتە یەکگرتووەکان و ھاوپەیمانەکانی ئامادەکارییەکانی ژاپۆنیان بۆ کی وەک ھەوڵێکی تری پشتیوانی تێگەیشت. بەم بیرۆکەیەوە، پاتچ فەرمانی بە ھێزەکانی کرد ھێرشێکی تر بکەنە سەر ھێزەکانی ژاپۆن لە ڕۆژاوای ماتانیکاو. لە ٢١ی کانوونی دووەم، ھێزەکانی ٢٧ و ١٦١ لە ناوچەی ئەسپی چوارناڵەوە بەرەو ڕۆژاوا پاڵیان پێوەنا. ئەمریکییەکان - کە نەیاندەزانی لەشکری ٣٨ پاشەکشە دەکات بۆ ئامادەبوون بۆ چۆڵکردنی دوورگەکە - سەرسام بوون بە بینینی بەرەنگارییەکی کەم. بە پێشڕەویکردن بە خێرایییەکی زیاتر لەوەی ژاپۆنییەکان پێشبینیان کردبوو لە گرد و زنجیرە گردە ناوخۆیییەکاندا، تا ٢٢ی کانوونی دووەم ئەمریکییەکان لە شوێنێکدا بوون بۆ داگیرکردنی کۆکومبۆنا لە کەنارەکە، بارەگای سوپای ١٧، و بە تەواوی دابڕینی پاشماوەی لەشکری دووەم.<ref>Frank, pp. 546, 568–570; Miller, pp. 319–329. On 22 January, Colonel [[James Dalton II]] relieved Colonel [[Clarence Orndorff]]—who was ill with malaria—as commander of the 161st (Miller, p. 346).</ref> بە کاردانەوەیەکی خێرا بۆ دۆخەکە، ژاپۆنییەکان بە پەلە کۆکومبۆنایان چۆڵکرد و فەرمانیان بە لەشکری دووەم کرد دەستبەجێ بەرەو ڕۆژاوا پاشەکشە بکات. ئەمریکییەکان لە ٢٣ی کانوونی دووەم کۆکومبۆنایان داگیرکرد. ھەرچەندە ھەندێک یەکەی ژاپۆنی لە نێوان ھێزە ئەمریکییەکاندا گیریان خوارد و لەناوبران، بەڵام زۆربەی ڕزگاربووانی لەشکری دووەم توانیان ڕابکەن.<ref>Frank, p. 570; Miller, pp. 329–332.</ref> لە ھەفتەی داھاتوودا، پاسەوانی دواوەی ژاپۆنی - بە یارمەتی زەوییەکی سەخت - بە کاریگەری پێشڕەوی ئەمریکییەکانی لە ڕۆژاوای کۆکومبۆناوە دواخست. جەنەراڵ پاتچ - کە ھێشتا باوەڕی وابوو ھەوڵێکی پشتیوانی ژاپۆنی نزیکە - زۆربەی ھێزەکانی لە دواوە ھێشتەوە بۆ پاراستنی فڕۆکەخانەی ھێندەرسن، تەنھا یەک ھێزی لە جارێکدا نارد بۆ بەردەوامبوون لە پێشڕەوی. بەم شێوەیە، زۆربەی ھێزە ڕزگاربووەکانی سوپای ژاپۆنی توانیان لە کۆتایی کانوونی دووەمدا لە دەماغەی ئیسپیرانس کۆببنەوە. لە ١، ٤، و ٧ی شوبات، کەشتییە جەنگییەکانی ژاپۆن بە سەرکەوتوویی ١٠٬٦٥٢ سەربازی سوپایان لە دوورگەکە چۆڵکرد. لە ٩ی شوبات، ئەمریکییەکان دۆزیانەوە کە ژاپۆنییەکان ڕۆیشتوون و گوادەلکەناڵیان بە پارێزراو ڕاگەیاند.<ref>Frank, pp. 571–572, 582–597; Miller, pp. 332–335, 338–349; Zimmerman, p. 164.</ref> بە تێڕوانینی دواتر، ھەندێک مێژوونووس ڕەخنەیان لە ئەمریکییەکان گرتووە - بەتایبەتی پاتچ و ئەدمیراڵ ویلیام ھاڵسی، فەرماندەی ھێزە ھاوپەیمانەکان لە باشووری ئارام - بۆ سوود وەرنەگرتن لە باڵادەستی وشکانی، ئاسمانی و دەریاییان بۆ ڕێگرتن لە چۆڵکردنی سەرکەوتووی ژاپۆنییەکان بۆ زۆربەی ھێزە ڕزگاربووەکانیان لە گوادەلکەناڵ. ھاڵسی لە شەڕی دوورگەی ڕێنێل بە تازەیی پاشەکشەی پێکرابوو. پێداگری پاتچ و ھارمۆن لەسەر گرتنی چیای ئۆستن وەک یەکێک لەو ھۆکارانە باسکراوە کە ھێرشی سەرەکی ئەمریکای بۆ ڕۆژاوا دواخست، دەرفەتی بە سوپای ١٧ دا ڕابکات. میریل بی تواینینگ سەبارەت بە ھێزەکانی ژاپۆن کە لە چیای ئۆستن و دەوروبەری جێگیرکرابوون وتی، «لە تیۆریدا ئەم ژاپۆنیانە ھەڕەشەیان بۆ ھێزە سەرەکییەکەمان دروستکرد کە بەرەو ڕۆژئاوا لە درێژایی کەنارەکە پێشڕەوی دەکرد، بەڵام لە کردەوەدا ئەم گرووپە دابڕاوانە لە پیاوی نەخۆش و برسی پێکھاتبوون کە نەیاندەتوانی ھیچ شتێک بکەن جگە لە مردن لە شوێنی خۆیان. لەژێر ئەو بارودۆخانەی کە لە ڕووداوەکانی دواتردا ئاشکرا بوون، ئاشکرایە کە چیای ئۆستن تەنھا بەشێک بوو لە دیمەنەکە و ھیچ گرنگییەکی بەرچاوی نەبوو بۆ ھیچ کام لە دوژمنەکان.»<ref>Frank, p. 597; Rottman, p. 64; Miller, pp. 348–350; Twining, p. 165.</ref> لەگەڵ ئەوەشدا، ھەڵمەتە گەورەکە بۆ داگیرکردنەوەی گوادەلکەناڵ لە ژاپۆنییەکان سەرکەوتنێکی ستراتیژی گرنگ بوو بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان و ھاوپەیمانەکانی. لەسەر بنەمای سەرکەوتنیان لە گوادەلکەناڵ و شوێنەکانی تر، ھاوپەیمانان ھەڵمەتەکەیان دژی ژاپۆن درێژەپێدا، کە لە کۆتاییدا گەیشتە خۆبەدەستەوەدانی ژاپۆن و کۆتایی جەنگی جیھانی دووەم.<ref>Frank, p. 597; Rottman, p. 64; Miller, pp. 348–350.</ref> == تێبینییەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == سەرچاوەکان == === کتێبەکان === * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Dull |یەکەم= Paul S. |ساڵ= ١٩٧٨|سەردێڕ= A Battle History of the Imperial Japanese Navy, 1941–1945 |بڵاوکەرەوە= Naval Institute Press |ژپنک= ٠-٨٧٠٢١-٠٩٧-١|دەستپێگەیشتنی ناونیشان= registration |ناونیشان= https://archive.org/details/battlehistoryofi0000dull}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Frank |یەکەم= Richard |بەستەری نووسەر= Richard B. Frank |ساڵ= ١٩٩٠|سەردێڕ= Guadalcanal: The Definitive Account of the Landmark Battle |بڵاوکەرەوە= [[Random House]] |شوێن= New York |ژپنک= ٠-٣٩٤-٥٨٨٧٥-٤|دەستپێگەیشتنی ناونیشان= registration |ناونیشان= https://archive.org/details/guadalcanal00fran}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= George |یەکەم= John B. |ساڵ= ١٩٨١|سەردێڕ= Shots Fired in Anger: A rifleman's view of the war in the Pacific, 1942–1945, including the campaign on Guadalcanal and fighting with Merrill's Marauders in the jungles of Burma |ناونیشان= https://archive.org/details/shotsfiredinange0000geor |بڵاوکەرەوە=[[National Rifle Association of America]] |ژپنک= ٠-٩٣٥٩٩٨-٤٢-X}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Gilbert |یەکەم= Oscar E. |ساڵ= ٢٠٠١|سەردێڕ= Marine Tank Battles in the Pacific |ناونیشان= https://archive.org/details/marinetankbattle0000gilb |بڵاوکەرەوە= Da Capo |ژپنک= ١-٥٨٠٩٧-٠٥٠-٨}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Griffith |یەکەم= Samuel B. |بەستەری نووسەر= Samuel B. Griffith |ساڵ= ١٩٦٣|سەردێڕ= The Battle for Guadalcanal |بڵاوکەرەوە= University of Illinois Press |شوێن= Champaign, Illinois, US |ژپنک= ٠-٢٥٢-٠٦٨٩١-٢}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Jersey |یەکەم= Stanley Coleman |ساڵ= ٢٠٠٨|سەردێڕ= Hell's Islands: The Untold Story of Guadalcanal |بڵاوکەرەوە= Texas A&M University Press |شوێن= [[College Station, Texas]] |ژپنک= ٩٧٨-١-٥٨٥٤٤-٦١٦-٢}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Morison |یەکەم= Samuel Eliot |بەستەری نووسەر= Samuel Eliot Morison |ساڵ= ١٩٥٨|سەردێڕ= The Struggle for Guadalcanal, August 1942 – February 1943'', vol. 5 of ''History of United States Naval Operations in World War II |بڵاوکەرەوە= [[Little, Brown and Company]] |شوێن= Boston |ژپنک= ٠-٣١٦-٥٨٣٠٥-٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Rottman |یەکەم= Gordon L. |ئەوانی تر= Dr. Duncan Anderson (consultant editor) |ساڵ= ٢٠٠٥|سەردێڕ= Japanese Army in World War II: The South Pacific and New Guinea, 1942–43 |ناونیشان= https://archive.org/details/japanesearmyinwo0000gord |بڵاوکەرەوە= Osprey |شوێن= Oxford and New York |ژپنک= ١-٨٤١٧٦-٨٧٠-٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Twining |یەکەم= Merrill B. |بەستەری نووسەر= Merrill B. Twining |ساڵ= ١٩٩٦|سەردێڕ= No Bended Knee: The Battle for Guadalcanal |بڵاوکەرەوە= Presidio Press |شوێن= [[Novato, California]] |ژپنک= ٠-٨٩١٤١-٥٤٩-١|دەستپێگەیشتنی ناونیشان= registration |ناونیشان= https://archive.org/details/nobendedkneebatt0000twin}} === پێگە === * {{بیرخستنەوەی وێب|دوایین= Anderson|یەکەم= Charles R.|ساڵ= ١٩٩٣|ناونیشان= http://www.history.army.mil/brochures/72-8/72-8.htm|سەردێڕ= Guadalcanal|بڵاوکەرەوە= [[United States Army Center of Military History]]|زنجیرە= The U.S. Army Campaigns of World War II| id = CMH Pub 72-8|ڕێکەوتی سەردان= ٩ی تەممووزی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20071220212009/http://www.history.army.mil/brochures/72-8/72-8.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} * {{بیرخستنەوەی وێب|دوایین= Hough|یەکەم= Frank O.|نووسەر٢= Ludwig, Verle E. |نووسەر٣= Shaw, Henry I. Jr.|ناونیشان= http://www.ibiblio.org/hyperwar/USMC/I/index.html|سەردێڕ= Pearl Harbor to Guadalcanal|ئیش= History of U.S. Marine Corps Operations in World War II|ڕێکەوتی سەردان= ١٦ی ئایاری ٢٠٠٦|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20060627075209/http://www.ibiblio.org/hyperwar/USMC/I/index.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Miller|یەکەم= John Jr.| orig-year = 1949|ناونیشان= http://www.history.army.mil/books/wwii/GuadC/GC-fm.htm|سەردێڕ= Guadalcanal: The First Offensive|زنجیرە= United States Army in World War II| id = CMH Pub 5-3|بڵاوکەرەوە= [[United States Army Center of Military History]]|ساڵ= ١٩٩٥|ڕێکەوتی سەردان= ٤ی تەممووزی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20071225214108/http://www.history.army.mil/books/wwii/GuadC/GC-fm.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} * {{بیرخستنەوەی وێب|دوایین= Shaw|یەکەم= Henry I.|ساڵ= ١٩٩٢|ناونیشان= http://www.ibiblio.org/hyperwar/USMC/USMC-C-Guadalcanal/index.html|سەردێڕ= First Offensive: The Marine Campaign For Guadalcanal|ئیش= Marines in World War II Commemorative Series|ڕێکەوتی سەردان= ٢٥ی تەممووزی ٢٠٠٦|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20060614152034/http://www.ibiblio.org/hyperwar/USMC/USMC-C-Guadalcanal/index.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} * {{بیرخستنەوەی وێب|دوایین= Zimmerman|یەکەم= John L.|ساڵ= ١٩٤٩|ناونیشان= http://www.ibiblio.org/hyperwar/USMC/USMC-M-Guadalcanal.html|سەردێڕ= The Guadalcanal Campaign|ئیش= Marines in World War II Historical Monograph|ڕێکەوتی سەردان= ٤ی تەممووزی ٢٠٠٦|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20060619070901/http://www.ibiblio.org/hyperwar/USMC/USMC-M-Guadalcanal.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ژاپۆن|شەڕ|دەیەی ١٩٤٠}} [[پۆل:ژاپۆن لە ١٩٤٢]] [[پۆل:ململانێکانی ١٩٤٢]] [[پۆل:ململانێکانی ١٩٤٣]] nbzo8cob7ub2uz508jt6v20rqkl0n8m 1580299 1580298 2026-05-03T00:05:52Z Hivja 64112 1580299 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox military conflict | conflict = شەڕی بەرزایی ئاوستن، ئەسپی چوارناڵ، و ئەسپی دەریا | partof = [[شەڕی پاسفیک]] لە [[جەنگی جیهانی دووەم]] | image = Woundet Soldier at Guadalcanal.jpg | image_size = | caption = سەربازێکی بریندار لە سوپای ویلایەتە یەکگرتووەکان لە نزیک ڕووباری ماتانیکاو لە ١٥ی کانوونی دووەمی ١٩٤٣ یارمەتی دەدرێت. | date = ١٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٢ - ٢٣ی کانوونی دووەمی ١٩٤٣؛ (١ مانگ، ١ هەفتە، و ١ ڕۆژ) | place = گوادالکەناڵ، [[دوورگەکانی سلێمان|دوورگەکانی سلێمانی بەریتانی]] | result = سەرکەوتنی هاوپەیمانان | combatant1 = '''[[هاوپەیمانانی جەنگی جیهانی دووەم|هێزەکانی هاوپەیمانان]] لەوانە:'''<br />{{flag|United States|1912}}<br />{{flagicon image|Flag of the Solomon Islands (1906–1947).svg}} [[دوورگەکانی سلێمانی بەریتانی#جەنگی جیهانی دووەم|دوورگەکانی سلێمانی بەریتانی]]<br />{{flagdeco|Fiji|colonial}} [[فیجی کۆلۆنیاڵی|کۆلۆنیای فیجی]]<br />{{flagcountry|Dominion of New Zealand}}<ref>Jersey, pp. 356–358. یارمەتی ئەمریکییەکان لەم شەڕەدا ژمارەیەکی کەم لە [[کۆماندۆ]]ی فیجی بوون کە لەلایەن ئەفسەر و [[ئەفسەری ناپلەدار]]ەکانی [[هێزی نێردراوی نیوزیلەندی]]یەوە سەرکردایەتی دەکران.</ref> | combatant2 = {{flagicon|Country data Empire of Japan}} | commander1 = {{flagicon|USA|1912}} ئەلێکساندەر پاچ | commander2 = {{flagicon|Empire of Japan|army}} هاروکیچی هیاکوتاکێ | units1 = {{flagicon|USA|1912}} سوپای چواردەیەم * دووەم لیوای دەریایی * لیوای ئەمریکی * لیوای بیست و پێنجەمی پیادە * فەوجی ١٤٧ی پیادە هێزی نێردراوی نیوزیلەندی | units2 = {{flagicon|Empire of Japan|army}} سوپای حەڤدەیەم * لیوای دووەمی پیادە * لیوای سی و هەشتەم * تیپی ٣٥ی پیادە {{Flagicon|Empire of Japan|naval}} کەشتیگەلی هەشتەمی ژاپۆنی | strength1 = ٥٠،٠٧٨<ref>Miller, p. 220. ئەم ژمارەیە هەموو هێزە سەربازییەکانی ئەمریکا لە گوادالکەناڵ لەخۆدەگرێت، نەک تەنها ئەوانەی ڕاستەوخۆ بەشدارییان لە شەڕەکەدا کردووە.</ref> | strength2 = ٢٠،٠٠٠<ref>Miller, p. 215; Frank, p. 497. میلەر دەڵێت لەو کاتەدا ٢٥،٠٠٠ سەربازی ژاپۆنی لە دوورگەکە هەبوون، بەڵام فرانک بە وردی باسی هێزی سەربازی ژاپۆنی دەکات و دەڵێت "ڕاپۆرتێکی (ژاپۆنی) لە ٢٠ی تشرینی دووەمی (١٩٤٢) پیشانی دەدات کە لە کۆی ٢٩،١١٧ سەربازی هاتوو لە ٧ی ئابەوە، دوای دەرکردنی ئەوانەی کوژراون، چۆڵکراون، یان لەبەر برین یان نەخۆشی لە نەخۆشخانەن، تەنها ١٨،٢٩٥ کەس لەگەڵ یەکەکانیاندا ماونەتەوە. لەم ژمارەیەش، ئەوانەی بەپێی پێناسەیەکی فراوان بۆ ئەرکی جەنگی گونجاون تەنها ١٢،٧٧٥ کەس بوون. ڕزگاربووانی گارنیزۆنی سەرەتایی (لەگەڵ کرێکارانی بیناسازی) و یەکەکانی هێزی دەریایی ئیمپراتۆری کە لە ٧ی ئابەوە هاتوون ٢،٣٧٦ کەسی تریان خستە سەر کۆی هێزی یەکەکان، بەڵام تەنها ٥٥٠ کەسیان خرایە سەر تۆماری ئەوانەی بۆ جەنگ دەشێن."</ref> | casualties1 = ٢٥٠ کوژراو | casualties2 = ٢،٧٠٠-٣،٣٠٠ کوژراو }} '''شەڕی چیای ئاوستن، ئەسپی چوارناڵ و ئەسپی دەریایی'''، کە بەشێکی ھەندێک جار بە '''شەڕی گیفو''' ناودەبرێت ({{بە ئینگلیزی|Battle of Mount Austen, the Galloping Horse, and the Sea Horse}}) لە ١٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٢ تا ٢٣ی کانوونی دووەمی ١٩٤٣ ڕوویدا و سەرەتا بەرەنگاربوونەوەیەک بوو لە نێوان ھێزەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و [[ئیمپراتۆریەتیی ژاپۆن|ھێزە ئیمپراتۆرییەکانی ژاپۆن]] لە گردەکانی نزیک ناوچەی ڕووباری ماتانیکاو لە گوادەڵکەناڵ لە کاتی ھەڵمەتی گوادەڵکەناڵدا. ھێزەکانی ئەمریکا لەژێر فەرماندەیی گشتی ژەنەراڵ ئەلێکساندەر پاچ و ھێزەکانی ژاپۆنیش لەژێر فەرماندەیی گشتی ژەنەراڵ ھاروکیچی ھیاکوتاکە بوون. لەم شەڕەدا، [[سوپای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|سەربازان]] و [[ھێزی پیادەی دەریاییی ویلایەتە یەکگرتووەکان|ھێزەدەریایییەکانی ئەمریکا]]، بە یارمەتی خەڵکی ڕەسەنی [[دوورگەکانی سولەیمان|دوورگەکانی سلێمان]]، ھێرشیان کردە سەر ھێزەکانی [[سوپای ئیمپراتۆرییەتیی ژاپۆن|سوپای ئیمپراتۆری ژاپۆن]] کە بەرگرییان لە چەند گرد و لووتکەیەکی قایم و سەنگەرکراو دەکرد. دیارترین گردەکان لەلایەن ئەمریکییەکانەوە ناونرابوون چیای ئاوستن، ئەسپی چوارناڵ و ئەسپی دەریایی. ئەمریکا ھەوڵی دەدا ھێزەکانی ژاپۆن لە گوادەڵکەناڵ لەناوببات، ژاپۆنییەکانیش ھەوڵیان دەدا شوێنە بەرگریکارییەکانیان بپارێزن تا ھێزی پشتیوان دەگاتە شوێنەکە. ھەردوو لا کێشەی زۆر گەورەیان ھەبوو لە شەڕکردن لە دارستانە چڕەکان و ژینگە کەشوھەوایییە گەرمەسێرییەکەی ناوچەی شەڕەکەدا. زۆربەی سەربازە ئەمریکییەکان بۆ یەکەمجاریان بوو بەشداری شەڕێکی ڕاستەقینە دەبوون. ژاپۆنییەکان زۆربەی کات دابڕابوون لە گەیشتنی پێداویستی و کەلوپەل و زۆر ئازاریان لە خراپی خۆراک و نەبوونی چاودێریی تەندروستی دەچێشت. دوای ھەندێک دژواری، ئەمریکییەکان سەرکەوتن لە داگیرکردنی چیای ئاوستن و لەو پرۆسەیەدا توانییان شوێنێکی بەھێزی بەرگریکراو کە بە گیفو ناسرابوو، ھەروەھا ئەسپی چوارناڵ و ئەسپی دەریاییش داگیر بکەن. لەو ماوەیەدا، ژاپۆنییەکان بڕیاریان دا گوادەڵکەناڵ جێبھێڵن و کشانەوە بۆ کەناری ڕۆژاوای دوورگەکە. لەوێوە زۆربەی ئەو سەربازە ژاپۆنییانەی مابوونەوە بە سەرکەوتوویی لە ھەفتەی یەکەمی شوباتی ١٩٤٣ چۆڵکران. == پێشینە == === ھەڵمەتی گوادەڵکەناڵ === [[پەڕگە:Map of Solomons area in 1942.png|وێنۆک|دوورگەکانی سولەیمان. "سلۆت" (ناوچەی نیوجۆرجیا) لە ناوەڕاستی دوورگەکاندا درێژ دەبێتەوە، لە بۆگەینڤیل و شۆرتلاندەوە (ناوەند) هەتا گوادالکانال (خوارووی ڕاست). ڕاباول لەسەر نیوبریتەین لە سەرەوەی ناوەنددایە.]] ھەشت مانگ دوای دەستپێکردنی شەڕی زەریای ئارام، لە ٧ی ئابی ١٩٤٢، [[ھاوپەیمانانی جەنگی جیھانیی دووەم|ھێزە ھاوپەیمانەکان]] (بە زۆری ئەمریکی) لە گوادەڵکەناڵ، تولاگی و دوورگەکانی فلۆریدا لە [[دوورگەکانی سولەیمان]] دابەزین. دابەزین لەم دوورگانە بۆ ئەوە بوو کە ڕێگە لە ژاپۆنییەکان بگیرێت لە بەکارھێنانیان وەک [[بنکەی سەربازی|بنکەیەک]] بۆ ھەڕەشەکردن لە ڕێگاکانی [[کەلوپەلی سەربازی|گەیاندنی پێداویستی]] لە نێوان ئەمریکا و ئوسترالیادا، ھەروەھا بۆ دەستەبەرکردنی دوورگەکان وەک خاڵی دەستپێکردن بۆ [[ھەڵمەتی سەربازی|ھەڵمەتێک]] کە ئامانجی کۆتایی جیاکردنەوە و گەمارۆدانی گرنگترین بنکەی ژاپۆنی بوو لە ڕاباول، لە ھەمان کاتدا پشتیوانیکردن لە ھەڵمەتی ھاوپەیمانان لە گینێی نوێ. ئەم دابەزینانە سەرەتای ھەڵمەتی شەش مانگەی گوادەڵکەناڵیان دەستپێکرد.<ref>Hogue, pp. 235–236.</ref> ژاپۆنییەکان تووشی سەرسووڕمان بوون. تا ئێوارەی ٨ی ئاب، ١١٬٠٠٠ سەربازی ھاوپەیمان - کە زۆربەیان لە [[ھێزی پیادەی دەریاییی ویلایەتە یەکگرتووەکان|لەشکری یەکەمی مارینزی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] بوون لەژێر فەرماندەیی ژەنەراڵ ئەلێکساندەر ڤاندێگریفت - تولاگی و دوورگە بچووکەکانی دەوروبەر و فڕۆکەخانەی ژاپۆنییان کە لە لونگا پۆینت لە گوادەڵکەناڵ لەژێر دروستکردندا بوو، کۆنترۆڵ کرد. ھاوپەیمانان دواتر ناوی فڕۆکەخانەکەیان گۆڕی بۆ فڕۆکەخانەی ھێندەرسۆن. فڕۆکەکانی ھاوپەیمانان کە لە ھێندەرسۆنەوە کاریان دەکرد بە «ھێزی ئاسمانی کاکتوس» ناودەبران، بەپێی ناوی نھێنی ھاوپەیمانان بۆ گوادەڵکەناڵ. بۆ پاراستنی فڕۆکەخانەکە، ئەمریکا بازنەیەکی بەرگری لە دەوری لونگا پۆینت دامەزراند. ھێزی پشتیوانی زیاتر لە دوو مانگی دواتردا ژمارەی سەربازە ئەمریکییەکانی لە لونگا پۆینتی گوادەڵکەناڵ گەیاندە زیاتر لە ٢٠٬٠٠٠ سەرباز.<ref>Morison, pp. 14–15; Miller, p. 143; Frank, p. 338; and Shaw, p. 18.</ref> لە وەڵامی دابەزینی ھاوپەیمانان لە گوادەڵکەناڵدا، سەرکردایەتی گشتی ئیمپراتۆری ژاپۆنی، [[سوپای ئیمپراتۆرییەتیی ژاپۆن|سوپای حەڤدەی ئیمپراتۆری ژاپۆنی]] - کە فەرماندەیییەکی قەبارە کۆرپس بوو لە ڕاباول و لەژێر فەرماندەیی ژەنەراڵ ھاروکیچی ھیاکوتاکە - ڕاسپارد بە ئەرکی گەڕاندنەوەی گوادەڵکەناڵ. یەکەکانی سوپای حەڤدە لە ١٩ی ئاب دەستیان کرد بە گەیشتن بۆ گوادەڵکەناڵ بۆ دەرکردنی ھێزە ھاوپەیمانەکان لە دوورگەکە.<ref>Griffith, pp. 96–99; Dull, p. 225; Miller, pp. 137–138.</ref> بەھۆی ھەڕەشەی فڕۆکەکانی ھێزی ئاسمانی کاکتوس کە لە فڕۆکەخانەی ھێندەرسۆن جێگیر ببوون، ژاپۆنییەکان نەیاندەتوانی کەشتی گواستنەوەی گەورە و خاوی بازرگانی بەکاربھێنن بۆ گەیاندنی سەرباز و پێداویستی بۆ دوورگەکە. لە جیاتی ئەوە، ژاپۆنییەکان کەشتی جەنگییان بەکاردەھێنا کە لە ڕاباول و دوورگەکانی شۆرتلاند جێگیر کرابوون بۆ گەیاندنی ھێزەکانیان بۆ گوادەڵکەناڵ. کەشتییە جەنگییەکانی ژاپۆن - کە زۆربەیان کروزەری سووک یان تۆرپیدۆ بوون لە کەناری ھەشتەم لەژێر فەرماندەیی ئەدمیراڵ گونیچی میکاوا - زۆربەی کات دەیانتوانی گەشتی ھاتوچۆ بە درێژایی "کونە" بۆ گوادەڵکەناڵ و گەڕانەوە لە یەک شەودا ئەنجام بدەن، بەمەش کەمترین مەترسی ھێرشی ئاسمانی ھێزی کاکتوسیان لەسەر بوو؛ بەڵام گەیاندنی سەربازەکان بەم شێوەیە، ڕێگری دەکرد لە گەیاندنی زۆربەی کەلوپەلی قورس و پێداویستییەکان، وەک تۆپی قورس، ئۆتۆمبێل و زۆربەی خۆراک و تەقەمەنی لەگەڵ خۆیان بۆ گوادەڵکەناڵ. ئەم گەشتە خێرایانەی کەشتییە جەنگییەکان بۆ گوادەڵکەناڵ بە درێژایی ھەڵمەتەکە بەردەوام بوون و دواتر لەلایەن ھاوپەیمانانەوە ناونران "ئێکسپرێسی تۆکیۆ" و لەلایەن ژاپۆنییەکانەوە بە "گواستنەوەی مشک".<ref>Frank, pp. 202, 210–211.</ref> بە بەکارھێنانی ئەو ھێزانەی بەم شێوەیە گەیەنرانە گوادەڵکەناڵ، ژاپۆنییەکان سێ جار ھەوڵیاندا فڕۆکەخانەی ھێندەرسۆن بگرنەوە، بەڵام ھەر سێ جارەکە شکستیان ھێنا. یەکەم، کەتیبەیەکی بەھێزکراو لە ھەنگی پیادەی ٢٨ لە شەڕی تێنارو لە ٢١ی ئاب شکستی ھێنا. دواتر، لیوای پیادەی ٣٥ی بەھێزکراو لە شەڕی لووتکەی ئێدسۆن لە ١٢–١٤ی ئەیلوول شکستی ھێنا. لە کۆتاییدا، لەشکری پیادەی دووەم کە بە ھەنگێک لە لەشکری پیادەی ٣٨ بەھێز کرابوو، بە زیانێکی زۆرەوە لە شەڕی فڕۆکەخانەی ھێندەرسۆن لە ٢٣–٢٦ی تشرینی یەکەم شکستی ھێنا.<ref>Frank, pp. 141–158, 218–246, 337–367.</ref> [[پەڕگە:GuadMapAug7.jpg|وێنۆک|گوادەلکەناڵ. لونگا پۆینت و چیای ئۆستن لە سەرەوەی ناوەندی لای چەپی نەخشەکەدان.]] بە درێژایی ھەڵمەتەکە، ژاپۆنییەکان چیای ئاوستنیان (کە لەلایەن ژاپۆنییەکانەوە بە بەرزایی ورچ و لەلایەن دانیشتووانی خۆجێی دوورگەکانی سلێمانەوە بە چیای مامبولو ناودەبرا) بەکاردەھێنا، کە دەکەوێتە ڕۆژاوای ڕووباری لونگا و نزیکەی ٦ میل (٩٫٧ کیلۆمەتر) باشووری ڕۆژاوای فڕۆکەخانەی ھێندەرسۆن، بۆ چاودێریکردنی بەرگرییە ئەمریکییەکان لە دەوری لونگا پۆینت. تۆپخانەی جێگیرکراو لەسەر چیای ئاوستن ھێرشی بێزارکەری دەکردە سەر فڕۆکەخانەی ھێندەرسۆن. گردەکە ھەروەھا وەک خاڵێکی بەرگری بەکاردەھات بۆ پاراستنی شوێنەکانیان لە دۆڵی سەرەوەی ماتانیکاو و ھەروەھا پاراستنی ڕێگای ماریاما، کە ڕێڕەوێک بوو ژاپۆنییەکان بۆ گواستنەوەی پیاو و پێداویستی بۆ ناوەوەی دوورگەکە بەکاریان دەھێنا. چیای ئاوستن - بە بەرزی ١٬٥١٤ پێ (٤٦١ مەتر) - تەنھا یەک لووتکە نەبوو بەڵکو زنجیرەیەکی تێکەڵاو بوو لە لووتکە بەردەڵانی ڕووت و گرد و لووتکەی داپۆشراو بە دارستان. دوای شکست لە شەڕی فڕۆکەخانەی ھێندەرسۆن، بەشی سوپای سەرکردایەتی گشتی ئیمپراتۆری فەرمانی بە ھیاکوتاکە دا کە ژمارەی سەرباز و تۆپخانەی جێگیرکراو لەسەر زنجیرە چیاکە زیاد بکات بۆ ئامادەکاری بۆ ھێرشی داھاتووی پلانداڕێژراو بۆ سەر ئەمریکییەکان. ھیاکوتاکە فەرمانی بە ھەندێک لەو یەکانە دا کە لە ناوچەی شەڕی فڕۆکەخانەی ھێندەرسۆن پاشەکشەیان دەکرد کە چیای ئاوستن و گردە نزیکەکان قایم بکەن. ئەو ھێزانەی نێردرانە چیای ئاوستن ھەنگی پیادەی ١٢٤ی لەخۆ دەگرت لەژێر فەرماندەیی کۆلۆنێل ئاکینۆسوکا ئۆکا و چەند یەکەیەکی تۆپخانە. دواتر، ئەو سەربازانەی لە ھەنگی پیادەی ٢٣٠ مابوونەوە - کە لە کردەوەی کۆلی پۆینت و پاشەکشەی دواتردا زیانی گەورەیان بەرکەوتبوو - چوونە پاڵ ھێزەکانی ئۆکا لە دەوروبەری چیای ئاوستن.<ref>Frank, pp. 406–407, 411, 529; Miller, pp. 233–237; Jersey, pp. 344, 356, 360–362; Hough, pp. 363–364. The 8th Company, 230th Regiment took up positions near Mount Austen's summit. The 3rd Company, 10th Mountain Artillery under Captain Kyohtaroh Oishi with two 75mm [[Type 41 75 mm Mountain Gun|Type 41]] mountain guns was located on Hill 89. Nearby were several more Type&nbsp;41 guns and crews from the 228th Infantry Howitzer Company. All were short of ammunition.</ref> === بەھێزکردن و دووبارە پڕکردنەوەی پێداویستی === [[پەڕگە:GuadPatch.jpg|وێنۆک|جەنەراڵی مەیجەر ئەلێکساندەر پاچی سوپای ئەمریکا (لە پێشەوە) چاودێری دابەزینی سەربازەکان و کەلوپەلەکان دەکات لە گوادالکانال لە ٨ی دیسەمبەر.]] لە ٥، ٧ و ٨ی تشرینی دووەم، ئەرکەکانی ئێکسپرێسی تۆکیۆ زۆربەی ھەنگی پیادەی ٢٢٨ی لەشکری ٣٨ و کەتیبەی یەکەمی ھەنگی پیادەی ٢٢٩یان گەیاندە گوادەڵکەناڵ. لە ١٠ی تشرینی دووەم، تۆرپیدۆ ژاپۆنییەکان ژەنەراڵ تادایۆشی سانۆ - فەرماندەی لەشکری پیادەی ٣٨ - لەگەڵ ستافەکەی و ٦٠٠ سەربازی تری لەشکری ٣٨ گەیاندن. ھیاکوتاکە سەربازە تازە گەیشتووەکانی بەکارھێنا بۆ ڕاگرتنی ھێرشێکی ئەمریکی لە ڕۆژاوای ماتانیکاو لە ٨–١١ی تشرینی دووەم، پاشان لە ١١ی تشرینی دووەم یەکەکانی ھەنگی ٢٢٨ و ٢٢٩ی نارد بۆ بەھێزکردنی ھێزەکانی ئۆکا. ژەنەراڵی ژاپۆنی تاکیۆ ئیتۆ - فەرماندەی گرووپی پیادەی لەشکری ٣٨ - دواتر فەرماندەیی بەرگرییەکانی دەوروبەری چیای ئاوستنی گرتە دەست.<ref>Frank, pp. 421–425, 495; Miller, pp. 204, 228, 237; Jersey, pp. 303–304, 307, 361; Hough, pp. 363–364. At this time, Ito commanded about 1,000 troops of the 124th and 228th Infantry Regiments and supporting units on an inland line extending from Mount Austen to a point about {{convert|3000|yd|m|abbr=on}} west. Of this force, Maj. Takeyosho Inagaki with the 2d Battalion, 228th Infantry, occupied the northeast slopes of Mount Austen. Colonel Oka, with part of the 124th Infantry and other units, held the center of the line between Mount Austen and the Matanikau, while Col. Masaichi Suemura commanded the 1st and 3d Battalions of the 228th Infantry on the high ground west of the Matanikau. The 228th Regiment was commanded by Colonel Sadashichi Doi. Doi was later killed on an unknown date by American artillery fire. Suemura may have taken command of the 228th after Doi's death (Jersey, pp. 303, 344, 368). The 229th and 230th Regiment's units were apparently scattered at various places among the Japanese positions.</ref> ھەوڵێکی ژاپۆنییەکان بۆ گەیاندنی پاشماوەی لەشکری ٣٨ و کەلوپەلە قورسەکانیان لە شەڕی دەریایی گوادەڵکەناڵ لە ١٢–١٥ی تشرینی دووەم سەرکەوتوو نەبوو. تەنھا ٢٬٠٠٠–٣٬٠٠٠ سەرباز لە ٧٬٠٠٠ سەربازی ماوەی لەشکرەکە گەیشتنە دوورگەکە؛ زۆربەی پێداویستی، تەقەمەنی و کەلوپەلەکانیان لەدەستچوو. بەھۆی ئەم شکستەوە، ژاپۆنییەکان ھەوڵی داھاتوویان بۆ گرتنەوەی فڕۆکەخانەی ھێندەرسۆن ھەڵوەشاندەوە.<ref>Frank, pp. 428–492.</ref> لەگەڵ دەستپێکی مانگی کانوونی یەکەم، ژاپۆنییەکان تووشی کێشەی گەورە بوون لە گەیاندنی پێداویستی بۆ سەربازەکانیان لە گوادەڵکەناڵ بەھۆی ھێرشە ئاسمانی و دەریایییەکانی ھاوپەیمانان بۆ سەر زنجیرەی گەیاندنی کەشتی و بنکەکانی ژاپۆن. ئەو پێداویستییە کەمەی دەگەیەنرایە دوورگەکە بەشی مانەوەی سەربازە ژاپۆنییەکانی نەدەکرد، کە تا ٧ی کانوونی یەکەم ڕۆژانە نزیکەی ٥٠ کەسیان لەدەست دەدا بەھۆی خراپی خۆراک، نەخۆشی و ھێرشە زەمینی یان ئاسمانییەکانی ھاوپەیمانان. ژاپۆنییەکان نزیکەی ٣٠٬٠٠٠ سەربازیان گەیاندبووە گوادەڵکەناڵ لە دەستپێکی ھەڵمەتەکەوە، بەڵام تا مانگی کانوونی یەکەم تەنھا نزیکەی ٢٠٬٠٠٠ کەس لە ژیاندا مابوون، کە نزیکەی ١٢٬٠٠٠یان کەم تا زۆر توانای شەڕکردنیان ھەبوو. لە ١٢ی کانوونی یەکەم، ھێزی دەریایی ژاپۆنی پێشنیاری چۆڵکردنی گوادەڵکەناڵی کرد. سەرەڕای دژایەتی سەرکردە سەربازییەکانی ژاپۆن کە ھێشتا ھیوادار بوون بە گرتنەوەی گوادەڵکەناڵ، سەرکردایەتی گشتی ئیمپراتۆری، بە ڕەزامەندی ئیمپراتۆر [[ھیرۆھیتۆ]] لە ٣١ی کانوونی یەکەم، ڕازی بوو بە کشانەوەی ھەموو ھێزە ژاپۆنییەکان لە دوورگەکە و دامەزراندنی ھێڵێکی نوێی بەرگری بۆ دوورگەکانی سلێمان لە نیو جۆرجیا. ژاپۆنییەکان ناوی کردەی کە (ケ号作戦)یان لە ھەوڵی چۆڵکردنی ھێزەکانیان لە گوادەڵکەناڵ نا و پلانیان دانا بۆ جێبەجێکردنی کردەکە لە ١٤ی کانوونی دووەمی ١٩٤٣ەوە.<ref>Dull, pp. 261, 268; Miller, pp. 336–338; Griffith, pp. 268–269.</ref> لەم ماوەیەدا، ئەمریکا بەردەوام بوو لە گەیاندنی ھێزی زیاتر بۆ گوادەڵکەناڵ. سێ ھەنگی پیادەی لەشکری ئەمریکەڵی سوپای ئەمریکا، ١٦٤، ١٨٢ و ١٣٢، بە ڕیزبەندی لە ١٣ی تشرینی یەکەم، ١٢ی تشرینی دووەم و ٨ی کانوونی یەکەم گەیەنرانە گوادەڵکەناڵ. لەگەڵ ئەوەشدا، ھەنگی پیادەی سەربەخۆی ١٤٧ی سوپای ئەمریکا لەگەڵ ھەنگی مارینزی ھەشتەمی لەشکری دووەمی مارینز لە ٤ی تشرینی دووەم دابەزین. ھێزە پشتیوانەکان ھەروەھا تۆپخانە، بیناسازی، فڕۆکەوانی، دەریایی و یەکە پشتیوانەکانی تریشی لەخۆ دەگرت.<ref>Frank, pp. 247–252, 293, 417–420, 430–431, 521; Griffith, p. 156; Miller, pp. 143, 173–177, 183, 189; Jersey, pp. 304–305, 345–346; Hough, p. 360. The Americal Division infantry regiments were [[National Guard of the United States|national guard]] units. The 164th was from [[North Dakota]], the 182nd from [[Massachusetts]], and the 132nd from [[Illinois]]. The 147th had previously been part of the [[37th Infantry Division (United States)|37th Infantry Division]].</ref> لە ٩ی کانوونی یەکەم، ژەنەراڵی سوپای ئەمریکا ئەلێکساندەر پاچ - فەرماندەی گشتی لەشکری ئەمریکەڵ - جێی ڤاندێگریفتی گرتەوە وەک فەرماندەی ھێزە ھاوپەیمانەکان لە گوادەڵکەناڵ و تولاگی. ھەر ھەمان ڕۆژ، ھەنگی پێنجەمی مارینز دوورگەکەی جێھێشت، دواتر پاشماوەی لەشکری یەکەمی مارینز تا کۆتایی مانگەکە. بە پاچ فەرمان درا کە ھەموو ھێزە ژاپۆنییە ماوەکانی گوادەڵکەناڵ لەناوببات. پاچ بە سەرووی خۆی - میلارد ھارمۆن، کە فەرماندەی ھەموو ھێزەکانی سوپای ئەمریکا بوو لە باشووری زەریای ئارام - ڕاگەیاند کە پێویستی بە ھێزی زیاترە بۆ ئەنجامدانی ئەرکەکەی. لە وەڵامدا، ھارمۆن فەرمانی بە لەشکری پیادەی ٢٥ دا، کە لە پرۆسەی گواستنەوەدا بوو لە ھاوای بۆ ناوچەی باشووری زەریای ئارام، کە ڕاستەوخۆ بڕوات بۆ گوادەڵکەناڵ. یەکەکانی لەشکری ٢٥ لە قۆناغی جیاوازدا لە دوو ھەفتەی کۆتایی کانوونی یەکەم و ھەفتەی یەکەمی کانوونی دووەمی ١٩٤٣ گەیشتنە گوادەڵکەناڵ. لەگەڵ ئەوەشدا، پاشماوەی یەکەکانی لەشکری دووەمی مارینز - لەوانە ھەنگی مارینزی شەشەم - فەرمانیان پێدرا لە ھەمان ماوەدا بڕۆن بۆ گوادەڵکەناڵ. تا ٧ی کانوونی دووەم، ھێزەکانی ئەمریکا لە گوادەڵکەناڵ دەگەیشتنە تەنھا زیاتر لە ٥٠٬٠٠٠ سەرباز.<ref>Miller, pp. 213–219; Frank, pp. 521–522, 529; Hough, pp. 359–360; Hough, pp. 360–362; Shaw, pp. 46–47; Zimmerman, pp. 156–157, 164; Jersey, pp. 363, 365; Griffith, pp. 257–259, 270. During its time on Guadalcanal, the 1st Marine Division suffered 650 killed, 31 missing, 1,278 injured, and 8,580 who contracted some type of disease, mainly [[malaria]]. The [[2nd Marine Regiment (United States)|2nd Marine Regiment]] had arrived at Guadalcanal with most of the 1st Marine Division, but remained behind to rejoin its parent unit, the 2nd Marine Division. The U.S. Army's 25th Infantry Division's 35th Regiment arrived at Guadalcanal on 17 December, the 27th Regiment on 1&nbsp;January, and the 161st Regiment on 4&nbsp;January. The 2nd Marine Division's headquarters units, the 6th Marine Regiment, and various Marine weapons and support units also arrived on 4&nbsp;and 6&nbsp;January. U.S. Major General John Marston, commander of the 2nd Marine Division, remained in New Zealand because he was superior in time in rank to Patch. Instead, Brigadier General Alphonse De Carre commanded the 2nd Marine Division on Guadalcanal. The total number of Marines on Guadalcanal and Tulagi on 6&nbsp;January 1943 was 18,383.</ref> == شەڕەکان == === شەڕی یەکەمی چیای ئاوستن === [[پەڕگە:GuadGifuDec18-27.gif|وێنۆک|نەخشەی یەکەمین شەڕی چیای ئۆستن]] [[پەڕگە:GuadGifuJapaneseBunker.jpg|وێنۆک|یەکێک لە بەرگری بۆکسە ژاپۆنییەکان کە بەشێک بوو لە پێگەی گیفو]] [[پەڕگە:GuadGifuJan2.gif|وێنۆک|چالاکییەکانی ئەمریکا لە دەوروبەری گیفو لە ٢ی کانوونی دووەم]] لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٢، گرووپێکی بچووکی سەربازی ژاپۆنی لە ھەنگی ئەندازیاری مەیدانی ٣٨ بە سەرکەوتوویی دزەیان کردە ناو ھێڵەکانی ئەمریکاوە لە باشوورەوە، فڕۆکەیەکی شەڕکەر و تانکەرێکی سووتەمەنییان لە فڕۆکەخانەی ھێندەرسۆن تێکدا پێش ئەوەی بگەڕێنەوە بۆ ھێڵەکانی خۆیان. دوو ڕۆژ دواتر، گەشتێکی سوپای ئەمریکا لە ھەنگی پیادەی ١٣٢ لە لێژایییەکانی ڕۆژھەڵاتی چیای ئاوستن لەگەڵ گرووپێکی ژاپۆنی پێکدادانێکی بچووکیان ھەبوو. لە ١٥ی کانوونی یەکەم، لە پەلامارێکی تری شەوانەی دزەکردن بۆ فڕۆکەخانەی ھێندەرسۆن، موڵازم ئۆنۆ سەرکردایەتی چوار پیاوی کرد کە بلۆکی ترشی پیکریکیان پێبوو، بە تێپەڕاندنی پۆستەکانی پاسەوانی ئەمریکی، چەند [[مەکۆی ئاسمانیی شەڕکەر|فڕۆکەیەکی]] پی-٣٩ ئایرکۆبرایان تێکدا.<ref>George, pp. &nbsp;46–47</ref> بە درێژایی ھەڵمەتی گوادەڵکەناڵ، ھێزە ژاپۆنییەکان بەردەوام بوون لە تاکتیکی دزەکردنی شەوانە دژی ھێزەکانی ئەمریکا، کە زیانێکی کەمی بە ئەمریکییەکان گەیاند.<ref>George, pp. &nbsp;46–47, 342</ref> ژەنەراڵ پاچ، بەڵام، دڵنیا بوو کە ئەم ڕووداوانە مەترسییەکی نەویستراویان بۆ سەر فڕۆکەخانەی ھێندەرسۆن دەخستەڕوو لەلایەن ئەو سەربازە ژاپۆنییانەی لەسەر و دەوروبەری چیای ئاوستنی نزیک جێگیر ببوون؛ بۆیە، لە ١٦ی کانوونی یەکەم، لە ئامادەکاری بۆ ھێرشێکی گشتی پلانداڕێژراو بۆ ھەوڵدان لە لەناوبردنی ھەموو ھێزە ژاپۆنییە ماوەکان لە گوادەڵکەناڵ، پاچ بڕیاری دا سەرەتا ناوچەی چیای ئاوستن دەستەبەر بکات؛ بۆیە فەرمانی بە ھەنگی پیادەی ١٣٢ دا کە دەستبەجێ ئامانجەکە بگرن. لەکاتێکدا ھەنگی پیادەی ١٣٢ ئەزموونێکی کەمی شەڕی مۆدێرنی ھەبوو جگە لە پێکدادان و گەشتی دارستان، بەڵام شانازی بە مێژووی شەڕکردنی خۆیەوە دەکرد، کە بەشداری لە ھەردوو [[شەڕی نێوخۆییی ئەمریکا|شەڕی ناوخۆ]] و [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیھانی یەکەمدا]] کردبوو، و ئەفسەرە یەدەگە گەنجەکان و [[بەرباز|ئەفسەرە نا-فەرماندەکانی]] خۆیان بە شارەزا دەزانی لە تاکتیک و نیشانەگرتنی تفەنگ و مەکینەی دەستڕێژ.<ref>Frank, p. 529; Miller, pp. 231–237; Jersey, pp. 350–351; Anderson; Hough, pp. 363–364; Griffith, pp. 263–265; George, pp. &nbsp;18–20.</ref> فەرماندەی ھەنگی ١٣٢ - کۆلۆنێل لیرۆی ئی. نێڵسن - فەرمانی بە کەتیبەی سێیەمی دا سەرکردایەتی ھێرشی ئەمریکی بکات بۆ سەر یەکەم گرد لە چەند گردێک، دواتر کەتیبەی یەکەمی ھەنگەکە. پشتیوانی تۆپخانە لەلایەن تۆپی ھاوتزەری ١٠٥ ملم لە کەتیبەی تۆپخانەی مەیدانی ٢٤٦ی سوپای ئەمریکا و ھاوتزەری کۆڵی ٧٥ ملم لە کەتیبەی دووەمی مارینزی دەیەم دابین کرا.<ref>Miller, pp. 237–238; Frank, p. 530; Jersey, pp. 350–351. The 132nd's 1st Battalion was commanded by Lieutenant Colonel Earl F. Ripstra.</ref> گردە ڕووتەکانی پێکھێنەری کۆمپلێکسی چیای ئاوستن بە شێوەیەکی دڵخواز لەلایەن ئەمریکییەکانەوە ژمارەیان لێدرا بۆ مەبەستی ئاماژەپێدان (سەیری نەخشەی لای ڕاست بکە). لە ١٧ی کانوونی یەکەم، کەتیبەی سێیەمی نێڵسن - لەژێر فەرماندەیی موقەدەم ویلیام سی. ڕایت - بەرەو باشووری گردی ٣٥ پێشڕەوی کرد و دەستی بە سەرکەوتن کرد بەرەو لووتکەی چیای ئاوستن نزیک گردەکانی ٢٠ و ٢١. بۆ ئەوەی بگاتە کاتبەندی دیاریکراو لەلایەن فەرماندەی لەشکرەوە، کەتیبەکە ناچار بوو زۆربەی چەکە پشتیوانەکانی، وەک ھاوەنی قورس و مەکینەی دەستڕێژ، بەجێبھێڵێت و تەنھا بڕێکی سنووردار لە تەقەمەنی و پێداویستی ھەڵبگرێت، کە ھەموویان دەبوو بە دەست ھەڵبگیرێن بە ڕێگای بڕراوە لە دارستانی چڕدا. لە کاتژمێر ٩:٣٠ی ١٨ی کانوونی یەکەم، کاتێک یەکە پێشڕەوەکانی ڕایت نزیک بوونەوە، بەرگریکارە ژاپۆنییەکان بە تەقەی مەکینەی دەستڕێژ و تفەنگ ئەمریکییەکانیان لە جێی خۆیان میخکوت کرد. سەربازەکانی ڕایت - کە ماندوو و تینوو ببوون بە گەشتەکەیان لە دارستانە چڕەکەدا - نەیانتوانی بە خێرایی لە شێوەی ستوونی بڵاوببنەوە - ھیچ پێشڕەوییەکیان نەکرد دژی بەرگرییە ژاپۆنییەکان.<ref>Frank, p. 530; Miller, pp. 238–239; Griffith, p. 265.</ref> بەیانی ڕۆژی دواتر، دوای بۆردومانێکی تۆپخانە و ھێرشی ئاسمانی لە ھێزی ئاسمانی کاکتوسەوە، ڕایت لەگەڵ چەند چاودێرێکی تۆپخانە چووە پێشەوە بۆ لێکۆڵینەوە لە تەرزەمینی بەردەم ھێزەکانی. تیمێکی مەکینەی دەستڕێژی ژاپۆنی بە بەکارھێنانی کەلێنی تەقەی شاردراوە، ڕایتیان بە دەستڕێژێک لە کاتژمێر ٩:٣٠ کوشت. جێگری دووەمی ڕایت، مەیجەر لویس فرانکۆ، نەیتوانی بگاتە پێشەوە و فەرماندەیی وەربگرێت تا درەنگانی ڕۆژەکە، کە ڕێگری کرد لە کەتیبەکە لە بەردەوامبوونی ھێرشەکە. لە ھەمان کاتدا، تفەنگدارە ژاپۆنییەکان دزەیان کردە ناو شوێنە ئەمریکییەکان و بە کاریگەری بێزاریان کردن لە بنکەی فەرماندەیی ھەردوو کەتیبەی سێیەم و یەکەم و ھەروەھا ستوونی کەلوپەل و ئەندازیارە قورس بارکراوەکانی ئەمریکا لەسەر ڕێگا بڕراوەکەی دارستان کە کەتیبەکانی بە چواردەوری لونگاوە دەبەستەوە. ھەردوو کەتیبە ئەمریکییەکە بۆ شەو خۆیان ھەڵکەند لەکاتێکدا تۆپخانە شوێنە ژاپۆنییەکانی بۆردومان دەکرد.<ref>Miller, pp. 239–240; Frank, pp. 530–531; Jersey, p. 354; Zimmerman, p. 158.</ref> لە نێوان ٢٠ و ٢٣ی کانوونی یەکەم، وا دیار بوو ژاپۆنییەکان لە ناوچەکە کشانەوە، چونکە گەشتە چالاکەکانی سوپای ئەمریکا ھیچ دوژمنێکیان نەبینی لە ناوچەی گردەکانی ٢٠ و ٢١ و باشووری ئەوێ. نێڵسن فەرمانی بە ھەردوو کەتیبەکە دا بچنە ڕۆژاوا بۆ گردی ٣١ و پاشان ھێرش بکەنە باشوور بەرەو گردی ٢٧. لە ٢٤ی کانوونی یەکەم، کەتیبەی سێیەم لەسەر لێژایییەکانی گردی ٣١ بە تەقەی چڕی مەکینەی دەستڕێژ لە شوێنی باش شاردراوەوە ڕاگیرا.<ref>Miller, pp. 237, 240–244; Frank, pp. 531, 749; Rottman, p. 64; Jersey, p. 355.</ref> بەرامبەر ئەمریکییەکان بەھێزترین شوێنی قایمکراوی ژاپۆنی لە گوادەڵکەناڵ بوو، کە لەلایەن ژاپۆنییەکانەوە نازناوی گیفو (لەسەر ناوی [[پارێزگای گیفو]] لە ژاپۆن)ی لێنرابوو. شوێنی گیفو لە نێوان لووتکەکانی چیای ئاوستن و گردەکانی ٢٧ و ٣١ ھەڵکەوتبوو و پێکھاتبوو لە ھێڵێکی ١٬٥٠٠ گەز (١٬٤٠٠ مەتر) لە ٤٥–٥٠ قەڵای پۆڵایی پێکەوە بەستراو، پشتیوانی یەکتر، باش شاردراوە کە لە زەویدا ھەڵکەندرابوون و شێوەی نەعلی ئەسپیان پێکدەھێنا کە لای کراوەی بەرەو ڕۆژاوا بوو. تەنھا نزیکەی ٣ پێ (١ مەتر) لە ھەر قەڵایەکی پۆڵایی لەسەر زەوی بوو کە دیوار و بانەکانی، لە دار و خۆڵ دروستکرابوون، تا ٢ پێ (٠٫٦ مەتر) ئەستوور بوون. ھەر قەڵایەکی پۆڵایی یەک تا دوو مەکینەی دەستڕێژ و چەند تفەنگدارێکی تێدا بوو؛ ھەندێکیان لەژێر درەختە زەبەلاحەکانی دارستاندا دامەزرابوون. ھەر یەک لەم قەڵا پۆڵاییانە بە شێوەیەک دامەزرابوون کە پشتیوانی یەکتر بکەن. چەندین چاڵی قەناس و خەندەق پشتیوانی و داڵدەی زیاتریان بۆ تفەنگدار و مەکینەی دەستڕێژی زیاتر دابین دەکرد. لە پشت قەڵا پۆڵایییەکانەوە، ژاپۆنییەکان ھاوەنی ٨١ ملم و ھاوەنی دوورھاوێژی ٩٠ ملمیان دامەزراندبوو.<ref>George, pp. &nbsp;368–369: the Japanese 90 mm mortar was in effect a small field piece, firing a heavy projectile to ranges of up to 4000&nbsp;yards with extreme accuracy due to its especially stable mount.</ref> گیفو لەژێر فەرماندەیی مەیجەر تاکەیۆشی ئیناگاکی بوو لەگەڵ نزیکەی ٨٠٠ پیاو لە کەتیبەی دووەمی ھەنگی ٢٢٨ و کەتیبەی دووەمی پیادەی ١٢٤.<ref>Miller, pp. 237, 240–244; Frank, pp. 531, 749; Jersey, pp. 304, 344, 351–352, 360–362; Anderson. Jersey states that the Gifu was named by soldiers from the 230th Infantry Regiment who were from Gifu Prefecture, some units of which were helping defend the nearby Mount Austen area. The Gifu fortifications and layout had been designed by four experienced 17th Army fortification engineers, Lieutenant Colonel Makoto Hamada, Majors Shigemaichi Shida and Tsuneichi Shima, and Captain Masaru Tokuda. The position's personnel may have also included 28 [[Japanese Special Naval Landing Forces]] troops from the original Guadalcanal naval garrison. Inagaki's command post was located {{convert|400|yd|m}} northeast of Hill 27. The 2nd Company, 228th Machine-Gun Unit was also apparently assisting in the defense of the Gifu and nearby hills.</ref> لە نێوان ٢٥ و ٢٩ی کانوونی یەکەم، بەرگریکارە ژاپۆنییەکان ڕێگریان لە ئەمریکییەکان کرد لە ھەر پێشڕەوییەک لە ھەوڵیاندا بۆ زاڵبوون بەسەر شوێنی گیفۆدا. لەکاتێکدا کەتیبەی سێیەمی ئەمریکا - بە پشتیوانی تۆپخانە - ھێرشی بەرەوڕووی دژی شوێنەکە ئەنجام دەدا بۆ میخکوتکردنی بەرگریکاران، کەتیبەی یەکەمی ئەمریکا ھەوڵی دا لە ڕۆژھەڵاتەوە لادەر بێت بۆ گیفو؛ بەڵام، لەبەر ئەوەی بەرگرییە ژاپۆنییەکان بە تەواوی تێکەڵ کرابوون، ھەوڵی لادان سەرکەوتوو نەبوو. تا ٢٩ی کانوونی یەکەم، زیانەکانی ئەمریکا گەیشتبووە ٥٣ کوژراو، ١٢٩ بریندار و ١٣١ نەخۆش،<ref>Frank, p. 532; Miller, pp. 244–246; Jersey, pp. 356–358; Griffith, p. 266.</ref> ھەرچەندە ورەیان بەرز مابووەوە. لەم شەڕەدا کۆماندۆی فیجییەکان کە لەلایەن ئەفسەر و ئەفسەری نا-فەرماندەی ھێزی نێردراوی نیووزیلەندەوە سەرکردایەتی دەکران، یارمەتی ئەمریکییەکانیان دەدا.<ref>''Shots Fired in Anger'', pp. 108, 112, 116–118: Second Lieutenant John George (no relation to Lieutenant Colonel Alexander M. George) was with the 2nd Battalion which later took Hill 27. After a tour of the 132nd's lines and interviews with officers and men, he observed that although tired and low on rifle ammunition and grenades, the troops remained alert and eager for additional supplies to resume the battle.</ref> لە ٢ی کانوونی دووەم، نێڵسن کەتیبەی دووەمی خۆی - کە لەلایەن جێگری کۆڵۆنێڵ جۆرج ف. فێری سەرکردایەتی دەکرا - خستە سەر ھێرشەکە و ناردنی بۆ ڕێپێوانێک بە دەوری گیفو بەرەو گردی ٢٧. کەتیبەکە گەیشتە لێژایییەکانی خوارەوەی گردەکە لە کاتژمێر ١٦:٠٠ بەبێ بەرەنگاربوونەوەیەکی جددی لەلایەن ژاپۆنییەکانەوە. ھەر لەو ڕۆژەدا، نێڵسن - کە لە ڕووی جەستەیی و دەروونییەوە شەکەت ببوو و لەوانەیە تووشی مەلاریا بووبێت - وەک فەرماندەی ١٣٢ جێگەی گۆڕدرا بە جێگری کۆڵۆنێڵ ئەلێکساندەر م. جۆرج.<ref name="Frank, p p. 266">Frank, pp. 532–533, 750; Miller, pp. 237–238, 246–249; Jersey, p. 359; Griffith, p. 266</ref> سەرچاوەکان ڕوون نین لەوەی کە ئایا خۆی داوای دەستلەکارکێشانەوەی کردووە یان فەرمانی پێکراوە واز لە فەرماندەیی بھێنێت.<ref name="Frank, p p. 266"/> ڕۆژی دواتر، بەشەکانی کەتیبەی دووەمی ١٣٢ لووتکەی گردی ٢٧یان داگیرکرد، بە چاوەڕواننەکراوی دەستەیەکی تۆپخانەی ٧٥ ملمی ژاپۆنییان کوشت، و بە سەرکەوتوویی، بە یارمەتی تەقەی قورسی تۆپخانە، شەش ھێرشی دژەھێرشی ژاپۆنییان لەسەر شوێنەکانیان پووچەڵکردەوە. لەو کاتەدا، سەربازەکانی سەر گردی ٢٧ فیشەک و نارنجۆکیان زۆر کەم مابوو، لەکاتێکدا ھێزەکانی ژاپۆن دە گوللەیان بەرامبەر ھەر گوللەیەکی ئەمریکییەکان دەتەقاند، کەلوپەلی پزیشکیش تەواو ببوو. ھەوڵەکانی کەتیبەی دووەم بۆ باشترکردنی شوێنەکەیان لەبەر مەرجانە ڕەقەکەی ژێر چیمەنی گردەکە زەحمەتتر بوو، کە ھەڵکەندنی چاڵی سەربازی قورس دەکرد. پاشماوەی کەتیبەی دووەم، کە فیشەک و خواردن و کەلوپەلی پزیشکییان ھەڵگرتبوو، گەیشتنە گردی ٢٧ و بەشداری شەڕەکەیان کرد، کە لەوێدا زوو دەستیان بەسەر شەڕەکەدا گرت بەسەر ژاپۆنییە ھێرشبەرەکاندا.<ref>George, pp. 102, 106–108</ref><ref>George, pp. 94, 110–112.</ref> لە ھەمان کاتدا، لەگەڵ ھاتنی سەرکردایەتی نوێ لەلایەن جێگری کۆڵۆنێڵ جۆرجەوە، کەتیبەی یەکەم و سێیەم ھێرشیان کرد و کەمێک چوونە ناو گیفوەوە، ٢٥ ژاپۆنییان کوشت، پاشان کەلێنەکانی نێوان یەکەکانیان داخست و شوێنەکانیان پتەوکرد، لەکاتێکدا زۆربەی بەرگریکارە ژاپۆنییەکانیان کوشت. ئەفسەرێک لە کەتیبەی دووەم، کە تفەنگی قەناسی تایبەتی خۆی ھێنابووە شەڕەکە، شایەتی تێکشکانی کۆتایی یەکە ژاپۆنییەکانی بینی کە ھێرشیان دەکردە سەر گردی ٢٧ بە دوا ھەڵمەتی خۆکوژی بەرەو پێشەوە.<ref>George, p. &nbsp;120–127.</ref> سەربازە ژاپۆنییەکانی ناو گیفو، کە دیار بوو لە ماوەی شەڕەکەدا پشتگیری و پڕکردنەوەیان بۆ نەکراوە، دوا پشکە خواردنی ماوەیان لە ١ی کانوونی دووەم خوارد.<ref>Miller, pp. 244, 249–252; Frank, pp. 533–534.</ref> لە سەرەتای ھێرشەکەیەوە بۆ سەر چیای ئۆستن، ١٣٢ نزیکەی ١١٥ کوژراو و ٢٧٢ برینداری ھەبوو. ژمارە بەرزەکەی کوژراوەکانی شەڕ بەشێکی دەگەڕایەوە بۆ ھەوکردنی برینەکان لە دۆخی کەشوھەوای کەمەرەیی و نەتوانینی گواستنەوەی ئەو کەسانەی لە قۆناغە سەرەتایییەکانی ئۆپەراسیۆنەکەدا بریندار ببوون.<ref>George, p. 106: The 'aid station' on Hill 27 consisted of one doctor, two aid men, two stretchers, half a dozen blankets, and a small kit of medicine and bandages.</ref> تەنانەت دوای دەستێوەردانی کەتیبەی دووەم، بریندارەکان بەردەوام دەمردن، نەیاندەتوانی بەرگەی ئەو ڕێگا سەخت و خلیسکەی دارستانە بگرن کە لەسەر تەختەیەک لەلایەن دوو کەسەوە ھەڵدەگیران. ئەم زیانانە، لەگەڵ کاریگەری نەخۆشییە کەمەرەیییەکان، گەرما و ماندووبوونی شەڕ، بە کاتی کەتیبەی یەکەم و سێیەمی ١٣٢ی کردە ناتوانا لە ھێرشی زیاتر؛ بۆیە، لە ٤ی کانوونی دووەم، فەرمان بە کەتیبەی یەکەم و سێیەم کرا کە خۆیان قایم بکەن و شوێنەکانیان بپارێزن لە دەوری گیفو لە باکوور، ڕۆژھەڵات و باشوور.<ref>Miller, pp. 244, 249–252; Frank, pp. 533–534; Jersey, pp. 360, 363.</ref> بە پێداچوونەوەی یەکەم ھێرشی چیای ئۆستن، ئەفسەری مارینز و مێژوونووس سامۆێڵ ب. گریفیس دەڵێت، «کاتێک ئۆپەراسیۆنی بە تەواوی شکستخواردووی چیای ئۆستن درێژەی کێشا بۆ مانگی کانوونی دووەم، دەرکەوت کە ھەردوو مەیجەر جەنەراڵ پاتچ و یاریدەدەری فەرماندەی لیواکەی [بریگەدیەر جەنەراڵ ئێدمەند سیبری] زۆر شتیان ھەبوو کە پێویست بوو لەبیری بکەن، و لەوانەیە تەنانەت زیاتریش ھەبوو کە فێری ببن.»<ref>Griffith, p. 267.</ref> ھەرچەندە، لەکاتێکدا بڕیاری پاتچ بۆ ھێرشکردنە سەر چیای ئۆستن ڕەخنەی لێگیرا، بەشداربوویەک ئاماژەی بە قورسییەکانی بەردەم لیوای ١٣٢ و فەرماندەکانی کرد، لەوانە زەوی و زار، کەمی ئامێر (ھاوەنی سووک و مەکینەی گوللە بە پێدانی سنوورداری فیشەک، نەبوونی ئاگرھاوێژ یان تەقەمەنی درێژ)، و پێویستی ھێرشکردنە سەر بەرگری تەواو یەکگرتوو، ئامادەکراو و سەربانکراوی ژاپۆنی، کە بەرگەی لێدانی ڕاستەوخۆی گوللەی ٧٥ ملم و لە ھەندێک حاڵەتدا ١٠٥ ملمی دەگرت.<ref>George, pp. &nbsp;315–322: In addition to being roofed-over and camouflaged, many of the Japanese positions were protected from direct assault by supporting fires from riflemen and light machine guns, and immune to all but direct hits by delayed-action shells from large-caliber guns or howitzers. Even the latter method was ineffective against some Japanese positions which were sited behind or underneath huge jungle trees.</ref> لەلایەن خۆیەوە، کاتێک ١٣٢ توانی چارەسەری بریندارەکانی بکات، ورەی بەرز مایەوە لە لیوا تازە شەڕکردووەکەدا، کە ڕۆڵێکی گرنگی بینی لە ئۆپەراسیۆنەکانی دواتری شەڕ لە گوادەلکەناڵ.<ref>George, pp. 106, 112, 116–117, 120–127</ref> کەتیبەی دووەم، بە تەنھا ٢٧ کوژراوەوە، یەکسەر بۆ ئۆپەراسیۆنەکانی شەڕی ھێرشبەری زیاتر دیاریکرا.<ref>George, p. 131: "General Sebree told us our success in the Mount Austen (Hill 27) battle had been taken into account in the selection [of the 2nd Battalion for the next offensive]."</ref> زیانەکانی بەرگریکارانی گیفو نەزانراون بەڵام بە مەزەندەی ئەفسەرێکی کەتیبەی دووەم لە ٩ی کانوونی دووەمی ١٩٤٣ گەیشتە ٥٠٠ کوژراو و بریندار؛ زۆربەی بریندارەکان دواتر بە برینەکانیان مردن کاتێک لەگەڵ نەخۆشی و برسێتی تێکەڵ بوو.<ref>George, pp. 128, 162: Nearly all of the Japanese soldiers wounded in the Mount Austen battle, starving and left without medical care, later died; for weeks afterwards, their unburied or half-interred bodies were encountered by U.S. troops.</ref> بیرەوەرییەکانی ئەفسەرێکی ژاپۆنی کە دۆزرایەوە دەری خست کە ژاپۆنییەکان زیانی قورسیان بەرکەوتبوو. دیلە ژاپۆنییەکان کە لە ئۆپەراسیۆنەکانی دواتردا گیران، ئاماژەیان بە شەڕی گردەکانی ٢٧ و ٣١ کرد وەک شەڕی چیای خوێن.<ref>George, p. 128</ref> === گەیشتنی ھێزی پشتیوانی ئەمریکی === [[پەڕگە:GuadMatanikauJanPlan.gif|وێنۆک|نەخشەی ناوچەی ڕووباری ماتانیکاو کە شوێنی هێزەکانی ژاپۆن (سوور) و ئەمریکا (شین) و پلانی هێرشی ئەمریکا بە درێژایی کەنارەکە و بەرەو ناو گردەکانی ناوچەکە نیشان دەدات]] لە ٢ی کانوونی دووەم، لەگەڵ گەیشتنی لیوای ٢٥ی سوپای ئەمریکی و پاشماوەی لیوای دووەمی مارینزی ئەمریکی، ھەموو یەکە ئەمریکییەکان لە گوادەلکەناڵ و تولاگی پێکەوە ناونران بە کۆڕی چواردەیەم و پاتچ فەرماندەیەتی دەکرد. سیبری بوو بە فەرماندەی لیوای ئەمریکاڵ. لە ٥ی کانوونی دووەم، پاتچ پلانەکەی دەرکرد بۆ دەستپێکردنی ئۆپەراسیۆنەکان بۆ پاککردنەوەی گوادەلکەناڵ لە ھێزەکانی ژاپۆن. لیوای دووەمی مارینز دەبوایە بەرەو ڕۆژاوا لە ڕووباری ماتانیکاو بە درێژایی کەنار پاڵ بنێت، لەکاتێکدا لیوای ٢٥ دەبوایە تەواوکردنی پاککردنەوەی چیای ئۆستن و دەستبەسەرداگرتنی لووتکەی گردەکان و یاڵەکانی دەوروبەری لقە ناوخۆیییەکانی ماتانیکاو تەواو بکات. لیوای ئەمریکاڵ و لیوای پیادەی ١٤٧ دەبوایە پاسەوانی دەوروبەری لونگا بکەن.<ref>Frank, pp. 550–552; Miller, pp. 254–255; Anderson; Hough, pp. 362, 366; Shaw, p. 49; Zimmerman, p. 159; Jersey, p. 365; Griffith, p. 270.</ref> دۆڵە قووڵەکانی لقە سەرەوەکانی ماتانیکاو بە سروشتی ناوچەی ئۆپەراسیۆنەکانی لیوای ٢٥ی ئەمریکییان دابەشکردبوو بۆ سێ ناوچەی جیاواز، لەگەڵ یەک دیاردەی سەرەکی زەوی کە زاڵ بوو بەسەر ھەر ناوچەیەکدا. لە ڕۆژھەڵاتی ماتانیکاوەوە چیای ئۆستن ھەبوو. لە سێگۆشەی نێوان لقەکانی باشووری ڕۆژھەڵات و باشووری ڕۆژاوای ماتانیکاو، گردەکانی ٤٤ و ٤٣ پێکەوە دیاردەیەکی زەوییان پێکدەھێنا کە ئەمریکییەکان ناویان نابوو "ئەسپی دەریا"، لەبەر شێوەکەی کاتێک لە سەرەوە سەیر دەکرا. لە نێوان لقەکانی باشووری ڕۆژاوا و باکووری ڕۆژاوای ماتانیکاودا کوتلەیەکی گەورەتری گرد ھەبوو کە، ھەروەھا لەبەر شێوەکەی، ناونرابوو "ئەسپی چوارناڵ".<ref>Frank, p. 552; Miller, pp. 257, 281.</ref> مەیجەر جەنەراڵ جەی. لاوتن کۆڵینز - فەرماندەی لیوای ٢٥ - لیوای پیادەی ٣٥ی ڕاسپارد بۆ پاککردنەوەی گیفو، دەستبەسەرداگرتنی پاشماوەی چیای ئۆستن، و داگیرکردنی ئەسپی دەریا. فەرمانی بە لیوای پیادەی ٢٧ کرد کە ئەسپی چوارناڵ لە باکوورەوە داگیر بکات. لیوای ٣٥ و ٢٧ پاشان دەبوایە لە گردی ٥٣ ("سەری ئەسپی چوارناڵ")یەکتر ببینن بۆ تەواوکردنی پاککردنەوەی گرد و یاڵە نزیکەکان. کۆڵینز لیوای پیادەی ١٦١ی وەک یەدەگ دانا. فیشەک و پێداویستییەکان بۆ ھێزە ھێرشبەرەکان لە ڕێگای جیپی ناڕێکەوە تا دوورترین شوێنی گونجاو دەگوازرانەوە و پاشان لەلایەن خەڵکی ڕەسەنی دوورگەکانی سلێمانەوە ھەڵدەگیران بۆ شوێنەکانی تر.<ref>Frank, p. 552; Miller, pp. 255–257, 262; Anderson; Griffith, p. 271.</ref> دوای بینینی گەیشتنی ھێزە پشتیوانە ئەمریکییەکان بۆ دوورگەکە، ژاپۆنییەکان چاوەڕێی ھێرشەکەیان دەکرد. ھیاکوتاکە فەرمانی بە یەکەکانی سەر گردەکانی دەوروبەری ماتانیکاو و گیفو کرد کە لە شوێنە ئامادەکراوەکانی خۆیاندا بمێننەوە. ژاپۆنییەکان ھیوادار بوون کاتێک ئەمریکییەکان گەمارۆی شوێنە بەرگریکارە ژاپۆنییەکان دەدەن و تێکەڵیان دەبن، شەڕی نزیک ڕێگە لە ئەمریکییەکان بگرێت لە بەکارھێنانی ھێزی ئاگری بەھێزتریان لە تۆپخانە و پشتیوانی ئاسمانی نزیکدا. لە شەودا، ژاپۆنییەکان پلانیان دانابوو بۆ دزەکردنە ناو ناوچە پشتەوەی ئەمریکییەکان و بڕینی ھێڵەکانی پێداویستییان بۆ ڕێگرتن لە گەیشتنی تەقەمەنی و خۆراکی پێویست بە ھێزە ھێرشبەرە ئەمریکییەکان بۆ بەردەوامبوون لە ھێرشەکانیان. ژاپۆنییەکان ھیوادار بوون بتوانن ئەمریکییەکان دوابخەن بۆ ماوەیەکی درێژ تا ھێزی پشتیوانی زیاتر لە ڕاباول یان شوێنەکانی ترەوە دەگەن.<ref>Frank, p. 553.</ref> === ئەسپی چوارناڵ === [[پەڕگە:GuadMatanikauGHJan10.gif|وێنۆک|نەخشەی هێرشە سەرەتاییەکانی ئەمریکا بۆ سەر ئەسپی چوارناڵ، ١٠ی کانوونی دووەم]] [[پەڕگە:GuadMatanikauGHJan12-13.gif|وێنۆک|نەخشەی هێرشەکانی ئەمریکا بۆ سەر ئەسپی چوارناڵ، ١٢-١٣ی کانوونی دووەم]] لە سەرەوە کە سەیر دەکرا بەرەو باکوور، گردی ئەسپی چوارناڵ وەک ئەسپێکی پێچەوانە دەردەکەوت، گردەکانی ٥٤ و ٥٥ قاچە دواوەکانی ئەسپەکەیان پێکدەھێنا، گردی ٥٧یش قاچە پێشەوەکانی پێکدەھێنا. لە ڕۆژھەڵاتەوە بۆ ڕۆژاوا، گردەکانی ٥٠، ٥١، و ٥٢ لەشی ئەسپەکەیان پێکدەھێنا لەگەڵ گردی ٥٣ی بەرزایی ٩٠٠ پێ (٢٧٠ مەتر) کە سەری ئەسپەکەی پێکدەھێنا. کۆلۆنێڵ ویلیام ئەی مەککۆلۆچ - فەرماندەی ھێزی ٢٧ - فەرمانی بە کەتیبەی یەکەمی کرد ھێرش بکاتە سەر گردی ٥٧ و کەتیبەی سێیەمیش ھێرش بکاتە سەر گردەکانی ٥١ و ٥٢ لە گردی ٥٤ەوە، کە پێشتر لەژێر دەستی ئەمریکییەکاندا بوو. لە بەرگریکردن لە ئەسپی چوارناڵ و لقی نزیکی ماتانیکاو، ٦٠٠ سەربازی ژاپۆنی لە کەتیبەی سێیەمی ھێزی پیادەی ٢٢٨ لەژێر فەرماندەیی مەیجەر ھاروکا نیشیاما بەشداربوون.<ref>Frank, pp. 553, 567; Rottman, p. 64; Miller, pp. 261–262; Jersey, pp. 304, 344–345, 356; Anderson. Nishiyama's troops also manned the nearby Hills 49 (called ''Inu'' or "Dog" by the Japanese) and 67 (called ''Saru'' or "Monkey" by the Japanese).</ref> ھێرشی ئەمریکییەکان لە کاتژمێر ٠٥:٥٠ی ١٠ی کانوونی دووەم دەستیپێکرد بە تۆپبارانکردنی شەش کەتیبەی تۆپخانە و ھێرشی ئاسمانی ٢٤ فڕۆکەی سی ئەی ئێف لەسەر شوێنە گومانلێکراوەکانی ژاپۆنییەکان لە دۆڵەکەی نێوان گردی ٥٧ و خاڵی دەستپێکردنی ھێرشی کەتیبەی یەکەم. کەتیبەی یەکەم لە کاتژمێر ٠٧:٣٠ پێشڕەوییان دەستپێکرد و بە سەرکەوتوویی لە کاتژمێر ١١:٤٠ گەیشتنە لووتکەی گردی ٥٧ لەگەڵ بەرەنگارییەکی کەم.<ref>Frank, pp. 553–554; Miller, pp. 262–265; Griffith, p. 274.</ref> لە گردی ٥٤ەوە، ڕێڕەوی ھێرشی کەتیبەی سێیەم لە شوێنێکی کراوە بوو و لەژێر کاریگەری بەرزایی گردەکانی ٥٢ و ٥٣دا بوو. لە کاتژمێر ٠٦:٣٥، کەتیبەکە ھێرشی دەستپێکرد و گردی ٥١ی داگیرکرد بەبێ بەرەنگاری. لە درێژەی پێشڕەوییاندا، کەتیبەکە لەلایەن تەقەی قورسی بڕنەوەی ژاپۆنییەکانەوە ڕاگیرا لە ٢٠٠ گەز (١٨٠ مەتر) دوور لە لووتکەی گردی ٥٢. دوای ھێرشێکی ئاسمانی شەش فڕۆکەی سی ئەی ئێف لەسەر گردی ٥٢ و تۆپبارانکردنێک، کەتیبەی سێیەم ھێرشەکەی دەستپێکردەوە و بە سەرکەوتوویی لە کاتژمێر ١٦:٢٥ لووتکەکەی داگیرکرد، شەش شوێنی بڕنەوەیان لەناوبرد و نزیکەی ٣٠ ژاپۆنییان لەسەر گردەکە کوشت.<ref>Frank, p. 554; Miller, pp. 265–270.</ref> لە کاتژمێر ٠٩:٠٠ی ١١ی کانوونی دووەم، کەتیبەی سێیەم ھێرشی بۆ سەر گردی ٥٣ دەستپێکرد. ژاپۆنییەکان بە خێرایی پێشڕەویی ئەمریکییەکانیان بە تەقەی بڕنەوە و ھاوەن ڕاگرت. ئەمریکییەکان - کە نەیانتوانیبوو ئاوی پێویست وەربگرن - دەستیان کرد بە لەدەستدانی سەربازەکانیان بەھۆی گەرما. لە یەک پەلدا، تەنھا دە کەس لە ھۆشی خۆیاندا مابوونەوە تا دوای نیوەڕۆ.<ref>Frank, pp. 554–555; Miller, pp. 270–272; Griffith, pp. 274–275.</ref> ڕۆژی دواتر، کەتیبەی دووەمی ھێزی ٢٧ بەرپرسیارێتی ھێرشەکەی بۆ سەر گردی ٥٣ وەرگرت. لە کاتی پێشڕەوی بەرەو گردەکە، ئەمریکییەکان نزیک لووتکەی گردی ٥٣ ڕاگیران. لە شەودا، دزەکەرە ژاپۆنییەکان ھێڵی تەلەفۆنی نێوان کەتیبەی دووەم و بارەگای ھێزەکەیان بڕی، کە کاریگەری لەسەر پەیوەندی یەکەکە ھەبوو. لە ١٣ی کانوونی دووەم، ئەمریکییەکان ھێرشەکەیان نوێکردەوە بەڵام دیسان بە تەقەی قورسی بڕنەوە و ھاوەنی ژاپۆنییەکان ڕاگیران.<ref>Frank, p. 555; Miller, pp. 272–275.</ref> گردۆڵکەیەک لە لێواری باشووری زنجیرە گردەکە (ملی ئەسپەکە) کە دەچووە سەر گردی ٥٣ چەقی بەرگری ژاپۆنییەکان بوو. گردۆڵکەکە چەندین شوێنی بڕنەوە و ھاوەنی تێدابوو کە بە کاریگەری ھێرشەکانی ئەمریکییەکانیان لەسەر زنجیرە گردەکە ڕاگرتبوو. جێگری فەرماندەی کەتیبەی دووەم - کاپتن چارڵس دەبلیو دەیڤس - خۆبەخشانە سەرکردایەتی چوار کەسی تری کرد بۆ ھێرش بۆ سەر گردۆڵکەکە. بە سکخشکێ، دەیڤس و گرووپەکەی خۆیان گەیاندە ١٠ گەز (١٠ مەتر) نزیک شوێنی دوژمن. بەرگریکارە ژاپۆنییەکان دوو نارنجۆکیان بۆیان ھاویشت، بەڵام نارنجۆکەکان نەتەقینەوە. دەیڤس و پیاوەکانی ھەشت نارنجۆکیان بۆ ژاپۆنییەکان ھاویشت و چەندین شوێنیان لەناوبرد. پاشان دەیڤس ھەستایە سەر پێ و لەکاتێکدا بە دەستێک تەقەی بە تفەنگ و دەمانچەکەی دەکرد، بە دەستەکەی تر ئاماژەی بە پیاوەکانی دەکرد بۆ پێشڕەوی کاتێک زیاتر چووە سەر گردۆڵکەکە. دەیڤس و پیاوەکانی پاشماوەی ژاپۆنییەکانیان لەسەر گردۆڵکەکە کوشت یان ڕایان کردن. لە کاتی شەڕەکەدا دەیڤس وەک سێبەرێک دژ بە ئاسمان دەردەکەوت و لەلایەن ھەموو ئەمریکییەکانەوە لەسەر زنجیرە گردەکە دەبینرا. بە ھاندانی کردەوەکانی، لەگەڵ وەرگرتنی ئاو بەھۆی باران و ھەورەتریشقەیەکی لەناکاو، سەربازە ئەمریکییەکان «زیندوو بوونەوە» و بە خێرایی ھێرشیان کرد و لە نیوەڕۆدا گردی ٥٣یان داگیرکرد. ئەمریکییەکان تەرمی ١٧٠ سەربازی ژاپۆنییان لەسەر و دەوروبەری ئەسپی چوارناڵ ژمارد. ئەمریکییەکان کەمتر لە ١٠٠ کەسیان لەدەستدا.<ref>Frank, pp. 555–558; Miller, pp. 270, 275–276; Anderson; Jersey, pp. 367–368; Griffith, pp. 275–276.</ref> لە نێوان ١٥ و ٢٢ی کانوونی دووەم، ھێزی پیادەی ١٦١ بەدوای پاشماوەی کەتیبەی نیشیامادا دەگەڕا لە دۆڵی نزیکی لقی باشووری ڕۆژاوای ماتانیکاو. بە گشتی، ٤٠٠ ژاپۆنی لە بەرگریکردن لە ئەسپی چوارناڵ و ناوچەی دەوروبەری کوژران. دووسەد ژاپۆنی ڕزگاربوو، لەگەڵ نیشیاما، لە ١٩ی کانوونی دووەم گەیشتنەوە ھێڵەکانی خۆیان.<ref>Frank, pp. 555–558; Miller, pp. 270, 276–278. Exact American casualties from the Galloping Horse battle aren't recorded but the 27th Regiment lost a total of 74 killed and 226 wounded for the entire month of January 1943.</ref> === ئەسپی دەریایی === [[پەڕگە:GuadSeahorseJan8-11.gif|وێنۆک|ڕێپێوانی ئەمریکی بۆ و هێرشکردنە سەر ئەسپی دەریایی (چەپ)]] ئەسپە دەریایی لە دوو گرد پێکھاتبوو، گردی ٤٣ لە باشوور لەگەڵ گردی ٤٤ کە لە باکوورەوە پێکەوە بەستبوو.<ref>Frank, p. 562; Rottman, p. 64; Miller, pp. 281–283, 286; Jersey, pp. 360–361, 366–367. The Japanese 1st Battalion, 124th was commanded by Major Yukichi Kokusho until 2&nbsp;January when he was killed in action. Major Megumi Ishido then took command of the battalion. Some historians state that Kokusho was actually killed during the [[Battle of Edson's Ridge]] on 13–14 September 1942. Jersey records that assisting the 124th were elements of the 38th Engineer Regiment and 1st Battalion, 229th Regiment, plus a company from the 230th Regiment. Jersey, however, isn't clear as to where exactly these units were positioned, whether near the Gifu or closer to the Sea Horse. The 3rd Company, 38th Engineer Regiment in the Sea Horse area was commanded by Captain Kiyoshi Saito. The 2nd Company, 230th Regiment was commanded by Lieutenant Mano Tamotsu. The 1st Battalion, 229th Regiment was commanded by Major Tsuguto Tomoda after its original commander, Major Sugura Orita was wounded in action.</ref> لە سەرەوە کە سەیر دەکرا بەرەو باکوور، زنجیرە گردی ئەسپە دەریایی وەک ئەسپێکی دەریایی پێچەوانە دەردەکەوت، گردی ٤٣ سەری ئەسپە دەریایییەکەی پێکدەھێنا و گردی ٤٤ زگەکەی.<ref>Frank, pp. 562–563; Miller, pp. 281–283, 286–287; Anderson; Jersey, p. 366.</ref> ھێزی پیادەی ٣٥ی ئەمریکی، بە فەرماندەیی کۆلۆنێڵ ڕۆبەرت بی مەککلور، ئەرکی داگیرکردنی ئەسپە دەریایی و تەواوکردنی لاوازکردنی گیفۆی لە چیای ئۆستن پێسپێردرا. مەککلور کەتیبەی دووەمی بۆ ھێرشکردنە سەر گیفۆ دیاریکرد و کەتیبەی یەکەم و سێیەمی نارد بۆ ڕێپێوانێکی دوور لە ناو دارستاندا بۆ ھێرشکردنە سەر ئەسپە دەریایی لە باشوورەوە. لە بەرگریکردن لە ئەسپە دەریایی و دۆڵە نزیکەکان، کەتیبەی یەکەم و سێیەمی ھێزی ١٢٤ی ژاپۆنی بەشداربوون، لەگەڵ بارەگای فەرماندەیی ئۆکا کە لە نزیکەوە جێگیرکرابوو. دوای بڕینی ڕێگایەکی ٧٬٠٠٠ گەز (٦٬٠٠٠ مەتر) بە خولانەوە لە دارستانەکەدا بە دەوری چیای ئۆستن، لە کاتژمێر ٠٦:٣٥ی ١٠ی کانوونی دووەم، کەتیبەی سێیەمی مەککلور ھێرشی بۆ سەر گردی ٤٣ دەستپێکرد. کاتێک ئەمریکییەکان لە باشوورەوە نزیک گردی ٤٣ بوونەوە، گرووپێک سەربازی ژاپۆنی لە نزیک بارەگای فەرماندەیی ئۆکا سەربازە ئەمریکییەکانیان بینی کاتێک جۆگەیەکیان دەبڕی و دەستبەجێ ھێرشیان کرد، ھەڕەشەیان لە لای ڕیزی ئەمریکییەکان دروست کرد. دوو سەربازی ئەمریکی - ویلیام جی فۆرنییەر و لویس ھۆڵ - بە سەرکەوتوویی ھێرشی ژاپۆنییەکانیان بە بڕنەوەیەک پووچەڵکردەوە بەڵام لەو پێناوەدا کوژران. بە پێشڕەوی دژی بەرەنگارییەکی کەم، کەتیبەی سێیەم بۆ شەو خۆیان قایمکرد لە نزیکەی ٧٠٠ گەز (٦٠٠ مەتر) دوور لە لووتکەی گردی ٤٣. ڕۆژی دواتر، کەتیبەی یەکەمی ھێزی ٣٥ زیادکرا بۆ ھێرشەکە، و ھەردوو یەکەکە - بە پشتیوانی تۆپخانە - بە چەندین شوێنی بڕنەوەی ژاپۆنیدا تێپەڕین و گردی ٤٣یان لە سەرەتای دوای نیوەڕۆدا داگیرکرد. بە بەردەوامبوون بەرەو گردی ٤٤ دژی بەرەنگارییەکی کەم، ئەمریکییەکان پاشماوەی ئەسپە دەریاییان لە تاریکبووندا داگیرکرد و ھێزەکانی ژاپۆنیان لە گیفۆ دابڕی. دانیشتووانی خۆجێیی دوورگەکانی سلێمان کە کەلوپەلیان بە پشت بۆ ھەردوو کەتیبە ئەمریکییەکە دەگواستەوە لە کاتی ھێرشەکەدا، کێشەیان ھەبوو لە گەیاندنی خواردن و تەقەمەنی پێویست بەسەر ڕێگا درێژەکەی نێوان ئەسپە دەریایی و سنووری لونگا؛ بۆیە، فڕۆکە قورسەکانی بی-١٧ فلاینگ فۆرترێس بەکارھێنران بۆ فڕێدانی کەلوپەل بە ئاسماندا بۆ سەربازە ئەمریکییەکانی دەوروبەری ئەسپە دەریایی.<ref>Frank, pp. 562–563; Miller, pp. 281–283, 287–289; Anderson; Jersey, p. 367.</ref> لە ١٢ی کانوونی دووەم، ھەردوو کەتیبە ئەمریکییەکەی ھێزی ٣٥ ھێرشەکەیان بەرەو ڕۆژاوا بۆ ئەسپی چوارناڵ درێژەپێدا بەڵام لەلایەن شوێنێکی قایمی ژاپۆنییەوە لەسەر زنجیرە گردێکی تەسک لە نزیکەی ٦٠٠ گەز (٥٠٠ مەتر) لە ڕۆژاوای خاڵی دەستپێکردنیانەوە ڕاگیران. دوای ھەوڵدان بۆ دەورەدانی شوێنەکە بۆ دوو ڕۆژ، ئەمریکییەکان توانیان شوێنە قایمەکە بە تەقەی ھاوەن و تۆپخانە تێکبشکێنن، ١٣ بەرگریکاری ژاپۆنییان کوشت، و گەیشتنە زنجیرە گردێک کە دەیڕوانییە لقی باشووری ڕۆژاوای ماتانیکاو لە کاتژمێر ١٥:٠٠ی ١٥ی کانوونی دووەم. ھەر ھەمان ڕۆژ، ڕزگاربووە ژاپۆنییەکان لە شەڕی ئەسپە دەریایی - لەوانە ئۆکا و زۆربەی ستافی بارەگای ھێزی ١٢٤ و کەتیبەی یەکەم - توانیان بە ھێزە ئەمریکییەکاندا تێپەڕن و بگەنە ھێڵەکانی خۆیان لە ڕۆژاوا. ئەمریکییەکان ٥٥٨ کوژراوی ژاپۆنییان لە دەوروبەری ئەسپە دەریایی ژمارد، زۆربەیان لە کەتیبەی سێیەمی ھێزی ١٢٤ بوون، و ١٧ کەسیان دەستگیرکرد.<ref>Frank, pp. 562–563; Miller, pp. 289–290, 296; Jersey, pp. 361, 372. Miller states that the Japanese strongpoint was {{convert|150|yd|m|abbr=on}} west of the Sea Horse, not {{convert|600|yd|m|abbr=on}} as Frank claims. Jersey notes that the Japanese defenders of the ridge strongpoint may have been from the 3rd Battalion, 230th Regiment commanded by Major Ampei Onada. Jersey claims that Oka was killed during the Ke evacuation (Jersey, pp. 371–372).</ref> === چیای ئۆستنی دووەم === [[پەڕگە:Guad25thWouded.jpg|وێنۆک|سەربازێکی بریندار لە هێڵی پیادەی ٣٥ی ئەمریکی ئامادە دەکرێت بۆ چۆڵکردن لە ناوچەی شەڕەکە لە ١٥ی مانگی یەک.]] [[پەڕگە:GuadGifuJan22-23.gif|وێنۆک|پشتیوانی تانکەکان پێگەی گیفوی بۆ هێزەکانی ئەمریکا شکاند]] لە ٩ی کانوونی دووەم، کەتیبەی دووەمی مەککلور - بە فەرماندەیی لیوتنانت کۆلۆنێڵ ئێرنست پیتەرس - جێگەی سێ کەتیبەکەی ھێزی ١٣٢ی گرتەوە و خۆی ئامادەکرد بۆ ھێرشکردنە سەر گیفۆ. لە چوار ڕۆژی دواتردا، ئەمریکییەکان ھەوڵیاندا شوێنەکانی ژاپۆنییەکان بە گەشتی چاودێری بدۆزنەوە. لە ھەمان کاتدا، بەرگریکارانی گیفۆ ھەوڵیاندا ئەمریکییەکان بە ھێرشی دزەکردنی شەوانە لاواز بکەن. تا ١٣ی کانوونی دووەم، کەتیبەی دووەم ٥٧ کوژراو و برینداری لەدەستدابوو. کوژراو و بریندارەکانی شەڕ لەگەڵ نەخۆشی مەلاریا کەتیبەکەیان تا ڕۆژی دواتر گەیاندە ٧٥٪ی ھێزی کاریگەری. بۆ یارمەتیدانی کەتیبەکە، کەسانی کۆمپانیای تۆپی دژە تانکی ھێزی ٣٥ وەک پیادە لکێنران بە کەتیبەکەوە.<ref>Frank, pp. 563–564; Miller, pp. 290–294.</ref> بە داگیرکردنی ئەسپە دەریایی لەلایەن ئەمریکییەکانەوە، ژاپۆنییەکان لە گیفۆ لە پاشماوەی سوپای ١٧ دابڕان. لە دوا پەیامیدا بە تەلەفۆنی مەیدانی پێش ئەوەی ھێڵەکە ببڕدرێت، ئیناگاکی ڕەتیکردەوە فەرمانی ئۆکا جێبەجێ بکات بۆ چۆڵکردنی شوێنەکەی و ھەوڵدان بۆ دزەکردن بۆ ھێڵەکانی خۆیان، لە بری ئەوە بەڵێنیدا کە فەرماندەیییەکەی «تا دوا کەس دەجەنگێت». پێدەچێت ئیناگاکی فەرمانەکەی ڕەتکردبێتەوە چونکە مانای وابوو دەبوو سەربازە نەخۆش و بریندارەکانی بەجێبھێڵێت.<ref>Frank, p. 564; Miller, p. 296; Griffith, p. 278.</ref> ھێرشێکی ئەمریکی بۆ سەر گیفۆ لەلایەن ھەموو کەتیبەی دووەمەوە لە ١٥ی کانوونی دووەم بە تەواوی لەلایەن ژاپۆنییەکانەوە پووچەڵکرایەوە. لە وەڵامدا، مەککلور لە ١٦ی کانوونی دووەم پیتەرسی لە فەرماندەیی لابرد و مەیجەر ستانلی ئاڕ لارسنی لە جێگەی دانا. لارسن بڕیاریدا بە تەواوی گیفۆ گەمارۆ بدات و ھەوڵبدات بە تۆپبارانێکی گەورە لە ١٧ی کانوونی دووەم لاوازی بکات.<ref>Frank, pp. 564–565; Miller, pp. 295–298; Anderson; Jersey, pp. 367–369. Jersey says Peters was relieved for, "not implementing an order" (Jersey p. 367).</ref> لەو ماوەیەدا، ئەمریکییەکان بڵندگۆیەکیان بەکارھێنا بۆ بڵاوکردنەوەی داواکارییەکی خۆبەدەستەوەدان بە زمانی ژاپۆنی بۆ بەرگریکارانی گیفۆ. تەنھا پێنج سەربازی ژاپۆنی وەڵامیان دایەوە. یەکێک لەو پێنجە ڕاپۆرتیکرد کە کۆمپانیاکەی لە ڕاستیدا کۆبوونەوە بۆ گفتوگۆکردن لەسەر داواکارییەکە بەڵام بڕیاریاندا خۆیان بەدەستەوە نەدەن چونکە زۆر لاواز بوون بۆ ھەڵگرتنی ھاوڕێ بریندارەکانیان کە نەیاندەتوانی بڕۆن لەگەڵیان بۆ ھێڵەکانی ئەمریکا. لە بری ئەوە، ھەڵیانبژارد وەک یەکەیەک پێکەوە بمرن. ئەفسەرێکی ژاپۆنی کە بەرگری لە گیفۆ دەکرد لە بیرەوەرییەکانیدا نووسی، «گوێم لە دوژمن بوو بە ژاپۆنی قسەی دەکرد بە بڵندگۆ. لەوانەیە پێمان دەڵێت بێینە دەرەوە - دوژمن چەند گێلە. سوپای ژاپۆنی تا کۆتایی خۆی دەگرێت. شوێنەکە دەبێت لە ھەموو بارودۆخێکدا بە ژیانمان بپارێزرێت.»<ref>Frank, p. 565; Miller, pp. 298–299; Jersey, p. 369.</ref> لە کاتژمێر ١٤:٣٠ی ١٧ی کانوونی دووەم، دوازدە تۆپی ١٥٥ ملم و سی و حەوت تۆپی ١٠٥ ملم دەستیان بە تەقە لە گیفۆ کرد. لە یەک کاتژمێر و نیوی دواتردا، تۆپخانەی ئەمریکی ١٬٧٠٠ گوللەیان تەقاند بۆ ناوچەیەکی نزیکەی ١٬٠٠٠ گەز (١٬٠٠٠ مەتر) چوارگۆشە. بەھۆی درەنگی کاتەکەوە، ئەمریکییەکان نەیانتوانی دوای تۆپبارانەکە دەستبەجێ ھێرش بکەن بەڵکو دەبوو چاوەڕێی ڕۆژی دواتر بکەن، کە ڕێگەی بە ژاپۆنییەکان دا کات بۆ خۆڕێکخستنەوە بەدەستبھێنن. لە ١٨ی کانوونی دووەم، ئەمریکییەکان ھێرشیان کردە سەر لای ڕۆژاوای لاوازتری گیفۆ، ھەندێک پێشڕەوییان کرد و چەندین قەڵغانی ژاپۆنییان لە دوو ڕۆژی دواتردا لەناوبرد تا بارانێکی قورس لە ٢٠ی کانوونی دووەم ھێرشەکەی ڕاگرت. ئەو شەوە، یازدە ژاپۆنی کوژران لە کاتی ھەوڵدان بۆ ھەڵاتن لە گیفۆ.<ref>Frank, pp. 565–566; Miller, pp. 298–303. The U.S. artillery units involved included the 105-mm howitzers of the 88th Field Artillery Battalion, one 105-mm howitzer of the 8th, and the 155-mm howitzers of the 90th and 221st Field Artillery Battalions in addition to the 105-mm. howitzers of the 64th Field Artillery Battalion.</ref> لە ٢٢ی کانوونی دووەم، ئەمریکییەکان توانیان تانکێکی سووک بە ڕێڕەوی پێداویستییەکانیاندا بەرنە سەر چیای ئۆستن. تانکەکە بووە ھۆکاری یەکلاکەرەوە لە شەڕەکەدا. لە کاتژمێر ١٠:٢٠، تانکەکە - کە ١٦–١٨ تفەنگدار دەیانپاراست - سێ قەڵغانی ژاپۆنی تەقاند و چووە ناو گیرفانی گیفۆ. بە بەردەوامبوون، تانکەکە بە تەواوی گیفۆی بڕی و پێنج قەڵغانی تری لەناوبرد، کەلێنێکی ٢٠٠ گەزی (١٨٠ مەتر) لە ھێڵی ژاپۆنیدا کردەوە. پیادەی ئەمریکی بە کەلێنەکەدا ڕژانە ناوەوە و شوێنەکانیان لە ناوەڕاستی گیفۆ گرت.<ref>Frank, p. 566; Miller p. 303; Anderson; Jersey, p. 370; Gilbert, pp. 50–51. The tank was commanded by Captain Theodore Deese and crewed by men from the 25th Division Reconnaissance Troop. Three tanks, formerly belonging to Marine units on Guadalcanal, actually moved up to Mount Austen, but two were disabled in the process and were unable to participate in the attack.</ref> ئەو شەوە نزیکەی کاتژمێر ٠٢:٣٠ی ٢٣ی کانوونی دووەم، پێدەچێت ئیناگاکی تێگەیشتبێت کە شەڕەکە دۆڕاوە، سەرکردایەتی ستاف و زۆربەی پاشماوەی ڕزگاربووی فەرماندەیییەکەی کرد - نزیکەی ١٠٠ کەس - لە ھێرشێکی کۆتاییدا لەسەر ئەمریکییەکان. لە ھێرشەکەدا، ئیناگاکی و پاشماوەی ھێزەکانی تا دوا کەس کوژران. لە خۆرھەڵاتندا، ئەمریکییەکان پاشماوەی گیفۆیان دەستەبەرکرد. شەست و چوار کەس لە کەتیبەی دووەمی ھێزی پیادەی ٣٥ی ئەمریکی لە نێوان ٩ و ٢٣ی کانوونی دووەم لە ھێرشەکان بۆ سەر گیفۆ کوژران، کە کۆی ژمارەی ئەمریکییە کوژراوەکان لە داگیرکردنی چیای ئۆستن گەیاندە ١٧٥ کەس. ئەمریکییەکان تەرمی ٤٣١ ژاپۆنییان لە پاشماوەی قەڵاکانی گیفۆ و ٨٧ی تریان لە شوێنەکانی تری دەوروبەری چیای ئۆستن ژمارد. کۆی زیانەکانی ژاپۆن لە شەڕەکانی ئەسپە دەریایی و ھەردوو شەڕی چیای ئۆستن لەوانەیە لە نێوان ١٬١٠٠ و ١٬٥٠٠ کەس بووبێت.<ref>Frank, pp. 566–567; Miller, pp. 303–305; Anderson; Jersey, p. 371. Also killed in the final Japanese charge was Major Nishihata, commander of the 2nd Battalion, 124th Infantry Regiment.</ref> === ھێرشی کەناری === [[پەڕگە:GuadMatanikauJan13-18.gif|وێنۆک|هێزی دەریاییی ئەمریکا بە درێژایی کەناراوەکان لێدەخوڕن]] لە ھەمان کاتدا کە ھێرشی سوپای ئەمریکا لە گردەکانی دەوروبەری سەرەوەی ماتانیکاو ڕوویدەدا، لەشکری دووەمی دەریایی ئەمریکا - لەژێر فەرماندەیی جەنەراڵ بریگادییەر ئەلفۆنس دیکار - لە درێژایی کەناری باکووری گوادەلکەناڵ ھێرشی دەکرد. بەرامبەر بە دەریاوانەکان لە گرد و دۆڵەکانی باشووری خاڵی کروز، پاشماوەی لەشکری پیادەی دووەمی ژاپۆنی بوو، بە فەرماندەیی لیوتنانت جەنەراڵ ماساو مارویاما، لەگەڵ کەتیبەی یەکەمی ھێزی پیادەی ٢٢٨ لە لەشکری پیادەی ٣٨ لەژێر فەرماندەیی مەیجەر کیکوو ھایاکاوا.<ref>Frank, p. 556; Miller, pp. 278–279; Jersey, pp. 304, 344–345, 356, 361; Hough, pp. 363–364. Jersey states that the 228th Regiment's command post was also located in this area but doesn't say if this post included Major General Takeo Ito or just the regimental commander, Doi and/or Suemura. The 228th's 1st Battalion was located on Hills 75, 78, and 80, called ''Sakai Dai'' or "Skyline Ridge" by the Japanese.</ref> لە ١٣ی کانوونی دووەم، ھێزەکانی دەریایی دووەم و ھەشتەم ھێرشەکەیان دەستپێکرد، ھێزی ھەشتەم لە درێژایی کەنار ھێرشی دەکرد و ھێزی دووەم لە ناوەوەی وشکانی پێشڕەوی دەکرد. ژاپۆنییەکان لە ھەندێک شوێن پاشەکشەیان پێکرا بەڵام لە شوێنەکانی تر خۆیان گرت، شەڕێکی قورس لە چەندین شوێن لە گرد و دۆڵەکانی نزیک کەنارەکە ڕوویدا. لە ١٤ی کانوونی دووەم، ھێزی دەریایی شەشەم لەژێر فەرماندەیی کۆلۆنێڵ گیلدەر دی جاکسن جێگەی ھێزی دەریایی دووەمی گرتەوە.<ref>Frank, pp. 556–557; Miller, pp. 278–279; Hough, p. 365; Shaw, pp. 49–50; Zimmerman, pp. 159–160, 164; Jersey, pp. 364, 366. The 6th Marines were commanded by Colonel Gilder D. Jackson.</ref> دەریاوانەکان لە ١٥ی کانوونی دووەم ھێرشەکەیان نوێکردەوە. ژاپۆنییەکان پێشڕەوی ھێزی دەریایی ھەشتەمیان لە درێژایی کەنارەکە ڕاگرت؛ بەڵام لە ناوەوە، ھێزی دەریایی شەشەم توانی بە سەرکەوتوویی نزیکەی ١٬٥٠٠ گەز (١٬٤٠٠ مەتر) پێشڕەوی بکات و ھەڕەشەی لە لای ھێزە ژاپۆنییەکان دروست کرد کە لە بەردەم ھێزی دەریایی ھەشتەمدا جێگیرکرابوون. لە کاتژمێر ١٧:٠٠، مارویاما فەرمانی بە ھێزەکانی کرد پاشەکشە بۆ ھێڵێکی پێشتر-ھەماھەنگکراو بکەن لە نزیکەی ١٬٣٠٠ گەز (١٬٢٠٠ مەتر) لە ڕۆژاوا.<ref>Frank, p. 557; Miller, p. 279; Hough pp. 365–366; Jersey, pp. 364–365. The Marines used a flamethrower, captured earlier from the Japanese, in combat for the first time this day, destroying three Japanese emplacements.</ref> لە سەرەتای ١٦ی کانوونی دووەم، کاتێک زۆربەی پیاوەکانی مارویاما ھەوڵیاندەدا فەرمانی پاشەکشە جێبەجێ بکەن، ھێزی دەریایی شەشەم ھەڵگەڕایەوە و بەرەو کەنارەکە ھێرشی برد، زۆربەی ھێزەکانی چوارەم و شازدەیەمی مارویاما لە نێوان خۆیان و ھێزی دەریایی ھەشتەمدا گەمارۆدا. تا کاتژمێر ١٤:٠٠ی ١٧ی کانوونی دووەم، دەریاوانەکان ھێزە ژاپۆنییە گەمارۆدراوەکانیان لە گیرفانەکەدا لەناوبرد، ٦٤٣یان کوشت و دوویان دەستگیرکرد.<ref>Frank, pp. 557–558; Miller, p. 279; Hough, p. 367; Jersey, p. 369.</ref> == دەرئەنجام == [[پەڕگە:GuadKokumbonaJan23-25.gif|وێنۆک|پێشکەوتنی ئەمریکییەکان بەرەو ڕۆژئاوا، ٢٣-٢٥ی کانوونی دووەم]] لە ١٥ی کانوونی دووەم، نوێنەرێکی سوپای ئیمپراتۆری ژاپۆنی لە ڕاباولەوە لە گەشتێکی تۆکیۆ ئێکسپرێسدا گەیشتە گوادەلکەناڵ و ھیاکوتاکەی لە بڕیاری کشانەوەی ھێزەکانی ژاپۆن لە دوورگەکە ئاگادارکردەوە. بە ناڕەزایییەوە بڕیارەکە قبوڵکرا، ستافی سوپای ١٧ پلانی چۆڵکردنی کی-یان لە ١٨ی کانوونی دووەم بە ھێزەکانیان ڕاگەیاند. پلانەکە لەشکری ٣٨ی ئاراستە دەکرد کە پەیوەندی بپچڕێنێت و بەرەو دەماغەی ئیسپیرانس لە کۆتایی ڕۆژاوای گوادەلکەناڵ لە ٢٠ی کانوونی دووەمەوە پاشەکشە بکات. پاشەکشەی لەشکری ٣٨ لەلایەن لەشکری دووەم و یەکەکانی ترەوە دادەپۆشرا، کە دواتر بەدوای لەشکری ٣٨دا بەرەو ڕۆژاوا دەڕۆیشتن. ئەو سەربازانەی نەیاندەتوانی بجووڵێن ھانیاندران خۆیان بکوژن بۆ «پاراستنی شەرەفی سوپای ئیمپراتۆری». دەریاوانی ژاپۆنی پلانی دانابوو لە دەماغەی ئیسپیرانسەوە ھێزەکانی سوپا لە ڕۆژانی کۆتایی کانوونی دووەم و ھەفتەی یەکەمی شوباتدا چۆڵ بکات بە ڕێکەوتی تەواوبوونی چۆڵکردنی ١٠ی شوبات.<ref>Frank, pp. 541, 562; Miller, p. 349; Jersey, p. 368; Griffith, pp. 279–284.</ref> ویلایەتە یەکگرتووەکان و ھاوپەیمانەکانی ئامادەکارییەکانی ژاپۆنیان بۆ کی وەک ھەوڵێکی تری پشتیوانی تێگەیشت. بەم بیرۆکەیەوە، پاتچ فەرمانی بە ھێزەکانی کرد ھێرشێکی تر بکەنە سەر ھێزەکانی ژاپۆن لە ڕۆژاوای ماتانیکاو. لە ٢١ی کانوونی دووەم، ھێزەکانی ٢٧ و ١٦١ لە ناوچەی ئەسپی چوارناڵەوە بەرەو ڕۆژاوا پاڵیان پێوەنا. ئەمریکییەکان - کە نەیاندەزانی لەشکری ٣٨ پاشەکشە دەکات بۆ ئامادەبوون بۆ چۆڵکردنی دوورگەکە - سەرسام بوون بە بینینی بەرەنگارییەکی کەم. بە پێشڕەویکردن بە خێرایییەکی زیاتر لەوەی ژاپۆنییەکان پێشبینیان کردبوو لە گرد و زنجیرە گردە ناوخۆیییەکاندا، تا ٢٢ی کانوونی دووەم ئەمریکییەکان لە شوێنێکدا بوون بۆ داگیرکردنی کۆکومبۆنا لە کەنارەکە، بارەگای سوپای ١٧، و بە تەواوی دابڕینی پاشماوەی لەشکری دووەم.<ref>Frank, pp. 546, 568–570; Miller, pp. 319–329. On 22 January, Colonel [[James Dalton II]] relieved Colonel [[Clarence Orndorff]]—who was ill with malaria—as commander of the 161st (Miller, p. 346).</ref> بە کاردانەوەیەکی خێرا بۆ دۆخەکە، ژاپۆنییەکان بە پەلە کۆکومبۆنایان چۆڵکرد و فەرمانیان بە لەشکری دووەم کرد دەستبەجێ بەرەو ڕۆژاوا پاشەکشە بکات. ئەمریکییەکان لە ٢٣ی کانوونی دووەم کۆکومبۆنایان داگیرکرد. ھەرچەندە ھەندێک یەکەی ژاپۆنی لە نێوان ھێزە ئەمریکییەکاندا گیریان خوارد و لەناوبران، بەڵام زۆربەی ڕزگاربووانی لەشکری دووەم توانیان ڕابکەن.<ref>Frank, p. 570; Miller, pp. 329–332.</ref> لە ھەفتەی داھاتوودا، پاسەوانی دواوەی ژاپۆنی - بە یارمەتی زەوییەکی سەخت - بە کاریگەری پێشڕەوی ئەمریکییەکانی لە ڕۆژاوای کۆکومبۆناوە دواخست. جەنەراڵ پاتچ - کە ھێشتا باوەڕی وابوو ھەوڵێکی پشتیوانی ژاپۆنی نزیکە - زۆربەی ھێزەکانی لە دواوە ھێشتەوە بۆ پاراستنی فڕۆکەخانەی ھێندەرسن، تەنھا یەک ھێزی لە جارێکدا نارد بۆ بەردەوامبوون لە پێشڕەوی. بەم شێوەیە، زۆربەی ھێزە ڕزگاربووەکانی سوپای ژاپۆنی توانیان لە کۆتایی کانوونی دووەمدا لە دەماغەی ئیسپیرانس کۆببنەوە. لە ١، ٤، و ٧ی شوبات، کەشتییە جەنگییەکانی ژاپۆن بە سەرکەوتوویی ١٠٬٦٥٢ سەربازی سوپایان لە دوورگەکە چۆڵکرد. لە ٩ی شوبات، ئەمریکییەکان دۆزیانەوە کە ژاپۆنییەکان ڕۆیشتوون و گوادەلکەناڵیان بە پارێزراو ڕاگەیاند.<ref>Frank, pp. 571–572, 582–597; Miller, pp. 332–335, 338–349; Zimmerman, p. 164.</ref> بە تێڕوانینی دواتر، ھەندێک مێژوونووس ڕەخنەیان لە ئەمریکییەکان گرتووە - بەتایبەتی پاتچ و ئەدمیراڵ ویلیام ھاڵسی، فەرماندەی ھێزە ھاوپەیمانەکان لە باشووری ئارام - بۆ سوود وەرنەگرتن لە باڵادەستی وشکانی، ئاسمانی و دەریاییان بۆ ڕێگرتن لە چۆڵکردنی سەرکەوتووی ژاپۆنییەکان بۆ زۆربەی ھێزە ڕزگاربووەکانیان لە گوادەلکەناڵ. ھاڵسی لە شەڕی دوورگەی ڕێنێل بە تازەیی پاشەکشەی پێکرابوو. پێداگری پاتچ و ھارمۆن لەسەر گرتنی چیای ئۆستن وەک یەکێک لەو ھۆکارانە باسکراوە کە ھێرشی سەرەکی ئەمریکای بۆ ڕۆژاوا دواخست، دەرفەتی بە سوپای ١٧ دا ڕابکات. میریل بی تواینینگ سەبارەت بە ھێزەکانی ژاپۆن کە لە چیای ئۆستن و دەوروبەری جێگیرکرابوون وتی، «لە تیۆریدا ئەم ژاپۆنیانە ھەڕەشەیان بۆ ھێزە سەرەکییەکەمان دروستکرد کە بەرەو ڕۆژئاوا لە درێژایی کەنارەکە پێشڕەوی دەکرد، بەڵام لە کردەوەدا ئەم گرووپە دابڕاوانە لە پیاوی نەخۆش و برسی پێکھاتبوون کە نەیاندەتوانی ھیچ شتێک بکەن جگە لە مردن لە شوێنی خۆیان. لەژێر ئەو بارودۆخانەی کە لە ڕووداوەکانی دواتردا ئاشکرا بوون، ئاشکرایە کە چیای ئۆستن تەنھا بەشێک بوو لە دیمەنەکە و ھیچ گرنگییەکی بەرچاوی نەبوو بۆ ھیچ کام لە دوژمنەکان.»<ref>Frank, p. 597; Rottman, p. 64; Miller, pp. 348–350; Twining, p. 165.</ref> لەگەڵ ئەوەشدا، ھەڵمەتە گەورەکە بۆ داگیرکردنەوەی گوادەلکەناڵ لە ژاپۆنییەکان سەرکەوتنێکی ستراتیژی گرنگ بوو بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان و ھاوپەیمانەکانی. لەسەر بنەمای سەرکەوتنیان لە گوادەلکەناڵ و شوێنەکانی تر، ھاوپەیمانان ھەڵمەتەکەیان دژی ژاپۆن درێژەپێدا، کە لە کۆتاییدا گەیشتە خۆبەدەستەوەدانی ژاپۆن و کۆتایی جەنگی جیھانی دووەم.<ref>Frank, p. 597; Rottman, p. 64; Miller, pp. 348–350.</ref> == تێبینییەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == سەرچاوەکان == === کتێبەکان === * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Dull |یەکەم= Paul S. |ساڵ= ١٩٧٨|سەردێڕ= A Battle History of the Imperial Japanese Navy, 1941–1945 |بڵاوکەرەوە= Naval Institute Press |ژپنک= ٠-٨٧٠٢١-٠٩٧-١|دەستپێگەیشتنی ناونیشان= registration |ناونیشان= https://archive.org/details/battlehistoryofi0000dull}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Frank |یەکەم= Richard |بەستەری نووسەر= Richard B. Frank |ساڵ= ١٩٩٠|سەردێڕ= Guadalcanal: The Definitive Account of the Landmark Battle |بڵاوکەرەوە= [[Random House]] |شوێن= New York |ژپنک= ٠-٣٩٤-٥٨٨٧٥-٤|دەستپێگەیشتنی ناونیشان= registration |ناونیشان= https://archive.org/details/guadalcanal00fran}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= George |یەکەم= John B. |ساڵ= ١٩٨١|سەردێڕ= Shots Fired in Anger: A rifleman's view of the war in the Pacific, 1942–1945, including the campaign on Guadalcanal and fighting with Merrill's Marauders in the jungles of Burma |ناونیشان= https://archive.org/details/shotsfiredinange0000geor |بڵاوکەرەوە=[[National Rifle Association of America]] |ژپنک= ٠-٩٣٥٩٩٨-٤٢-X}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Gilbert |یەکەم= Oscar E. |ساڵ= ٢٠٠١|سەردێڕ= Marine Tank Battles in the Pacific |ناونیشان= https://archive.org/details/marinetankbattle0000gilb |بڵاوکەرەوە= Da Capo |ژپنک= ١-٥٨٠٩٧-٠٥٠-٨}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Griffith |یەکەم= Samuel B. |بەستەری نووسەر= Samuel B. Griffith |ساڵ= ١٩٦٣|سەردێڕ= The Battle for Guadalcanal |بڵاوکەرەوە= University of Illinois Press |شوێن= Champaign, Illinois, US |ژپنک= ٠-٢٥٢-٠٦٨٩١-٢}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Jersey |یەکەم= Stanley Coleman |ساڵ= ٢٠٠٨|سەردێڕ= Hell's Islands: The Untold Story of Guadalcanal |بڵاوکەرەوە= Texas A&M University Press |شوێن= [[College Station, Texas]] |ژپنک= ٩٧٨-١-٥٨٥٤٤-٦١٦-٢}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Morison |یەکەم= Samuel Eliot |بەستەری نووسەر= Samuel Eliot Morison |ساڵ= ١٩٥٨|سەردێڕ= The Struggle for Guadalcanal, August 1942 – February 1943'', vol. 5 of ''History of United States Naval Operations in World War II |بڵاوکەرەوە= [[Little, Brown and Company]] |شوێن= Boston |ژپنک= ٠-٣١٦-٥٨٣٠٥-٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Rottman |یەکەم= Gordon L. |ئەوانی تر= Dr. Duncan Anderson (consultant editor) |ساڵ= ٢٠٠٥|سەردێڕ= Japanese Army in World War II: The South Pacific and New Guinea, 1942–43 |ناونیشان= https://archive.org/details/japanesearmyinwo0000gord |بڵاوکەرەوە= Osprey |شوێن= Oxford and New York |ژپنک= ١-٨٤١٧٦-٨٧٠-٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Twining |یەکەم= Merrill B. |بەستەری نووسەر= Merrill B. Twining |ساڵ= ١٩٩٦|سەردێڕ= No Bended Knee: The Battle for Guadalcanal |بڵاوکەرەوە= Presidio Press |شوێن= [[Novato, California]] |ژپنک= ٠-٨٩١٤١-٥٤٩-١|دەستپێگەیشتنی ناونیشان= registration |ناونیشان= https://archive.org/details/nobendedkneebatt0000twin}} === پێگە === * {{بیرخستنەوەی وێب|دوایین= Anderson|یەکەم= Charles R.|ساڵ= ١٩٩٣|ناونیشان= http://www.history.army.mil/brochures/72-8/72-8.htm|سەردێڕ= Guadalcanal|بڵاوکەرەوە= [[United States Army Center of Military History]]|زنجیرە= The U.S. Army Campaigns of World War II| id = CMH Pub 72-8|ڕێکەوتی سەردان= ٩ی تەممووزی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20071220212009/http://www.history.army.mil/brochures/72-8/72-8.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} * {{بیرخستنەوەی وێب|دوایین= Hough|یەکەم= Frank O.|نووسەر٢= Ludwig, Verle E. |نووسەر٣= Shaw, Henry I. Jr.|ناونیشان= http://www.ibiblio.org/hyperwar/USMC/I/index.html|سەردێڕ= Pearl Harbor to Guadalcanal|ئیش= History of U.S. Marine Corps Operations in World War II|ڕێکەوتی سەردان= ١٦ی ئایاری ٢٠٠٦|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20060627075209/http://www.ibiblio.org/hyperwar/USMC/I/index.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Miller|یەکەم= John Jr.| orig-year = 1949|ناونیشان= http://www.history.army.mil/books/wwii/GuadC/GC-fm.htm|سەردێڕ= Guadalcanal: The First Offensive|زنجیرە= United States Army in World War II| id = CMH Pub 5-3|بڵاوکەرەوە= [[United States Army Center of Military History]]|ساڵ= ١٩٩٥|ڕێکەوتی سەردان= ٤ی تەممووزی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20071225214108/http://www.history.army.mil/books/wwii/GuadC/GC-fm.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} * {{بیرخستنەوەی وێب|دوایین= Shaw|یەکەم= Henry I.|ساڵ= ١٩٩٢|ناونیشان= http://www.ibiblio.org/hyperwar/USMC/USMC-C-Guadalcanal/index.html|سەردێڕ= First Offensive: The Marine Campaign For Guadalcanal|ئیش= Marines in World War II Commemorative Series|ڕێکەوتی سەردان= ٢٥ی تەممووزی ٢٠٠٦|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20060614152034/http://www.ibiblio.org/hyperwar/USMC/USMC-C-Guadalcanal/index.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} * {{بیرخستنەوەی وێب|دوایین= Zimmerman|یەکەم= John L.|ساڵ= ١٩٤٩|ناونیشان= http://www.ibiblio.org/hyperwar/USMC/USMC-M-Guadalcanal.html|سەردێڕ= The Guadalcanal Campaign|ئیش= Marines in World War II Historical Monograph|ڕێکەوتی سەردان= ٤ی تەممووزی ٢٠٠٦|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20060619070901/http://www.ibiblio.org/hyperwar/USMC/USMC-M-Guadalcanal.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ژاپۆن|شەڕ|دەیەی ١٩٤٠}} [[پۆل:ژاپۆن لە ١٩٤٢]] [[پۆل:ململانێکانی ١٩٤٢]] [[پۆل:ململانێکانی ١٩٤٣]] lyxe95k0421i1o9nbcyma3rc7xnq7hn 0 281669 1580362 1471724 2026-05-03T08:37:46Z Tessla 41338 داخوازی دروستکەر 1580362 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:LTZ1328-19-20241030-160332.jpg|وێنۆک|[[پاسی دوو نھۆمی]]ی نیو ڕۆتماستەر لە [[لەندەن]]، [[شانشینی یەکگرتوو]]]] [[پەڕگە:Toronto Flyer E700A trolleybus in 1987.jpg|وێنۆک|[[پاسی سەر وایەر]]ی نیو فڵایەر، لە [[تۆرۆنتۆ]]، [[کەنەدا]]]] '''پاس''' ({{بە ئینگلیزی|Bus}})<ref name=EB1911>{{cite EB1911 |wstitle=Omnibus |volume=20 |page=104}}</ref> ئامێرێکی گواستنەوەیە کە ژمارەیەکی بەرچاو زیاتر لە گەشتیار ھەڵدەگرێت بە بەراورد لەگەڵ [[پێڕاگوێزی مۆتۆردار|پێڕاگوێز]] یان [[ڤان]]ێکی ئاسایی، بەڵام کەمتر لە تێکڕای [[گواستنەوەی ئاسنین|گواستنەوەی شەمەندەفەر]]. زۆرترین بەکارھێنانی لە [[گواستنەوەی گشتی|گواستنەوەی گشتیدایە]]، بەڵام ھەروەھا بۆ مەبەستی گەشت و [[بەڵگەنامەی دەسەڵات|خاوەندارێتی تایبەتیش]] بەکاردێت. ھەرچەندە پاسی ئاسایی لە نێوان ٣٠ بۆ ١٠٠ گەشتیار ھەڵدەگرێت، ھەندێک پاس توانای ھەڵگرتنی تا ٣٠٠ [[سەرنشین|گەشتیاریان]] ھەیە.<ref name="Jongo News">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.jongo.com/articles/07/0315/9180/OTE4MAmXAYhbF0.html |سەردێڕ=China's longest bus unveiled in Shanghai |بڵاوکەرەوە=Jongo.com |ڕێکەوت=١٥ی ئازاری ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110930181821/http://news.jongo.com/articles/07/0315/9180/OTE4MAmXAYhbF0.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١١}}</ref> باوترین جۆری پاس، [[پاسی یەک نھۆمی]] [[پاسی ڕەق|ڕەقە]]، لەگەڵ [[پاسی دوو نھۆمی]] و [[پاسی جومگەدار|پاسی درێژکراوە]] کە باری زیاتر ھەڵدەگرن، و [[پاسی ناوەندی|پاسی ناوەند]] و پاسی بچووک کە باری کەمتر ھەڵدەگرن. [[پاسی گەشتیاری]] بۆ خزمەتگوزاری ماوە دوورەکان بەکاردێت. زۆر جۆری پاس، وەک پاسی ناو شار و پاسی نێوان شارەکان، کرێیان ھەیە. جۆرەکانی تر، وەک [[پاسی قوتابخانە]]ی سەرەتایی یان ناوەندی یان [[پاسی نێوخۆیی]] پاسی گواستنەوە لە ناو زانکۆکان، بێبەرامبەرن. لە زۆربەی وڵاتان، [[شۆفێری پاس]] پێویستی بە [[مۆڵەتی شۆفێریی بازرگانی|مۆڵەتی تایبەتی ئۆتۆمۆبیلی گەورە]] ھەیە سەرەڕای [[مۆڵەتی شۆفێری|مۆڵەتی شۆفێری ئاسایی]]. پاس دەکرێت بۆ [[خزمەتگوزارییەکانی پاسی گواستنەوەی گشتی|گواستنەوەی خشتەدارکراوی پاس]]، [[خزمەتگوزاریی پاسی نێوان شار|گواستنەوەی خشتەدارکراوی گەشتیاری]]، [[گواستنەوەی قوتابی|گواستنەوەی قوتابخانە]]، کرێی تایبەت، یان [[خزمەتگوزاریی پاسی گەشتیاری|گەشتیاری]] بەکاربھێنرێت؛ پاسی پڕوپاگەندە دەکرێت بۆ [[ھەڵمەتی سیاسی|ھەڵمەتە سیاسییەکان]] بەکاربھێنرێت و ھەندێکی تریش بۆ کۆمەڵێک مەبەستی جۆراوجۆر بەڕێوەدەبرێن بە شێوەیەکی تایبەت، لەوانە ئامێری گەشتی گرووپە مۆسیقییەکانی ڕۆک و پۆپ. [[پاسی ئەسپ|پاسی ئەسپکێش]] لە ١٨٢٠ەکان بەکارھاتووە، دواتر [[پاسی ھەڵمی]] لە ١٨٣٠ەکان، و [[پاسی سەر وایەر]] لە ١٨٨٢. یەکەم [[بزوێنەری سووتانی ناوەکی|پاسی بزوێنەری سووتانی ناوخۆیی]]، یان [[پاسی مۆتۆردار]]، لە ١٨٩٥ بەکارھاتووە. لە دواییدا، گرنگیدان بە [[پاسی ھایبرید-ئیلیکتریک|پاسی کارەبایی ھاوتا]]، [[پاسی خانەی سووتەمەنی]]، و [[پاسی کارەبایی]] زیادی کردووە، ھەروەھا پاسی کارپێکراو بە [[گازی سروشتیی پەستێنراو]] یان [[بایۆدیزڵ]]. لە ٢٠١٠ەکانەوە، [[دروستکردنی پاس|پیشەسازی دروستکردنی پاس]] بە شێوەیەکی زیاتر [[جیھانگیری|جیھانی]] بووە، لەگەڵ دەرکەوتنی ھەمان دیزاین لە سەرتاسەری جیھاندا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == کتێبنامە == * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Combeau |یەکەم=Yvan |سەردێڕ=Histoire de Paris |ساڵ=٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Presses Universitaires de France |شوێن=Paris |ژپنک=٩٧٨-٢-١٣-٠٦٠٨٥٢-٣|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration |ناونیشان=https://archive.org/details/histoiredeparis0000comb}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Fierro |یەکەم=Alfred |سەردێڕ=Histoire et dictionnaire de Paris |ساڵ=١٩٩٦|بڵاوکەرەوە=Robert Laffont |ژپنک=٢-٢٢١-٠٧٨٦٢-٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Héron de Villefosse |یەکەم=René |سەردێڕ=Histoire de Paris |ساڵ=١٩٥٩|بڵاوکەرەوە=Bernard Grasset}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Buses}} {{تووڵی دەروازە|فیزیک|ئۆتۆمۆبیل|کۆمەڵگا}} [[پۆل:پاسەکان]] [[پۆل:داھێنانە فەڕەنسییەکان]] ay35uf3bcoe2k9nva84ygtx71vz56a9 4 281670 1580300 1460739 2026-05-03T00:08:07Z Hivja 64112 1580300 wikitext text/x-wiki {{atopr | status = | result = }} {{زانیاریی وتاری پاڵێوراو|{{بڕین|شەڕی چیای ئاوستن، ئەسپی چوارناڵ و ئەسپی دەریایی}}}} <!--دەستکاری ھیچ مەکە! ڕاستەوخۆ پەڕەکە پاشەکەوت بکە--> کورتەی وتار: {{Transclude lead excerpt|شەڕی چیای ئاوستن، ئەسپی چوارناڵ و ئەسپی دەریایی|paragraphs=1}} --'''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٢:٥١، ١٣ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) ==== {{پشتگیری}} ==== <!--داڕێژەی {{لەگەڵ}} بەکاربێنە و دەنگەکەت بە * ڕیز بکە--> * ==== {{دژایەتی}} ==== <!--داڕێژەی {{دژ}} بەکاربێنە و دەنگەکەت بە * ڕیز بکە--> * {{دژ}} دوای پێداچوونەوە بۆ وتاری باش دەبێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٩:١٦، ٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) * ==== {{بێلایەن}} ==== <!--داڕێژەی {{بێلایەن}} بەکاربێنە و دەنگەکەت بە * ڕیز بکە--> * <!-- دەنگدانەکان دەبێ ھەموو لە سەروو ئەم خەتەوە بن. --> ==== {{لێدوان|لێدوانەکان}} ==== <!--ئێرە بۆ لێدوانی گشتی لەسەر بابەتی وتارەکە بەکار مەھێنە.--> * ;ئەنجام بەپێی ئەوەی کەس لەگەڵ ھەڵبژاردنی نەبوو ڕەتکرایەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٠:٠٨، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) {{بنی ڕەرشیڤ}} 3catpabhyhlzgt8x5d4uuh9f8gr8w1n 1580301 1580300 2026-05-03T00:08:35Z Hivja 64112 1580301 wikitext text/x-wiki {{atopr | status = | result = }} {{زانیاریی وتاری پاڵێوراو|{{بڕین|شەڕی چیای ئاوستن، ئەسپی چوارناڵ و ئەسپی دەریایی}}}} <!--دەستکاری ھیچ مەکە! ڕاستەوخۆ پەڕەکە پاشەکەوت بکە--> کورتەی وتار: {{Transclude lead excerpt|شەڕی چیای ئاوستن، ئەسپی چوارناڵ و ئەسپی دەریایی|paragraphs=1}} --'''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٢:٥١، ١٣ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) ==== {{پشتگیری}} ==== <!--داڕێژەی {{لەگەڵ}} بەکاربێنە و دەنگەکەت بە * ڕیز بکە--> * ==== {{دژایەتی}} ==== <!--داڕێژەی {{دژ}} بەکاربێنە و دەنگەکەت بە * ڕیز بکە--> * {{دژ}} دوای پێداچوونەوە بۆ وتاری باش دەبێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٩:١٦، ٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) * ==== {{بێلایەن}} ==== <!--داڕێژەی {{بێلایەن}} بەکاربێنە و دەنگەکەت بە * ڕیز بکە--> * <!-- دەنگدانەکان دەبێ ھەموو لە سەروو ئەم خەتەوە بن. --> ==== {{لێدوان|لێدوانەکان}} ==== <!--ئێرە بۆ لێدوانی گشتی لەسەر بابەتی وتارەکە بەکار مەھێنە.--> * ;ئەنجام بەپێی ئەوەی کەس لەگەڵ ھەڵبژاردنی نەبوو ڕەتکرایەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٠:٠٨، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) {{بنی ئەرشیڤ}} 7ddm4yupfol2fg6toftina5venjucxt 0 283659 1580148 1580030 2026-05-02T12:05:38Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1580148 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی دەسەڵاتدار |image= Ashtiani-Khatib-Rahimi 2024 (cropped) 2.jpg |caption= ئیسماعیل خەتیب لە ساڵی ٢٠٢٤ |office= [[وەزارەتی ھەواڵگری (ئێران)|وەزیری ھەواڵگری]] | term_start = ٢٥ی ئابی ٢٠٢١ | term_end = ١٨ی ئازاری ٢٠٢٦ |president= [[ئیبراھیم ڕەئیسی]]{{ھن}}[[محەممەد موخبیر]] (کاتی){{ھن}}[[مەسعوود پزیشکیان]] |predecessor= [[مەحموود عەلەوی]] |successor= ''خاڵی'' |birth_name= سەید ئیسماعیل واعیزی |birth_date= {{birth year and age|١٩٦١}} |birth_place= [[قاین]]، [[پارێزگای خۆراسان|خۆراسان]]، [[ئێرانی پەھلەوی|شانشینی ئێران]] |death_date= {{death date and age|٢٠٢٦|٠٣|١٨|١٩٦١|df=y}} |death_place= [[تاران]]، [[ئێران]] |death_cause= تیرۆرکردن لە ھێرشی ئاسمانیدا |party= |spouse= |occupation= کەسایەتیی ئایینی، [[ئاخووند]] و سیاسەتوان |alma_mater= |native_name_lang= فارسی |native_name= اسماعیل خطیب }} '''سەید ئیسماعیل واعیزی''' ناسراو بە '''ئیسماعیل خەتیب''' ({{بە فارسی|سید اسماعیل خطیب}}؛ ١٩٦١ – ١٨ی ئازاری ٢٠٢٦) کەسایەتیی ئایینی و سیاسەتوانێکی ئێرانی بوو کە لە ئابی ٢٠٢١ەوە ھەتا کاتی تیرۆرکردنی لە ئازاری ٢٠٢٦، وەک [[وەزارەتی ھەواڵگری (ئێران)|وەزیری ھەواڵگریی ئێران]] کاری دەکرد. ئەو ھەشتەمین وەزیر بوو کە ئەو پۆستەی پێبوو. == ژیانی سەرەتایی و پەروەردە == سەید ئیسماعیل واعیزی (خەتیب) لە ساڵی ١٩٦١ لە [[قاین]] لە [[پارێزگای خۆراسان]] ([[پارێزگای خۆراسانی باشوور]]ی ئێستا) لەدایک بوو.<ref name="ncrkia">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Shahriar Kia|سەردێڕ=Who is Esmail Khatib, Iran's Minister of Intelligence (MOIS)|ناونیشان=https://www.ncr-iran.org/en/news/terrorism-a-fundamentalism/who-is-esmail-khatib-irans-minister-of-intelligence-mois/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ئیش=National Council of Resistance of Iran (NCRI)|ڕێکەوت=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢١}}</ref><ref name="inu21">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Jazeh Miller|سەردێڕ=Iran: Raisi's Weak Cabinet, but Specialized in Repression|ئیش=Iran News Update|ناونیشان=https://irannewsupdate.com/news/infightings/iran-raisis-weak-cabinet-but-specialized-in-repression/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوت=١٣ی ئابی ٢٠٢١}}</ref> دواتر لە شاری [[قوم]] فیقھی ئیسلامیی خوێند.<ref name="uani">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Esmail Khatib: Islamic Republic of Iran Minister of Intelligence|ئیش=United against Nuclear Iran|ناونیشان=https://www.unitedagainstnucleariran.com/esmail-khatib-islamic-republic-of-iran-minister-of-intelligence|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> ئەو قوتابیی کەسایەتییە ناسراوەکانی وەک [[عەلی خامنەیی]]، [[محەممەد فازڵ لەنکەرانی]]، [[ناسر مەکارم شیرازی]] و [[موجتەبا تێھرانی]] بووە.<ref name="besa"/> == پیشە == خەتیب نازناوی [[حوجەتولئیسلام]]ی ھەبوو کە بە واتای ''ھۆکاری ئیسلام'' دێت.<ref name="uani"/> شێش ئەوەی ببێتە وەزیری ھەواڵگری، پۆستەکانی بریتی بوون لە سەرۆکی ناوەندی پاراستنی زانیاریی دەسەڵاتی دادوەری و سەرۆکی ئاسایشی [[ئاستانی قودسی ڕەزەوی]].<ref name="inu21"/> ھەروەھا سەرۆکی پاراستنی نووسینگەی [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری باڵای شۆڕشی ئیسلامی]] بوو و لە [[وەزارەتی ھەواڵگری (ئێران)|وەزارەتی ھەواڵگری]] و [[ڕێکخراوەی ھەواڵگریی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|ڕێکخراوەی ھەواڵگریی سوپای پاسداران]] کاری کرد.<ref name="besa"/><ref name="inu21"/> لە ساڵی ١٩٨٥، خەتیب لەلایەن [[موحسین ڕەزایی]] کە یەکەم فەرماندەی گشتیی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سوپای پاسداران]] بوو، لە بەشی ھەواڵگریی سوپای پاسداران داندرا.<ref name="ncrkia"/> ئەو ھەتا ساڵی ١٩٩١ لەو پۆستەدا مایەوە.<ref name="ncrkia"/> ھەرچەندە ڕۆڵی خەتیب لە سوپای پاسداران لەو سەردەمەدا نادیارە، بەڵام دەوترێت بە ھاوکاریکردن لەگەڵ موحسین ڕەزایی دەستی لە کۆمەڵکوژیی [[کورد]]ەکانی دژی [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران|حکوومەت]]دا ھەبوو.<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Dr. Ardavan Khoshnood and Erfan Fard|زمان=en|ڕێکەوت=١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ناونیشان=https://besacenter.org/esmaeil-khatib-iran-intelligence/|سەردێڕ=Meet Esmaeil Khatib, Iran’s New Spymaster}}</ref> کاتێک [[عەلی فەلاحیان]] وەزیری ھەواڵگری بوو، خەتیب لە ساڵی ١٩٩٩دا وەک سەرۆکی لقی ناوچەییی وەزارەتەکە لە قوم دەستنیشان کرا.<ref name="ncrkia"/><ref name="besa"/> ئەو ھەروەھا لە ساڵی ٢٠١٠دا وەک سەرپەرشتیاری نووسینگەی ڕێبەری باڵا دەستنیشان کرا.<ref name="ncrkia"/> === وەزیری ھەواڵگری === خەتیب وەک وەزیری ھەواڵگری بۆ کابینەی [[ئیبراھیم ڕەئیسی]]، ھەشتەمین [[سەرۆک کۆماری ئێران]] بەربژێر کرا و لە ٢٥ی ئابی ٢٠٢١دا لەلایەن [[ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی|پەرلەمان]]ەوە بۆ پۆستەکە ھەڵبژێردرا<ref name="besa">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Ardavan Khoshnood |دوایین٢=Erfan Fard |ڕێکەوت=١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢١|سەردێڕ=Meet Esmaeil Khatib, Iran's New Spymaster |ناونیشان=https://besacenter.org/esmaeil-khatib-iran-intelligence/ |journal=Besa Center Perspectives |issue=2154}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFArdavan_KhoshnoodErfan_Fard2021">Ardavan Khoshnood; Erfan Fard (17 September 2021). [https://besacenter.org/esmaeil-khatib-iran-intelligence/ "Meet Esmaeil Khatib, Iran's New Spymaster"]. ''Besa Center Perspectives'' (2154).</cite></ref> ئەو لە پەرلەمان ٢٢٢ دەنگی لەگەڵی بەدەست ھێنا<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Majlis votes for 18 proposed ministers, rejects education minister nominee|ناونیشان=https://www.tehrantimes.com/news/464333/Majlis-votes-for-18-proposed-ministers-rejects-education-minister|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ئیش=Tehran Times|ڕێکەوت=٢٥ی ئابی ٢٠٢١}}</ref> و جێگای [[مەحموود عەلەوی]] لە وەزارەتی ھەواڵگری گرتەوە.<ref name="besa"/> لە ھاوینی ٢٠٢٣دا، بەرپرسانی باڵای ئەمنی و ھەواڵگریی ئێران، لە نێویاندا خەتیب لە [[مەشھەد]] کۆبوونەوە، ئەمەش بۆ دروستکردنی ستراتیژییەکی ھاوئاھەنگ بۆ بەرەنگاربوونەوەی پلانی «یەکگرتوو و بەرفراوان» لەلایەن ڕۆژاواوە بۆ ''تێکدانی سەقامگیری'' و ''ئامانجی نیشتمانی''.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Golnaz Esfandiari |ڕێکەوت=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.rferl.org/a/iran-protests-officials-common-strategy-enemies-plots/32472873.html|سەردێڕ=Senior Iranian Officials Discussed Common Strategy To Counter Alleged Plots By 'Enemies' |ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=RadioFreeEurope/RadioLiberty}}</ref> لە [[کابینەی چواردەیەمی کۆماری ئیسلامیی ئێران|کابینەی مەسعوود پزیشکیان]] لە ئابی ٢٠٢٤دا، خەتیب بۆ جارێکی دیکە وەک وەزیری ھەواڵگری دەستنیشان کرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= خطیب وزیر اطلاعات شد|ناونیشان=https://www.mehrnews.com/news/6201335/%D8%AE%D8%B7%DB%8C%D8%A8-%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D8%B4%D8%AF|بڵاوکەرەوە= خبرگزاری مهر|ڕێکەوت=٢١ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠٢٤|زمان=fa}}</ref> == ڕوانگەکان == خەتیب یەکێک لە ھاوپەیمانە نزیکەکانی [[عەلی خامنەیی]] و ھەروەھا لایەنگری [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] بوو.<ref name="besa"/> ئەو پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ کەسایەتییە ئایینییە ناسراوەکانی ئێران ھەبوو کە زۆربەیان پێشتر مامۆستای بوون.<ref name="besa"/> == گەمارۆ == ئیسماعیل خەتیب لە ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٢، بەھۆی ئەنجامدانی چالاکیی سایبەریی دژی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ھاوپەیمانەکانی لەلایەن [[وەزارەتی داراییی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|وەزارەتی خەزێنەی ئەمریکا]]وە گەمارۆ درا. ئەم سزایە دوای ھێرشی سایبەری بۆ سەر [[ئەلبانیا]]، بارەگای سەرەکیی [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران]] ڕوویدا. ئەمریکا حکوومەتی ئێرانی بە بەرپرسی ئەم ھێرشانە زانی، بەڵام [[وەزارەتی کاروباری دەرەوە (ئێران)|وەزارەتی دەرەوەی ئێران]] ئەم بانگەشەیەی ڕەت کردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=آخرین خبر {{!}} آمریکا وزیر اطلاعات را تحریم کرد|ناونیشان=https://akharinkhabar.ir/politics/9273980/%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D8%B1%D8%A7-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D9%85-%DA%A9%D8%B1%D8%AF|بڵاوکەرەوە=آخرین خبر|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|زمان=fa|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220909155955/https://akharinkhabar.ir/politics/9273980/%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D8%B1%D8%A7-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D9%85-%DA%A9%D8%B1%D8%AF|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == تیرۆرکردن == بە وتەی وەزیری بەرگریی ئیسرائیل، [[یسرائیل کاتز]] و [[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل]]، خەتیب لە [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|ھێرشە ئاسمانییەکانی شەوانەی ئیسرائیل]] لە ١٧–١٨ی ئازاری ٢٠٢٦دا کرایە ئامانج و لە ئەنجامدا کوژرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Overnight strike in Tehran targeted intelligence minister |ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202603189971 |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[ئێران ئینتەرنەشناڵ|Iran International]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Israel says Iranian Intelligence Minister Khatib killed overnight |ناونیشان=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-says-iranian-intelligence-minister-khatib-killed-overnight-2026-03-18/ |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[ڕۆیتەرز|Reuters]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Fabian |یەکەم=Emanuel |ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=IDF says intelligence minister Khatib had key role in regime’s ‘repression and terrorist activities’ |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-intelligence-minister-khatib-had-key-role-in-regimes-repression-and-terrorist-activities/ |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|ئیش=The Times of Israel |زمان=en-US |issn=0040-7909}}</ref> [[مەسعوود پزیشکیان]]، سەرۆک کۆماری ئێران لە ١٨ی ئازاری ٢٠٢٦دا کوژرانی خەتیبی پشتڕاست کردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Iran president confirms intelligence minister Khatib killed in strike |ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202603187564 |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Iran International |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Live updates: Iran’s intelligence minister killed by Israel; U.S. unleashes bunker busters |ناونیشان=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/live-updates-iran-war-bunker-busters-israel-beirut-lebanon-hezbollah-rcna264012 |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=NBC News |زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Esmaeil Khatib}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|مافەکانی مرۆڤ|شیعە|ئێران}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]] [[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]] mwqg3kfqfx69dur3hcmpsbv10385vjr 0 286472 1580223 1580036 2026-05-02T17:04:34Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:فەلەستین|فەلەستین]] 1580223 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''مەھدی ڕەبانی''' (لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ کۆچی دوایی کردووە) [[سەرتیپ (پلەی سەربازی)|سەرتیپێکی]] [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سوپای پاسدارانی شۆرشی ئیسلامی]] بووە کە لە ساڵی ٢٠١٦ تا [[ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران (حوزەیرانی ٢٠٢٥)|کۆچی دوایی]] وەک جێگری سەرۆکی ئۆپەراسیۆنەکانی [[بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|ئەرکانی گشتیی ھێزە چەکدارەکان]] بووە.<ref>http://www.mehrnews.com/news/3556965/%D8%B5%D9%87%DB%8C%D9%88%D9%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D8%A7-%D9%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%B3%D9%84%D8%A7%D8%AD-%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%85</ref><ref>https://www.farsnews.ir/news/13950630000289/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B9%D9%86%D9%88%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%88%D9%86-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF-%DA%A9%D9%84-%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD-%D9%85%D9%86%D8%B5%D9%88%D8%A8-%D8%B4%D8%AF-</ref> سەرەتای ژیانی سەربازی لە [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سوپای پاسداران]] لە کاتی [[شەڕی ئێران و عێراق]] دەستپێکردووە. ڕەبانی لە ناوەڕاستی ساڵانی نەوەدەکانەوە تا ١٩٩٨ فەرماندەی بنکەی نەجەف ئەشرەف بووە، لە ساڵی ١٩٩٨ تا ٢٠٠٤ وەک فەرماندەی بنکەی سامن ئەلئومە و لەکاتێکدا پۆستەکەی وەک فەرماندەی فیرقەی ٥ی نەسر پاراستووە، ھەروەھا فەرماندەی باڵای سوپای پاسداران بووە لە پارێزگای خوراسان. <ref>https://www.irna.ir/news/5629954/%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%86%D8%AC%D9%81-%D8%A7%D8%B4%D8%B1%D9%81-%D8%AA%D9%86%D9%87%D8%A7-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%85-%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%85%DB%8C%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%AF-%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD</ref><ref>https://www.irna.ir/news/7813640/%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%DB%8C-%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B1%D8%AD%D9%84%D9%87-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%AA%D9%87%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D8%AA-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D8%A8%D8%B1</ref> لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٥ بۆ ٢٠١٢ وەک جێگری بارەگای ساروڵڵا کاری کردووە، جێگری ئۆپەراسیۆنەکانی سوپای پاسداران بووە لە ساڵی ٢٠١١ تا ٢٠١٦ و لە ئەیلوولی ٢٠١٦ تا حوزەیرانی ٢٠١٧ جێگری سەرۆکی ئەرکانی ئەرکانی گشتیی ھێزە چەکدارەکان بووە بۆ ئۆپەراسیۆنەکان.<ref>https://www.irna.ir/news/30760190/%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%88%D9%86-%D8%B9%D9%85%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%86%D8%B5%D9%88%D8%A8-%D8%B4%D8%AF</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Mehdi Rabbani}} {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|شەڕ|ئێران|فەلەستین}} [[پۆل:مردووانی ٢٠٢٥]] [[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]] [[پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٢٠ەم]] cz5v7s26n053sj6rwgvyca1erugmw53 1580281 1580223 2026-05-02T21:03:03Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1580281 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''مەھدی ڕەبانی''' (لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ کۆچی دوایی کردووە) [[سەرتیپ (پلەی سەربازی)|سەرتیپێکی]] [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سوپای پاسدارانی شۆرشی ئیسلامی]] بووە کە لە ساڵی ٢٠١٦ تا [[ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران (حوزەیرانی ٢٠٢٥)|کۆچی دوایی]] وەک جێگری سەرۆکی ئۆپەراسیۆنەکانی [[بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|ئەرکانی گشتیی ھێزە چەکدارەکان]] بووە.<ref>http://www.mehrnews.com/news/3556965/%D8%B5%D9%87%DB%8C%D9%88%D9%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D8%A7-%D9%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%B3%D9%84%D8%A7%D8%AD-%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%85</ref><ref>https://www.farsnews.ir/news/13950630000289/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B9%D9%86%D9%88%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%88%D9%86-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF-%DA%A9%D9%84-%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD-%D9%85%D9%86%D8%B5%D9%88%D8%A8-%D8%B4%D8%AF-</ref> سەرەتای ژیانی سەربازی لە [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سوپای پاسداران]] لە کاتی [[شەڕی ئێران و عێراق]] دەستپێکردووە. ڕەبانی لە ناوەڕاستی ساڵانی نەوەدەکانەوە تا ١٩٩٨ فەرماندەی بنکەی نەجەف ئەشرەف بووە، لە ساڵی ١٩٩٨ تا ٢٠٠٤ وەک فەرماندەی بنکەی سامن ئەلئومە و لەکاتێکدا پۆستەکەی وەک فەرماندەی فیرقەی ٥ی نەسر پاراستووە، ھەروەھا فەرماندەی باڵای سوپای پاسداران بووە لە پارێزگای خوراسان. <ref>https://www.irna.ir/news/5629954/%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%86%D8%AC%D9%81-%D8%A7%D8%B4%D8%B1%D9%81-%D8%AA%D9%86%D9%87%D8%A7-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%85-%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%85%DB%8C%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%AF-%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD</ref><ref>https://www.irna.ir/news/7813640/%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%DB%8C-%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B1%D8%AD%D9%84%D9%87-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%AA%D9%87%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D8%AA-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D8%A8%D8%B1</ref> لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٥ بۆ ٢٠١٢ وەک جێگری بارەگای ساروڵڵا کاری کردووە، جێگری ئۆپەراسیۆنەکانی سوپای پاسداران بووە لە ساڵی ٢٠١١ تا ٢٠١٦ و لە ئەیلوولی ٢٠١٦ تا حوزەیرانی ٢٠١٧ جێگری سەرۆکی ئەرکانی ئەرکانی گشتیی ھێزە چەکدارەکان بووە بۆ ئۆپەراسیۆنەکان.<ref>https://www.irna.ir/news/30760190/%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%88%D9%86-%D8%B9%D9%85%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%86%D8%B5%D9%88%D8%A8-%D8%B4%D8%AF</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Mehdi Rabbani}} {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|شەڕ|ئێران|فەلەستین}} [[پۆل:مردووانی ٢٠٢٥]] [[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]] [[پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢]] e3y5akrw9o90y5gtc8rtwh0kr15v285 0 288558 1580224 1579927 2026-05-02T17:04:54Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:مەککە|مەککە]] 1580224 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی|ناو=سعود شورەیم|ناوی خۆماڵی=سعود الشریم|زمانی ناوی خۆماڵی=ar|ناوی کاتی لەدایکبوون=سعود کوڕی ئیبراھیم کوڕی محەممەد شرێم|ڕێکەوتی لەدایکبوون=١٩ی کانوونی دووەمی ١٩٦٦|شوێنی لەدایکبوون=[[ڕیاز]]، [[عەرەبستانی سعوودی]]|نیشتەجێ=[[مەککە]]|پەروەردە=دکتۆرا لە فیقھی بەراوردکاری، پلەی پرۆفیسۆری|خوێندنگە=[[زانکۆی ئومولقورا]]، [[زانکۆی ئیمام محەممەد کوڕی سعود]]|پیشە=ئیمام و وتارخوێنی پێشووی مزگەوتی حەرام، مامۆستای زانکۆ، قازیی پێشوو|ناوبانگ=یەکێک لە ناسراوترین ئیمام و قورئانخوێنەکانی مزگەوتی حەرام|ئایین=[[ئیسلام]] ([[ئەھلی سوننە]])|وێنە=Saud Shuraim doing the Khutbah.png}} '''سعود کوڕی ئیبراھیم کوڕی محەممەد''' '''شورەیم''' (بە عەرەبی: سعود بن إبراھیم الشریم؛ لەدایکبووی ١٩ی کانوونی دووەمی ١٩٦٦) [[قورئانخوێن]]، [[ئەکادیمیا|ئەکادیمیست]] و [[دادوەر|دادوەری]] پێشووی خەڵکی [[عەرەبستانی سعوودی|عەرەبستانی سعوودییە]]. ئەو بۆ ماوەی زیاتر لە ٣٠ ساڵ وەک [[ئیمام]] و وتارخوێن لە [[مزگەوتی حەرام]] لە [[مەککە]] کاری کردووە و بە یەکێک لە ناسراوترین دەنگەکانی جیھانی ئیسلامی دادەنرێت لە خوێندنەوەی [[قورئان|قورئاندا]] بە ڕیوایەتی حەفس لە عاسمەوە. == ژیانی سەرەتایی و خوێندن == سعود شورەیم لە ساڵی ١٩٦٦ لە شاری [[ڕیاز]] لەدایک بووە و ھەر لەوێ خوێندنی سەرەتایی تەواو کردووە. ئەو سەر بە بنەماڵەی "ئال شورەیم"ە لە شاری شەقڕا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=سعود الشريم.. مسيرة إمام الحرم المكي السابق في ذكرى ميلاده |ناونیشان=https://al-ain.com/article/saud-alshuraim-profile |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠٢٥}}</ref> لە ڕووی خوێندنی ئەکادیمییەوە، چەند قۆناغێکی بڕیوە: * '''بەکالۆریۆس''': لە ساڵی ١٤١٠ی کۆچی، بڕوانامەی [[بەکالۆریۆس|بەکالۆریۆسی]] لە کۆلێژی ئوسوڵی دین لە [[زانکۆی ئیمام محەممەد کوڕی سعود]] لە ڕیاز بەدەستھێنا. * '''ماستەر''': لە ساڵی ١٤١٣ی کۆچی، بڕوانامەی [[ماستەر|ماستەری]] لە پەیمانگای باڵای دادوەری بەدەستھێنا. * '''دکتۆرا''': لە ساڵی ١٤٢٣ی کۆچی، بڕوانامەی [[دکتۆرا|دکتۆرای]] بە پلەی نایاب لە [[زانکۆی ئومولقورا]] بەدەستھێنا بۆ تێزەکەی بە ناونیشانی "المسالک فی المناسک". * '''پرۆفیسۆری''': لە ساڵی ١٤٣٠ی کۆچیدا، پلەی زانستیی [[پرۆفیسۆر|پرۆفیسۆری]] لە فیقھی بەراوردکاریدا بەدەستھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=سعود الشريم.. مسيرة إمام الحرم المكي السابق في ذكرى ميلاده |ناونیشان=https://al-ain.com/article/saud-alshuraim-profile |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠٢٥}}</ref> == مامۆستاکانی == شێخ شورەیم زانستی شەرعیی لە ڕێگەی ئامادەبوون لە کۆڕی وانەی چەندین زانای گەورەوە وەرگرتووە. لە دیارترین مامۆستاکانی بریتین لە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=سعود الشريم.. مسيرة إمام الحرم المكي السابق في ذكرى ميلاده |ناونیشان=https://al-ain.com/article/saud-alshuraim-profile |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠٢٥}}</ref> شێخ [[عەبدولعەزیز کوڕی باز]] شێخ [[عەبدوڵڵا کوڕی جبرین]] شێخ [[ساڵح فەوزان]] == ژیانی پیشەیی == [[پەڕگە:The_IMAM_of_Holy_Mosque_in_Makka_Al_Mukarramah,_Saudi_Arabia,_Sheikh_Dr._Saud_Bin_Ibrahem_Al_Shuraim_meeting_the_Vice_President,_Shri_Mohd._Hamid_Ansari,_in_New_Delhi_on_March_03,_2012.jpg|وێنۆک|شێخ سعود شورەیم لە کاتی چاوپێکەوتنی لەگەڵ محەممەد حامید ئەنساری، جێگری سەرۆکی ھیندستان، لە نیودەلھی، ٣ی ئازاری ٢٠١٢.]] ژیانی پیشەیی شێخ شورەیم لە چەند بوارێکی گرنگدا بووە: '''ئیمامەت لە مزگەوتی حەرام''': لە ساڵی ١٤١٢ی کۆچی (١٩٩٢ی زایینی) بە فەرمانی شاھانە وەک ئیمام و وتارخوێن لە [[مزگەوتی حەرام]] دامەزرا. لە ساڵی ١٤١٤ی کۆچیدا، ئەرکی وانەوتنەوەی لەناو حەرەمدا پێ سپێردرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=السیرە الذاتیە للشیخ سعود الشریم وأھم المعلومات عنە |ناونیشان=https://www.alhkaia.com/30327/ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠٢٥ }}{{بەستەری مردوو|url=https://www.alhkaia.com/30327/ |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> '''دادوەری''': لە ساڵی ١٤١٣ی کۆچیدا، وەک دادوەر لە دادگای گەورەی شەرعی لە مەککە دامەزرا، بەڵام دوای ماوەیەکی کورت و لەسەر داوای خۆی، لەم پلەیە بەخشرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=سعود الشریم - ویکیبیدیا |ناونیشان=https://ar.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%B1%D9%8A%D9%85?wprov=sfla1 |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠٢٥}}</ref> '''کاری ئەکادیمی''': وەک مامۆستا لە [[زانکۆی ئومولقورا]] دەستبەکار بوو، دواتر بووە ڕاگری کۆلێژی شەریعە و خوێندنە ئیسلامییەکان. ھەروەھا ڕۆڵێکی سەرەکیی ھەبوو لە دامەزراندنی کۆلێژی خوێندنە دادوەرییەکان و کۆلێژی ئابووریی ئیسلامی لە ھەمان زانکۆدا و وەک ڕاگری کۆلێژی خوێندنە دادوەرییەکان کاری کرد تا ساڵی ٢٠٢٢.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=سعود الشريم.. مسيرة إمام الحرم المكي السابق في ذكرى ميلاده |ناونیشان=https://al-ain.com/article/saud-alshuraim-profile |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠٢٥}}</ref> == ھەژماری تویتەر == شێخ شورەیم ھەژمارێکی فەرمی و بەڵگەنامەکراوی لە تۆڕی کۆمەڵایەتیی [[تویتەر]] ھەبوو کە زیاتر لە سێ ملیۆن کەس فۆڵۆیان کردبوو و بۆ دەربڕینی بۆچوونەکانی لەسەر پرسەکانی کۆمەڵگەی موسڵمانان بەکاریدەھێنا. دواتر ھەژمارەکە بە شێوەیەکی چاوەڕواننەکراو دیار نەما. لە وەڵامدا، گوتەبێژی فەرمیی سەرۆکایەتیی کاروباری ھەردوو مزگەوتە پیرۆزەکە ڕایگەیاند کە ھیچ کام لە ئیمامەکانی حەرەم ھەژماری فەرمییان لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا نییە. ئەم ڕووداوە بووە جێی مشتومڕ و لێکدانەوەی جیاواز لەنێو بەکارھێنەراندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=سعود الشریم - ویکیبیدیا |ناونیشان=https://ar.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%B1%D9%8A%D9%85?wprov=sfla1 |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠٢٥}}</ref> == بەرھەمەکان == شێخ سعود شورەیم خاوەنی چەندین بەرھەمی نووسراوە لە بوارەکانی [[فیقھی ئیسلامی|فیقھ]] و [[بیروباوەڕی ئیسلامی|عەقیدەدا]]. ھەندێک لە بەرھەمەکانی بریتین لە: * '''المنهاج للمعتمر والحاج''' (ڕێگا بۆ عەمرەکار و حاجی) * '''وميض من الحرم''' (کۆمەڵە وتارێکی پێنج بەرگی) * '''خالص الجمان تهذيب مناسك الحج''' (پوختەی ڕێوڕەسمەکانی حەج) * '''فقه الخطيب والخطبة''' (فیقھی وتارخوێن و وتار) * '''النظم الحبير في علوم القرآن وأصول التفسير''' (هۆنراوەەیەک دەربارەی زانستەکانی قورئان و بنەماکانی تەفسیر) ==خانەنشین== لە کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢دا، دوای زیاتر لە سێ دەیە خزمەت، شێخ سعود شورەیم وازی لە پلەی ئیمام و وتارخوێنی مزگەوتی حەرام هێنا کە بووە هەواڵێکی ناخۆشی گەورە لە جیهانی ئیسلامیدا، بە تایبەت بۆ هەوادارانی دەنگی . دواتر، کاتێک ناوی لە خشتەی پێشنوێژانی مانگی [[ڕەمەزان]]ی ساڵی ١٤٤٤ی کۆچیدا دەرنەکەوت، ئەم بابەتە بووە جێی مشتومڕی بەرفراوان. بەپێی هەندێک سەرچاوەی [[ڕاگەیاندن (میدیا)|ڕاگەیاندن]]، هۆکاری دوورکەوتنەوەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە شێخ شورەیم چەند مانگێک پێشتر بە فەرمی دەستلەکارکێشانەوەی پێشکەش کردووە تاوەکو کاتی زیاتر بۆ کارە تایبەتەکانی تەرخان بکات. هەروەها هەندێک سەرچاوەی نزیک لێیەوە ئاماژەیان بەوە کردووە کە ڕەوشی تەندروستیی ڕێگەی پێنەداوە بەردەوام بێت لە پێشنوێژی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=سبب استبعاد الشيخ السعودي سعود الشريم من أئمة الحرم المكي .. ما تم إعلانه صادم |ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=w9WbXnb4V2Q |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠٢٥}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}}{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئیسلام|قورئان|عەرەبستانی سعوودی|مەککە}} {{پۆلی کۆمنز|Saud Al-Shuraim}} [[پۆل:قورئانخوێنانی سعوودی]] [[پۆل:قورئانخوێنان]] [[پۆل:ئیمامەکانی مزگەوتی حەرام]] [[پۆل:خەڵکی ڕیاز]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٦]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:شەرعزانان]] [[پۆل:قورئانخوێنە سعودییەکان]] [[پۆل:سەلەفییەکانی عەرەبستانی سعوودی]] [[پۆل:قازیی شەرعی]] [[پۆل:ئیمامەکانی سوننە]] 8ndhit99gboljgmlgn0t67qmq5jlhv2 0 291312 1580139 1580113 2026-05-02T12:02:48Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1580139 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = شەریفەتی مەککە | ناوی_فەرمی = {{lang-ar|شرافة مکة}}<br>{{lang-en| Sharifate of Mecca}} | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = ٩٦٧–١٩١٦ <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = Estats de l'Empire du Grand Seigneur des Turcs - 1695 - Estats du cherif de la Mecque.jpg | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەیەکی ساڵی ١٦٩٥ی شەریفەتی مەککە | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = لە ژێر دەسەڵاتی [[خەلافەتی عەباسی]] (٩٦٧–٩٦٩)<br>[[دەوڵەتی فاتیمی]] (٩٦٩–١١٧١)<br>خەلافەتی عەباسی (١١٧١–١٥١٧):<br>([[دەوڵەتی ئەییووبی]] (١١٧١–١٢٥٤))<br>([[مەمالیکەکان]] (١٢٥٤–١٥١٧))<br>[[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] (١٥١٧–١٨٠٣)<br>[[یەکەم دەوڵەتی سعودیە]] (١٨٠٣–١٨١٣)<br>ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی (١٨١٣–١٩١٦) | جۆری_دابەشکراو١ = ئەمڕۆ | جۆری_دابەشکراو١ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = [[پایتەخت]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[مەککە]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = [[خانات]] | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = | دانیشتووان_لە = | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]] و [[شیعەی زەیدی]]) | جۆری_دانیشتووانناسی٢ = [[شەریفی مەککە|شەریف]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی٢ = (٩٦٧–٩٨٠) | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی٢ = جەعفەری کوڕی محمد | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی٢ = (١٩١٦) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی٢ = [[حوسێن بن عەلی]] | سەرناوی٤_دانیشتووانناسی٢ = ئەمڕۆ | زانیاریی٤_دانیشتووانناسی٢ = [[سعودی]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''شەریفەتی مەککە''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: شرافة مکة، بە ڕۆمانی: شەرەفات مەککە) یان میرنشینی مەککە. دەوڵەتێک بوو، نیمچە سەروەر بوو بۆ زۆربەی بوونی خۆی، لەلایەن شەریفی مەککە حوکمڕانی دەکرا. شەریف لە نەوەی حەسەنی کوڕی عەلی، نەوەکەی [[محەممەد]].<ref>https://books.google.iq/books?id=q1I0pcrFFSUC&pg=PA190&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> لە سەرچاوە ڕۆژئاواییەکان شازادەی مەککە بە شەریفی گەورە ناسرابوو، بەڵام عەرەبەکان ھەمیشە ناوی "[[ئەمیر]]"یان بەکارھێناوە.<ref>https://books.google.iq/books?id=Qx_8DAy9VMYC&pg=PA49&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> شەریفەت لە نزیکەی ساڵی ٩٦٧ تا ١٩١٦ بوونی ھەبووە، ئەو کاتە بووە بە شانشینی حیجاز. لە ساڵی ١٢٠١ ەوە نەوەکانی قەتەدای باوکی شەریفییەکان بە یەک لە دوای یەک نەشکاو تا ساڵی ١٩٢٥ فەرمانڕەوایی [[مەککە]] و [[مەدینە]] و تیھامایان کردووە. لە بنەڕەتدا میرنشینی [[شیعەی زەیدی]]یە، شەریفەکانی حەسەنی لە کۆتاییەکانی [[مەمالیکەکان]] یان سەرەتای سەردەمی عوسمانیدا خۆیان گۆڕیوە بۆ ڕێوڕەسمی [[شافیعی]] ئیسلامی [[سوننە]].<ref>https://books.google.iq/books?id=gHsMAQAAMAAJ&q=shia+sharifs+hijaz&redir_esc=y</ref> خزمە حوسێنییەکانیان کە بە شێوەیەکی نەریتی فەرمانڕەوایی مەدینەیان دەکرد، ئیعتیرافیان بە شیعیەتی دوانزە دەکرد. ھەردوو شەریفی حەسەنی لە مەککە و شەریفەکانی حوسێنی لە مەدینە لە سەردەمی [[مەمالیکەکان]]دا بوونەتە [[سوننە]]، لەگەڵ ئەوەشدا سەرچاوەی [[مەمالیکەکان]] و عوسمانی ئاماژە بە بەردەوامیی ھاوسۆزی [[شیعە]] لە نێو حەسەنی و حوسێنییە دەسەڵاتدارەکان دەکەن دوای گۆڕینی بۆ سوننە. ئینسایکلۆپیدیستی میسری ئەلقەلقەشندی بە دەوڵەتێکی بەدەوی وەسفی کردووە، بەو پێیەی ھاوشێوەی دراوسێ و ڕکابەرەکەیە لە باکوور کە شەریفەتی مەدینە.<ref>https://www.jstor.org/stable/1595897</ref> == مێژووی پێش عوسمانی == لە بنەڕەتدا شەریفەکانی مەککە بە گشتی خۆیان لە تێوەگلان لە ژیانی گشتیدا بەدوور گرتبوو. ئەم دۆخە لە نیوەی دووەمی سەدەی دەیەمدا گۆڕانی بەسەردا ھات، لەگەڵ سەرھەڵدانی [[قەرمەتی|تەریقەتی قەرماتی]]. قەرماتیەکان ھەڵکوتانە سەر ھۆزەکانیان بەرەو [[عێراق]] و [[سووریا]] و بەشێکی زۆری عەرەبستان ئاراستە کرد و ھاتنی زیارەتکارانیان بۆ [[مەککە]] پچڕاند.<ref>https://books.google.iq/books?id=7zdi2sCuIh8C&pg=PA53&redir_esc=y</ref> لە ساڵی ٩٣٠ ھێرشبەرانی [[قەرمەتی]] [[مەککە]]یان داگیرکرد، و [[بەردە ڕەشەکە|بەردی ڕەشی پیرۆزیان]] لە [[کەعبە]] دزی، ئەمەش خەلیفەی عەباسییان لە [[بەغدا]] بە سەختی شەرمەزار کرد. قەرەمەتییەکان لە ساڵی ٩٥١ بەردی ڕەشیان گەڕاندەوە و لەگەڵ [[بەغدا]] ڕێککەوتن، لە بەرامبەر پارە بۆ پاراستنیان، ھێرشەکانیان بۆ سەر کاروانە حاجییەکان وەستاند، بەڵام درێژکردنەوەی دەسەڵاتی قەرەمەتییەکان لە ناوەڕاستی سەدەی نۆیەمدا بە شێوەیەکی کاریگەر ڕێگاکانی نێوان [[عێراق]] و [[مەککە]]ی پچڕاند.<ref>https://books.google.iq/books?id=Hj2bhVntO3EC&redir_esc=y</ref> لە ئەنجامدا [[شوێنە پیرۆزەکان لە ئیسلامدا|شارە پیرۆزەکان]] ڕوویان لە [[میسر]] کرد کە زۆربەی دانەوێڵەکانیان لێ وەرگرتبوو، بۆ پشتیوانی؛ لە سەردەمی دەسەڵاتی ئەبو ئەلمیسک کافوردا کە بە ناو وەسیلەیەکی عەباسی بوو بەڵام بە شێوەیەکی [[دی فاکتۆ]] سەربەخۆ بوو، تەنانەت ئیختیاری خەلافەی عەباسی بۆ ناردنی تاجێکی ڕێوڕەسمی، شەمسە، بۆ ئەوەی لەبەردەم کەعبەدا ھەڵواسرا، لەلایەن فەرمانڕەوای میسرەوە دەستی بەسەردا گیرا. وەک ڕێکارێک بۆ بەرزکردنەوەی سەلامەتی حاجیان یەکێک لە شەریفەکانی مەککەی ھەڵبژارد، و لە نزیکەی ساڵی ٩٦٤دا وەک [[ئەمیر]]ی [[مەککە]] دامەزراند. دەسەڵاتی [[میسر]] بەسەر شوێنە پیرۆزەکانی [[موسڵمان]]ان دوای داگیرکردنی میسری فاتمیەکان لە ساڵی ٩٦٩ پتەوتر بوو، کاتێک خەلیفە فاتمییەکان سەلامەتی ڕێگاکانی حەجیان گەڕاندەوە و ساڵانە دیاری دەوڵەمەندیان بۆ شەریفەکانی حیجاز دەنارد. لە ساڵی ١٠١٢ ئەمیری مەککە ئەبوولفوتح ئەلحەسەن خۆی بە خەلیفە ڕاگەیاند، بەڵام لە ھەمان ساڵدا ڕازی کرا دەستبەرداری نازناوەکەی بێت. یەکەم فەرمانڕەوای سولەیح(بَنُو صُلَیْح) لە ساڵی ١٠٦٢دا تەواوی [[یەمەن]]ی داگیرکرد، و بەرەو باکوور ڕۆیشت بۆ داگیرکردنی حیجاز. بۆ ماوەیەک میرەکانی مەککەیان دانا. لەگەڵ دەستپێکردنی زیندووبوونەوەی دەسەڵاتی [[سوننە]] لە دوای ساڵی ١٠٥٨، میرەکانی [[مەککە]] پێگەیەکی ناڕوونیان لە نێوان [[دەوڵەتی فاتیمی|فاتیمیەکان]] و [[شانشینی سەلجووقی|سەلجوقییەکان]]ی [[ئەسفەھان]] پاراست. دوای ئەوەی [[سەڵاحەددینی ئەییووبی|سەلاحەدین]]، [[دەوڵەتی فاتیمی|فاتیمیەکان]]ی لە ساڵی ١١٧١ ڕووخاند، [[دەوڵەتی ئەییووبی|ئەیوبیەکان]] ئاواتەخوازی دامەزراندنی سەروەری خۆیان بوون بەسەر [[مەککە]]دا.<ref>https://books.google.iq/books?id=7zdi2sCuIh8C&pg=PA53&redir_esc=y</ref> تا نزیکەی ساڵی ١٢٠٠ شەریفێک بە ناوی قەتادەی کوڕی ئیدریس دەستی بەسەر دەسەڵاتدا گرت و لەلایەن سوڵتانی ئەیوبیەوە وەک میر ناسێندرا. بوو بە یەکەمی خانەدانێک بەناو قەتادە کە میرنشینەکەیان بەدەستەوە بوو تا لە ساڵی ١٢٢٥دا ھەڵوەشایەوە. [[مەمالیکەکان|سوڵتانییەتی مەمالیکەکان]] سەرکەوتوو بوو لە دەستبەسەرداگرتنی حیجاز، و کردی بە پارێزگایەکی ئاسایی ئیمپراتۆریەتەکەیان لە دوای ساڵی ١٣٥٠.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.wdl.org/en/item/11767/view/1/31/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180116081148/https://www.wdl.org/en/item/11767/view/1/31/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[جددە]] بوو بە بنکەیەکی [[مەمالیکەکان]] بۆ ئۆپەراسیۆنەکانیان لە [[دەریای سوور]] و [[زەریای ھیندی]]، ئەمەش وایکرد کە جێدەبێتەوە لە شوێنی [[یەنبەع]] وەک ناوەندی سەرەکی بازرگانی دەریایی لە کەنارەکانی حیجاز. [[مەمالیکەکان] بە یاریکردن بە ئەندامانی ماڵی شەریفییەکان بەرامبەر یەکتر، توانیان پلەیەکی بەرزی کۆنترۆڵی [[مەککە]] بەدەستبھێنن.<ref>https://books.google.iq/books?id=7zdi2sCuIh8C&pg=PA56&redir_esc=y</ref> == سەردەمی عوسمانی == لە سەردەمی عوسمانیدا میرنشینەکە بۆماوەیی نەبووە، و جێنشینی خۆی قەرزاری کاندیدکردنی ڕاستەوخۆ بوو لەلایەن [[باب ئەلعالی]] عوسمانیەوە. سیستەمێکی دووانەی حکومەت بەسەر [[مەککە]]دا بۆ زۆربەی ئەم ماوەیە ھەبووە. دەسەڵاتی حوکمڕانی لە نێوان میری ئەندامی ئەشرەف یان نەوەکانی محەمەد و وەلی یان [[والی]] عوسمانیدا ھاوبەش بوو. ئەم سیستەمە تا [[ڕاپەڕینی گەورەی عەرەب|ڕاپەڕینی عەرەبی]] ساڵی ١٩١٦ بەردەوام بوو. جگە لە میرەکانی [[مەککە]]، ئیدارەی عوسمانی لە حیجاز سەرەتا لەسەر دەستی [[والی]] [[میسر]] و پاشان [[والی]]ەکانی [[جدە]] بوو. ئەیالەتی جددە دواتر گۆڕدرا بۆ [[ویلایەتی حیجاز]]، لەگەڵ حاکمێک لە [[مەککە]].<ref>https://books.google.iq/books?id=2Uk3Gh6xrUUC&pg=PA37&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> بۆ زۆربەی سەدەی نۆزدەھەم، باکووریترین شوێنی میرنشینەکە ئەلعولا بووە، لەکاتێکدا سنووری باشوور بەزۆری ئەللیس بووە، ھەندێکجاریش ئەلقونفوزە بووە؛ لە ڕۆژھەڵاتەوە، ھەرگیز لە [[خەیبەر]] زیاتر درێژ نەبووەتەوە. شاری [[مەککە]] و [[مەدینە]] و [[جدە]] گەورەترین شارەکانی بوون. بەشێک لە دانیشتوانی ئەم شارانە لە موسڵمانانی غەیرە [[عەرەب]] پێکھاتبوون، لەوانە بوخاری، جاوانی، ھیندی، ئەفغانی و ئاسیای ناوەڕاست.<ref>Numan, Nurtaç (November 2005), The Emirs of Mecca and the Ottoman Government of Hijaz, 1840-1908, The Institute for Graduate Studies in Social Sciences</ref> === قۆناغی سەرەتایی === ناوچەی ڕۆژئاوا پێشتر لە ژێر دەسەڵاتی [[مەمالیکەکان|سوڵتانییەتی مەملوکدا]] بووە تا ئەو کاتەی لە ساڵی ١٥١٧دا لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکانەوە]] داگیرکرا. ھەر لەو ساڵەدا شەریف بەرەکاتی مەککە دانی بە سوڵتانی عوسمانیدا ناوە وەک [[خەلیفە]]. کاتێک شەریفەکان سەروەری عوسمانییان قبوڵ کرد، سوڵتان لە پێگەی خۆیان وەک فەرمانڕەوای مەککە پشتڕاستی کردەوە. دەسەڵاتی عوسمانی تەنیا ناڕاستەوخۆ بوو، بەو پێیەی ئەو ڕێکخستنە دەسەڵاتی ڕاستەقینەی لای میر بەجێھێشت. سوڵتان نازناوی خَادِمُ ٱلْحَرَمَیْنِ ٱلشَّرِیفَیْن ("پارێزەری دوو مزگەوتی پیرۆز")ی گرتە ئەستۆ.<ref>https://www.britannica.com/place/Hejaz</ref> لە ساڵی ١٦٣٠ [[لافاو]]ێک شاری [[مەککە]]ی گرتەوە و نزیکەی بە تەواوی [[کەعبە]]ی لەناوبرد. تا ساڵی ١٦٣٦ نۆژەن کراوەتەوە، لە ساڵی ١٦٨٠ نزیکەی ١٠٠ کەس لە لافاوێکی دیکەدا لە شاری [[مەککە]] خنکاون.<ref>https://books.google.iq/books?id=eZkIXdsZpPsC&pg=PA101&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> سەرەتا عوسمانیەکان مەککەیان وەک بەشێک لە [[ئەیالەتی میسر]] بەڕێوەبرد. میرەکان لەلایەن سوڵتانەوە دەستنیشان دەکران، بە لەبەرچاوگرتنی ھەڵبژاردنی شەریفەکان، ھەروەھا بۆچوونی [[والی]]یەکانی [[میسر]] و [[دیمەشق]] و [[جدە]] (دوای دامەزراندنی)، ھەروەھا بۆچوونی [[قازی شەرعی|قازی]] مەککە. میری مەککە ھەمیشە ھاشمی بووە کە لە بنەماڵەی [[محەممەد]]ەوە(د.خ) ھاتووە. ئەم دۆخە لە ساڵی ١٨٠٣ کۆتایی ھات، کاتێک [[بانگەوازی وەھابییەت|وەھابییە]] بناژۆخوازەکان میری دەسەڵاتداری مەککە، غالب کوڕی موسەعیدیان لە پۆستەکەی لابرد.<ref>https://books.google.iq/books?id=4x09OvMBMmgC&pg=PA61&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> === لەشکرکێشی سعودیە بۆ سەر حیجاز (١٨٠٢-١٨٠٦) === سعودییەکان لە ساڵانی ١٧٥٠ بەدواوە دەستیان کرد بە ھەڕەشەکردن لەسەر حیجاز. دامەزراندنی ئایینی سعودییەکان بە بەشداریکردن لە عەقیدەی سەلەفی-وەھابی، لە ساڵانی ١٧٤٤-١٧٤٥ وەک بزووتنەوەیەکی ئایینی لە دیرعیە لە [[نەجد]] سەریھەڵدا. عەقیدەی ئەوان کەم ھاوسۆزی لە حیجازدا دۆزیەوە و [[موفتی]] مەککە بە زاھید ناویان دەبرد. لە ساڵی ١٨٠١ توانیان دوو شارە پیرۆزەکە بگرن، لە ساڵی ١٨٠٣ وەھابیەکان بە سەرۆکایەتی عەبدولعەزیز ئەلسعود ھێرشیان کردە سەر مەککە. شەریف غالب ھەڵات بۆ [[جدە]] و دوای ماوەیەکی کەم گەمارۆدرا. شەریف غالب وەک [[والی]] سەعوودی ڕەوانەی [[مەککە]] کرایەوە.<ref>https://books.google.iq/books?id=g7btNNUXFmQC&pg=PA189&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> === کۆنتڕۆڵکردنەوەی حیجاز لەلایەن عوسمانیەکانەوە (١٨١١-١٨١٤) === یەکەم توسون پاشا لە ساڵی ١٨١١ سەرکردایەتی سوپای کرد و لە ساڵی ١٨١٢ [[مەدینە]] و لە ساڵی ١٨١٣ [[مەککە]]ی داگیرکرد. دوای مردنی ئیبراھیم پاشا کە لە ساڵی ١٨١٤ لەگەڵ سەردانەکەی شەخسی محەمەد عەلی بۆ حیجاز بوو، دوای دواکەوتنی سەرکەوتن بە بەرخۆدانی دووبارەی سعودیە، پۆستەکەی وەرگرت و توانی تا ساڵی ١٨١٨ وەھابیەکان پاڵ بنێتەوە ناو [[نەجد]]. بە ھەواڵی سەرکەوتنەکە، [[مەحموودی دووەم]]، ئیبراھیم پاشای بە [[والی]] [[جدە]] و حەبەش دانا. لە ساڵی ١٨١١ تا ١٨٤٠ بە ناوی عوسمانییەکان فەرمانڕەوای ناوەکی حیجاز بووە. کۆنفرانسی لەندەن لە ساڵی ١٨٤٠ محمد عەلی ناچار کرد لە حیجاز بکشێتەوە.<ref>Numan, Nurtaç (November 2005), The Emirs of Mecca and the Ottoman Government of Hijaz, 1840-1908, The Institute for Graduate Studies in Social Sciences</ref> === ویلایەتی حیجاز === [[پەڕگە:Hejaz Vilayet, Ottoman Empire (1900) v2.png|200px|وێنۆک|چەپ|لە دوای ساڵی ١٨٧٢ شەریفەت ھاوتەریب بوو لەگەڵ [[ویلایەتی حیجاز]].]] دوای ئەوەی حیجاز بۆ عوسمانییەکان گەڕێنرایەوە، ئیدارەی پارێزگاکە ڕێکخرایەوە و بە ناوی [[ویلایەتی حیجاز]] ڕێکخرا. ئەمەش بووە ھۆی دروستبوونی دوو ئۆرگانی سیاسی و ئیداری ھاوتەریب: [[میرنشین]] و [[ویلایەت]]. دوای ئەوەی [[والی]] دەستی بە نیشتەجێبوونی کرد لە [[مەککە]]، [[ویلایەت]] بە جۆرێک میرنشینی بردە ناو دەسەڵاتی خۆیەوە، ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی دۆخێکی دوو حکومەتی لێکەوتەوە.<ref>Numan, Nurtaç (November 2005), The Emirs of Mecca and the Ottoman Government of Hijaz, 1840-1908, The Institute for Graduate Studies in Social Sciences</ref> چاکسازییەکە دابینکردنی لەدەستدانی نزیک لە سەربەخۆیی میر بوو، ئەمەش بووە ھۆی دروستبوونی ململانێ لە نێوان [[میر]] و [[والی]] کە تا کۆتایی سەدەی نۆزدەھەم بەردەوام بوو. تەنانەت ئەو کاتەش [[میر]]ی مەککە بۆ پۆستێک دابەزێندرا کە ژێردەستەی [[والی]] بێت. [[ئەمیر]]ەکانی [[مەککە]] لە ئیدارەی حیجازدا شانبەشانی [[والی]]یەکان بەردەوام بوون لە قسەکردن. ئەم دووانە پێکەوەژیانێکی نائاسایی ھاوتەریبیان ھەبوو: لە کاتێکدا حوکمڕانییان بەسەر یەک جوگرافیادا دەکرد، دەسەڵاتیان بە شێوەیەکی ئاڵۆز دابەش دەکرد، کە بووە ھۆی دانوستان، ململانێ یان ھاوکارییەکی بەردەوام لە نێوانیاندا.<ref>Numan, Nurtaç (November 2005), The Emirs of Mecca and the Ottoman Government of Hijaz, 1840-1908, The Institute for Graduate Studies in Social Sciences</ref> ھەر لە ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا باس لە داگیرکردنی حیجاز بە [[ئینگلیز]] بە پشتیوانی شەریفەکان دەکرا. ھەروەھا ئینگلیزەکان تەحەدای خەلافەتی سوڵتانیان کرد و بانگەشەی ئەوەیان کرد کە [[بەریتانیا]] پێویستە [[میر]] دیاری بکات، لەبەرئەوەی چوار ئەوەندەی عوسمانییەکان حوکمڕانی بەسەر [[موسڵمان]]اندا دەکرد. == شانشینی حیجاز == [[پەڕگە:Sharif Husayn.jpg|200px|وێنۆک|چەپ|[[حوسێن بن عەلی]]، شەریف و میری [[مەککە]] لە ساڵی ١٩٠٨ تا ١٩٢٤ و پاشای حیجاز لە ساڵی ١٩١٦ تا ١٩٢٤]] [[حوسێن بن عەلی]]، [[شەریف]] و [[میر]]ی [[مەککە]] لە ساڵی ١٩٠٨ەوە، دوای ڕاگەیاندنی [[ڕاپەڕینی گەورەی عەرەب]]ی دژی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] خۆی وەک پاشای حیجاز دانا، و لە ساڵی ١٩١٦ تا ١٩٢٤ بەردەوام بوو لە ھەڵگرتنی ھەردوو پۆستی [[شەریف]] و [[پاشا]]. ھەروەھا لە کۆتایی دەسەڵاتی خۆیدا بۆ ماوەیەکی کورت ئیدیعای پۆستی خەلیفەی شەریفیان کرد؛ ئەو نەوەی ٣٧ی ڕاستەوخۆی [[محەممەد]](د.خ) بووە، بەو پێیەی سەر بە بنەماڵەی ھاشمییە. ئەندامێکی خێڵی داو عەون (بنو ھاشم) بووە لە میرەکانی قەتەدییەکانی مەککە، وا ھەست دەکرا کە مەیلی یاخیگەرانەی ھەیە و لە ساڵی ١٨٩٣ بانگھێشتی [[ئەستەمبوڵ]] کرا و لەوێ لە ئەنجومەنی دەوڵەتدا ھێڵدرایەوە.<ref>https://books.google.iq/books?id=LOnQEAAAQBAJ&pg=PA147&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> لە ساڵی ١٩٠٨ لە دوای [[شۆڕشی گەنجانی تورک]] لەلایەن سوڵتانی عوسمانی [[عەبدولحەمیدی دووەم]]ەوە کرا بە [[میر (نازناو)|میر]]ی [[مەککە]]. لە ساڵی ١٩١٦ بە بەڵێنی پشتیوانی بەریتانیا بۆ سەربەخۆیی عەرەب، ڕاپەڕینی گەورەی عەرەبی دژی دەوڵەتی عوسمانی ڕاگەیاند و [[لیژنەی یەکگرتن و پێشکەوتن]] بە پێشێلکردنی بنەماکانی ئیسلام و سنووردارکردنی دەسەڵاتی سوڵتان خەلیفە تۆمەتبار کرد. دوای ماوەیەکی کەم لە سەرھەڵدانی ڕاپەڕین، حوسێن خۆی بە "پاشای وڵاتانی عەرەبی" ڕاگەیاند. بەڵام خواستەکانی [[پان عەرەبیزم]] لەلایەن [[ھاوپەیمانانی جەنگی جیھانیی یەکەم|ھاوپەیمانانەوە]] قبوڵ نەکرا، کە تەنھا وەک پاشای حیجاز ناساند.<ref>https://books.google.iq/books?id=IlNoAgAAQBAJ&pg=PA220&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> لە دوای [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، حوسێن ڕەتیکردەوە [[پەیمانی ڤێرسای]] پەسەند بکات، ئەمەش وەک ناڕەزایەتییەک بەرامبەر بە [[جاڕنامەی بالفۆر]] و [[ژێرفەرمانی کۆمەڵەی گەلان|دامەزراندنی ئەرکەکانی]] بەریتانیا و فەرەنسا لە [[سووریا]] و [[عێراق]] و [[فەلەستین]]. دواتر ئامادە نەبوو پەیماننامەی ئینگلیز و ھاشمی واژۆ بکات و بەم شێوەیە خۆی لە پشتیوانی بەریتانیا بێبەش کرد کاتێک شانشینیەکەی لەلایەن [[عەبدولعەزیز ئالسعوود|ئیبن سعودەوە]] ھێرشی کرایە سەر. دوای ئەوەی [[شانشینی حیجاز]] لەلایەن سوپای ئەلسعود-[[بانگەوازی وەھابییەت|وەھابی]] ئیخوانەوە داگیرکرا، لە ٢٣ی کانوونی دووەمی ١٩٢٥ حوسێن تەسلیمی سعودییەکان بوو، بەمەش ھەردوو [[شانشینی حیجاز]] و شەریفەتی مەککە کۆتایی ھات.<ref>https://books.google.iq/books?id=tdb6F1qVDhkC&pg=PA397&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Crimean Khanate}} {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|عەرەبستانی سعوودی|مێژوو|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|وڵاتەکان|عەرەب|ئیسلام|مێژووی ئیسلام|مەککە}} {{دابەشبوونە کارگێڕییەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}} {{تووڵی دەروازە|تورکیا|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|یۆنان|وڵاتەکان}} [[پۆل:ویلایەتەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی]] [[پۆل:ڕۆژاوای ئاسیا]] [[پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٢٢]] [[پۆل:ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٧]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٢٥]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی دەیەی ٩٦٠]] cxdsi0tdlzg63sbmg0rscggmd7bxam4 0 291532 1580312 1568657 2026-05-03T04:57:42Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1580312 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = ئازەربایجانییەکانی ئێران | native_name = {{lang|az|ایران آذربایجانلیلاری|italics=no}} | image = Ashiklar-Tabriz.jpg | image_caption = گۆرانیبێژانی فۆلکلۆری ئازەربایجانی ئێرانی خەڵکی [[تەورێز]] لە ئاھەنگی [[نەورۆز]]دا | region1 = {{flagcountry|Iran}} | pop1 = ١٥–٢٣ ملیۆن<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iran Languages, Literacy, Maps, Endangered Languages, Population, Official Use (IR) {{!}} Ethnologue Free |ناونیشان=https://www.ethnologue.com/country/IR/status |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190904065634/https://www.ethnologue.com/country/IR/status |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئایاری ٢٠٢٥|وێبگە=Ethnologue (Free All) |زمان=en}}</ref><ref name="dictionary">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Swietochowski |یەکەم١=Tadeusz |دوایین٢=Collins |یەکەم٢=Brian C. |سەردێڕ=Historical Dictionary of Azerbaijan |ڕێکەوت=١٩٩٩|بڵاوکەرەوە=Scarecrow Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٠٨-٣٥٥٠-٤|زمان=en |پەڕە=١٦٥}}: Today, Iranian Azerbaijan has a solid majority of Azeris with an estimated population of at least 15 million (over twice the population of the Azerbaijani Republic). (1999)</ref><ref name="15.9mil">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.ethnologue.com/country/IR/status|سەردێڕ=Iran|وێبگە=Ethnologue|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190904065634/https://www.ethnologue.com/country/IR/status|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |وتەگێڕانەوە=Ethnic population: 15,900,000}}</ref><ref name="18mil">Elling, Rasmus Christian. Minorities in Iran: Nationalism and Ethnicity after Khomeini, Palgrave Macmillan, 2013. Excerpt: "The number of Azeris in Iran is heavily disputed. In 2005, Amanolahi estimated all Turkic-speaking communities in Iran to number no more than 9 million. CIA and Library of congress estimates range from 16 to 24 percent—that is, 12–18 million people if we employ the latest total figure for Iran's population (77.8 million). Azeri ethnicsts, on the other hand, argue that overall number is much higher, even as much as 50 percent or more of the total population. Such inflated estimates may have influenced some Western scholars who suggest that up to 30 percent (that is, some 23 million today) Iranians are Azeris." [https://books.google.com/books?id=rWEbrv5oD8AC&dq=argue+that+overall+number+is+much+higher,+even+as+much+as+50+percent+azeri&pg=PT33] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150405065114/http://books.google.com/books?id=rWEbrv5oD8AC&pg=PT33&dq=argue+that+overall+number+is+much+higher,+even+as+much+as+50+percent+azeri&hl=en&sa=X&ei=WVJrUcnJE62g4AO5n4HADw&ved=0CC4Q6AEwAA |date=5 April 2015}}</ref><ref name = "Potter">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Potter |یەکەم١=Lawrence G. |سەردێڕ=Sectarian Politics in the Persian Gulf |ڕێکەوت=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |پەڕە=٢٩٠|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٣٧٧٢٦-٨|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=50pRBAAAQBAJ&pg=PA290 |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref name = "Bani-Shoraka">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Bani-Shoraka |یەکەم١=Helena |سەردێڕ=Cross-generational bilingual strategies among Azerbaijanis in Tehran |journal=International Journal of the Sociology of Language |ڕێکەوت=١ی تەممووزی ٢٠٠٩|issue=198 |پەڕە=١٠٦|doi=10.1515/IJSL.2009.029 |s2cid=144993160 |issn=1613-3668 |وتەگێڕانەوە=The latest figures estimate the Azerbaijani population at 24% of Iran's 70 million inhabitants (NVI 2003/2004: 301). This means that there are between 15 and 20 million Azerbaijanis in Iran.}}</ref><ref name = "Moaddel">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Moaddel |یەکەم١=Mansoor |دوایین٢=Karabenick |یەکەم٢=Stuart A. |سەردێڕ=Religious Fundamentalism in the Middle East: A Cross-National, Inter-Faith, and Inter-Ethnic Analysis |ڕێکەوت=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Brill |پەڕە=١٠١|وتەگێڕانەوە=The Azeris have a mixed heritage of Iranic, Caucasian, and Turkic elements(...) Between 16 to 23 million Azeris live in Iran.}}</ref><ref name = "Eschment">{{بیرخستنەوەی کتێب|editor1-last=Eschment |editor1-first=Beate |editor2-last=von Löwis |editor2-first=Sabine |سەردێڕ=Post-Soviet Borders: A Kaleidoscope of Shifting Lives and Lands |ڕێکەوت=١٨ی ئابی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=Taylor & Francis |پەڕە=٣١|وتەگێڕانەوە=Irrespective of the large Azerbaijani population in Iran (about 20 million, compared to 7 million in Azerbaijan)(...)}}</ref>{{ھن}}16<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |ناونیشان=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/iran/ |سەردێڕ=Iran |بڵاوکەرەوە=[[The World Factbook]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠١٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210110162554/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/iran/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Iran.pdf |سەردێڕ=Iran |بڵاوکەرەوە=[[Library of Congress]] |ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150316120456/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Iran.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠١٥}}</ref>–24%<ref>{{cite encyclopedia|title=Iran |encyclopedia=[[Ethnologue]] |access-date=5 July 2015 |url=http://www.sil.org/ethnologue/countries/Iran.html#AZB |archive-url=https://web.archive.org/web/20010309122858/http://www.sil.org/ethnologue/countries/Iran.html |archive-date=March 9, 2001}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Gheissari |یەکەم١=Ali |سەردێڕ=Contemporary Iran: Economy, Society, Politics |ڕێکەوت=٢ی نیسانی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٨٨٨٦٠-٣|پەڕە=٣٠٠|وتەگێڕانەوە=As of 2003, the ethnic classifications are estimated as: [...] Azeri (24 percent)}}</ref> of [[دیمۆگرافیای ئێران|دانیشتوانی ئێران]] | region2 = {{flagcountry|Turkey}} | pop2 = ٥٣٠٬٠٠٠ | ref2 =<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.ethnologue.com/country/tr/languages |سەردێڕ=Languages in Turkey |بڵاوکەرەوە=[[Ethnologue]] |ساڵ= ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠١٣}}</ref> | region3 = {{flagcountry|Azerbaijan}} | pop3 = ٢٤٨٬٠٠٠ | ref3 =<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.ethnologue.com/country/AZ |سەردێڕ=Immigrant Languages in Republic of Azerbaijan |بڵاوکەرەوە=[[Ethnologue]] |ساڵ= ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠١٣}}</ref> | region4 = {{flagcountry|Canada}} | pop4 = ٥٠٬٠٠٠–٦٠٬٠٠٠ | ref4 =<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.news.az/articles/18085|سەردێڕ=Azerbaijani diaspora in Canada|نووسەر=Reza Moridi|وێبگە=news.az|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131002100648/http://www.news.az/articles/18085|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|بەستەری نووسەر=Reza Moridi}}</ref> | popplace = {{hlist|[[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات|ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات]] | [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا| ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] | [[پارێزگای ئەردەوێڵ|ئەردەوێڵ]] | [[پارێزگای زەنگان| زەنگان]] | [[پارێزگای قەزوین|قەزوین]] | [[پارێزگای ھەمەدان|ھەمەدان]]}} {{hlist|''[[کۆچی ناوخۆیی]]'': [[پارێزگای تاران|تاران]] | [[پارێزگای ئەلبورز|ئەلبورز]] | [[پارێزگای قوم|قوم]]}} {{hlist| '''کەمینە''': [[پارێزگای مەرکەزی|مەرکەزی]] | [[پارێزگای گێڵان|گێڵان]] | [[پارێزگای کوردستان|کوردستان]] | [[پارێزگای کرماشان|کرماشان]] | [[پارێزگای گوڵستان|گوڵستان]]}} | languages = [[زمانی ئازەربایجانی|ئازەربایجانی باشوور]] و [[زمانی فارسی|فارسی]] | religions = بە زۆری [[شیعە]] | related = | native_name_lang = }} '''ئازەربایجانییەکانی ئێران''' ({{بە فارسی|آذری‌های ایرانی}}؛ {{بە ئازەربایجانی|ایران آذربایجانلیلاری}} (İran azərbaycanlıları))<ref>https://countrystudies.us/iran/41.htm</ref><ref>https://books.google.iq/books?id=Zu5GpDby9H0C&dq=majority+of+the+population+of+East+Azarbaijan+and+a+majority+of+West+Azarbaijan.&pg=PA1765&redir_esc=y</ref> گەورەترین کەمینەی نەتەوەیی [[ئێران]]ن. بە پلەی یەکەم لە ناوچەی [[ئازەربایجان (ھەرێم)|ئازەربایجانی ئێراندا]] دەبینرێن و ڕەسەنن (لەوانەش پارێزگاکانی [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات|ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات]]، [[پارێزگای ئەردەوێڵ|ئەردەوێڵ]]، [[پارێزگای زەنگان| زەنگان]])، و بە ژمارەیەکی کەمتر، لە پارێزگاکانی دیکەی وەک [[پارێزگای کوردستان|کوردستان]]، [[پارێزگای قەزوین|قەزوین]]، [[پارێزگای ھەمەدان|ھەمەدان]]، [[پارێزگای گێڵان|گێڵان]]، [[پارێزگای مەرکەزی|مەرکەزی]] و [[پارێزگای کرماشان|کرماشان]]. ھەروەھا ئازەربایجانییەکانی ئێران کەمینەیەکی بەرچاو لە [[تاران]]، [[کەرەج]] و ناوچەکانی دیکەی ئێران پێکدەھێنن. ھەروەھا ھەندێکیان کۆچیان کردووە بۆ [[ئەنجومەنی ھاریکاری وڵاتانی کەنداو|وڵاتانی کەنداو]]. زۆربەی ئازەربایجانییە ئێرانییەکان بە زمانی ئازەری و فارسی دوو زمانن.<ref>https://repository.arizona.edu/bitstream/handle/10150/193398/azu_etd_10189_sip1_m.pdf</ref> == دیمۆگرافیا == ئازەربایجانییەکان گەورەترین گرووپی نەتەوەیی کەمینە لە ئێران پێکدێن. جگە لە ئازەربایجانی ئێران (پارێزگاکانی ئازەربایجانی ڕۆژئاوا، ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات، ئەردەبیل و زەنجان)، دانیشتووانی ئازەربایجان بە ژمارەیەکی زۆر لە چوار پارێزگای دیکەدا دەبینرێن:ھەمەدان (ئەتنیکەکانی تری تورکی وەک ئەفشار، غەریگۆزلوو، شاھسیوەن، و بەھارلوو)، قەزوین، مەرکەزی، و کوردستان دەگرێتەوە. [[پارێزگای مەرکەزی]] دانیشتووانی ئازەربایجانی ھەندێک پارچە و گوندەکانی کۆمیجان، خونداب، ساوە، زەرەندیە، شازەند، فەراھان لەخۆدەگرێت. لە کوردستان ئازەربایجانییەکان بە شێوەیەکی سەرەکی لە گوندەکانی دەوروبەری [[شارستانی قوروە|قوروە]]دا دەبینرێن.<ref>"Kordestan." Encyclopædia Britannica. 2009. Encyclopædia Britannica Online. 5 Apr. 2009</ref> ھەروەھا ئازەربایجانییەکان بە ژمارەیەکی زۆر لە ئێرانی ناوەڕاست و بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ تاران، قوم و کەرەج کۆچیان کردووە و نیشتەجێ بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://dspace.khazar.org/jspui/handle/123456789/183 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131005022717/http://dspace.khazar.org/jspui/handle/123456789/183 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەروەھا کۆچیان کردووە و بە ژمارەیەکی زۆر لە [[پارێزگای خۆراسان|خوراسان]] نیشتەجێ بوون. کۆمەڵگا ئازەربایجانییە کۆچبەرەکان لەلایەن کەسانێکەوە نوێنەرایەتی کراون کە نەک تەنھا لە نێو چینی کرێکاری شار و پیشەسازی بەڵکو لە بازنەکانی بازرگانی، ئیداری، سیاسی، ئایینی و فیکریدا دیار بوون. زانایان ژمارەی دانیشتووانی ئازەربایجان لە ئێران لە نێوان ١٠ بۆ ٢٣ ملیۆن کەس دادەنێن.<ref>https://www.ethnologue.com/country/IR/</ref> ڤیکتۆریا ئاراکێلۆڤا، پسپۆڕی ئێران، پێی وایە، دوکتورینە سیاسییەکانی دوای ھەڵوەشاندنەوەی یەکێتی سۆڤیەت بووە ھۆی ھەڵاوسانی ئازەربایجانی ئێرانی بەو پێیەی نزیکەی نیوەی ٦٠ ملیۆن دانیشتووانی ئێران، کە دواتر بۆ ٢٠ ملیۆن دابەزی و بۆ ماوەیەک مایەوە. ئەو ژمارەکە بە ٦ بۆ ٦٫٥ ملیۆن کەس دادەنێت.<ref>Arakelova, Victoria (2015). "On the Number of Iranian Turkophones". Iran & the Caucasus. 19 (3): 279–282</ref> === گرووپە نەتەوەیییەکان === گرووپە ژێر نەتەوەیییەکانی ئازەربایجانییەکان لە سنوورە مۆدێرنەکانی [[ئێران]] دوای تەسلیمبوونی [[قەوقاز|قەفقاز]] بە [[ڕووسیا]] لە سەدەی نۆزدەھەمدا، شاھسیوەنەکان، [[قەرەپاپاک|قەرەپاپاکەکان]]، ئایرومەکان، بەیاتەکان، قاجارەکان، قەرەداغییەکان و غەرەگۆزلووەکان لەخۆدەگرن.<ref>https://www.ethnologue.com/language/azb/</ref> == پاشخان == کولتوری ئازەربایجانی ئێرانی بەھۆی سەدەکانی ھاوژیانی و تێکەڵاوی نێوان توخمە ڕەسەن و کۆچەرییەکانەوە بەرھەم ھات. بە گوتەی ڕیچارد فرای، ئازەربایجانییە ئێرانییەکان تا ڕادەیەکی زۆر لە دانیشتووانی ناوخۆیی ئێرانی پێشوەختە ھاتوون کە دوای لێشاوی گەورەی کۆچەری ئۆغوز بۆ ناوچەکە وردە وردە بە تورکی کران. (ئۆلیڤیێر ڕۆی) دەنووسێت کە ئیتنۆجینێسی ئازەربایجانی بە تورکیکردنی خەڵکی ڕەسەن لەلایەن [[تورکمان]]ەکانەوە و سەرھەڵدانی ناسنامەی [[شیعە]] و [[زمانی تورکی]] بەدوای خۆیدا ھێنا.<ref>""History of the East" ("Transcaucasia in 11th–15th centuries" in Rostislav Borisovich Rybakov (editor), History of the East. 6 volumes. v. 2. "East during the Middle Ages: Chapter V. , 2002</ref> بەگوێرەی ڕۆستیسلاڤ ڕیباکۆڤ، زانای ڕووسی، ئازەربایجانی ئێران تا سەدەی ١٤ و ١٥ نزیکەی تەواو تورکی کرا، ھەرچەندە دانیشتووانی ناوچەکە جێپەنجەی خۆی لە کولتوور و زمانی ئازەربایجاندا بەجێھێشت و سنووری نەتەوەیی نێوان گەلی تورک و ئازەربایجانییەکان لە سەدەی ١٦ دامەزرا. زانایان ئاماژە بە لێکچوونە کولتوورییەکانی نێوان فارسی مۆدێرن و ئازەربایجان دەکەن.<ref>https://www.bartleby.com/topics/Crude-Oil-Essay</ref> === بۆماوە === پێدەچێت گەلی ئازەری لە ھۆزە ئێرانییە کۆنەکانەوە ھاتبن، وەک [[ماد]]ەکان. بۆ لێکۆڵینەوە لە جۆراوجۆری گەردیلەیی mtDNA لە دانیشتووانی ئازەری ئێراندا، ١٣٣ نموونەی تاکەکانی ئازەری کە لە ناوچە جیاوازەکانی ناوچەی ئازەربایجان (ئێران) نیشتەجێن، ھەڵبژێردران. خوێنی ئەم کەسانە بۆ پاککردنەوەی mtDNA کۆکرایەوە، و mtDNA پاککراوە بە بەکارھێنانی ڕێگەی PCR-RFLP لێکۆڵینەوەی لەسەر کرا. ١٤ ھاپلۆگرووپ دەستنیشان کران، کە ٨٢٪یان ھاپلۆگرووپی تایبەت بە ئەورووپی بوون. ھاپلۆگرووپی H باوترین ھاپلۆگرووپ بوو، و ٧٩ ھاپلۆتایپ دەستنیشان کران. لەم لێکۆڵینەوەیەدا، دانیشتووانی ئازەری ئێرانی دانیشتووانێکی نایەکسان بوون کە ھەموو ھاپلۆگرووپەکانی [[ئاسیا]]، [[ئەورووپا]] و [[ئەفریقا]] تێیدا چاودێری کران. بەراوردکردنی ھاپلۆگرووپەکانی ئەم لێکۆڵینەوەیە لەگەڵ دانیشتووانی دیکەدا دەرکەوت کە دانیشتووانی ئازەری ئێران زۆر لە دانیشتووانی دیکەی ئێران دەچن. لێکۆڵینەوە جیناتیکییەکان دەری دەخەن کە ھەموو نەتەوە و گرووپە دانیشتووانی ئێرانی کە لە ئێرانی ئەمڕۆدا دەژین (و تەنانەت لە دەرەوەی سنوورە سیاسییەکانی ئێستای ئێران)، سەرەڕای ئەوەی جیاوازییە کولتوورییەکانی کەمیان ھەیە و تەنانەت ھەندێکجار تەنانەت بە زمانی جیاواز قسە دەکەن، ڕەگێکی جیناتی ھاوبەشیان ھەیە و ئەم ڕەگ و ڕیشە ھاوبەشە دەگەڕێتەوە بۆ دانیشتووانێکی سەرەتایی کە نزیکەی دە بۆ یازدە ھەزار ساڵ لەمەوبەر لە بەشەکانی باشووری ڕۆژاوای ولاتی [[ئێران]]دا ژیاون. پەیوەندییەکی جیناتی بەھێز لە نێوان [[کورد]] و ئازەرییەکانی ئێراندا ھەیە؛ پشکنینە بۆماوەیییەکان کە ئەنجامدراون ھیچ جیاوازییەکی بەرچاویان لە نێوان ئەم دانیشتووانە و گرووپە نەتەوەیییە سەرەکییەکانی دیکەی ئێراندا نیشان نەداوە. بەپێی ئەنجامە کانی ئێستا، وا دەردەکەوێت کە [[کورد]]ەکانی ئەمڕۆ و ئازەڕییە ئێرانییەکان ڕەگێکی جیناتی ھاوبەشیان ھەیە.<ref>https://www.bbc.com/persian/science/2012/05/120515_l10_ashrafian_clarification</ref> لێکۆڵینەوەیەکی بەراوردکاری (٢٠١٣) لەسەر ھەمەجۆریی تەواوی (DNA) مایتۆکۆندریا لە ئێرانییەکاندا ئاماژەی بەوە کردووە کە ئازەربایجانییە ئێرانییەکان زیاتر پەیوەندییان بە خەڵکی [[گورجستان|جۆرجیا]] ھەیە، لەوەی کە بۆ [[گەلانی ئێرانی|ئێرانییەکانی دیکە]]، ھەروەھا بۆ [[ئەرمەنییەکان]].<ref>https://journals.plos.org/plosone/</ref> جیاوازییەکی بەرچاو لە نێوان ئازەربایجانییە ئێرانییەکان و نەتەوە گەورەکانی دیکەی ئێراندا نییە.<ref>https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1744-313X.2007.00723.x</ref> بەپێی تاقیکردنەوەکانی HLA، ئازەربایجانییەکانی ئێران لەگەڵ [[تورکمان]]ەکانی [[پارێزگای گوڵستان|گۆرگان]] و [[کورد]] کۆدەبنەوە و پێگەیەکی نێوان دانیشتووانی ئێران و [[سیبیریا]]ی ڕۆژاوا پێکدەھێنن، بە تایبەتی چوڤاش، خەڵکی مەنسی و بوریات (ژمارە ژێر گرووپەکانی گەلانی تورک، ئۆگری و مەغۆل بە ڕێککەوت).<ref>https://www.ajol.info/index.php/ijma/article/view/162396</ref> چەندین لێکۆڵینەوەی بۆماوەیی نیشان دەدەن کە کۆی جینی ئازەربایجانییەکان تا ڕادەیەکی زۆر لەگەڵ جینی دانیشتووانی ڕەسەندا سەر یەک دەخەن بۆ پشتگیریکردن لە جێگرەوەی زمان، لەوانەش باڵادەستی نوخبە، سیناریۆکان، لە ھەمان کاتدا کاریگەری جیناتی بەرچاو لە [[سیبیریا]] و [[مەنگۆلیا]] نیشان دەدەن.<ref>https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4405460/</ref> == مێژوو == [[ئازەربایجان (ھەرێم)|ئازەربایجان]] یەکێک لە ناوەندە گرنگەکانی پێشھاتە سیاسییەکان بووە لە مێژووی دوای [[ئیسلام]]دا، بەتایبەتی دوای لاوازبوونی دەسەڵاتی مەغۆلەکان بەسەر [[ئێران]]دا. خەڵکی ئازەربایجان بە گشتی تێکەڵەیەک لە پاشماوەی گەلانی بەتەمەنن کە بە زمانی ئێرانی قسەیان دەکرد و تا ئێستاش بەشێکیان لە ناوچەکەدا ئامادەن لەگەڵ کۆچبەرە تورکەکان. کۆچی بەرفراوانی تورکەکانی ئۆغوز لە سەدەی ١١ و ١٢دا وردە وردە ئازەربایجانی وەک ئەنادۆڵ تورکی لێبکرد. تورکە ئازەرییەکان [[شیعە]]ن و دامەزرێنەرانی شانشینی سەفەوین. ئەوان دانیشتوون، ھەرچەندە لە نێویاندا شوان ھەیە لە چەمی موغان کە پێی دەوترێت ئێل سۆن (پێشتر: شا سۆن)، ژمارەیان نزیکەی ١٠٠ ھەزار کەسە؛ ئەوانیش وەک کۆچەرییەکانی دیکەی ئێران لە سەردەمی [[ڕەزا شا|ڕەزاشادا]] ناچار بوون ژیانی دانیشتوو بژین. زۆربەی ئازەربایجانییەکان خۆیان بە تورک دەزانن و پێیان دەوترێت تورک، بەڵام پێداگری لەسەر ناسنامەی ئێرانی خۆیان دەکەن، کە نەک تەنھا بەھۆی پەیوەندییە ئایینییەکانەوە - شیعە بوون بە پێچەوانەی تورکە سوننەیییەکانی ئەنادۆڵەوە - بەڵکو بە ھۆکاری کولتووری و مێژوویی و ئابووریش بەھێزتر دەبێت.<ref>https://www.iranicaonline.org/articles/iran-v1-peoples-survey#1</ref> خاکی [[ئازەربایجان (ھەرێم)|ئازەربایجان]] دوای داگیرکردنی لەلایەن تورکەکانەوە گۆڕانکارییەکی قووڵی ئێتنۆ-زمانی بەخۆیەوە بینی. ھۆکاری سەرەکی ئەم دیاردەیە، ھەڵکەوتەی جوگرافیای ئازەربایجان بوو، کە ھۆزە تورکەکان کە تازە لە ئاسیای ناوەڕاستەوە ھاتبوون بەھۆی شەڕی پیرۆزەوە لەسەر سنوورەکانی ڕۆژاوای کایەی ئیسلامی، لەوێ کۆدەبوونەوە. ئەوان بەسەر زەویدا گەشتیان کرد و بە شێوەیەکی کۆچەری بەسەر خاکەکەدا بڵاوبوونەوە، و لەلایەن مەسیحییەکانەوە لە ناوچە نزمە شێدار و دارستانییەکانی جۆرجیا لە ڕۆژاوای قەفقاز و باشووری ئیمپراتۆرییەتی ترێبیزۆند بەرەنگارییان بووەوە. ئازەربایجان کە دەکەوێتە کۆتایی ڕێڕەوی سەرەکی کۆچی کۆچەرییەکان- بەدرێژایی بەشە ئاوی وشکەکە لە باشووری ئەلبۆرز تا دارستانی باشووری خەزەر- ناوچەیەک بوو کە تازەھاتووان دەیانتوانی دەستی بەسەردا بگرن و زاڵ بن. ئەم پرۆسەیە درێژخایەن و ئاڵۆز بوو. ھەرچەندە گومانی تێدا نییە کە گرووپە دابڕاوەکانی تورک لە سەرەتای سەدەی حەوتەمی زایینییەوە لە باشووری قەفقازدا دەرکەوتوون، بەڵام تا سەرەتای سەدەی یازدە و دوازدەی زایینی/سەدەی پێنجەم و شەشەمی کۆچی یەکەم نیشتەجێبوونی بەربڵاو ڕوویدا. ئەم ڕووداوە بە تایبەتی لە چەمی نیمچە وشکی ڕۆژھەڵاتی قەفقازی باشوور، باکووری ئازەربایجانی ئێستا، لە پارێزگاکانی ئاران و موغان ڕوویدا، بەڵام لە دەرەوەی ویلایەتی کاسرانیدی شیروان کە تاڕادەیەک وەک خۆی مابووەوە. بە تورکیکردنی ئەم ناوەندانەی باکوور خێرا بوو. تەنانەت پێش داگیرکاریی مەغۆلەکان، لە ئاران و موغان، تورکمانەکان «وەک مێروولە و جرجەکان خەریکی خۆلێدان بوون». موغان کە تا ئێستاش لەلایەن جوگرافیناسانی عەرەبەوە بە ناوی شارێک دادەنرێت، بە گوتەی ئیبن یاقوت، لە سەرەتای سەدەی حەوتەمی کۆچی/سەدەی ١٣ی زایینی، ناوچەیەک بووە کە تەنھا گوندنشینەکان ئاژەڵەکانیان لێوە دەلەوەڕاندووە و دانیشتووانەکەی تەنیا [[تورکمان]] بوون. لە نیوەی دووەمی سەدەی ١٣دا، بە گوتەی قەزڤینی، چیتر لە ڕێگایەکی زستانە زیاتر نەبوو بۆ کۆچەری تورکمان. لەو ماوەیەدا تورکمان لە ڕۆژاوای [[گۆلی ورمێ]] دۆزرایەوە و ھەندێک گرووپیش لە [[کوردستان]] لە ناوچەی شەھر ئازور دۆزرانەوە، بەڵام بە گشتی لە سەرانسەری باشووری [[ئازەربایجان]] کە کاریگەری کەڵەکەبوون بە درێژایی سنوورەکان ھیچ کاریگەرییەکی نەبوو، ژمارەیان کەم بوو. لە سەردەمی لەشکرکێشی مەغۆلەکاندا زۆربەی تازەھاتووەکان گەیشتبوونە ئەنادۆڵ، بەڵام بوونی کۆمەڵێک گرووپی نوێی تورک یان تورکی تورک کراو لە باشووری ئازەربایجان لە ناوچەکانی [[مەراغە]]، [[خۆی]]، دەوروبەری گۆلی ورمێ و ھەروەھا شاخەکانی ناوچەکانی قەزوین و زەنجان باس کراوە. جگە لەوەش دوای مردنی ئەبو سەعید ئەو تورکانەی کۆچیان کردبوو بۆ ئەنادۆڵ (جەلەیری و چۆپانلو) دەستیان کرد بە گەڕانەوە بۆ ئێران. ئەم بزووتنەوەیە لە سەردەمی قەرە قویونلو و ئاق قویونلودا بەردەوام بوو و بە دڵنیایییەوە تورکیزەکردنی زمانەوانی تا ئەو سەردەمە بەرەو ئاستێکی پێشکەوتوو گەشەی کردبوو؛ بەڵام بێ گومان قۆناغی چارەنووسساز لە سەردەمی سەفەویدا بە ڕاگەیاندنی شیعەگەری وەک ئایینی دەوڵەتی ئێران ھاتە ئاراوە، لەکاتێکدا دەوڵەتی عوسمانی سوننی مایەوە. پڕوپاگەندەی شیعە لە نێو کۆچەرەکانی دەرەوەی ناوەندەکانی شارەکان ھانی ئایینی دەوڵەتی کۆچەری ئەنادۆڵی دا بۆ گەڕانەوە بۆ ئێران. ئەم کۆچکردنە لە ساڵی ١٥٠٠ دەستی پێکرد کاتێک شا ئیسماعیل کۆچەرەکانی قیزیلباش لە ناوچەی ئەرزەنجان کۆکردەوە. ئەم سەرنجڕاکێشییە تا ئەنادۆڵ و نیشتەجێبوونی تەکلو ھەستی پێکرا کە لەگەڵ ١٥ ھەزار وشتردا بەکۆمەڵ ڕۆڵێکی گرنگیان لە ئێرانی دواتردا ھەبوو. بێ گومان کۆچەرییەکان زۆرینەی ئەم بزووتنەوەیەیان پێکھێنا، ھەرچەندە کاریگەری لەسەر کۆچەرییەکان و تەنانەت کۆڵبەرەکانیش ھەبوو. لە کۆتایی سەدەی ١١ی کۆچی/سەدەی ١٦ی زایینی، ڕێکخستنی کۆنفیدراسیۆنی گەورەی شاھساڤان لەلایەن شا عەباسی یەکەمەوە، لێشاوێکی بەرفراوانی تورکەکانی بۆ ناو ئازەربایجان خێراتر کرد و ناوچەکە جگە لە ھەندێک دانیشتووانی دابڕاوی تات زمان، بێ گومان تا ئەم قۆناغە چۆڵ بوو. لە سەردەمی شا عەباسەوە تا نادر شا، زۆرێک لە ئازەرییەکان بەرەو ڕۆژھەڵات گواسترانەوە بۆ خوراسان بۆ پاراستنی سنوورەکان لە بەرامبەر ئۆزبەکەکان؛ بەڵام ئەمە ھیچ کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر نیشتەجێبوونی کۆتایی کۆچەرییە تورکەکان نەبوو. لەم ماوەیەدا ئازەری تا ڕۆژھەڵاتی ئەبھەر قسەی پێدەکرا. لە کاتی سەردانەکەی [[ئەولیا چەلەبی]] بۆ ئازەربایجان لە ساڵی ١٦٤٥ زمانی تورکی کە لە نێو چینە خوارەکانی تەورێزدا باو بوو، شانبەشانی زمانی فارسی لە قەزوین قسەی پێدەکرا.<ref>https://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-i</ref> === سەردەمی سەلجووق === لەو ماوەیەدا کە [[خەلافەتی عەباسی]] خەریک بوو دەسەڵاتی خۆی لە ئازەربایجان لەدەست بدات، حکوومەتە خۆجێیەکانی بنەماڵەکانی سالار، ساجید، [[ڕەوەندی]] و بوید حوکمڕانی ئازەربایجانیان دەکرد. لە سەرەتای سەدەی یازدەھەمدا ئازەربایجان بوو بە میوانداری ھۆزە تورکەکانی [[ئاسیای ناوەندی]]. یەکەم بنەماڵەی تورک کە ھاتە ناو ناوچەکە [[شانشینی غەزنەوی|غەزنەوییەکان]] بوون، کە لە باکووری [[ئەفغانستان]]ەوە ھاتبوون و لە ساڵی ١٠٣٠ ئازەربایجانیان گرت. دوای ماوەیەک سەلجوقییەکان لە شوێنی غەزنەوییەکان لە ناوچەکەدا بوون. لە سەردەمی سەلجوقەکاندا، ئەتابکانەکانی سەلجوق کە ژێردەستەی حکوومەتی ناوەندی بوون، حکوومەتە خۆجێیییەکانیان کۆنترۆڵ دەکرد. لەم ماوەیەدا ئازەربایجان بوو بە یەکێک لە ناوەندە ڕۆشنبیرییە گرنگەکانی ئەو وڵاتە و زۆر کەسی دیار کە زۆربەیان زانا و پیشەسازی [[موسڵمان]] بوون، ھاتنە ناوچەکە. سەرھەڵدانی [[ئیمپراتۆریەتیی خەوارزمی]] لە ساڵی ١٢٢٥ی زایینیدا بووە ھۆی لەناوچوونی حکوومەتی سەلجوقی [[ئەتابەگ|ئەتابکانەکان]]. === لە سەردەمی مەغۆل و ئیلخاناتدا === دوای داگیرکردنی ئازەربایجانی ئێران لەلایەن [[مەغۆل|مەغۆلەکانەوە]]، [[ئازەربایجان]] وەک ناوچەکانی دیکەی [[ئێران]] وێران بوو.<ref>https://web.archive.org/web/20160305012347/http://www-rohan.sdsu.edu/faculty/rwinslow/asia_pacific/azerbaijan.html</ref> دوای لەشکرکێشی مەغۆلەکان ئیلخانات دەستیان بەسەر حکوومەتدا گرت. ئەوان ئازەربایجانیان وەک پایتەختی خۆیان ھەڵبژارد بەھۆی کەشوھەوای لەبار و ھەروەھا بۆ ئەوەی خۆیان لە ناوچە گەرم و ژێر گەرمەکان بەدوور بگرن کە دەبووە ھۆی شکستەکەیان.<ref>Ramirez-Faria, Carlos, Concise Encyclopeida Of World History, Atlantic Publishers & Dist, 325</ref> پایتەختەکانی ئیلخانات بریتی بوون لە [[مەراغە]] (١٢٦٥–١٢٥٦ ز)، [[تەورێز]] (١٣٠٦–١٢٦٥ ز) و [[سوڵتانیە]] (١٣٣٥–١٣٠٦ ز). لە سەردەمی ئیلخاناتەکاندا ئازەربایجان ئاوەدان و گەشەسەندنی بەخۆیەوە بینی. ھەروەھا لەم ماوەیەدا کۆچبەرانی تورکی ئۆغوز زیاتر لە ناوچەی ئازەربایجان نیشتەجێ بوون.<ref>Shaffer, Brenda, Borders and Brethren: Iran and the Challenge of Azerbaijani Identity, MIT Press, 2002</ref> === سەردەمی ئاق قۆینلۆ و قەرەقۆینلۆ === لە سەدەی پازدەھەمدا، نەوەکانی [[تەیمووری لەنگ]]، تورکەکانی [[ئاق قۆینلۆ]] و [[قەرەقۆینلۆ]]، فەرمانڕەوایی ناوچەی ئازەربایجانیان دەکرد. بەو پێیەی ئەوان ڕکابەری سەرەکی [[شانشینی تیمورید|تیموریدەکان]] بوون، ئازەربایجان چەندین جار لەلایەن تورکەکانەوە داگیرکرا و وێرانکارییەکی بەرفراوانی لێکەوتەوە؛ بەڵام لە ماوە یەکدا، بە تایبەت لە سەردەمی [[قەرەقۆینلۆ]] (١٤٣٨–٦٧ز)، کە تەبرێز بوو بە پایتەختی، ئاشتی و خۆشگوزەرانی بۆ ماوەیەک حوکمی ئازەڕبایجان کرد. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|نژیاروانی|ئێران|جوگرافیا|ئازەربایجان|ئەرمەنستان|ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{پۆلی کۆمنز|Azerbaijanis in Iran}} [[پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی ئێران]] [[پۆل:ئاورخانەکان]] [[پۆل:مێژووی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] [[پۆل:نژیاروانیی ئێرانی]] [[پۆل:شارستانی تەکاب]] [[پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە ئێران]] [[پۆل:پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] [[پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی ئازەربایجانی ئاخێو]] [[پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئێران]] [[پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین]] chyqpfb1lra24jmwyru5ee4mp3jyzhk 0 291691 1580241 1558795 2026-05-02T19:52:57Z Hivja 64112 لە ڕێگەی [[وپ:تووڵامراز|تووڵامراز]] دەستکاری کراوە 1580241 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥}} '''ڕشاڤا، ڕەشاڤا''' یان '''ڕۆشاڤا''' یان ڕشاڤە گوندێکە لە [[باشووری کوردستان]]، دەکەوێتە قەزای [[دێرەلووک]]، لە پارێزگای [[دھۆک]]. [[Wêne:Rosava02.png|وێنۆک|شاخەکانی ناوچەی ڕیشاڤا.]] گوندی ڕیشاڤێ یەکێکە لە گوندەکانی ناوچەی نھێلێ. ئێستا گوندی ڕیشاڤێ وێرانە و زۆربەی خەڵکی گوندەکە لە ناحیەی [[دێرەلووک|دێرەلوک]] و لە شارەکانی [[ئامێدی|ئامێدییە]] و [[دھۆک]] و ناوچەکانی دیکەی کوردستان دەژین. ئێستا زۆرێکیان لە ئەورووپا و ئەمریکا و ئوسترالیا دەژین و نیشتەجێ دەبن. == کانیاوی گوند == * [[Kaniya Ava Vexwarinê|کانیاوی ئاوی خواردنەوە]] دەڕژێتە ناو ڕووباری [[زێی گەورە]] لە خوار گوندەکەوە. * [[Kaniya Serokaniy|کانیاوی سەروکانیێ]] لەژێر گوندەکەدا بە درێژایی لای دۆڵەکە دەڕژێت. * [[Kaniya Binêvê|ڕووباری بنێڤیێ]] لە پشت گوندەکەوە دەڕژێت. * [[Kaniya Pişta Gundî|چەمی ئاوی پشتەوەی گوندەکە،]] وەک ناوەکەی دەردەکەوێت، لە پشت گوندەکەوە دەڕوات. * ھەروەھا [[Kaniya Sêvê|ڕووباری سێوێ(سێڤێ)]] دەچێتە پشت گوندەکەوە. * [[Kaniya Şîva Ziliyê û Kanîsarkê|ڕووباری زلیێ و ڕووباری کانیسارکێ]] لە باکووری گوندەکە دەڕژێتە ناو ڕووباری زیلییە. * [[Kaniya Kanî Hilîkê û birka gûndî|بەھاری کانی ھیلیک و بیرکەی گوندی]] دەکەوێتە ژێر پەردەی ئێوارەخوانی گزیکەوە. == بنەماڵەکانی ڕەشاڤە == گوندی ڕەشاڤە لە [[٨ (ژمارە)|ھەشت]] بنەماڵەی سەرەکی پێکدێت. ناوی بنەماڵە سەرەکییەکان بریتین لە: # بنەماڵەی [[Hesê Behdîn|حەسێ بەھدین]] # بنەماڵەی فەقێ عەمەر # بنەماڵەی ماڵی مەڵا # بنەماڵەی ماڵی کیویشا # بنەماڵەی مەسیحا یان ماڵەکانی مەسیحا. # بنەماڵەی ئێزدینا یان ماڵی ئێزدینا # بنەماڵەی ژێری یان مالی ژێری # بنەماڵەی حەجیکا یان ماڵێن حەجیکا ئەمانە [[٨ (ژمارە)|ھەشت]] بنەماڵەی سەرەکین لە ناو گوندەکەدا. == دانیشتووانی ڕەشاڤە == گوندی ڕەشاڤێ گوندێکی باش دروستکراو و چڕ دانیشتوو بوو. بەھۆی خراپی باری گوزەرانی گوندەکانی دەوروبەری، بەشێکی زۆر لەو گوندانە وێران بوون و خەڵک بۆ درێژەدان بە ژیانی خۆیان ڕوویان لە گوندی دراوسێ کردووە. دەتوانین بڵێین نزیکەی ٣کم لە ڕۆژھەڵاتی گوندەکەوە گوندێک ھەبوو بە ناوی قایدا. گوندێکی باش نەبوو، بەڵام سەختی زۆری تێدا بوو. بەھۆی ئەمەوە ژیان لەوێ بەردەوام نەبوو، بۆیە خەڵکی گوندی قەیدە ڕوویان لە گوندی ڕێشاڤا کرد و لەوێ نیشتەجێ بوون، ئێستاش بە خەڵکی گوندەکە ناسراون. جگە لە گوندی قایدێ، گوندەکانی "گیویزیێ" و "زلیێ" بوونەتە شوێنی نیشتەجێبوونی گوندنشین و بە ڕەشاڤەی ناسراون. جگە لەو گوندانە، زۆر کەسی دیکەش بۆ نیشتەجێبوون ھاتوونەتە گوندی ڕێشاڤا. وەک خەڵکی گوندی [[Seriyê|سێرییە]]، زۆر کۆچبەری دیکەش ھاتوونەتە گوندەکە و لەوێ نیشتەجێ بوون، وەک: * منداڵەکانی [[Elîkê Derwêş|عەلیکێ دەروێش]] بە [[Beşîrê û Derwêş|ناوەکانی بێشیرێ و دەروێش]] کە بە ڕەچەڵەک خەڵکی گوندی [[Şinîn|شینین]]، لە ھوزی زێباری * منداڵەکانی [[Ebdulayê Êmokê|عەبدوڵڵا ئامۆک]]، وەک محەممەد و ئیبراھیم، خەڵکی گوندی [[Bêbanê|بێبانێنێ]]، سەر بە ھوزی [[بارزان|بارزانین]]. * [[Xalidê Xizêmê|خالدێ خزێمێ]] کە ھاوکات خەڵکی خێڵی [[بارزان|بارزانییە]]، [[Mizûrî Jorî|خەڵکی میزۆری سەرەوە]] نە. ئەم کۆچبەرانەی کە ھاتبوونە گوندی ڕەشاڤە و لەوێ نیشتەجێ بوون، وەک گوندنشین مامەڵەیان لەگەڵ دەکرا و بوونە دانیشتووی ئەم گوندە. ھۆکاری سەرەکی ھاتنی ئەو کەسانە بۆ گوندی ڕیشەوا ئەوەیە کە خەڵکی ڕەشاڤە بوونەتە خەلکێکێ زۆر بەڕێز و ڕێزێکی زۆریان بۆ کۆچبەران نیشانداوە و وەک گوندنشینەکان لەگەڵیاندا کارلێکیان کردووە. جگە لەوەش ڕەشاڤە گوندێکی دروست کردبوو و زۆر گەنج بوو. == پەنابەرانی ڕەشاڤە == ھەروەھا چەند کۆچبەرێکی دیکەش گەیشتوونەتە گوندەکە، کە ئێستا بەو ناوانەی سەرەوە ناسراون. . * گوندی [[Giwîziyê|گیویزیێ]]: خانۆ، حەجیێ شێخۆ. * گوندی [[Ziliyê|زلیێ]]: ڕەشێ سەلیمایێ و براکانی و ماڵی عەبدوڵڵاھییە ئەحمو. * گوندی [[Sêriyê|سێریێ]]: ماڵی ئەبیزەکێ. == سەرچاوەکان == ئیبراھیم ڕەشاڤەی مەحێل ئێنس چەلەبی ڕەشاڤەی {{سەرچاوەکان}}ماھێل ئێنێس ڕیشاوی == ناوی گوند ڕشاڤە یان ڕەشاڤا یان ڕۆشئاڤا == لێکدانەوەی ناوی گوندەکە بە ٣ شێوە کراوە. ھەروەھا، لە ڕووی مێژوویییەوە، بە ناوی گوندی ڕ''شاڤە'' ناونراون، کە بە ''ڕێش-ئاڤا'' ناسراوە، واتە کەسێک بە ناوی ڕێش ئەم گوندەی دامەزراندووە و ناوی گوندەکەش لەلایەن بەشێک لە خەڵکی ئەم گوندەوە بە ''ڕشێ-ئاڤا'' دەخوێندرێتەوە. بەڵام زۆربەی مێژوونووسانی ئەم گوندە دەڵێن کە ھیچ ڕاستییەک لەم بابەتەدا نییە و ئەگەر ئەم گوندە دەکەوێتە ژێر شاخێکەوە، و [[ڕۆژ (ڕوونکردنەوە)|خۆر]] زوو ئاوا بوو، ئەوا پێی دەڵێن ''ڕۆژئاڤا'' یان ''ڕۆشاڤا''. تا خەڵک زیاتر لێگەریان لەسەر ناوی گوندەکە بکەن، ئەگەری ئەوە زیاترە باوەڕیان بە ناوی ڕشاڤە ھەبێت و ڕاستییەکەش ئەوەیە کە ناوی دروستی گوندەکە ڕشاڤە. چونکە گوندی ڕشاڤە یان ڕشاڤا دەکەوێتە سەر لووتکەی [[Çiyaye Metîn|چیای مێتین]] بە بەرزی ٩٨٠م. کانیاوەکانی ئەم گوندە زۆرن و گوندێکە ئاو و کانیاوی تێدایە. ئاوی ئەم کانیانە بە درێژایی دامێنی ئەم شاخەدا دەڕژێت یان دەڕژێت. ناوی گوندەکە بەھۆی بوونی ئاوەوە ناونراوە، <nowiki>[[av]]</nowiki> -riş یان Riş-av کە دواتر بووە بە Rishava. == مێژوو == مێژووی گوندی ڕەشاڤە نایدارە چونکە ڕێگە نادڕێت لێکولینەوە لە شینەواراکانی بکڕیت بەڵام پێ دەچێت بە مێژوویکی کونی ھەبێت چونکە چەندین ئاسەواری کونی ھەیە __INDEX__ __NEWSECTIONLINK__{{DEFAULTSORT:ڕەشاڤە}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥}} ryydvdkgtej0ifdoeiq66as524y1kyy 1580245 1580241 2026-05-02T20:00:53Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1580245 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} }} '''ڕشاڤا، ڕەشاڤا''' یان '''ڕۆشاڤا''' یان ڕشاڤە گوندێکە لە [[باشووری کوردستان]]، دەکەوێتە قەزای [[دێرەلووک]]، لە پارێزگای [[دھۆک]]. [[Wêne:Rosava02.png|وێنۆک|شاخەکانی ناوچەی ڕیشاڤا.]] گوندی ڕیشاڤێ یەکێکە لە گوندەکانی ناوچەی نھێلێ. ئێستا گوندی ڕیشاڤێ وێرانە و زۆربەی خەڵکی گوندەکە لە ناحیەی [[دێرەلووک|دێرەلوک]] و لە شارەکانی [[ئامێدی|ئامێدییە]] و [[دھۆک]] و ناوچەکانی دیکەی کوردستان دەژین. ئێستا زۆرێکیان لە ئەورووپا و ئەمریکا و ئوسترالیا دەژین و نیشتەجێ دەبن. == کانیاوی گوند == * [[Kaniya Ava Vexwarinê|کانیاوی ئاوی خواردنەوە]] دەڕژێتە ناو ڕووباری [[زێی گەورە]] لە خوار گوندەکەوە. * [[Kaniya Serokaniy|کانیاوی سەروکانیێ]] لەژێر گوندەکەدا بە درێژایی لای دۆڵەکە دەڕژێت. * [[Kaniya Binêvê|ڕووباری بنێڤیێ]] لە پشت گوندەکەوە دەڕژێت. * [[Kaniya Pişta Gundî|چەمی ئاوی پشتەوەی گوندەکە،]] وەک ناوەکەی دەردەکەوێت، لە پشت گوندەکەوە دەڕوات. * ھەروەھا [[Kaniya Sêvê|ڕووباری سێوێ(سێڤێ)]] دەچێتە پشت گوندەکەوە. * [[Kaniya Şîva Ziliyê û Kanîsarkê|ڕووباری زلیێ و ڕووباری کانیسارکێ]] لە باکووری گوندەکە دەڕژێتە ناو ڕووباری زیلییە. * [[Kaniya Kanî Hilîkê û birka gûndî|بەھاری کانی ھیلیک و بیرکەی گوندی]] دەکەوێتە ژێر پەردەی ئێوارەخوانی گزیکەوە. == بنەماڵەکانی ڕەشاڤە == گوندی ڕەشاڤە لە [[٨ (ژمارە)|ھەشت]] بنەماڵەی سەرەکی پێکدێت. ناوی بنەماڵە سەرەکییەکان بریتین لە: # بنەماڵەی [[Hesê Behdîn|حەسێ بەھدین]] # بنەماڵەی فەقێ عەمەر # بنەماڵەی ماڵی مەڵا # بنەماڵەی ماڵی کیویشا # بنەماڵەی مەسیحا یان ماڵەکانی مەسیحا. # بنەماڵەی ئێزدینا یان ماڵی ئێزدینا # بنەماڵەی ژێری یان مالی ژێری # بنەماڵەی حەجیکا یان ماڵێن حەجیکا ئەمانە [[٨ (ژمارە)|ھەشت]] بنەماڵەی سەرەکین لە ناو گوندەکەدا. == دانیشتووانی ڕەشاڤە == گوندی ڕەشاڤێ گوندێکی باش دروستکراو و چڕ دانیشتوو بوو. بەھۆی خراپی باری گوزەرانی گوندەکانی دەوروبەری، بەشێکی زۆر لەو گوندانە وێران بوون و خەڵک بۆ درێژەدان بە ژیانی خۆیان ڕوویان لە گوندی دراوسێ کردووە. دەتوانین بڵێین نزیکەی ٣کم لە ڕۆژھەڵاتی گوندەکەوە گوندێک ھەبوو بە ناوی قایدا. گوندێکی باش نەبوو، بەڵام سەختی زۆری تێدا بوو. بەھۆی ئەمەوە ژیان لەوێ بەردەوام نەبوو، بۆیە خەڵکی گوندی قەیدە ڕوویان لە گوندی ڕێشاڤا کرد و لەوێ نیشتەجێ بوون، ئێستاش بە خەڵکی گوندەکە ناسراون. جگە لە گوندی قایدێ، گوندەکانی "گیویزیێ" و "زلیێ" بوونەتە شوێنی نیشتەجێبوونی گوندنشین و بە ڕەشاڤەی ناسراون. جگە لەو گوندانە، زۆر کەسی دیکەش بۆ نیشتەجێبوون ھاتوونەتە گوندی ڕێشاڤا. وەک خەڵکی گوندی [[Seriyê|سێرییە]]، زۆر کۆچبەری دیکەش ھاتوونەتە گوندەکە و لەوێ نیشتەجێ بوون، وەک: * منداڵەکانی [[Elîkê Derwêş|عەلیکێ دەروێش]] بە [[Beşîrê û Derwêş|ناوەکانی بێشیرێ و دەروێش]] کە بە ڕەچەڵەک خەڵکی گوندی [[Şinîn|شینین]]، لە ھوزی زێباری * منداڵەکانی [[Ebdulayê Êmokê|عەبدوڵڵا ئامۆک]]، وەک محەممەد و ئیبراھیم، خەڵکی گوندی [[Bêbanê|بێبانێنێ]]، سەر بە ھوزی [[بارزان|بارزانین]]. * [[Xalidê Xizêmê|خالدێ خزێمێ]] کە ھاوکات خەڵکی خێڵی [[بارزان|بارزانییە]]، [[Mizûrî Jorî|خەڵکی میزۆری سەرەوە]] نە. ئەم کۆچبەرانەی کە ھاتبوونە گوندی ڕەشاڤە و لەوێ نیشتەجێ بوون، وەک گوندنشین مامەڵەیان لەگەڵ دەکرا و بوونە دانیشتووی ئەم گوندە. ھۆکاری سەرەکی ھاتنی ئەو کەسانە بۆ گوندی ڕیشەوا ئەوەیە کە خەڵکی ڕەشاڤە بوونەتە خەلکێکێ زۆر بەڕێز و ڕێزێکی زۆریان بۆ کۆچبەران نیشانداوە و وەک گوندنشینەکان لەگەڵیاندا کارلێکیان کردووە. جگە لەوەش ڕەشاڤە گوندێکی دروست کردبوو و زۆر گەنج بوو. == پەنابەرانی ڕەشاڤە == ھەروەھا چەند کۆچبەرێکی دیکەش گەیشتوونەتە گوندەکە، کە ئێستا بەو ناوانەی سەرەوە ناسراون. . * گوندی [[Giwîziyê|گیویزیێ]]: خانۆ، حەجیێ شێخۆ. * گوندی [[Ziliyê|زلیێ]]: ڕەشێ سەلیمایێ و براکانی و ماڵی عەبدوڵڵاھییە ئەحمو. * گوندی [[Sêriyê|سێریێ]]: ماڵی ئەبیزەکێ. == سەرچاوەکان == ئیبراھیم ڕەشاڤەی مەحێل ئێنس چەلەبی ڕەشاڤەی {{سەرچاوەکان}}ماھێل ئێنێس ڕیشاوی == ناوی گوند ڕشاڤە یان ڕەشاڤا یان ڕۆشئاڤا == لێکدانەوەی ناوی گوندەکە بە ٣ شێوە کراوە. ھەروەھا، لە ڕووی مێژوویییەوە، بە ناوی گوندی ڕ''شاڤە'' ناونراون، کە بە ''ڕێش-ئاڤا'' ناسراوە، واتە کەسێک بە ناوی ڕێش ئەم گوندەی دامەزراندووە و ناوی گوندەکەش لەلایەن بەشێک لە خەڵکی ئەم گوندەوە بە ''ڕشێ-ئاڤا'' دەخوێندرێتەوە. بەڵام زۆربەی مێژوونووسانی ئەم گوندە دەڵێن کە ھیچ ڕاستییەک لەم بابەتەدا نییە و ئەگەر ئەم گوندە دەکەوێتە ژێر شاخێکەوە، و [[ڕۆژ (ڕوونکردنەوە)|خۆر]] زوو ئاوا بوو، ئەوا پێی دەڵێن ''ڕۆژئاڤا'' یان ''ڕۆشاڤا''. تا خەڵک زیاتر لێگەریان لەسەر ناوی گوندەکە بکەن، ئەگەری ئەوە زیاترە باوەڕیان بە ناوی ڕشاڤە ھەبێت و ڕاستییەکەش ئەوەیە کە ناوی دروستی گوندەکە ڕشاڤە. چونکە گوندی ڕشاڤە یان ڕشاڤا دەکەوێتە سەر لووتکەی [[Çiyaye Metîn|چیای مێتین]] بە بەرزی ٩٨٠م. کانیاوەکانی ئەم گوندە زۆرن و گوندێکە ئاو و کانیاوی تێدایە. ئاوی ئەم کانیانە بە درێژایی دامێنی ئەم شاخەدا دەڕژێت یان دەڕژێت. ناوی گوندەکە بەھۆی بوونی ئاوەوە ناونراوە، <nowiki>[[av]]</nowiki> -riş یان Riş-av کە دواتر بووە بە Rishava. == مێژوو == مێژووی گوندی ڕەشاڤە نایدارە چونکە ڕێگە نادڕێت لێکولینەوە لە شینەواراکانی بکڕیت بەڵام پێ دەچێت بە مێژوویکی کونی ھەبێت چونکە چەندین ئاسەواری کونی ھەیە __INDEX__ __NEWSECTIONLINK__{{DEFAULTSORT:ڕەشاڤە}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥}} ge6srzay4niqmp6bvlboqdnghedj2cy 0 292174 1580199 1579794 2026-05-02T16:07:52Z Rawan talib hameed 74239 زیادکردنی زانیاری 1580199 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی | ناو = ڕەوان تالب حەمید | ناوی تەواو = ڕەوان تالب حەمید | وێنە = Rawan Talib Hamid.jpg | قەبارەی وێنە = 250px | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ١٤ی نیسانی ١٩٩٣ | شوێنی لەدایکبوون = [[هەولێر]]، هەرێمی کوردستان | نیشتەجێبوون = [[کەرکوک]] | نەتەوە = [[کورد]] | خوێندن = بەکالۆریۆس لە زمان و ئەدەبی کوردی | زانکۆ = [[زانکۆی کەرکوک]] | پیشە = ڕۆژنامەنووس و سیاسی | حیزب = [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] }} '''ڕەوان تالب حەمید''' (لەدایکبووی ١٤ی نیسانی ١٩٩٣ لە [[هەولێر]]) ڕۆژنامەنووس و چالاکوانێکی سیاسییە لە شاری [[کەرکوک]].<ref name="hawlati">[https://hawlati.co/page_detail?smart-id=7197 وتاری ڕەوان تالب دەربارەی دۆخی کەرکوک - هاوڵاتی]</ref> لە ئێستادا لێپرسراوی میدیای نوێی مەڵبەندی کەرکوکی [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]]ە.<ref name="knwe">[https://knwe.org/KU/ArticleDetails/10147 وتارێکی ڕەوان تالب دەربارەی میدیای نوێ - کوردستانی نوێ]</ref> == ئەزموونی میدیایی و پیشەیی == ڕەوان تالب لە چەندین دەزگای میدیایی کوردی کاری کردووە و بەرپرسیارییەتی جیاوازی لە ئەستۆ بووە:<ref name="puk_ar">[https://pukmedia.com/AR/Details/168455 روان طالب حميد: لا يوجد اي تفاهم بين الاطراف السياسية - PUKmedia]</ref> * **لێپرسراوی میدیای نوێ** لە مەڵبەندی کەرکوکی یەکێتی. * **لێپرسراوی بەشی هەواڵی کوردی** لە دەزگای میدیایی کەرکوک (٢٠٢٣ - ٢٠٢٦).<ref name="alzawraa">[https://alzawraapaper.com/content.php?id=342600 دۆخی میدیا لە کەرکوک و لێدوانەکانی ڕەوان تالب - ڕۆژنامەی ئەلزەوڕای فەرمی]</ref> * **سەرنووسەری گۆڤاری تیڤی** (٢٠٢١ - ٢٠٢٣). * **سەرنووسەری بەشی هەواڵ** لە کەناڵی کەرکوک TV (٢٠٢٠ - ٢٠٢٣). * **بەڕێوەبەری نووسین** لە ماڵپەڕی (ئنی عێراق) و ڕۆژنامەی هەواڵ (٢٠١٤ - ٢٠٢٠). * **هەواڵساز** لە کەناڵی ئاسمانی کەرکوک (٢٠١٧ - ٢٠٢١). == ئەزموونی سیاسی و ڕێکخراوەیی == وەک کادرێکی سیاسی و چالاکوان لە چەندین وێستگەی حیزبی و ڕێکخراوەییدا بەشدار بووە: * **لێپرسراوی هەڵبژاردن و ڕاگەیاندن** لە ڕێکخراوە دیموکراتییەکانی کەرکوک. * بەشداربووی **دیداری یەکەم و دووەمی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان**. * ئەندامی **دووەمین کۆنفڕانسی ڕاگەیاندنی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان**. * ئەندامی بەشی چالاکییەکان لە کۆمەڵەی ڕووناکبیری و کۆمەڵایەتی کەرکوک - نووسینگەی کەرکوک (٢٠١٠ - ٢٠١٤). * جێگری سەرۆکی ڕێکخراوی بەهێزکردنی تواناکانی لاوان. == ڕاهێنان و خولەکان == * بەشداربووی خولی **(ڕاگەیاندن - هەڵسەنگاندنی هەواڵ و هەواڵی ئاشکرا)** لە مەڵبەندی دراساتی گشتی. * بەشداربووی خولی تایبەت بە پڕۆسەی هەڵبژاردن لە **مەکتەبی هەڵبژاردن**ی یەکێتی. * دەرچووی خولی شەهید ئاشتی بۆ پێگەیاندنی کادری ڕاگەیاندن. * ڕاهێنەر لە بواری بەرەنگاربوونەوەی زانیاری ناڕاست و هەواڵی چەواشەکار. == بەشدارییە نێودەوڵەتییەکان == * بەشداربووی ٢٤ەمین کۆنگرەی ساڵانەی دادگای تاوانی نێودەوڵەتی (ICC) - لاهای، هۆڵندا (٢٠٢٥). * بەشداربووی ٢١ەمین مەراسیمی خەڵاتی نێودەوڵەتی (منارەی باکوور) - ئەڵمانیا (٢٠٢٥). * هەڵبژێردراوی بەرنامەی NDI ئەمریکی وەک یەکێک لە ٦٠ گەنجە کاریگەرەکەی عێراق (٢٠٢١). == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * [https://www.xendan.org/detailwtar/4015 شیکاری ڕەوان تالب بۆ کێشە سیاسییەکان - خەندان] * [https://www.peyserpress.com/wtardetail/697 وتاری ڕەوان تالب: کەرکوک و ململانێکان - پەیسەر پرێس] * [https://www.rachlaken.com/details/44102 ڕەوان تاڵب حەمید: کێشەی نێوان حزبەکان لەسەر کەرکوک توندە - ڕەچڵەکێن] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٣]] [[پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد]] [[پۆل:سیاسەتوانانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] [[پۆل:خەڵکی هەولێر]] [[پۆل:خەڵکی کەرکوک]] 6wkvz34pzbxmh8ja6tlw8vxtqwfhxjl 1580213 1580199 2026-05-02T17:01:54Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:عێراق|عێراق]] و [[دەروازە:ژیاننامە|ژیاننامە]] 1580213 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی | ناو = ڕەوان تالب حەمید | ناوی تەواو = ڕەوان تالب حەمید | وێنە = Rawan Talib Hamid.jpg | قەبارەی وێنە = 250px | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ١٤ی نیسانی ١٩٩٣ | شوێنی لەدایکبوون = [[هەولێر]]، هەرێمی کوردستان | نیشتەجێبوون = [[کەرکوک]] | نەتەوە = [[کورد]] | خوێندن = بەکالۆریۆس لە زمان و ئەدەبی کوردی | زانکۆ = [[زانکۆی کەرکوک]] | پیشە = ڕۆژنامەنووس و سیاسی | حیزب = [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] }} '''ڕەوان تالب حەمید''' (لەدایکبووی ١٤ی نیسانی ١٩٩٣ لە [[هەولێر]]) ڕۆژنامەنووس و چالاکوانێکی سیاسییە لە شاری [[کەرکوک]].<ref name="hawlati">[https://hawlati.co/page_detail?smart-id=7197 وتاری ڕەوان تالب دەربارەی دۆخی کەرکوک - هاوڵاتی]</ref> لە ئێستادا لێپرسراوی میدیای نوێی مەڵبەندی کەرکوکی [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]]ە.<ref name="knwe">[https://knwe.org/KU/ArticleDetails/10147 وتارێکی ڕەوان تالب دەربارەی میدیای نوێ - کوردستانی نوێ]</ref> == ئەزموونی میدیایی و پیشەیی == ڕەوان تالب لە چەندین دەزگای میدیایی کوردی کاری کردووە و بەرپرسیارییەتی جیاوازی لە ئەستۆ بووە:<ref name="puk_ar">[https://pukmedia.com/AR/Details/168455 روان طالب حميد: لا يوجد اي تفاهم بين الاطراف السياسية - PUKmedia]</ref> * **لێپرسراوی میدیای نوێ** لە مەڵبەندی کەرکوکی یەکێتی. * **لێپرسراوی بەشی هەواڵی کوردی** لە دەزگای میدیایی کەرکوک (٢٠٢٣ - ٢٠٢٦).<ref name="alzawraa">[https://alzawraapaper.com/content.php?id=342600 دۆخی میدیا لە کەرکوک و لێدوانەکانی ڕەوان تالب - ڕۆژنامەی ئەلزەوڕای فەرمی]</ref> * **سەرنووسەری گۆڤاری تیڤی** (٢٠٢١ - ٢٠٢٣). * **سەرنووسەری بەشی هەواڵ** لە کەناڵی کەرکوک TV (٢٠٢٠ - ٢٠٢٣). * **بەڕێوەبەری نووسین** لە ماڵپەڕی (ئنی عێراق) و ڕۆژنامەی هەواڵ (٢٠١٤ - ٢٠٢٠). * **هەواڵساز** لە کەناڵی ئاسمانی کەرکوک (٢٠١٧ - ٢٠٢١). == ئەزموونی سیاسی و ڕێکخراوەیی == وەک کادرێکی سیاسی و چالاکوان لە چەندین وێستگەی حیزبی و ڕێکخراوەییدا بەشدار بووە: * **لێپرسراوی هەڵبژاردن و ڕاگەیاندن** لە ڕێکخراوە دیموکراتییەکانی کەرکوک. * بەشداربووی **دیداری یەکەم و دووەمی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان**. * ئەندامی **دووەمین کۆنفڕانسی ڕاگەیاندنی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان**. * ئەندامی بەشی چالاکییەکان لە کۆمەڵەی ڕووناکبیری و کۆمەڵایەتی کەرکوک - نووسینگەی کەرکوک (٢٠١٠ - ٢٠١٤). * جێگری سەرۆکی ڕێکخراوی بەهێزکردنی تواناکانی لاوان. == ڕاهێنان و خولەکان == * بەشداربووی خولی **(ڕاگەیاندن - هەڵسەنگاندنی هەواڵ و هەواڵی ئاشکرا)** لە مەڵبەندی دراساتی گشتی. * بەشداربووی خولی تایبەت بە پڕۆسەی هەڵبژاردن لە **مەکتەبی هەڵبژاردن**ی یەکێتی. * دەرچووی خولی شەهید ئاشتی بۆ پێگەیاندنی کادری ڕاگەیاندن. * ڕاهێنەر لە بواری بەرەنگاربوونەوەی زانیاری ناڕاست و هەواڵی چەواشەکار. == بەشدارییە نێودەوڵەتییەکان == * بەشداربووی ٢٤ەمین کۆنگرەی ساڵانەی دادگای تاوانی نێودەوڵەتی (ICC) - لاهای، هۆڵندا (٢٠٢٥). * بەشداربووی ٢١ەمین مەراسیمی خەڵاتی نێودەوڵەتی (منارەی باکوور) - ئەڵمانیا (٢٠٢٥). * هەڵبژێردراوی بەرنامەی NDI ئەمریکی وەک یەکێک لە ٦٠ گەنجە کاریگەرەکەی عێراق (٢٠٢١). == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * [https://www.xendan.org/detailwtar/4015 شیکاری ڕەوان تالب بۆ کێشە سیاسییەکان - خەندان] * [https://www.peyserpress.com/wtardetail/697 وتاری ڕەوان تالب: کەرکوک و ململانێکان - پەیسەر پرێس] * [https://www.rachlaken.com/details/44102 ڕەوان تاڵب حەمید: کێشەی نێوان حزبەکان لەسەر کەرکوک توندە - ڕەچڵەکێن] {{شریتی دەروازە|عێراق|ژیاننامە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٣]] [[پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد]] [[پۆل:سیاسەتوانانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] [[پۆل:خەڵکی هەولێر]] [[پۆل:خەڵکی کەرکوک]] peiofg5hm9av9iuyzv7emurzx4okzjl 1580255 1580213 2026-05-02T20:02:33Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1580255 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{زانیاریدانی کەسایەتی | ناو = ڕەوان تالب حەمید | ناوی تەواو = ڕەوان تالب حەمید | وێنە = Rawan Talib Hamid.jpg | قەبارەی وێنە = 250px | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ١٤ی نیسانی ١٩٩٣ | شوێنی لەدایکبوون = [[هەولێر]]، هەرێمی کوردستان | نیشتەجێبوون = [[کەرکوک]] | نەتەوە = [[کورد]] | خوێندن = بەکالۆریۆس لە زمان و ئەدەبی کوردی | زانکۆ = [[زانکۆی کەرکوک]] | پیشە = ڕۆژنامەنووس و سیاسی | حیزب = [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] }} '''ڕەوان تالب حەمید''' (لەدایکبووی ١٤ی نیسانی ١٩٩٣ لە [[هەولێر]]) ڕۆژنامەنووس و چالاکوانێکی سیاسییە لە شاری [[کەرکوک]].<ref name="hawlati">[https://hawlati.co/page_detail?smart-id=7197 وتاری ڕەوان تالب دەربارەی دۆخی کەرکوک - هاوڵاتی]</ref> لە ئێستادا لێپرسراوی میدیای نوێی مەڵبەندی کەرکوکی [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]]ە.<ref name="knwe">[https://knwe.org/KU/ArticleDetails/10147 وتارێکی ڕەوان تالب دەربارەی میدیای نوێ - کوردستانی نوێ]</ref> == ئەزموونی میدیایی و پیشەیی == ڕەوان تالب لە چەندین دەزگای میدیایی کوردی کاری کردووە و بەرپرسیارییەتی جیاوازی لە ئەستۆ بووە:<ref name="puk_ar">[https://pukmedia.com/AR/Details/168455 روان طالب حميد: لا يوجد اي تفاهم بين الاطراف السياسية - PUKmedia]</ref> * **لێپرسراوی میدیای نوێ** لە مەڵبەندی کەرکوکی یەکێتی. * **لێپرسراوی بەشی هەواڵی کوردی** لە دەزگای میدیایی کەرکوک (٢٠٢٣ - ٢٠٢٦).<ref name="alzawraa">[https://alzawraapaper.com/content.php?id=342600 دۆخی میدیا لە کەرکوک و لێدوانەکانی ڕەوان تالب - ڕۆژنامەی ئەلزەوڕای فەرمی]</ref> * **سەرنووسەری گۆڤاری تیڤی** (٢٠٢١ - ٢٠٢٣). * **سەرنووسەری بەشی هەواڵ** لە کەناڵی کەرکوک TV (٢٠٢٠ - ٢٠٢٣). * **بەڕێوەبەری نووسین** لە ماڵپەڕی (ئنی عێراق) و ڕۆژنامەی هەواڵ (٢٠١٤ - ٢٠٢٠). * **هەواڵساز** لە کەناڵی ئاسمانی کەرکوک (٢٠١٧ - ٢٠٢١). == ئەزموونی سیاسی و ڕێکخراوەیی == وەک کادرێکی سیاسی و چالاکوان لە چەندین وێستگەی حیزبی و ڕێکخراوەییدا بەشدار بووە: * **لێپرسراوی هەڵبژاردن و ڕاگەیاندن** لە ڕێکخراوە دیموکراتییەکانی کەرکوک. * بەشداربووی **دیداری یەکەم و دووەمی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان**. * ئەندامی **دووەمین کۆنفڕانسی ڕاگەیاندنی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان**. * ئەندامی بەشی چالاکییەکان لە کۆمەڵەی ڕووناکبیری و کۆمەڵایەتی کەرکوک - نووسینگەی کەرکوک (٢٠١٠ - ٢٠١٤). * جێگری سەرۆکی ڕێکخراوی بەهێزکردنی تواناکانی لاوان. == ڕاهێنان و خولەکان == * بەشداربووی خولی **(ڕاگەیاندن - هەڵسەنگاندنی هەواڵ و هەواڵی ئاشکرا)** لە مەڵبەندی دراساتی گشتی. * بەشداربووی خولی تایبەت بە پڕۆسەی هەڵبژاردن لە **مەکتەبی هەڵبژاردن**ی یەکێتی. * دەرچووی خولی شەهید ئاشتی بۆ پێگەیاندنی کادری ڕاگەیاندن. * ڕاهێنەر لە بواری بەرەنگاربوونەوەی زانیاری ناڕاست و هەواڵی چەواشەکار. == بەشدارییە نێودەوڵەتییەکان == * بەشداربووی ٢٤ەمین کۆنگرەی ساڵانەی دادگای تاوانی نێودەوڵەتی (ICC) - لاهای، هۆڵندا (٢٠٢٥). * بەشداربووی ٢١ەمین مەراسیمی خەڵاتی نێودەوڵەتی (منارەی باکوور) - ئەڵمانیا (٢٠٢٥). * هەڵبژێردراوی بەرنامەی NDI ئەمریکی وەک یەکێک لە ٦٠ گەنجە کاریگەرەکەی عێراق (٢٠٢١). == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * [https://www.xendan.org/detailwtar/4015 شیکاری ڕەوان تالب بۆ کێشە سیاسییەکان - خەندان] * [https://www.peyserpress.com/wtardetail/697 وتاری ڕەوان تالب: کەرکوک و ململانێکان - پەیسەر پرێس] * [https://www.rachlaken.com/details/44102 ڕەوان تاڵب حەمید: کێشەی نێوان حزبەکان لەسەر کەرکوک توندە - ڕەچڵەکێن] {{شریتی دەروازە|عێراق|ژیاننامە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٣]] [[پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد]] [[پۆل:سیاسەتوانانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] [[پۆل:خەڵکی هەولێر]] [[پۆل:خەڵکی کەرکوک]] oqdsb4memutq85s8ni77lp8kqsn31ag 0 293451 1580167 1569405 2026-05-02T14:28:42Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٠ سەرچاوە و تاگکردنی ١ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1580167 wikitext text/x-wiki {{خوێندنەوە}} '''فۆنیکسی شیکاری''' (ھەندێک جار وەک فۆنیکسی ئەنالیتیکاڵ<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.ldaustralia.org/utgp.html|سەردێڕ=Learning Difficulties Australia Inc. - Assisting students with learning difficulties through effective teaching practices |وێبگە=www.ldaustralia.org}}</ref> یان فۆنیکسی ناڕاستەوخۆ<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.nrrf.org/essay_Explicit_or_Implicit_Phonics.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080517044202/http://www.nrrf.org/essay_Explicit_or_Implicit_Phonics.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئایاری ٢٠٠٨}}</ref> ئاماژەی بۆ دەکرێت) ئاماژەیە بۆ ڕێبازێکی زۆر باوی فێرکردنی خوێندنەوە کە لە ئاستی وشەوە دەست پێ دەکات، نەک لە ئاستی دەنگ ([[فۆنیم]]). تێکەڵکردنی دەنگەکان بەیەکەوە فێر ناکات وەک ئەوەی لە فۆنیکسی تێکەڵکەردا ئەنجام دەدرێت. یەکێک لە شێوازەکان ئەوەیە کە قوتابیان دەنگێکی ھاوبەش لە کۆمەڵە وشەیەکدا دەستنیشان بکەن کە ھەر یەکێکیان ھەمان ئەو دەنگەی تێدایە. بۆ نموونە، مامۆستا و قوتابی گفتوگۆ دەکەن لەسەر ئەوەی چۆن ئەم وشانەی خوارەوە لە یەک دەچن: پات، پارک، پووش و پێن. فۆنیکسی شیکاری زۆربەی جار لەگەڵ کتێبەکانی خوێندنەوەی ئاستکراو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Styles |یەکەم=Mary |ناونیشان=https://vlc.ucdsb.ca/c.php?g=450121&p=3072763 |سەردێڕ=LibGuides: Levelled Reading: Conversion Chart |وێبگە=vlc.ucdsb.ca }}{{بەستەری مردوو|url=https://vlc.ucdsb.ca/c.php?g=450121&p=3072763 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> مەشقی [[خوێندنەوە|ببینە-بڵێ]]، و بەکارھێنانی ھاوکارەکان وەک وەرەقەکانی کاری فۆنیکس فێر دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.gov.scot/Resource/Doc/933/0044071.pdf|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20170701074158/http://www.gov.scot/Resource/Doc/933/0044071.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی تەممووزی ٢٠١٧}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:خوێندنەوە]] [[پۆل:دەنگناسی (زمانەوانی)]] g67mmb2uyfhvpc4q648fwgc5frmk4vv 0 293462 1580287 1568780 2026-05-02T22:42:48Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٠ سەرچاوە و تاگکردنی ٢ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1580287 wikitext text/x-wiki {{خوێندنەوە}} '''لێکۆڵینەوەی وشەی داڕێژراو''' (ئێس دەبلیو ئای) تەکنیکێکی پێداگۆجییە کە لێکۆڵینەوەی زانستیی ڕێنووسی وشەکان لەخۆ دەگرێت.<ref name="Teaching">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bowers|یەکەم=Peter|ناونیشان=https://linguisteducatorexchange.com/product/teaching-how-the-written-word-works-by-peter-bowers/|سەردێڕ=Teaching How the Written Word Works|ڕێکەوت=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Cooke |یەکەم=Gina |ڕێکەوت=٢٢ی نیسانی ٢٠١٩|ناونیشان=https://linguisteducatorexchange.com/2019/04/22/og-swi-and-other-acronyms/|سەردێڕ=OG, SWI, and Other Acronyms {{!}} Linguist~Educator Exchange |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠٢٠|وێبگە=Linguist-Educator Exchange}}</ref><ref name="Nueva">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.nuevaschool.org/student-experience/lower-school/structured-word-inquiry|سەردێڕ=Lower School Structured Word Inquiry {{!}} The Nueva School |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠٢٠|وێبگە=Nueva Teach}}</ref> ئێس دەبلیو ئای جەخت لەسەر گەڕانی زانستیی پێکھاتەی وشە دەکاتەوە لە ڕێگەی [[مۆرفۆلۆجی (زمانەوانی)|مۆرفۆلۆجی]]،<ref name="Effects">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Bowers |یەکەم=Peter N. |دوایین٢=Kirby |یەکەم٢=John R. |دوایین٣=Deacon |یەکەم٣=S. Hélène |ڕێکەوت=١ی حوزەیرانی ٢٠١٠|سەردێڕ=The Effects of Morphological Instruction on Literacy Skills: A Systematic Review of the Literature |ناونیشان=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.3102/0034654309359353 |journal=Review of Educational Research |بەرگ=٨٠|issue=2 |پەڕەکان=١٤٤–١٧٩|doi=10.3102/0034654309359353 |s2cid=146237965 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref><ref name="Morph">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Bowers |یەکەم=Peter N. |دوایین٢=Cooke |یەکەم٢=Gina |ناونیشان=http://files.realspellers.org/PetesFolder/Articles/Bowers_Cooke_Morphology.pdf |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠٢٠}}</ref> [[وشەڕەتناسی]]، وشە پەیوەندیدارەکان، و [[فۆنۆلۆجی]].<ref name="Nueva"/><ref name="WW">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Bowers |یەکەم=Susan |دوایین٢=Bowers |یەکەم٢=Peter |ناونیشان=http://www.wordworkskingston.com/WordWorks/Structured_Word_Inquiry.html|سەردێڕ=Structured Word Inquiry |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠٢٠|وێبگە=WordWorks Literacy Centre}}</ref> بنەما ڕێبەرەکانی ئێس دەبلیو ئای بریتین لە (١) «ئەرکی سەرەکیی ڕێنووسی ئینگلیزی نوێنەرایەتیکردنی واتایە»<ref name="Eagle">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Martin |یەکەم=Nancy |ناونیشان=https://www.eaglehill.school/blog-detail?pk=1008878 |سەردێڕ=Struct +ure/ +ed Word + Inquire/ +y (SWI) |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠٢٠ |وێبگە=Eagle Hill School }}{{بەستەری مردوو|url=https://www.eaglehill.school/blog-detail?pk=1008878 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> و (٢) «ئەو ڕێسایانەی ڕێنووسی ئینگلیزی پێ نوێنەرایەتی واتا دەکات ئەوەندە بە باشی ڕێکخراون و جێی متمانەن کە ڕێنووس دەتوانرێت لە ڕێگەی لێکۆڵینەوەی زانستییەوە بکۆڵرێتەوە و تێبگەرێت.»<ref name="WW"/><ref name="Manitoba">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://sites.google.com/view/thereadingandlearningclinicofm/evidence-based-and-effective-approaches/structured-word-inquiry|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠٢٠|وێبگە=The Reading and Learning Clinic of Manitoba}}{{بەستەری مردوو|url=https://sites.google.com/view/thereadingandlearningclinicofm/evidence-based-and-effective-approaches/structured-word-inquiry |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref><ref name="Importance">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Bowers |یەکەم=Jeffrey S. |دوایین٢=Bowers |یەکەم٢=Peter N. |ناونیشان=http://files.realspellers.org/PetesFolder/Articles/bowersa_bowers_commentary_2018.pdf}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} [[پۆل:فێربوون]] [[پۆل:مۆرفۆلۆجی (زمانەوانی)]] [[پۆل:نووسین]] [[پۆل:ڕێنووس]] [[پۆل:وشەڕەتناسی]] oo2kn6e4zbgo8obtvlpmpkffnyh1xbk 0 294005 1580194 1574494 2026-05-02T15:56:06Z Harki Muhammad 67394 زیادکردن/چاککردنی سەرچاوە(کان) 1580194 wikitext text/x-wiki {{Infobox spaceflight | name = ئارتەمیس ٢ | image = Artemis II Launch (NHQ202604010307, vertical crop).jpg | mission_insignia = Artemis II patch.svg | image2 = Artemis_2_Crew_Portrait.jpg | caption = مووشەکی [[Space Launch System]] (SLS) بۆ ئارتەمیس ٢ لە کۆمەڵگەی هاویشتنی 39B لە سەنتەری بۆشایی ئاسمانی کەنەدی ناسا لە فلۆریدا لە ١ی نیسانی ٢٠٢٦ بەرز دەبێتەوە. | names = ئارتەمیس ٢<br />ئەرکی گەڕان-٢ (EM-2) | mission_type = فڕینی نزیک لە مانگ بە تاقمەوە | operator = [[NASA|ناسا]] | COSPAR_ID = 2026-069A | SATCAT = 68538 | duration = ١٦ کاتژمێر و ٥٥ خولەک (''لە کاردایە'')<br />١٠ ڕۆژ (''پلان بۆ داڕێژراو'') | separator = تایبەتمەندییەکانی کەشتی ئاسمانی | spacecraft = [[Orion (spacecraft)|ئۆریۆن CM-003]] ''ئینتێگریتی''<br />ESM-2 | manufacturer = ئۆریۆن: [[Lockheed Martin|لۆکهید مارتن]]<br />ESM: [[Airbus|ئێرب پاس]] | separator2 = کەشتیوان | crew_size = ٤ | crew_members = [[رید وایزمان|رید وایزمان]]<br />[[ویکتۆر گڵۆڤەر|ویکتۆر گڵۆڤەر]]<br />[[کریستینا کۆچ|کریستینا کۆچ]]<br />[[جێرمی هانسێن|جێرمی هانسێن]] | separator3 = دەستپێکردنی ئەرک | launch_date = ١ی نیسانی ٢٠٢٦، ٢٢:٣٥:١٢ UTC<br />(٦:٣٥:١٢ دەمەوێوارە بە کاتی [[Eastern Time Zone|EDT]]) | rocket = [[Space Launch System|سیستەمی هاویشتنی بۆشایی ئاسمان]] | launch_site = [[Kennedy Space Center|کەنەدی]]، [[Kennedy Space Center Launch Complex 39#Launch Complex 39B|LC-39B]] | separator4 = کۆتاییهاتنی ئەرک | recovered_by = [[United States Navy|هێزی دەریایی ئەمریکا]] (''[[San Antonio-class amphibious transport dock]]'') | landing_date = [[NET (not earlier than)|نە زووتر لە]] ١١ی نیسانی ٢٠٢٦، ٠٠:٢١ UTC<br />(١٠ی نیسان، ٥:٢١ دەمەوێوارە بە کاتی [[Pacific Time Zone|PDT]]) | landing_site = [[Pacific Ocean|ئۆقیانووسی هێمن]] (پلان بۆ داڕێژراو) | separator5 = فڕین بەسەر مانگدا | distance = ٤،٧٠٠ میل (٧،٦٠٠ کم) (پلان بۆ داڕێژراو) | mission_insignia = Artemis II patch.svg | mission_insignia_caption = نیشانەی ئەرک | image2 = Artemis_2_Crew_Portrait.jpg | image2_caption = وێنەی فەرمی ستافەکە، بە ئاراستەی میلی کاتژمێر لە چەپەوە: کۆچ، گڵۆڤەر، هانسێن و وا }} '''ئارتمیس ٢ (Artemis II)''' ئەرکێکی ناردنی مرۆڤە بۆ دەوری مانگ (lunar flyby) لە چوارچێوەی پڕۆگرامی ئارتمیسدا. ئەم ئەرکە کە دە ڕۆژ دەخایەنێت، لە ١ی نیسانی ٢٠٢٦ لە ناوەندی بۆشاییگەری کەنەدییەوە دەستی پێکردووە؛ ئامانجی گواستنەوەی کەشتیوانانی ناسا (ڕید وایزمان، ڤیکتۆر گڵۆڤەر، و کریستینا کۆک)ە، لەگەڵ کەشتیوانی ئاژانسی بۆشاییی کەنەدا (جێرمی هانسێن)، لە ڕێڕەوێکی گەڕانەوەی ئازاددا بۆ دەوری مانگ و پاشان گەڕانەوەیان بۆ زەوی. ئەمە دووەم فڕینی سیستەمی هاویشتنی بۆشایی (SLS) و یەکەم ئەرکی مرۆیی کەشتیی ئاسمانی ئۆریۆنە، هەروەها یەکەم گەشتی مرۆییە بۆ دەرەوەی خولگەی نزیکی زەوی لە دوای ئاپۆلۆ ١٧ لە کانوونی یەکەمی ١٩٧٢ەوە. گڵۆڤەر بووە یەکەم کەسی ڕەشپێست، کۆک بووە یەکەم ژن، و هانسێن بووە یەکەم هاووڵاتی نائەمریکی کە گەشت بۆ دەرەوەی خولگەی نزیکی زەوی بکەن. هەروەها ئەم ئەرکە گڵۆڤەر دەکاتە یەکەم ڕەشپێست، کۆک یەکەم ژن، و هانسێن یەکەم نائەمریکی کە گەشت بۆ نزیک مانگ بکەن. چاوەڕوان دەکرێت ئەرکەکە چەندین ڕیکۆردی گەشتی مرۆیی بۆ بۆشایی ئاسمان تۆمار بکات، لەوانە دووری لە زەوی (نزیکەی ٤,٧٠٠ میل یان ٧,٦٠٠ کیلۆمەتر لە پشت مانگەوە) و خێرایی (خێرایی چوونە ناوەوەی بەرگەهەوا بە نزیکەی ٢٥,٠٠٠ میل لە کاتژمێرێکدا یان ٤٠,٠٠٠ کیلۆمەتر لە کاتژمێرێکدا). ئارتمیس ٢ تاقیکردنەوەیەکی فڕینە بۆ پشتگیریکردن لە ئەرکەکانی دواتری ئارتمیس، کە پلانیان بۆ داڕێژراوە لە ساڵی ٢٠٢٨دا مرۆڤ بگەڕێننەوە سەر ڕووی مانگ بۆ یەکەمجار لە دوای ئاپۆلۆ ١٧ەوە. ئەرکەکە سەرەتا بە (Exploration Mission-2 یان EM-2) ناوزەد کرابوو و بڕیار وابوو پشتگیری لە ئەرکی گۆڕینی ئاڕاستەی نەیزەک بکات کە لە ساڵی ٢٠١٣ پێشنیار کرابوو و دواتر هەڵوەشایەوە. ئامانجەکانی ئەرکەکە دوای دامەزراندنی پڕۆگرامی ئارتمیس لە ساڵی ٢٠١٧دا پێداچوونەوەیان بۆ کرا. ئامانجەکانی ئەم ئەرکە هاوشێوەی ئەرکی ئاپۆلۆ ٨ە لە ساڵی ١٩٦٨، کە یەکەم فڕینی مرۆیی بوو بۆ دەوری مانگ لە کاتی پڕۆگرامی ئاپۆلۆدا؛ بەڵام ڕێڕەوی گەڕانەوەی ئازاد کە بۆی داڕێژراوە، زیاتر لەو فڕینە دەچێت کە ئاپۆلۆ ١٣ ئەنجامی دا. ===مێژوو=== ---------- '''پلاندانانی ئەرکەکە و هەڵبژاردنی بەرواری هاویشتن (٢٠١٧–٢٠٢١)''' لە ساڵی ٢٠١٧دا، ئەرکی گەڕانی ٢ (Exploration Mission-2) وەک پڕۆژەیەکی تاک-هاویشتن بە موشەکی سیستەمی هاویشتنی بۆشایی (SLS) جۆری Block 1B داڕێژرابوو، کە قۆناغی باڵای گەڕان و کەشتیی ئاسمانی ئۆریۆنی لەسەر بوو، لەگەڵ توانای هەڵگرتنی بارێکی ٥٠.٧ تۆنی. پلانەکە وابوو کە کەشتییەکە بگاتە نەیزەکێک کە پێشتر لە ڕێگەی ئەرکە ڕۆبۆتییەکەی گۆڕینی ئاڕاستەی نەیزەک (Asteroid Redirect Mission) خرابووە خولگەی مانگەوە، تاوەکو کەشتیوانەکان پیاسەی بۆشایی ئەنجام بدەن و نموونەی لێ کۆبکەنەوە. دوای هەڵوەشاندنەوەی ئەرکی گۆڕینی ئاڕاستەی نەیزەک لە نیسانی ٢٠١٧دا، پێشنیار کرا ئەرکەکە بکرێتە گەشتێکی ٨ ڕۆژە بۆ تیمی چوار کەشتیوان کە بە ڕێڕەوێکی گەڕانەوەی ئازاددا بە دەوری مانگدا بسوڕێنەوە. پێشنیارێکی تر لە ساڵی ٢٠١٧دا ئەوە بوو کە چوار کەشتیوان بە کەشتیی ئۆریۆن گەشتێکی ٨ بۆ ٢١ ڕۆژە بۆ دەوری مانگ بکەن بۆ گەیاندنی یەکەم پارچەی وێستگەی خولگەیی مانگ (Lunar Gateway). لە ئاداری ٢٠١٨دا بڕیار درا کە یەکەم مۆدیۆلی وێستگەکە لە ڕێگەی موشەکێکی بازرگانییەوە ڕەوانە بکرێت، ئەمەش بەهۆی دواکەوتن لە دروستکردنی ئەو سەکۆ گۆڕاوەی (Mobile Launcher) کە پێویست بوو بۆ هەڵگرتنی قۆناغی باڵای گەڕانی بەهێزتر. موشەکی فاڵکۆن هێڤی (Falcon Heavy) کۆمپانیای سپەیس ئێکس بۆ ئەو مەبەستە هەڵبژێردرا. دواجار وێستگەی خولگەیی مانگ لە ئاداری ٢٠٢٦دا هەڵوەشێنرایەوە. '''پەرەپێدانی ڕەقەکاڵا، تاقیکردنەوە و یەکخستن (٢٠٢١–٢٠٢٦)''' لە ١١ی شوباتی ٢٠٢٣، ناسا بەشی بزوێنەری قۆناغی سەرەکی ئارتمیس ٢ی بۆ دۆخی ئاسۆیی سوڕاندەوە، ئەمەش وەک دوایین هەنگاوی سەرەکی پێش یەکخستنی لەگەڵ بەشەکانی تری موشەکەکە. لە ٢٠ی ئازاردا، بەشی بزوێنەرەکە لەگەڵ قۆناغی سەرەکیدا لە بینای ١٠٣ لە کارگەی میچوود لە نیوئۆرلینز، لویزیانا، بەیەکەوە بەستران. لە ئاداری ٢٠٢٣دا، ناسا سەرەتا چاوەڕێی دەکرد کە قۆناغی سەرەکی تەواوبوو لەو هاوینەدا ڕادەستی ناوەندی بۆشاییگەری کەنەدی (KSC) بکرێت، بەڵام تا مانگی ئایار، خشتەی کاتەکە بۆ کۆتایی پایزی ٢٠٢٣ گۆڕدرا. بزوێنەرەکانی RS-25 (کە ژمارە زنجیرەییەکانیان بریتی بوون لە E2047, E2059, E2062, و E2063) تا ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ لەسەر قۆناغی سەرەکی لە نیوئۆرلینز جێگیر کران. بەڵام دوای ئەوەی دزەکردنێک لە سیستەمی هایدرۆلیکی زمانەی ئۆکسجینەکەیدا دۆزرایەوە، بزوێنەری E2063 لە نیسانی ٢٠٢٥دا بە بزوێنەری E2061 گۆڕدرا. قۆناغی سەرەکی بەتەواوی ئامادەکراو لە نێوان ١٦ بۆ ٢٥ی تەمموزی ٢٠٢٤ گەیشتە ناوەندی کەنەدی (KSC). ئەو بەشە پێویستانەی (Adapters) بۆ یەکخستنی تەواوی موشەکەکە پێویست بوون، لە حوزەیرانی ٢٠٢٤دا بەرەو تەواوبوون چوون و لە ئەیلوولی ٢٠٢٤دا گەیشتنە ناوەندی کەنەدی. تیمی ئارتمیس ٢ لە ٣ی نیسانی ٢٠٢٣ لەلایەن بەڕێوبەری ناسا، بیڵ نێڵسۆن، لە کاتی وتاری "دۆخی ناسا" لە دامەزراوەیەکی ناسا لە ئێڵینگتۆن فیڵد لە نزیک هیوستن، تێکساس، ڕاگەیەندرا. هەمان ئێوارە تیمەکە لە یاریگای NRG لە کاتی یاری کۆتایی پاڵەوانێتی باسکەی "March Madness"ی ٢٠٢٣دا دەرکەوتن. ناسا سەرەتا ئەیلوولی ٢٠٢٤ی وەک کاتی دەستپێکردنی کارەکانی سەرەیەکخستنی (stacking) موشەکەکە دیاری کردبوو. بەڵام خشتەکە بۆ ماوەی زیاتر لە دوو مانگ دواکەوت، ئەمەش بەهۆی لێکۆڵینەوە لە کێشەکانی سیستەمی دابینکردنی ژیانی کەشتیی ئۆریۆن و ئەو زیانە چاوەڕواننەکراوەی کە لە قەڵغانی گەرمیی ئۆریۆندا بینرا دوای گەڕانەوەی ئارتمیس ١. سەرئەنجام لە ٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ دەست بە یەکخستنی موشەکەکە کرا. پرۆسەی یەکخستنەکە لە ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ کۆتایی هات، ئەمەش بە جێگیرکردنی تەواوەتی کەشتیی ئۆریۆن، مۆدیۆلی خزمەتگوزاری ئەوروپی (ESM) و سیستەمی هەڵوەشاندنەوەی هاویشتن لەسەر لوتکەی موشەکی SLS. لە ١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦، موشەکی یەکخراوی SLS و کەپسولی ئۆریۆن و بورجی هاویشتن، لە بینای یەکخستنی ئۆتۆمبێلەکانەوە (VAB) بەرەو سەکۆی هاویشتنی 39B گواسترانەوە. ===بەرواری هاویشتن=== ------ لە کاتی پێداچوونەوە سەرەتاییەکان لە ساڵی ٢٠١١دا، بەرواری هاویشتن لە نێوان ساڵانی ٢٠١٩ و ٢٠٢١ دیاری کرابوو، بەڵام دواتر بۆ ساڵی ٢٠٢٣ دواکەوت. لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٤دا، پێشبینی دەکرا ئەرکەکە لە ئەیلوولی ٢٠٢٥دا دەست پێ بکات. بەڵام لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤، نووسینگەی پشکنەری گشتی ناسا دیاری کرد کە تیمی سیستەمە زەمینییەکانی گەڕان هەموو ئەو کاتەیان بەکارهێناوە کە بۆ چارەسەرکردنی کێشە چاوەڕواننەکراوەکان تەرخان کرابوو، ئەمەش وای کرد نووسینگەکە بگاتە ئەو ئەنجامەی کە ئەگەری زۆرە بەرواری ئەیلوولی ٢٠٢٥ دوابکەوێت. لە کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤، بیڵ نێڵسۆن ڕایگەیاند کە هاویشتنەکە دواکەوتووە بەهۆی چەند مانگێک لە لێکۆڵینەوەی ئەندازیاری لەسەر کێشەکانی سیستەمی دابینکردنی ژیان و قەڵغانی گەرمی، بەڵام ئامانجیان هاویشتنە لە نیسانی ٢٠٢٦دا. لە ئاداری ٢٠٢٥دا، ماڵپەڕی AmericaSpace ڕایگەیاند کە ئەگەری هەیە بەرواری هاویشتنەکە دوو مانگ پێشبخرێت بۆ شوباتی ٢٠٢٦. ناسا لە وەڵامێکدا وتی ناتوانێت ئەو بەروارە پشتڕاست بکاتەوە، بەڵام ئاماژەی بەوە کرد: "ئێمە بەدوای ڕێگەیەکدا دەگەڕێین بۆ ئەنجامدانی هاویشتنێکی زووتر ئەگەر گونجاو بێت، بە شێوەیەک کە لەوانەیە لە شوباتی ٢٠٢٦دا بێت. ئامانجی شوبات ڕێگە بە ئاژانسەکە دەدات سوود لە کارایی پرۆسەکانی یەکخستنی موشەکی SLS و کەشتیی ئۆریۆن و سیستەمە زەمینییەکان وەربگرێت، لە کاتێکدا پاراستنی سەلامەتی تیمی کەشتیوانەکان لە پێشینەی کارەکان دەبێت." تا ئابی ٢٠٢٥، چەندین سەرچاوەی تر وەک NASASpaceflight و ڕۆژنامەنووس ئێریک بێرگەر و سیناتۆر مارک کێلی ڕایانگەیاند کە ئەرکەکە بۆ شوباتی ٢٠٢٦ گوازراوەتەوە. لە ئەیلوولدا، بەرپرسانی ئاژانسەکە ڕایانگەیاند کە کار بۆ پەنجەرەیەکی هاویشتن دەکەن کە لە ٥ی شوباتی ٢٠٢٦دا دەکرێتەوە. بۆ هاویشتنی ئەرکەکان بەرەو مانگ، هەموو مانگێکی مانگی (lunar month) پەنجەرەیەکی کاتی هەیە کە چەند ڕۆژێک دەخایەنێت، هەروەها لە ناو ئەو ڕۆژانەشدا پەنجەرەی ڕۆژانە هەن کە چەند کاتژمێرێک دەخایەنن. پلانی دەستکاریلەکراوی ئارتمیس ٢، کە داوای چوونەناوەوەیەکی کورتتر بۆ بەرگەهەوای زەوی دەکات، زیاتر ئەو ڕۆژانە سنووردار دەکات کە دەکرێت هاویشتنەکەی تێدا ئەنجام بدرێت. زووترین پەنجەرەی هاویشتن بۆ ئارتمیس ٢ بۆ سەرەتای شوباتی ٢٠٢٦ دیاری کرابوو. زریانی زستانی ئەمریکای باکوور لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٦دا کارەکانی ئامادەکاری بۆ هاویشتنەکەی دواخست. تاقیکردنەوەی جلوبەرگی تەڕ (wet dress rehearsal) بۆ کاتی ژمارەی پێچەوانە لە ٢ی شوباتدا ئەنجام درا. دوای تاقیکردنەوەکە، ناسا ڕایگەیاند کە هاویشتنەکە بۆ مانگی ئادار دوادەخرێت، ئەمەش بەهۆی دزەکردنی هایدرۆجینی شل کە لە کاتی ژمارەی پێچەوانەی ساختەدا ڕوویدا. جگە لە دزەکردنەکە، زمانەیەکی (valve) پەیوەندیدار بە پەستانی دەرگای کەپسولی ئۆریۆن پێویستی بە توندکردنەوە هەبوو، هەروەها کارەکانی کۆتاییهێنان لەوە زیاتریان خایاند کە پلانی بۆ داڕێژرابوو. تاقیکردنەوەی دووەمی جلوبەرگی تەڕ لە ١٩ی شوباتدا ئەنجام درا و سەرکەوتوو بوو. لە ٢١ی شوباتدا، کێشەیەک لە ڕەوتی هێلیۆمدا بینرا، ئەمەش بووە هۆی گەڕاندنەوەی موشەکەکە بۆ بینای یەکخستن (VAB) و دواخستنی ئەرکەکە بۆ مانگی نیسان وەک زووترین کات. پرۆسەی گەڕاندنەوەکە لە ٢٥ی شوبات کاتژمێر ٩:٣٨ی بەیانی بە کاتی ڕۆژهەڵات دەستی پێکرد و نزیکەی کاتژمێر ٨:٠٠ی شەو گەیشتە VAB. بەڕێوبەری ناسا، جارێد ئایزاکمان، ڕایگەیاند کە بەرواری ڕاستەقینەی هاویشتن تەنها دوای تەواوبوونی تاقیکردنەوەیەکی سەرکەوتووی جلوبەرگی تەڕ و شیکردنەوەی ئەنجامەکان پشتڕاست دەکرێتەوە. لە ١٢ی ئاداردا، دوای پێداچوونەوەی ئامادەیی فڕین (FRR)، حەوت پەنجەرەی هاویشتنی دوو کاتژمێری بۆ ماوەی ١ تا ٦ی نیسان و ٣٠ی نیسان ڕاگەیەندرا. یەکەم پەنجەرە لە ١ی نیسان کاتژمێر ٦:٢٤ی ئێوارە بە کاتی EDT بوو. لە ١٨ی ئاداردا، ناسا ڕایگەیاند کە موشەکی SLS و کەشتیی ئۆریۆنی ئارتمیس ٢ ڕۆژی دواتر بەرەو سەکۆی هاویشتنی 39B لە ناوەندی بۆشاییگەری کەنەدی لە فلۆریدا دەگوازرێنەوە. لەو کاتەدا، تیمی ئارتمیس ٢ لە هیوستن چوونە کەرەنتینەوە بۆ دڵنیابوون لەوەی پێش هاویشتنەکە بە تەندروستی دەمێننەوە. لە ٢٠ی ئاداردا، دوای دواکەوتنێک بەهۆی بای بەهێزەوە، موشەکی SLS بۆ جاری دووەم لە بینای VABـەوە بەرەو سەکۆی هاویشتن گوازرایەوە. دواجار ئەرکەکە لە ١ی نیسانی ٢٠٢٦، کاتژمێر ٢٢:٣٥:١٢ بە کاتی UTC (کاتژمێر ٦:٣٥:١٢ی ئێوارە بە کاتی EDT) هاوێژرا. ===نیگەرانییەکانی قەڵغانی گەرمی=== ---- دوای ئەرکی بێ کەشتیوانی ئارتمیس ١ لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٢، ناسا تووشی داخورانێکی چاوەڕواننەکراو بوو لە قەڵغانی گەرمیی کەشتیی ئۆریۆن دوای چوونەناوەوە بۆ بەرگەهەوای زەوی. پشکنینەکانی دوای فڕین دەریانخست کە هەندێک ناوچە لە ماددەی "AVCOAT" تووشی لەدەستدانی خەڵووز (char loss) بوون، بە شێوەیەک کە بەشەکانی ماددەکە زیاتر لەوەی پێشبینی کرابوو داخورابوون. ناسا ڕایگەیاند کە پلەی گەرمی لە ناو مۆدیۆلی کەشتیوانەکان لە سنووری دیاریکراودا ماوەتەوە، بەڵام ئەم ڕەفتارە چاوەڕواننەکراوە پێویستی بە لێکۆڵینەوەی زیاتر بوو. وێنەی نزیکی زیانەکان تا ئایاری ٢٠٢٤ بڵاونەکرایەوە، تا ئەو کاتەی لە ڕاپۆرتێکی نووسینگەی پشکنەری گشتی ناسادا دەرکەوت. لە نیسانی ٢٠٢٤، ناسا تیمێکی پێداچوونەوەی سەربەخۆی پێکهێنا بۆ هەڵسەنگاندنی کارایی قەڵغانی گەرمی و ئەو ڕێگەیەی کە ئاژانسەکە بۆ ئەرکی ئارتمیس ٢ پێشنیاری کردبوو. پێداچوونەوەکە لە کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ کۆتایی هات، دوای ئەوە ناسا ڕایگەیاند کە بەردەوام دەبێت لە ئەرکی ئارتمیس ٢ بە بەکارهێنانی هەمان قەڵغانی گەرمی ئێستا. ناسا کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانی سازکرد بۆ خستنەڕووی ئەنجامەکان، بەڵام ئەو وەشانەی ڕاپۆرتەکە کە بۆ ڕای گشتی بڵاوکرایەوە، بەشێکی زۆری دەستکاری کرابوو (داپۆشرابوو)، ئەمەش بووە هۆی ڕەخنەی هەندێک لە ئەندازیاران و کەشتیوانانی پێشووی ناسا سەبارەت بە ئاستی شەفافیەت لە بڵاوکردنەوەی زانیارییەکاندا. ئەندازیارانی ناسا دیارییان کرد کە ئەو زیانانەی (char loss) لە کانوونی یەکەمی ئارتمیس ١دا بینرا، بەهۆی گیرخوێندنی گازەکان بووە لە ناو ماددەی AVCOAT، کە بووەتە هۆی درزبردن و لەدەستدانی ماددەکە لە کاتی چوونەناوەوە بۆ ناو بەرگەهەوا. لەبری گۆڕینی قەڵغانی گەرمی بۆ ئارتمیس ٢، ناسا بڕیاریدا ڕێڕەوی گەڕانەوەکە دەستکاری بکات بە زیادکردنی گۆشەی دابەزین، ئەمەش کاتی مانەوەی کەشتییەکە لە ناو ژینگەی گەرمیی تونددا کەمدەکاتەوە. بەپێی وتەی ناسا، مۆدێلەکان و تاقیکردنەوە زەمینییەکان دەریانخستووە کە ئەم گۆڕانکارییە سنوورێک بۆ داخورانی زیاتر دادەنێت و لە چوارچێوەی سنوورە پێکهاتەیی و گەرمییەکاندا دەمێنێتەوە. وەک بەشێک لە پرۆسەی بڕوانامەدان بە ئارتمیس ٢، ناسا تاقیکردنەوە و شیکردنەوەی زیاتری ئەنجامدا، لەوانە هەڵسەنگاندنی سیناریۆکانی پەیوەندیدار بە زیانی فراوانتری قەڵغانی گەرمی. ناسا ڕایگەیاند کە ئەم شیکردنەوەیانە دەریانخستووە پێکهاتەی بنەڕەتی کەپسولی ئۆریۆن بە ساخی دەمێنێتەوە و توانای پاراستنی تیمی کەشتیوانانی دەبێت، تەنانەت لە ژێر بارودۆخێکدا کە لەوەی چاوەڕوان دەکرێت توندتر بێت. لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٦، ئایزاکمان ڕایگەیاند کە پشتگیری لە بەردەوامبوونی ئارتمیس ٢ دەکات بە قەڵغانی گەرمی ئێستا، ئەمەش دوای پێداچوونەوە بە شیکردنەوەکانی ئاژانسەکە و کۆبوونەوە لەگەڵ ئەندازیاران و شارەزایانی دەرەکی. هەندێک لەو کەسانەی کە پێشتر نیگەرانییان هەبوو، ئاماژەیان بەوە کرد کە داتا نوێیەکان وەڵامی پرسیارەکانیانی داوەتەوە، لە کاتێکدا هەندێکی تر بەردەوام بوون لە ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر بە ئەنجامدانی ئەرکەکە بەبێ قەڵغانێکی گەرمی دووبارە دیزاینکراو. ناسا ڕایگەیاندووە کە گۆڕانکاری لە دیزاین بۆ چارەسەرکردنی کێشەی کونبوونی AVCOAT بۆ قەڵغانی گەرمی ئەرکی ئارتمیس ٣ پلان بۆ داڕێژراوە. ===تیمی گەشتەکە=== ---- تیمی ئارتمیس ٢ لە چوار کەشتیوان پێکهاتووە: فەرماندە ڕید وایزمان، فڕۆکەوان ڤیکتۆر گڵۆڤەر، و پسپۆڕی ئەرک کریستینا کۆک کە هەر سێکیان لە ناسان، لەگەڵ پسپۆڕی ئەرک جێرمی هانسێن لە ئاژانسی بۆشاییی کەنەدا. لە ٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣، جێنی گیبۆنز وەک جێگرەوەی (Backup) هانسێن دەستنیشان کرا، و لە ٣ی تەمموزی ٢٠٢٤، ئاندرێ دۆگلاس وەک جێگرەوە بۆ سێ کەشتیوانەکەی ناسا دیاری کرا. ڤیکتۆر گڵۆڤەر دەبێتە یەکەم کەسی ڕەشپێست، کریستینا کۆک دەبێتە یەکەم ژن، و جێرمی هانسێن دەبێتە یەکەم کەسی نائەمریکی کە گەشت بۆ دەوری مانگ بکەن. هانسێن و گیبۆنز کە هەردووکیان خەڵکی کەنەدان، لەلایەن ئاژانسی بۆشاییی کەنەداوە لە چوارچێوەی پەیماننامەیەکی ساڵی ٢٠٢٠ی نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و کەنەدا هەڵبژێردران، کە ئاسانکاری بۆ بەشداریی ئەوان لە پڕۆگرامی ئارتمیسدا کردووە. ئەم ئەرکە ڕیکۆردی زۆرترین ژمارەی مرۆڤ لە قووڵایی بۆشایی ئاسماندا دەشکێنێت، کە پێشتر سێ کەس بوو لە کاتی ئەرکی ئاپۆلۆ ٨ لە ساڵی ١٩٦٨دا. ===ئەرکەکە=== ---- پلانی ئەرکی ئارتمیس ٢ ناردنی چوار کەشتیوانە لە یەکەم کەشتیی ئاسمانیی ئۆریۆنی مرۆییدا بۆ دەوری مانگ، بە بەکارهێنانی وەشانی Block 1ی موشەکی سیستەمی هاویشتنی بۆشایی (SLS). شێوازی ئەرکەکە بریتییە لە "تێهەڵچوونی فرە-کۆچی مانگی" (MTLI)، یان چەندین سووتانی بزوێنەر بۆ جێهێشتنی خولگە، و ڕێڕەوێکی گەڕانەوەی ئازاد لە مانگەوە لەخۆدەگرێت. کەشتیی ئۆریۆن بۆ خولگەیەکی بەرزی زەوی دەنێردرێت کە ماوەکەی نزیکەی ٢٤ کاتژمێرە. لەم ماوەیەدا، تیمەکە چەندین پشکنین بۆ سیستەمەکانی دابینکردنی ژیانی ناو کەشتییەکە ئەنجام دەدەن، هەروەها تاقیکردنەوەی نزیکبوونەوە و مانۆڕکردن لە بۆشاییدا ئەنجام دەدەن بە بەکارهێنانی قۆناغی بەکارهاتووی ICPS وەک ئامانج. کاتێک ئۆریۆن دەگاتەوە نزیکترین خاڵ لە زەوی (perigee)، بزوێنەرە سەرەکییەکەی دادەگیرسێنێت بۆ تەواوکردنی مانۆڕی TLI، کە بەرەو ڕێڕەوی گەڕانەوەی ئازادی مانگ بەڕێی دەکات پێش ئەوەی بگەڕێتەوە بۆ زەوی. تیمی کەشتیوانان لە ٢٧ی ئادار گەیشتنە ناوەندی کەنەدی (KSC)، و ژمارەی پێچەوانە بۆ هاویشتن لە ٣٠ی ئادار دەستی پێکرد. '''کورتەی ئەرکەکە''' ڕێڕەوی گەشتی ئارتمیس ٢ دەکرێت بۆ چەند قۆناغێکی سەرەکی دابەش بکرێت، لە ماوەی گەشتێکی نزیکەی دە ڕۆژیدا. '''بەکارخستن''' ئەرکەکە لە ڕێگەی موشەکی سیستەمی هاویشتنی بۆشایی (SLS) جۆری Block 1 لە سەکۆی هاویشتنی 39B لە ناوەندی بۆشاییگەری کەنەدی لە کاتژمێر ٢٢:٣٥:١٢ بە کاتی UTC (کاتژمێر ٦:٣٥:١٢ی ئێوارە بە کاتی ناوخۆیی EDT) هاوێژرا. نزیکەی حەوت چرکە پێش بەرزبوونەوە، چوار بزوێنەرە سەرەکییەکە داگیرسان و گەیشتنە ئەوپەڕی هێز، و پاڵنەرە موشەکییە ڕەقەکان (Solid Rocket Boosters) لە چرکەی سفردا (T-0) داگیرسان، کە زۆربەی هێزی پاڵنەریان بۆ دوو خولەکی یەکەم دابین کرد. جیابوونەوەی پاڵنەرەکان لە خێرایی نزیکەی ٣,١٠٠ میل لە کاتژمێرێکدا (٥,٠٠٠ کیلۆمەتر لە کاتژمێرێکدا) و لە بەرزی ٣٠ میل (٤٨ کیلۆمەتر) ڕوویدا. وایزمان لە کورسی لای چەپەوە چاودێری پڕۆسەی هاویشتنەکەی دەکرد، هەرچەندە فڕینەکە بە تەواوی ئۆتۆماتیکییە مەگەر دەستێوەردان پێویست بێت، کە زۆرتر بۆ دەرکردنی فەرمانی هەڵوەشاندنەوەی گەشتەکەیە. قۆناغی سەرەکی موشەکەکە بۆ ماوەی نزیکەی هەشت خولەک سووتا پێش ئەوەی جیا ببێتەوە، و کەشتیی ئۆریۆنی لە خولگەیەکی هێلکەیی بەرزدا جێهێشت کە خاڵی ئەوپەڕی (apogee) نزیکەی ١,٢٠٠ میلی دەریایی بوو (٢,٢٠٠ کیلۆمەتر)؛ ئەمەش نزیکەی پێنج هێندە بەرزترە لە وێستگەی بۆشاییی نێودەوڵەتی. قۆناغی ناوەندی (ICPS) لە کاتی بەرزبوونەوەی سەرەتاییدا دانەگیرسا. ===خولگەی زەوی و پشکنینی سیستەمەکان=== ------ دەستبەجێ دوای کوژانەوەی بزوێنەرە سەرەکییەکان، بڕیار وابوو کۆک و هانسێن لە کورسییەکانیان ببنەوە و دەست بکەن بە جێگیرکردن و تاقیکردنەوەی سیستەمە بنەڕەتییەکانی دابینکردنی ژیان لەناو کەشتییەکەدا، لەوانە: ئامێری دابەشکردنی ئاو، دەمامکی ئاگرکوژێنەوە و سیستەمی ئاودەست. هەموو سیستەمەکان پشکنینران و قۆناغی ICPS لە خاڵی ئەوپەڕی (apogee)، نزیکەی ٥٠ خولەک دوای هاویشتن، داگیرسا بۆ بەرزکردنەوەی نزمترین خاڵی خولگەی ئۆریۆن (perigee). کاتێک کەشتییەکە گەیشتە ئەم خاڵە نوێیەی نزیك لە زەوی، مانۆڕێکی سووتانی ١٥ خولەکی ئەنجامدا بۆ زیادکردنی خاڵی ئەوپەڕی بۆ ٣٨,٠٠٠ میلی دەریایی (٧٠,٠٠٠ کیلۆمەتر)، بەمەش خولگەیەکی بەرزی زەوی بە ماوەی ٢٣.٥ کاتژمێر پێکهێنا. دوای ئەم سووتانە، کە نزیکەی هەموو سووتەمەنی ناو ICPSی بەکارهێنا، گڵۆڤەر چوو بۆ کورسی لای چەپ بۆ سەرپەرشتیکردنی کۆنتڕۆڵە سەرەکییەکانی ئۆریۆن و زنجیرەیەک "مانۆڕی نزیکبوونەوەی" لەگەڵ قۆناغی ICPS ئەنجامدا؛ ئەمەش بۆ هەڵسەنگاندنی کوالێتی کۆنتڕۆڵکردنی ئۆریۆن بوو بە بەکارهێنانی پێوەری (Cooper–Harper). دوای ئەم تاقیکردنەوانە، ئۆریۆن پاشەکشەی کرد و ICPS بزوێنەرەکانی داگیرساند بۆ ئەوەی بچێتە خولگەیەکی تەریکخراو (graveyard orbit)، لە کاتێکدا ئۆریۆن کەوتە ژێر کۆنتڕۆڵی ئۆتۆماتیکی. لەم کاتەدا، بڕیار وابوو ICPS مانگە دەستکردە بچووکەکانی (CubeSats) جێگیر بکات. دوای ئەم ئۆپەراسیۆنانە، تیمەکە کابینەکەیان لە دۆخی هاویشتنەوە گۆڕی بۆ دۆخی گەشتی بۆشایی، ئامێرەکانی وەرزشیان جێگیر کرد، و تاقیکردنەوەی فشاریان بۆ سیستەمەکانی دابینکردنی ژیان ئەنجامدا لە ڕێگەی چالاکی جەستەیی و خواردنی ژەمێکەوە. یەکەم ماوەی خەوتنی ئەرکەکە بۆ دوو بەشی چوار کاتژمێری دابەش کرا، کە بەهۆی پێویستی چاودێریکردنی سووتانێکی بزوێنەری مۆدیۆلی خزمەتگوزاری ئەوروپی (ESM) بۆ بەرزکردنەوەی خاڵی نزیکی کەشتییەکە (perigee) پچڕا. دوای ئەم سووتانە، بەڕێوەبەرانی ناسا پێداچوونەوە بە کارایی کەشتییەکەدا دەکەن پێش ئەوەی ڕێگە بە سووتانی کۆتایی بەرەو مانگ (TLI) بدەن. ===دەرچوون بەرەو مانگ (Translunar injection)=== ---- دوای تەواوکردنی ئۆپەراسیۆنەکانی خولگەی بەرزی زەوی و دڵنیابوونەوە لە سیستەمەکان، کەشتیی ئۆریۆن لە ڕێگەی مۆدیۆلی خزمەتگوزارییەوە مانۆڕی TLI (سووتانی بزوێنەر بۆ چوون بەرەو مانگ) ئەنجام دەدات. ئەم مانۆڕە وردە ئۆریۆن دەخاتە سەر ڕێڕەوێکی گەڕانەوەی ئازاد، کە ڕێگەی پێ دەدات بە دەوری مانگدا بسوڕێتەوە پێش ئەوەی بگەڕێتەوە بۆ زەوی. '''فڕین بە لای مانگدا (Lunar flyby)''' کەشتیی ئۆریۆن لە نزیکترین خاڵدا بە دووری نزیکەی ٤,٠٤٧ میل (٦,٥١٣ کیلۆمەتر) لە ڕووی بەشە شاراوەکەی مانگەوە (Far-side) دەسوڕێتەوە. پێشبینی دەکرێت گەشتەکە بەرەو مانگ و خولانەوە بە دەوریدا نزیکەی چوار ڕۆژ بخایەنێت؛ لەم ماوەیەدا تیمەکە چاودێری سیستەمەکانی کەشتییەکە دەکەن، داتا لەسەر کاریگەرییەکانی گەشتکردن لە قووڵایی بۆشایی ئاسمان کۆدەکەنەوە، و لە کاتی پێویستدا بزوێنەرەکان بۆ ڕاستکردنەوەی ڕێڕەوەکە دادەگیرسێنن. لە کاتی فڕینەکەدا، ئۆریۆنی هێزی کێشکردنی مانگ بەکاردەهێنێت بۆ ئەوەی یارمەتی بدات لە گەڕانەوەی بۆ زەوی. ناسا چاوەڕێ دەکات لە کاتی گەڕانەوەی چوار ڕۆژەی بەرەو زەوی، چەند سووتانێکی تری بزوێنەر بۆ ڕاستکردنەوەی ڕێڕەوەکە ئەنجام بدات تاوەکو دڵنیابێت لە چوونەناوەوەیەکی ورد بۆ ناو بەرگەهەوای زەوی. '''چوونەناوەوەی دووبارە و نیشتنەوە لە ئاودا (Re-entry and splashdown)''' کەشتیی ئۆریۆن بە خێرایی نزیکەی ٢٥,٠٠٠ میل لە کاتژمێرێکدا (٤٠,٠٠٠ کیلۆمەتر لە کاتژمێرێکدا) دەچێتەوە ناو بەرگەهەوای زەوی، کە ئەمە خێراترین چوونەناوەوەیە تا ئێستا ئەنجام درابێت. لە سەرەتادا وا بڕیار بوو ئەرکەکە شێوازی "skip reentry" (چوونەناوەوەی بازدەر) بەکاربهێنێت، کە تێیدا کەشتییەکە بۆ ماوەیەکی کورت دێتە ناو بەشە سەرەوەکانی بەرگەهەوا و وەک بازدان بەکاردەهێنێت بۆ دەرچوونەوە بەرەو دەرەوە تاوەکو وزەکەی کەم بکاتەوە و نیشتنەوەیەکی وردتر ئەنجام بدات. بەڵام بەهۆی ئەو داخورانەی (spalling) لە قەڵغانی گەرمیی ئارتمیس ١دا بینرا، بەڕێوەبەرانی ئەرکەکە شێوازی بازدانیان لادا و گۆڕیان بۆ شێوازێکی دابەزینی توندتر. نیشتنەوەکە لە زەریای هێمن لە نزیک سان دیێگۆ پلان بۆ داڕێژراوە، کە تێیدا هێزی دەریایی ئەمریکا تیمەکە و کەشتییەکە لە ڕێگەی کەشتییەکی گواستنەوەی جۆری San Antonioـەوە ڕزگار دەکەن. چاوەڕوان دەکرێت ئەرکەکە لە کاتی هاویشتنەوە تا نیشتنەوە نزیکەی ١٠ ڕۆژ بخایەنێت. ===کۆنگرەی ڕۆژنامەوانی و لێکۆڵینەوە زانستییەکان=== ---- لە ١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦، ناسا لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا ڕایگەیاند کە چاوەڕوان دەکرێت ئەرکەکە ١٠ ڕۆژ بخایەنێت. بەرپرسان ئاماژەیان بەوە کرد کە موشەکی ئارتمیس ٢ ڕۆژی دواتر بەرەو ناوەندی بۆشاییگەری کەنەدی دەگوازرێتەوە و جێگیرکردنی لەسەر سەکۆی هاویشتن تا ١٠ کاتژمێر دەخایەنێت. گەشتەکە بۆ دەوروبەری مانگ بڕیارە سێ ڕۆژ بخایەنێت، و کەشتیوانەکان یەک ڕۆژ بۆ چاودێریکردنی بەشە شاراوەکەی مانگ تەرخان دەکەن، کە هەندێک بەشی بۆ یەکەمجار لەلایەن مرۆڤەوە لە نزیکەوە دەبینرێن. ناسا هەروەها بارێکی زانستی بەناوی AVATAR ڕەوانە دەکات کە هاوشێوەی ئەندامەکانی جەستەی مرۆڤ کار دەکات؛ ئەمە یەکەمجارە ئەم تەکنەلۆژیایە لە دەرەوەی وێستگەی بۆشاییی نێودەوڵەتی و پشتێنەی ڤان ئالن تاقی بکرێتەوە. پاراستنی تەندروستی تیمەکە لەم ئەرکەدا زۆر گرنگە بۆ گەشتەکانی داهاتووی قووڵایی بۆشایی ئاسمان. جگە لەوەش، پڕۆژەیەکی تر بەناوی ARCHAR جێبەجێ دەکرێت کە تێیدا کەشتیوانەکان ئامێری چاودێری جووڵە و خەو دەپۆشن بۆ ئەوەی زانایان بتوانن لە کاتی ڕاستەقینەدا لێکۆڵینەوە لەسەر دۆخی دەروونی و جەستەیی و شێوازی خەوتنیان بکەن. زانایان تاقیکردنەوە لەسەر نیشاندەرە بایۆلۆژییەکانی کۆئەندامی بەرگری دەکەن، بە جۆرێک کە تیمەکە نموونەی لیکی دەم پێش گەشتەکە و لە کاتی گەشتەکە و دوای گەشتەکە دابین دەکەن؛ ئەمە بۆ بینینی کاریگەریی تیشکدانەوە، دابڕان و دووری لە زەوی وەک فاکتەرێک لەسەر سیستەمی بەرگری جەستە. هەروەها ئەم ئەرکە یارمەتی زانایان دەدات لە تێگەیشتن لە "کەشوهەوای بۆشایی" کە لە داهاتوودا ڕووبەڕووی کەشتیوانەکان دەبێتەوە. دوای تەواوبوونی ئەرکەکە، کەشتیوانەکان گەشتێکی سێ ڕۆژە بەرەو زەوی ئەنجام دەدەن و لە زەریای هێمن لە نێوان سان دیێگۆ دەنیشنەوە. دوای ڕزگارکردنیان، کەپسولی ئۆریۆن لەلایەن هێزی دەریاییەوە ڕادەکێشرێت و کەشتیوانەکان دەنێردرێن بۆ ناوەندێکی پزیشکی بۆ هەڵسەنگاندنی تەندروستی. هەروەها کەشتیوانەکان دەخرێنە ناو تاقیکردنەوەیەکی "ڕێڕەوی ئاستەنگەکان" تاوەکو بزانرێت چەند بە خێرایی دەتوانن لە ژێر کاریگەری کێشکردندا کار بکەن، ئەمەش وەک ئامادەکارییەک بۆ گەشتەکانی داهاتوو بۆ سەر مانگ و مەریخ. ناسا ڕایگەیاندووە کە ئەگەر هاویشتنەکە ئەنجام نەدرا، تاقیکردنەوەی زیاتر ئەنجام دەدەن بەپێی جۆری ئەو کێشەیەی بووەتە هۆی ڕاگرتنی پڕۆسەکە. لە حاڵەتی هەر کێشەیەکی چاوەڕواننەکراودا، ناسا ئامادەیە گۆڕانکاری لە ئەرکی ئارتمیس ٣دا بکات کە بۆ ناوەڕاستی ٢٠٢٧ پلان بۆ داڕێژراوە. ئەگەر ئەرکەکە بە تەواوی سەرکەوتوو بێت، ناسا بەردەوام دەبێت لە پڕۆگرامی ئارتمیس و ئەگەری ناردنی مرۆڤ بۆ سەر مەریخ تاوتێ دەکات، کە کارێکی مێژوویی بێ وێنە دەبێت. ===ئەرکە هاوشێوەکان=== ---- ئامانجەکانی ئارتمیس ٢ بەراورد دەکرێن بە ئامانجەکانی ئەرکی ئاپۆلۆ ٨، کە یەکەم گەشتی مرۆیی بوو بۆ دەوری مانگ لە پڕۆگرامی ئاپۆلۆدا لە ساڵی ١٩٦٨. بە پێچەوانەی ئاپۆلۆ ٨ و ئاپۆلۆ ١٠ لە ساڵی ١٩٦٩دا، کە بەبێ نیشتنەوە بە دەوری مانگدا سوڕانەوە، ئارتمیس ٢ ناچێتە ناو خولگەی مانگەوە. لەبری ئەوە، ئارتمیس ٢ بە ڕێڕەوێکی گەڕانەوەی ئازاددا بە دەوری مانگدا دەسوڕێتەوە، ڕێک وەک ئەرکی ئاپۆلۆ ١٣ لە ساڵی ١٩٧٠دا. لە کاتێکدا ئاپۆلۆ ١٣ گەیشتە دووری ١٥٨ میل (٢٥٤ کیلۆمەتر) لە سەرووی ڕووی مانگ، نزیکترین خاڵی ئارتمیس ٢ لە ڕووی مانگەوە نزیکەی ٤,٧٠٠ میل (٧,٦٠٠ کیلۆمەتر) دەبێت، کە دەکاتە کەمێک زیاتر لە دوو هێندەی تیرەی مانگ. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|زانیاری|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|فڕینی بۆشایی}} {{پۆلی کۆمنز|Artemis II}} [[پۆل:ناسا]] [[پۆل:ئەستێرەگەڕە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:زانایان]] [[پۆڵ:فڕینی بۆشایی]] ===دروستکەری ئەم لاپەڕەیە=== ---- هەرکی محمدسلیم عبدالعزیز {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} pz3vvus91gsfstucklriv2cor8kj1w0 1580196 1580194 2026-05-02T16:00:58Z AramBot 39807 بۆت: گۆڕینی بەستەری پۆلی کۆمنز لە [[:Commons:Category:Artemis II|Artemis II]] بۆ [[:Commons:Category:Artemis 2|Artemis 2]] 1580196 wikitext text/x-wiki {{Infobox spaceflight | name = ئارتەمیس ٢ | image = Artemis II Launch (NHQ202604010307, vertical crop).jpg | mission_insignia = Artemis II patch.svg | image2 = Artemis_2_Crew_Portrait.jpg | caption = مووشەکی [[Space Launch System]] (SLS) بۆ ئارتەمیس ٢ لە کۆمەڵگەی هاویشتنی 39B لە سەنتەری بۆشایی ئاسمانی کەنەدی ناسا لە فلۆریدا لە ١ی نیسانی ٢٠٢٦ بەرز دەبێتەوە. | names = ئارتەمیس ٢<br />ئەرکی گەڕان-٢ (EM-2) | mission_type = فڕینی نزیک لە مانگ بە تاقمەوە | operator = [[NASA|ناسا]] | COSPAR_ID = 2026-069A | SATCAT = 68538 | duration = ١٦ کاتژمێر و ٥٥ خولەک (''لە کاردایە'')<br />١٠ ڕۆژ (''پلان بۆ داڕێژراو'') | separator = تایبەتمەندییەکانی کەشتی ئاسمانی | spacecraft = [[Orion (spacecraft)|ئۆریۆن CM-003]] ''ئینتێگریتی''<br />ESM-2 | manufacturer = ئۆریۆن: [[Lockheed Martin|لۆکهید مارتن]]<br />ESM: [[Airbus|ئێرب پاس]] | separator2 = کەشتیوان | crew_size = ٤ | crew_members = [[رید وایزمان|رید وایزمان]]<br />[[ویکتۆر گڵۆڤەر|ویکتۆر گڵۆڤەر]]<br />[[کریستینا کۆچ|کریستینا کۆچ]]<br />[[جێرمی هانسێن|جێرمی هانسێن]] | separator3 = دەستپێکردنی ئەرک | launch_date = ١ی نیسانی ٢٠٢٦، ٢٢:٣٥:١٢ UTC<br />(٦:٣٥:١٢ دەمەوێوارە بە کاتی [[Eastern Time Zone|EDT]]) | rocket = [[Space Launch System|سیستەمی هاویشتنی بۆشایی ئاسمان]] | launch_site = [[Kennedy Space Center|کەنەدی]]، [[Kennedy Space Center Launch Complex 39#Launch Complex 39B|LC-39B]] | separator4 = کۆتاییهاتنی ئەرک | recovered_by = [[United States Navy|هێزی دەریایی ئەمریکا]] (''[[San Antonio-class amphibious transport dock]]'') | landing_date = [[NET (not earlier than)|نە زووتر لە]] ١١ی نیسانی ٢٠٢٦، ٠٠:٢١ UTC<br />(١٠ی نیسان، ٥:٢١ دەمەوێوارە بە کاتی [[Pacific Time Zone|PDT]]) | landing_site = [[Pacific Ocean|ئۆقیانووسی هێمن]] (پلان بۆ داڕێژراو) | separator5 = فڕین بەسەر مانگدا | distance = ٤،٧٠٠ میل (٧،٦٠٠ کم) (پلان بۆ داڕێژراو) | mission_insignia = Artemis II patch.svg | mission_insignia_caption = نیشانەی ئەرک | image2 = Artemis_2_Crew_Portrait.jpg | image2_caption = وێنەی فەرمی ستافەکە، بە ئاراستەی میلی کاتژمێر لە چەپەوە: کۆچ، گڵۆڤەر، هانسێن و وا }} '''ئارتمیس ٢ (Artemis II)''' ئەرکێکی ناردنی مرۆڤە بۆ دەوری مانگ (lunar flyby) لە چوارچێوەی پڕۆگرامی ئارتمیسدا. ئەم ئەرکە کە دە ڕۆژ دەخایەنێت، لە ١ی نیسانی ٢٠٢٦ لە ناوەندی بۆشاییگەری کەنەدییەوە دەستی پێکردووە؛ ئامانجی گواستنەوەی کەشتیوانانی ناسا (ڕید وایزمان، ڤیکتۆر گڵۆڤەر، و کریستینا کۆک)ە، لەگەڵ کەشتیوانی ئاژانسی بۆشاییی کەنەدا (جێرمی هانسێن)، لە ڕێڕەوێکی گەڕانەوەی ئازاددا بۆ دەوری مانگ و پاشان گەڕانەوەیان بۆ زەوی. ئەمە دووەم فڕینی سیستەمی هاویشتنی بۆشایی (SLS) و یەکەم ئەرکی مرۆیی کەشتیی ئاسمانی ئۆریۆنە، هەروەها یەکەم گەشتی مرۆییە بۆ دەرەوەی خولگەی نزیکی زەوی لە دوای ئاپۆلۆ ١٧ لە کانوونی یەکەمی ١٩٧٢ەوە. گڵۆڤەر بووە یەکەم کەسی ڕەشپێست، کۆک بووە یەکەم ژن، و هانسێن بووە یەکەم هاووڵاتی نائەمریکی کە گەشت بۆ دەرەوەی خولگەی نزیکی زەوی بکەن. هەروەها ئەم ئەرکە گڵۆڤەر دەکاتە یەکەم ڕەشپێست، کۆک یەکەم ژن، و هانسێن یەکەم نائەمریکی کە گەشت بۆ نزیک مانگ بکەن. چاوەڕوان دەکرێت ئەرکەکە چەندین ڕیکۆردی گەشتی مرۆیی بۆ بۆشایی ئاسمان تۆمار بکات، لەوانە دووری لە زەوی (نزیکەی ٤,٧٠٠ میل یان ٧,٦٠٠ کیلۆمەتر لە پشت مانگەوە) و خێرایی (خێرایی چوونە ناوەوەی بەرگەهەوا بە نزیکەی ٢٥,٠٠٠ میل لە کاتژمێرێکدا یان ٤٠,٠٠٠ کیلۆمەتر لە کاتژمێرێکدا). ئارتمیس ٢ تاقیکردنەوەیەکی فڕینە بۆ پشتگیریکردن لە ئەرکەکانی دواتری ئارتمیس، کە پلانیان بۆ داڕێژراوە لە ساڵی ٢٠٢٨دا مرۆڤ بگەڕێننەوە سەر ڕووی مانگ بۆ یەکەمجار لە دوای ئاپۆلۆ ١٧ەوە. ئەرکەکە سەرەتا بە (Exploration Mission-2 یان EM-2) ناوزەد کرابوو و بڕیار وابوو پشتگیری لە ئەرکی گۆڕینی ئاڕاستەی نەیزەک بکات کە لە ساڵی ٢٠١٣ پێشنیار کرابوو و دواتر هەڵوەشایەوە. ئامانجەکانی ئەرکەکە دوای دامەزراندنی پڕۆگرامی ئارتمیس لە ساڵی ٢٠١٧دا پێداچوونەوەیان بۆ کرا. ئامانجەکانی ئەم ئەرکە هاوشێوەی ئەرکی ئاپۆلۆ ٨ە لە ساڵی ١٩٦٨، کە یەکەم فڕینی مرۆیی بوو بۆ دەوری مانگ لە کاتی پڕۆگرامی ئاپۆلۆدا؛ بەڵام ڕێڕەوی گەڕانەوەی ئازاد کە بۆی داڕێژراوە، زیاتر لەو فڕینە دەچێت کە ئاپۆلۆ ١٣ ئەنجامی دا. ===مێژوو=== ---------- '''پلاندانانی ئەرکەکە و هەڵبژاردنی بەرواری هاویشتن (٢٠١٧–٢٠٢١)''' لە ساڵی ٢٠١٧دا، ئەرکی گەڕانی ٢ (Exploration Mission-2) وەک پڕۆژەیەکی تاک-هاویشتن بە موشەکی سیستەمی هاویشتنی بۆشایی (SLS) جۆری Block 1B داڕێژرابوو، کە قۆناغی باڵای گەڕان و کەشتیی ئاسمانی ئۆریۆنی لەسەر بوو، لەگەڵ توانای هەڵگرتنی بارێکی ٥٠.٧ تۆنی. پلانەکە وابوو کە کەشتییەکە بگاتە نەیزەکێک کە پێشتر لە ڕێگەی ئەرکە ڕۆبۆتییەکەی گۆڕینی ئاڕاستەی نەیزەک (Asteroid Redirect Mission) خرابووە خولگەی مانگەوە، تاوەکو کەشتیوانەکان پیاسەی بۆشایی ئەنجام بدەن و نموونەی لێ کۆبکەنەوە. دوای هەڵوەشاندنەوەی ئەرکی گۆڕینی ئاڕاستەی نەیزەک لە نیسانی ٢٠١٧دا، پێشنیار کرا ئەرکەکە بکرێتە گەشتێکی ٨ ڕۆژە بۆ تیمی چوار کەشتیوان کە بە ڕێڕەوێکی گەڕانەوەی ئازاددا بە دەوری مانگدا بسوڕێنەوە. پێشنیارێکی تر لە ساڵی ٢٠١٧دا ئەوە بوو کە چوار کەشتیوان بە کەشتیی ئۆریۆن گەشتێکی ٨ بۆ ٢١ ڕۆژە بۆ دەوری مانگ بکەن بۆ گەیاندنی یەکەم پارچەی وێستگەی خولگەیی مانگ (Lunar Gateway). لە ئاداری ٢٠١٨دا بڕیار درا کە یەکەم مۆدیۆلی وێستگەکە لە ڕێگەی موشەکێکی بازرگانییەوە ڕەوانە بکرێت، ئەمەش بەهۆی دواکەوتن لە دروستکردنی ئەو سەکۆ گۆڕاوەی (Mobile Launcher) کە پێویست بوو بۆ هەڵگرتنی قۆناغی باڵای گەڕانی بەهێزتر. موشەکی فاڵکۆن هێڤی (Falcon Heavy) کۆمپانیای سپەیس ئێکس بۆ ئەو مەبەستە هەڵبژێردرا. دواجار وێستگەی خولگەیی مانگ لە ئاداری ٢٠٢٦دا هەڵوەشێنرایەوە. '''پەرەپێدانی ڕەقەکاڵا، تاقیکردنەوە و یەکخستن (٢٠٢١–٢٠٢٦)''' لە ١١ی شوباتی ٢٠٢٣، ناسا بەشی بزوێنەری قۆناغی سەرەکی ئارتمیس ٢ی بۆ دۆخی ئاسۆیی سوڕاندەوە، ئەمەش وەک دوایین هەنگاوی سەرەکی پێش یەکخستنی لەگەڵ بەشەکانی تری موشەکەکە. لە ٢٠ی ئازاردا، بەشی بزوێنەرەکە لەگەڵ قۆناغی سەرەکیدا لە بینای ١٠٣ لە کارگەی میچوود لە نیوئۆرلینز، لویزیانا، بەیەکەوە بەستران. لە ئاداری ٢٠٢٣دا، ناسا سەرەتا چاوەڕێی دەکرد کە قۆناغی سەرەکی تەواوبوو لەو هاوینەدا ڕادەستی ناوەندی بۆشاییگەری کەنەدی (KSC) بکرێت، بەڵام تا مانگی ئایار، خشتەی کاتەکە بۆ کۆتایی پایزی ٢٠٢٣ گۆڕدرا. بزوێنەرەکانی RS-25 (کە ژمارە زنجیرەییەکانیان بریتی بوون لە E2047, E2059, E2062, و E2063) تا ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ لەسەر قۆناغی سەرەکی لە نیوئۆرلینز جێگیر کران. بەڵام دوای ئەوەی دزەکردنێک لە سیستەمی هایدرۆلیکی زمانەی ئۆکسجینەکەیدا دۆزرایەوە، بزوێنەری E2063 لە نیسانی ٢٠٢٥دا بە بزوێنەری E2061 گۆڕدرا. قۆناغی سەرەکی بەتەواوی ئامادەکراو لە نێوان ١٦ بۆ ٢٥ی تەمموزی ٢٠٢٤ گەیشتە ناوەندی کەنەدی (KSC). ئەو بەشە پێویستانەی (Adapters) بۆ یەکخستنی تەواوی موشەکەکە پێویست بوون، لە حوزەیرانی ٢٠٢٤دا بەرەو تەواوبوون چوون و لە ئەیلوولی ٢٠٢٤دا گەیشتنە ناوەندی کەنەدی. تیمی ئارتمیس ٢ لە ٣ی نیسانی ٢٠٢٣ لەلایەن بەڕێوبەری ناسا، بیڵ نێڵسۆن، لە کاتی وتاری "دۆخی ناسا" لە دامەزراوەیەکی ناسا لە ئێڵینگتۆن فیڵد لە نزیک هیوستن، تێکساس، ڕاگەیەندرا. هەمان ئێوارە تیمەکە لە یاریگای NRG لە کاتی یاری کۆتایی پاڵەوانێتی باسکەی "March Madness"ی ٢٠٢٣دا دەرکەوتن. ناسا سەرەتا ئەیلوولی ٢٠٢٤ی وەک کاتی دەستپێکردنی کارەکانی سەرەیەکخستنی (stacking) موشەکەکە دیاری کردبوو. بەڵام خشتەکە بۆ ماوەی زیاتر لە دوو مانگ دواکەوت، ئەمەش بەهۆی لێکۆڵینەوە لە کێشەکانی سیستەمی دابینکردنی ژیانی کەشتیی ئۆریۆن و ئەو زیانە چاوەڕواننەکراوەی کە لە قەڵغانی گەرمیی ئۆریۆندا بینرا دوای گەڕانەوەی ئارتمیس ١. سەرئەنجام لە ٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ دەست بە یەکخستنی موشەکەکە کرا. پرۆسەی یەکخستنەکە لە ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ کۆتایی هات، ئەمەش بە جێگیرکردنی تەواوەتی کەشتیی ئۆریۆن، مۆدیۆلی خزمەتگوزاری ئەوروپی (ESM) و سیستەمی هەڵوەشاندنەوەی هاویشتن لەسەر لوتکەی موشەکی SLS. لە ١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦، موشەکی یەکخراوی SLS و کەپسولی ئۆریۆن و بورجی هاویشتن، لە بینای یەکخستنی ئۆتۆمبێلەکانەوە (VAB) بەرەو سەکۆی هاویشتنی 39B گواسترانەوە. ===بەرواری هاویشتن=== ------ لە کاتی پێداچوونەوە سەرەتاییەکان لە ساڵی ٢٠١١دا، بەرواری هاویشتن لە نێوان ساڵانی ٢٠١٩ و ٢٠٢١ دیاری کرابوو، بەڵام دواتر بۆ ساڵی ٢٠٢٣ دواکەوت. لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٤دا، پێشبینی دەکرا ئەرکەکە لە ئەیلوولی ٢٠٢٥دا دەست پێ بکات. بەڵام لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤، نووسینگەی پشکنەری گشتی ناسا دیاری کرد کە تیمی سیستەمە زەمینییەکانی گەڕان هەموو ئەو کاتەیان بەکارهێناوە کە بۆ چارەسەرکردنی کێشە چاوەڕواننەکراوەکان تەرخان کرابوو، ئەمەش وای کرد نووسینگەکە بگاتە ئەو ئەنجامەی کە ئەگەری زۆرە بەرواری ئەیلوولی ٢٠٢٥ دوابکەوێت. لە کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤، بیڵ نێڵسۆن ڕایگەیاند کە هاویشتنەکە دواکەوتووە بەهۆی چەند مانگێک لە لێکۆڵینەوەی ئەندازیاری لەسەر کێشەکانی سیستەمی دابینکردنی ژیان و قەڵغانی گەرمی، بەڵام ئامانجیان هاویشتنە لە نیسانی ٢٠٢٦دا. لە ئاداری ٢٠٢٥دا، ماڵپەڕی AmericaSpace ڕایگەیاند کە ئەگەری هەیە بەرواری هاویشتنەکە دوو مانگ پێشبخرێت بۆ شوباتی ٢٠٢٦. ناسا لە وەڵامێکدا وتی ناتوانێت ئەو بەروارە پشتڕاست بکاتەوە، بەڵام ئاماژەی بەوە کرد: "ئێمە بەدوای ڕێگەیەکدا دەگەڕێین بۆ ئەنجامدانی هاویشتنێکی زووتر ئەگەر گونجاو بێت، بە شێوەیەک کە لەوانەیە لە شوباتی ٢٠٢٦دا بێت. ئامانجی شوبات ڕێگە بە ئاژانسەکە دەدات سوود لە کارایی پرۆسەکانی یەکخستنی موشەکی SLS و کەشتیی ئۆریۆن و سیستەمە زەمینییەکان وەربگرێت، لە کاتێکدا پاراستنی سەلامەتی تیمی کەشتیوانەکان لە پێشینەی کارەکان دەبێت." تا ئابی ٢٠٢٥، چەندین سەرچاوەی تر وەک NASASpaceflight و ڕۆژنامەنووس ئێریک بێرگەر و سیناتۆر مارک کێلی ڕایانگەیاند کە ئەرکەکە بۆ شوباتی ٢٠٢٦ گوازراوەتەوە. لە ئەیلوولدا، بەرپرسانی ئاژانسەکە ڕایانگەیاند کە کار بۆ پەنجەرەیەکی هاویشتن دەکەن کە لە ٥ی شوباتی ٢٠٢٦دا دەکرێتەوە. بۆ هاویشتنی ئەرکەکان بەرەو مانگ، هەموو مانگێکی مانگی (lunar month) پەنجەرەیەکی کاتی هەیە کە چەند ڕۆژێک دەخایەنێت، هەروەها لە ناو ئەو ڕۆژانەشدا پەنجەرەی ڕۆژانە هەن کە چەند کاتژمێرێک دەخایەنن. پلانی دەستکاریلەکراوی ئارتمیس ٢، کە داوای چوونەناوەوەیەکی کورتتر بۆ بەرگەهەوای زەوی دەکات، زیاتر ئەو ڕۆژانە سنووردار دەکات کە دەکرێت هاویشتنەکەی تێدا ئەنجام بدرێت. زووترین پەنجەرەی هاویشتن بۆ ئارتمیس ٢ بۆ سەرەتای شوباتی ٢٠٢٦ دیاری کرابوو. زریانی زستانی ئەمریکای باکوور لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٦دا کارەکانی ئامادەکاری بۆ هاویشتنەکەی دواخست. تاقیکردنەوەی جلوبەرگی تەڕ (wet dress rehearsal) بۆ کاتی ژمارەی پێچەوانە لە ٢ی شوباتدا ئەنجام درا. دوای تاقیکردنەوەکە، ناسا ڕایگەیاند کە هاویشتنەکە بۆ مانگی ئادار دوادەخرێت، ئەمەش بەهۆی دزەکردنی هایدرۆجینی شل کە لە کاتی ژمارەی پێچەوانەی ساختەدا ڕوویدا. جگە لە دزەکردنەکە، زمانەیەکی (valve) پەیوەندیدار بە پەستانی دەرگای کەپسولی ئۆریۆن پێویستی بە توندکردنەوە هەبوو، هەروەها کارەکانی کۆتاییهێنان لەوە زیاتریان خایاند کە پلانی بۆ داڕێژرابوو. تاقیکردنەوەی دووەمی جلوبەرگی تەڕ لە ١٩ی شوباتدا ئەنجام درا و سەرکەوتوو بوو. لە ٢١ی شوباتدا، کێشەیەک لە ڕەوتی هێلیۆمدا بینرا، ئەمەش بووە هۆی گەڕاندنەوەی موشەکەکە بۆ بینای یەکخستن (VAB) و دواخستنی ئەرکەکە بۆ مانگی نیسان وەک زووترین کات. پرۆسەی گەڕاندنەوەکە لە ٢٥ی شوبات کاتژمێر ٩:٣٨ی بەیانی بە کاتی ڕۆژهەڵات دەستی پێکرد و نزیکەی کاتژمێر ٨:٠٠ی شەو گەیشتە VAB. بەڕێوبەری ناسا، جارێد ئایزاکمان، ڕایگەیاند کە بەرواری ڕاستەقینەی هاویشتن تەنها دوای تەواوبوونی تاقیکردنەوەیەکی سەرکەوتووی جلوبەرگی تەڕ و شیکردنەوەی ئەنجامەکان پشتڕاست دەکرێتەوە. لە ١٢ی ئاداردا، دوای پێداچوونەوەی ئامادەیی فڕین (FRR)، حەوت پەنجەرەی هاویشتنی دوو کاتژمێری بۆ ماوەی ١ تا ٦ی نیسان و ٣٠ی نیسان ڕاگەیەندرا. یەکەم پەنجەرە لە ١ی نیسان کاتژمێر ٦:٢٤ی ئێوارە بە کاتی EDT بوو. لە ١٨ی ئاداردا، ناسا ڕایگەیاند کە موشەکی SLS و کەشتیی ئۆریۆنی ئارتمیس ٢ ڕۆژی دواتر بەرەو سەکۆی هاویشتنی 39B لە ناوەندی بۆشاییگەری کەنەدی لە فلۆریدا دەگوازرێنەوە. لەو کاتەدا، تیمی ئارتمیس ٢ لە هیوستن چوونە کەرەنتینەوە بۆ دڵنیابوون لەوەی پێش هاویشتنەکە بە تەندروستی دەمێننەوە. لە ٢٠ی ئاداردا، دوای دواکەوتنێک بەهۆی بای بەهێزەوە، موشەکی SLS بۆ جاری دووەم لە بینای VABـەوە بەرەو سەکۆی هاویشتن گوازرایەوە. دواجار ئەرکەکە لە ١ی نیسانی ٢٠٢٦، کاتژمێر ٢٢:٣٥:١٢ بە کاتی UTC (کاتژمێر ٦:٣٥:١٢ی ئێوارە بە کاتی EDT) هاوێژرا. ===نیگەرانییەکانی قەڵغانی گەرمی=== ---- دوای ئەرکی بێ کەشتیوانی ئارتمیس ١ لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٢، ناسا تووشی داخورانێکی چاوەڕواننەکراو بوو لە قەڵغانی گەرمیی کەشتیی ئۆریۆن دوای چوونەناوەوە بۆ بەرگەهەوای زەوی. پشکنینەکانی دوای فڕین دەریانخست کە هەندێک ناوچە لە ماددەی "AVCOAT" تووشی لەدەستدانی خەڵووز (char loss) بوون، بە شێوەیەک کە بەشەکانی ماددەکە زیاتر لەوەی پێشبینی کرابوو داخورابوون. ناسا ڕایگەیاند کە پلەی گەرمی لە ناو مۆدیۆلی کەشتیوانەکان لە سنووری دیاریکراودا ماوەتەوە، بەڵام ئەم ڕەفتارە چاوەڕواننەکراوە پێویستی بە لێکۆڵینەوەی زیاتر بوو. وێنەی نزیکی زیانەکان تا ئایاری ٢٠٢٤ بڵاونەکرایەوە، تا ئەو کاتەی لە ڕاپۆرتێکی نووسینگەی پشکنەری گشتی ناسادا دەرکەوت. لە نیسانی ٢٠٢٤، ناسا تیمێکی پێداچوونەوەی سەربەخۆی پێکهێنا بۆ هەڵسەنگاندنی کارایی قەڵغانی گەرمی و ئەو ڕێگەیەی کە ئاژانسەکە بۆ ئەرکی ئارتمیس ٢ پێشنیاری کردبوو. پێداچوونەوەکە لە کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ کۆتایی هات، دوای ئەوە ناسا ڕایگەیاند کە بەردەوام دەبێت لە ئەرکی ئارتمیس ٢ بە بەکارهێنانی هەمان قەڵغانی گەرمی ئێستا. ناسا کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانی سازکرد بۆ خستنەڕووی ئەنجامەکان، بەڵام ئەو وەشانەی ڕاپۆرتەکە کە بۆ ڕای گشتی بڵاوکرایەوە، بەشێکی زۆری دەستکاری کرابوو (داپۆشرابوو)، ئەمەش بووە هۆی ڕەخنەی هەندێک لە ئەندازیاران و کەشتیوانانی پێشووی ناسا سەبارەت بە ئاستی شەفافیەت لە بڵاوکردنەوەی زانیارییەکاندا. ئەندازیارانی ناسا دیارییان کرد کە ئەو زیانانەی (char loss) لە کانوونی یەکەمی ئارتمیس ١دا بینرا، بەهۆی گیرخوێندنی گازەکان بووە لە ناو ماددەی AVCOAT، کە بووەتە هۆی درزبردن و لەدەستدانی ماددەکە لە کاتی چوونەناوەوە بۆ ناو بەرگەهەوا. لەبری گۆڕینی قەڵغانی گەرمی بۆ ئارتمیس ٢، ناسا بڕیاریدا ڕێڕەوی گەڕانەوەکە دەستکاری بکات بە زیادکردنی گۆشەی دابەزین، ئەمەش کاتی مانەوەی کەشتییەکە لە ناو ژینگەی گەرمیی تونددا کەمدەکاتەوە. بەپێی وتەی ناسا، مۆدێلەکان و تاقیکردنەوە زەمینییەکان دەریانخستووە کە ئەم گۆڕانکارییە سنوورێک بۆ داخورانی زیاتر دادەنێت و لە چوارچێوەی سنوورە پێکهاتەیی و گەرمییەکاندا دەمێنێتەوە. وەک بەشێک لە پرۆسەی بڕوانامەدان بە ئارتمیس ٢، ناسا تاقیکردنەوە و شیکردنەوەی زیاتری ئەنجامدا، لەوانە هەڵسەنگاندنی سیناریۆکانی پەیوەندیدار بە زیانی فراوانتری قەڵغانی گەرمی. ناسا ڕایگەیاند کە ئەم شیکردنەوەیانە دەریانخستووە پێکهاتەی بنەڕەتی کەپسولی ئۆریۆن بە ساخی دەمێنێتەوە و توانای پاراستنی تیمی کەشتیوانانی دەبێت، تەنانەت لە ژێر بارودۆخێکدا کە لەوەی چاوەڕوان دەکرێت توندتر بێت. لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٦، ئایزاکمان ڕایگەیاند کە پشتگیری لە بەردەوامبوونی ئارتمیس ٢ دەکات بە قەڵغانی گەرمی ئێستا، ئەمەش دوای پێداچوونەوە بە شیکردنەوەکانی ئاژانسەکە و کۆبوونەوە لەگەڵ ئەندازیاران و شارەزایانی دەرەکی. هەندێک لەو کەسانەی کە پێشتر نیگەرانییان هەبوو، ئاماژەیان بەوە کرد کە داتا نوێیەکان وەڵامی پرسیارەکانیانی داوەتەوە، لە کاتێکدا هەندێکی تر بەردەوام بوون لە ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر بە ئەنجامدانی ئەرکەکە بەبێ قەڵغانێکی گەرمی دووبارە دیزاینکراو. ناسا ڕایگەیاندووە کە گۆڕانکاری لە دیزاین بۆ چارەسەرکردنی کێشەی کونبوونی AVCOAT بۆ قەڵغانی گەرمی ئەرکی ئارتمیس ٣ پلان بۆ داڕێژراوە. ===تیمی گەشتەکە=== ---- تیمی ئارتمیس ٢ لە چوار کەشتیوان پێکهاتووە: فەرماندە ڕید وایزمان، فڕۆکەوان ڤیکتۆر گڵۆڤەر، و پسپۆڕی ئەرک کریستینا کۆک کە هەر سێکیان لە ناسان، لەگەڵ پسپۆڕی ئەرک جێرمی هانسێن لە ئاژانسی بۆشاییی کەنەدا. لە ٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣، جێنی گیبۆنز وەک جێگرەوەی (Backup) هانسێن دەستنیشان کرا، و لە ٣ی تەمموزی ٢٠٢٤، ئاندرێ دۆگلاس وەک جێگرەوە بۆ سێ کەشتیوانەکەی ناسا دیاری کرا. ڤیکتۆر گڵۆڤەر دەبێتە یەکەم کەسی ڕەشپێست، کریستینا کۆک دەبێتە یەکەم ژن، و جێرمی هانسێن دەبێتە یەکەم کەسی نائەمریکی کە گەشت بۆ دەوری مانگ بکەن. هانسێن و گیبۆنز کە هەردووکیان خەڵکی کەنەدان، لەلایەن ئاژانسی بۆشاییی کەنەداوە لە چوارچێوەی پەیماننامەیەکی ساڵی ٢٠٢٠ی نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و کەنەدا هەڵبژێردران، کە ئاسانکاری بۆ بەشداریی ئەوان لە پڕۆگرامی ئارتمیسدا کردووە. ئەم ئەرکە ڕیکۆردی زۆرترین ژمارەی مرۆڤ لە قووڵایی بۆشایی ئاسماندا دەشکێنێت، کە پێشتر سێ کەس بوو لە کاتی ئەرکی ئاپۆلۆ ٨ لە ساڵی ١٩٦٨دا. ===ئەرکەکە=== ---- پلانی ئەرکی ئارتمیس ٢ ناردنی چوار کەشتیوانە لە یەکەم کەشتیی ئاسمانیی ئۆریۆنی مرۆییدا بۆ دەوری مانگ، بە بەکارهێنانی وەشانی Block 1ی موشەکی سیستەمی هاویشتنی بۆشایی (SLS). شێوازی ئەرکەکە بریتییە لە "تێهەڵچوونی فرە-کۆچی مانگی" (MTLI)، یان چەندین سووتانی بزوێنەر بۆ جێهێشتنی خولگە، و ڕێڕەوێکی گەڕانەوەی ئازاد لە مانگەوە لەخۆدەگرێت. کەشتیی ئۆریۆن بۆ خولگەیەکی بەرزی زەوی دەنێردرێت کە ماوەکەی نزیکەی ٢٤ کاتژمێرە. لەم ماوەیەدا، تیمەکە چەندین پشکنین بۆ سیستەمەکانی دابینکردنی ژیانی ناو کەشتییەکە ئەنجام دەدەن، هەروەها تاقیکردنەوەی نزیکبوونەوە و مانۆڕکردن لە بۆشاییدا ئەنجام دەدەن بە بەکارهێنانی قۆناغی بەکارهاتووی ICPS وەک ئامانج. کاتێک ئۆریۆن دەگاتەوە نزیکترین خاڵ لە زەوی (perigee)، بزوێنەرە سەرەکییەکەی دادەگیرسێنێت بۆ تەواوکردنی مانۆڕی TLI، کە بەرەو ڕێڕەوی گەڕانەوەی ئازادی مانگ بەڕێی دەکات پێش ئەوەی بگەڕێتەوە بۆ زەوی. تیمی کەشتیوانان لە ٢٧ی ئادار گەیشتنە ناوەندی کەنەدی (KSC)، و ژمارەی پێچەوانە بۆ هاویشتن لە ٣٠ی ئادار دەستی پێکرد. '''کورتەی ئەرکەکە''' ڕێڕەوی گەشتی ئارتمیس ٢ دەکرێت بۆ چەند قۆناغێکی سەرەکی دابەش بکرێت، لە ماوەی گەشتێکی نزیکەی دە ڕۆژیدا. '''بەکارخستن''' ئەرکەکە لە ڕێگەی موشەکی سیستەمی هاویشتنی بۆشایی (SLS) جۆری Block 1 لە سەکۆی هاویشتنی 39B لە ناوەندی بۆشاییگەری کەنەدی لە کاتژمێر ٢٢:٣٥:١٢ بە کاتی UTC (کاتژمێر ٦:٣٥:١٢ی ئێوارە بە کاتی ناوخۆیی EDT) هاوێژرا. نزیکەی حەوت چرکە پێش بەرزبوونەوە، چوار بزوێنەرە سەرەکییەکە داگیرسان و گەیشتنە ئەوپەڕی هێز، و پاڵنەرە موشەکییە ڕەقەکان (Solid Rocket Boosters) لە چرکەی سفردا (T-0) داگیرسان، کە زۆربەی هێزی پاڵنەریان بۆ دوو خولەکی یەکەم دابین کرد. جیابوونەوەی پاڵنەرەکان لە خێرایی نزیکەی ٣,١٠٠ میل لە کاتژمێرێکدا (٥,٠٠٠ کیلۆمەتر لە کاتژمێرێکدا) و لە بەرزی ٣٠ میل (٤٨ کیلۆمەتر) ڕوویدا. وایزمان لە کورسی لای چەپەوە چاودێری پڕۆسەی هاویشتنەکەی دەکرد، هەرچەندە فڕینەکە بە تەواوی ئۆتۆماتیکییە مەگەر دەستێوەردان پێویست بێت، کە زۆرتر بۆ دەرکردنی فەرمانی هەڵوەشاندنەوەی گەشتەکەیە. قۆناغی سەرەکی موشەکەکە بۆ ماوەی نزیکەی هەشت خولەک سووتا پێش ئەوەی جیا ببێتەوە، و کەشتیی ئۆریۆنی لە خولگەیەکی هێلکەیی بەرزدا جێهێشت کە خاڵی ئەوپەڕی (apogee) نزیکەی ١,٢٠٠ میلی دەریایی بوو (٢,٢٠٠ کیلۆمەتر)؛ ئەمەش نزیکەی پێنج هێندە بەرزترە لە وێستگەی بۆشاییی نێودەوڵەتی. قۆناغی ناوەندی (ICPS) لە کاتی بەرزبوونەوەی سەرەتاییدا دانەگیرسا. ===خولگەی زەوی و پشکنینی سیستەمەکان=== ------ دەستبەجێ دوای کوژانەوەی بزوێنەرە سەرەکییەکان، بڕیار وابوو کۆک و هانسێن لە کورسییەکانیان ببنەوە و دەست بکەن بە جێگیرکردن و تاقیکردنەوەی سیستەمە بنەڕەتییەکانی دابینکردنی ژیان لەناو کەشتییەکەدا، لەوانە: ئامێری دابەشکردنی ئاو، دەمامکی ئاگرکوژێنەوە و سیستەمی ئاودەست. هەموو سیستەمەکان پشکنینران و قۆناغی ICPS لە خاڵی ئەوپەڕی (apogee)، نزیکەی ٥٠ خولەک دوای هاویشتن، داگیرسا بۆ بەرزکردنەوەی نزمترین خاڵی خولگەی ئۆریۆن (perigee). کاتێک کەشتییەکە گەیشتە ئەم خاڵە نوێیەی نزیك لە زەوی، مانۆڕێکی سووتانی ١٥ خولەکی ئەنجامدا بۆ زیادکردنی خاڵی ئەوپەڕی بۆ ٣٨,٠٠٠ میلی دەریایی (٧٠,٠٠٠ کیلۆمەتر)، بەمەش خولگەیەکی بەرزی زەوی بە ماوەی ٢٣.٥ کاتژمێر پێکهێنا. دوای ئەم سووتانە، کە نزیکەی هەموو سووتەمەنی ناو ICPSی بەکارهێنا، گڵۆڤەر چوو بۆ کورسی لای چەپ بۆ سەرپەرشتیکردنی کۆنتڕۆڵە سەرەکییەکانی ئۆریۆن و زنجیرەیەک "مانۆڕی نزیکبوونەوەی" لەگەڵ قۆناغی ICPS ئەنجامدا؛ ئەمەش بۆ هەڵسەنگاندنی کوالێتی کۆنتڕۆڵکردنی ئۆریۆن بوو بە بەکارهێنانی پێوەری (Cooper–Harper). دوای ئەم تاقیکردنەوانە، ئۆریۆن پاشەکشەی کرد و ICPS بزوێنەرەکانی داگیرساند بۆ ئەوەی بچێتە خولگەیەکی تەریکخراو (graveyard orbit)، لە کاتێکدا ئۆریۆن کەوتە ژێر کۆنتڕۆڵی ئۆتۆماتیکی. لەم کاتەدا، بڕیار وابوو ICPS مانگە دەستکردە بچووکەکانی (CubeSats) جێگیر بکات. دوای ئەم ئۆپەراسیۆنانە، تیمەکە کابینەکەیان لە دۆخی هاویشتنەوە گۆڕی بۆ دۆخی گەشتی بۆشایی، ئامێرەکانی وەرزشیان جێگیر کرد، و تاقیکردنەوەی فشاریان بۆ سیستەمەکانی دابینکردنی ژیان ئەنجامدا لە ڕێگەی چالاکی جەستەیی و خواردنی ژەمێکەوە. یەکەم ماوەی خەوتنی ئەرکەکە بۆ دوو بەشی چوار کاتژمێری دابەش کرا، کە بەهۆی پێویستی چاودێریکردنی سووتانێکی بزوێنەری مۆدیۆلی خزمەتگوزاری ئەوروپی (ESM) بۆ بەرزکردنەوەی خاڵی نزیکی کەشتییەکە (perigee) پچڕا. دوای ئەم سووتانە، بەڕێوەبەرانی ناسا پێداچوونەوە بە کارایی کەشتییەکەدا دەکەن پێش ئەوەی ڕێگە بە سووتانی کۆتایی بەرەو مانگ (TLI) بدەن. ===دەرچوون بەرەو مانگ (Translunar injection)=== ---- دوای تەواوکردنی ئۆپەراسیۆنەکانی خولگەی بەرزی زەوی و دڵنیابوونەوە لە سیستەمەکان، کەشتیی ئۆریۆن لە ڕێگەی مۆدیۆلی خزمەتگوزارییەوە مانۆڕی TLI (سووتانی بزوێنەر بۆ چوون بەرەو مانگ) ئەنجام دەدات. ئەم مانۆڕە وردە ئۆریۆن دەخاتە سەر ڕێڕەوێکی گەڕانەوەی ئازاد، کە ڕێگەی پێ دەدات بە دەوری مانگدا بسوڕێتەوە پێش ئەوەی بگەڕێتەوە بۆ زەوی. '''فڕین بە لای مانگدا (Lunar flyby)''' کەشتیی ئۆریۆن لە نزیکترین خاڵدا بە دووری نزیکەی ٤,٠٤٧ میل (٦,٥١٣ کیلۆمەتر) لە ڕووی بەشە شاراوەکەی مانگەوە (Far-side) دەسوڕێتەوە. پێشبینی دەکرێت گەشتەکە بەرەو مانگ و خولانەوە بە دەوریدا نزیکەی چوار ڕۆژ بخایەنێت؛ لەم ماوەیەدا تیمەکە چاودێری سیستەمەکانی کەشتییەکە دەکەن، داتا لەسەر کاریگەرییەکانی گەشتکردن لە قووڵایی بۆشایی ئاسمان کۆدەکەنەوە، و لە کاتی پێویستدا بزوێنەرەکان بۆ ڕاستکردنەوەی ڕێڕەوەکە دادەگیرسێنن. لە کاتی فڕینەکەدا، ئۆریۆنی هێزی کێشکردنی مانگ بەکاردەهێنێت بۆ ئەوەی یارمەتی بدات لە گەڕانەوەی بۆ زەوی. ناسا چاوەڕێ دەکات لە کاتی گەڕانەوەی چوار ڕۆژەی بەرەو زەوی، چەند سووتانێکی تری بزوێنەر بۆ ڕاستکردنەوەی ڕێڕەوەکە ئەنجام بدات تاوەکو دڵنیابێت لە چوونەناوەوەیەکی ورد بۆ ناو بەرگەهەوای زەوی. '''چوونەناوەوەی دووبارە و نیشتنەوە لە ئاودا (Re-entry and splashdown)''' کەشتیی ئۆریۆن بە خێرایی نزیکەی ٢٥,٠٠٠ میل لە کاتژمێرێکدا (٤٠,٠٠٠ کیلۆمەتر لە کاتژمێرێکدا) دەچێتەوە ناو بەرگەهەوای زەوی، کە ئەمە خێراترین چوونەناوەوەیە تا ئێستا ئەنجام درابێت. لە سەرەتادا وا بڕیار بوو ئەرکەکە شێوازی "skip reentry" (چوونەناوەوەی بازدەر) بەکاربهێنێت، کە تێیدا کەشتییەکە بۆ ماوەیەکی کورت دێتە ناو بەشە سەرەوەکانی بەرگەهەوا و وەک بازدان بەکاردەهێنێت بۆ دەرچوونەوە بەرەو دەرەوە تاوەکو وزەکەی کەم بکاتەوە و نیشتنەوەیەکی وردتر ئەنجام بدات. بەڵام بەهۆی ئەو داخورانەی (spalling) لە قەڵغانی گەرمیی ئارتمیس ١دا بینرا، بەڕێوەبەرانی ئەرکەکە شێوازی بازدانیان لادا و گۆڕیان بۆ شێوازێکی دابەزینی توندتر. نیشتنەوەکە لە زەریای هێمن لە نزیک سان دیێگۆ پلان بۆ داڕێژراوە، کە تێیدا هێزی دەریایی ئەمریکا تیمەکە و کەشتییەکە لە ڕێگەی کەشتییەکی گواستنەوەی جۆری San Antonioـەوە ڕزگار دەکەن. چاوەڕوان دەکرێت ئەرکەکە لە کاتی هاویشتنەوە تا نیشتنەوە نزیکەی ١٠ ڕۆژ بخایەنێت. ===کۆنگرەی ڕۆژنامەوانی و لێکۆڵینەوە زانستییەکان=== ---- لە ١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦، ناسا لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا ڕایگەیاند کە چاوەڕوان دەکرێت ئەرکەکە ١٠ ڕۆژ بخایەنێت. بەرپرسان ئاماژەیان بەوە کرد کە موشەکی ئارتمیس ٢ ڕۆژی دواتر بەرەو ناوەندی بۆشاییگەری کەنەدی دەگوازرێتەوە و جێگیرکردنی لەسەر سەکۆی هاویشتن تا ١٠ کاتژمێر دەخایەنێت. گەشتەکە بۆ دەوروبەری مانگ بڕیارە سێ ڕۆژ بخایەنێت، و کەشتیوانەکان یەک ڕۆژ بۆ چاودێریکردنی بەشە شاراوەکەی مانگ تەرخان دەکەن، کە هەندێک بەشی بۆ یەکەمجار لەلایەن مرۆڤەوە لە نزیکەوە دەبینرێن. ناسا هەروەها بارێکی زانستی بەناوی AVATAR ڕەوانە دەکات کە هاوشێوەی ئەندامەکانی جەستەی مرۆڤ کار دەکات؛ ئەمە یەکەمجارە ئەم تەکنەلۆژیایە لە دەرەوەی وێستگەی بۆشاییی نێودەوڵەتی و پشتێنەی ڤان ئالن تاقی بکرێتەوە. پاراستنی تەندروستی تیمەکە لەم ئەرکەدا زۆر گرنگە بۆ گەشتەکانی داهاتووی قووڵایی بۆشایی ئاسمان. جگە لەوەش، پڕۆژەیەکی تر بەناوی ARCHAR جێبەجێ دەکرێت کە تێیدا کەشتیوانەکان ئامێری چاودێری جووڵە و خەو دەپۆشن بۆ ئەوەی زانایان بتوانن لە کاتی ڕاستەقینەدا لێکۆڵینەوە لەسەر دۆخی دەروونی و جەستەیی و شێوازی خەوتنیان بکەن. زانایان تاقیکردنەوە لەسەر نیشاندەرە بایۆلۆژییەکانی کۆئەندامی بەرگری دەکەن، بە جۆرێک کە تیمەکە نموونەی لیکی دەم پێش گەشتەکە و لە کاتی گەشتەکە و دوای گەشتەکە دابین دەکەن؛ ئەمە بۆ بینینی کاریگەریی تیشکدانەوە، دابڕان و دووری لە زەوی وەک فاکتەرێک لەسەر سیستەمی بەرگری جەستە. هەروەها ئەم ئەرکە یارمەتی زانایان دەدات لە تێگەیشتن لە "کەشوهەوای بۆشایی" کە لە داهاتوودا ڕووبەڕووی کەشتیوانەکان دەبێتەوە. دوای تەواوبوونی ئەرکەکە، کەشتیوانەکان گەشتێکی سێ ڕۆژە بەرەو زەوی ئەنجام دەدەن و لە زەریای هێمن لە نێوان سان دیێگۆ دەنیشنەوە. دوای ڕزگارکردنیان، کەپسولی ئۆریۆن لەلایەن هێزی دەریاییەوە ڕادەکێشرێت و کەشتیوانەکان دەنێردرێن بۆ ناوەندێکی پزیشکی بۆ هەڵسەنگاندنی تەندروستی. هەروەها کەشتیوانەکان دەخرێنە ناو تاقیکردنەوەیەکی "ڕێڕەوی ئاستەنگەکان" تاوەکو بزانرێت چەند بە خێرایی دەتوانن لە ژێر کاریگەری کێشکردندا کار بکەن، ئەمەش وەک ئامادەکارییەک بۆ گەشتەکانی داهاتوو بۆ سەر مانگ و مەریخ. ناسا ڕایگەیاندووە کە ئەگەر هاویشتنەکە ئەنجام نەدرا، تاقیکردنەوەی زیاتر ئەنجام دەدەن بەپێی جۆری ئەو کێشەیەی بووەتە هۆی ڕاگرتنی پڕۆسەکە. لە حاڵەتی هەر کێشەیەکی چاوەڕواننەکراودا، ناسا ئامادەیە گۆڕانکاری لە ئەرکی ئارتمیس ٣دا بکات کە بۆ ناوەڕاستی ٢٠٢٧ پلان بۆ داڕێژراوە. ئەگەر ئەرکەکە بە تەواوی سەرکەوتوو بێت، ناسا بەردەوام دەبێت لە پڕۆگرامی ئارتمیس و ئەگەری ناردنی مرۆڤ بۆ سەر مەریخ تاوتێ دەکات، کە کارێکی مێژوویی بێ وێنە دەبێت. ===ئەرکە هاوشێوەکان=== ---- ئامانجەکانی ئارتمیس ٢ بەراورد دەکرێن بە ئامانجەکانی ئەرکی ئاپۆلۆ ٨، کە یەکەم گەشتی مرۆیی بوو بۆ دەوری مانگ لە پڕۆگرامی ئاپۆلۆدا لە ساڵی ١٩٦٨. بە پێچەوانەی ئاپۆلۆ ٨ و ئاپۆلۆ ١٠ لە ساڵی ١٩٦٩دا، کە بەبێ نیشتنەوە بە دەوری مانگدا سوڕانەوە، ئارتمیس ٢ ناچێتە ناو خولگەی مانگەوە. لەبری ئەوە، ئارتمیس ٢ بە ڕێڕەوێکی گەڕانەوەی ئازاددا بە دەوری مانگدا دەسوڕێتەوە، ڕێک وەک ئەرکی ئاپۆلۆ ١٣ لە ساڵی ١٩٧٠دا. لە کاتێکدا ئاپۆلۆ ١٣ گەیشتە دووری ١٥٨ میل (٢٥٤ کیلۆمەتر) لە سەرووی ڕووی مانگ، نزیکترین خاڵی ئارتمیس ٢ لە ڕووی مانگەوە نزیکەی ٤,٧٠٠ میل (٧,٦٠٠ کیلۆمەتر) دەبێت، کە دەکاتە کەمێک زیاتر لە دوو هێندەی تیرەی مانگ. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|زانیاری|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|فڕینی بۆشایی}} {{پۆلی کۆمنز|Artemis 2}} [[پۆل:ناسا]] [[پۆل:ئەستێرەگەڕە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:زانایان]] [[پۆڵ:فڕینی بۆشایی]] ===دروستکەری ئەم لاپەڕەیە=== ---- هەرکی محمدسلیم عبدالعزیز {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} ms45ifssbula9yj5px14v3ow1wfqaao 1580259 1580196 2026-05-02T20:03:13Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}}؛ لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1580259 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{Infobox spaceflight | name = ئارتەمیس ٢ | image = Artemis II Launch (NHQ202604010307, vertical crop).jpg | mission_insignia = Artemis II patch.svg | image2 = Artemis_2_Crew_Portrait.jpg | caption = مووشەکی [[Space Launch System]] (SLS) بۆ ئارتەمیس ٢ لە کۆمەڵگەی هاویشتنی 39B لە سەنتەری بۆشایی ئاسمانی کەنەدی ناسا لە فلۆریدا لە ١ی نیسانی ٢٠٢٦ بەرز دەبێتەوە. | names = ئارتەمیس ٢<br />ئەرکی گەڕان-٢ (EM-2) | mission_type = فڕینی نزیک لە مانگ بە تاقمەوە | operator = [[NASA|ناسا]] | COSPAR_ID = 2026-069A | SATCAT = 68538 | duration = ١٦ کاتژمێر و ٥٥ خولەک (''لە کاردایە'')<br />١٠ ڕۆژ (''پلان بۆ داڕێژراو'') | separator = تایبەتمەندییەکانی کەشتی ئاسمانی | spacecraft = [[Orion (spacecraft)|ئۆریۆن CM-003]] ''ئینتێگریتی''<br />ESM-2 | manufacturer = ئۆریۆن: [[Lockheed Martin|لۆکهید مارتن]]<br />ESM: [[Airbus|ئێرب پاس]] | separator2 = کەشتیوان | crew_size = ٤ | crew_members = [[رید وایزمان|رید وایزمان]]<br />[[ویکتۆر گڵۆڤەر|ویکتۆر گڵۆڤەر]]<br />[[کریستینا کۆچ|کریستینا کۆچ]]<br />[[جێرمی هانسێن|جێرمی هانسێن]] | separator3 = دەستپێکردنی ئەرک | launch_date = ١ی نیسانی ٢٠٢٦، ٢٢:٣٥:١٢ UTC<br />(٦:٣٥:١٢ دەمەوێوارە بە کاتی [[Eastern Time Zone|EDT]]) | rocket = [[Space Launch System|سیستەمی هاویشتنی بۆشایی ئاسمان]] | launch_site = [[Kennedy Space Center|کەنەدی]]، [[Kennedy Space Center Launch Complex 39#Launch Complex 39B|LC-39B]] | separator4 = کۆتاییهاتنی ئەرک | recovered_by = [[United States Navy|هێزی دەریایی ئەمریکا]] (''[[San Antonio-class amphibious transport dock]]'') | landing_date = [[NET (not earlier than)|نە زووتر لە]] ١١ی نیسانی ٢٠٢٦، ٠٠:٢١ UTC<br />(١٠ی نیسان، ٥:٢١ دەمەوێوارە بە کاتی [[Pacific Time Zone|PDT]]) | landing_site = [[Pacific Ocean|ئۆقیانووسی هێمن]] (پلان بۆ داڕێژراو) | separator5 = فڕین بەسەر مانگدا | distance = ٤،٧٠٠ میل (٧،٦٠٠ کم) (پلان بۆ داڕێژراو) | mission_insignia = Artemis II patch.svg | mission_insignia_caption = نیشانەی ئەرک | image2 = Artemis_2_Crew_Portrait.jpg | image2_caption = وێنەی فەرمی ستافەکە، بە ئاراستەی میلی کاتژمێر لە چەپەوە: کۆچ، گڵۆڤەر، هانسێن و وا }} '''ئارتمیس ٢ (Artemis II)''' ئەرکێکی ناردنی مرۆڤە بۆ دەوری مانگ (lunar flyby) لە چوارچێوەی پڕۆگرامی ئارتمیسدا. ئەم ئەرکە کە دە ڕۆژ دەخایەنێت، لە ١ی نیسانی ٢٠٢٦ لە ناوەندی بۆشاییگەری کەنەدییەوە دەستی پێکردووە؛ ئامانجی گواستنەوەی کەشتیوانانی ناسا (ڕید وایزمان، ڤیکتۆر گڵۆڤەر، و کریستینا کۆک)ە، لەگەڵ کەشتیوانی ئاژانسی بۆشاییی کەنەدا (جێرمی هانسێن)، لە ڕێڕەوێکی گەڕانەوەی ئازاددا بۆ دەوری مانگ و پاشان گەڕانەوەیان بۆ زەوی. ئەمە دووەم فڕینی سیستەمی هاویشتنی بۆشایی (SLS) و یەکەم ئەرکی مرۆیی کەشتیی ئاسمانی ئۆریۆنە، هەروەها یەکەم گەشتی مرۆییە بۆ دەرەوەی خولگەی نزیکی زەوی لە دوای ئاپۆلۆ ١٧ لە کانوونی یەکەمی ١٩٧٢ەوە. گڵۆڤەر بووە یەکەم کەسی ڕەشپێست، کۆک بووە یەکەم ژن، و هانسێن بووە یەکەم هاووڵاتی نائەمریکی کە گەشت بۆ دەرەوەی خولگەی نزیکی زەوی بکەن. هەروەها ئەم ئەرکە گڵۆڤەر دەکاتە یەکەم ڕەشپێست، کۆک یەکەم ژن، و هانسێن یەکەم نائەمریکی کە گەشت بۆ نزیک مانگ بکەن. چاوەڕوان دەکرێت ئەرکەکە چەندین ڕیکۆردی گەشتی مرۆیی بۆ بۆشایی ئاسمان تۆمار بکات، لەوانە دووری لە زەوی (نزیکەی ٤,٧٠٠ میل یان ٧,٦٠٠ کیلۆمەتر لە پشت مانگەوە) و خێرایی (خێرایی چوونە ناوەوەی بەرگەهەوا بە نزیکەی ٢٥,٠٠٠ میل لە کاتژمێرێکدا یان ٤٠,٠٠٠ کیلۆمەتر لە کاتژمێرێکدا). ئارتمیس ٢ تاقیکردنەوەیەکی فڕینە بۆ پشتگیریکردن لە ئەرکەکانی دواتری ئارتمیس، کە پلانیان بۆ داڕێژراوە لە ساڵی ٢٠٢٨دا مرۆڤ بگەڕێننەوە سەر ڕووی مانگ بۆ یەکەمجار لە دوای ئاپۆلۆ ١٧ەوە. ئەرکەکە سەرەتا بە (Exploration Mission-2 یان EM-2) ناوزەد کرابوو و بڕیار وابوو پشتگیری لە ئەرکی گۆڕینی ئاڕاستەی نەیزەک بکات کە لە ساڵی ٢٠١٣ پێشنیار کرابوو و دواتر هەڵوەشایەوە. ئامانجەکانی ئەرکەکە دوای دامەزراندنی پڕۆگرامی ئارتمیس لە ساڵی ٢٠١٧دا پێداچوونەوەیان بۆ کرا. ئامانجەکانی ئەم ئەرکە هاوشێوەی ئەرکی ئاپۆلۆ ٨ە لە ساڵی ١٩٦٨، کە یەکەم فڕینی مرۆیی بوو بۆ دەوری مانگ لە کاتی پڕۆگرامی ئاپۆلۆدا؛ بەڵام ڕێڕەوی گەڕانەوەی ئازاد کە بۆی داڕێژراوە، زیاتر لەو فڕینە دەچێت کە ئاپۆلۆ ١٣ ئەنجامی دا. ===مێژوو=== ---------- '''پلاندانانی ئەرکەکە و هەڵبژاردنی بەرواری هاویشتن (٢٠١٧–٢٠٢١)''' لە ساڵی ٢٠١٧دا، ئەرکی گەڕانی ٢ (Exploration Mission-2) وەک پڕۆژەیەکی تاک-هاویشتن بە موشەکی سیستەمی هاویشتنی بۆشایی (SLS) جۆری Block 1B داڕێژرابوو، کە قۆناغی باڵای گەڕان و کەشتیی ئاسمانی ئۆریۆنی لەسەر بوو، لەگەڵ توانای هەڵگرتنی بارێکی ٥٠.٧ تۆنی. پلانەکە وابوو کە کەشتییەکە بگاتە نەیزەکێک کە پێشتر لە ڕێگەی ئەرکە ڕۆبۆتییەکەی گۆڕینی ئاڕاستەی نەیزەک (Asteroid Redirect Mission) خرابووە خولگەی مانگەوە، تاوەکو کەشتیوانەکان پیاسەی بۆشایی ئەنجام بدەن و نموونەی لێ کۆبکەنەوە. دوای هەڵوەشاندنەوەی ئەرکی گۆڕینی ئاڕاستەی نەیزەک لە نیسانی ٢٠١٧دا، پێشنیار کرا ئەرکەکە بکرێتە گەشتێکی ٨ ڕۆژە بۆ تیمی چوار کەشتیوان کە بە ڕێڕەوێکی گەڕانەوەی ئازاددا بە دەوری مانگدا بسوڕێنەوە. پێشنیارێکی تر لە ساڵی ٢٠١٧دا ئەوە بوو کە چوار کەشتیوان بە کەشتیی ئۆریۆن گەشتێکی ٨ بۆ ٢١ ڕۆژە بۆ دەوری مانگ بکەن بۆ گەیاندنی یەکەم پارچەی وێستگەی خولگەیی مانگ (Lunar Gateway). لە ئاداری ٢٠١٨دا بڕیار درا کە یەکەم مۆدیۆلی وێستگەکە لە ڕێگەی موشەکێکی بازرگانییەوە ڕەوانە بکرێت، ئەمەش بەهۆی دواکەوتن لە دروستکردنی ئەو سەکۆ گۆڕاوەی (Mobile Launcher) کە پێویست بوو بۆ هەڵگرتنی قۆناغی باڵای گەڕانی بەهێزتر. موشەکی فاڵکۆن هێڤی (Falcon Heavy) کۆمپانیای سپەیس ئێکس بۆ ئەو مەبەستە هەڵبژێردرا. دواجار وێستگەی خولگەیی مانگ لە ئاداری ٢٠٢٦دا هەڵوەشێنرایەوە. '''پەرەپێدانی ڕەقەکاڵا، تاقیکردنەوە و یەکخستن (٢٠٢١–٢٠٢٦)''' لە ١١ی شوباتی ٢٠٢٣، ناسا بەشی بزوێنەری قۆناغی سەرەکی ئارتمیس ٢ی بۆ دۆخی ئاسۆیی سوڕاندەوە، ئەمەش وەک دوایین هەنگاوی سەرەکی پێش یەکخستنی لەگەڵ بەشەکانی تری موشەکەکە. لە ٢٠ی ئازاردا، بەشی بزوێنەرەکە لەگەڵ قۆناغی سەرەکیدا لە بینای ١٠٣ لە کارگەی میچوود لە نیوئۆرلینز، لویزیانا، بەیەکەوە بەستران. لە ئاداری ٢٠٢٣دا، ناسا سەرەتا چاوەڕێی دەکرد کە قۆناغی سەرەکی تەواوبوو لەو هاوینەدا ڕادەستی ناوەندی بۆشاییگەری کەنەدی (KSC) بکرێت، بەڵام تا مانگی ئایار، خشتەی کاتەکە بۆ کۆتایی پایزی ٢٠٢٣ گۆڕدرا. بزوێنەرەکانی RS-25 (کە ژمارە زنجیرەییەکانیان بریتی بوون لە E2047, E2059, E2062, و E2063) تا ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ لەسەر قۆناغی سەرەکی لە نیوئۆرلینز جێگیر کران. بەڵام دوای ئەوەی دزەکردنێک لە سیستەمی هایدرۆلیکی زمانەی ئۆکسجینەکەیدا دۆزرایەوە، بزوێنەری E2063 لە نیسانی ٢٠٢٥دا بە بزوێنەری E2061 گۆڕدرا. قۆناغی سەرەکی بەتەواوی ئامادەکراو لە نێوان ١٦ بۆ ٢٥ی تەمموزی ٢٠٢٤ گەیشتە ناوەندی کەنەدی (KSC). ئەو بەشە پێویستانەی (Adapters) بۆ یەکخستنی تەواوی موشەکەکە پێویست بوون، لە حوزەیرانی ٢٠٢٤دا بەرەو تەواوبوون چوون و لە ئەیلوولی ٢٠٢٤دا گەیشتنە ناوەندی کەنەدی. تیمی ئارتمیس ٢ لە ٣ی نیسانی ٢٠٢٣ لەلایەن بەڕێوبەری ناسا، بیڵ نێڵسۆن، لە کاتی وتاری "دۆخی ناسا" لە دامەزراوەیەکی ناسا لە ئێڵینگتۆن فیڵد لە نزیک هیوستن، تێکساس، ڕاگەیەندرا. هەمان ئێوارە تیمەکە لە یاریگای NRG لە کاتی یاری کۆتایی پاڵەوانێتی باسکەی "March Madness"ی ٢٠٢٣دا دەرکەوتن. ناسا سەرەتا ئەیلوولی ٢٠٢٤ی وەک کاتی دەستپێکردنی کارەکانی سەرەیەکخستنی (stacking) موشەکەکە دیاری کردبوو. بەڵام خشتەکە بۆ ماوەی زیاتر لە دوو مانگ دواکەوت، ئەمەش بەهۆی لێکۆڵینەوە لە کێشەکانی سیستەمی دابینکردنی ژیانی کەشتیی ئۆریۆن و ئەو زیانە چاوەڕواننەکراوەی کە لە قەڵغانی گەرمیی ئۆریۆندا بینرا دوای گەڕانەوەی ئارتمیس ١. سەرئەنجام لە ٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ دەست بە یەکخستنی موشەکەکە کرا. پرۆسەی یەکخستنەکە لە ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ کۆتایی هات، ئەمەش بە جێگیرکردنی تەواوەتی کەشتیی ئۆریۆن، مۆدیۆلی خزمەتگوزاری ئەوروپی (ESM) و سیستەمی هەڵوەشاندنەوەی هاویشتن لەسەر لوتکەی موشەکی SLS. لە ١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦، موشەکی یەکخراوی SLS و کەپسولی ئۆریۆن و بورجی هاویشتن، لە بینای یەکخستنی ئۆتۆمبێلەکانەوە (VAB) بەرەو سەکۆی هاویشتنی 39B گواسترانەوە. ===بەرواری هاویشتن=== ------ لە کاتی پێداچوونەوە سەرەتاییەکان لە ساڵی ٢٠١١دا، بەرواری هاویشتن لە نێوان ساڵانی ٢٠١٩ و ٢٠٢١ دیاری کرابوو، بەڵام دواتر بۆ ساڵی ٢٠٢٣ دواکەوت. لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٤دا، پێشبینی دەکرا ئەرکەکە لە ئەیلوولی ٢٠٢٥دا دەست پێ بکات. بەڵام لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤، نووسینگەی پشکنەری گشتی ناسا دیاری کرد کە تیمی سیستەمە زەمینییەکانی گەڕان هەموو ئەو کاتەیان بەکارهێناوە کە بۆ چارەسەرکردنی کێشە چاوەڕواننەکراوەکان تەرخان کرابوو، ئەمەش وای کرد نووسینگەکە بگاتە ئەو ئەنجامەی کە ئەگەری زۆرە بەرواری ئەیلوولی ٢٠٢٥ دوابکەوێت. لە کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤، بیڵ نێڵسۆن ڕایگەیاند کە هاویشتنەکە دواکەوتووە بەهۆی چەند مانگێک لە لێکۆڵینەوەی ئەندازیاری لەسەر کێشەکانی سیستەمی دابینکردنی ژیان و قەڵغانی گەرمی، بەڵام ئامانجیان هاویشتنە لە نیسانی ٢٠٢٦دا. لە ئاداری ٢٠٢٥دا، ماڵپەڕی AmericaSpace ڕایگەیاند کە ئەگەری هەیە بەرواری هاویشتنەکە دوو مانگ پێشبخرێت بۆ شوباتی ٢٠٢٦. ناسا لە وەڵامێکدا وتی ناتوانێت ئەو بەروارە پشتڕاست بکاتەوە، بەڵام ئاماژەی بەوە کرد: "ئێمە بەدوای ڕێگەیەکدا دەگەڕێین بۆ ئەنجامدانی هاویشتنێکی زووتر ئەگەر گونجاو بێت، بە شێوەیەک کە لەوانەیە لە شوباتی ٢٠٢٦دا بێت. ئامانجی شوبات ڕێگە بە ئاژانسەکە دەدات سوود لە کارایی پرۆسەکانی یەکخستنی موشەکی SLS و کەشتیی ئۆریۆن و سیستەمە زەمینییەکان وەربگرێت، لە کاتێکدا پاراستنی سەلامەتی تیمی کەشتیوانەکان لە پێشینەی کارەکان دەبێت." تا ئابی ٢٠٢٥، چەندین سەرچاوەی تر وەک NASASpaceflight و ڕۆژنامەنووس ئێریک بێرگەر و سیناتۆر مارک کێلی ڕایانگەیاند کە ئەرکەکە بۆ شوباتی ٢٠٢٦ گوازراوەتەوە. لە ئەیلوولدا، بەرپرسانی ئاژانسەکە ڕایانگەیاند کە کار بۆ پەنجەرەیەکی هاویشتن دەکەن کە لە ٥ی شوباتی ٢٠٢٦دا دەکرێتەوە. بۆ هاویشتنی ئەرکەکان بەرەو مانگ، هەموو مانگێکی مانگی (lunar month) پەنجەرەیەکی کاتی هەیە کە چەند ڕۆژێک دەخایەنێت، هەروەها لە ناو ئەو ڕۆژانەشدا پەنجەرەی ڕۆژانە هەن کە چەند کاتژمێرێک دەخایەنن. پلانی دەستکاریلەکراوی ئارتمیس ٢، کە داوای چوونەناوەوەیەکی کورتتر بۆ بەرگەهەوای زەوی دەکات، زیاتر ئەو ڕۆژانە سنووردار دەکات کە دەکرێت هاویشتنەکەی تێدا ئەنجام بدرێت. زووترین پەنجەرەی هاویشتن بۆ ئارتمیس ٢ بۆ سەرەتای شوباتی ٢٠٢٦ دیاری کرابوو. زریانی زستانی ئەمریکای باکوور لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٦دا کارەکانی ئامادەکاری بۆ هاویشتنەکەی دواخست. تاقیکردنەوەی جلوبەرگی تەڕ (wet dress rehearsal) بۆ کاتی ژمارەی پێچەوانە لە ٢ی شوباتدا ئەنجام درا. دوای تاقیکردنەوەکە، ناسا ڕایگەیاند کە هاویشتنەکە بۆ مانگی ئادار دوادەخرێت، ئەمەش بەهۆی دزەکردنی هایدرۆجینی شل کە لە کاتی ژمارەی پێچەوانەی ساختەدا ڕوویدا. جگە لە دزەکردنەکە، زمانەیەکی (valve) پەیوەندیدار بە پەستانی دەرگای کەپسولی ئۆریۆن پێویستی بە توندکردنەوە هەبوو، هەروەها کارەکانی کۆتاییهێنان لەوە زیاتریان خایاند کە پلانی بۆ داڕێژرابوو. تاقیکردنەوەی دووەمی جلوبەرگی تەڕ لە ١٩ی شوباتدا ئەنجام درا و سەرکەوتوو بوو. لە ٢١ی شوباتدا، کێشەیەک لە ڕەوتی هێلیۆمدا بینرا، ئەمەش بووە هۆی گەڕاندنەوەی موشەکەکە بۆ بینای یەکخستن (VAB) و دواخستنی ئەرکەکە بۆ مانگی نیسان وەک زووترین کات. پرۆسەی گەڕاندنەوەکە لە ٢٥ی شوبات کاتژمێر ٩:٣٨ی بەیانی بە کاتی ڕۆژهەڵات دەستی پێکرد و نزیکەی کاتژمێر ٨:٠٠ی شەو گەیشتە VAB. بەڕێوبەری ناسا، جارێد ئایزاکمان، ڕایگەیاند کە بەرواری ڕاستەقینەی هاویشتن تەنها دوای تەواوبوونی تاقیکردنەوەیەکی سەرکەوتووی جلوبەرگی تەڕ و شیکردنەوەی ئەنجامەکان پشتڕاست دەکرێتەوە. لە ١٢ی ئاداردا، دوای پێداچوونەوەی ئامادەیی فڕین (FRR)، حەوت پەنجەرەی هاویشتنی دوو کاتژمێری بۆ ماوەی ١ تا ٦ی نیسان و ٣٠ی نیسان ڕاگەیەندرا. یەکەم پەنجەرە لە ١ی نیسان کاتژمێر ٦:٢٤ی ئێوارە بە کاتی EDT بوو. لە ١٨ی ئاداردا، ناسا ڕایگەیاند کە موشەکی SLS و کەشتیی ئۆریۆنی ئارتمیس ٢ ڕۆژی دواتر بەرەو سەکۆی هاویشتنی 39B لە ناوەندی بۆشاییگەری کەنەدی لە فلۆریدا دەگوازرێنەوە. لەو کاتەدا، تیمی ئارتمیس ٢ لە هیوستن چوونە کەرەنتینەوە بۆ دڵنیابوون لەوەی پێش هاویشتنەکە بە تەندروستی دەمێننەوە. لە ٢٠ی ئاداردا، دوای دواکەوتنێک بەهۆی بای بەهێزەوە، موشەکی SLS بۆ جاری دووەم لە بینای VABـەوە بەرەو سەکۆی هاویشتن گوازرایەوە. دواجار ئەرکەکە لە ١ی نیسانی ٢٠٢٦، کاتژمێر ٢٢:٣٥:١٢ بە کاتی UTC (کاتژمێر ٦:٣٥:١٢ی ئێوارە بە کاتی EDT) هاوێژرا. ===نیگەرانییەکانی قەڵغانی گەرمی=== ---- دوای ئەرکی بێ کەشتیوانی ئارتمیس ١ لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٢، ناسا تووشی داخورانێکی چاوەڕواننەکراو بوو لە قەڵغانی گەرمیی کەشتیی ئۆریۆن دوای چوونەناوەوە بۆ بەرگەهەوای زەوی. پشکنینەکانی دوای فڕین دەریانخست کە هەندێک ناوچە لە ماددەی "AVCOAT" تووشی لەدەستدانی خەڵووز (char loss) بوون، بە شێوەیەک کە بەشەکانی ماددەکە زیاتر لەوەی پێشبینی کرابوو داخورابوون. ناسا ڕایگەیاند کە پلەی گەرمی لە ناو مۆدیۆلی کەشتیوانەکان لە سنووری دیاریکراودا ماوەتەوە، بەڵام ئەم ڕەفتارە چاوەڕواننەکراوە پێویستی بە لێکۆڵینەوەی زیاتر بوو. وێنەی نزیکی زیانەکان تا ئایاری ٢٠٢٤ بڵاونەکرایەوە، تا ئەو کاتەی لە ڕاپۆرتێکی نووسینگەی پشکنەری گشتی ناسادا دەرکەوت. لە نیسانی ٢٠٢٤، ناسا تیمێکی پێداچوونەوەی سەربەخۆی پێکهێنا بۆ هەڵسەنگاندنی کارایی قەڵغانی گەرمی و ئەو ڕێگەیەی کە ئاژانسەکە بۆ ئەرکی ئارتمیس ٢ پێشنیاری کردبوو. پێداچوونەوەکە لە کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ کۆتایی هات، دوای ئەوە ناسا ڕایگەیاند کە بەردەوام دەبێت لە ئەرکی ئارتمیس ٢ بە بەکارهێنانی هەمان قەڵغانی گەرمی ئێستا. ناسا کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانی سازکرد بۆ خستنەڕووی ئەنجامەکان، بەڵام ئەو وەشانەی ڕاپۆرتەکە کە بۆ ڕای گشتی بڵاوکرایەوە، بەشێکی زۆری دەستکاری کرابوو (داپۆشرابوو)، ئەمەش بووە هۆی ڕەخنەی هەندێک لە ئەندازیاران و کەشتیوانانی پێشووی ناسا سەبارەت بە ئاستی شەفافیەت لە بڵاوکردنەوەی زانیارییەکاندا. ئەندازیارانی ناسا دیارییان کرد کە ئەو زیانانەی (char loss) لە کانوونی یەکەمی ئارتمیس ١دا بینرا، بەهۆی گیرخوێندنی گازەکان بووە لە ناو ماددەی AVCOAT، کە بووەتە هۆی درزبردن و لەدەستدانی ماددەکە لە کاتی چوونەناوەوە بۆ ناو بەرگەهەوا. لەبری گۆڕینی قەڵغانی گەرمی بۆ ئارتمیس ٢، ناسا بڕیاریدا ڕێڕەوی گەڕانەوەکە دەستکاری بکات بە زیادکردنی گۆشەی دابەزین، ئەمەش کاتی مانەوەی کەشتییەکە لە ناو ژینگەی گەرمیی تونددا کەمدەکاتەوە. بەپێی وتەی ناسا، مۆدێلەکان و تاقیکردنەوە زەمینییەکان دەریانخستووە کە ئەم گۆڕانکارییە سنوورێک بۆ داخورانی زیاتر دادەنێت و لە چوارچێوەی سنوورە پێکهاتەیی و گەرمییەکاندا دەمێنێتەوە. وەک بەشێک لە پرۆسەی بڕوانامەدان بە ئارتمیس ٢، ناسا تاقیکردنەوە و شیکردنەوەی زیاتری ئەنجامدا، لەوانە هەڵسەنگاندنی سیناریۆکانی پەیوەندیدار بە زیانی فراوانتری قەڵغانی گەرمی. ناسا ڕایگەیاند کە ئەم شیکردنەوەیانە دەریانخستووە پێکهاتەی بنەڕەتی کەپسولی ئۆریۆن بە ساخی دەمێنێتەوە و توانای پاراستنی تیمی کەشتیوانانی دەبێت، تەنانەت لە ژێر بارودۆخێکدا کە لەوەی چاوەڕوان دەکرێت توندتر بێت. لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٦، ئایزاکمان ڕایگەیاند کە پشتگیری لە بەردەوامبوونی ئارتمیس ٢ دەکات بە قەڵغانی گەرمی ئێستا، ئەمەش دوای پێداچوونەوە بە شیکردنەوەکانی ئاژانسەکە و کۆبوونەوە لەگەڵ ئەندازیاران و شارەزایانی دەرەکی. هەندێک لەو کەسانەی کە پێشتر نیگەرانییان هەبوو، ئاماژەیان بەوە کرد کە داتا نوێیەکان وەڵامی پرسیارەکانیانی داوەتەوە، لە کاتێکدا هەندێکی تر بەردەوام بوون لە ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر بە ئەنجامدانی ئەرکەکە بەبێ قەڵغانێکی گەرمی دووبارە دیزاینکراو. ناسا ڕایگەیاندووە کە گۆڕانکاری لە دیزاین بۆ چارەسەرکردنی کێشەی کونبوونی AVCOAT بۆ قەڵغانی گەرمی ئەرکی ئارتمیس ٣ پلان بۆ داڕێژراوە. ===تیمی گەشتەکە=== ---- تیمی ئارتمیس ٢ لە چوار کەشتیوان پێکهاتووە: فەرماندە ڕید وایزمان، فڕۆکەوان ڤیکتۆر گڵۆڤەر، و پسپۆڕی ئەرک کریستینا کۆک کە هەر سێکیان لە ناسان، لەگەڵ پسپۆڕی ئەرک جێرمی هانسێن لە ئاژانسی بۆشاییی کەنەدا. لە ٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣، جێنی گیبۆنز وەک جێگرەوەی (Backup) هانسێن دەستنیشان کرا، و لە ٣ی تەمموزی ٢٠٢٤، ئاندرێ دۆگلاس وەک جێگرەوە بۆ سێ کەشتیوانەکەی ناسا دیاری کرا. ڤیکتۆر گڵۆڤەر دەبێتە یەکەم کەسی ڕەشپێست، کریستینا کۆک دەبێتە یەکەم ژن، و جێرمی هانسێن دەبێتە یەکەم کەسی نائەمریکی کە گەشت بۆ دەوری مانگ بکەن. هانسێن و گیبۆنز کە هەردووکیان خەڵکی کەنەدان، لەلایەن ئاژانسی بۆشاییی کەنەداوە لە چوارچێوەی پەیماننامەیەکی ساڵی ٢٠٢٠ی نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و کەنەدا هەڵبژێردران، کە ئاسانکاری بۆ بەشداریی ئەوان لە پڕۆگرامی ئارتمیسدا کردووە. ئەم ئەرکە ڕیکۆردی زۆرترین ژمارەی مرۆڤ لە قووڵایی بۆشایی ئاسماندا دەشکێنێت، کە پێشتر سێ کەس بوو لە کاتی ئەرکی ئاپۆلۆ ٨ لە ساڵی ١٩٦٨دا. ===ئەرکەکە=== ---- پلانی ئەرکی ئارتمیس ٢ ناردنی چوار کەشتیوانە لە یەکەم کەشتیی ئاسمانیی ئۆریۆنی مرۆییدا بۆ دەوری مانگ، بە بەکارهێنانی وەشانی Block 1ی موشەکی سیستەمی هاویشتنی بۆشایی (SLS). شێوازی ئەرکەکە بریتییە لە "تێهەڵچوونی فرە-کۆچی مانگی" (MTLI)، یان چەندین سووتانی بزوێنەر بۆ جێهێشتنی خولگە، و ڕێڕەوێکی گەڕانەوەی ئازاد لە مانگەوە لەخۆدەگرێت. کەشتیی ئۆریۆن بۆ خولگەیەکی بەرزی زەوی دەنێردرێت کە ماوەکەی نزیکەی ٢٤ کاتژمێرە. لەم ماوەیەدا، تیمەکە چەندین پشکنین بۆ سیستەمەکانی دابینکردنی ژیانی ناو کەشتییەکە ئەنجام دەدەن، هەروەها تاقیکردنەوەی نزیکبوونەوە و مانۆڕکردن لە بۆشاییدا ئەنجام دەدەن بە بەکارهێنانی قۆناغی بەکارهاتووی ICPS وەک ئامانج. کاتێک ئۆریۆن دەگاتەوە نزیکترین خاڵ لە زەوی (perigee)، بزوێنەرە سەرەکییەکەی دادەگیرسێنێت بۆ تەواوکردنی مانۆڕی TLI، کە بەرەو ڕێڕەوی گەڕانەوەی ئازادی مانگ بەڕێی دەکات پێش ئەوەی بگەڕێتەوە بۆ زەوی. تیمی کەشتیوانان لە ٢٧ی ئادار گەیشتنە ناوەندی کەنەدی (KSC)، و ژمارەی پێچەوانە بۆ هاویشتن لە ٣٠ی ئادار دەستی پێکرد. '''کورتەی ئەرکەکە''' ڕێڕەوی گەشتی ئارتمیس ٢ دەکرێت بۆ چەند قۆناغێکی سەرەکی دابەش بکرێت، لە ماوەی گەشتێکی نزیکەی دە ڕۆژیدا. '''بەکارخستن''' ئەرکەکە لە ڕێگەی موشەکی سیستەمی هاویشتنی بۆشایی (SLS) جۆری Block 1 لە سەکۆی هاویشتنی 39B لە ناوەندی بۆشاییگەری کەنەدی لە کاتژمێر ٢٢:٣٥:١٢ بە کاتی UTC (کاتژمێر ٦:٣٥:١٢ی ئێوارە بە کاتی ناوخۆیی EDT) هاوێژرا. نزیکەی حەوت چرکە پێش بەرزبوونەوە، چوار بزوێنەرە سەرەکییەکە داگیرسان و گەیشتنە ئەوپەڕی هێز، و پاڵنەرە موشەکییە ڕەقەکان (Solid Rocket Boosters) لە چرکەی سفردا (T-0) داگیرسان، کە زۆربەی هێزی پاڵنەریان بۆ دوو خولەکی یەکەم دابین کرد. جیابوونەوەی پاڵنەرەکان لە خێرایی نزیکەی ٣,١٠٠ میل لە کاتژمێرێکدا (٥,٠٠٠ کیلۆمەتر لە کاتژمێرێکدا) و لە بەرزی ٣٠ میل (٤٨ کیلۆمەتر) ڕوویدا. وایزمان لە کورسی لای چەپەوە چاودێری پڕۆسەی هاویشتنەکەی دەکرد، هەرچەندە فڕینەکە بە تەواوی ئۆتۆماتیکییە مەگەر دەستێوەردان پێویست بێت، کە زۆرتر بۆ دەرکردنی فەرمانی هەڵوەشاندنەوەی گەشتەکەیە. قۆناغی سەرەکی موشەکەکە بۆ ماوەی نزیکەی هەشت خولەک سووتا پێش ئەوەی جیا ببێتەوە، و کەشتیی ئۆریۆنی لە خولگەیەکی هێلکەیی بەرزدا جێهێشت کە خاڵی ئەوپەڕی (apogee) نزیکەی ١,٢٠٠ میلی دەریایی بوو (٢,٢٠٠ کیلۆمەتر)؛ ئەمەش نزیکەی پێنج هێندە بەرزترە لە وێستگەی بۆشاییی نێودەوڵەتی. قۆناغی ناوەندی (ICPS) لە کاتی بەرزبوونەوەی سەرەتاییدا دانەگیرسا. ===خولگەی زەوی و پشکنینی سیستەمەکان=== ------ دەستبەجێ دوای کوژانەوەی بزوێنەرە سەرەکییەکان، بڕیار وابوو کۆک و هانسێن لە کورسییەکانیان ببنەوە و دەست بکەن بە جێگیرکردن و تاقیکردنەوەی سیستەمە بنەڕەتییەکانی دابینکردنی ژیان لەناو کەشتییەکەدا، لەوانە: ئامێری دابەشکردنی ئاو، دەمامکی ئاگرکوژێنەوە و سیستەمی ئاودەست. هەموو سیستەمەکان پشکنینران و قۆناغی ICPS لە خاڵی ئەوپەڕی (apogee)، نزیکەی ٥٠ خولەک دوای هاویشتن، داگیرسا بۆ بەرزکردنەوەی نزمترین خاڵی خولگەی ئۆریۆن (perigee). کاتێک کەشتییەکە گەیشتە ئەم خاڵە نوێیەی نزیك لە زەوی، مانۆڕێکی سووتانی ١٥ خولەکی ئەنجامدا بۆ زیادکردنی خاڵی ئەوپەڕی بۆ ٣٨,٠٠٠ میلی دەریایی (٧٠,٠٠٠ کیلۆمەتر)، بەمەش خولگەیەکی بەرزی زەوی بە ماوەی ٢٣.٥ کاتژمێر پێکهێنا. دوای ئەم سووتانە، کە نزیکەی هەموو سووتەمەنی ناو ICPSی بەکارهێنا، گڵۆڤەر چوو بۆ کورسی لای چەپ بۆ سەرپەرشتیکردنی کۆنتڕۆڵە سەرەکییەکانی ئۆریۆن و زنجیرەیەک "مانۆڕی نزیکبوونەوەی" لەگەڵ قۆناغی ICPS ئەنجامدا؛ ئەمەش بۆ هەڵسەنگاندنی کوالێتی کۆنتڕۆڵکردنی ئۆریۆن بوو بە بەکارهێنانی پێوەری (Cooper–Harper). دوای ئەم تاقیکردنەوانە، ئۆریۆن پاشەکشەی کرد و ICPS بزوێنەرەکانی داگیرساند بۆ ئەوەی بچێتە خولگەیەکی تەریکخراو (graveyard orbit)، لە کاتێکدا ئۆریۆن کەوتە ژێر کۆنتڕۆڵی ئۆتۆماتیکی. لەم کاتەدا، بڕیار وابوو ICPS مانگە دەستکردە بچووکەکانی (CubeSats) جێگیر بکات. دوای ئەم ئۆپەراسیۆنانە، تیمەکە کابینەکەیان لە دۆخی هاویشتنەوە گۆڕی بۆ دۆخی گەشتی بۆشایی، ئامێرەکانی وەرزشیان جێگیر کرد، و تاقیکردنەوەی فشاریان بۆ سیستەمەکانی دابینکردنی ژیان ئەنجامدا لە ڕێگەی چالاکی جەستەیی و خواردنی ژەمێکەوە. یەکەم ماوەی خەوتنی ئەرکەکە بۆ دوو بەشی چوار کاتژمێری دابەش کرا، کە بەهۆی پێویستی چاودێریکردنی سووتانێکی بزوێنەری مۆدیۆلی خزمەتگوزاری ئەوروپی (ESM) بۆ بەرزکردنەوەی خاڵی نزیکی کەشتییەکە (perigee) پچڕا. دوای ئەم سووتانە، بەڕێوەبەرانی ناسا پێداچوونەوە بە کارایی کەشتییەکەدا دەکەن پێش ئەوەی ڕێگە بە سووتانی کۆتایی بەرەو مانگ (TLI) بدەن. ===دەرچوون بەرەو مانگ (Translunar injection)=== ---- دوای تەواوکردنی ئۆپەراسیۆنەکانی خولگەی بەرزی زەوی و دڵنیابوونەوە لە سیستەمەکان، کەشتیی ئۆریۆن لە ڕێگەی مۆدیۆلی خزمەتگوزارییەوە مانۆڕی TLI (سووتانی بزوێنەر بۆ چوون بەرەو مانگ) ئەنجام دەدات. ئەم مانۆڕە وردە ئۆریۆن دەخاتە سەر ڕێڕەوێکی گەڕانەوەی ئازاد، کە ڕێگەی پێ دەدات بە دەوری مانگدا بسوڕێتەوە پێش ئەوەی بگەڕێتەوە بۆ زەوی. '''فڕین بە لای مانگدا (Lunar flyby)''' کەشتیی ئۆریۆن لە نزیکترین خاڵدا بە دووری نزیکەی ٤,٠٤٧ میل (٦,٥١٣ کیلۆمەتر) لە ڕووی بەشە شاراوەکەی مانگەوە (Far-side) دەسوڕێتەوە. پێشبینی دەکرێت گەشتەکە بەرەو مانگ و خولانەوە بە دەوریدا نزیکەی چوار ڕۆژ بخایەنێت؛ لەم ماوەیەدا تیمەکە چاودێری سیستەمەکانی کەشتییەکە دەکەن، داتا لەسەر کاریگەرییەکانی گەشتکردن لە قووڵایی بۆشایی ئاسمان کۆدەکەنەوە، و لە کاتی پێویستدا بزوێنەرەکان بۆ ڕاستکردنەوەی ڕێڕەوەکە دادەگیرسێنن. لە کاتی فڕینەکەدا، ئۆریۆنی هێزی کێشکردنی مانگ بەکاردەهێنێت بۆ ئەوەی یارمەتی بدات لە گەڕانەوەی بۆ زەوی. ناسا چاوەڕێ دەکات لە کاتی گەڕانەوەی چوار ڕۆژەی بەرەو زەوی، چەند سووتانێکی تری بزوێنەر بۆ ڕاستکردنەوەی ڕێڕەوەکە ئەنجام بدات تاوەکو دڵنیابێت لە چوونەناوەوەیەکی ورد بۆ ناو بەرگەهەوای زەوی. '''چوونەناوەوەی دووبارە و نیشتنەوە لە ئاودا (Re-entry and splashdown)''' کەشتیی ئۆریۆن بە خێرایی نزیکەی ٢٥,٠٠٠ میل لە کاتژمێرێکدا (٤٠,٠٠٠ کیلۆمەتر لە کاتژمێرێکدا) دەچێتەوە ناو بەرگەهەوای زەوی، کە ئەمە خێراترین چوونەناوەوەیە تا ئێستا ئەنجام درابێت. لە سەرەتادا وا بڕیار بوو ئەرکەکە شێوازی "skip reentry" (چوونەناوەوەی بازدەر) بەکاربهێنێت، کە تێیدا کەشتییەکە بۆ ماوەیەکی کورت دێتە ناو بەشە سەرەوەکانی بەرگەهەوا و وەک بازدان بەکاردەهێنێت بۆ دەرچوونەوە بەرەو دەرەوە تاوەکو وزەکەی کەم بکاتەوە و نیشتنەوەیەکی وردتر ئەنجام بدات. بەڵام بەهۆی ئەو داخورانەی (spalling) لە قەڵغانی گەرمیی ئارتمیس ١دا بینرا، بەڕێوەبەرانی ئەرکەکە شێوازی بازدانیان لادا و گۆڕیان بۆ شێوازێکی دابەزینی توندتر. نیشتنەوەکە لە زەریای هێمن لە نزیک سان دیێگۆ پلان بۆ داڕێژراوە، کە تێیدا هێزی دەریایی ئەمریکا تیمەکە و کەشتییەکە لە ڕێگەی کەشتییەکی گواستنەوەی جۆری San Antonioـەوە ڕزگار دەکەن. چاوەڕوان دەکرێت ئەرکەکە لە کاتی هاویشتنەوە تا نیشتنەوە نزیکەی ١٠ ڕۆژ بخایەنێت. ===کۆنگرەی ڕۆژنامەوانی و لێکۆڵینەوە زانستییەکان=== ---- لە ١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦، ناسا لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا ڕایگەیاند کە چاوەڕوان دەکرێت ئەرکەکە ١٠ ڕۆژ بخایەنێت. بەرپرسان ئاماژەیان بەوە کرد کە موشەکی ئارتمیس ٢ ڕۆژی دواتر بەرەو ناوەندی بۆشاییگەری کەنەدی دەگوازرێتەوە و جێگیرکردنی لەسەر سەکۆی هاویشتن تا ١٠ کاتژمێر دەخایەنێت. گەشتەکە بۆ دەوروبەری مانگ بڕیارە سێ ڕۆژ بخایەنێت، و کەشتیوانەکان یەک ڕۆژ بۆ چاودێریکردنی بەشە شاراوەکەی مانگ تەرخان دەکەن، کە هەندێک بەشی بۆ یەکەمجار لەلایەن مرۆڤەوە لە نزیکەوە دەبینرێن. ناسا هەروەها بارێکی زانستی بەناوی AVATAR ڕەوانە دەکات کە هاوشێوەی ئەندامەکانی جەستەی مرۆڤ کار دەکات؛ ئەمە یەکەمجارە ئەم تەکنەلۆژیایە لە دەرەوەی وێستگەی بۆشاییی نێودەوڵەتی و پشتێنەی ڤان ئالن تاقی بکرێتەوە. پاراستنی تەندروستی تیمەکە لەم ئەرکەدا زۆر گرنگە بۆ گەشتەکانی داهاتووی قووڵایی بۆشایی ئاسمان. جگە لەوەش، پڕۆژەیەکی تر بەناوی ARCHAR جێبەجێ دەکرێت کە تێیدا کەشتیوانەکان ئامێری چاودێری جووڵە و خەو دەپۆشن بۆ ئەوەی زانایان بتوانن لە کاتی ڕاستەقینەدا لێکۆڵینەوە لەسەر دۆخی دەروونی و جەستەیی و شێوازی خەوتنیان بکەن. زانایان تاقیکردنەوە لەسەر نیشاندەرە بایۆلۆژییەکانی کۆئەندامی بەرگری دەکەن، بە جۆرێک کە تیمەکە نموونەی لیکی دەم پێش گەشتەکە و لە کاتی گەشتەکە و دوای گەشتەکە دابین دەکەن؛ ئەمە بۆ بینینی کاریگەریی تیشکدانەوە، دابڕان و دووری لە زەوی وەک فاکتەرێک لەسەر سیستەمی بەرگری جەستە. هەروەها ئەم ئەرکە یارمەتی زانایان دەدات لە تێگەیشتن لە "کەشوهەوای بۆشایی" کە لە داهاتوودا ڕووبەڕووی کەشتیوانەکان دەبێتەوە. دوای تەواوبوونی ئەرکەکە، کەشتیوانەکان گەشتێکی سێ ڕۆژە بەرەو زەوی ئەنجام دەدەن و لە زەریای هێمن لە نێوان سان دیێگۆ دەنیشنەوە. دوای ڕزگارکردنیان، کەپسولی ئۆریۆن لەلایەن هێزی دەریاییەوە ڕادەکێشرێت و کەشتیوانەکان دەنێردرێن بۆ ناوەندێکی پزیشکی بۆ هەڵسەنگاندنی تەندروستی. هەروەها کەشتیوانەکان دەخرێنە ناو تاقیکردنەوەیەکی "ڕێڕەوی ئاستەنگەکان" تاوەکو بزانرێت چەند بە خێرایی دەتوانن لە ژێر کاریگەری کێشکردندا کار بکەن، ئەمەش وەک ئامادەکارییەک بۆ گەشتەکانی داهاتوو بۆ سەر مانگ و مەریخ. ناسا ڕایگەیاندووە کە ئەگەر هاویشتنەکە ئەنجام نەدرا، تاقیکردنەوەی زیاتر ئەنجام دەدەن بەپێی جۆری ئەو کێشەیەی بووەتە هۆی ڕاگرتنی پڕۆسەکە. لە حاڵەتی هەر کێشەیەکی چاوەڕواننەکراودا، ناسا ئامادەیە گۆڕانکاری لە ئەرکی ئارتمیس ٣دا بکات کە بۆ ناوەڕاستی ٢٠٢٧ پلان بۆ داڕێژراوە. ئەگەر ئەرکەکە بە تەواوی سەرکەوتوو بێت، ناسا بەردەوام دەبێت لە پڕۆگرامی ئارتمیس و ئەگەری ناردنی مرۆڤ بۆ سەر مەریخ تاوتێ دەکات، کە کارێکی مێژوویی بێ وێنە دەبێت. ===ئەرکە هاوشێوەکان=== ---- ئامانجەکانی ئارتمیس ٢ بەراورد دەکرێن بە ئامانجەکانی ئەرکی ئاپۆلۆ ٨، کە یەکەم گەشتی مرۆیی بوو بۆ دەوری مانگ لە پڕۆگرامی ئاپۆلۆدا لە ساڵی ١٩٦٨. بە پێچەوانەی ئاپۆلۆ ٨ و ئاپۆلۆ ١٠ لە ساڵی ١٩٦٩دا، کە بەبێ نیشتنەوە بە دەوری مانگدا سوڕانەوە، ئارتمیس ٢ ناچێتە ناو خولگەی مانگەوە. لەبری ئەوە، ئارتمیس ٢ بە ڕێڕەوێکی گەڕانەوەی ئازاددا بە دەوری مانگدا دەسوڕێتەوە، ڕێک وەک ئەرکی ئاپۆلۆ ١٣ لە ساڵی ١٩٧٠دا. لە کاتێکدا ئاپۆلۆ ١٣ گەیشتە دووری ١٥٨ میل (٢٥٤ کیلۆمەتر) لە سەرووی ڕووی مانگ، نزیکترین خاڵی ئارتمیس ٢ لە ڕووی مانگەوە نزیکەی ٤,٧٠٠ میل (٧,٦٠٠ کیلۆمەتر) دەبێت، کە دەکاتە کەمێک زیاتر لە دوو هێندەی تیرەی مانگ. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|زانیاری|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|فڕینی بۆشایی}} {{پۆلی کۆمنز|Artemis 2}} [[پۆل:ناسا]] [[پۆل:ئەستێرەگەڕە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:زانایان]] [[پۆڵ:فڕینی بۆشایی]] ===دروستکەری ئەم لاپەڕەیە=== ---- هەرکی محمدسلیم عبدالعزیز q67773lwl5vwl5a0d7qsetq97g97xmi 0 294012 1580191 1572198 2026-05-02T15:52:44Z Harki Muhammad 67394 زیادکردن/چاککردنی سەرچاوە(کان) 1580191 wikitext text/x-wiki {{Infobox astronaut | name = جێرمی هانسێن | honorific_suffix = {{post-nominals|country=CAN|CD|FRCGS|size=100%}} | image = Jsc2023e0016436 alt2.jpg | alt = Hansen wearing an orange uniform | caption = Hansen in 2023 | birth_name = Jeremy Roger Hansen | birth_date = {{Birth date and age|1976|1|27}} | birth_place = [[London, Ontario]], Canada | death_date = | death_place = | status = چاڵاك | alma_mater = [[Royal Military College of Canada|Royal Military College]] ([[Bachelor of Science|BSc]], [[Master of Science|MSc]]) | spouse = Catherine Hansen | children = 3 | awards = [[Canadian Forces' Decoration]] (2006) | type = [[CSA astronaut]] | time = {{Time in space|April 1, 2026, 22:35:12|0|0|0|refresh=yes}} | selection = {{plainlist| * [[List of astronauts by selection#2009|2009 CSA Group]] * [[NASA Astronaut Group 20|NASA Group 20 (2009)]] }} | missions = [[Artemis II]] | module = {{Infobox military person | embed = yes | embed_title = Military career | allegiance = Canada | branch = [[Royal Canadian Air Force]] | serviceyears = 1994–present | rank = [[Colonel (Canada)|Colonel]] }} | insignia = [[File:Artemis II patch.png|45px]] }} '''جێرمی ڕۆجەر هانسێن''' (بە ئینگلیزی: Jeremy Roger Hansen؛ لەدایکبووی ٢٧ی کانوونی دووەمی ١٩٧٦) ئاسمانییەکی کەنەدی، فڕۆکەوانی جەنگی، فیزیازان و ئاکوانۆت (aquanaut)ـە. ئەو لە ساڵی ٢٠٠٩دا شانبەشانی (دەیڤید سەینت-ژاک) بۆ پەیوەندی بە ئاژانسی بۆشایی ئاسمانی کەنەدی (CSA) هەڵبژێردرا. پێش ئەوەی ببێتە ئاسمانی، هانسێن نەقیب (Captain) بوو لە هێزی ئاسمانی شاهانەی کەنەدا و فڕۆکەی جەنگی (CF-18)ی لێدەخوڕی. لەو کاتەوە پلەکەی بەرزکراوەتەوە بۆ عەقید (Colonel). لە ١ی نیسانی ٢٠٢٦، هانسێن وەک ئەندامێکی تاقمی ئەرکی [[ئارتمیسی دووەم]] گەشتەکەی دەستپێکرد، کە بڕیارە بە دەوری مانگدا بسوڕێتەوە. ئەو بوو بە یەکەم ئاسمانیی نائەمریکی کە بۆ دەرەوەی خولگەی نزیکی زەوی گەشت بکات، و ئەگەر ئەرکەکە بە سەرکەوتوویی بەردەوام بێت، دەبێتە یەکەم نائەمریکی کە بگاتە نزیک مانگ. == ژیانی پێشینە و خوێندن == هانسێن لە ٢٧ی کانوونی دووەمی ١٩٧٦ لە شاری لەندەن لە ویلایەتی ئۆنتاریۆ لەدایکبووە. ئەو لە کێڵگەیەکی نزیک (ئایڵسا کرایگ) گەورە بووە، تا ئەو کاتەی بۆ خوێندنی ئامادەیی چوو بۆ شاری ئینگەرسۆڵ. لە تەمەنی ١٢ ساڵیدا، پەیوەندی بە فەوجی ٦١٤ی کادێتی ئاسمانی شاهانەی کەنەدا کرد لە شاری لەندەن، ئۆنتاریۆ. دوای تەواوکردنی خوێندنی ئامادەیی، هانسێن چووە کۆلێژی سەربازیی شاهانەی کەنەدا لە شاری کینگستۆن، کە لەوێ لە ساڵی ١٩٩٩ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی زانستی (بە پلەی نایاب) لە زانستی بۆشایی ئاسمان بەدەستهێنا. دواتر لە ساڵی ٢٠٠٠، هانسێن بڕوانامەی ماستەری لە فیزیادا لە هەمان کۆلێژ تەواو کرد، کە تێیدا تیشکی خستبووە سەر توێژینەوە لە بواری شوێنپێهەڵگرتنی مانگە دەستکردەکان. == کاروان == [[File:Artemis 2 Crew Portrait.jpg|thumb|وێنەی فەرمی تاقمی ئارتەمیس ٢، لە دەستە چەپەوە: ئاسمانییەکانی ناسا [[کریستینا کۆچ]]، [[ویکتۆر گڵۆڤەر]]، [[رید وایزمان]]، و ئاسمانی کەنەدی [[جێرمی هانسێن]]. ]] لە ساڵی ٢٠١٣دا، هانسێن وەک "کەیڤنۆت" (Cavenaut) بەشداری لە مەشقەکانی (ESA CAVES) کرد لە ساردینیا، شانبەشانی چەند ئاسمانییەکی تری وەک ساتۆشی فوروکاوا و مایکڵ بارات. ئەم مەشقانە لەناو ئەشکەوتە قووڵەکاندا ئەنجام دەدرێن بۆ ئامادەکردنی ئاسمانییەکان بۆ کارکردن لە ژینگەی سەخت و دابڕاودا. لە ١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٤، ناسا ڕایگەیاند کە هانسێن وەک "ئاکوانۆت" (Aquanaut) لە تاقیگەی ژێر ئاوی "ئاکواریۆس" کار دەکات لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٤دا، وەک بەشێک لە ئەرکی (NEEMO 19) کە حەوت ڕۆژی خایاند. لە ٣ی نیسانی ٢٠٢٣، هانسێن وەک یەکەم کەنەدی دەستنیشانکرا کە گەشت بۆ نزیک مانگ بکات، وەک بەشێک لە ئەرکی [[ئارتمیسی دووەم]] کە لە ١ی نیسانی ٢٠٢٦دا دەستی پێکرد. == ژیانی تایبەتی == هانسێن هاوسەرگیری لەگەڵ (کاسرین هانسێن) کردووە کە پزیشکە و پسپۆڕە لە تەندروستی ژناندا، و خاوەنی سێ منداڵن. == خەڵات و ڕێزلێنانەکان == * میدالیای خزمەتی هێزە کەنەدییەکان (١٢ ساڵ خزمەت). * باڵی فڕۆکەوانی هێزی ئاسمانی کەنەدا (٢٠٠٢). * خەڵاتی لیگی کادێتی ئاسمانی کەنەدا (١٩٩٩). * میدالیای یۆبیلی ئەڵماسی شاژن ئەلیزابێتی دووەم (٢٠١٢). * میدالیای تاجەگوڵینەی شای بەریتانیا (٢٠٢٣). * هەڵگری ئاڵای کەنەدا بووە لە ڕێوڕەسمی تاجەگوڵینەی شا چارڵز و شاژنە کامیلا. * مارشاڵی نمایشکردنی (Calgary Stampede) لە ساڵی ٢٠٢٣. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|پیاو|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|فڕینی بۆشایی}} {{پۆلی کۆمنز|Jeremy Hansen}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٦]] [[پۆل:ئەستێرەگەڕە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:زیندووان]] == بەستەرە دەرەکییەکان == {{کۆمنز}} * [https://www.asc-csa.gc.ca/eng/astronauts/canadian/active/bio-jeremy-hansen.asp ژیاننامەی جێرمی هانسێن لە ئاژانسی بۆشایی ئاسمانی کەنەدی] * [http://spacefacts.de/bios/international/english/hansen_jeremy.htm ژیاننامەی جێرمی هانسێن لە Spacefacts] * {{Twitter|Astro_Jeremy|جێرمی هانسێن}} {{کەسانێک کە ئێستا لە بۆشایی ئاسماندان}} {{ئاژانسی بۆشایی ئاسمانی کەنەدی}} {{گرووپی ٢٠ی ئاسمانییەکانی ناسا}} {{DEFAULTSORT:Hansen, Jeremy}} {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|فڕینی بۆشایی|کەنەدا}} [[پۆل:لەدایکبوانی ١٩٧٦]] [[پۆل:کەسایەتییە زیندووەکان]] [[پۆل:ئاسمانییە کەنەدییەکان]] [[پۆل:خەڵکی لەندەن، ئۆنتاریۆ]] [[پۆل:ئەفسەرانی هێزی ئاسمانی شاهانەی کەنەدا]] [[پۆل:فڕۆکەوانە کەنەدییەکان]] [[پۆل:ئاکوانۆتەکان]] [[پۆل:ئاسمانییەکانی ئارتەمیس]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٦]] [[پۆل:ئەستێرەگەڕە کەنەدییەکان]] [[پۆل:زیندووان]] 953vh238l2sl85ynwi8ixigafnzhxqx 1580215 1580191 2026-05-02T17:02:34Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:کەنەدا|کەنەدا]] 1580215 wikitext text/x-wiki {{Infobox astronaut | name = جێرمی هانسێن | honorific_suffix = {{post-nominals|country=CAN|CD|FRCGS|size=100%}} | image = Jsc2023e0016436 alt2.jpg | alt = Hansen wearing an orange uniform | caption = Hansen in 2023 | birth_name = Jeremy Roger Hansen | birth_date = {{Birth date and age|1976|1|27}} | birth_place = [[London, Ontario]], Canada | death_date = | death_place = | status = چاڵاك | alma_mater = [[Royal Military College of Canada|Royal Military College]] ([[Bachelor of Science|BSc]], [[Master of Science|MSc]]) | spouse = Catherine Hansen | children = 3 | awards = [[Canadian Forces' Decoration]] (2006) | type = [[CSA astronaut]] | time = {{Time in space|April 1, 2026, 22:35:12|0|0|0|refresh=yes}} | selection = {{plainlist| * [[List of astronauts by selection#2009|2009 CSA Group]] * [[NASA Astronaut Group 20|NASA Group 20 (2009)]] }} | missions = [[Artemis II]] | module = {{Infobox military person | embed = yes | embed_title = Military career | allegiance = Canada | branch = [[Royal Canadian Air Force]] | serviceyears = 1994–present | rank = [[Colonel (Canada)|Colonel]] }} | insignia = [[File:Artemis II patch.png|45px]] }} '''جێرمی ڕۆجەر هانسێن''' (بە ئینگلیزی: Jeremy Roger Hansen؛ لەدایکبووی ٢٧ی کانوونی دووەمی ١٩٧٦) ئاسمانییەکی کەنەدی، فڕۆکەوانی جەنگی، فیزیازان و ئاکوانۆت (aquanaut)ـە. ئەو لە ساڵی ٢٠٠٩دا شانبەشانی (دەیڤید سەینت-ژاک) بۆ پەیوەندی بە ئاژانسی بۆشایی ئاسمانی کەنەدی (CSA) هەڵبژێردرا. پێش ئەوەی ببێتە ئاسمانی، هانسێن نەقیب (Captain) بوو لە هێزی ئاسمانی شاهانەی کەنەدا و فڕۆکەی جەنگی (CF-18)ی لێدەخوڕی. لەو کاتەوە پلەکەی بەرزکراوەتەوە بۆ عەقید (Colonel). لە ١ی نیسانی ٢٠٢٦، هانسێن وەک ئەندامێکی تاقمی ئەرکی [[ئارتمیسی دووەم]] گەشتەکەی دەستپێکرد، کە بڕیارە بە دەوری مانگدا بسوڕێتەوە. ئەو بوو بە یەکەم ئاسمانیی نائەمریکی کە بۆ دەرەوەی خولگەی نزیکی زەوی گەشت بکات، و ئەگەر ئەرکەکە بە سەرکەوتوویی بەردەوام بێت، دەبێتە یەکەم نائەمریکی کە بگاتە نزیک مانگ. == ژیانی پێشینە و خوێندن == هانسێن لە ٢٧ی کانوونی دووەمی ١٩٧٦ لە شاری لەندەن لە ویلایەتی ئۆنتاریۆ لەدایکبووە. ئەو لە کێڵگەیەکی نزیک (ئایڵسا کرایگ) گەورە بووە، تا ئەو کاتەی بۆ خوێندنی ئامادەیی چوو بۆ شاری ئینگەرسۆڵ. لە تەمەنی ١٢ ساڵیدا، پەیوەندی بە فەوجی ٦١٤ی کادێتی ئاسمانی شاهانەی کەنەدا کرد لە شاری لەندەن، ئۆنتاریۆ. دوای تەواوکردنی خوێندنی ئامادەیی، هانسێن چووە کۆلێژی سەربازیی شاهانەی کەنەدا لە شاری کینگستۆن، کە لەوێ لە ساڵی ١٩٩٩ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی زانستی (بە پلەی نایاب) لە زانستی بۆشایی ئاسمان بەدەستهێنا. دواتر لە ساڵی ٢٠٠٠، هانسێن بڕوانامەی ماستەری لە فیزیادا لە هەمان کۆلێژ تەواو کرد، کە تێیدا تیشکی خستبووە سەر توێژینەوە لە بواری شوێنپێهەڵگرتنی مانگە دەستکردەکان. == کاروان == [[File:Artemis 2 Crew Portrait.jpg|thumb|وێنەی فەرمی تاقمی ئارتەمیس ٢، لە دەستە چەپەوە: ئاسمانییەکانی ناسا [[کریستینا کۆچ]]، [[ویکتۆر گڵۆڤەر]]، [[رید وایزمان]]، و ئاسمانی کەنەدی [[جێرمی هانسێن]]. ]] لە ساڵی ٢٠١٣دا، هانسێن وەک "کەیڤنۆت" (Cavenaut) بەشداری لە مەشقەکانی (ESA CAVES) کرد لە ساردینیا، شانبەشانی چەند ئاسمانییەکی تری وەک ساتۆشی فوروکاوا و مایکڵ بارات. ئەم مەشقانە لەناو ئەشکەوتە قووڵەکاندا ئەنجام دەدرێن بۆ ئامادەکردنی ئاسمانییەکان بۆ کارکردن لە ژینگەی سەخت و دابڕاودا. لە ١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٤، ناسا ڕایگەیاند کە هانسێن وەک "ئاکوانۆت" (Aquanaut) لە تاقیگەی ژێر ئاوی "ئاکواریۆس" کار دەکات لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٤دا، وەک بەشێک لە ئەرکی (NEEMO 19) کە حەوت ڕۆژی خایاند. لە ٣ی نیسانی ٢٠٢٣، هانسێن وەک یەکەم کەنەدی دەستنیشانکرا کە گەشت بۆ نزیک مانگ بکات، وەک بەشێک لە ئەرکی [[ئارتمیسی دووەم]] کە لە ١ی نیسانی ٢٠٢٦دا دەستی پێکرد. == ژیانی تایبەتی == هانسێن هاوسەرگیری لەگەڵ (کاسرین هانسێن) کردووە کە پزیشکە و پسپۆڕە لە تەندروستی ژناندا، و خاوەنی سێ منداڵن. == خەڵات و ڕێزلێنانەکان == * میدالیای خزمەتی هێزە کەنەدییەکان (١٢ ساڵ خزمەت). * باڵی فڕۆکەوانی هێزی ئاسمانی کەنەدا (٢٠٠٢). * خەڵاتی لیگی کادێتی ئاسمانی کەنەدا (١٩٩٩). * میدالیای یۆبیلی ئەڵماسی شاژن ئەلیزابێتی دووەم (٢٠١٢). * میدالیای تاجەگوڵینەی شای بەریتانیا (٢٠٢٣). * هەڵگری ئاڵای کەنەدا بووە لە ڕێوڕەسمی تاجەگوڵینەی شا چارڵز و شاژنە کامیلا. * مارشاڵی نمایشکردنی (Calgary Stampede) لە ساڵی ٢٠٢٣. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|پیاو|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|فڕینی بۆشایی|کەنەدا}} {{پۆلی کۆمنز|Jeremy Hansen}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٦]] [[پۆل:ئەستێرەگەڕە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:زیندووان]] == بەستەرە دەرەکییەکان == {{کۆمنز}} * [https://www.asc-csa.gc.ca/eng/astronauts/canadian/active/bio-jeremy-hansen.asp ژیاننامەی جێرمی هانسێن لە ئاژانسی بۆشایی ئاسمانی کەنەدی] * [http://spacefacts.de/bios/international/english/hansen_jeremy.htm ژیاننامەی جێرمی هانسێن لە Spacefacts] * {{Twitter|Astro_Jeremy|جێرمی هانسێن}} {{کەسانێک کە ئێستا لە بۆشایی ئاسماندان}} {{ئاژانسی بۆشایی ئاسمانی کەنەدی}} {{گرووپی ٢٠ی ئاسمانییەکانی ناسا}} {{DEFAULTSORT:Hansen, Jeremy}} {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|فڕینی بۆشایی|کەنەدا}} [[پۆل:لەدایکبوانی ١٩٧٦]] [[پۆل:کەسایەتییە زیندووەکان]] [[پۆل:ئاسمانییە کەنەدییەکان]] [[پۆل:خەڵکی لەندەن، ئۆنتاریۆ]] [[پۆل:ئەفسەرانی هێزی ئاسمانی شاهانەی کەنەدا]] [[پۆل:فڕۆکەوانە کەنەدییەکان]] [[پۆل:ئاکوانۆتەکان]] [[پۆل:ئاسمانییەکانی ئارتەمیس]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٦]] [[پۆل:ئەستێرەگەڕە کەنەدییەکان]] [[پۆل:زیندووان]] en9b67cgfbinnm6h1zkaqoy2wxlyl1p 1580253 1580215 2026-05-02T20:02:13Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:ژکزی بێسەرچاوە|ژکزی بێسەرچاوە]]}} 1580253 wikitext text/x-wiki {{ژکزی بێسەرچاوە|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{Infobox astronaut | name = جێرمی هانسێن | honorific_suffix = {{post-nominals|country=CAN|CD|FRCGS|size=100%}} | image = Jsc2023e0016436 alt2.jpg | alt = Hansen wearing an orange uniform | caption = Hansen in 2023 | birth_name = Jeremy Roger Hansen | birth_date = {{Birth date and age|1976|1|27}} | birth_place = [[London, Ontario]], Canada | death_date = | death_place = | status = چاڵاك | alma_mater = [[Royal Military College of Canada|Royal Military College]] ([[Bachelor of Science|BSc]], [[Master of Science|MSc]]) | spouse = Catherine Hansen | children = 3 | awards = [[Canadian Forces' Decoration]] (2006) | type = [[CSA astronaut]] | time = {{Time in space|April 1, 2026, 22:35:12|0|0|0|refresh=yes}} | selection = {{plainlist| * [[List of astronauts by selection#2009|2009 CSA Group]] * [[NASA Astronaut Group 20|NASA Group 20 (2009)]] }} | missions = [[Artemis II]] | module = {{Infobox military person | embed = yes | embed_title = Military career | allegiance = Canada | branch = [[Royal Canadian Air Force]] | serviceyears = 1994–present | rank = [[Colonel (Canada)|Colonel]] }} | insignia = [[File:Artemis II patch.png|45px]] }} '''جێرمی ڕۆجەر هانسێن''' (بە ئینگلیزی: Jeremy Roger Hansen؛ لەدایکبووی ٢٧ی کانوونی دووەمی ١٩٧٦) ئاسمانییەکی کەنەدی، فڕۆکەوانی جەنگی، فیزیازان و ئاکوانۆت (aquanaut)ـە. ئەو لە ساڵی ٢٠٠٩دا شانبەشانی (دەیڤید سەینت-ژاک) بۆ پەیوەندی بە ئاژانسی بۆشایی ئاسمانی کەنەدی (CSA) هەڵبژێردرا. پێش ئەوەی ببێتە ئاسمانی، هانسێن نەقیب (Captain) بوو لە هێزی ئاسمانی شاهانەی کەنەدا و فڕۆکەی جەنگی (CF-18)ی لێدەخوڕی. لەو کاتەوە پلەکەی بەرزکراوەتەوە بۆ عەقید (Colonel). لە ١ی نیسانی ٢٠٢٦، هانسێن وەک ئەندامێکی تاقمی ئەرکی [[ئارتمیسی دووەم]] گەشتەکەی دەستپێکرد، کە بڕیارە بە دەوری مانگدا بسوڕێتەوە. ئەو بوو بە یەکەم ئاسمانیی نائەمریکی کە بۆ دەرەوەی خولگەی نزیکی زەوی گەشت بکات، و ئەگەر ئەرکەکە بە سەرکەوتوویی بەردەوام بێت، دەبێتە یەکەم نائەمریکی کە بگاتە نزیک مانگ. == ژیانی پێشینە و خوێندن == هانسێن لە ٢٧ی کانوونی دووەمی ١٩٧٦ لە شاری لەندەن لە ویلایەتی ئۆنتاریۆ لەدایکبووە. ئەو لە کێڵگەیەکی نزیک (ئایڵسا کرایگ) گەورە بووە، تا ئەو کاتەی بۆ خوێندنی ئامادەیی چوو بۆ شاری ئینگەرسۆڵ. لە تەمەنی ١٢ ساڵیدا، پەیوەندی بە فەوجی ٦١٤ی کادێتی ئاسمانی شاهانەی کەنەدا کرد لە شاری لەندەن، ئۆنتاریۆ. دوای تەواوکردنی خوێندنی ئامادەیی، هانسێن چووە کۆلێژی سەربازیی شاهانەی کەنەدا لە شاری کینگستۆن، کە لەوێ لە ساڵی ١٩٩٩ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی زانستی (بە پلەی نایاب) لە زانستی بۆشایی ئاسمان بەدەستهێنا. دواتر لە ساڵی ٢٠٠٠، هانسێن بڕوانامەی ماستەری لە فیزیادا لە هەمان کۆلێژ تەواو کرد، کە تێیدا تیشکی خستبووە سەر توێژینەوە لە بواری شوێنپێهەڵگرتنی مانگە دەستکردەکان. == کاروان == [[File:Artemis 2 Crew Portrait.jpg|thumb|وێنەی فەرمی تاقمی ئارتەمیس ٢، لە دەستە چەپەوە: ئاسمانییەکانی ناسا [[کریستینا کۆچ]]، [[ویکتۆر گڵۆڤەر]]، [[رید وایزمان]]، و ئاسمانی کەنەدی [[جێرمی هانسێن]]. ]] لە ساڵی ٢٠١٣دا، هانسێن وەک "کەیڤنۆت" (Cavenaut) بەشداری لە مەشقەکانی (ESA CAVES) کرد لە ساردینیا، شانبەشانی چەند ئاسمانییەکی تری وەک ساتۆشی فوروکاوا و مایکڵ بارات. ئەم مەشقانە لەناو ئەشکەوتە قووڵەکاندا ئەنجام دەدرێن بۆ ئامادەکردنی ئاسمانییەکان بۆ کارکردن لە ژینگەی سەخت و دابڕاودا. لە ١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٤، ناسا ڕایگەیاند کە هانسێن وەک "ئاکوانۆت" (Aquanaut) لە تاقیگەی ژێر ئاوی "ئاکواریۆس" کار دەکات لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٤دا، وەک بەشێک لە ئەرکی (NEEMO 19) کە حەوت ڕۆژی خایاند. لە ٣ی نیسانی ٢٠٢٣، هانسێن وەک یەکەم کەنەدی دەستنیشانکرا کە گەشت بۆ نزیک مانگ بکات، وەک بەشێک لە ئەرکی [[ئارتمیسی دووەم]] کە لە ١ی نیسانی ٢٠٢٦دا دەستی پێکرد. == ژیانی تایبەتی == هانسێن هاوسەرگیری لەگەڵ (کاسرین هانسێن) کردووە کە پزیشکە و پسپۆڕە لە تەندروستی ژناندا، و خاوەنی سێ منداڵن. == خەڵات و ڕێزلێنانەکان == * میدالیای خزمەتی هێزە کەنەدییەکان (١٢ ساڵ خزمەت). * باڵی فڕۆکەوانی هێزی ئاسمانی کەنەدا (٢٠٠٢). * خەڵاتی لیگی کادێتی ئاسمانی کەنەدا (١٩٩٩). * میدالیای یۆبیلی ئەڵماسی شاژن ئەلیزابێتی دووەم (٢٠١٢). * میدالیای تاجەگوڵینەی شای بەریتانیا (٢٠٢٣). * هەڵگری ئاڵای کەنەدا بووە لە ڕێوڕەسمی تاجەگوڵینەی شا چارڵز و شاژنە کامیلا. * مارشاڵی نمایشکردنی (Calgary Stampede) لە ساڵی ٢٠٢٣. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|پیاو|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|فڕینی بۆشایی|کەنەدا}} {{پۆلی کۆمنز|Jeremy Hansen}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٦]] [[پۆل:ئەستێرەگەڕە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:زیندووان]] == بەستەرە دەرەکییەکان == {{کۆمنز}} * [https://www.asc-csa.gc.ca/eng/astronauts/canadian/active/bio-jeremy-hansen.asp ژیاننامەی جێرمی هانسێن لە ئاژانسی بۆشایی ئاسمانی کەنەدی] * [http://spacefacts.de/bios/international/english/hansen_jeremy.htm ژیاننامەی جێرمی هانسێن لە Spacefacts] * {{Twitter|Astro_Jeremy|جێرمی هانسێن}} {{کەسانێک کە ئێستا لە بۆشایی ئاسماندان}} {{ئاژانسی بۆشایی ئاسمانی کەنەدی}} {{گرووپی ٢٠ی ئاسمانییەکانی ناسا}} {{DEFAULTSORT:Hansen, Jeremy}} {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|فڕینی بۆشایی|کەنەدا}} [[پۆل:لەدایکبوانی ١٩٧٦]] [[پۆل:کەسایەتییە زیندووەکان]] [[پۆل:ئاسمانییە کەنەدییەکان]] [[پۆل:خەڵکی لەندەن، ئۆنتاریۆ]] [[پۆل:ئەفسەرانی هێزی ئاسمانی شاهانەی کەنەدا]] [[پۆل:فڕۆکەوانە کەنەدییەکان]] [[پۆل:ئاکوانۆتەکان]] [[پۆل:ئاسمانییەکانی ئارتەمیس]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٦]] [[پۆل:ئەستێرەگەڕە کەنەدییەکان]] [[پۆل:زیندووان]] 1on04wghcp1uogjbgtzdkbl2bfpqbfk 1 294221 1580202 1578724 2026-05-02T16:23:53Z Aza 86 /* ناو */ وەڵامدانەوە 1580202 wikitext text/x-wiki == ناو == سڵاو {{وب|Tessla}}، پێشتر وتارێک بە ناوی [[لەوەڕگە]] هەبووە. باشتر دەبوو پێشتر دروستکردنی ئەمە وتووێژێک لەوێ کرابا لەسەر ناوەکەی. ئێستا پێویستە یەکێکیان بگۆڕدرێ. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ٠٩:٢١، ٦ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]]: ئای دەست خۆش نیشانت دام، ئاگادار نەبووم. بەهەرحاڵ هیچ نەبووە، وتارەکەی تر بەمانای لەوەڕگە دێت و تەواو و دروستە، بەڵام ئەم ناوە (Grassland) نازانم بیکەین بەچی؟ بکرێتە: دەشتەگیا، سەوزایی، هتد ...! '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٢٧، ٦ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) ::پێم وایە ئەمەیان زیاتر لەگەڵ لەوەڕگە دەگونجێت. بۆ ئەوەی تر لە کوردی زیاتر وشەی پاوان بەکاردێت. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ٢١:٣٢، ٧ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]]: مادام دڵنیا نین، با @[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]]، @[[بەکارھێنەر:Gejeluk|gejeluk]] دوو قسەی تێدا بکەن. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٠٣، ٨ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]]@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] گیاجاڕ. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ١٥:٢٩، ٢٢ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::بۆ ئەم وتارە یان ئەوەی تر؟ [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ١٩:٥٩، ٢٣ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] بۆ ئەمە. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ١٧:٢٣، ٢٥ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::وشەی لەوەڕگە باوترە لە گیاجاڕ. پێم وایە هەڵە لە وتارەکەی تر بووە و پێویستە ئەویان بکرێتە پاوان. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ١٩:٣٥، ٢٥ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] نە، pasture یانی جێیەک کە مەڕوماڵات تێیدا ئەخۆن و ئەلەوەڕن. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ٠٥:٣٨، ٢٦ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]]، لە فەرهەنگی خاڵیش پاوان بەم مانایە دێت "جێ لەوەڕی ئاژاڵ". [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ١٨:٠٥، ٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] پاوان واتە لەوەڕگەی قۆرخکراو بۆ مەڕوماڵاتی خۆ یان کەسێ. لە بنەڕەتا بە کەسێ وتراوە کە چاوەدێریی ئەو لەوەڕگەیە دەکا. پاوان = پا +وان. پا لە چاوگی پایین (بە فارسی: پاییدەن) بە مانای چاوەدێریکردن. دوایی بۆ خودی لەوەڕگە و مەزراکە بە کار چووە. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ١٦:٣١، ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]]، لە ئینگلیزیش پێناسەکە لەمە نزیکە کە باسی دەکەی (Pasture lands in the narrow sense are enclosed tracts of farmland). ئێستا کێشەیەک لەمە نابینم. دوور نییە هەردوو وشەکەش هاوڕیشە بن، دەگوترێت وشە ئینگلیزییەکە بۆ *pa- ("to feed") لە زمانی PIE دەگەڕێتەوە. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ١٩:٤١، ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] بە ڕای من grassland نە دەبێتە لەوەڕگە نە دەبێتە پاوان. چونکە باسی چەرا و لەوەڕی مەڕوماڵات نییە. باسی زەوییەکە گژویای تیا ڕوواوە. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ١٦:٢٣، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) kwjxjmjbi105a6vhbc92wgprv4ennbc 1580228 1580202 2026-05-02T18:11:00Z Serchia 5238 /* ناو */ وەڵامدانەوە 1580228 wikitext text/x-wiki == ناو == سڵاو {{وب|Tessla}}، پێشتر وتارێک بە ناوی [[لەوەڕگە]] هەبووە. باشتر دەبوو پێشتر دروستکردنی ئەمە وتووێژێک لەوێ کرابا لەسەر ناوەکەی. ئێستا پێویستە یەکێکیان بگۆڕدرێ. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ٠٩:٢١، ٦ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]]: ئای دەست خۆش نیشانت دام، ئاگادار نەبووم. بەهەرحاڵ هیچ نەبووە، وتارەکەی تر بەمانای لەوەڕگە دێت و تەواو و دروستە، بەڵام ئەم ناوە (Grassland) نازانم بیکەین بەچی؟ بکرێتە: دەشتەگیا، سەوزایی، هتد ...! '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٢٧، ٦ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) ::پێم وایە ئەمەیان زیاتر لەگەڵ لەوەڕگە دەگونجێت. بۆ ئەوەی تر لە کوردی زیاتر وشەی پاوان بەکاردێت. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ٢١:٣٢، ٧ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]]: مادام دڵنیا نین، با @[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]]، @[[بەکارھێنەر:Gejeluk|gejeluk]] دوو قسەی تێدا بکەن. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٠٣، ٨ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]]@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] گیاجاڕ. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ١٥:٢٩، ٢٢ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::بۆ ئەم وتارە یان ئەوەی تر؟ [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ١٩:٥٩، ٢٣ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] بۆ ئەمە. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ١٧:٢٣، ٢٥ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::وشەی لەوەڕگە باوترە لە گیاجاڕ. پێم وایە هەڵە لە وتارەکەی تر بووە و پێویستە ئەویان بکرێتە پاوان. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ١٩:٣٥، ٢٥ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] نە، pasture یانی جێیەک کە مەڕوماڵات تێیدا ئەخۆن و ئەلەوەڕن. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ٠٥:٣٨، ٢٦ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]]، لە فەرهەنگی خاڵیش پاوان بەم مانایە دێت "جێ لەوەڕی ئاژاڵ". [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ١٨:٠٥، ٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] پاوان واتە لەوەڕگەی قۆرخکراو بۆ مەڕوماڵاتی خۆ یان کەسێ. لە بنەڕەتا بە کەسێ وتراوە کە چاوەدێریی ئەو لەوەڕگەیە دەکا. پاوان = پا +وان. پا لە چاوگی پایین (بە فارسی: پاییدەن) بە مانای چاوەدێریکردن. دوایی بۆ خودی لەوەڕگە و مەزراکە بە کار چووە. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ١٦:٣١، ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]]، لە ئینگلیزیش پێناسەکە لەمە نزیکە کە باسی دەکەی (Pasture lands in the narrow sense are enclosed tracts of farmland). ئێستا کێشەیەک لەمە نابینم. دوور نییە هەردوو وشەکەش هاوڕیشە بن، دەگوترێت وشە ئینگلیزییەکە بۆ *pa- ("to feed") لە زمانی PIE دەگەڕێتەوە. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ١٩:٤١، ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] بە ڕای من grassland نە دەبێتە لەوەڕگە نە دەبێتە پاوان. چونکە باسی چەرا و لەوەڕی مەڕوماڵات نییە. باسی زەوییەکە گژویای تیا ڕوواوە. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ١٦:٢٣، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]]، قسەی ئێمە لێرە لەسەر "Pasture" بوو. ئێستا ئەگەر کێشەیەک نییە ئەویان دەکەینە پاوان و ئەمەشیان بە شتێک دەگەیەنین. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ١٨:١١، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) agh7w65bk61k3arkbstz84qtqc2u520 0 294426 1580229 1580132 2026-05-02T19:29:00Z Hivja 64112 /* */ 1580229 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | birth_date = ٦ی شوباتی ١٩٦٨ | birth_place = [[ئامێدی]] | native_name = نزار آميدي | name = نزار ئامێدی |image = | office1 = [[سەرۆککۆماری عێراق]] | term_start1 = ١٢ی نیسانی ٢٠٢٦ | prime_minister1 = [[محەممەد شیاع سوودانی]] | predecessor1 = [[لەتیف ڕەشید]] | office2 = وەزیری ژینگە | term_start2 = ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ | term_end2 = ٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ | prime_minister2 = محەممەد شیاع سوودانی | predecessor2 = جاسم عەبدولعەزیز | successor2 = ھەڵۆ عەسکەر | party = [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] | alma_mater = [[زانکۆی مووسڵ]] }} '''نزار محەممەد سەعید محەممەد''' ناسراو بە '''نزار ئامێدی''' (لەدایکبووی ٦ی شوباتی ١٩٦٨ لە [[ئامێدی]]) [[ئەندازیار]] و سیاسەتوانێکی کوردە کە لە ١٢ی نیسانی ٢٠٢٦ەوە وەک [[سەرۆک کۆماری عێراق]] خزمەت دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|سەردێڕ=نزار ئامێدی بە سەرکۆماری نوێی عێراق ھەڵبژێردرا |ناونیشان=https://www.aa.com.tr/ks/عێراق/نزار-ئامێدی-بە-سەرکۆماری-نوێی-عێراق-ھەڵبژێردرا/3902179 |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Anadolu |زمان=tr}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=نزار ئامێدی كێیە؟ |ناونیشان=https://www.rachlaken.com/all-detail.aspx?Jimare=62823 |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=www.rachlaken.com}}</ref> ئەو ئەندامی [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]]ە و پێشتر لە ساڵی ٢٠٢٢ ھەتا ٢٠٢٤ وەک وەزیری ژینگە کاری کردووە. == ژیانی سەرەتایی و پەروەردە == نزار لە ٦ی شوباتی ١٩٦٨، لە قەزای [[ئامێدی]] لە [[پارێزگای دھۆک]] لەدایکبووە. بۆ خوێندنی باڵا ڕووی لە [[مووسڵ|موسڵ]] کردووە و لە ساڵی ١٩٩٣ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە ئەندازیاری لە [[زانکۆی مووسڵ]] وەرگرتووە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.alsumaria.tv/news/politics/561309/من-هو-نزار-ئاميدي-رئيس-جمهورية-العراق-الجديد؟|سەردێڕ=من هو نزار ئاميدي رئيس جمهورية العراق الجديد؟ |وێبگە=Al Sumaria |زمان=ar}}</ref> دواتر لە ھەردوو شاری سلێمانی و بەغدا ژیاوە و کاری کردووە. ئامیدی خێزاندارە و خاوەنی چوار منداڵە.<ref name="964media">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=<!-- not stated --> |ناونیشان=https://en.964media.com/43954|سەردێڕ=PUK names Nizar Amedi for Iraq presidency as nomination window closes |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=+964}}</ref> == پیشەی سیاسی == ناوبراو چەندین پۆستی حکوومی و سیاسی لە دەوڵەتی نوێی فیدراڵی عێراقدا ھەبووە، وەکو پەیوەندیی نێوان [[حکوومەتی عێراق|حکوومەتی فیدراڵی عێراق]] و [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]]. === وەزیری ژینگە === نزار لە ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ەوە وەک وەزیری ژینگەی عێراق لە حکوومەتی [[محەممەد شیاع سوودانی]] کاری کردووە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.alaraby.co.uk/politics/اكتمال-حكومة-السوداني-بعد-منح-البرلمان-الثقة-لوزيري-البيئة-والإعمار|سەردێڕ=اكتمال حكومة السوداني بعد منح البرلمان الثقة لوزيري البيئة والإعمار |وێبگە=العربي الجديد |زمان=ar-AR}}</ref> تا کۆتایی مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ دەستلەکارکێشانەوەی بووە. پێش ئەوەش لە سەردەمی سەرۆکایەتی [[فوئاد مەعسووم]] و [[بەرھەم ساڵح]]، و بۆ ماوەیەکی کورت لە ماوەی سەرۆکایەتی [[لەتیف ڕەشید]]، بەڕێوەبەری دیوانی سەرۆککۆمار بووە. == سەرۆکایەتی کۆمار == بەپێی [[سیاسەتی عێراق]] کە لەلایەن نوخبەی دەسەڵاتدار لە عێراقەوە لە ساڵی ٢٠٠٣ەوە پەسەندکراوە، سەرۆکوەزیران دەبێت [[شیعە|موسڵمانی شیعە]] بێت و سەرۆکی پەرلەمان [[سوننە|موسڵمانی سوننە بێت]] و سەرۆککۆمار کە تاڕادەیەکی زۆر فەرمانگەیەکی ڕێوڕەسمییە، دەبێت کورد بێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.thenationalnews.com/news/2026/04/11/iraq-elects-nizar-ameidi-as-president-following-months-of-deadlock/|سەردێڕ=Iraq elects Nizar Amedi as president following months of deadlock |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=[[The National (United Arab Emirates)|The National]]}}</ref> بە پێچەوانەی ڕێککەوتنەکانی پێشووی نێوان ھەردوو حزبی دەسەڵاتداری کوردی ([[پارتی دیموکراتی کوردستان|پارتی]] و [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|یەکێتی]]) کە تێیدا بە جۆرێک دەبێت کە سەرۆکایەتی فیدراڵی لەلایەن یەکێتیی و سەرۆکایەتی [[ھەرێمی کوردستان]] لەلایەن پارتییەوە بەڕێوەبچێت، سەرەڕای ئەوەش پارتی [[فوئاد حوسێن]]ی بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی کۆماری عێراق ٢٠٢٦ کاندید کرد، تەحەدای ئامێدی کرد بۆ ئەو پۆستە. بەھۆی ئەو ناکۆکییەوە دانیشتنەکانی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ و شوباتی ٢٠٢٦ی پەرلەمان دەنگدانی سەرۆککۆماری دواخست. ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی بۆ ماوەی پێنج مانگ دوای [[ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ٢٠٢٥]] سەرۆک وەزیرانی نوێ دەستنیشان نەکرێت، چونکە سەرۆک وەزیران لەلایەن سەرۆککۆمارەوە کاندید دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.thenationalnews.com/news/mena/2026/04/10/iraqi-parliament-to-convene-on-saturday-for-another-attempt-to-elect-president/|سەردێڕ=Iraqi parliament to convene on Saturday for another attempt to elect president |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=The National}}</ref><ref name="AP-11042026">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Abdul-Zahra |یەکەم=Qassim |ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://apnews.com/article/iraq-president-nizar-amidi-d4279d9afb91ad10bcb761c1ea71a993|سەردێڕ=Iraq elects Kurdish politician Nizar Amidi as president amid war fallout |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=[[Associated Press]]}}</ref><ref name="AA-11042026">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.aa.com.tr/en/politics/nizar-amidi-elected-iraqs-president/3902198|سەردێڕ=Nizar Amidi elected Iraq's president |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Anadolu Agency}}</ref> لە ١١ی نیسانی ٢٠٢٦، نزار لە خولی دووەمی دەنگدان لەلایەن [[ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق]] بە [[سەرۆککۆماری عێراق]] ھەڵبژێردرا، بە ٢٢٧ دەنگ بەرامبەر بە ١٥ دەنگ بۆ نەیارەکەی، کە [[موسەننا ئەمین]] بوو لە [[یەکگرتووی ئیسلامیی کوردستان|یەکگرتووی ئیسلامی کوردستان]]. ئامیدی بە ٢٠٨ دەنگ پێشەنگی گەڕی یەکەمی گرت، بەڵام لە ٢٢٠دەنگ کەم بوو، کە زۆرینەی دوو لەسەر سێی دەستوور داوا دەکات.<ref name="AP-110420262">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Abdul-Zahra |یەکەم=Qassim |ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://apnews.com/article/iraq-president-nizar-amidi-d4279d9afb91ad10bcb761c1ea71a993|سەردێڕ=Iraq elects Kurdish politician Nizar Amidi as president amid war fallout |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=[[Associated Press]]}}</ref><ref name="AA-110420262">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.aa.com.tr/en/politics/nizar-amidi-elected-iraqs-president/3902198|سەردێڕ=Nizar Amidi elected Iraq's president |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Anadolu Agency}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.reuters.com/world/middle-east/iraqi-parliament-elects-nizar-amedi-countrys-new-president-2026-04-11/ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Reuters}}</ref> بەم شێوەیە بە کۆدەنگی وەکو دەیەمین سەرۆککۆماری عێراق ھەڵبژێردرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.aa.com.tr/en/politics/nizar-amidi-elected-iraqs-president/3902198|سەردێڕ=Nizar Amidi elected Iraq's president |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Shafaq News}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}}{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|عێراق|کوردستان|زانستی سیاسەت}} {{پۆلی کۆمنز|Nizar Amidi}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨]] [[پۆل:سیاسەتمەدارانی سەدەی ٢١ەمی عێراق]] [[پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:سیاسییەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] [[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی عێراق]] heok9es6xizvfz0jmwtg1eylpzyvgf3 1580232 1580229 2026-05-02T19:34:38Z Hivja 64112 /* */ 1580232 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | birth_date = ٦ی شوباتی ١٩٦٨ | birth_place = [[ئامێدی]] | native_name = نزار آميدي | name = نزار ئامێدی |image = | office1 = [[پێڕستی سەرۆک کۆمارەکانی عێراق|دەیەمین]] [[سەرۆک کۆماری عێراق]] | term_start1 = ١٢ی نیسانی ٢٠٢٦ | prime_minister1 = [[محەممەد شیاع سوودانی]] | predecessor1 = [[لەتیف ڕەشید]] | office2 = وەزیری ژینگە | term_start2 = ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ | term_end2 = ٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ | prime_minister2 = محەممەد شیاع سوودانی | predecessor2 = جاسم عەبدولعەزیز | successor2 = ھەڵۆ عەسکەر | party = [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] | alma_mater = [[زانکۆی مووسڵ]] }} '''نزار محەممەد سەعید محەممەد''' ناسراو بە '''نزار ئامێدی''' (لەدایکبووی ٦ی شوباتی ١٩٦٨ لە [[ئامێدی]]) [[ئەندازیار]] و سیاسەتوانێکی کوردە کە لە ١٢ی نیسانی ٢٠٢٦ەوە وەک [[سەرۆک کۆماری عێراق]] خزمەت دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|سەردێڕ=نزار ئامێدی بە سەرکۆماری نوێی عێراق ھەڵبژێردرا |ناونیشان=https://www.aa.com.tr/ks/عێراق/نزار-ئامێدی-بە-سەرکۆماری-نوێی-عێراق-ھەڵبژێردرا/3902179 |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Anadolu |زمان=tr}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=نزار ئامێدی كێیە؟ |ناونیشان=https://www.rachlaken.com/all-detail.aspx?Jimare=62823 |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=www.rachlaken.com}}</ref> ئەو ئەندامی [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]]ە و پێشتر لە ساڵی ٢٠٢٢ ھەتا ٢٠٢٤ وەک وەزیری ژینگە کاری کردووە. == ژیانی سەرەتایی و پەروەردە == نزار لە ٦ی شوباتی ١٩٦٨، لە قەزای [[ئامێدی]] لە [[پارێزگای دھۆک]] لەدایکبووە. بۆ خوێندنی باڵا ڕووی لە [[مووسڵ|موسڵ]] کردووە و لە ساڵی ١٩٩٣ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە ئەندازیاری لە [[زانکۆی مووسڵ]] وەرگرتووە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.alsumaria.tv/news/politics/561309/من-هو-نزار-ئاميدي-رئيس-جمهورية-العراق-الجديد؟|سەردێڕ=من هو نزار ئاميدي رئيس جمهورية العراق الجديد؟ |وێبگە=Al Sumaria |زمان=ar}}</ref> دواتر لە ھەردوو شاری سلێمانی و بەغدا ژیاوە و کاری کردووە. ئامیدی خێزاندارە و خاوەنی چوار منداڵە.<ref name="964media">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=<!-- not stated --> |ناونیشان=https://en.964media.com/43954|سەردێڕ=PUK names Nizar Amedi for Iraq presidency as nomination window closes |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=+964}}</ref> == پیشەی سیاسی == ناوبراو چەندین پۆستی حکوومی و سیاسی لە دەوڵەتی نوێی فیدراڵی عێراقدا ھەبووە، وەکو پەیوەندیی نێوان [[حکوومەتی عێراق|حکوومەتی فیدراڵی عێراق]] و [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]]. === وەزیری ژینگە === نزار لە ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ەوە وەک وەزیری ژینگەی عێراق لە حکوومەتی [[محەممەد شیاع سوودانی]] کاری کردووە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.alaraby.co.uk/politics/اكتمال-حكومة-السوداني-بعد-منح-البرلمان-الثقة-لوزيري-البيئة-والإعمار|سەردێڕ=اكتمال حكومة السوداني بعد منح البرلمان الثقة لوزيري البيئة والإعمار |وێبگە=العربي الجديد |زمان=ar-AR}}</ref> تا کۆتایی مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ دەستلەکارکێشانەوەی بووە. پێش ئەوەش لە سەردەمی سەرۆکایەتی [[فوئاد مەعسووم]] و [[بەرھەم ساڵح]]، و بۆ ماوەیەکی کورت لە ماوەی سەرۆکایەتی [[لەتیف ڕەشید]]، بەڕێوەبەری دیوانی سەرۆککۆمار بووە. == سەرۆکایەتی کۆمار == بەپێی [[سیاسەتی عێراق]] کە لەلایەن نوخبەی دەسەڵاتدار لە عێراقەوە لە ساڵی ٢٠٠٣ەوە پەسەندکراوە، سەرۆکوەزیران دەبێت [[شیعە|موسڵمانی شیعە]] بێت و سەرۆکی پەرلەمان [[سوننە|موسڵمانی سوننە بێت]] و سەرۆککۆمار کە تاڕادەیەکی زۆر فەرمانگەیەکی ڕێوڕەسمییە، دەبێت کورد بێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.thenationalnews.com/news/2026/04/11/iraq-elects-nizar-ameidi-as-president-following-months-of-deadlock/|سەردێڕ=Iraq elects Nizar Amedi as president following months of deadlock |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=[[The National (United Arab Emirates)|The National]]}}</ref> بە پێچەوانەی ڕێککەوتنەکانی پێشووی نێوان ھەردوو حزبی دەسەڵاتداری کوردی ([[پارتی دیموکراتی کوردستان|پارتی]] و [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|یەکێتی]]) کە تێیدا بە جۆرێک دەبێت کە سەرۆکایەتی فیدراڵی لەلایەن یەکێتیی و سەرۆکایەتی [[ھەرێمی کوردستان]] لەلایەن پارتییەوە بەڕێوەبچێت، سەرەڕای ئەوەش پارتی [[فوئاد حوسێن]]ی بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی کۆماری عێراق ٢٠٢٦ کاندید کرد، تەحەدای ئامێدی کرد بۆ ئەو پۆستە. بەھۆی ئەو ناکۆکییەوە دانیشتنەکانی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ و شوباتی ٢٠٢٦ی پەرلەمان دەنگدانی سەرۆککۆماری دواخست. ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی بۆ ماوەی پێنج مانگ دوای [[ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ٢٠٢٥]] سەرۆک وەزیرانی نوێ دەستنیشان نەکرێت، چونکە سەرۆک وەزیران لەلایەن سەرۆککۆمارەوە کاندید دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.thenationalnews.com/news/mena/2026/04/10/iraqi-parliament-to-convene-on-saturday-for-another-attempt-to-elect-president/|سەردێڕ=Iraqi parliament to convene on Saturday for another attempt to elect president |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=The National}}</ref><ref name="AP-11042026">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Abdul-Zahra |یەکەم=Qassim |ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://apnews.com/article/iraq-president-nizar-amidi-d4279d9afb91ad10bcb761c1ea71a993|سەردێڕ=Iraq elects Kurdish politician Nizar Amidi as president amid war fallout |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=[[Associated Press]]}}</ref><ref name="AA-11042026">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.aa.com.tr/en/politics/nizar-amidi-elected-iraqs-president/3902198|سەردێڕ=Nizar Amidi elected Iraq's president |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Anadolu Agency}}</ref> لە ١١ی نیسانی ٢٠٢٦، نزار لە خولی دووەمی دەنگدان لەلایەن [[ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق]] بە [[سەرۆککۆماری عێراق]] ھەڵبژێردرا، بە ٢٢٧ دەنگ بەرامبەر بە ١٥ دەنگ بۆ نەیارەکەی، کە [[موسەننا ئەمین]] بوو لە [[یەکگرتووی ئیسلامیی کوردستان|یەکگرتووی ئیسلامی کوردستان]]. ئامیدی بە ٢٠٨ دەنگ پێشەنگی گەڕی یەکەمی گرت، بەڵام لە ٢٢٠دەنگ کەم بوو، کە زۆرینەی دوو لەسەر سێی دەستوور داوا دەکات.<ref name="AP-110420262">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Abdul-Zahra |یەکەم=Qassim |ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://apnews.com/article/iraq-president-nizar-amidi-d4279d9afb91ad10bcb761c1ea71a993|سەردێڕ=Iraq elects Kurdish politician Nizar Amidi as president amid war fallout |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=[[Associated Press]]}}</ref><ref name="AA-110420262">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.aa.com.tr/en/politics/nizar-amidi-elected-iraqs-president/3902198|سەردێڕ=Nizar Amidi elected Iraq's president |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Anadolu Agency}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.reuters.com/world/middle-east/iraqi-parliament-elects-nizar-amedi-countrys-new-president-2026-04-11/ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Reuters}}</ref> بەم شێوەیە بە کۆدەنگی وەکو دەیەمین سەرۆککۆماری عێراق ھەڵبژێردرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.aa.com.tr/en/politics/nizar-amidi-elected-iraqs-president/3902198|سەردێڕ=Nizar Amidi elected Iraq's president |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Shafaq News}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}}{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|عێراق|کوردستان|زانستی سیاسەت}} {{پۆلی کۆمنز|Nizar Amidi}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨]] [[پۆل:سیاسەتمەدارانی سەدەی ٢١ەمی عێراق]] [[پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:سیاسییەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] [[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی عێراق]] anno523t0sxbku7fjdotk2ghh7k3n7n 1580267 1580232 2026-05-02T20:04:26Z Hivja 64112 /* */ 1580267 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | birth_date = ٦ی شوباتی ١٩٦٨ | birth_place = [[ئامێدی]] | native_name = نزار آميدي | name = نزار ئامێدی | image = نزار آميدي 2026.jpg | caption = وێنەیەکی نزار ئامێدی لە ٢٠٢٦ | office1 = [[پێڕستی سەرۆک کۆمارەکانی عێراق|دەیەمین]] [[سەرۆک کۆماری عێراق]] | term_start1 = ١٢ی نیسانی ٢٠٢٦ | prime_minister1 = [[محەممەد شیاع سوودانی]] | predecessor1 = [[لەتیف ڕەشید]] | office2 = وەزیری ژینگە | term_start2 = ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ | term_end2 = ٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ | prime_minister2 = محەممەد شیاع سوودانی | predecessor2 = جاسم عەبدولعەزیز | successor2 = ھەڵۆ عەسکەر | party = [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] | alma_mater = [[زانکۆی مووسڵ]] }} '''نزار محەممەد سەعید محەممەد''' ناسراو بە '''نزار ئامێدی''' (لەدایکبووی ٦ی شوباتی ١٩٦٨ لە [[ئامێدی]]) [[ئەندازیار]] و سیاسەتوانێکی کوردە کە لە ١٢ی نیسانی ٢٠٢٦ەوە وەک [[سەرۆک کۆماری عێراق]] خزمەت دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|سەردێڕ=نزار ئامێدی بە سەرکۆماری نوێی عێراق ھەڵبژێردرا |ناونیشان=https://www.aa.com.tr/ks/عێراق/نزار-ئامێدی-بە-سەرکۆماری-نوێی-عێراق-ھەڵبژێردرا/3902179 |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Anadolu |زمان=tr}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=نزار ئامێدی كێیە؟ |ناونیشان=https://www.rachlaken.com/all-detail.aspx?Jimare=62823 |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=www.rachlaken.com}}</ref> ئەو ئەندامی [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]]ە و پێشتر لە ساڵی ٢٠٢٢ ھەتا ٢٠٢٤ وەک وەزیری ژینگە کاری کردووە. == ژیانی سەرەتایی و پەروەردە == نزار لە ٦ی شوباتی ١٩٦٨، لە قەزای [[ئامێدی]] لە [[پارێزگای دھۆک]] لەدایکبووە. بۆ خوێندنی باڵا ڕووی لە [[مووسڵ|موسڵ]] کردووە و لە ساڵی ١٩٩٣ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە ئەندازیاری لە [[زانکۆی مووسڵ]] وەرگرتووە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.alsumaria.tv/news/politics/561309/من-هو-نزار-ئاميدي-رئيس-جمهورية-العراق-الجديد؟|سەردێڕ=من هو نزار ئاميدي رئيس جمهورية العراق الجديد؟ |وێبگە=Al Sumaria |زمان=ar}}</ref> دواتر لە ھەردوو شاری سلێمانی و بەغدا ژیاوە و کاری کردووە. ئامیدی خێزاندارە و خاوەنی چوار منداڵە.<ref name="964media">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=<!-- not stated --> |ناونیشان=https://en.964media.com/43954|سەردێڕ=PUK names Nizar Amedi for Iraq presidency as nomination window closes |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=+964}}</ref> == پیشەی سیاسی == ناوبراو چەندین پۆستی حکوومی و سیاسی لە دەوڵەتی نوێی فیدراڵی عێراقدا ھەبووە، وەکو پەیوەندیی نێوان [[حکوومەتی عێراق|حکوومەتی فیدراڵی عێراق]] و [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]]. === وەزیری ژینگە === نزار لە ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ەوە وەک وەزیری ژینگەی عێراق لە حکوومەتی [[محەممەد شیاع سوودانی]] کاری کردووە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.alaraby.co.uk/politics/اكتمال-حكومة-السوداني-بعد-منح-البرلمان-الثقة-لوزيري-البيئة-والإعمار|سەردێڕ=اكتمال حكومة السوداني بعد منح البرلمان الثقة لوزيري البيئة والإعمار |وێبگە=العربي الجديد |زمان=ar-AR}}</ref> تا کۆتایی مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ دەستلەکارکێشانەوەی بووە. پێش ئەوەش لە سەردەمی سەرۆکایەتی [[فوئاد مەعسووم]] و [[بەرھەم ساڵح]]، و بۆ ماوەیەکی کورت لە ماوەی سەرۆکایەتی [[لەتیف ڕەشید]]، بەڕێوەبەری دیوانی سەرۆککۆمار بووە. == سەرۆکایەتی کۆمار == بەپێی [[سیاسەتی عێراق]] کە لەلایەن نوخبەی دەسەڵاتدار لە عێراقەوە لە ساڵی ٢٠٠٣ەوە پەسەندکراوە، سەرۆکوەزیران دەبێت [[شیعە|موسڵمانی شیعە]] بێت و سەرۆکی پەرلەمان [[سوننە|موسڵمانی سوننە بێت]] و سەرۆککۆمار کە تاڕادەیەکی زۆر فەرمانگەیەکی ڕێوڕەسمییە، دەبێت کورد بێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.thenationalnews.com/news/2026/04/11/iraq-elects-nizar-ameidi-as-president-following-months-of-deadlock/|سەردێڕ=Iraq elects Nizar Amedi as president following months of deadlock |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=[[The National (United Arab Emirates)|The National]]}}</ref> بە پێچەوانەی ڕێککەوتنەکانی پێشووی نێوان ھەردوو حزبی دەسەڵاتداری کوردی ([[پارتی دیموکراتی کوردستان|پارتی]] و [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|یەکێتی]]) کە تێیدا بە جۆرێک دەبێت کە سەرۆکایەتی فیدراڵی لەلایەن یەکێتیی و سەرۆکایەتی [[ھەرێمی کوردستان]] لەلایەن پارتییەوە بەڕێوەبچێت، سەرەڕای ئەوەش پارتی [[فوئاد حوسێن]]ی بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی کۆماری عێراق ٢٠٢٦ کاندید کرد، تەحەدای ئامێدی کرد بۆ ئەو پۆستە. بەھۆی ئەو ناکۆکییەوە دانیشتنەکانی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ و شوباتی ٢٠٢٦ی پەرلەمان دەنگدانی سەرۆککۆماری دواخست. ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی بۆ ماوەی پێنج مانگ دوای [[ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ٢٠٢٥]] سەرۆک وەزیرانی نوێ دەستنیشان نەکرێت، چونکە سەرۆک وەزیران لەلایەن سەرۆککۆمارەوە کاندید دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.thenationalnews.com/news/mena/2026/04/10/iraqi-parliament-to-convene-on-saturday-for-another-attempt-to-elect-president/|سەردێڕ=Iraqi parliament to convene on Saturday for another attempt to elect president |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=The National}}</ref><ref name="AP-11042026">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Abdul-Zahra |یەکەم=Qassim |ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://apnews.com/article/iraq-president-nizar-amidi-d4279d9afb91ad10bcb761c1ea71a993|سەردێڕ=Iraq elects Kurdish politician Nizar Amidi as president amid war fallout |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=[[Associated Press]]}}</ref><ref name="AA-11042026">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.aa.com.tr/en/politics/nizar-amidi-elected-iraqs-president/3902198|سەردێڕ=Nizar Amidi elected Iraq's president |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Anadolu Agency}}</ref> لە ١١ی نیسانی ٢٠٢٦، نزار لە خولی دووەمی دەنگدان لەلایەن [[ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق]] بە [[سەرۆککۆماری عێراق]] ھەڵبژێردرا، بە ٢٢٧ دەنگ بەرامبەر بە ١٥ دەنگ بۆ نەیارەکەی، کە [[موسەننا ئەمین]] بوو لە [[یەکگرتووی ئیسلامیی کوردستان|یەکگرتووی ئیسلامی کوردستان]]. ئامیدی بە ٢٠٨ دەنگ پێشەنگی گەڕی یەکەمی گرت، بەڵام لە ٢٢٠دەنگ کەم بوو، کە زۆرینەی دوو لەسەر سێی دەستوور داوا دەکات.<ref name="AP-110420262">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Abdul-Zahra |یەکەم=Qassim |ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://apnews.com/article/iraq-president-nizar-amidi-d4279d9afb91ad10bcb761c1ea71a993|سەردێڕ=Iraq elects Kurdish politician Nizar Amidi as president amid war fallout |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=[[Associated Press]]}}</ref><ref name="AA-110420262">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.aa.com.tr/en/politics/nizar-amidi-elected-iraqs-president/3902198|سەردێڕ=Nizar Amidi elected Iraq's president |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Anadolu Agency}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.reuters.com/world/middle-east/iraqi-parliament-elects-nizar-amedi-countrys-new-president-2026-04-11/ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Reuters}}</ref> بەم شێوەیە بە کۆدەنگی وەکو دەیەمین سەرۆککۆماری عێراق ھەڵبژێردرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.aa.com.tr/en/politics/nizar-amidi-elected-iraqs-president/3902198|سەردێڕ=Nizar Amidi elected Iraq's president |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Shafaq News}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}}{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|عێراق|کوردستان|زانستی سیاسەت}} {{پۆلی کۆمنز|Nizar Amidi}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨]] [[پۆل:سیاسەتمەدارانی سەدەی ٢١ەمی عێراق]] [[پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:سیاسییەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] [[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی عێراق]] mliyib23xso86lbl2y0s5a6jbanru88 0 295063 1580275 1578256 2026-05-02T20:09:39Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1580275 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{Infobox royalty | name = ئامێل-ماردووک | title = {{unbulleted list | [[پێڕستی پاشاکانی بابل|پاشای بابل]] }} | succession = پاشای [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ]] | reign = ٧ی تشرینی یەکەمی ٥٦٢ی پێش زایین – ئابی ٥٦٠ی پێش زایین | predecessor = [[نەبووخەد نەسری دووەم]] | successor = [[نێریگلیسار]] | birth_date = | birth_place = نەزانراو | death_date = ئابی ٥٦٠ی پێش زایین | death_place = [[بابل]] | issue = ئیندۆ | father = [[نەبووخەد نەسری دووەم]] | mother = [[ئامیتیسی میدی]] (?) | native_lang1 = [[زمانی ئەکەدی|ئەکەدی]] | native_lang1_name1 = ئامێل-ماردووک | dynasty = [[خانەوادەی کلدانی]] }} '''ئەمیل مەردوک''' بەواتای «پیاوی [[ماردووک]]»)،{{Sfn|Weiershäuser|Novotny|2020|p=1}} ھەروەھا بە '''ئاویل-ماردوک''' ناسراوە،{{Sfn|Albertz|2018|p=93}} یان لە شێوازی [[پەرتووکی پیرۆز]]ی ناوەکەی، '''ئیڤیل-مەرۆداخ''' سێیەمین ئیمپراتۆری [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ]] بوو، کە لە ٥٦٢ی پێش زایینەوە تا لادان و کوشتنی لە ٥٦٠ی پێش زایین فەرمانڕەوایی کردووە. ئەو جێنشینی [[نەبووخەد نەسری دووەم]] (٦٠٥–٥٦٢ی [[پێش زایین]]) بوو. بەھۆی کەمیی ژمارەی سەرچاوە [[بزماری]]یە ماوەکان، کەم لەبارەی فەرمانڕەوایی و کارەکانی ئامێل-ماردووک وەک پاشا دەزانرێت. ئامێل-ماردووک، کە لە بنەڕەتدا ناوی نابوو-شوم-ئووکین بوو، کوڕە گەورەی نەبووخەد نەسر نەبوو و گەورەترین کوڕی زیندووش نەبوو لە کاتی دەستنیشانکردنی وەک [[شازادەی جێنشین]] و میراتگر. ڕوون نییە بۆچی ئامێل-ماردووک لەلایەن باوکییەوە وەک جێنشین دەستنیشانکراوە، بەتایبەت کە پێدەچێت لەنێوان ئەو دووانەدا دەمەقاڵێ ھەبووبێت، کە ئەگەری ھەیە ھەوڵێکی ئامێل-ماردووک بۆ گرتنەدەستی تەخت لەکاتێکدا باوکی ھێشتا زیندوو بووە لەپشت بووبێت. دوای پیلانگێڕییەکە، ئامێل-ماردووک زیندانی کرا، ڕەنگە لەگەڵ [[یەخۆنیا]]، پاشای دەستبەسەرکراوی [[شانشینی یەھوودا|یەھوودا]] بێت. نابوو-شوم-ئووکین ناوی خۆی گۆڕی بۆ ئامێل-ماردووک لەکاتی ئازادکردنیدا، ڕەنگە وەک ڕێزێک بۆ خوداوەند [[ماردووک]]. ئامێل-ماردووک زیاتر بە ئازادکردنی [[یەخۆنیا]] دوای ٣٧ ساڵ لە زیندانیکردن بەبیر دەھێنرێتەوە. ئامێل-ماردووک ھەروەھا بە ئەنجامدانی ھەندێک کاری بیناسازی لە [[بابل]] و ڕەنگە لە شوێنەکانی دیکەش ناسراوە، ھەرچەندە ئاستی پڕۆژەکانی ناڕوونە. پێدەچێت بابلییەکان ڕقیان لە فەرمانڕەواییەکەی بووبێت، چونکە سەرچاوە بابلییەکانی دوای سەردەمی ئەو، وەک کەسێکی بێتوانا وەسفی دەکەن. لە ٥٦٠ی پێش زایین، لەلایەن زاوایەکەی [[نێریگلیسار]] لادرا و کوژرا، کە دوای ئەوە وەک پاشا فەرمانڕەوایی کرد. == سەرچاوەکان == {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|Amel-Marduk}} [[پۆل:فەرمانڕەوا لابراوەکان]] [[پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نەزانراو]] jsmc6d71p9stkzhhwuj03tpgw3eu2ae 0 295288 1580234 1579736 2026-05-02T19:41:24Z Hivja 64112 /* */ 1580234 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{Infobox officeholder | name = عەلی ئەلزەیدی | native_name = علي الزیدي | native_name_lang = ar | image = Ali Al-zaidi.png | image_size = | caption = زەیدی لە ٢٠٢٦ | office = [[سەرۆک وەزیرانی عێراق]] | status = [[سەرۆک وەزیرانی ڕاسپێردراو|ڕاسپێردراو]] | term_start = دیاری دەکرێت | term_end = | deputy = | president = [[نزار ئامێدی]] | succeeding = [[محەممەد شیاع سوودانی]] | successor = | birth_date = {{birth year and age|١٩٨٦}} | birth_place = [[بەغدا]]، [[عێراق]]<ref name="Aljazeera">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.aljazeera.com/amp/news/2026/4/28/who-is-ali-al-zaidi-the-businessman-named-as-iraqs-pm-designate|سەردێڕ=Who is Ali al-Zaidi, the businessman named as Iraq’s PM-designate?|وێبگە=Al Jazeera}}</ref> | party = [[سیاسەتوانی سەربەخۆ|سەربەخۆ]] | other_party = [[چوارچێوەی ھەماھەنگی|چوارچێوەی ھەماھەنگی]] | alma_mater = | occupation = {{hlist|[[بانکەوان]]|[[بازرگان]]|[[سیاسەتوان]]}} }} '''عەلی فالح کازم ئەلزەیدی''' ({{بە عەرەبی|علي فالح كاظم الزيدي}}؛ لەدایکبووی ١٩٨٦) بانکەوان، [[بازرگان]] و [[سیاسەتوان]]ێکی عێراقییە کە لە ٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦ەوە [[سەرۆک وەزیرانی عێراق|سەرۆک وەزیرانی ڕاسپێردراوی عێراق]]ە.<ref name="Aljazeera"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://www.france24.com/en/middle-east/20260427-iraq-s-president-ask-pm-designate-ali-al-zaidi-to-form-government|سەردێڕ= Iraq’s president asks PM-designate Ali al-Zaidi to form government|وێبگە=France 24}}</ref> == ژیان == ئەلزەیدی لە ساڵی ١٩٨٦ لە [[بەغدا]] لە خێزانێکی دیار لەدایکبووە کە بنەچەیان بۆ پارێزگای [[پارێزگای زیقار|زیقار]]ی باشووری [[عێراق]] دەگەڕێتەوە.<ref name="Aljazeera"/><ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=الشرق |ڕێکەوت=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|سەردێڕ=من ھو علی الزیدی المرشح لرئاسة الوزراء فی العراق؟ |ناونیشان=https://asharq.com/politics/180977/%D9%85%D9%86-%D9%87%D9%88-%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8A%D8%AF%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B1%D8%B4%D8%AD-%D9%84%D9%85%D9%86%D8%B5%D8%A8-%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B2%D8%B1%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%D9%8I/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Asharq News |زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|سەردێڕ=الإطار التنسیقی فی العراق یرشح علی الزیدی لرئاسة الحکومة |ناونیشان=https://www.amad.com.ps/ar/post/575100 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=[[ئەمەد میدیا]] |زمان=ar}}</ref> ئەو خاوەنی بڕوانامەی بەکالۆریۆسە لە یاسا و دارایی و ھەروەھا بڕوانامەی ماستەری لە دارایی و بانکەوانیدا ھەیە. ئەو ئەندامی [[سەندیکای پارێزەرانی عێراق]]ە.<ref name=":3"/> == ژیانی بازرگانی == ئەو وەک سەرۆکی گرووپی وەتەنییە پۆڵدینگ دەستنیشانکرا، کە کۆمەڵەیەکی [[کەرتی تایبەت]]ی فرەبوارە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://shafaq.com/en/Report/Who-is-Ali-al-Zaidi-The-businessman-tapped-for-Iraq-s-premiership|سەردێڕ=Who is Ali Al-Zaidi? The businessman tapped for Iraq's premiership|وێبگە=Alshafaq}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٧دا دامەزراوە.<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=تقی |یەکەم=غسان |ڕێکەوت=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|سەردێڕ=علی الزیدی.. رجل أعمال یقود سباق تشکیل الحکومة فی العراق |ناونیشان=https://alhurra.com/19152 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Al-Hurra |زمان=ar}}</ref> ئەلزەیدی ھەروەھا سەرۆکایەتی ئەنجومەنی کارگێڕی لە [[زانکۆی شەعب]]، [[پەیمانگای پزیشکیی عەشتار]] دەکات، جگە لەوەی بەڕێوەبەری جێبەجێکار و خاوەنی [[کەناڵی دیجلە|دیجلە تیڤی]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|سەردێڕ=العراق: الرئیس العراقی کلفە بتشکیل الحکومة.. من ھو علی الزیدی؟ |ناونیشان=https://www.alarabiya.net/arab-and-world/iraq/2026/04/27/%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%D9%8I-%D8%B3%D9%8A%D9%83%D9%84%D9%81%D9%87-%D8%A8%D8%AA%D8%B4%D9%83%D9%8A%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%83%D9%88%D9%85%D8%A9-%D9%85%D9%86-%D9%87%D9%88-%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8A%D8%AF%D9%8A- |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Al Arabiya |زمان=ar}}</ref><ref name=":0" /> و زنجیرە ھایپەرمارکێتەکانی تەعاوونە لە [[بەغدا]].<ref name=":0" /> ھەروەھا خاوەنی گرووپی ئەلعووەیسە، کە کۆمەڵەیەکە ١٥ کۆمپانیا لەخۆدەگرێت کە لە پیشەسازییە جیاوازەکانی وەک بازرگانی خۆراک، بەرھەمھێنانی کشتوکاڵی و ئاژەڵداری، بەڵێندەرایەتی، چاپکردن، خزمەتگوزارییە ئەمنییەکان، ئەلیکترۆنیات و نەوتدا کاردەکەن. ھەروەھا گرێبەستی لەگەڵ [[وەزارەتی بازرگانی (عێراق)|وەزارەتی بازرگانی]] ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://english.aawsat.com/arab-world/5267628-who-iraq%E2%80%99s-pm-designate-al-zaidi|سەردێڕ=Who Is Iraq’s PM-Designate Al-Zaidi? |وێبگە=Asharq al-Awsat English}}</ref> ئەو پێشتر وەک سەرۆکی ئەنجومەنی کارگێڕی [[بانکی ئیسلامیی باشوور]] کاری کردووە تا دەستلەکارکێشانەوەی لە ساڵی ٢٠١٩،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٦|سەردێڕ=حیاة رئیس الوزراء الجدید قبل السلطة.. ماذا یعرف العراق عن علی الزیدی؟ |ناونیشان=https://964media.com/676383/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=964 Media |زمان=ar}}</ref> کە ئەزموونی لە بەڕێوەبردنی بانک و حوکمڕانی دارایی بەدەستھێناوە. بانکەکە لە ساڵی ٢٠٢٤ لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە سزای بەسەردا سەپێندرا بەھۆی گومانی سپیکردنەوەی پارە، فێڵ و بەکارھێنانی نایاسایی دراوی ئەمریکی، ھەروەھا لەلایەن [[بانکی ناوەندیی عێراق]]یشەوە قەدەغە کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|سەردێڕ=Iraq's Shiite alliance nominates Ali al-Zaidi as PM candidate: What to know |ناونیشان=https://www.al-monitor.com/originals/2026/04/iraqs-shiite-alliance-nominates-ali-al-zaidi-pm-candidate-what-know |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Al-Monitor |زمان=en}}</ref> == ژیانی سیاسی == ئەلزەیدی پێش پاڵاوتنی وەک سەرۆک وەزیرانی ڕاسپێردراو، لە ناوەندی سیاسی عێراقدا زۆر ناسراو نەبوو،<ref name=":4" /> و سەرچاوەکان بە «نوێھاتووێکی سیاسی» وەسفی دەکەن.<ref name=":5" /><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Livni |یەکەم=Ephrat |ڕێکەوت=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|سەردێڕ=Iraq's President Names Political Newcomer to Form Government |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2026/04/27/world/middleeast/iraq-prime-minister.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٦|ئیش=The New York Times |زمان=en-US |issn=0362-4331}}</ref> لە کەرتی گشتیدا، ئەلزەیدی پێشتر لەگەڵ [[وەزارەتی بازرگانی (عێراق)|وەزارەتی بازرگانی]] کاری کردووە، کە تێیدا بەڕێوەبردنی سیستەمی کارتی بەشەخۆراکی نیشتمانی لە ئەستۆ بووە.<ref name=":0" /> ===سەرۆکایەتی وەزیران=== لە ٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦، [[چوارچێوەی ھەماھەنگی|چوارچێوەی ھەماھەنگی]] ئەلزەیدی وەک کاندیدی تەوافوقی بۆ جێگرتنەوەی [[محەممەد شیاع ئەلسوودانی]] دەستنیشان کرد.<ref name=":5" /> ئەو بە فەرمی لەلایەن سەرۆک کۆمار [[نزار ئامیدی]] ڕاسپێردرا بۆ پێکھێنانی حکوومەت ڕاستەوخۆ دوای پاڵاوتنی لەلایەن چوارچێوەی ھەماھەنگییەوە.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iraq nominates businessman Ali al-Zaidi for prime minister |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/5218 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref><ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iraqi president names Shia bloc candidate Ali al-Zaidi as PM-designate |ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/27/iraqi-president-names-shia-bloc-candidate-ali-al-zaidi-as-pm-designate |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Al Jazeera |زمان=en}}</ref> بەپێی [[دەستووری عێراق]]، ئەلزەیدی ٣٠ ڕۆژی لەبەردەمدایە بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی کابینەکەی و ناساندنیان بە ئەنجومەنی نوێنەران بۆ وەرگرتنی متمانە.<ref name=":2" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iraqi president names Ali al-Zaidi as PM-designate to form new cabinet |ناونیشان=https://english.news.cn/20260428/674fe74bcc8e45468ce9d3779be16b5b/c.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=english.news.cn |زمان=en}}</ref> ئەم بڕیارە دوای چەند ھەفتەیەک لە چەقبەستوویی لەناو ھاوپەیمانییەکەدا ھات، کە پێشتر پشتگیری لە [[نووری ئەلمالیکی]] سەرۆک وەزیرانی پێشوو کردبوو بەڵام دواتر کاندیدبوونی کێشایەوە دوای ئەوەی [[دۆناڵد ترامپ]] سەرۆکی ئەمریکا ھەڕەشەی بڕینی دەستڕاگەیشتنی عێراقی بە [[پێترۆدۆلار]] کرد بەھۆی ھەڵوێستی لایەنگری ئێرانی ئەلمالیکی.<ref name=":5">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|سەردێڕ=Iraq's dominant bloc taps newcomer Ali al-Zaidi for prime minister after weeks of wrangling |ناونیشان=https://apnews.com/article/iraq-prime-minister-parliament-alzaidi-bb629c0f14c6710cbb66500fe376218e |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=AP News |زمان=en}}</ref> پاڵاوتنی ئەلزەیدی دوای کۆبوونەوەیەک لە ماڵی سەرۆکی [[حەشدی شەعبی]] [[فالح فەیاز|فالح ئەلفەیاز]] لە بەغدا ھات، و لەلایەن ھەردوو ئەلمالیکی و سەرۆک وەزیرانی ئێستا ئەلسوودانی ڕێککەوتنی لەسەر کرا. بە وتەی ئەلسوودانی، «نەبوونی تەوافوق» لەسەر ناونانی کاندیدێک لە کاتی کۆبوونەوەکەدا ھەبووە، و ئەلزەیدی بۆ شکاندنی چەقبەستوویی سیاسی ھەڵبژێردراوە.<ref name=":0" /> [[فایەق زێدان]]، سەرۆکی [[ئەنجومەنی باڵای دادوەریی عێراق|ئەنجومەنی باڵای دادوەری]]، وەک کاندیدی چارەسەر بەشداری لە پاڵاوتنی ئەلزەیدی کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ali al-Zaidi named Iraq's prime minister: Easy nomination, harder road ahead |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Report/Ali-al-Zaidi-named-Iraq-s-prime-minister-Easy-nomination-harder-road-ahead |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref> ئەلزەیدی لە یەکەم لێدوانی گشتی خۆیدا لە دوای پاڵاوتنی، ڕایگەیاند کە حکوومەتەکەی پەرە بە ھەوڵەکانی پێشوو دەدات بۆ باشترکردنی خزمەتگوزارییە کۆمەڵایەتییەکان و بارودۆخەکان، لە ھەمان کاتدا ھەڵسەنگاندن بۆ مەترسییەکان و سوودوەرگرتن لە دەرفەتەکان دەکات. ئەو ھەروەھا ھانی ھاوکاری نێوان «ھێزە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی» عێراقی دا لە کاتی دەستنیشانکردنیدا، و نیەتی خۆی بۆ پاراستنی پەیوەندییە دیپلۆماسییە ھاوسەنگەکان چ لەسەر ئاستی ناوچەیی و چ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی دووپاتکردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ali Al-Zaidi: Tackling challenges will be a priority for new Iraqi government |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Iraq/Ali-Al-Zaidi-Tackling-challenges-will-be-a-priority-for-new-Iraqi-government |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|عێراق|زانستی سیاسەت}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦]] [[پۆل:سیاسەتمەدارانی سەدەی ٢١ەمی عێراق]] [[پۆل:شیعە عێراقییەکان]] [[پۆل:زیندووان]] m5rzckdonc88pdgdamb8bsvlm405tsl 1580246 1580234 2026-05-02T20:01:03Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1580246 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = عەلی ئەلزەیدی | native_name = علي الزیدي | native_name_lang = ar | image = Ali Al-zaidi.png | image_size = | caption = زەیدی لە ٢٠٢٦ | office = [[سەرۆک وەزیرانی عێراق]] | status = [[سەرۆک وەزیرانی ڕاسپێردراو|ڕاسپێردراو]] | term_start = دیاری دەکرێت | term_end = | deputy = | president = [[نزار ئامێدی]] | succeeding = [[محەممەد شیاع سوودانی]] | successor = | birth_date = {{birth year and age|١٩٨٦}} | birth_place = [[بەغدا]]، [[عێراق]]<ref name="Aljazeera">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.aljazeera.com/amp/news/2026/4/28/who-is-ali-al-zaidi-the-businessman-named-as-iraqs-pm-designate|سەردێڕ=Who is Ali al-Zaidi, the businessman named as Iraq’s PM-designate?|وێبگە=Al Jazeera}}</ref> | party = [[سیاسەتوانی سەربەخۆ|سەربەخۆ]] | other_party = [[چوارچێوەی ھەماھەنگی|چوارچێوەی ھەماھەنگی]] | alma_mater = | occupation = {{hlist|[[بانکەوان]]|[[بازرگان]]|[[سیاسەتوان]]}} }} '''عەلی فالح کازم ئەلزەیدی''' ({{بە عەرەبی|علي فالح كاظم الزيدي}}؛ لەدایکبووی ١٩٨٦) بانکەوان، [[بازرگان]] و [[سیاسەتوان]]ێکی عێراقییە کە لە ٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦ەوە [[سەرۆک وەزیرانی عێراق|سەرۆک وەزیرانی ڕاسپێردراوی عێراق]]ە.<ref name="Aljazeera"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://www.france24.com/en/middle-east/20260427-iraq-s-president-ask-pm-designate-ali-al-zaidi-to-form-government|سەردێڕ= Iraq’s president asks PM-designate Ali al-Zaidi to form government|وێبگە=France 24}}</ref> == ژیان == ئەلزەیدی لە ساڵی ١٩٨٦ لە [[بەغدا]] لە خێزانێکی دیار لەدایکبووە کە بنەچەیان بۆ پارێزگای [[پارێزگای زیقار|زیقار]]ی باشووری [[عێراق]] دەگەڕێتەوە.<ref name="Aljazeera"/><ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=الشرق |ڕێکەوت=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|سەردێڕ=من ھو علی الزیدی المرشح لرئاسة الوزراء فی العراق؟ |ناونیشان=https://asharq.com/politics/180977/%D9%85%D9%86-%D9%87%D9%88-%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8A%D8%AF%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B1%D8%B4%D8%AD-%D9%84%D9%85%D9%86%D8%B5%D8%A8-%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B2%D8%B1%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%D9%8I/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Asharq News |زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|سەردێڕ=الإطار التنسیقی فی العراق یرشح علی الزیدی لرئاسة الحکومة |ناونیشان=https://www.amad.com.ps/ar/post/575100 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=[[ئەمەد میدیا]] |زمان=ar}}</ref> ئەو خاوەنی بڕوانامەی بەکالۆریۆسە لە یاسا و دارایی و ھەروەھا بڕوانامەی ماستەری لە دارایی و بانکەوانیدا ھەیە. ئەو ئەندامی [[سەندیکای پارێزەرانی عێراق]]ە.<ref name=":3"/> == ژیانی بازرگانی == ئەو وەک سەرۆکی گرووپی وەتەنییە پۆڵدینگ دەستنیشانکرا، کە کۆمەڵەیەکی [[کەرتی تایبەت]]ی فرەبوارە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://shafaq.com/en/Report/Who-is-Ali-al-Zaidi-The-businessman-tapped-for-Iraq-s-premiership|سەردێڕ=Who is Ali Al-Zaidi? The businessman tapped for Iraq's premiership|وێبگە=Alshafaq}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٧دا دامەزراوە.<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=تقی |یەکەم=غسان |ڕێکەوت=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|سەردێڕ=علی الزیدی.. رجل أعمال یقود سباق تشکیل الحکومة فی العراق |ناونیشان=https://alhurra.com/19152 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Al-Hurra |زمان=ar}}</ref> ئەلزەیدی ھەروەھا سەرۆکایەتی ئەنجومەنی کارگێڕی لە [[زانکۆی شەعب]]، [[پەیمانگای پزیشکیی عەشتار]] دەکات، جگە لەوەی بەڕێوەبەری جێبەجێکار و خاوەنی [[کەناڵی دیجلە|دیجلە تیڤی]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|سەردێڕ=العراق: الرئیس العراقی کلفە بتشکیل الحکومة.. من ھو علی الزیدی؟ |ناونیشان=https://www.alarabiya.net/arab-and-world/iraq/2026/04/27/%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%D9%8I-%D8%B3%D9%8A%D9%83%D9%84%D9%81%D9%87-%D8%A8%D8%AA%D8%B4%D9%83%D9%8A%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%83%D9%88%D9%85%D8%A9-%D9%85%D9%86-%D9%87%D9%88-%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8A%D8%AF%D9%8A- |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Al Arabiya |زمان=ar}}</ref><ref name=":0" /> و زنجیرە ھایپەرمارکێتەکانی تەعاوونە لە [[بەغدا]].<ref name=":0" /> ھەروەھا خاوەنی گرووپی ئەلعووەیسە، کە کۆمەڵەیەکە ١٥ کۆمپانیا لەخۆدەگرێت کە لە پیشەسازییە جیاوازەکانی وەک بازرگانی خۆراک، بەرھەمھێنانی کشتوکاڵی و ئاژەڵداری، بەڵێندەرایەتی، چاپکردن، خزمەتگوزارییە ئەمنییەکان، ئەلیکترۆنیات و نەوتدا کاردەکەن. ھەروەھا گرێبەستی لەگەڵ [[وەزارەتی بازرگانی (عێراق)|وەزارەتی بازرگانی]] ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://english.aawsat.com/arab-world/5267628-who-iraq%E2%80%99s-pm-designate-al-zaidi|سەردێڕ=Who Is Iraq’s PM-Designate Al-Zaidi? |وێبگە=Asharq al-Awsat English}}</ref> ئەو پێشتر وەک سەرۆکی ئەنجومەنی کارگێڕی [[بانکی ئیسلامیی باشوور]] کاری کردووە تا دەستلەکارکێشانەوەی لە ساڵی ٢٠١٩،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٦|سەردێڕ=حیاة رئیس الوزراء الجدید قبل السلطة.. ماذا یعرف العراق عن علی الزیدی؟ |ناونیشان=https://964media.com/676383/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=964 Media |زمان=ar}}</ref> کە ئەزموونی لە بەڕێوەبردنی بانک و حوکمڕانی دارایی بەدەستھێناوە. بانکەکە لە ساڵی ٢٠٢٤ لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە سزای بەسەردا سەپێندرا بەھۆی گومانی سپیکردنەوەی پارە، فێڵ و بەکارھێنانی نایاسایی دراوی ئەمریکی، ھەروەھا لەلایەن [[بانکی ناوەندیی عێراق]]یشەوە قەدەغە کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|سەردێڕ=Iraq's Shiite alliance nominates Ali al-Zaidi as PM candidate: What to know |ناونیشان=https://www.al-monitor.com/originals/2026/04/iraqs-shiite-alliance-nominates-ali-al-zaidi-pm-candidate-what-know |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Al-Monitor |زمان=en}}</ref> == ژیانی سیاسی == ئەلزەیدی پێش پاڵاوتنی وەک سەرۆک وەزیرانی ڕاسپێردراو، لە ناوەندی سیاسی عێراقدا زۆر ناسراو نەبوو،<ref name=":4" /> و سەرچاوەکان بە «نوێھاتووێکی سیاسی» وەسفی دەکەن.<ref name=":5" /><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Livni |یەکەم=Ephrat |ڕێکەوت=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|سەردێڕ=Iraq's President Names Political Newcomer to Form Government |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2026/04/27/world/middleeast/iraq-prime-minister.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٦|ئیش=The New York Times |زمان=en-US |issn=0362-4331}}</ref> لە کەرتی گشتیدا، ئەلزەیدی پێشتر لەگەڵ [[وەزارەتی بازرگانی (عێراق)|وەزارەتی بازرگانی]] کاری کردووە، کە تێیدا بەڕێوەبردنی سیستەمی کارتی بەشەخۆراکی نیشتمانی لە ئەستۆ بووە.<ref name=":0" /> ===سەرۆکایەتی وەزیران=== لە ٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦، [[چوارچێوەی ھەماھەنگی|چوارچێوەی ھەماھەنگی]] ئەلزەیدی وەک کاندیدی تەوافوقی بۆ جێگرتنەوەی [[محەممەد شیاع ئەلسوودانی]] دەستنیشان کرد.<ref name=":5" /> ئەو بە فەرمی لەلایەن سەرۆک کۆمار [[نزار ئامیدی]] ڕاسپێردرا بۆ پێکھێنانی حکوومەت ڕاستەوخۆ دوای پاڵاوتنی لەلایەن چوارچێوەی ھەماھەنگییەوە.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iraq nominates businessman Ali al-Zaidi for prime minister |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/5218 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref><ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iraqi president names Shia bloc candidate Ali al-Zaidi as PM-designate |ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/27/iraqi-president-names-shia-bloc-candidate-ali-al-zaidi-as-pm-designate |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Al Jazeera |زمان=en}}</ref> بەپێی [[دەستووری عێراق]]، ئەلزەیدی ٣٠ ڕۆژی لەبەردەمدایە بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی کابینەکەی و ناساندنیان بە ئەنجومەنی نوێنەران بۆ وەرگرتنی متمانە.<ref name=":2" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iraqi president names Ali al-Zaidi as PM-designate to form new cabinet |ناونیشان=https://english.news.cn/20260428/674fe74bcc8e45468ce9d3779be16b5b/c.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=english.news.cn |زمان=en}}</ref> ئەم بڕیارە دوای چەند ھەفتەیەک لە چەقبەستوویی لەناو ھاوپەیمانییەکەدا ھات، کە پێشتر پشتگیری لە [[نووری ئەلمالیکی]] سەرۆک وەزیرانی پێشوو کردبوو بەڵام دواتر کاندیدبوونی کێشایەوە دوای ئەوەی [[دۆناڵد ترامپ]] سەرۆکی ئەمریکا ھەڕەشەی بڕینی دەستڕاگەیشتنی عێراقی بە [[پێترۆدۆلار]] کرد بەھۆی ھەڵوێستی لایەنگری ئێرانی ئەلمالیکی.<ref name=":5">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|سەردێڕ=Iraq's dominant bloc taps newcomer Ali al-Zaidi for prime minister after weeks of wrangling |ناونیشان=https://apnews.com/article/iraq-prime-minister-parliament-alzaidi-bb629c0f14c6710cbb66500fe376218e |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=AP News |زمان=en}}</ref> پاڵاوتنی ئەلزەیدی دوای کۆبوونەوەیەک لە ماڵی سەرۆکی [[حەشدی شەعبی]] [[فالح فەیاز|فالح ئەلفەیاز]] لە بەغدا ھات، و لەلایەن ھەردوو ئەلمالیکی و سەرۆک وەزیرانی ئێستا ئەلسوودانی ڕێککەوتنی لەسەر کرا. بە وتەی ئەلسوودانی، «نەبوونی تەوافوق» لەسەر ناونانی کاندیدێک لە کاتی کۆبوونەوەکەدا ھەبووە، و ئەلزەیدی بۆ شکاندنی چەقبەستوویی سیاسی ھەڵبژێردراوە.<ref name=":0" /> [[فایەق زێدان]]، سەرۆکی [[ئەنجومەنی باڵای دادوەریی عێراق|ئەنجومەنی باڵای دادوەری]]، وەک کاندیدی چارەسەر بەشداری لە پاڵاوتنی ئەلزەیدی کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ali al-Zaidi named Iraq's prime minister: Easy nomination, harder road ahead |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Report/Ali-al-Zaidi-named-Iraq-s-prime-minister-Easy-nomination-harder-road-ahead |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref> ئەلزەیدی لە یەکەم لێدوانی گشتی خۆیدا لە دوای پاڵاوتنی، ڕایگەیاند کە حکوومەتەکەی پەرە بە ھەوڵەکانی پێشوو دەدات بۆ باشترکردنی خزمەتگوزارییە کۆمەڵایەتییەکان و بارودۆخەکان، لە ھەمان کاتدا ھەڵسەنگاندن بۆ مەترسییەکان و سوودوەرگرتن لە دەرفەتەکان دەکات. ئەو ھەروەھا ھانی ھاوکاری نێوان «ھێزە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی» عێراقی دا لە کاتی دەستنیشانکردنیدا، و نیەتی خۆی بۆ پاراستنی پەیوەندییە دیپلۆماسییە ھاوسەنگەکان چ لەسەر ئاستی ناوچەیی و چ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی دووپاتکردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ali Al-Zaidi: Tackling challenges will be a priority for new Iraqi government |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Iraq/Ali-Al-Zaidi-Tackling-challenges-will-be-a-priority-for-new-Iraqi-government |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|عێراق|زانستی سیاسەت}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦]] [[پۆل:سیاسەتمەدارانی سەدەی ٢١ەمی عێراق]] [[پۆل:شیعە عێراقییەکان]] [[پۆل:زیندووان]] 7qmfpurhuzioaosdp6hu4kxmjrqn50c 0 295312 1580133 1580126 2026-05-02T12:00:48Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ پارامەترە واڵاکان لابران؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1580133 wikitext text/x-wiki ئەم مردووانەی خوارەوە کەسە بەناوبانگەکانە کە لە ٢٠٢٦دا مردوون. نموونەی تۆمارکردنی ڕاپۆرتی زانیارییەکان وەک ئەم زنجیرەیەی خوارەوەیە: * ناو، تەمەن، وڵاتی ھاونیشتیمانی (لە لەدایکبوون)، بەدوایدا [[نەتەوە]] (ئەگەر بەسوودبێت)، ئەو بابەتەی کە پێی ناسرابوو، ھۆکاری مردن (ئەگەر زاندرا)، و سەرچاوە. == ئایار == == نیسان == === ٢٨ === * [[فارووق ڕەفیق]]، ٦٤–٦٧، نووسەر و توێژەری کورد، نەخۆشیی دڵ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ava.news/news/48048|سەردێڕ=فارووق ڕەفیق کۆچی دوایی کرد|ڕێکەوت=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئایاری ٢٠٢٦|بڵاوکەرەوە=ئاڤا میدیا}}</ref> == ئازار == === ٢٦ === * [[عەلیڕەزا تەنگسیری]]، ٦٣–٦٤، ئەفسەری دەریاییی ئێرانی و فەرماندەی [[ھێزی دەریاییی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|ھێزی دەریاییی سوپای پاسداران]] (لە ٢٠١٨ەوە)، تیرۆرکردن لە ھێرشی ئاسمانیدا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Israeli official: IRGC Navy chief killed in strike, was responsible for Hormuz chokehold |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-official-irgc-navy-chief-killed-in-strike-was-responsible-for-hormuz-chokehold/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦|ئیش=The Times of Israel |issn=0040-7909}}</ref> === ١٨ === [[ئیسماعیل خەتیب]]، ٦٤–٦٥، کەسایەتیی ئایینی، سیاسەتوانی ئێرانی و [[وەزارەتی ھەواڵگری (ئێران)|وەزیری ھەواڵگریی ئێران]] (لە ٢٠٢١ەوە)، تیرۆرکردن لە ھێرشی ئاسمانیدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Live updates: Iran’s intelligence minister killed by Israel; U.S. unleashes bunker busters |ناونیشان=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/live-updates-iran-war-bunker-busters-israel-beirut-lebanon-hezbollah-rcna264012 |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=NBC News |زمان=en}}</ref> === ١٧ === * [[عەلی لاریجانی]]، ٦٧، سیاسەتوان، کەسایەتیی سەربازیی ئێرانی و سەرۆکی [[ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی]] (٢٠٠٥–٢٠٠٧ و لە ٢٠٢٥ەوە)، [[تیرۆرکردنی عەلی لاریجانی|تیرۆرکردن لە ھێرشی ئاسمانی]]دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=۱۷ی ئازاری ٢٠٢٦ |سەردێڕ=Number one target: How Israel assassinated Iran’s ‘de-facto leader' Larijani {{!}} The Jerusalem Post |ناونیشان=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-890273 |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦ |وێبگە=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |زمان=en}}</ref> === ١١ === * [[ساڵح موسلیم]]، ٧٥، سیاسەتوانی کورد و ھاوسەرۆکی پێشووی [[پارتی یەکێتیی دیموکرات (سووریا)|پەیەدە]] (٢٠١٠–٢٠١٧ و ٢٠٢٢–٢٠٢٤)، نەشتەرگەری بەھۆی [[سستیی گورچیلە]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Salih Muslim, Former PYD Leader, Passed Away in Erbil |ئیش=[[کوردستان ٢٤|Kurdistan 24]] |ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/en/story/899856/salih-muslim-former-pyd-leader-dies-in-erbil}}</ref> == شوبات == === ٢٨ === * کوژرانی ئێرانییە بەناوبانگەکان لە [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|ھێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران]]: ** [[عەلی خامنەیی]]، ٨٦، [[ئایەتوڵڵا]]، سەرۆکی [[ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم]] (١٩٨٨–١٩٨٩)، [[سەرۆک کۆماری ئێران]] (١٩٨١–١٩٨٩) و [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری باڵای شۆڕشی ئیسلامی]] (لە ١٩٨٩ەوە).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر١=Sanya Burgess |نووسەر٢=Molly Blackall |ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=How Trump and Israel's killing of Khamenei played out – hour by hour |ناونیشان=https://inews.co.uk/news/trump-israels-killing-khamenei-played-out-4266623 |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=The i Paper |زمان=en-US |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260303175231/https://inews.co.uk/news/trump-israels-killing-khamenei-played-out-4266623 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ** [[عەبدولڕەحیم مووسەوی]]، ٦٥–٦٦، سەرۆکی [[بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکان]] (لە ٢٠٢٥ەوە) و فەرماندەی گشتیی [[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر=<!-- not stated --> |ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=US-Israeli attack kills Iranian Armed Forces Chief |ناونیشان=https://timeskuwait.com/us-israeli-attack-kills-iranian-defense-minister-armed-forces-chief/ |ئیش=Times Kuwait |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٦}}</ref> ** [[عەزیز نەسیرزادە]]، ٦٢، [[وەزارەتی بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان (ئێران)|وەزیری بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان]] (لە ٢٠٢٤ەوە).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Funeral held in Tehran for Iranian commanders killed in US–Israeli strikes |ناونیشان=https://ca.news.yahoo.com/funeral-held-tehran-iranian-commanders-134224573.html |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Yahoo News |زمان=en-CA}}</ref> ** [[محەممەد پاکپوور]]، فەرماندەی گشتیی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] (لە ٢٠٢٥ەوە).<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Top Iran IRGC Commander Mohammad Pakpour Killed In Strikes: Israel |ناونیشان=https://www.ndtv.com/world-news/iran-news-iran-israel-news-top-iran-irgc-commander-mohammad-pakpour-killed-in-strikes-israel-11149625 |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|ئیش=NDTV News Desk |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260302053407/https://www.ndtv.com/world-news/iran-news-iran-israel-news-top-iran-irgc-commander-mohammad-pakpour-killed-in-strikes-israel-11149625 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ** [[عەلی شەمخانی]]، ٧٠، ئەفسەری دەریایی و سیاسەتوان، [[وەزارەتی بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان (ئێران)|وەزیری بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان]] (١٩٩٧–٢٠٠٥)، سەرۆکی [[ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی]] (٢٠١٣–٢٠٢٣) و ئەندامی [[ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم]] (لە ٢٠٢٣ەوە).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iran Confirms Killings of IRGC Chief Pakpour, Ali Shamkhani |ناونیشان=https://www.middleeasteye.net/live-blog/live-blog-update/iran-confirms-killings-irgc-chief-pakpour-ali-shamkani |وێبگە=Middle East Eye |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٦|زمان=en}}</ref> === ١٥ === * [[ڕۆبێرت دوڤاڵ]]، ٩٥، ئەکتەر، بەرھەمھێنەر و دەرھێنەری ئەمریکی، بەساڵاچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی شوباتی ٢٠٢٦|author-first1=Daren |author-last1=DeFrank |سەردێڕ=Robert Duvall, Oscar-Winning Acting Legend, Dies at 95 |ناونیشان=https://www.thewrap.com/culture-lifestyle/culture/robert-duvall-dead/ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠٢٦|ئیش=The Wrap |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی شوباتی ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260216202142/https://www.thewrap.com/culture-lifestyle/culture/robert-duvall-dead/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === ٣ === * [[سەیفولئیسلام قەزافی]]، ٥٣، سیاسەتوانی لیبی، تیرۆرکردن بە چەک.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی شوباتی ٢٠٢٦|سەردێڕ=Saif al-Islam Gaddafi, son of Libya's late dictator, killed in the northern African country, report say |ناونیشان=https://www.france24.com/en/africa/20260203-seif-al-islam-gaddafi-son-of-libya-s-late-dictator-killed-in-the-northern-african-country-report-say |ڕێکەوتی سەردان=٣ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=France 24 |زمان=en}}</ref> == کانوونی دووەم == === ٢٠ === * [[ڕیفعەت ئەسەد]]، ٨٨، ئەفسەری سەربازی و سیاسەتوانی سووری، دواھاتەکانی [[ئەنفلۆنزا]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.voiceofemirates.com/en/news/2026/01/21/rifaat-al-assad-dies-at-the-age-of-89/|سەردێڕ=Rifaat al-Assad dies at the age of 89|بڵاوکەرەوە=Voice of Emirates|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ڕێکەوت=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦}}</ref> === ٩ === * [[تی کەی کارتەر]]، ٦٩، ئەکتەری ئەمریکی، نادیار.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=''The Thing'' Actor T.K. Carter Dead at 69 |ناونیشان=https://www.tmz.com/2026/01/10/tk-carter-dead-actor-the-thing/ |بڵاوکەرەوە=TMZ|زمان=en-US|ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|2026 deaths}} {{مردنەکان بەپێی مانگ و ساڵ}} {{تووڵی دەروازە|مەرگ|ژیاننامە|مێژوو|دەیەی ٢٠٢٠|کات}} [[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦| ]] mbdlud1rhzk6sy9e4mk7q9ucqrkez0f 0 295341 1580144 1580091 2026-05-02T12:04:28Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1580144 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = سەلیم ساداک | office = [[کۆمەڵەی نیشتمانیی گەورەی تورکیا|ئەندامی کۆمەڵەی نیشتمانیی گەورە]] | term_start = ١٤ی تشرینی دووەمی ١٩٩١ | term_end = ٣ی ئازاری ١٩٩٤ | citizenship = | education = [[زانکۆی دیجلە|ئینستیتووتی پەروەردەی ئامەد]] | office2 = سەرۆک شارەوانیی [[سێرت]] | term_start2 = ٢٩ی ئازاری ٢٠٠٩ | term_end2 = ٣٠ی ئازاری ٢٠١٤ | constituency = [[شرنەخ (بازنەی ھەڵبژاردن)|شرنەخ]] ([[ھەڵبژاردنی گشتیی تورکیا (١٩٩١)|١٩٩١]]) | image = Selîm Sadak.jpg | birth_name = سەلیم سەداک | birth_date = ١٩٥٤ | birth_place = [[ئەزەخ]]، [[پارێزگای شرنەخ]]، [[باکووری کوردستان]] | death_date = {{death date and given age|2026|1|23|71|df=y}} | death_place = [[ھایڵبڕۆن]]، [[بادەن-ڤویرتمبێرگ]]، [[ئەڵمانیا]] | predecessor2 = مەروان گول | successor2 = [[تونجەر باکیرھان]] | party = [[پارتی کاری گەل|ھەئەپە]]<br/>[[پارتی دیموکراسی (تورکیا)|دێپ]]<br/>[[پارتی کۆمەڵگای دیموکراتی|دەتەپە]] | children = ١٠ }} '''سەلیم سەداک''' (١٩٥٤ – ٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦) [[ڕامیار]]ێکی [[کورد]]ی [[باکووری کوردستان]] بوو. ==پێشینە== سەلیم سەداک لە ساڵی ١٩٥٤ لە [[ئەزەخ]] لەدایکبووە.<ref name=okimdir.com>[http://www.okimdir.com/selim-sadak-biyografi.html Selim Sadak kimdir?], Okimdir.com, '''Erişim Tarihi:''' 6 December 2008.</ref> ئەو لە بەشی بیرکاریی [[زانکۆی دیجلە|ئینستیتووتی پەروەردەی ئامەد]] دەرچووە. پاشان وەک وەرگێڕی سەربەخۆ لە زمانەکانی کوردی، ئینگلیزی و عەرەبیدا کاری کردووە. ئەو ھاوسەرگیری کردبوو و ١٠ منداڵی ھەبوو.<ref name=okimdir.com/> سەداک لە ٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦، لە تەمەنی ٧١ ساڵیدا بەھۆی نەخۆشیی [[شێرپەنجە]]وە لە [[ھایڵبڕۆن]] لە [[ئەڵمانیا]] کۆچی دوایی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|سەردێڕ=Selim Sadak yaşamını yitirdi|ناونیشان=https://www.evrensel.net/haber/595879/selim-sadak-yasamini-yitirdi|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260124012859/https://www.evrensel.net/haber/595879/selim-sadak-yasamini-yitirdi|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=Evrensel|زمان=tr-TR|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ==ژیانی ڕامیاری== لە [[ھەڵبژاردنی گشتیی تورکیا (١٩٩١)|ھەڵبژاردنی گشتیی پەرلەمانی تورکیا لە ساڵی ١٩٩١]]، ئەو چووە پاڵ «لەیلا زانا»، «مەحموود ئالیناک»، «خەتیب دیجلە»، «ئۆرھان دۆغان»، «ئەحمەد تورک»، «سرری ساکک» و «سەدات یورتداش» لە ناو [[پارتی گەلی سۆسیال دیموکرات (تورکیا)|پارتی گەلی سۆسیال دیموکرات]] (SHP) و وەک ئەندامی پەرلەمان بۆ [[شرنەخ]] لە خولی ١٩یەمی پەرلەمانی تورکیا ھەڵبژێردرا. لە ئازاری ١٩٩٤، [[پارێزبەندیی پەرلەمانی لە تورکیا|پارێزبەندیی پەرلەمانی]] لەسەر سەلیم ساداک، [[ئۆرھان دۆغان]]، [[خەتیب دیجلە]] و [[لەیلا زانا]] لادرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Human rights of parliamentarians: 167th Council session |ناونیشان=http://archive.ipu.org/hr-e/167/Tk39.htm |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=archive.ipu.org}}</ref> لە ١٦ی حوزەیرانی ١٩٩٤ [[پارتی دیموکراسی (تورکیا)|پارتی دیموکراسی]] (DEP) لەلایەن [[دادگای دەستووریی تورکیا]] داخرا، و سەلیم سەداک لەگەڵ ئەندامانی تری پارتەکە خرایە زیندانەوە. بەپێی بڕیارێکی دادگای ئاسایشی دەوڵەت، لە ساڵی ١٩٩٤دا سزای ١٥ ساڵ زیندانیی بەسەردا سەپێندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P5-TA-2004-0377+0+DOC+XML+V0//EN|سەردێڕ=Texts adopted - Thursday, 22 April 2004 - Trial against Leyla Zana and others in Ankara - P5_TA(2004)0377|وێبگە=www.europarl.europa.eu|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩}}</ref> لە نیسانی ٢٠٠٤ [[پەرلەمانی ئەورووپا|پەرلەمانی ئەورووپا]] زیندانیکردنی سەداکی سەرکۆنە کرد و لە بڕیارنامەیەکدا ھیوای ھەڵوەشاندنەوەی سزاکەی خواست.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P5-TA-2004-0377+0+DOC+XML+V0//EN|سەردێڕ=Texts adopted - Thursday, 22 April 2004 - Trial against Leyla Zana and others in Ankara - P5_TA(2004)0377|وێبگە=www.europarl.europa.eu|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩}}</ref> ئەو لە حوزەیرانی ٢٠٠٤ بەدوای بڕیارێکی دادگای تێھەڵچوونەوەی تورکیا ئازاد کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.europarl.europa.eu/meetdocs/2004_2009/documents/fd/nt_zana_/nt_zana_en.pdf|سەردێڕ=Leyla Zana, European Parliament's Sakharov Prize Winner of 1995|وێبگە=Europarl|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩}}</ref> ===ژیانی دواتر و دادگاییکردن=== دوای ئازادبوونی لە زیندان، سەداک بە وڵاتدا گەڕا بۆ تاقیکردنەوەی ئەگەرەکانی دامەزراندنی پارتێکی نوێ.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Vick |یەکەم=Karl |ڕێکەوت=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٥|سەردێڕ=As Turkey Reaches Out, Kurdish Politicians Look Back |ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/2005/10/06/as-turkey-reaches-out-kurdish-politicians-look-back/6359fc65-1727-45f2-9989-22f01b754dbb/ |وێبگە=[[Washington Post]]}}</ref> لەو کاتەدا ئەو وای دەبینی کە ئەستەمە پارتێکی کوردی بەبێ ئاماژەدان بە [[عەبدوڵڵا ئۆجەلان|ئۆجەلان]] پێکبھێنرێت.<ref name=":0" /> سەداک لەگەڵ لەیلا زانا و خەتیب دیجلە [[پارتی کۆمەڵگەی دیموکراتیک]] (DTP)یان دامەزراند و وەک سەرۆک شارەوانیی [[سێرت]] لەژێر ناوی دەتەپە ھەڵبژێردرا، کە ٤٩،٤٪ی دەنگەکانی لە [[ھەڵبژاردنە ناوخۆیییەکانی تورکیا (٢٠٠٩)|ھەڵبژاردنە ناوخۆیییەکان]] لە ئازاری ٢٠٠٩دا بەدەستھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://secim.haberler.com/2009/illerde-durum/|سەردێڕ=PARTİ İL SEÇİM SONUÇLARI|وێبگە=secim.haberler.com|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200808184132/https://secim.haberler.com/2009/illerde-durum/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەڵام لە کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩، تورکیا [[کەیسی داخستنی پارتی کۆمەڵگەی دیموکراتیک|دەتەپەی قەدەغە کرد]] بەھۆی پەیوەندییە گومانلێکراوەکانی لەگەڵ پەکەکە و سەلیم سەداک و ھەروەھا ئەحمەد تورک، «ئایسەل توغلوک»، لەیلا زانا و «[[نوورەددین دەمیرتاش]]»، بۆ ماوەی پێنج ساڵ لە [[ڕامیاری]] قەدەغە کران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Turkey's Constitutional Court closes DTP - Hurriyet Daily News |ناونیشان=http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=constitutional-court-votes-to-xx-turkey-pro-kurdish-part-2009-12-11 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111007035823/http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=constitutional-court-votes-to-xx-turkey-pro-kurdish-part-2009-12-11 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=[[Hürriyet Daily News]]}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٠ لەلایەن وەزارەتی ناوخۆوە لە پۆستی سەرۆک شارەوانیی سێرت دوورخرایەوە دوای ئەوەی سزای ١٠ مانگ زیندانیکردنی ساڵی ٢٠٠٨ی پشتڕاستکرایەوە، بڕیارێک کە ئەو ناڕەزایەتی بەرامبەر دەربڕی. پاشان ئەنجومەنی گشتیی دادگاییکردنی کارگێڕیی ئەنجومەنی دەوڵەت بڕیاری وەزارەتی ناوخۆی بۆ دوورخستنەوەی سەداک ھەڵوەشاندەوە و بڕیاری دا کە دەتوانێت تا کۆتایی خولەکەی وەک سەرۆک شارەوانیی [[سێرت]] بمێنێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.worldbulletin.net/politics/turkeys-council-of-state-overrules-sacking-of-mayor-over-pkk-propaganda-h96091.html|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190106104356/https://www.worldbulletin.net/politics/turkeys-council-of-state-overrules-sacking-of-mayor-over-pkk-propaganda-h96091.html|ڕەوشی ناونیشان=usurped|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Turkey's Council of State overrules sacking of mayor over PKK propaganda|وێبگە=World Bulletin}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://anfenglish.com/news/siirt-mayor-sadak-will-not-be-removed-5975|سەردێڕ=Siirt mayor Sadak will not be removed|وێبگە=ANF News|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩}}</ref> لە ٢٦ی نیسانی ٢٠١٠ بەھۆی بەکارھێنانی وشەی کوردستان سزای یەک ساڵ زیندانیکردنی بەسەردا سەپێندرا و لە ١٣ی نیسان سزای ١٠ مانگ زیندانیکردنی بۆ وێنەیەک کە لە ساڵنامەیەکی ٢٠١٠دا کێشراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://bianet.org/english/english/121608-1-year-and-10-months-in-jail-for-mayor-selim-sadak|سەردێڕ=1 Year and 10 Months in Jail for Mayor Selim Sadak|ڕێکەوت=٢٨ی نیسانی ٢٠١٠|وێبگە=Bianet}}</ref> لە ئابی ٢٠١١ لە دادگای تاوانەکانی سێرت سزای پێنج مانگ زیندانیی بەسەردا سەپێندرا، سزایەک کە دواتر گۆڕدرا بۆ سزای دارایی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= Siirt Mayor Selim Sadak'a were sentenced to 5 months in prison|بڵاوکەرەوە=Haber Monitor |ڕێکەوت=١٤ی ئابی ٢٠١١|ناونیشان= http://www.habermonitor.com/en/haber/detay/31997/siirt-mayor-selim-sadak39a-were-sentenced-to |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١}}</ref> لە ٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ لە دادگای ئامەد سزای یەک ساڵ و ھەشت مانگ زیندانیی بەسەردا سەپێندرا بەھۆی بانگەشەی تیرۆریستی پەیوەست بە وتارێک کە لە ساڵی ٢٠٠٧دا پێشکەشی کردبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= 150 ans de prison pour trois députées kurdes dont Leyla Zana |بڵاوکەرەوە=Le Post|ڕێکەوت=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|ناونیشان= http://www.lepost.fr/article/2011/10/13/2612904_150-ans-de-prison-pour-trois-deputees-kurdes-dont-leyla-zana.html|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤]] [[پۆل:مردوانی ٢٠٢٦]] [[پۆل:کوردانی تورکیا]] [[پۆل:ڕامیارانی کورد]] [[پۆل:ڕامیارانی پارتی کۆمەڵگەی دیموکراتیک]] [[پۆل:ڕامیارانی پارتی دیموکراسی]] [[پۆل:ڕامیارانی پارتی ڕەنجی گەل]] [[پۆل:ئەندامانی کۆمەڵەی نیشتمانیی گەورەی تورکیا]] [[پۆل:سەرۆک شارەوانییەکانی سێرت]] [[پۆل:کەسایەتییەکانی خەڵکی ئەزەخ]] [[پۆل:خوێندکارانی زانکۆی دیجلە]] [[پۆل:مردن بەھۆی شێرپەنجە لە ئەڵمانیا]] jlffjsyv5uoye9bcxrfezvt90e1l7jk 0 295354 1580152 1580000 2026-05-02T12:06:18Z AramBot 39807 بۆت: چاکسازیی ژمارەکان؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1580152 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{Databox}}'''ئارسەر ھۆمەر بێرد''' (بە [[ئینگلیزی]]: Arthur Homer Bird) (٢٣ی تەممووزی ١٨٥٦ – ٢٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٢٣) [[ئاوازدانەر]]ێکی ئەمریکی بوو، بۆ چەندین ساڵ دانیشتووی [[ئەڵمانیا]] بووە. لە [[کامبریج، ماساچووسیتس|شاری کامبریج لە ویلایەتی ماساچووسیتس]] لەدایکبووە، لە بەرلین [[ئۆرگ]] و ئاوازدانانی خوێندووە<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Swift |یەکەم=Richard |ڕێکەوت=١٩٨٥|سەردێڕ=Review of Nonet for Woodwinds (Marche miniature); For Piccolo, 2 Flutes, 2 Oboes, 2 Clarinets and 2 Bassoons |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/897456 |journal=Notes |بەرگ=٤٢|issue=2 |پەڕەکان=٤٠٣|doi=10.2307/897456 |issn=0027-4380 |jstor=897456 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> و ساڵێک لە [[وایمار]] لەگەڵ [[فرانز لیست]] بەسەر بردووە.<ref name="Cyclopaedia">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=n4Q6AQAAMAAJ&pg=PA387|سەردێڕ=The National Cyclopaedia of American Biography|بڵاوکەرەوە=James T. White & Company|ساڵ=١٩٠٧|بەرگ=IX|پەڕە=٣٨٧|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|via=Google Books}}</ref> ئەو [[قەسیدەی سەمفۆنی|قەسیدەیەکی سەمفۆنی]] بە ناوی ''ئاینە کارنیڤال-سینە''، ئۆپ. ٥، لەگەڵ [[سەمفۆنیا]]یەک لە ئەی مەیجەر، ئۆپ. ٨ (ھەردووکیان لە ١٨٨٦)؛ سێ سووتی [[ئۆرکێسترا]]یی؛ چەند بەرھەمێک تەنھا بۆ [[ئامێری فوودار|ئامێرە فوودارەکان]] لەوانەش سووتێک لە دی؛<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=MUSIC; Americana Vies With Beethoven |زمان=en |ئیش=The New York Times |ناونیشان=http://timesmachine.nytimes.comhttp//timesmachine.content-tagging.us-east-1-01.prd.dvsp.nyt.net/timesmachine/1992/07/19/128092.html?pageNumber=410 |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئایاری ٢٠٢٣}}</ref> چەند مۆسیقایەک بۆ [[بالێ]]؛ [[ئۆپێرای کۆمیدی|ئۆپێرایەکی کۆمیدی]]؛ و ھەندێک [[مۆسیقای ژوور]]یی دانابوو؛ ھەروەھا لەلایەن کۆمپانیای [[مەیسۆن و ھاملین]]ەوە ڕاسپێردرا بۆ نووسینی [[سووت (مۆسیقا)|سووت]]ێک لە پارچەی کورت بۆ [[ئۆرگانی ڕید]]. لە ساڵی ١٨٨٨ لە [[پیتەربۆرۆ]]ی [[ئینگلتەرا]] ھاوسەرگیری لەگەڵ ڤیلھێلمین ڤاڵدێمان کردووە.<ref name=Cyclopaedia/> بێرد لە ساڵی ١٩٢٣ لەکاتی گەشتکردن بە [[شەمەندەفەر]] لە [[بەرلین]] کۆچی دوایی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=061oajYshcgC&pg=PA295 |سەردێڕ=Living with Liszt: From the Diary of Carl Lachmund, an American Pupil of Liszt, 1882–1884 |یەکەم١=Carl |دوایین١=Lachmund |بەستەری نووسەر١=Carl Lachmund |یەکەم٢=Michael |دوایین٢=Saffle |بڵاوکەرەوە=Pendragon Press |ژپنک=٩٧٨٠٩٤٥١٩٣٥٦٢|پەڕە=٢٩٥|ساڵ=١٩٩٥|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|via=Google Books}}</ref> == بەرھەمە ھەڵبژێردراوەکان == * ''ئاینە کارنیڤال-سینە''، ئۆپ. ٥، قەسیدەی سەمفۆنی (١٨٨٦) * سەمفۆنیا لە ئەی مەیجەر، ئۆپ. ٨ (١٨٨٦) * سووت لە دی، بۆ دێکتێتی فوودار * سێرێناد بۆ دێکتێتی فوودار * ''مارش مینیاتور''، بۆ نۆنێتی فووداری دارین<ref name=":0" /> == سەرچاوەکان == {{شریتی دەروازە|ئەڵمانیا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ژیاننامە}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٦]] [[پۆل:مردووانی ١٩٢٣]] [[پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی ئەمریکی]] [[پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی نێری ئەمریکی]] lnyxjbk86s9dd419xjcbnmzq9aj8yqn 1580174 1580152 2026-05-02T15:01:20Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی بەجێماوی {{[[داڕێژە:سەرچاوەکان|سەرچاوەکان]]}} 1580174 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{Databox}}'''ئارسەر ھۆمەر بێرد''' (بە [[ئینگلیزی]]: Arthur Homer Bird) (٢٣ی تەممووزی ١٨٥٦ – ٢٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٢٣) [[ئاوازدانەر]]ێکی ئەمریکی بوو، بۆ چەندین ساڵ دانیشتووی [[ئەڵمانیا]] بووە. لە [[کامبریج، ماساچووسیتس|شاری کامبریج لە ویلایەتی ماساچووسیتس]] لەدایکبووە، لە بەرلین [[ئۆرگ]] و ئاوازدانانی خوێندووە<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Swift |یەکەم=Richard |ڕێکەوت=١٩٨٥|سەردێڕ=Review of Nonet for Woodwinds (Marche miniature); For Piccolo, 2 Flutes, 2 Oboes, 2 Clarinets and 2 Bassoons |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/897456 |journal=Notes |بەرگ=٤٢|issue=2 |پەڕەکان=٤٠٣|doi=10.2307/897456 |issn=0027-4380 |jstor=897456 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> و ساڵێک لە [[وایمار]] لەگەڵ [[فرانز لیست]] بەسەر بردووە.<ref name="Cyclopaedia">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=n4Q6AQAAMAAJ&pg=PA387|سەردێڕ=The National Cyclopaedia of American Biography|بڵاوکەرەوە=James T. White & Company|ساڵ=١٩٠٧|بەرگ=IX|پەڕە=٣٨٧|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|via=Google Books}}</ref> ئەو [[قەسیدەی سەمفۆنی|قەسیدەیەکی سەمفۆنی]] بە ناوی ''ئاینە کارنیڤال-سینە''، ئۆپ. ٥، لەگەڵ [[سەمفۆنیا]]یەک لە ئەی مەیجەر، ئۆپ. ٨ (ھەردووکیان لە ١٨٨٦)؛ سێ سووتی [[ئۆرکێسترا]]یی؛ چەند بەرھەمێک تەنھا بۆ [[ئامێری فوودار|ئامێرە فوودارەکان]] لەوانەش سووتێک لە دی؛<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=MUSIC; Americana Vies With Beethoven |زمان=en |ئیش=The New York Times |ناونیشان=http://timesmachine.nytimes.comhttp//timesmachine.content-tagging.us-east-1-01.prd.dvsp.nyt.net/timesmachine/1992/07/19/128092.html?pageNumber=410 |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئایاری ٢٠٢٣}}</ref> چەند مۆسیقایەک بۆ [[بالێ]]؛ [[ئۆپێرای کۆمیدی|ئۆپێرایەکی کۆمیدی]]؛ و ھەندێک [[مۆسیقای ژوور]]یی دانابوو؛ ھەروەھا لەلایەن کۆمپانیای [[مەیسۆن و ھاملین]]ەوە ڕاسپێردرا بۆ نووسینی [[سووت (مۆسیقا)|سووت]]ێک لە پارچەی کورت بۆ [[ئۆرگانی ڕید]]. لە ساڵی ١٨٨٨ لە [[پیتەربۆرۆ]]ی [[ئینگلتەرا]] ھاوسەرگیری لەگەڵ ڤیلھێلمین ڤاڵدێمان کردووە.<ref name=Cyclopaedia/> بێرد لە ساڵی ١٩٢٣ لەکاتی گەشتکردن بە [[شەمەندەفەر]] لە [[بەرلین]] کۆچی دوایی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=061oajYshcgC&pg=PA295 |سەردێڕ=Living with Liszt: From the Diary of Carl Lachmund, an American Pupil of Liszt, 1882–1884 |یەکەم١=Carl |دوایین١=Lachmund |بەستەری نووسەر١=Carl Lachmund |یەکەم٢=Michael |دوایین٢=Saffle |بڵاوکەرەوە=Pendragon Press |ژپنک=٩٧٨٠٩٤٥١٩٣٥٦٢|پەڕە=٢٩٥|ساڵ=١٩٩٥|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|via=Google Books}}</ref> == بەرھەمە ھەڵبژێردراوەکان == * ''ئاینە کارنیڤال-سینە''، ئۆپ. ٥، قەسیدەی سەمفۆنی (١٨٨٦) * سەمفۆنیا لە ئەی مەیجەر، ئۆپ. ٨ (١٨٨٦) * سووت لە دی، بۆ دێکتێتی فوودار * سێرێناد بۆ دێکتێتی فوودار * ''مارش مینیاتور''، بۆ نۆنێتی فووداری دارین<ref name=":0" /> == سەرچاوەکان == {{شریتی دەروازە|ئەڵمانیا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ژیاننامە}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٦]] [[پۆل:مردووانی ١٩٢٣]] [[پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی ئەمریکی]] [[پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی نێری ئەمریکی]] q3vfqlodx94htffksr888qkfcsqeb0v 1580263 1580174 2026-05-02T20:03:53Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1580263 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{Databox}}'''ئارسەر ھۆمەر بێرد''' (بە [[ئینگلیزی]]: Arthur Homer Bird) (٢٣ی تەممووزی ١٨٥٦ – ٢٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٢٣) [[ئاوازدانەر]]ێکی ئەمریکی بوو، بۆ چەندین ساڵ دانیشتووی [[ئەڵمانیا]] بووە. لە [[کامبریج، ماساچووسیتس|شاری کامبریج لە ویلایەتی ماساچووسیتس]] لەدایکبووە، لە بەرلین [[ئۆرگ]] و ئاوازدانانی خوێندووە<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Swift |یەکەم=Richard |ڕێکەوت=١٩٨٥|سەردێڕ=Review of Nonet for Woodwinds (Marche miniature); For Piccolo, 2 Flutes, 2 Oboes, 2 Clarinets and 2 Bassoons |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/897456 |journal=Notes |بەرگ=٤٢|issue=2 |پەڕەکان=٤٠٣|doi=10.2307/897456 |issn=0027-4380 |jstor=897456 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> و ساڵێک لە [[وایمار]] لەگەڵ [[فرانز لیست]] بەسەر بردووە.<ref name="Cyclopaedia">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=n4Q6AQAAMAAJ&pg=PA387|سەردێڕ=The National Cyclopaedia of American Biography|بڵاوکەرەوە=James T. White & Company|ساڵ=١٩٠٧|بەرگ=IX|پەڕە=٣٨٧|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|via=Google Books}}</ref> ئەو [[قەسیدەی سەمفۆنی|قەسیدەیەکی سەمفۆنی]] بە ناوی ''ئاینە کارنیڤال-سینە''، ئۆپ. ٥، لەگەڵ [[سەمفۆنیا]]یەک لە ئەی مەیجەر، ئۆپ. ٨ (ھەردووکیان لە ١٨٨٦)؛ سێ سووتی [[ئۆرکێسترا]]یی؛ چەند بەرھەمێک تەنھا بۆ [[ئامێری فوودار|ئامێرە فوودارەکان]] لەوانەش سووتێک لە دی؛<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=MUSIC; Americana Vies With Beethoven |زمان=en |ئیش=The New York Times |ناونیشان=http://timesmachine.nytimes.comhttp//timesmachine.content-tagging.us-east-1-01.prd.dvsp.nyt.net/timesmachine/1992/07/19/128092.html?pageNumber=410 |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئایاری ٢٠٢٣}}</ref> چەند مۆسیقایەک بۆ [[بالێ]]؛ [[ئۆپێرای کۆمیدی|ئۆپێرایەکی کۆمیدی]]؛ و ھەندێک [[مۆسیقای ژوور]]یی دانابوو؛ ھەروەھا لەلایەن کۆمپانیای [[مەیسۆن و ھاملین]]ەوە ڕاسپێردرا بۆ نووسینی [[سووت (مۆسیقا)|سووت]]ێک لە پارچەی کورت بۆ [[ئۆرگانی ڕید]]. لە ساڵی ١٨٨٨ لە [[پیتەربۆرۆ]]ی [[ئینگلتەرا]] ھاوسەرگیری لەگەڵ ڤیلھێلمین ڤاڵدێمان کردووە.<ref name=Cyclopaedia/> بێرد لە ساڵی ١٩٢٣ لەکاتی گەشتکردن بە [[شەمەندەفەر]] لە [[بەرلین]] کۆچی دوایی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=061oajYshcgC&pg=PA295 |سەردێڕ=Living with Liszt: From the Diary of Carl Lachmund, an American Pupil of Liszt, 1882–1884 |یەکەم١=Carl |دوایین١=Lachmund |بەستەری نووسەر١=Carl Lachmund |یەکەم٢=Michael |دوایین٢=Saffle |بڵاوکەرەوە=Pendragon Press |ژپنک=٩٧٨٠٩٤٥١٩٣٥٦٢|پەڕە=٢٩٥|ساڵ=١٩٩٥|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|via=Google Books}}</ref> == بەرھەمە ھەڵبژێردراوەکان == * ''ئاینە کارنیڤال-سینە''، ئۆپ. ٥، قەسیدەی سەمفۆنی (١٨٨٦) * سەمفۆنیا لە ئەی مەیجەر، ئۆپ. ٨ (١٨٨٦) * سووت لە دی، بۆ دێکتێتی فوودار * سێرێناد بۆ دێکتێتی فوودار * ''مارش مینیاتور''، بۆ نۆنێتی فووداری دارین<ref name=":0" /> == سەرچاوەکان == {{شریتی دەروازە|ئەڵمانیا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ژیاننامە}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٦]] [[پۆل:مردووانی ١٩٢٣]] [[پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی ئەمریکی]] [[پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی نێری ئەمریکی]] s1fb5qr1rt6btpogcvzknx8xjx38yqv 0 295355 1580153 1579999 2026-05-02T12:06:28Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1580153 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{Databox}}'''ئێدوارد سکۆت پرووێت''' (٩ی ئایاری ١٩٦٨) [[پارێزەر]] و [[لۆبیست]] و [[ڕامیار]]ی [[پارتی کۆماری (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|کۆماریخوازی]] ئەمریکییە و خەڵکی ویلایەتی [[ئۆکلاھۆما]]یە. لە ١٧ی شوباتی ٢٠١٧ تا ٩ی تەممووزی ٢٠١٨، لە ماوەی [[سەرۆکایەتیی دۆناڵد ترامپ|سەرۆکایەتی دۆناڵد ترەمپ]]، وەک ١٤ھەمین بەڕێوەبەری دەزگای پاراستنی ژینگە (EPA) کاری کردووە، دەستی لەکارکێشاوەتەوە لەکاتێکدا لایەنی کەم لەژێر ١٤ لێکۆڵینەوەی فیدراڵیدا بووە. پرووێت کۆدەنگی زانستی لەسەر گۆڕانی [[کەشوھەوا]] ڕەتدەکاتەوە. پرووێت نوێنەرایەتیی کاونتییەکانی [[تەڵسا کاونتی، ئۆکلاھۆما|تەڵسا]] و [[واگۆنەر کاونتی، ئۆکلاھۆما|واگۆنەر]]ی کرد لە [[ئەنجوومەنی پیرانی ئۆکلاھۆما]] لە ساڵی ١٩٩٨ تا ٢٠٠٦. لە ساڵی ٢٠١٠، پرووێت وەک [[داواکاری گشتیی ئۆکلاھۆما]] ھەڵبژێردرا. لەو پۆستەدا، دژی لەباربردنی منداڵ، [[ھاوسەرگیریی ھاوڕەگەزخوازان لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|ھاوسەرگیریی ھاوڕەگەزخوازان]]، [[یاسای چاودێریی گونجاو]]، و [[ڕێساکانی ژینگە]] وەستایەوە وەک ئەوەی خۆی وەسفی کردووە کە «پارێزەرێکی پێشەنگە دژی کارنامە چالاکوانەکانی دەزگای پاراستنی ژینگە».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Brief biography of Attorney General Scott Pruitt|ناونیشان=https://www.ok.gov/oag/Media/About_the_AG/|بڵاوکەرەوە=Oklahoma Office of the Attorney General E. Scott Pruitt|ڕێکەوتی سەردان=٤ی شوباتی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170108114336/https://www.ok.gov/oag/Media/About_the_AG/}}</ref> لەو پۆستەدا لایەنی کەم ١٤ جار سکاڵای لەسەر دەزگای پاراستنی ژینگە تۆمارکرد. پرووێت لە ساڵی ٢٠١٢ وەک سەرۆکی [[کۆمەڵەی داواکارانی گشتیی کۆماریخواز]] ھەڵبژێردرا و لە شوباتی ٢٠١٣ بۆ خولی دووەم دووبارە ھەڵبژێردرایەوە. ئەو بڕێکی گەورە لە [[داراییی کەمپەین لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|بەشدارییەکانی کەمپەین]]ی لەلایەن کۆمپانیاکان و کارمەندانی [[پیشەسازیی سووتەمەنیی بەردین]]ەوە وەرگرت، کە لە نێوان ساڵانی ٢٠١٠ بۆ ٢٠١٤ لایەنی کەم ٢١٥٬٥٧٤ دۆلاری کۆکردەوە سەرەڕای ئەوەی لە ساڵی کۆتاییدا بەبێ ڕکابەر خۆی کاندید کردبوو. پرووێت لەلایەن سەرۆک [[دۆناڵد ترامپ]]ەوە کاندید کرا بۆ سەرکردایەتیکردنی دەزگای پاراستنی ژینگە لە دوای [[ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (٢٠١٦)|ھەڵبژاردنی ٢٠١٦]]، و لەلایەن [[ئەنجوومەنی پیرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان]]ەوە لە شوباتی ٢٠١٧ بە دەنگی ٥٢–٤٦ پەسەند کرا. تا تەممووزی ٢٠١٨، پرووێت لەژێر لێکۆڵینەوەی لایەنی کەم ١٤ لێکۆڵینەوەی فیدراڵیی جیاوازدا بوو لەلایەن [[نووسینگەی لێپرسینەوەی حکوومەت]]، پشکنەری گشتیی دەزگای پاراستنی ژینگە، [[نووسینگەی بەڕێوەبردن و بودجە|نووسینگەی بەڕێوەبردن و بودجەی کۆشکی سپی]]، [[نووسینگەی ڕاوێژکاری تایبەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان|نووسینگەی ڕاوێژکاری تایبەتی ئەمریکا]]، و دوو لیژنەی ئەنجوومەنی نوێنەران سەبارەت بە خووەکانی خەرجکردن، پێکدادانی بەرژەوەندییەکان، نھێنیپارێزیی لەڕادەبەدەر، و شێوازەکانی بەڕێوەبردن. پرووێت بەردەوام گەشتی پلە یەکی بەکاردەھێنا لەگەڵ گەشتی بەردەوامی تایبەت و سەربازی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/climate-environment/2019/05/16/epa-watchdog-suggests-agency-recover-p |سەردێڕ=EPA watchdog suggests agency recover $124,000 in Pruitt's 'excessive' travel expenses; Agency rejects the idea, calling 'cost recovery inappropriate' because officials had approved Pruitt's trips at the time |نووسەر١=Juliet Eilperin |نووسەر٢=Brady Dennis |ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠١٩|وێبگە=washingtonpost.com |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190517003053/https://www.washingtonpost.com/climate-environment/2019/05/16/epa-watchdog-suggests-agency-recover-p/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.nbcnews.com/politics/politics-news/ex-epa-chief-scott-pruitt-spent-nearly-124-000-excessive-n1006491 |سەردێڕ=Ex-EPA chief Scott Pruitt spent nearly $124,000 on 'excessive airfare,' agency says; The inspector general's report found there was not "sufficient justification to support security concerns requiring the use of first- and business-class travel." |نووسەر١=Laura Strickler |نووسەر٢=Adiel Kaplan |ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠١٩|وێبگە=nbcnews.com |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠١٩}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cnn.com/2019/05/16/politics/pruitt-airfare-inspector-general/index.html |سەردێڕ=Scott Pruitt wasted nearly $124,000 on first- and business-class travel, EPA IG says |نووسەر=Gregory Wallace |ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠١٩|وێبگە=CNN |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠١٩}}</ref> ئەو شوقەیەکی لە [[واشینگتن دی سی]] بە نرخێکی زۆر داشکێندراو لە لۆبیستێک بەکرێ گرت کە کڕیارەکانی لەلایەن دەزگای پاراستنی ژینگەوە ڕێکدەخران. پرووێت زیاتر بووە ھۆی دروستبوونی نیگەرانییە ئەخلاقییەکان بە دەوردانەوەی کۆشکی سپی و بەکارھێنانی بڕگەیەکی تەسکی [[یاسای ئاوی خواردنەوەی سەلامەت]] بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی سەربەخۆ مووچەی دوو نزیکترین یاریدەدەری بە بڕی نزیکەی ٢٨،٠٠٠ دۆلار و ٥٧٬٠٠٠ دۆلار بۆ ھەر یەکێکیان زیاد بکات، کە بەشێوەیەکی بەرچاو بەرزتر بوون لەو مووچەیەی دەدرا بە کەسانی ھاوشێوە لە [[سەرۆکایەتیی باراک ئۆباما|ئیدارەی ئۆباما]]، و ئەمەش ڕێگەی بە ھەردووکیان دا کە خۆیان بپارێزن لە واژووکردنی بەڵێننامەی پێکدادانی بەرژەوەندییەکان. ھەندێک لە پارێزگاران پەیوەندییان بە دەنگێکی گەشەسەندووەوە کرد کە پێشنیاری ئەوەیان دەکرد پرووێت دەست لەکار بکێشێتەوە. لە ٥ی تەممووزی ٢٠١٨، پرووێت ڕای گەیاند کە لە ٩ی تەممووز دەست لەکار دەکێشێتەوە، و [[ئاندروو ئاڕ. ویلەر]]ی وەک سەرۆکی وەکالەتی دەزگاکە جێھێشت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.cnn.com/2018/07/05/politics/scott-pruitt-epa-resigns/index.html|سەردێڕ=EPA chief Scott Pruitt resigns amid ethics scandals|بەستەری نووسەر١=Jeremy Diamond (journalist)|نووسەر١=Jeremy Diamond |نووسەر٢=Eli Watkins |نووسەر٣=Juana Summers|ئیش=CNN|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.foxnews.com/politics/scott-pruitts-full-resignation-letter-to-president-trump|سەردێڕ=Scott Pruitt's full resignation letter to President Trump|ڕێکەوت=٥ی تەممووزی ٢٠١٨|ئیش=Fox News|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> لە نیسانی ٢٠٢٢، پرووێت خۆی کاندید کرد بۆ [[ئەنجوومەنی پیرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] بۆ نوێنەرایەتیکردنی [[ئۆکلاھۆما]] لە [[ھەڵبژاردنی تایبەتی ئەنجومەنی پیرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ئۆکلاھۆما (٢٠٢٢)|ھەڵبژاردنی تایبەتی]] ئەو ویلایەتە بۆ جێگرتنەوەی سیناتۆر [[جیم ئینھۆف]]، کە خانەنشین بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Murphy |یەکەم=Sean |ڕێکەوت=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Ex-EPA head Scott Pruitt to run for US Senate in Oklahoma |ناونیشان=https://apnews.com/article/2022-midterm-elections-donald-trump-jim-inhofe-oklahoma-scott-pruitt-3a581101a1a4eff8041feee878b11943 |ئیش=Associated Press |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئایاری ٢٠٢٢}}</ref> لە ھەڵبژاردنی بەراییی کۆماریخوازەکاندا دۆڕا، و ٥٪ی دەنگەکانی بەدەستھێنا. == سەرچاوەکان == {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨]] [[پۆل:زیندووان]] 76rryuemrobu4wvwfl0i86dtxecq6oc 1580173 1580153 2026-05-02T15:01:10Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی بەجێماوی {{[[داڕێژە:سەرچاوەکان|سەرچاوەکان]]}} 1580173 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{Databox}}'''ئێدوارد سکۆت پرووێت''' (٩ی ئایاری ١٩٦٨) [[پارێزەر]] و [[لۆبیست]] و [[ڕامیار]]ی [[پارتی کۆماری (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|کۆماریخوازی]] ئەمریکییە و خەڵکی ویلایەتی [[ئۆکلاھۆما]]یە. لە ١٧ی شوباتی ٢٠١٧ تا ٩ی تەممووزی ٢٠١٨، لە ماوەی [[سەرۆکایەتیی دۆناڵد ترامپ|سەرۆکایەتی دۆناڵد ترەمپ]]، وەک ١٤ھەمین بەڕێوەبەری دەزگای پاراستنی ژینگە (EPA) کاری کردووە، دەستی لەکارکێشاوەتەوە لەکاتێکدا لایەنی کەم لەژێر ١٤ لێکۆڵینەوەی فیدراڵیدا بووە. پرووێت کۆدەنگی زانستی لەسەر گۆڕانی [[کەشوھەوا]] ڕەتدەکاتەوە. پرووێت نوێنەرایەتیی کاونتییەکانی [[تەڵسا کاونتی، ئۆکلاھۆما|تەڵسا]] و [[واگۆنەر کاونتی، ئۆکلاھۆما|واگۆنەر]]ی کرد لە [[ئەنجوومەنی پیرانی ئۆکلاھۆما]] لە ساڵی ١٩٩٨ تا ٢٠٠٦. لە ساڵی ٢٠١٠، پرووێت وەک [[داواکاری گشتیی ئۆکلاھۆما]] ھەڵبژێردرا. لەو پۆستەدا، دژی لەباربردنی منداڵ، [[ھاوسەرگیریی ھاوڕەگەزخوازان لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|ھاوسەرگیریی ھاوڕەگەزخوازان]]، [[یاسای چاودێریی گونجاو]]، و [[ڕێساکانی ژینگە]] وەستایەوە وەک ئەوەی خۆی وەسفی کردووە کە «پارێزەرێکی پێشەنگە دژی کارنامە چالاکوانەکانی دەزگای پاراستنی ژینگە».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Brief biography of Attorney General Scott Pruitt|ناونیشان=https://www.ok.gov/oag/Media/About_the_AG/|بڵاوکەرەوە=Oklahoma Office of the Attorney General E. Scott Pruitt|ڕێکەوتی سەردان=٤ی شوباتی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170108114336/https://www.ok.gov/oag/Media/About_the_AG/}}</ref> لەو پۆستەدا لایەنی کەم ١٤ جار سکاڵای لەسەر دەزگای پاراستنی ژینگە تۆمارکرد. پرووێت لە ساڵی ٢٠١٢ وەک سەرۆکی [[کۆمەڵەی داواکارانی گشتیی کۆماریخواز]] ھەڵبژێردرا و لە شوباتی ٢٠١٣ بۆ خولی دووەم دووبارە ھەڵبژێردرایەوە. ئەو بڕێکی گەورە لە [[داراییی کەمپەین لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|بەشدارییەکانی کەمپەین]]ی لەلایەن کۆمپانیاکان و کارمەندانی [[پیشەسازیی سووتەمەنیی بەردین]]ەوە وەرگرت، کە لە نێوان ساڵانی ٢٠١٠ بۆ ٢٠١٤ لایەنی کەم ٢١٥٬٥٧٤ دۆلاری کۆکردەوە سەرەڕای ئەوەی لە ساڵی کۆتاییدا بەبێ ڕکابەر خۆی کاندید کردبوو. پرووێت لەلایەن سەرۆک [[دۆناڵد ترامپ]]ەوە کاندید کرا بۆ سەرکردایەتیکردنی دەزگای پاراستنی ژینگە لە دوای [[ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (٢٠١٦)|ھەڵبژاردنی ٢٠١٦]]، و لەلایەن [[ئەنجوومەنی پیرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان]]ەوە لە شوباتی ٢٠١٧ بە دەنگی ٥٢–٤٦ پەسەند کرا. تا تەممووزی ٢٠١٨، پرووێت لەژێر لێکۆڵینەوەی لایەنی کەم ١٤ لێکۆڵینەوەی فیدراڵیی جیاوازدا بوو لەلایەن [[نووسینگەی لێپرسینەوەی حکوومەت]]، پشکنەری گشتیی دەزگای پاراستنی ژینگە، [[نووسینگەی بەڕێوەبردن و بودجە|نووسینگەی بەڕێوەبردن و بودجەی کۆشکی سپی]]، [[نووسینگەی ڕاوێژکاری تایبەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان|نووسینگەی ڕاوێژکاری تایبەتی ئەمریکا]]، و دوو لیژنەی ئەنجوومەنی نوێنەران سەبارەت بە خووەکانی خەرجکردن، پێکدادانی بەرژەوەندییەکان، نھێنیپارێزیی لەڕادەبەدەر، و شێوازەکانی بەڕێوەبردن. پرووێت بەردەوام گەشتی پلە یەکی بەکاردەھێنا لەگەڵ گەشتی بەردەوامی تایبەت و سەربازی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/climate-environment/2019/05/16/epa-watchdog-suggests-agency-recover-p |سەردێڕ=EPA watchdog suggests agency recover $124,000 in Pruitt's 'excessive' travel expenses; Agency rejects the idea, calling 'cost recovery inappropriate' because officials had approved Pruitt's trips at the time |نووسەر١=Juliet Eilperin |نووسەر٢=Brady Dennis |ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠١٩|وێبگە=washingtonpost.com |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190517003053/https://www.washingtonpost.com/climate-environment/2019/05/16/epa-watchdog-suggests-agency-recover-p/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.nbcnews.com/politics/politics-news/ex-epa-chief-scott-pruitt-spent-nearly-124-000-excessive-n1006491 |سەردێڕ=Ex-EPA chief Scott Pruitt spent nearly $124,000 on 'excessive airfare,' agency says; The inspector general's report found there was not "sufficient justification to support security concerns requiring the use of first- and business-class travel." |نووسەر١=Laura Strickler |نووسەر٢=Adiel Kaplan |ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠١٩|وێبگە=nbcnews.com |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠١٩}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cnn.com/2019/05/16/politics/pruitt-airfare-inspector-general/index.html |سەردێڕ=Scott Pruitt wasted nearly $124,000 on first- and business-class travel, EPA IG says |نووسەر=Gregory Wallace |ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠١٩|وێبگە=CNN |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠١٩}}</ref> ئەو شوقەیەکی لە [[واشینگتن دی سی]] بە نرخێکی زۆر داشکێندراو لە لۆبیستێک بەکرێ گرت کە کڕیارەکانی لەلایەن دەزگای پاراستنی ژینگەوە ڕێکدەخران. پرووێت زیاتر بووە ھۆی دروستبوونی نیگەرانییە ئەخلاقییەکان بە دەوردانەوەی کۆشکی سپی و بەکارھێنانی بڕگەیەکی تەسکی [[یاسای ئاوی خواردنەوەی سەلامەت]] بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی سەربەخۆ مووچەی دوو نزیکترین یاریدەدەری بە بڕی نزیکەی ٢٨،٠٠٠ دۆلار و ٥٧٬٠٠٠ دۆلار بۆ ھەر یەکێکیان زیاد بکات، کە بەشێوەیەکی بەرچاو بەرزتر بوون لەو مووچەیەی دەدرا بە کەسانی ھاوشێوە لە [[سەرۆکایەتیی باراک ئۆباما|ئیدارەی ئۆباما]]، و ئەمەش ڕێگەی بە ھەردووکیان دا کە خۆیان بپارێزن لە واژووکردنی بەڵێننامەی پێکدادانی بەرژەوەندییەکان. ھەندێک لە پارێزگاران پەیوەندییان بە دەنگێکی گەشەسەندووەوە کرد کە پێشنیاری ئەوەیان دەکرد پرووێت دەست لەکار بکێشێتەوە. لە ٥ی تەممووزی ٢٠١٨، پرووێت ڕای گەیاند کە لە ٩ی تەممووز دەست لەکار دەکێشێتەوە، و [[ئاندروو ئاڕ. ویلەر]]ی وەک سەرۆکی وەکالەتی دەزگاکە جێھێشت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.cnn.com/2018/07/05/politics/scott-pruitt-epa-resigns/index.html|سەردێڕ=EPA chief Scott Pruitt resigns amid ethics scandals|بەستەری نووسەر١=Jeremy Diamond (journalist)|نووسەر١=Jeremy Diamond |نووسەر٢=Eli Watkins |نووسەر٣=Juana Summers|ئیش=CNN|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.foxnews.com/politics/scott-pruitts-full-resignation-letter-to-president-trump|سەردێڕ=Scott Pruitt's full resignation letter to President Trump|ڕێکەوت=٥ی تەممووزی ٢٠١٨|ئیش=Fox News|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> لە نیسانی ٢٠٢٢، پرووێت خۆی کاندید کرد بۆ [[ئەنجوومەنی پیرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] بۆ نوێنەرایەتیکردنی [[ئۆکلاھۆما]] لە [[ھەڵبژاردنی تایبەتی ئەنجومەنی پیرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ئۆکلاھۆما (٢٠٢٢)|ھەڵبژاردنی تایبەتی]] ئەو ویلایەتە بۆ جێگرتنەوەی سیناتۆر [[جیم ئینھۆف]]، کە خانەنشین بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Murphy |یەکەم=Sean |ڕێکەوت=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Ex-EPA head Scott Pruitt to run for US Senate in Oklahoma |ناونیشان=https://apnews.com/article/2022-midterm-elections-donald-trump-jim-inhofe-oklahoma-scott-pruitt-3a581101a1a4eff8041feee878b11943 |ئیش=Associated Press |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئایاری ٢٠٢٢}}</ref> لە ھەڵبژاردنی بەراییی کۆماریخوازەکاندا دۆڕا، و ٥٪ی دەنگەکانی بەدەستھێنا. == سەرچاوەکان == {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨]] [[پۆل:زیندووان]] 5nhym35dcyxdhghxcylov57um4pwy80 1580197 1580173 2026-05-02T16:02:56Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Scott Pruitt}} 1580197 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{Databox}}'''ئێدوارد سکۆت پرووێت''' (٩ی ئایاری ١٩٦٨) [[پارێزەر]] و [[لۆبیست]] و [[ڕامیار]]ی [[پارتی کۆماری (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|کۆماریخوازی]] ئەمریکییە و خەڵکی ویلایەتی [[ئۆکلاھۆما]]یە. لە ١٧ی شوباتی ٢٠١٧ تا ٩ی تەممووزی ٢٠١٨، لە ماوەی [[سەرۆکایەتیی دۆناڵد ترامپ|سەرۆکایەتی دۆناڵد ترەمپ]]، وەک ١٤ھەمین بەڕێوەبەری دەزگای پاراستنی ژینگە (EPA) کاری کردووە، دەستی لەکارکێشاوەتەوە لەکاتێکدا لایەنی کەم لەژێر ١٤ لێکۆڵینەوەی فیدراڵیدا بووە. پرووێت کۆدەنگی زانستی لەسەر گۆڕانی [[کەشوھەوا]] ڕەتدەکاتەوە. پرووێت نوێنەرایەتیی کاونتییەکانی [[تەڵسا کاونتی، ئۆکلاھۆما|تەڵسا]] و [[واگۆنەر کاونتی، ئۆکلاھۆما|واگۆنەر]]ی کرد لە [[ئەنجوومەنی پیرانی ئۆکلاھۆما]] لە ساڵی ١٩٩٨ تا ٢٠٠٦. لە ساڵی ٢٠١٠، پرووێت وەک [[داواکاری گشتیی ئۆکلاھۆما]] ھەڵبژێردرا. لەو پۆستەدا، دژی لەباربردنی منداڵ، [[ھاوسەرگیریی ھاوڕەگەزخوازان لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|ھاوسەرگیریی ھاوڕەگەزخوازان]]، [[یاسای چاودێریی گونجاو]]، و [[ڕێساکانی ژینگە]] وەستایەوە وەک ئەوەی خۆی وەسفی کردووە کە «پارێزەرێکی پێشەنگە دژی کارنامە چالاکوانەکانی دەزگای پاراستنی ژینگە».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Brief biography of Attorney General Scott Pruitt|ناونیشان=https://www.ok.gov/oag/Media/About_the_AG/|بڵاوکەرەوە=Oklahoma Office of the Attorney General E. Scott Pruitt|ڕێکەوتی سەردان=٤ی شوباتی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170108114336/https://www.ok.gov/oag/Media/About_the_AG/}}</ref> لەو پۆستەدا لایەنی کەم ١٤ جار سکاڵای لەسەر دەزگای پاراستنی ژینگە تۆمارکرد. پرووێت لە ساڵی ٢٠١٢ وەک سەرۆکی [[کۆمەڵەی داواکارانی گشتیی کۆماریخواز]] ھەڵبژێردرا و لە شوباتی ٢٠١٣ بۆ خولی دووەم دووبارە ھەڵبژێردرایەوە. ئەو بڕێکی گەورە لە [[داراییی کەمپەین لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|بەشدارییەکانی کەمپەین]]ی لەلایەن کۆمپانیاکان و کارمەندانی [[پیشەسازیی سووتەمەنیی بەردین]]ەوە وەرگرت، کە لە نێوان ساڵانی ٢٠١٠ بۆ ٢٠١٤ لایەنی کەم ٢١٥٬٥٧٤ دۆلاری کۆکردەوە سەرەڕای ئەوەی لە ساڵی کۆتاییدا بەبێ ڕکابەر خۆی کاندید کردبوو. پرووێت لەلایەن سەرۆک [[دۆناڵد ترامپ]]ەوە کاندید کرا بۆ سەرکردایەتیکردنی دەزگای پاراستنی ژینگە لە دوای [[ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (٢٠١٦)|ھەڵبژاردنی ٢٠١٦]]، و لەلایەن [[ئەنجوومەنی پیرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان]]ەوە لە شوباتی ٢٠١٧ بە دەنگی ٥٢–٤٦ پەسەند کرا. تا تەممووزی ٢٠١٨، پرووێت لەژێر لێکۆڵینەوەی لایەنی کەم ١٤ لێکۆڵینەوەی فیدراڵیی جیاوازدا بوو لەلایەن [[نووسینگەی لێپرسینەوەی حکوومەت]]، پشکنەری گشتیی دەزگای پاراستنی ژینگە، [[نووسینگەی بەڕێوەبردن و بودجە|نووسینگەی بەڕێوەبردن و بودجەی کۆشکی سپی]]، [[نووسینگەی ڕاوێژکاری تایبەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان|نووسینگەی ڕاوێژکاری تایبەتی ئەمریکا]]، و دوو لیژنەی ئەنجوومەنی نوێنەران سەبارەت بە خووەکانی خەرجکردن، پێکدادانی بەرژەوەندییەکان، نھێنیپارێزیی لەڕادەبەدەر، و شێوازەکانی بەڕێوەبردن. پرووێت بەردەوام گەشتی پلە یەکی بەکاردەھێنا لەگەڵ گەشتی بەردەوامی تایبەت و سەربازی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/climate-environment/2019/05/16/epa-watchdog-suggests-agency-recover-p |سەردێڕ=EPA watchdog suggests agency recover $124,000 in Pruitt's 'excessive' travel expenses; Agency rejects the idea, calling 'cost recovery inappropriate' because officials had approved Pruitt's trips at the time |نووسەر١=Juliet Eilperin |نووسەر٢=Brady Dennis |ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠١٩|وێبگە=washingtonpost.com |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190517003053/https://www.washingtonpost.com/climate-environment/2019/05/16/epa-watchdog-suggests-agency-recover-p/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.nbcnews.com/politics/politics-news/ex-epa-chief-scott-pruitt-spent-nearly-124-000-excessive-n1006491 |سەردێڕ=Ex-EPA chief Scott Pruitt spent nearly $124,000 on 'excessive airfare,' agency says; The inspector general's report found there was not "sufficient justification to support security concerns requiring the use of first- and business-class travel." |نووسەر١=Laura Strickler |نووسەر٢=Adiel Kaplan |ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠١٩|وێبگە=nbcnews.com |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠١٩}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cnn.com/2019/05/16/politics/pruitt-airfare-inspector-general/index.html |سەردێڕ=Scott Pruitt wasted nearly $124,000 on first- and business-class travel, EPA IG says |نووسەر=Gregory Wallace |ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠١٩|وێبگە=CNN |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠١٩}}</ref> ئەو شوقەیەکی لە [[واشینگتن دی سی]] بە نرخێکی زۆر داشکێندراو لە لۆبیستێک بەکرێ گرت کە کڕیارەکانی لەلایەن دەزگای پاراستنی ژینگەوە ڕێکدەخران. پرووێت زیاتر بووە ھۆی دروستبوونی نیگەرانییە ئەخلاقییەکان بە دەوردانەوەی کۆشکی سپی و بەکارھێنانی بڕگەیەکی تەسکی [[یاسای ئاوی خواردنەوەی سەلامەت]] بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی سەربەخۆ مووچەی دوو نزیکترین یاریدەدەری بە بڕی نزیکەی ٢٨،٠٠٠ دۆلار و ٥٧٬٠٠٠ دۆلار بۆ ھەر یەکێکیان زیاد بکات، کە بەشێوەیەکی بەرچاو بەرزتر بوون لەو مووچەیەی دەدرا بە کەسانی ھاوشێوە لە [[سەرۆکایەتیی باراک ئۆباما|ئیدارەی ئۆباما]]، و ئەمەش ڕێگەی بە ھەردووکیان دا کە خۆیان بپارێزن لە واژووکردنی بەڵێننامەی پێکدادانی بەرژەوەندییەکان. ھەندێک لە پارێزگاران پەیوەندییان بە دەنگێکی گەشەسەندووەوە کرد کە پێشنیاری ئەوەیان دەکرد پرووێت دەست لەکار بکێشێتەوە. لە ٥ی تەممووزی ٢٠١٨، پرووێت ڕای گەیاند کە لە ٩ی تەممووز دەست لەکار دەکێشێتەوە، و [[ئاندروو ئاڕ. ویلەر]]ی وەک سەرۆکی وەکالەتی دەزگاکە جێھێشت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.cnn.com/2018/07/05/politics/scott-pruitt-epa-resigns/index.html|سەردێڕ=EPA chief Scott Pruitt resigns amid ethics scandals|بەستەری نووسەر١=Jeremy Diamond (journalist)|نووسەر١=Jeremy Diamond |نووسەر٢=Eli Watkins |نووسەر٣=Juana Summers|ئیش=CNN|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.foxnews.com/politics/scott-pruitts-full-resignation-letter-to-president-trump|سەردێڕ=Scott Pruitt's full resignation letter to President Trump|ڕێکەوت=٥ی تەممووزی ٢٠١٨|ئیش=Fox News|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> لە نیسانی ٢٠٢٢، پرووێت خۆی کاندید کرد بۆ [[ئەنجوومەنی پیرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] بۆ نوێنەرایەتیکردنی [[ئۆکلاھۆما]] لە [[ھەڵبژاردنی تایبەتی ئەنجومەنی پیرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ئۆکلاھۆما (٢٠٢٢)|ھەڵبژاردنی تایبەتی]] ئەو ویلایەتە بۆ جێگرتنەوەی سیناتۆر [[جیم ئینھۆف]]، کە خانەنشین بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Murphy |یەکەم=Sean |ڕێکەوت=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Ex-EPA head Scott Pruitt to run for US Senate in Oklahoma |ناونیشان=https://apnews.com/article/2022-midterm-elections-donald-trump-jim-inhofe-oklahoma-scott-pruitt-3a581101a1a4eff8041feee878b11943 |ئیش=Associated Press |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئایاری ٢٠٢٢}}</ref> لە ھەڵبژاردنی بەراییی کۆماریخوازەکاندا دۆڕا، و ٥٪ی دەنگەکانی بەدەستھێنا. == سەرچاوەکان == {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Scott Pruitt}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨]] [[پۆل:زیندووان]] fokc2w7612umuxlh4nqcbk5nqew3mbr 1580258 1580197 2026-05-02T20:03:03Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1580258 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{Databox}}'''ئێدوارد سکۆت پرووێت''' (٩ی ئایاری ١٩٦٨) [[پارێزەر]] و [[لۆبیست]] و [[ڕامیار]]ی [[پارتی کۆماری (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|کۆماریخوازی]] ئەمریکییە و خەڵکی ویلایەتی [[ئۆکلاھۆما]]یە. لە ١٧ی شوباتی ٢٠١٧ تا ٩ی تەممووزی ٢٠١٨، لە ماوەی [[سەرۆکایەتیی دۆناڵد ترامپ|سەرۆکایەتی دۆناڵد ترەمپ]]، وەک ١٤ھەمین بەڕێوەبەری دەزگای پاراستنی ژینگە (EPA) کاری کردووە، دەستی لەکارکێشاوەتەوە لەکاتێکدا لایەنی کەم لەژێر ١٤ لێکۆڵینەوەی فیدراڵیدا بووە. پرووێت کۆدەنگی زانستی لەسەر گۆڕانی [[کەشوھەوا]] ڕەتدەکاتەوە. پرووێت نوێنەرایەتیی کاونتییەکانی [[تەڵسا کاونتی، ئۆکلاھۆما|تەڵسا]] و [[واگۆنەر کاونتی، ئۆکلاھۆما|واگۆنەر]]ی کرد لە [[ئەنجوومەنی پیرانی ئۆکلاھۆما]] لە ساڵی ١٩٩٨ تا ٢٠٠٦. لە ساڵی ٢٠١٠، پرووێت وەک [[داواکاری گشتیی ئۆکلاھۆما]] ھەڵبژێردرا. لەو پۆستەدا، دژی لەباربردنی منداڵ، [[ھاوسەرگیریی ھاوڕەگەزخوازان لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|ھاوسەرگیریی ھاوڕەگەزخوازان]]، [[یاسای چاودێریی گونجاو]]، و [[ڕێساکانی ژینگە]] وەستایەوە وەک ئەوەی خۆی وەسفی کردووە کە «پارێزەرێکی پێشەنگە دژی کارنامە چالاکوانەکانی دەزگای پاراستنی ژینگە».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Brief biography of Attorney General Scott Pruitt|ناونیشان=https://www.ok.gov/oag/Media/About_the_AG/|بڵاوکەرەوە=Oklahoma Office of the Attorney General E. Scott Pruitt|ڕێکەوتی سەردان=٤ی شوباتی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170108114336/https://www.ok.gov/oag/Media/About_the_AG/}}</ref> لەو پۆستەدا لایەنی کەم ١٤ جار سکاڵای لەسەر دەزگای پاراستنی ژینگە تۆمارکرد. پرووێت لە ساڵی ٢٠١٢ وەک سەرۆکی [[کۆمەڵەی داواکارانی گشتیی کۆماریخواز]] ھەڵبژێردرا و لە شوباتی ٢٠١٣ بۆ خولی دووەم دووبارە ھەڵبژێردرایەوە. ئەو بڕێکی گەورە لە [[داراییی کەمپەین لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|بەشدارییەکانی کەمپەین]]ی لەلایەن کۆمپانیاکان و کارمەندانی [[پیشەسازیی سووتەمەنیی بەردین]]ەوە وەرگرت، کە لە نێوان ساڵانی ٢٠١٠ بۆ ٢٠١٤ لایەنی کەم ٢١٥٬٥٧٤ دۆلاری کۆکردەوە سەرەڕای ئەوەی لە ساڵی کۆتاییدا بەبێ ڕکابەر خۆی کاندید کردبوو. پرووێت لەلایەن سەرۆک [[دۆناڵد ترامپ]]ەوە کاندید کرا بۆ سەرکردایەتیکردنی دەزگای پاراستنی ژینگە لە دوای [[ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (٢٠١٦)|ھەڵبژاردنی ٢٠١٦]]، و لەلایەن [[ئەنجوومەنی پیرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان]]ەوە لە شوباتی ٢٠١٧ بە دەنگی ٥٢–٤٦ پەسەند کرا. تا تەممووزی ٢٠١٨، پرووێت لەژێر لێکۆڵینەوەی لایەنی کەم ١٤ لێکۆڵینەوەی فیدراڵیی جیاوازدا بوو لەلایەن [[نووسینگەی لێپرسینەوەی حکوومەت]]، پشکنەری گشتیی دەزگای پاراستنی ژینگە، [[نووسینگەی بەڕێوەبردن و بودجە|نووسینگەی بەڕێوەبردن و بودجەی کۆشکی سپی]]، [[نووسینگەی ڕاوێژکاری تایبەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان|نووسینگەی ڕاوێژکاری تایبەتی ئەمریکا]]، و دوو لیژنەی ئەنجوومەنی نوێنەران سەبارەت بە خووەکانی خەرجکردن، پێکدادانی بەرژەوەندییەکان، نھێنیپارێزیی لەڕادەبەدەر، و شێوازەکانی بەڕێوەبردن. پرووێت بەردەوام گەشتی پلە یەکی بەکاردەھێنا لەگەڵ گەشتی بەردەوامی تایبەت و سەربازی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/climate-environment/2019/05/16/epa-watchdog-suggests-agency-recover-p |سەردێڕ=EPA watchdog suggests agency recover $124,000 in Pruitt's 'excessive' travel expenses; Agency rejects the idea, calling 'cost recovery inappropriate' because officials had approved Pruitt's trips at the time |نووسەر١=Juliet Eilperin |نووسەر٢=Brady Dennis |ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠١٩|وێبگە=washingtonpost.com |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190517003053/https://www.washingtonpost.com/climate-environment/2019/05/16/epa-watchdog-suggests-agency-recover-p/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.nbcnews.com/politics/politics-news/ex-epa-chief-scott-pruitt-spent-nearly-124-000-excessive-n1006491 |سەردێڕ=Ex-EPA chief Scott Pruitt spent nearly $124,000 on 'excessive airfare,' agency says; The inspector general's report found there was not "sufficient justification to support security concerns requiring the use of first- and business-class travel." |نووسەر١=Laura Strickler |نووسەر٢=Adiel Kaplan |ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠١٩|وێبگە=nbcnews.com |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠١٩}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cnn.com/2019/05/16/politics/pruitt-airfare-inspector-general/index.html |سەردێڕ=Scott Pruitt wasted nearly $124,000 on first- and business-class travel, EPA IG says |نووسەر=Gregory Wallace |ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠١٩|وێبگە=CNN |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠١٩}}</ref> ئەو شوقەیەکی لە [[واشینگتن دی سی]] بە نرخێکی زۆر داشکێندراو لە لۆبیستێک بەکرێ گرت کە کڕیارەکانی لەلایەن دەزگای پاراستنی ژینگەوە ڕێکدەخران. پرووێت زیاتر بووە ھۆی دروستبوونی نیگەرانییە ئەخلاقییەکان بە دەوردانەوەی کۆشکی سپی و بەکارھێنانی بڕگەیەکی تەسکی [[یاسای ئاوی خواردنەوەی سەلامەت]] بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی سەربەخۆ مووچەی دوو نزیکترین یاریدەدەری بە بڕی نزیکەی ٢٨،٠٠٠ دۆلار و ٥٧٬٠٠٠ دۆلار بۆ ھەر یەکێکیان زیاد بکات، کە بەشێوەیەکی بەرچاو بەرزتر بوون لەو مووچەیەی دەدرا بە کەسانی ھاوشێوە لە [[سەرۆکایەتیی باراک ئۆباما|ئیدارەی ئۆباما]]، و ئەمەش ڕێگەی بە ھەردووکیان دا کە خۆیان بپارێزن لە واژووکردنی بەڵێننامەی پێکدادانی بەرژەوەندییەکان. ھەندێک لە پارێزگاران پەیوەندییان بە دەنگێکی گەشەسەندووەوە کرد کە پێشنیاری ئەوەیان دەکرد پرووێت دەست لەکار بکێشێتەوە. لە ٥ی تەممووزی ٢٠١٨، پرووێت ڕای گەیاند کە لە ٩ی تەممووز دەست لەکار دەکێشێتەوە، و [[ئاندروو ئاڕ. ویلەر]]ی وەک سەرۆکی وەکالەتی دەزگاکە جێھێشت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.cnn.com/2018/07/05/politics/scott-pruitt-epa-resigns/index.html|سەردێڕ=EPA chief Scott Pruitt resigns amid ethics scandals|بەستەری نووسەر١=Jeremy Diamond (journalist)|نووسەر١=Jeremy Diamond |نووسەر٢=Eli Watkins |نووسەر٣=Juana Summers|ئیش=CNN|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.foxnews.com/politics/scott-pruitts-full-resignation-letter-to-president-trump|سەردێڕ=Scott Pruitt's full resignation letter to President Trump|ڕێکەوت=٥ی تەممووزی ٢٠١٨|ئیش=Fox News|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> لە نیسانی ٢٠٢٢، پرووێت خۆی کاندید کرد بۆ [[ئەنجوومەنی پیرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] بۆ نوێنەرایەتیکردنی [[ئۆکلاھۆما]] لە [[ھەڵبژاردنی تایبەتی ئەنجومەنی پیرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ئۆکلاھۆما (٢٠٢٢)|ھەڵبژاردنی تایبەتی]] ئەو ویلایەتە بۆ جێگرتنەوەی سیناتۆر [[جیم ئینھۆف]]، کە خانەنشین بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Murphy |یەکەم=Sean |ڕێکەوت=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Ex-EPA head Scott Pruitt to run for US Senate in Oklahoma |ناونیشان=https://apnews.com/article/2022-midterm-elections-donald-trump-jim-inhofe-oklahoma-scott-pruitt-3a581101a1a4eff8041feee878b11943 |ئیش=Associated Press |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئایاری ٢٠٢٢}}</ref> لە ھەڵبژاردنی بەراییی کۆماریخوازەکاندا دۆڕا، و ٥٪ی دەنگەکانی بەدەستھێنا. == سەرچاوەکان == {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Scott Pruitt}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨]] [[پۆل:زیندووان]] 53mk7693vbaawku1nqbf3ebd5d28je1 0 295356 1580154 1579998 2026-05-02T12:06:38Z AramBot 39807 بۆت: چاکسازیی ژمارەکان؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1580154 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{Databox}}'''وارن ئیڤان سپێکتەر''' (بە [[ئینگلیزی]]: Warren Evan Spector؛ لەدایکبووی ٢ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٥<ref name="Dragon #123">{{بیرخستنەوەی گۆڤار |ڕێکەوت=تەممووزی ١٩٨٧|سەردێڕ=TSR Profiles |journal=Dragon |شوێن=[[Lake Geneva, Wisconsin]] |بڵاوکەرەوە=TSR, Inc. |issue=#123 |پەڕە=٨٨}}</ref>) دیزاینەری [[کایەی ڕۆڵگێڕان|ڕۆڵگێڕان]] و [[کایەی ڤیدیۆیی|یاری ڤیدیۆیی]] ئەمریکییە، [[دەرھێنەر]]، [[نووسەر]]، بەرھەمھێنەر و دیزاینەری بەرھەمھێنانە. ئەو بە دروستکردنی کایەکانی [[سیمولەیتەری نقومکەر]] ناسراوە، کە کۆمەڵێک ھەڵبژاردەی بەرفراوان دەدەن بە یاریزانان لە چۆنیەتیی پێشڤەچووندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Spector |یەکەم=Warren |سەردێڕ=Choice and consequence talk |ڕێکەوت=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.gamedeveloper.com/design/video-warren-spector-talks-choice-and-consequence-at-practice-2013 |بڵاوکەرەوە=gamasutra.com}}</ref> دەرئەنجامی ئەو ھەڵبژاردانەش دواتر لە جیھانی کایە سیمولەیتکراوەکەدا لە ئاستەکان یان ئەرکەکانی دواتردا نیشان دەدرێن. ئەو زیاتر بە کایە ڤیدیۆیییە پەسەندکراوەکەی لەلایەن ڕەخنەگرانەوە بە ناوی ''«[[دێئەس ئێکس (کایەی ڤیدیۆیی)|دێئەس ئێکس]]»'' ناسراوە کە فەلسەفەی ھەڵبژاردن و دەرئەنجام بەرجەستە دەکات لە ھەمان کاتدا توخمەکانی [[چەشنی کایەی ڤیدیۆیی|چەشنەکانی]] [[تەقەکەری کەسی یەکەم]]، [[کایەی ڕۆڵگێڕان|ڕۆڵگێڕان]]، و [[کایەی سەرکێشی]] تێکەڵ دەکات.{{sfn|Spector|2000}} جگە لە ''«دێئەس ئێکس»''، سپێکتۆر بە کارەکانی ناسراوە لەو کاتەی لەلایەن [[لوکینگ گڵاس ستۆدیۆز]]ەوە دامەزرابوو، کە لەوێدا بەشدار بوو لە دروستکردنی چەندین ناونیشانی پەسەندکراو لەوانە ''«[[ئەڵتیما ئەندەروۆرڵد: زە ستیجیان ئەبیس|ئەڵتیما ئەندەروۆرڵد]]»''، ''«[[ئەڵتیما ئەندەروۆرڵد ٢: لابیرنسی جیھانەکان|ئەڵتیما ئەندەروۆرڵد ٢]]»''، ''«[[سیستم شۆک]]»''، و ''«[[سیف: پڕۆژە تاریکەکە]]»''. ئەو لەلایەن [[ئەدەرساید ئینتەرتەینمەنت]]ەوە دامەزراوە، کە لەوێ بەشێک بووە لە تیمی پەرەپێدان بۆ ''«[[سیستم شۆک ٢#پڕۆژەکانی پاشکۆ|سیستم شۆک ٣]]»''یە وەستاوەکە. == سەرچاوەکان == {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|کایەی ڤیدیۆیی|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥]] [[پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ڕۆماننووسانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:جولەکەکانی سەدەی بیست و یەکی ئەمریکی]] [[پۆل:ڕۆماننووسانی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:نووسەرانی مانھاتن]] 4r1kaxra6ld8zxb6l0l4zp7d40befyx 1580172 1580154 2026-05-02T15:01:00Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی بەجێماوی {{[[داڕێژە:سەرچاوەکان|سەرچاوەکان]]}} 1580172 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{Databox}}'''وارن ئیڤان سپێکتەر''' (بە [[ئینگلیزی]]: Warren Evan Spector؛ لەدایکبووی ٢ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٥<ref name="Dragon #123">{{بیرخستنەوەی گۆڤار |ڕێکەوت=تەممووزی ١٩٨٧|سەردێڕ=TSR Profiles |journal=Dragon |شوێن=[[Lake Geneva, Wisconsin]] |بڵاوکەرەوە=TSR, Inc. |issue=#123 |پەڕە=٨٨}}</ref>) دیزاینەری [[کایەی ڕۆڵگێڕان|ڕۆڵگێڕان]] و [[کایەی ڤیدیۆیی|یاری ڤیدیۆیی]] ئەمریکییە، [[دەرھێنەر]]، [[نووسەر]]، بەرھەمھێنەر و دیزاینەری بەرھەمھێنانە. ئەو بە دروستکردنی کایەکانی [[سیمولەیتەری نقومکەر]] ناسراوە، کە کۆمەڵێک ھەڵبژاردەی بەرفراوان دەدەن بە یاریزانان لە چۆنیەتیی پێشڤەچووندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Spector |یەکەم=Warren |سەردێڕ=Choice and consequence talk |ڕێکەوت=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.gamedeveloper.com/design/video-warren-spector-talks-choice-and-consequence-at-practice-2013 |بڵاوکەرەوە=gamasutra.com}}</ref> دەرئەنجامی ئەو ھەڵبژاردانەش دواتر لە جیھانی کایە سیمولەیتکراوەکەدا لە ئاستەکان یان ئەرکەکانی دواتردا نیشان دەدرێن. ئەو زیاتر بە کایە ڤیدیۆیییە پەسەندکراوەکەی لەلایەن ڕەخنەگرانەوە بە ناوی ''«[[دێئەس ئێکس (کایەی ڤیدیۆیی)|دێئەس ئێکس]]»'' ناسراوە کە فەلسەفەی ھەڵبژاردن و دەرئەنجام بەرجەستە دەکات لە ھەمان کاتدا توخمەکانی [[چەشنی کایەی ڤیدیۆیی|چەشنەکانی]] [[تەقەکەری کەسی یەکەم]]، [[کایەی ڕۆڵگێڕان|ڕۆڵگێڕان]]، و [[کایەی سەرکێشی]] تێکەڵ دەکات.{{sfn|Spector|2000}} جگە لە ''«دێئەس ئێکس»''، سپێکتۆر بە کارەکانی ناسراوە لەو کاتەی لەلایەن [[لوکینگ گڵاس ستۆدیۆز]]ەوە دامەزرابوو، کە لەوێدا بەشدار بوو لە دروستکردنی چەندین ناونیشانی پەسەندکراو لەوانە ''«[[ئەڵتیما ئەندەروۆرڵد: زە ستیجیان ئەبیس|ئەڵتیما ئەندەروۆرڵد]]»''، ''«[[ئەڵتیما ئەندەروۆرڵد ٢: لابیرنسی جیھانەکان|ئەڵتیما ئەندەروۆرڵد ٢]]»''، ''«[[سیستم شۆک]]»''، و ''«[[سیف: پڕۆژە تاریکەکە]]»''. ئەو لەلایەن [[ئەدەرساید ئینتەرتەینمەنت]]ەوە دامەزراوە، کە لەوێ بەشێک بووە لە تیمی پەرەپێدان بۆ ''«[[سیستم شۆک ٢#پڕۆژەکانی پاشکۆ|سیستم شۆک ٣]]»''یە وەستاوەکە. == سەرچاوەکان == {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|کایەی ڤیدیۆیی|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥]] [[پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ڕۆماننووسانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:جولەکەکانی سەدەی بیست و یەکی ئەمریکی]] [[پۆل:ڕۆماننووسانی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:نووسەرانی مانھاتن]] iuqlj12vqqcibngzr3mhvvo5605ya4u 1580198 1580172 2026-05-02T16:03:06Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Warren Spector}} 1580198 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{Databox}}'''وارن ئیڤان سپێکتەر''' (بە [[ئینگلیزی]]: Warren Evan Spector؛ لەدایکبووی ٢ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٥<ref name="Dragon #123">{{بیرخستنەوەی گۆڤار |ڕێکەوت=تەممووزی ١٩٨٧|سەردێڕ=TSR Profiles |journal=Dragon |شوێن=[[Lake Geneva, Wisconsin]] |بڵاوکەرەوە=TSR, Inc. |issue=#123 |پەڕە=٨٨}}</ref>) دیزاینەری [[کایەی ڕۆڵگێڕان|ڕۆڵگێڕان]] و [[کایەی ڤیدیۆیی|یاری ڤیدیۆیی]] ئەمریکییە، [[دەرھێنەر]]، [[نووسەر]]، بەرھەمھێنەر و دیزاینەری بەرھەمھێنانە. ئەو بە دروستکردنی کایەکانی [[سیمولەیتەری نقومکەر]] ناسراوە، کە کۆمەڵێک ھەڵبژاردەی بەرفراوان دەدەن بە یاریزانان لە چۆنیەتیی پێشڤەچووندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Spector |یەکەم=Warren |سەردێڕ=Choice and consequence talk |ڕێکەوت=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.gamedeveloper.com/design/video-warren-spector-talks-choice-and-consequence-at-practice-2013 |بڵاوکەرەوە=gamasutra.com}}</ref> دەرئەنجامی ئەو ھەڵبژاردانەش دواتر لە جیھانی کایە سیمولەیتکراوەکەدا لە ئاستەکان یان ئەرکەکانی دواتردا نیشان دەدرێن. ئەو زیاتر بە کایە ڤیدیۆیییە پەسەندکراوەکەی لەلایەن ڕەخنەگرانەوە بە ناوی ''«[[دێئەس ئێکس (کایەی ڤیدیۆیی)|دێئەس ئێکس]]»'' ناسراوە کە فەلسەفەی ھەڵبژاردن و دەرئەنجام بەرجەستە دەکات لە ھەمان کاتدا توخمەکانی [[چەشنی کایەی ڤیدیۆیی|چەشنەکانی]] [[تەقەکەری کەسی یەکەم]]، [[کایەی ڕۆڵگێڕان|ڕۆڵگێڕان]]، و [[کایەی سەرکێشی]] تێکەڵ دەکات.{{sfn|Spector|2000}} جگە لە ''«دێئەس ئێکس»''، سپێکتۆر بە کارەکانی ناسراوە لەو کاتەی لەلایەن [[لوکینگ گڵاس ستۆدیۆز]]ەوە دامەزرابوو، کە لەوێدا بەشدار بوو لە دروستکردنی چەندین ناونیشانی پەسەندکراو لەوانە ''«[[ئەڵتیما ئەندەروۆرڵد: زە ستیجیان ئەبیس|ئەڵتیما ئەندەروۆرڵد]]»''، ''«[[ئەڵتیما ئەندەروۆرڵد ٢: لابیرنسی جیھانەکان|ئەڵتیما ئەندەروۆرڵد ٢]]»''، ''«[[سیستم شۆک]]»''، و ''«[[سیف: پڕۆژە تاریکەکە]]»''. ئەو لەلایەن [[ئەدەرساید ئینتەرتەینمەنت]]ەوە دامەزراوە، کە لەوێ بەشێک بووە لە تیمی پەرەپێدان بۆ ''«[[سیستم شۆک ٢#پڕۆژەکانی پاشکۆ|سیستم شۆک ٣]]»''یە وەستاوەکە. == سەرچاوەکان == {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|کایەی ڤیدیۆیی|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Warren Spector}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥]] [[پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ڕۆماننووسانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:جولەکەکانی سەدەی بیست و یەکی ئەمریکی]] [[پۆل:ڕۆماننووسانی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:نووسەرانی مانھاتن]] pwxcn8dhsnu122xieqo0oik6228jid7 1580257 1580198 2026-05-02T20:02:53Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1580257 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{Databox}}'''وارن ئیڤان سپێکتەر''' (بە [[ئینگلیزی]]: Warren Evan Spector؛ لەدایکبووی ٢ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٥<ref name="Dragon #123">{{بیرخستنەوەی گۆڤار |ڕێکەوت=تەممووزی ١٩٨٧|سەردێڕ=TSR Profiles |journal=Dragon |شوێن=[[Lake Geneva, Wisconsin]] |بڵاوکەرەوە=TSR, Inc. |issue=#123 |پەڕە=٨٨}}</ref>) دیزاینەری [[کایەی ڕۆڵگێڕان|ڕۆڵگێڕان]] و [[کایەی ڤیدیۆیی|یاری ڤیدیۆیی]] ئەمریکییە، [[دەرھێنەر]]، [[نووسەر]]، بەرھەمھێنەر و دیزاینەری بەرھەمھێنانە. ئەو بە دروستکردنی کایەکانی [[سیمولەیتەری نقومکەر]] ناسراوە، کە کۆمەڵێک ھەڵبژاردەی بەرفراوان دەدەن بە یاریزانان لە چۆنیەتیی پێشڤەچووندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Spector |یەکەم=Warren |سەردێڕ=Choice and consequence talk |ڕێکەوت=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.gamedeveloper.com/design/video-warren-spector-talks-choice-and-consequence-at-practice-2013 |بڵاوکەرەوە=gamasutra.com}}</ref> دەرئەنجامی ئەو ھەڵبژاردانەش دواتر لە جیھانی کایە سیمولەیتکراوەکەدا لە ئاستەکان یان ئەرکەکانی دواتردا نیشان دەدرێن. ئەو زیاتر بە کایە ڤیدیۆیییە پەسەندکراوەکەی لەلایەن ڕەخنەگرانەوە بە ناوی ''«[[دێئەس ئێکس (کایەی ڤیدیۆیی)|دێئەس ئێکس]]»'' ناسراوە کە فەلسەفەی ھەڵبژاردن و دەرئەنجام بەرجەستە دەکات لە ھەمان کاتدا توخمەکانی [[چەشنی کایەی ڤیدیۆیی|چەشنەکانی]] [[تەقەکەری کەسی یەکەم]]، [[کایەی ڕۆڵگێڕان|ڕۆڵگێڕان]]، و [[کایەی سەرکێشی]] تێکەڵ دەکات.{{sfn|Spector|2000}} جگە لە ''«دێئەس ئێکس»''، سپێکتۆر بە کارەکانی ناسراوە لەو کاتەی لەلایەن [[لوکینگ گڵاس ستۆدیۆز]]ەوە دامەزرابوو، کە لەوێدا بەشدار بوو لە دروستکردنی چەندین ناونیشانی پەسەندکراو لەوانە ''«[[ئەڵتیما ئەندەروۆرڵد: زە ستیجیان ئەبیس|ئەڵتیما ئەندەروۆرڵد]]»''، ''«[[ئەڵتیما ئەندەروۆرڵد ٢: لابیرنسی جیھانەکان|ئەڵتیما ئەندەروۆرڵد ٢]]»''، ''«[[سیستم شۆک]]»''، و ''«[[سیف: پڕۆژە تاریکەکە]]»''. ئەو لەلایەن [[ئەدەرساید ئینتەرتەینمەنت]]ەوە دامەزراوە، کە لەوێ بەشێک بووە لە تیمی پەرەپێدان بۆ ''«[[سیستم شۆک ٢#پڕۆژەکانی پاشکۆ|سیستم شۆک ٣]]»''یە وەستاوەکە. == سەرچاوەکان == {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|کایەی ڤیدیۆیی|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Warren Spector}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥]] [[پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ڕۆماننووسانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:جولەکەکانی سەدەی بیست و یەکی ئەمریکی]] [[پۆل:ڕۆماننووسانی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:نووسەرانی مانھاتن]] m383yxx4asrfung5odl4bk3do0uf6w7 0 295357 1580156 1579995 2026-05-02T12:06:58Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1580156 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} [[File:Conrad_Kohrs.jpg|وێنۆک|کۆنراد کۆھرز، نزیکی ساڵی ١٨٨٥]] [[File:Grko_engraving_1885.jpg|وێنۆک|کۆھرز ڕانچ لە دیێر لۆج، [[مۆنتانا]]ی [[ئەمریکا]]، نزیکەی ١٨٨٥]] '''کارستن کۆنراد کۆھرز''' (بە [[ئینگلیزی]]: Carsten Conrad Kohrs؛ ٥ی ئابی ١٨٣٥ – ٢٣ی تەممووزی ١٩٢٠، بەخێوکەری ئاژەڵ [[مۆنتانا|لە ویلایەتی مۆنتانای ئەمریکا]] و [[ڕامیار]] بووە. == میرات == لە ساڵی ١٩٠٢، کۆرس و ئۆگێستای ھاوسەری، [[پەرتووکخانە]]یەکیان لە دیر لۆج بە ٣٠٬٠٠٠ دۆلار دروست کرد، وەک یادگارییەک بۆ کوڕەکەیان. پەرتووکخانەی یادگاریی ویلیام کەی. کۆرس لەسەر شێوازی [[پەرتووکخانەکانی کارنێگی]] دروست کراوە. تا ساڵی ٢٠١٢، بریتییە لە «تاکە پەرتووکخانەی گشتیی تەرخانکراو لە [[پاوڵ کاونتی، مۆنتانا|پاوڵ کاونتی]]».<ref name = "missoulian">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین= Kim Briggeman |سەردێڕ= Deer Lodge library loses director amid financial struggle |ئیش= Missoulian |ڕێکەوتی سەردان= ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ڕێکەوت= ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ناونیشان= http://missoulian.com/news/state-and-regional/deer-lodge-library-loses-director-amid-financial-struggle/article_87e63094-3b67-11e2-a96b-001a4bcf887a.html}}</ref> کێڵگەی ماڵەوە لە نزیک [[دیر لۆج، مۆنتانا]]، لەلایەن خێزانەکەیەوە خاوەندارێتی دەکرا تا ساڵی ١٩٧٢، کاتێک نەوەکەی بە خزمەتگوزاریی پارکی نەتەوەییی فرۆشت. ئێستا بووەتە [[ناوچەی مێژووییی نەتەوەییی کێڵگەی گرانت کۆرس]].<ref>[https://web.archive.org/web/19990221063439/http://www.nps.gov/grko/home.htm Grant-Kohrs Ranch National Historic Site (U.S. National Park Service)<!-- bot-generated title -->] at www.nps.gov</ref> لە ساڵی ١٩٥٨، خرایە ناو [[ھۆڵی وێستێرنەرە مەزنەکان]]ی سەر بە [[مۆزەخانەی نەتەوەییی کاوبۆی و کەلەپووری ڕۆژاوایی]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Hall of Great Westerners |ناونیشان=https://nationalcowboymuseum.org/hall-of-great-westerners/ |وێبگە=National Cowboy & Western Heritage Museum |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩}}</ref> == سەرچاوەکان == {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣٥]] [[پۆل:مردووانی ١٩٢٠]] m1x2mkpn204rfjr2hemrs2vv69cp112 1580170 1580156 2026-05-02T15:00:40Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی بەجێماوی {{[[داڕێژە:سەرچاوەکان|سەرچاوەکان]]}} 1580170 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} [[File:Conrad_Kohrs.jpg|وێنۆک|کۆنراد کۆھرز، نزیکی ساڵی ١٨٨٥]] [[File:Grko_engraving_1885.jpg|وێنۆک|کۆھرز ڕانچ لە دیێر لۆج، [[مۆنتانا]]ی [[ئەمریکا]]، نزیکەی ١٨٨٥]] '''کارستن کۆنراد کۆھرز''' (بە [[ئینگلیزی]]: Carsten Conrad Kohrs؛ ٥ی ئابی ١٨٣٥ – ٢٣ی تەممووزی ١٩٢٠، بەخێوکەری ئاژەڵ [[مۆنتانا|لە ویلایەتی مۆنتانای ئەمریکا]] و [[ڕامیار]] بووە. == میرات == لە ساڵی ١٩٠٢، کۆرس و ئۆگێستای ھاوسەری، [[پەرتووکخانە]]یەکیان لە دیر لۆج بە ٣٠٬٠٠٠ دۆلار دروست کرد، وەک یادگارییەک بۆ کوڕەکەیان. پەرتووکخانەی یادگاریی ویلیام کەی. کۆرس لەسەر شێوازی [[پەرتووکخانەکانی کارنێگی]] دروست کراوە. تا ساڵی ٢٠١٢، بریتییە لە «تاکە پەرتووکخانەی گشتیی تەرخانکراو لە [[پاوڵ کاونتی، مۆنتانا|پاوڵ کاونتی]]».<ref name = "missoulian">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین= Kim Briggeman |سەردێڕ= Deer Lodge library loses director amid financial struggle |ئیش= Missoulian |ڕێکەوتی سەردان= ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ڕێکەوت= ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ناونیشان= http://missoulian.com/news/state-and-regional/deer-lodge-library-loses-director-amid-financial-struggle/article_87e63094-3b67-11e2-a96b-001a4bcf887a.html}}</ref> کێڵگەی ماڵەوە لە نزیک [[دیر لۆج، مۆنتانا]]، لەلایەن خێزانەکەیەوە خاوەندارێتی دەکرا تا ساڵی ١٩٧٢، کاتێک نەوەکەی بە خزمەتگوزاریی پارکی نەتەوەییی فرۆشت. ئێستا بووەتە [[ناوچەی مێژووییی نەتەوەییی کێڵگەی گرانت کۆرس]].<ref>[https://web.archive.org/web/19990221063439/http://www.nps.gov/grko/home.htm Grant-Kohrs Ranch National Historic Site (U.S. National Park Service)<!-- bot-generated title -->] at www.nps.gov</ref> لە ساڵی ١٩٥٨، خرایە ناو [[ھۆڵی وێستێرنەرە مەزنەکان]]ی سەر بە [[مۆزەخانەی نەتەوەییی کاوبۆی و کەلەپووری ڕۆژاوایی]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Hall of Great Westerners |ناونیشان=https://nationalcowboymuseum.org/hall-of-great-westerners/ |وێبگە=National Cowboy & Western Heritage Museum |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩}}</ref> == سەرچاوەکان == {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣٥]] [[پۆل:مردووانی ١٩٢٠]] 1v6iwhzfa48vmook73coqwn9e7cjtr8 1580265 1580170 2026-05-02T20:04:13Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1580265 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} [[File:Conrad_Kohrs.jpg|وێنۆک|کۆنراد کۆھرز، نزیکی ساڵی ١٨٨٥]] [[File:Grko_engraving_1885.jpg|وێنۆک|کۆھرز ڕانچ لە دیێر لۆج، [[مۆنتانا]]ی [[ئەمریکا]]، نزیکەی ١٨٨٥]] '''کارستن کۆنراد کۆھرز''' (بە [[ئینگلیزی]]: Carsten Conrad Kohrs؛ ٥ی ئابی ١٨٣٥ – ٢٣ی تەممووزی ١٩٢٠، بەخێوکەری ئاژەڵ [[مۆنتانا|لە ویلایەتی مۆنتانای ئەمریکا]] و [[ڕامیار]] بووە. == میرات == لە ساڵی ١٩٠٢، کۆرس و ئۆگێستای ھاوسەری، [[پەرتووکخانە]]یەکیان لە دیر لۆج بە ٣٠٬٠٠٠ دۆلار دروست کرد، وەک یادگارییەک بۆ کوڕەکەیان. پەرتووکخانەی یادگاریی ویلیام کەی. کۆرس لەسەر شێوازی [[پەرتووکخانەکانی کارنێگی]] دروست کراوە. تا ساڵی ٢٠١٢، بریتییە لە «تاکە پەرتووکخانەی گشتیی تەرخانکراو لە [[پاوڵ کاونتی، مۆنتانا|پاوڵ کاونتی]]».<ref name = "missoulian">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین= Kim Briggeman |سەردێڕ= Deer Lodge library loses director amid financial struggle |ئیش= Missoulian |ڕێکەوتی سەردان= ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ڕێکەوت= ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ناونیشان= http://missoulian.com/news/state-and-regional/deer-lodge-library-loses-director-amid-financial-struggle/article_87e63094-3b67-11e2-a96b-001a4bcf887a.html}}</ref> کێڵگەی ماڵەوە لە نزیک [[دیر لۆج، مۆنتانا]]، لەلایەن خێزانەکەیەوە خاوەندارێتی دەکرا تا ساڵی ١٩٧٢، کاتێک نەوەکەی بە خزمەتگوزاریی پارکی نەتەوەییی فرۆشت. ئێستا بووەتە [[ناوچەی مێژووییی نەتەوەییی کێڵگەی گرانت کۆرس]].<ref>[https://web.archive.org/web/19990221063439/http://www.nps.gov/grko/home.htm Grant-Kohrs Ranch National Historic Site (U.S. National Park Service)<!-- bot-generated title -->] at www.nps.gov</ref> لە ساڵی ١٩٥٨، خرایە ناو [[ھۆڵی وێستێرنەرە مەزنەکان]]ی سەر بە [[مۆزەخانەی نەتەوەییی کاوبۆی و کەلەپووری ڕۆژاوایی]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Hall of Great Westerners |ناونیشان=https://nationalcowboymuseum.org/hall-of-great-westerners/ |وێبگە=National Cowboy & Western Heritage Museum |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣٥]] [[پۆل:مردووانی ١٩٢٠]] hfv7udwu2i5c1kz50iycdxyaacn1ox2 0 295359 1580179 1579997 2026-05-02T15:02:10Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی بەجێماوی {{[[داڕێژە:سەرچاوەکان|سەرچاوەکان]]}} 1580179 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{Databox}}'''چارڵز ھێنری بۆند''' (١٨٤٦–١٩٠٨) [[بازرگان]]ێکی ئەمریکی بوو کە سەرۆک و بەڕێوەبەری گشتی کۆمپانیای وایت و بۆند بوو، کە یەکێک بوو لە گەورەترین خاوەن خانووبەرەکانی [[بۆستن]] و پاترۆنی ھونەر.<ref>"C.H. Bond Known Here". واشنطن بوست. 7 يوليو 1908.</ref><ref>"Beautiful New Theatre to be Named the Shubert". The Boston Daily Globe. 12 ديسمبر 1909.</ref><ref>"Bond Drowns in Bathtub". بوسطن غلوب. 5 يوليو 1908.</ref> == سەرچاوەکان == {{شریتی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ژیاننامە}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٦]] [[پۆل:مردووانی ١٩٠٨]] jl2ica19ye1w7cur1nifjen8wq8bgjc 1580261 1580179 2026-05-02T20:03:33Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1580261 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{Databox}}'''چارڵز ھێنری بۆند''' (١٨٤٦–١٩٠٨) [[بازرگان]]ێکی ئەمریکی بوو کە سەرۆک و بەڕێوەبەری گشتی کۆمپانیای وایت و بۆند بوو، کە یەکێک بوو لە گەورەترین خاوەن خانووبەرەکانی [[بۆستن]] و پاترۆنی ھونەر.<ref>"C.H. Bond Known Here". واشنطن بوست. 7 يوليو 1908.</ref><ref>"Beautiful New Theatre to be Named the Shubert". The Boston Daily Globe. 12 ديسمبر 1909.</ref><ref>"Bond Drowns in Bathtub". بوسطن غلوب. 5 يوليو 1908.</ref> == سەرچاوەکان == {{شریتی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ژیاننامە}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٦]] [[پۆل:مردووانی ١٩٠٨]] eh5pgc0vex3u3xtyd4kx81v4hfuhqiq 0 295360 1580155 1579996 2026-05-02T12:06:48Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1580155 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{Databox}}'''سام بەختیار''' (١ی ئایاری ١٩٧٣ – ٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠) [[خاوەنکار]] و [[نووسەر]]ێک بوو لە بواری [[لەشجوانی]]، [[ئەمریکییە ئێرانییەکان|ئەمریکی ئێرانی]] بوو. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.hitc.com/en-gb/2020/12/24/who-was-sam-bakhtiar-entrepreneur-and-fitness-youtuber-passes-away/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=hitc.com}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.entrepreneur.com/article/342280 |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=entrepreneur.com}}</ref> == سەرچاوەکان == {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٣]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٢٠]] oim4o0bbdp7hzihiaihvvj6iuk4oyqw 1580171 1580155 2026-05-02T15:00:50Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی بەجێماوی {{[[داڕێژە:سەرچاوەکان|سەرچاوەکان]]}} 1580171 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{Databox}}'''سام بەختیار''' (١ی ئایاری ١٩٧٣ – ٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠) [[خاوەنکار]] و [[نووسەر]]ێک بوو لە بواری [[لەشجوانی]]، [[ئەمریکییە ئێرانییەکان|ئەمریکی ئێرانی]] بوو. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.hitc.com/en-gb/2020/12/24/who-was-sam-bakhtiar-entrepreneur-and-fitness-youtuber-passes-away/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=hitc.com}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.entrepreneur.com/article/342280 |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=entrepreneur.com}}</ref> == سەرچاوەکان == {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٣]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٢٠]] n4b3jhswtkoo7k7p5l6jv0v54agihdn 1580264 1580171 2026-05-02T20:04:03Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1580264 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{Databox}}'''سام بەختیار''' (١ی ئایاری ١٩٧٣ – ٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠) [[خاوەنکار]] و [[نووسەر]]ێک بوو لە بواری [[لەشجوانی]]، [[ئەمریکییە ئێرانییەکان|ئەمریکی ئێرانی]] بوو. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.hitc.com/en-gb/2020/12/24/who-was-sam-bakhtiar-entrepreneur-and-fitness-youtuber-passes-away/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=hitc.com}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.entrepreneur.com/article/342280 |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=entrepreneur.com}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٣]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٢٠]] qnsz8q5guhvodzqnygbh9r2bkz7ypo4 0 295372 1580135 1580121 2026-05-02T12:01:28Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ پارامەترە واڵاکان لابران؛ زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1580135 wikitext text/x-wiki {{Databox}}لە ٢٦ی شوباتی ٢٠١٢دا گشتپرسییەکی دەستووریی لە [[سووریای بەعس|سووریا]] بەڕێوەچوو. لە وەڵامی [[شەڕی ناوخۆییی سووریا|شەڕی ناوخۆییی سووریادا]]، [[بەشار ئەسەد]] فەرمانی دا دەستوورێکی نوێ دابڕێژرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.canada.com/news/Syria+hold+referendum+constitution/6149513/story.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130225062532/http://www2.canada.com/news/syria+hold+referendum+constitution/6149513/story.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی شوباتی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٢}}</ref> گشتپرسییەکە لەلایەن چاودێرانی بیانی چاودێری نەکرا. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٧ی شوباتی ٢٠١٢|ناونیشان=http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/120227/syria-referendum-constitution-vote-assad-protests-crackdown-homs|سەردێڕ=Syria referendum called 'a sham' |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120228134928/http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/120227/syria-referendum-constitution-vote-assad-protests-crackdown-homs |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی شوباتی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٢}}</ref> == سەرچاوەکان == [[پۆل:٢٠١٢ لە سووریا]] 6ocvft4dnfddg78iccahebuyx7c6smm 1580178 1580135 2026-05-02T15:02:00Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی بەجێماوی {{[[داڕێژە:سەرچاوەکان|سەرچاوەکان]]}} 1580178 wikitext text/x-wiki {{Databox}}لە ٢٦ی شوباتی ٢٠١٢دا گشتپرسییەکی دەستووریی لە [[سووریای بەعس|سووریا]] بەڕێوەچوو. لە وەڵامی [[شەڕی ناوخۆییی سووریا|شەڕی ناوخۆییی سووریادا]]، [[بەشار ئەسەد]] فەرمانی دا دەستوورێکی نوێ دابڕێژرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.canada.com/news/Syria+hold+referendum+constitution/6149513/story.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130225062532/http://www2.canada.com/news/syria+hold+referendum+constitution/6149513/story.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی شوباتی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٢}}</ref> گشتپرسییەکە لەلایەن چاودێرانی بیانی چاودێری نەکرا. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٧ی شوباتی ٢٠١٢|ناونیشان=http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/120227/syria-referendum-constitution-vote-assad-protests-crackdown-homs|سەردێڕ=Syria referendum called 'a sham' |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120228134928/http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/120227/syria-referendum-constitution-vote-assad-protests-crackdown-homs |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی شوباتی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٢}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:٢٠١٢ لە سووریا]] 7ljr82ggt7iu9sjijhi8xk881d2li22 1580219 1580178 2026-05-02T17:03:34Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:سیاسەت|سیاسەت]]، [[دەروازە:سووریا|سووریا]] و [[دەروازە:دەیەی ٢٠١٠|دەیەی ٢٠١٠]] 1580219 wikitext text/x-wiki {{Databox}}لە ٢٦ی شوباتی ٢٠١٢دا گشتپرسییەکی دەستووریی لە [[سووریای بەعس|سووریا]] بەڕێوەچوو. لە وەڵامی [[شەڕی ناوخۆییی سووریا|شەڕی ناوخۆییی سووریادا]]، [[بەشار ئەسەد]] فەرمانی دا دەستوورێکی نوێ دابڕێژرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.canada.com/news/Syria+hold+referendum+constitution/6149513/story.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130225062532/http://www2.canada.com/news/syria+hold+referendum+constitution/6149513/story.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی شوباتی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٢}}</ref> گشتپرسییەکە لەلایەن چاودێرانی بیانی چاودێری نەکرا. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٧ی شوباتی ٢٠١٢|ناونیشان=http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/120227/syria-referendum-constitution-vote-assad-protests-crackdown-homs|سەردێڕ=Syria referendum called 'a sham' |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120228134928/http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/120227/syria-referendum-constitution-vote-assad-protests-crackdown-homs |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی شوباتی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٢}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|سیاسەت|سووریا|دەیەی ٢٠١٠}} [[پۆل:٢٠١٢ لە سووریا]] m7hmelcotysz4nrnlgswy3825rsy1vs 1580250 1580219 2026-05-02T20:01:43Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1580250 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{Databox}}لە ٢٦ی شوباتی ٢٠١٢دا گشتپرسییەکی دەستووریی لە [[سووریای بەعس|سووریا]] بەڕێوەچوو. لە وەڵامی [[شەڕی ناوخۆییی سووریا|شەڕی ناوخۆییی سووریادا]]، [[بەشار ئەسەد]] فەرمانی دا دەستوورێکی نوێ دابڕێژرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.canada.com/news/Syria+hold+referendum+constitution/6149513/story.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130225062532/http://www2.canada.com/news/syria+hold+referendum+constitution/6149513/story.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی شوباتی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٢}}</ref> گشتپرسییەکە لەلایەن چاودێرانی بیانی چاودێری نەکرا. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٧ی شوباتی ٢٠١٢|ناونیشان=http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/120227/syria-referendum-constitution-vote-assad-protests-crackdown-homs|سەردێڕ=Syria referendum called 'a sham' |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120228134928/http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/120227/syria-referendum-constitution-vote-assad-protests-crackdown-homs |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی شوباتی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٢}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|سیاسەت|سووریا|دەیەی ٢٠١٠}} [[پۆل:٢٠١٢ لە سووریا]] 7hmg7wjpv80zvzil6sz65n3ss2bdyog 0 295373 1580141 1580103 2026-05-02T12:03:28Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1580141 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''''ئەلدیفاع''''' ( {{Langx|ar|الدفاع}}) [[ڕۆژنامە]]یەکی ڕۆژانەی فەلەستینی بوو لە ساڵی ١٩٣٤ تا ١٩٧١ بە ھەندێک پچڕانەوە دەرچووە. یەکێک بوو لە کاریگەرترین ڕۆژنامە عەرەبییەکانی ئەو سەردەمە لەگەڵ ''فەلەستین''. ڕۆژنامەکە تا ساڵی ١٩٤٨ لە [[یافا|شاری یافا]]، [[ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین|فەلەستینی ژێرفەرمانی]] بوو. پاشان لە قودسی ڕۆژھەڵات و دواتر لە [[عەممان]] بڵاوکرایەوە. لەو ماوەیەدا پشتیوانی جەماوەری بەدەستھێنا.<ref name="all4">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.all4palestine.com/ModelDetails.aspx?gid=16&mid=2399&lang=en |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=All 4 Palestine}}</ref> == سەرچاوەکان == nnrejwz9adyi97dpmxcc9t3f87m5i85 1580176 1580141 2026-05-02T15:01:40Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی بەجێماوی {{[[داڕێژە:سەرچاوەکان|سەرچاوەکان]]}} 1580176 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''''ئەلدیفاع''''' ( {{Langx|ar|الدفاع}}) [[ڕۆژنامە]]یەکی ڕۆژانەی فەلەستینی بوو لە ساڵی ١٩٣٤ تا ١٩٧١ بە ھەندێک پچڕانەوە دەرچووە. یەکێک بوو لە کاریگەرترین ڕۆژنامە عەرەبییەکانی ئەو سەردەمە لەگەڵ ''فەلەستین''. ڕۆژنامەکە تا ساڵی ١٩٤٨ لە [[یافا|شاری یافا]]، [[ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین|فەلەستینی ژێرفەرمانی]] بوو. پاشان لە قودسی ڕۆژھەڵات و دواتر لە [[عەممان]] بڵاوکرایەوە. لەو ماوەیەدا پشتیوانی جەماوەری بەدەستھێنا.<ref name="all4">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.all4palestine.com/ModelDetails.aspx?gid=16&mid=2399&lang=en |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=All 4 Palestine}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} 01cdklmjpr19reawe4ok58cwsz2cal2 1580222 1580176 2026-05-02T17:04:14Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ئوردن|ئوردن]]، [[دەروازە:سیاسەت|سیاسەت]] و [[دەروازە:فەلەستین|فەلەستین]] 1580222 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''''ئەلدیفاع''''' ( {{Langx|ar|الدفاع}}) [[ڕۆژنامە]]یەکی ڕۆژانەی فەلەستینی بوو لە ساڵی ١٩٣٤ تا ١٩٧١ بە ھەندێک پچڕانەوە دەرچووە. یەکێک بوو لە کاریگەرترین ڕۆژنامە عەرەبییەکانی ئەو سەردەمە لەگەڵ ''فەلەستین''. ڕۆژنامەکە تا ساڵی ١٩٤٨ لە [[یافا|شاری یافا]]، [[ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین|فەلەستینی ژێرفەرمانی]] بوو. پاشان لە قودسی ڕۆژھەڵات و دواتر لە [[عەممان]] بڵاوکرایەوە. لەو ماوەیەدا پشتیوانی جەماوەری بەدەستھێنا.<ref name="all4">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.all4palestine.com/ModelDetails.aspx?gid=16&mid=2399&lang=en |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=All 4 Palestine}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ئوردن|سیاسەت|فەلەستین}} jq0xlmldzs9sfckwjjqolqsmhl58ne5 1580247 1580222 2026-05-02T20:01:13Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}}، {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1580247 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} }} {{Databox}}'''''ئەلدیفاع''''' ( {{Langx|ar|الدفاع}}) [[ڕۆژنامە]]یەکی ڕۆژانەی فەلەستینی بوو لە ساڵی ١٩٣٤ تا ١٩٧١ بە ھەندێک پچڕانەوە دەرچووە. یەکێک بوو لە کاریگەرترین ڕۆژنامە عەرەبییەکانی ئەو سەردەمە لەگەڵ ''فەلەستین''. ڕۆژنامەکە تا ساڵی ١٩٤٨ لە [[یافا|شاری یافا]]، [[ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین|فەلەستینی ژێرفەرمانی]] بوو. پاشان لە قودسی ڕۆژھەڵات و دواتر لە [[عەممان]] بڵاوکرایەوە. لەو ماوەیەدا پشتیوانی جەماوەری بەدەستھێنا.<ref name="all4">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.all4palestine.com/ModelDetails.aspx?gid=16&mid=2399&lang=en |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=All 4 Palestine}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ئوردن|سیاسەت|فەلەستین}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} 24awbnxq37ikgvug4bvf82xta0puziv 0 295375 1580268 1580108 2026-05-02T20:04:33Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1580268 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{Databox}}'''خانەدانی کلدانی'''، کە ھەروەھا بە '''خانەدانی بابلیی نوێ''' ناسراوە{{Sfn|Beaulieu|2018|p=12}} و وەک '''خانەدانی دەیەمی بابل''' پۆلێن کراوە،{{Sfn|Beaulieu|2018|p=12}} خانەدانی فەرمانڕەوای [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ]] بوو، کە وەک [[پاشاکانی بابل]] فەرمانڕەوایییان دەکرد لە ھاتنە سەر تەختی [[نەبوپلاسەر]] لە ساڵی ٦٢٦ی پێش زایین تا [[ڕووخانی بابل]] لە ساڵی ٥٣٩ی پێش زایین. خانەدانەکە، بەو پێیەی لە ڕێگەی بنەچەوە بە نەبوپلاسەرەوە پەیوەست بوو، لە ساڵی ٥٦٠ی پێش زایین لەلایەن بەرپرسێکی [[ئارامییەکان|ئارامی]] بە ناوی [[نێریگلیسار]] (٥٦٠–٥٥٦ی پێش زایین) لادرا، ھەرچەندە لە ڕێگەی ھاوسەرگیرییەوە پەیوەست بوو بە پاشا کلدانییەکانەوە و کوڕ و جێنشینەکەی، [[لاباشی مەردوک]] (٥٥٦ی پێش زایین)، لەوانەیە خوێنەکەی بۆ سەر تەخت گەڕاندبێتەوە. دوایین پاشای بابلیی نوێ، [[نەبۆنید]] (٥٥٦–٥٣٩ی پێش زایین)، لە ڕووی بنەچەوە پەیوەندی بە پاشاکانی پێشووەوە نەبوو، بەڵام لەوانەیە، ھەروەک نێریگلیسار، ئەویش لە ڕێگەی ھاوسەرگیرییەوە پەیوەندی بە خانەدانەکەوە ھەبووبێت. == مێژوو == زاراوەی «خانەدانی کلدانی»، و «ئیمپراتۆریەتیی کلدانی»ی ھاوشێوە، کە ناوێکی بەدیلی [[مێژوونووسی|مێژوونووسییە]] بۆ [[ئیمپراتۆریەتیی بابلیی نوێ]]، لەو گریمانەیەوە سەرچاوە دەگرێت کە دامەزرێنەری خانەدانەکە، نەبوپلاسەر، بە ڕەچەڵەک [[کلدان|کلدانی]] بووە.{{Sfn|Beaulieu|2016|p=4}} ھەرچەندە سەرچاوە ھاوچەرخەکان ئاماژە بە ڕەچەڵەکێک لە باشووری [[مێزۆپۆتامیا]] دەکەن، وەک دەقی پێشبینی ئورووک کە نەبوپلاسەر وەک «پاشای دەریا» (واتە باشووریترین بەشی بابل) وەسف دەکات و نامەیەکی پاشای ئاشووری [[سینشاریشکون]] کە وەک «لە دەریای خواروو» (ھەروەھا باشووریترین بەشی بابل) وەسفی دەکات، بەڵام ھیچ سەرچاوەیەک نییە کە ڕەچەڵەکێکی نەتەوەییی دیاریکراوی پێ ببەخشێت.{{Sfn|Jursa|2007|p=|pp=131–132}} لەبەر ئەوەی کلدانییەکان لە باشووریترین بەشی مێزۆپۆتامیا دەژیان، زۆرێک لە مێژوونووسان نەبوپلاسەریان وەک کلدانی ناساندووە،{{Sfn|Beaulieu|2016|p=4}}{{Sfn|Johnston|1901|p=20}}{{Sfn|Bedford|2016|p=56}} بەڵام کەسانی دیکە وەک [[گەلی ئاشووری|ئاشووری]]{{Sfn|The British Museum|1908|p=10}} یان [[بابل|بابلی]] ئاماژەیان پێ کردووە.{{Sfn|Melville|2011|p=16}} کێشەکە بەو ڕاستییە ئاڵۆزتر دەبێت کە نەبوپلاسەر ھەرگیز باسی لە بنەچەی خۆی نەکردووە، تا ئەو ڕادەیەی خۆی وەک «[[کوڕی ھیچ کەسێک]]» بناسێنێت. ئەمە بە نزیکەیی دڵنیایییەوە درۆیەکە چونکە کوڕی ڕاستەقینەی ھیچ کەسێک، واتە کەسایەتییەکی نادیار، نەیدەتوانی ھەژموونی تەواو کۆبکاتەوە بۆ ئەوەی ببێتە پاشای بابل.{{Sfn|Jursa|2007|p=|pp=130–131}} چەندین بەڵگە ھەن کە نەبوپلاسەر و خانەدانەکەی بە شاری [[ئورووک]] (کە دەکەوتە باشووری بابلەوە) دەبەستنەوە، بە دیاریکراوی ئەوەی کە چەندین نەوەی نەبوپلاسەر لە شارەکەدا ژیاون{{Sfn|Beaulieu|1998|p=198}} و کوڕ و جێنشینەکەی، [[نەبووخەد نەسری دووەم]]، پێش ئەوەی ببێتە پاشا وەک قەشە لەوێ کاری کردووە. لە ساڵی ٢٠٠٧، پسپۆڕی ئاشووری، مایکڵ جورسا، نەبوپلاسەری وەک کوڕی [[نەبووخەد نەسر (پارێزگاری ئورووک)|نەبووخەد نەسر]] (یان کودوروو) ناساند، کە پارێزگاری ئورووک بوو و لەلایەن پاشای ئاشووریی نوێ [[ئاشووربانیپاڵ]]ەوە دیاری کرابوو. ئەم نەبووخەد نەسرە سەر بە [[خێزانی سیاسی|خێزانێکی ڕامیاریی]] دیار بوو لە ئورووک، کە ڕوونی دەکاتەوە چۆن نەبوپلاسەر توانیویەتی بگاتە دەسەڵات، و ناوی خزمەکانی ھاوتایە لەگەڵ ئەو ناوانەی کە دواتر لە نەوەکانی نەبوپلاسەر نراون، کە لەوانەیە ئاماژە بێت بۆ پەیوەندییەکی خێزانی لە ڕێگەی [[ناونان بەپێی باوک|ناونان بەپێی باوکەوە]]. بەو پێیەی نەبوپلاسەر سەردەمی فەرمانڕەوایییەکەی بە شەڕکردن لەگەڵ ئاشوورییەکان بەسەر برد، ناونانی خۆی بە «کوڕی ھیچ کەسێک» لەبری ئەوەی خۆی بە پارێزگارێکی لایەنگری ئاشوورییەکانەوە ببەستێتەوە لەوانەیە لە ڕووی [[ڕامیاری]]یەوە سوودبەخش بووبێت.{{Sfn|Jursa|2007|p=|pp=127–135}} نەوەکانی نەبوپلاسەر فەرمانڕەوایی بابلیان کرد تا ئەوکاتەی نەوەکەی، [[ئەمیل مەردوک]]، لەلایەن ژەنەڕاڵ و بەرپرس [[نێریگلیسار]] لە ساڵی ٥٦٠ی پێش زایین لادرا. نێریگلیسار پێش ئەوەی ببێتە پاشا بەھێز و خاوەن ھەژموون بوو، بەڵام لە ڕێگەی خوێنەوە پەیوەندی بە خانەدانەکەوە نەبوو، لەبری ئەوە ئەگەری زۆرە بە ڕەچەڵەک [[ئارامییەکان|ئارامی]] بووبێت، و پێدەچێت لە ھۆزی [[پوکوودو]] بووبێت.{{Sfn|Beaulieu|1998|p=199}}{{Sfn|Beaulieu|2016|p=4}} ھەرچەندە، ئەو بە تەواوی بێ پەیوەندی نەبوو بە خانەدانی کلدانییەوە، بەو پێیەی مافی خۆی بۆ سەر تەختەکە لە ڕێگەی ھاوسەرگیرییەوە لەگەڵ یەکێک لە کچەکانی نەبووخەد نەسری دووەم، کە لەوانەیە [[کاششایا]] بووبێت، مسۆگەر کردبوو.{{Sfn|Beaulieu|1998|p=200}}{{Sfn|Wiseman|1991|p=241}}{{Sfn|Lendering|2006|p=}} نێریگلیسار لەلایەن کوڕەکەیەوە، [[لاباشی مەردوک]]، جێگەی گیرایەوە، کە ماوەیەکی کەم دوای ئەوە لادرا. ھۆکاری لادانی لاباشی مەردوک نەزانراوە، بەڵام ئەگەری ھەیە کوڕی نێریگلیسار و ژنێکی تر بووبێت جگە لە کچەکەی نەبووخەد نەسری دووەم، و بەم شێوەیە بە تەواوی بێ پەیوەندی بووبێت بە خانەدانی کلدانییەوە.{{Sfn|Gruenthaner|1949|p=409}} سەرکردەی کودەتاکە بۆ لادانی لاباشی مەردوک ئەگەری زۆرە دەرباریی [[بێلشازار]] بووبێت، کە لە جێگەی لاباشی مەردوک [[نەبۆنید]]ی باوکی بێلشازاری وەک پاشا ڕاگەیاند.{{Sfn|Beaulieu|1989|p=98}} سەرچاوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ھەرچەندە بەشێک بووە لە پیلانەکە، نەبۆنید نە مەبەستی بووە، و نە چاوەڕوانی ئەوەی کردووە، کە خۆی ببێتە پاشا و دوودڵ بووە لە قبووڵکردنی کاندیدکردنەکە.{{Sfn|Beaulieu|1989|p=89}} ھاتنە سەر تەختی نەبۆنید، بێلشازاری خستە ڕیزی یەکەمی جێنشینی (گونجاو نەدەبوو بۆی کە خۆی ببێتە پاشا لەکاتێکدا باوکی ھێشتا لە ژیاندا بوو) و ھەروەھا کردییە یەکێک لە دەوڵەمەندترین پیاوەکانی بابل بەو پێیەی میراتگری موڵک و ماڵی خێزانەکەی لاباشی مەردوک بوو.{{Sfn|Beaulieu|1989|p=98}} ئەگەری ھەیە کە نەبۆنید، ھەروەک نێریگلیسار، ھاوسەرگیری لەگەڵ کچێکی نەبووخەد نەسری دووەمدا کردبێت و ئەمە ئەو ڕێگەیە بووبێت کە تیایدا مافی خۆی بۆ سەر تەختەکە مسۆگەر کردبوو. ئەمە ھەروەھا نەریتەکانی دواتر ڕوون دەکاتەوە کە بێلشازار نەوەی نەبووخەد نەسری دووەم بووە.{{Sfn|Wiseman|1991|p=244}} وا دیارە نەبۆنید پەرستراوێکی خوداوەند [[سین]] بووبێت، ھەرچەندە ئەو ڕادەیەی کە لەوانەیە ھەوڵی دابێت سین بەسەر مەردوکی خوداوەندی نەتەوەییی بابلدا بەرز بکاتەوە جێگەی مشتومڕە. وا دیارە بابلییەکانی دواتر نەبۆنیدیان وەک کەسێکی نائاسایی و سەرلێشێواو لەبیر مابێت، ھەرچەندە وەک شێت یان مەرج نییە وەک فەرمانڕەوایەکی خراپ سەیریان کردبێت.{{Sfn|Beaulieu|2007|p=139}} بێلشازار ھەرگیز نەبووە پاشا و لە کۆتاییدا بابل لەژێر سەرکردایەتیی نەبۆنیددا ڕووخا، کاتێک کۆرشی مەزن لە [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] لە ساڵی ٥٣٩ی پێش زایین ھێرشی کردە سەر [[بابل]] و کۆتایی بە ئیمپراتۆریەتیی بابلیی نوێ ھێنا. چارەنووسی نەبۆنید و بێلشازار نەزانراوە. لەوانەیە نەبۆنید ڕێگەی پێ درابێت بژی و خانەنشین ببێت بەڵام بە شێوەیەکی گشتی گریمانە دەکرێت کە بێلشازار کوژرابێت.{{Sfn|Beaulieu|1989|p=231}} == سەرچاوەکان == {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} pszo3lbg4avnl0d9yhgd3ds1oejj55v 0 295376 1580137 1580119 2026-05-02T12:02:08Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1580137 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=81ArabAbbasidPeriod750-885.gif }}'''ئەرمینیە'''، ھەروەھا ناسراوە بە '''ئۆستیکاناتی ئەرمینیە'''{{Sfn|Ter-Ghewondyan|1976|pp=43, 89}} یان '''میرنشینی ئەرمەنستان''' ({{langx|ar|إمارة أرمينية}}، ''ئیمارەت ئەرمینیە'')، ناوێکی [[ڕامیاری]] و [[جوگرافیا|جوگرافی]] بوو کە لەلایەن [[عەرەب]]ە [[موسڵمان]]ەکانەوە درابوو بە زەوییەکانی [[شانشینی ئەرمەنستان (کۆن)|ئەرمەنستانی گەورە]]، [[میرنشینی ئیبیریا|ئیبیریای قەوقازی]]، و [[ئەلبانیای قەوقازی]]، لەدوای داگیرکردنی ئەم ناوچانە لەلایەن ئەوانەوە لە سەدەی حەوتەمدا. ھەرچەندە سەرەتا [[خەلافەت|خەلیفەکان]] ڕێگەیان بە شازادەیەکی [[ئەرمەنییەکان|ئەرمەنی]] دا کە نوێنەرایەتیی پارێزگای ئەرمینیە بکات لە بەرامبەر باج و دڵسۆزیی ئەرمەنییەکان لە کاتی جەنگدا، خەلیفە [[عەبدولمەلیک کوڕی مەروان]] فەرمانڕەواییی ڕاستەوخۆی عەرەبی لە ناوچەکەدا ھێنایە کایەوە، کە لەلایەن پارێزگارێکەوە بەناوی ''[[ئۆستیکان]]'' سەرکردایەتی دەکرا و پایتەختەکەی لە [[دوین|دڤین]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Emas |یەکەم=Tinta |ڕێکەوت=١٦ی ئابی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Penaklukan Muslim atas Armenia dan Pengaruhnya: Dari Khalifah Rasyidin hingga Kebangkitan Ani dan Vaspurakan |ناونیشان=https://tintaemas.net/penaklukan-muslim-atas-armenia-dan-pengaruhnya/ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Tinta Emas |زمان=id}}</ref> == مێژوو == === سەردەمی زوو: داگیرکردنی ئەرمەنستان لەلایەن عەرەبەکانەوە === {{Main|داگیرکردنی ئەرمەنستان لەلایەن موسڵمانانەوە}} وردەکارییەکانی داگیرکردنی سەرەتاییی ئەرمەنستان لەلایەن [[عەرەب|عەرەبەکانەوە]] نادڵنیان، چونکە سەرچاوە عەرەبییە جیاوازەکان لەگەڵ سەرچاوە یۆنانی و ئەرمەنییەکاندا ناکۆکن، ھەم لە ڕووی کاتناسی و ھەم لە ڕووی وردەکاریی ڕووداوەکانەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، ئاراستە گشتییەکەی ھەڵمەتە عەرەبییەکان لە نێوان سەرچاوەکاندا یەکدەگرێتەوە، کە ڕێگە بە دووبارە داڕشتنەوەی ڕووداوەکان دەدات لەلایەن زانایانی ھاوچەرخەوە.{{sfn|Canard|Cahen|1960|pp=635–637}} بەپێی سەرچاوە عەرەبییەکان، یەکەمین ھەڵمەتی عەرەب لە ساڵی ٦٣٩/٦٤٠ گەیشتە ئەرمەنستان، لەدوای [[داگیرکردنی شام لەلایەن موسڵمانانەوە|داگیرکردنی شام]] لە [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بیزەنتییەکان]] و دەستپێکی [[داگیرکردنی فارس لەلایەن موسڵمانانەوە]].{{sfn|Canard|Cahen|1960|p=635}} عەرەبەکان لەلایەن [[عیاز کوڕی غەنەم]] سەرکردایەتی دەکران و تا [[بەدلیس]] چوونە پێشەوە. دووەم ھەڵمەت لە ساڵی ٦٤٢ ڕووی دا، بەڵام تێکشکێنران و لە وڵاتەکە کرانە دەرەوە.{{sfn|Canard|Cahen|1960|p=635}} لەدوای ئەم پاشەکشەیە، عەرەبەکان تەنھا ھێرشێکیان لە [[ئازەربایجان (ئێران)|ئازەربایجانەوە]] لە ساڵی ٦٤٥ ئەنجام دا، بە سەرکردایەتیی [[سەلمان کوڕی ڕەبیعە]]، بەڵام ئەمە تەنھا گەیشتە ناوچە سنوورییەکانی ئەرمەنستان.{{sfn|Canard|Cahen|1960|p=635}} سەرچاوە ئیسلامییەکان داگیرکردنی ڕاستەقینەی وڵاتەکە دەخەنە ساڵی ٦٤٥/٦٤٦، لەژێر فەرماندەیی [[حەبیب کوڕی مەسلەمەی فیھری]]. سەرەتا عەرەبەکان بەرەو بەشی ڕۆژاوای بیزەنتیی وڵاتەکە جووڵان، [[سیۆدۆسیۆپۆلیس (ئەرمەنستان)|سیۆدۆسیۆپۆلیسیان]] گرت و سوپایەکی بیزەنتییان تێکشکاند، پێش ئەوەی شازادە ئەرمەنییەکانی دەوروبەری [[دەریاچەی وان]] ملکەچ بکەن و بەرەو [[دڤین (شاری کۆن)|دڤین]] بڕۆن، کە پایتەختی بەشە فارسییەکەی پێشووی ئەرمەنستان بوو. دڤین لەدوای چەند ڕۆژێک لە گەمارۆدان خۆی بەدەستەوە دا، ھەروەھا [[تبلیس]] لە باکوورتر لە [[میرنشینی ئیبیریا|ئیبیریای قەوقازی]].{{sfn|Canard|Cahen|1960|pp=636–637}} لە ھەمان کاتدا، سوپایەکی دیکەی عەرەبی لە [[عێراق|عێراقەوە]]، لەژێر سەرکردایەتیی سەلمان کوڕی ڕەبیعە، [[ئەلبانیای قەوقازی]] ([[ئاران (قەوقاز)|ئاران]])ی داگیرکرد.{{sfn|Canard|Cahen|1960|p=636}} ھەرچەندە سەرچاوە عەرەبییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە وڵاتەکە لەو کاتەوە بە کردەوە لەژێر فەرمانڕەواییی عەرەبدا بووە، بەڵام مێژوونووسە ھاوچەرخەکان بەگشتی گێڕانەوەی ھاوچەرخی قەشەی ئەرمەنی [[سێبیۆس]] کە تا ڕادەیەک لەلایەن مێژوونووسی بیزەنتی [[سیۆفانێسی دانپێدانەر]]ەوە پشتڕاست کراوەتەوە بە متمانەپێکراوتر دەزانن، و دووبارە داڕشتنەوەی جیاوازیان بۆ ھێرشە سەرەتایییەکانی عەرەب لە نێوان ساڵەکانی ٦٤٠ و ٦٥٠دا پێشنیار کردووە، بە پشتبەستن بە خوێندنەوەیەکی ڕەخنەگرانەی سەرچاوەکان؛ لەگەڵ ئەوەشدا ڕوونە کە وڵاتەکە لەم کاتەدا ملکەچی فەرمانڕەواییی عەرەب نەبوو.{{sfn|Canard|Cahen|1960|pp=636–637}} مێژووی ئەرمەنییەکان باس لەوە دەکەن کە عەرەبەکان سەرەتا لە ساڵی ٦٤٢ گەیشتن، چوونە ناوچەی ناوەڕاستی [[ئەیرارەت]] و دڤینیان تاڵان کرد، و بە زیاتر لە ٣٥٬٠٠٠ دیلەوە گەڕانەوە.{{sfn|Canard|Cahen|1960|p=636}} لە ساڵی ٦٤٣دا، عەرەبەکان دووبارە لە ئاراستەی ئارانەوە ھێرشیان کرد، ئەیرارەتیان وێران کرد و گەیشتنە ئیبیریا، بەڵام لە شەڕێکدا لەلایەن سەرکردەی ئەرمەنی [[سیۆدۆر ڕشتوونی]]یەوە تێکشکێنران و ناچار بە پاشەکشە کران.{{sfn|Canard|Cahen|1960|p=636}} لەدوای ئەم سەرکەوتنە، ڕشتوونی وەک فەرمانڕەوای ئەرمەنستان لەلایەن [[ئیمپراتۆری بیزەنتی]] [[کۆنستانسی دووەم]]ەوە دانی پێدا نرا، لە بەرامبەر قبووڵکردنی سەروەریی بیزەنتی. بەڵام کاتێک ئاگربەستی کۆنستانس لەگەڵ عەرەبەکان لە ساڵی ٦٥٣ کۆتاییی ھات، بۆ خۆبەدوورگرتن لە ھێرشێکی نوێی عەرەب، ڕشتوونی بە ویستی خۆی ڕازی بوو ملکەچی سەروەریی موسڵمانان بێت.{{sfn|Canard|Cahen|1960|p=636}} ئیمپراتۆر کۆنستانس دواتر خۆی ھەڵمەتێکی لە ئەرمەنستان ئەنجام دا و فەرمانڕەواییی بیزەنتیی گەڕاندەوە، بەڵام زۆری نەخایاند لەدوای ڕۆیشتنی لە سەرەتای ساڵی ٦٥٤، [[عەرەبەکان]] ھێرشیان کردە سەر وڵاتەکە. بە یارمەتیی ئەوان، ڕشتوونی بنکە سەربازییەکانی بیزەنتی لە ئەرمەنستان دەرکرد و دانپێدانانی عەرەبی وەک شازادەی سەرۆکی ئەرمەنستان، [[ئیبیریا]] و [[ئەلبانیا]] مسۆگەر کرد.{{sfn|Canard|Cahen|1960|p=636}} بیزەنتییەکان لەژێر سەرکردایەتیی جەنەڕاڵ [[ماوریانۆس]] ھەوڵیان دا کۆنترۆڵی ناوچەکە بگرنەوە دەست، بەڵام بێ سەرکەوتن بوون. لە ساڵی ٦٥٥دا، تەنانەت ئەرمەنستانی بیزەنتیش داگیر کرا، و عەرەبەکان سیۆدۆسیۆپۆلیسیان (بە [[عەرەبی]]: ''قالیقالا'') داگیرکرد و کۆنترۆڵی خۆیان بەسەر وڵاتەکەدا چەسپاند لە ڕێگەی بردنی ڕشتوونی بۆ [[دیمەشق]]، کە لەوێ لە ساڵی ٦٥٦ مرد، و ڕکابەرەکەی [[ھەمازاسپی چوارەمی مامیکۆنیان]] لە جێگەی ئەو دامەزراند.{{sfn|Canard|Cahen|1960|p=636}} لەگەڵ ئەوەشدا، بە ھەڵگیرسانی [[یەکەمین فیتنە|یەکەمین شەڕی ناوخۆییی موسڵمانان]] لە ساڵی ٦٥٧دا، دەسەڵاتی کاریگەری عەرەب لە وڵاتەکەدا وەستا، و مامیکۆنیان نزیکەی دەستبەجێ گەڕایەوە ژێر سەروەریی بیزەنتی.{{sfn|Canard|Cahen|1960|p=636}} بەڵام لە ساڵی ٦٦١دا، معاویە، کە ئێستا براوەی شەڕی ناوخۆییی موسڵمانان بوو، فەرمانی بە شازادە ئەرمەنییەکان کرد کە دووبارە خۆیان بەدەستەوە بدەن بۆ دەسەڵاتەکەی و باج بدەن. بۆ خۆبەدوورگرتن لە شەڕێکی دیکە، شازادەکان ملکەچ بوون.{{sfn|Canard|Cahen|1960|p=637}} ڕامیاریی عەرەبەکان بۆ داواکردنی ئەوەی کە باجەکە بە پارە بدرێت، کاریگەریی لەسەر ئابووری و کۆمەڵگەی ئەرمەنی ھەبوو. دراوەکان لە دڤین لێ دران. ئەرمەنییەکان ناچار کران بەرھەمی زیادەی خۆراک و کاڵای دروستکراو بۆ فرۆشتن بەرھەم بھێنن. ژیانێکی بەھێزی شاری لە [[قەوقاز|قەوقازیا]] گەشەی کرد لەگەڵ بووژانەوەی ئابووریدا. === دامەزراندنی کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی موسڵمانان === بۆ زۆربەی نیوەی دووەمی سەدەی حەوتەم، بوون و کۆنترۆڵی عەرەب لە ئەرمەنستان کەمترین بوو. ئەرمەنستان لەلایەن عەرەبەکانەوە بە خاکی داگیرکراو دادەنرا بەڵام خاوەنی سەربەخۆیی ''دی فاکتۆ'' بوو، کە لەلایەن ئەو پەیماننامەیەوە ڕێکخرابوو کە لە نێوان ڕشتوونی و معاویە واژوو کرابوو. لە ڕاستیدا، وەک ئارام تێر غێڤۆندیان سەرنج دەدات، لەژێر سەروەریی عەرەبدا «وڵاتەکە خاوەنی ئاستێک لە سەربەخۆیی بوو کە لەدوای ڕووخانی [[شانشینی ئەشکانیی ئەرمەنستان|ئەشکانییەکان]]ەوە لە سەدەی پێنجەمدا بەخۆیەوە نەبینیبوو».{{sfn|Ter-Ghewondyan|1976|p=20}} بەپێی مەرجەکانی پەیماننامەکە، شازادە ئەرمەنییەکان ملکەچ کران بۆ باجدانێکی—تا ڕادەیەک کەم—و پابەندبوون بە دابینکردنی سەرباز کاتێک داوا بکرێت، لە بەرامبەر ئەمەشدا دەبوو ساڵانە یارمەتییەکی ١٠٠٬٠٠٠ ''[[دیرھەم]]ی'' بە شازادەکان بدرێت. لە بەرامبەردا، ھیچ بنکەیەکی سەربازی یان بەرپرسێکی عەرەبی لە خاکەکانی ئەرمەنستاندا دانەمەزرا، و تەنانەت بەڵێنی ھاوکاریی عەرەبیش درابوو لە ئەگەری ھێرشی بیزەنتییەکان.{{sfn|Ter-Ghewondyan|1976|p=20}}{{sfn|Whittow|1996|p=211}} دۆخەکە لە سەردەمی خەلیفە [[عەبدولمەلیک کوڕی مەروان|عەبدولمەلیک]] (٦٨٥–٧٠٥) گۆڕا. لە سەرەتای ساڵی ٧٠٠ەوە، برای خەلیفە و پارێزگاری [[ئاران (قەوقاز)|ئاران]]، [[محەممەد کوڕی مەروان]]، لە زنجیرەیەک ھەڵمەتدا وڵاتەکەی ملکەچ کرد. ھەرچەندە ئەرمەنییەکان لە ساڵی ٧٠٣دا یاخی بوون و ھاوکاریی بیزەنتییەکانیان پێ گەیشت، محەممەد کوڕی مەروان تێکی شکاندن و لە ساڵی ٧٠٥دا بە لەسێدارەدانی شازادە یاخیبووەکان کۆتایی بە شکستپێھێنانی یاخیبوونەکە ھێنا.{{sfn|Ter-Ghewondyan|1976|p=20}}{{sfn|Blankinship|1994|p=107}} ئەرمەنستان، لەگەڵ میرنشینەکانی [[ئەلبانیای قەوقازی]] و [[میرنشینی ئیبیریا|ئیبیریا]] ([[گورجستان]]ی مۆدێرن) لەیەک پارێزگای بەرفراواندا بەناوی ''ئەرمینیە'' (الارمينيا) کۆکرانەوە، کە پایتەختەکەی لە دڤین (بە عەرەبی ''دەبیل'') بوو، کە لەلایەن عەرەبەکانەوە دووبارە دروست کرایەوە و وەک شوێنی نیشتەجێبوونی پارێزگار (''ئۆستیکان'') و بنکەیەکی سەربازیی عەرەب خزمەتی دەکرد.{{sfn|Blankinship|1994|p=107}}{{sfn|Ter-Ghewondyan|1976|p=21}} بۆ بەشێکی زۆری ماوەی ئومەوییەکان، ''ئەرمینیە'' بەگشتی لەگەڵ ئاران و [[جەزیرە (پارێزگای خەلافەت)|جەزیرە]] (مێزۆپۆتامیای سەروو) لەژێر یەک پارێزگاردا لە پارێزگایەکی گەورەی ''تایبەت''دا کۆکرابوونەوە.{{sfn|Blankinship|1994|pp=52–54}} بەپێی مێژوونووس [[ستیڤن ئێچ. ڕاپ]] لە چاپی سێیەمی ''[[ئینسایکلۆپیدیای ئیسلام]]'':<ref>{{EI3|last=Rapp|first=Stephen H.|title=Georgia, Georgians, until 1300|year=2020|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/georgia-georgians-until-1300-COM_32056?s.num=0&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-3&s.q=georgia}}</ref>{{blockquote|عەرەبە سەرەتایییەکان پەیڕەوییان لە پراکتیکی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانی]]، [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی|ئەشکانیی پارسی]]، و لە کۆتاییدا [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ھەخامەنشی]] کرد بە ڕێکخستنی زۆربەی باشووری [[قەوقاز|قەوقازیا]] لە ناوچەیەکی گەورەی ھەرێمیدا بەناوی ئەرمینیە (بەراورد بکە بە [[ساتراپیی ئەرمەنستان|ساتراپیی ئەرمینا]]ی ھەخامەنشی کە زۆربەی باشووری قەوقازیای دەگرتەوە و دواتر کوست-ی کەپکۆی ساسانییەکان).}} ئەرمینیە لەلایەن میرێک یان ''[[والی (ناونیشانی کارگێڕی)|والی]]یەکی'' بنکە لە دڤینەوە فەرمانڕەوایی دەکرا، کە ڕۆڵەکەی لەگەڵ ئەوەشدا تەنھا لە بەرگری و کۆکردنەوەی باجدا کورت دەبووەوە: وڵاتەکە بەڕادەیەکی زۆر لەلایەن شازادە ناوخۆیییەکانەوە بەڕێوە دەبرا – ''[[ناخارار]]ەکان''. پارێزگاکە دابەشکرابوو بەسەر چوار ناوچەدا: ئەرمینیەی یەکەم ([[ئەلبانیای قەوقازی]])، ئەرمینیەی دووەم ([[میرنشینی ئیبیریا|ئیبیریای قەوقازی]])، ئەرمینیەی سێیەم (ناوچەی دەوروبەری [[ڕووباری ئاراس]])، ئەرمینیەی چوارەم ([[تارۆن (ئەرمەنستانی مێژوویی)|تارۆن]]).<ref>Robert H. Hewsen. Armenia: A Historical Atlas. Univ. of Chicago Press, Chicago, 2001, 107, map 81.</ref> خانەدانە ناوخۆیییەکان، ھەروەک سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانی]]، لەلایەن شازادەیەکی سەرۆکەوە (ئیشخان) سەرکردایەتی دەکران، کە ناونیشانێک بوو لە سەدەی نۆیەمدا، ڕەنگە بە [[باگراتی دووەمی باگراتوونی]] دەستی پێکردبێت، گەشەی کرد بۆ ناونیشانی «شازادەی شازادەکان» (ئیشخاناتس ئیشخان). وەک سەرۆکی شازادەکانی دیکە، ئیشخاناتس ئیشخان لە بەردەم پارێزگاری عەرەبدا بەرپرسیار بوو، کە بەرپرس بوو لە کۆکردنەوەی ئەو باجانەی کە قەرزاری حکوومەتی خەلافەت بوون و کۆکردنەوەی ھێزی سەربازی کاتێک داوا دەکرا.{{sfn|Jones|2007|pp=1–2}} سەرژمێری و ڕووپێوییەکی ''ئەرمینیە'' لە {{circa|٧٢٥}} ئەنجام درا، بەدوایدا زیادبوونێکی بەرچاو لە باجدا ھات بۆ ئەوەی پارەی پێداویستییە سەربازییە پەرەسەندووەکانی خەلافەت لە بەرە جیاوازەکاندا دابین بکات.{{sfn|Blankinship|1994|pp=123–124}} ئەرمەنییەکان بە ھێزی سەربازی بەشدارییان کرد لە ھەڵمەتە سەختەکانی [[دووەم شەڕی عەرەب-خەزەر]] لە ساڵانی ٧٢٠ەکان و ٧٣٠ەکاندا. لە ئەنجامدا، لە ساڵی ٧٣٢دا، پارێزگار مەروان کوڕی محەممەد (خەلیفەی داھاتوو [[مەروانی دووەم]]) [[ئاشۆتی سێیەمی باگراتوونی]] وەک شازادەی سەرۆکی ئەرمەنستان دەستنیشان کرد، کە ئەمەش کارێک بوو لە بنەڕەتدا سەربەخۆییی وڵاتەکەی لەناو خەلافەتدا دووپات کردەوە.{{sfn|Blankinship|1994|p=153}} === سەردەمی عەبباسی تا ٨٨٤ === [[پەڕگە:Silver dirham of Abbasids minted in Arminiyya.jpg|200px|وێنۆک|[[دیرھەم]]ی [[خەلافەتی عەبباسی]]، کە لە پارێزگای ئەرمینیە لێ دراوە]] لەگەڵ دامەزراندنی [[خەلافەتی عەبباسی]] لەدوای [[شۆڕشی عەبباسی]]، سەردەمێکی سەرکوتکردن دەستی پێکرد. بەدوای ئەمەشدا خەلیفە [[ئەبووجەعفەری مەنسوور|مەنسوور]] ئیمتیازاتەکانی ھەڵوەشاندەوە و ئەو یارمەتییانەی نەھێشت کە دەدران بە شازادە ئەرمەنییە جیاوازەکان (''ناخارارەکان'') و باجی قورستری سەپاند، کە بووە ھۆی ھەڵگیرسانی یاخیبوونێکی گەورەی دیکە لە ساڵی ٧٧٤دا. یاخیبوونەکە لە [[شەڕی باگرێڤاند]] لە نیسانی ٧٧٥ سەرکوت کرا.{{sfn|Ter-Ghewondyan|1976|p=21}}{{sfn|Whittow|1996|p=213}} شکستی یاخیبوونەکە بووە ھۆی نزیکبوونەوە لە لەناوچوون، کەمبوونەوەی گرنگی یان دوورخستنەوە بۆ بیزەنتە بۆ ھەندێک لە خێزانە دیارەکانی ''ناخارار''، کە گرنگترینیان [[مامیکۆنیان]] بوو. لەدوای ئەوە، خەلافەت دەسەڵاتی خۆی بەسەر پارێزگاکانی ناوچەکانی ئەودیو قەوقازدا توندتر کرد: خانەدانەکانی [[میرنشینی ئیبیریا|ئیبیریای]] دراوسێش لە ساڵانی ٧٨٠ەکاندا لەناو بران، و پرۆسەیەکی نیشتەجێکردنی ھۆزە عەرەبەکان دەستی پێکرد کە تا ناوەڕاستی سەدەی نۆیەم بووە ھۆی بەئیسلامبوونی [[ئەلبانیای قەوقازی]]، لەکاتێکدا ئیبیریا و بەشێکی زۆری خاکی نزمایییەکانی ئەرمەنستان کەوتنە ژێر کۆنترۆڵی زنجیرەیەک میرنشینی عەرەبییەوە. لە ھەمان کاتدا، ئەو بۆشایییە دەسەڵاتەی کە بەھۆی وێرانبوونی زۆرێک لە خێڵەکانی ''ناخارارەوە'' دروست ببوو، لەلایەن دوو خێزانی گەورەی دیکەوە پڕکرایەوە، ئەوانیش [[ئارتسروونی]] لە باشوور ([[ڤاسپووراکان]]) و [[شانشینی باگراتوونی|باگراتوونی]] لە باکوور بوون.{{sfn|Ter-Ghewondyan|1976|pp=21–22}}{{sfn|Whittow|1996|pp=213–215}} سەرەڕای چەندین ڕاپەڕین، میرنشینی ئەرمەنستان تا ساڵی ٨٨٤ بەردەوام بوو، کاتێک باگراتوونی [[ئاشۆتی یەکەمی ئەرمەنستان|ئاشۆتی یەکەم]]، کە توانیبووی کۆنترۆڵی زۆربەی ناوچەکە بگرێتە دەست، خۆی وەک «پاشای ئەرمەنییەکان» ڕاگەیاند. لە ساڵی ٨٨٥دا لەلایەن خەلیفە [[موعتەمید عەلائەڵڵا|موعتەمید]]ی بنەماڵەی عەبباسی و لە ساڵی ٨٨٦دا لەلایەن ئیمپراتۆری بیزەنتی [[باسیلی یەکەم]]ی [[شانشینی مەقدۆنی|بنەماڵەی مەقدۆنییەوە]] دانی پێدا نرا. ئاشۆت بەخێرایی توانی دەسەڵاتەکەی فراوان بکات. لە ڕێگەی پەیوەندییە خێزانییەکان لەگەڵ دوو خێزانە شازادەیییە گرنگەکەی دواتر، کە ئارتسروونی و سیونیس بوون، و لە ڕێگەی ڕامیارییەکی وریایانە بەرامبەر بە عەبباسییەکان و میرنشینە عەرەبییەکانی ئەرمەنستان، تا ساڵانی ٨٦٠ەکان سەرکەوتوو بوو لە بوون بە پاشایەکی سەربەخۆ لە ڕاستیدا، ئەگەرچی ھێشتاش بە ناو پاشا نەبوو.{{sfn|Ter-Ghewondyan|1976|pp=53ff.}} == سەرچاوەکان == [[پۆل:ئەو ویلایەت و مەڵبەندانەی کە لە سەدەی ٧ەم دامەزراون]] 6zujbo2h9o4lq944x63wns9wvfrculz 1580177 1580137 2026-05-02T15:01:50Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی بەجێماوی {{[[داڕێژە:سەرچاوەکان|سەرچاوەکان]]}} 1580177 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=81ArabAbbasidPeriod750-885.gif }}'''ئەرمینیە'''، ھەروەھا ناسراوە بە '''ئۆستیکاناتی ئەرمینیە'''{{Sfn|Ter-Ghewondyan|1976|pp=43, 89}} یان '''میرنشینی ئەرمەنستان''' ({{langx|ar|إمارة أرمينية}}، ''ئیمارەت ئەرمینیە'')، ناوێکی [[ڕامیاری]] و [[جوگرافیا|جوگرافی]] بوو کە لەلایەن [[عەرەب]]ە [[موسڵمان]]ەکانەوە درابوو بە زەوییەکانی [[شانشینی ئەرمەنستان (کۆن)|ئەرمەنستانی گەورە]]، [[میرنشینی ئیبیریا|ئیبیریای قەوقازی]]، و [[ئەلبانیای قەوقازی]]، لەدوای داگیرکردنی ئەم ناوچانە لەلایەن ئەوانەوە لە سەدەی حەوتەمدا. ھەرچەندە سەرەتا [[خەلافەت|خەلیفەکان]] ڕێگەیان بە شازادەیەکی [[ئەرمەنییەکان|ئەرمەنی]] دا کە نوێنەرایەتیی پارێزگای ئەرمینیە بکات لە بەرامبەر باج و دڵسۆزیی ئەرمەنییەکان لە کاتی جەنگدا، خەلیفە [[عەبدولمەلیک کوڕی مەروان]] فەرمانڕەواییی ڕاستەوخۆی عەرەبی لە ناوچەکەدا ھێنایە کایەوە، کە لەلایەن پارێزگارێکەوە بەناوی ''[[ئۆستیکان]]'' سەرکردایەتی دەکرا و پایتەختەکەی لە [[دوین|دڤین]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Emas |یەکەم=Tinta |ڕێکەوت=١٦ی ئابی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Penaklukan Muslim atas Armenia dan Pengaruhnya: Dari Khalifah Rasyidin hingga Kebangkitan Ani dan Vaspurakan |ناونیشان=https://tintaemas.net/penaklukan-muslim-atas-armenia-dan-pengaruhnya/ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Tinta Emas |زمان=id}}</ref> == مێژوو == === سەردەمی زوو: داگیرکردنی ئەرمەنستان لەلایەن عەرەبەکانەوە === {{Main|داگیرکردنی ئەرمەنستان لەلایەن موسڵمانانەوە}} وردەکارییەکانی داگیرکردنی سەرەتاییی ئەرمەنستان لەلایەن [[عەرەب|عەرەبەکانەوە]] نادڵنیان، چونکە سەرچاوە عەرەبییە جیاوازەکان لەگەڵ سەرچاوە یۆنانی و ئەرمەنییەکاندا ناکۆکن، ھەم لە ڕووی کاتناسی و ھەم لە ڕووی وردەکاریی ڕووداوەکانەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، ئاراستە گشتییەکەی ھەڵمەتە عەرەبییەکان لە نێوان سەرچاوەکاندا یەکدەگرێتەوە، کە ڕێگە بە دووبارە داڕشتنەوەی ڕووداوەکان دەدات لەلایەن زانایانی ھاوچەرخەوە.{{sfn|Canard|Cahen|1960|pp=635–637}} بەپێی سەرچاوە عەرەبییەکان، یەکەمین ھەڵمەتی عەرەب لە ساڵی ٦٣٩/٦٤٠ گەیشتە ئەرمەنستان، لەدوای [[داگیرکردنی شام لەلایەن موسڵمانانەوە|داگیرکردنی شام]] لە [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بیزەنتییەکان]] و دەستپێکی [[داگیرکردنی فارس لەلایەن موسڵمانانەوە]].{{sfn|Canard|Cahen|1960|p=635}} عەرەبەکان لەلایەن [[عیاز کوڕی غەنەم]] سەرکردایەتی دەکران و تا [[بەدلیس]] چوونە پێشەوە. دووەم ھەڵمەت لە ساڵی ٦٤٢ ڕووی دا، بەڵام تێکشکێنران و لە وڵاتەکە کرانە دەرەوە.{{sfn|Canard|Cahen|1960|p=635}} لەدوای ئەم پاشەکشەیە، عەرەبەکان تەنھا ھێرشێکیان لە [[ئازەربایجان (ئێران)|ئازەربایجانەوە]] لە ساڵی ٦٤٥ ئەنجام دا، بە سەرکردایەتیی [[سەلمان کوڕی ڕەبیعە]]، بەڵام ئەمە تەنھا گەیشتە ناوچە سنوورییەکانی ئەرمەنستان.{{sfn|Canard|Cahen|1960|p=635}} سەرچاوە ئیسلامییەکان داگیرکردنی ڕاستەقینەی وڵاتەکە دەخەنە ساڵی ٦٤٥/٦٤٦، لەژێر فەرماندەیی [[حەبیب کوڕی مەسلەمەی فیھری]]. سەرەتا عەرەبەکان بەرەو بەشی ڕۆژاوای بیزەنتیی وڵاتەکە جووڵان، [[سیۆدۆسیۆپۆلیس (ئەرمەنستان)|سیۆدۆسیۆپۆلیسیان]] گرت و سوپایەکی بیزەنتییان تێکشکاند، پێش ئەوەی شازادە ئەرمەنییەکانی دەوروبەری [[دەریاچەی وان]] ملکەچ بکەن و بەرەو [[دڤین (شاری کۆن)|دڤین]] بڕۆن، کە پایتەختی بەشە فارسییەکەی پێشووی ئەرمەنستان بوو. دڤین لەدوای چەند ڕۆژێک لە گەمارۆدان خۆی بەدەستەوە دا، ھەروەھا [[تبلیس]] لە باکوورتر لە [[میرنشینی ئیبیریا|ئیبیریای قەوقازی]].{{sfn|Canard|Cahen|1960|pp=636–637}} لە ھەمان کاتدا، سوپایەکی دیکەی عەرەبی لە [[عێراق|عێراقەوە]]، لەژێر سەرکردایەتیی سەلمان کوڕی ڕەبیعە، [[ئەلبانیای قەوقازی]] ([[ئاران (قەوقاز)|ئاران]])ی داگیرکرد.{{sfn|Canard|Cahen|1960|p=636}} ھەرچەندە سەرچاوە عەرەبییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە وڵاتەکە لەو کاتەوە بە کردەوە لەژێر فەرمانڕەواییی عەرەبدا بووە، بەڵام مێژوونووسە ھاوچەرخەکان بەگشتی گێڕانەوەی ھاوچەرخی قەشەی ئەرمەنی [[سێبیۆس]] کە تا ڕادەیەک لەلایەن مێژوونووسی بیزەنتی [[سیۆفانێسی دانپێدانەر]]ەوە پشتڕاست کراوەتەوە بە متمانەپێکراوتر دەزانن، و دووبارە داڕشتنەوەی جیاوازیان بۆ ھێرشە سەرەتایییەکانی عەرەب لە نێوان ساڵەکانی ٦٤٠ و ٦٥٠دا پێشنیار کردووە، بە پشتبەستن بە خوێندنەوەیەکی ڕەخنەگرانەی سەرچاوەکان؛ لەگەڵ ئەوەشدا ڕوونە کە وڵاتەکە لەم کاتەدا ملکەچی فەرمانڕەواییی عەرەب نەبوو.{{sfn|Canard|Cahen|1960|pp=636–637}} مێژووی ئەرمەنییەکان باس لەوە دەکەن کە عەرەبەکان سەرەتا لە ساڵی ٦٤٢ گەیشتن، چوونە ناوچەی ناوەڕاستی [[ئەیرارەت]] و دڤینیان تاڵان کرد، و بە زیاتر لە ٣٥٬٠٠٠ دیلەوە گەڕانەوە.{{sfn|Canard|Cahen|1960|p=636}} لە ساڵی ٦٤٣دا، عەرەبەکان دووبارە لە ئاراستەی ئارانەوە ھێرشیان کرد، ئەیرارەتیان وێران کرد و گەیشتنە ئیبیریا، بەڵام لە شەڕێکدا لەلایەن سەرکردەی ئەرمەنی [[سیۆدۆر ڕشتوونی]]یەوە تێکشکێنران و ناچار بە پاشەکشە کران.{{sfn|Canard|Cahen|1960|p=636}} لەدوای ئەم سەرکەوتنە، ڕشتوونی وەک فەرمانڕەوای ئەرمەنستان لەلایەن [[ئیمپراتۆری بیزەنتی]] [[کۆنستانسی دووەم]]ەوە دانی پێدا نرا، لە بەرامبەر قبووڵکردنی سەروەریی بیزەنتی. بەڵام کاتێک ئاگربەستی کۆنستانس لەگەڵ عەرەبەکان لە ساڵی ٦٥٣ کۆتاییی ھات، بۆ خۆبەدوورگرتن لە ھێرشێکی نوێی عەرەب، ڕشتوونی بە ویستی خۆی ڕازی بوو ملکەچی سەروەریی موسڵمانان بێت.{{sfn|Canard|Cahen|1960|p=636}} ئیمپراتۆر کۆنستانس دواتر خۆی ھەڵمەتێکی لە ئەرمەنستان ئەنجام دا و فەرمانڕەواییی بیزەنتیی گەڕاندەوە، بەڵام زۆری نەخایاند لەدوای ڕۆیشتنی لە سەرەتای ساڵی ٦٥٤، [[عەرەبەکان]] ھێرشیان کردە سەر وڵاتەکە. بە یارمەتیی ئەوان، ڕشتوونی بنکە سەربازییەکانی بیزەنتی لە ئەرمەنستان دەرکرد و دانپێدانانی عەرەبی وەک شازادەی سەرۆکی ئەرمەنستان، [[ئیبیریا]] و [[ئەلبانیا]] مسۆگەر کرد.{{sfn|Canard|Cahen|1960|p=636}} بیزەنتییەکان لەژێر سەرکردایەتیی جەنەڕاڵ [[ماوریانۆس]] ھەوڵیان دا کۆنترۆڵی ناوچەکە بگرنەوە دەست، بەڵام بێ سەرکەوتن بوون. لە ساڵی ٦٥٥دا، تەنانەت ئەرمەنستانی بیزەنتیش داگیر کرا، و عەرەبەکان سیۆدۆسیۆپۆلیسیان (بە [[عەرەبی]]: ''قالیقالا'') داگیرکرد و کۆنترۆڵی خۆیان بەسەر وڵاتەکەدا چەسپاند لە ڕێگەی بردنی ڕشتوونی بۆ [[دیمەشق]]، کە لەوێ لە ساڵی ٦٥٦ مرد، و ڕکابەرەکەی [[ھەمازاسپی چوارەمی مامیکۆنیان]] لە جێگەی ئەو دامەزراند.{{sfn|Canard|Cahen|1960|p=636}} لەگەڵ ئەوەشدا، بە ھەڵگیرسانی [[یەکەمین فیتنە|یەکەمین شەڕی ناوخۆییی موسڵمانان]] لە ساڵی ٦٥٧دا، دەسەڵاتی کاریگەری عەرەب لە وڵاتەکەدا وەستا، و مامیکۆنیان نزیکەی دەستبەجێ گەڕایەوە ژێر سەروەریی بیزەنتی.{{sfn|Canard|Cahen|1960|p=636}} بەڵام لە ساڵی ٦٦١دا، معاویە، کە ئێستا براوەی شەڕی ناوخۆییی موسڵمانان بوو، فەرمانی بە شازادە ئەرمەنییەکان کرد کە دووبارە خۆیان بەدەستەوە بدەن بۆ دەسەڵاتەکەی و باج بدەن. بۆ خۆبەدوورگرتن لە شەڕێکی دیکە، شازادەکان ملکەچ بوون.{{sfn|Canard|Cahen|1960|p=637}} ڕامیاریی عەرەبەکان بۆ داواکردنی ئەوەی کە باجەکە بە پارە بدرێت، کاریگەریی لەسەر ئابووری و کۆمەڵگەی ئەرمەنی ھەبوو. دراوەکان لە دڤین لێ دران. ئەرمەنییەکان ناچار کران بەرھەمی زیادەی خۆراک و کاڵای دروستکراو بۆ فرۆشتن بەرھەم بھێنن. ژیانێکی بەھێزی شاری لە [[قەوقاز|قەوقازیا]] گەشەی کرد لەگەڵ بووژانەوەی ئابووریدا. === دامەزراندنی کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی موسڵمانان === بۆ زۆربەی نیوەی دووەمی سەدەی حەوتەم، بوون و کۆنترۆڵی عەرەب لە ئەرمەنستان کەمترین بوو. ئەرمەنستان لەلایەن عەرەبەکانەوە بە خاکی داگیرکراو دادەنرا بەڵام خاوەنی سەربەخۆیی ''دی فاکتۆ'' بوو، کە لەلایەن ئەو پەیماننامەیەوە ڕێکخرابوو کە لە نێوان ڕشتوونی و معاویە واژوو کرابوو. لە ڕاستیدا، وەک ئارام تێر غێڤۆندیان سەرنج دەدات، لەژێر سەروەریی عەرەبدا «وڵاتەکە خاوەنی ئاستێک لە سەربەخۆیی بوو کە لەدوای ڕووخانی [[شانشینی ئەشکانیی ئەرمەنستان|ئەشکانییەکان]]ەوە لە سەدەی پێنجەمدا بەخۆیەوە نەبینیبوو».{{sfn|Ter-Ghewondyan|1976|p=20}} بەپێی مەرجەکانی پەیماننامەکە، شازادە ئەرمەنییەکان ملکەچ کران بۆ باجدانێکی—تا ڕادەیەک کەم—و پابەندبوون بە دابینکردنی سەرباز کاتێک داوا بکرێت، لە بەرامبەر ئەمەشدا دەبوو ساڵانە یارمەتییەکی ١٠٠٬٠٠٠ ''[[دیرھەم]]ی'' بە شازادەکان بدرێت. لە بەرامبەردا، ھیچ بنکەیەکی سەربازی یان بەرپرسێکی عەرەبی لە خاکەکانی ئەرمەنستاندا دانەمەزرا، و تەنانەت بەڵێنی ھاوکاریی عەرەبیش درابوو لە ئەگەری ھێرشی بیزەنتییەکان.{{sfn|Ter-Ghewondyan|1976|p=20}}{{sfn|Whittow|1996|p=211}} دۆخەکە لە سەردەمی خەلیفە [[عەبدولمەلیک کوڕی مەروان|عەبدولمەلیک]] (٦٨٥–٧٠٥) گۆڕا. لە سەرەتای ساڵی ٧٠٠ەوە، برای خەلیفە و پارێزگاری [[ئاران (قەوقاز)|ئاران]]، [[محەممەد کوڕی مەروان]]، لە زنجیرەیەک ھەڵمەتدا وڵاتەکەی ملکەچ کرد. ھەرچەندە ئەرمەنییەکان لە ساڵی ٧٠٣دا یاخی بوون و ھاوکاریی بیزەنتییەکانیان پێ گەیشت، محەممەد کوڕی مەروان تێکی شکاندن و لە ساڵی ٧٠٥دا بە لەسێدارەدانی شازادە یاخیبووەکان کۆتایی بە شکستپێھێنانی یاخیبوونەکە ھێنا.{{sfn|Ter-Ghewondyan|1976|p=20}}{{sfn|Blankinship|1994|p=107}} ئەرمەنستان، لەگەڵ میرنشینەکانی [[ئەلبانیای قەوقازی]] و [[میرنشینی ئیبیریا|ئیبیریا]] ([[گورجستان]]ی مۆدێرن) لەیەک پارێزگای بەرفراواندا بەناوی ''ئەرمینیە'' (الارمينيا) کۆکرانەوە، کە پایتەختەکەی لە دڤین (بە عەرەبی ''دەبیل'') بوو، کە لەلایەن عەرەبەکانەوە دووبارە دروست کرایەوە و وەک شوێنی نیشتەجێبوونی پارێزگار (''ئۆستیکان'') و بنکەیەکی سەربازیی عەرەب خزمەتی دەکرد.{{sfn|Blankinship|1994|p=107}}{{sfn|Ter-Ghewondyan|1976|p=21}} بۆ بەشێکی زۆری ماوەی ئومەوییەکان، ''ئەرمینیە'' بەگشتی لەگەڵ ئاران و [[جەزیرە (پارێزگای خەلافەت)|جەزیرە]] (مێزۆپۆتامیای سەروو) لەژێر یەک پارێزگاردا لە پارێزگایەکی گەورەی ''تایبەت''دا کۆکرابوونەوە.{{sfn|Blankinship|1994|pp=52–54}} بەپێی مێژوونووس [[ستیڤن ئێچ. ڕاپ]] لە چاپی سێیەمی ''[[ئینسایکلۆپیدیای ئیسلام]]'':<ref>{{EI3|last=Rapp|first=Stephen H.|title=Georgia, Georgians, until 1300|year=2020|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/georgia-georgians-until-1300-COM_32056?s.num=0&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-3&s.q=georgia}}</ref>{{blockquote|عەرەبە سەرەتایییەکان پەیڕەوییان لە پراکتیکی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانی]]، [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی|ئەشکانیی پارسی]]، و لە کۆتاییدا [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ھەخامەنشی]] کرد بە ڕێکخستنی زۆربەی باشووری [[قەوقاز|قەوقازیا]] لە ناوچەیەکی گەورەی ھەرێمیدا بەناوی ئەرمینیە (بەراورد بکە بە [[ساتراپیی ئەرمەنستان|ساتراپیی ئەرمینا]]ی ھەخامەنشی کە زۆربەی باشووری قەوقازیای دەگرتەوە و دواتر کوست-ی کەپکۆی ساسانییەکان).}} ئەرمینیە لەلایەن میرێک یان ''[[والی (ناونیشانی کارگێڕی)|والی]]یەکی'' بنکە لە دڤینەوە فەرمانڕەوایی دەکرا، کە ڕۆڵەکەی لەگەڵ ئەوەشدا تەنھا لە بەرگری و کۆکردنەوەی باجدا کورت دەبووەوە: وڵاتەکە بەڕادەیەکی زۆر لەلایەن شازادە ناوخۆیییەکانەوە بەڕێوە دەبرا – ''[[ناخارار]]ەکان''. پارێزگاکە دابەشکرابوو بەسەر چوار ناوچەدا: ئەرمینیەی یەکەم ([[ئەلبانیای قەوقازی]])، ئەرمینیەی دووەم ([[میرنشینی ئیبیریا|ئیبیریای قەوقازی]])، ئەرمینیەی سێیەم (ناوچەی دەوروبەری [[ڕووباری ئاراس]])، ئەرمینیەی چوارەم ([[تارۆن (ئەرمەنستانی مێژوویی)|تارۆن]]).<ref>Robert H. Hewsen. Armenia: A Historical Atlas. Univ. of Chicago Press, Chicago, 2001, 107, map 81.</ref> خانەدانە ناوخۆیییەکان، ھەروەک سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانی]]، لەلایەن شازادەیەکی سەرۆکەوە (ئیشخان) سەرکردایەتی دەکران، کە ناونیشانێک بوو لە سەدەی نۆیەمدا، ڕەنگە بە [[باگراتی دووەمی باگراتوونی]] دەستی پێکردبێت، گەشەی کرد بۆ ناونیشانی «شازادەی شازادەکان» (ئیشخاناتس ئیشخان). وەک سەرۆکی شازادەکانی دیکە، ئیشخاناتس ئیشخان لە بەردەم پارێزگاری عەرەبدا بەرپرسیار بوو، کە بەرپرس بوو لە کۆکردنەوەی ئەو باجانەی کە قەرزاری حکوومەتی خەلافەت بوون و کۆکردنەوەی ھێزی سەربازی کاتێک داوا دەکرا.{{sfn|Jones|2007|pp=1–2}} سەرژمێری و ڕووپێوییەکی ''ئەرمینیە'' لە {{circa|٧٢٥}} ئەنجام درا، بەدوایدا زیادبوونێکی بەرچاو لە باجدا ھات بۆ ئەوەی پارەی پێداویستییە سەربازییە پەرەسەندووەکانی خەلافەت لە بەرە جیاوازەکاندا دابین بکات.{{sfn|Blankinship|1994|pp=123–124}} ئەرمەنییەکان بە ھێزی سەربازی بەشدارییان کرد لە ھەڵمەتە سەختەکانی [[دووەم شەڕی عەرەب-خەزەر]] لە ساڵانی ٧٢٠ەکان و ٧٣٠ەکاندا. لە ئەنجامدا، لە ساڵی ٧٣٢دا، پارێزگار مەروان کوڕی محەممەد (خەلیفەی داھاتوو [[مەروانی دووەم]]) [[ئاشۆتی سێیەمی باگراتوونی]] وەک شازادەی سەرۆکی ئەرمەنستان دەستنیشان کرد، کە ئەمەش کارێک بوو لە بنەڕەتدا سەربەخۆییی وڵاتەکەی لەناو خەلافەتدا دووپات کردەوە.{{sfn|Blankinship|1994|p=153}} === سەردەمی عەبباسی تا ٨٨٤ === [[پەڕگە:Silver dirham of Abbasids minted in Arminiyya.jpg|200px|وێنۆک|[[دیرھەم]]ی [[خەلافەتی عەبباسی]]، کە لە پارێزگای ئەرمینیە لێ دراوە]] لەگەڵ دامەزراندنی [[خەلافەتی عەبباسی]] لەدوای [[شۆڕشی عەبباسی]]، سەردەمێکی سەرکوتکردن دەستی پێکرد. بەدوای ئەمەشدا خەلیفە [[ئەبووجەعفەری مەنسوور|مەنسوور]] ئیمتیازاتەکانی ھەڵوەشاندەوە و ئەو یارمەتییانەی نەھێشت کە دەدران بە شازادە ئەرمەنییە جیاوازەکان (''ناخارارەکان'') و باجی قورستری سەپاند، کە بووە ھۆی ھەڵگیرسانی یاخیبوونێکی گەورەی دیکە لە ساڵی ٧٧٤دا. یاخیبوونەکە لە [[شەڕی باگرێڤاند]] لە نیسانی ٧٧٥ سەرکوت کرا.{{sfn|Ter-Ghewondyan|1976|p=21}}{{sfn|Whittow|1996|p=213}} شکستی یاخیبوونەکە بووە ھۆی نزیکبوونەوە لە لەناوچوون، کەمبوونەوەی گرنگی یان دوورخستنەوە بۆ بیزەنتە بۆ ھەندێک لە خێزانە دیارەکانی ''ناخارار''، کە گرنگترینیان [[مامیکۆنیان]] بوو. لەدوای ئەوە، خەلافەت دەسەڵاتی خۆی بەسەر پارێزگاکانی ناوچەکانی ئەودیو قەوقازدا توندتر کرد: خانەدانەکانی [[میرنشینی ئیبیریا|ئیبیریای]] دراوسێش لە ساڵانی ٧٨٠ەکاندا لەناو بران، و پرۆسەیەکی نیشتەجێکردنی ھۆزە عەرەبەکان دەستی پێکرد کە تا ناوەڕاستی سەدەی نۆیەم بووە ھۆی بەئیسلامبوونی [[ئەلبانیای قەوقازی]]، لەکاتێکدا ئیبیریا و بەشێکی زۆری خاکی نزمایییەکانی ئەرمەنستان کەوتنە ژێر کۆنترۆڵی زنجیرەیەک میرنشینی عەرەبییەوە. لە ھەمان کاتدا، ئەو بۆشایییە دەسەڵاتەی کە بەھۆی وێرانبوونی زۆرێک لە خێڵەکانی ''ناخارارەوە'' دروست ببوو، لەلایەن دوو خێزانی گەورەی دیکەوە پڕکرایەوە، ئەوانیش [[ئارتسروونی]] لە باشوور ([[ڤاسپووراکان]]) و [[شانشینی باگراتوونی|باگراتوونی]] لە باکوور بوون.{{sfn|Ter-Ghewondyan|1976|pp=21–22}}{{sfn|Whittow|1996|pp=213–215}} سەرەڕای چەندین ڕاپەڕین، میرنشینی ئەرمەنستان تا ساڵی ٨٨٤ بەردەوام بوو، کاتێک باگراتوونی [[ئاشۆتی یەکەمی ئەرمەنستان|ئاشۆتی یەکەم]]، کە توانیبووی کۆنترۆڵی زۆربەی ناوچەکە بگرێتە دەست، خۆی وەک «پاشای ئەرمەنییەکان» ڕاگەیاند. لە ساڵی ٨٨٥دا لەلایەن خەلیفە [[موعتەمید عەلائەڵڵا|موعتەمید]]ی بنەماڵەی عەبباسی و لە ساڵی ٨٨٦دا لەلایەن ئیمپراتۆری بیزەنتی [[باسیلی یەکەم]]ی [[شانشینی مەقدۆنی|بنەماڵەی مەقدۆنییەوە]] دانی پێدا نرا. ئاشۆت بەخێرایی توانی دەسەڵاتەکەی فراوان بکات. لە ڕێگەی پەیوەندییە خێزانییەکان لەگەڵ دوو خێزانە شازادەیییە گرنگەکەی دواتر، کە ئارتسروونی و سیونیس بوون، و لە ڕێگەی ڕامیارییەکی وریایانە بەرامبەر بە عەبباسییەکان و میرنشینە عەرەبییەکانی ئەرمەنستان، تا ساڵانی ٨٦٠ەکان سەرکەوتوو بوو لە بوون بە پاشایەکی سەربەخۆ لە ڕاستیدا، ئەگەرچی ھێشتاش بە ناو پاشا نەبوو.{{sfn|Ter-Ghewondyan|1976|pp=53ff.}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو ویلایەت و مەڵبەندانەی کە لە سەدەی ٧ەم دامەزراون]] i27fd3str4va1rqotziwxy3hqyqm8dm 1580220 1580177 2026-05-02T17:03:54Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ئەرمەنستان|ئەرمەنستان]] و [[دەروازە:ئیسلام|ئیسلام]] 1580220 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=81ArabAbbasidPeriod750-885.gif }}'''ئەرمینیە'''، ھەروەھا ناسراوە بە '''ئۆستیکاناتی ئەرمینیە'''{{Sfn|Ter-Ghewondyan|1976|pp=43, 89}} یان '''میرنشینی ئەرمەنستان''' ({{langx|ar|إمارة أرمينية}}، ''ئیمارەت ئەرمینیە'')، ناوێکی [[ڕامیاری]] و [[جوگرافیا|جوگرافی]] بوو کە لەلایەن [[عەرەب]]ە [[موسڵمان]]ەکانەوە درابوو بە زەوییەکانی [[شانشینی ئەرمەنستان (کۆن)|ئەرمەنستانی گەورە]]، [[میرنشینی ئیبیریا|ئیبیریای قەوقازی]]، و [[ئەلبانیای قەوقازی]]، لەدوای داگیرکردنی ئەم ناوچانە لەلایەن ئەوانەوە لە سەدەی حەوتەمدا. ھەرچەندە سەرەتا [[خەلافەت|خەلیفەکان]] ڕێگەیان بە شازادەیەکی [[ئەرمەنییەکان|ئەرمەنی]] دا کە نوێنەرایەتیی پارێزگای ئەرمینیە بکات لە بەرامبەر باج و دڵسۆزیی ئەرمەنییەکان لە کاتی جەنگدا، خەلیفە [[عەبدولمەلیک کوڕی مەروان]] فەرمانڕەواییی ڕاستەوخۆی عەرەبی لە ناوچەکەدا ھێنایە کایەوە، کە لەلایەن پارێزگارێکەوە بەناوی ''[[ئۆستیکان]]'' سەرکردایەتی دەکرا و پایتەختەکەی لە [[دوین|دڤین]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Emas |یەکەم=Tinta |ڕێکەوت=١٦ی ئابی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Penaklukan Muslim atas Armenia dan Pengaruhnya: Dari Khalifah Rasyidin hingga Kebangkitan Ani dan Vaspurakan |ناونیشان=https://tintaemas.net/penaklukan-muslim-atas-armenia-dan-pengaruhnya/ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Tinta Emas |زمان=id}}</ref> == مێژوو == === سەردەمی زوو: داگیرکردنی ئەرمەنستان لەلایەن عەرەبەکانەوە === {{Main|داگیرکردنی ئەرمەنستان لەلایەن موسڵمانانەوە}} وردەکارییەکانی داگیرکردنی سەرەتاییی ئەرمەنستان لەلایەن [[عەرەب|عەرەبەکانەوە]] نادڵنیان، چونکە سەرچاوە عەرەبییە جیاوازەکان لەگەڵ سەرچاوە یۆنانی و ئەرمەنییەکاندا ناکۆکن، ھەم لە ڕووی کاتناسی و ھەم لە ڕووی وردەکاریی ڕووداوەکانەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، ئاراستە گشتییەکەی ھەڵمەتە عەرەبییەکان لە نێوان سەرچاوەکاندا یەکدەگرێتەوە، کە ڕێگە بە دووبارە داڕشتنەوەی ڕووداوەکان دەدات لەلایەن زانایانی ھاوچەرخەوە.{{sfn|Canard|Cahen|1960|pp=635–637}} بەپێی سەرچاوە عەرەبییەکان، یەکەمین ھەڵمەتی عەرەب لە ساڵی ٦٣٩/٦٤٠ گەیشتە ئەرمەنستان، لەدوای [[داگیرکردنی شام لەلایەن موسڵمانانەوە|داگیرکردنی شام]] لە [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بیزەنتییەکان]] و دەستپێکی [[داگیرکردنی فارس لەلایەن موسڵمانانەوە]].{{sfn|Canard|Cahen|1960|p=635}} عەرەبەکان لەلایەن [[عیاز کوڕی غەنەم]] سەرکردایەتی دەکران و تا [[بەدلیس]] چوونە پێشەوە. دووەم ھەڵمەت لە ساڵی ٦٤٢ ڕووی دا، بەڵام تێکشکێنران و لە وڵاتەکە کرانە دەرەوە.{{sfn|Canard|Cahen|1960|p=635}} لەدوای ئەم پاشەکشەیە، عەرەبەکان تەنھا ھێرشێکیان لە [[ئازەربایجان (ئێران)|ئازەربایجانەوە]] لە ساڵی ٦٤٥ ئەنجام دا، بە سەرکردایەتیی [[سەلمان کوڕی ڕەبیعە]]، بەڵام ئەمە تەنھا گەیشتە ناوچە سنوورییەکانی ئەرمەنستان.{{sfn|Canard|Cahen|1960|p=635}} سەرچاوە ئیسلامییەکان داگیرکردنی ڕاستەقینەی وڵاتەکە دەخەنە ساڵی ٦٤٥/٦٤٦، لەژێر فەرماندەیی [[حەبیب کوڕی مەسلەمەی فیھری]]. سەرەتا عەرەبەکان بەرەو بەشی ڕۆژاوای بیزەنتیی وڵاتەکە جووڵان، [[سیۆدۆسیۆپۆلیس (ئەرمەنستان)|سیۆدۆسیۆپۆلیسیان]] گرت و سوپایەکی بیزەنتییان تێکشکاند، پێش ئەوەی شازادە ئەرمەنییەکانی دەوروبەری [[دەریاچەی وان]] ملکەچ بکەن و بەرەو [[دڤین (شاری کۆن)|دڤین]] بڕۆن، کە پایتەختی بەشە فارسییەکەی پێشووی ئەرمەنستان بوو. دڤین لەدوای چەند ڕۆژێک لە گەمارۆدان خۆی بەدەستەوە دا، ھەروەھا [[تبلیس]] لە باکوورتر لە [[میرنشینی ئیبیریا|ئیبیریای قەوقازی]].{{sfn|Canard|Cahen|1960|pp=636–637}} لە ھەمان کاتدا، سوپایەکی دیکەی عەرەبی لە [[عێراق|عێراقەوە]]، لەژێر سەرکردایەتیی سەلمان کوڕی ڕەبیعە، [[ئەلبانیای قەوقازی]] ([[ئاران (قەوقاز)|ئاران]])ی داگیرکرد.{{sfn|Canard|Cahen|1960|p=636}} ھەرچەندە سەرچاوە عەرەبییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە وڵاتەکە لەو کاتەوە بە کردەوە لەژێر فەرمانڕەواییی عەرەبدا بووە، بەڵام مێژوونووسە ھاوچەرخەکان بەگشتی گێڕانەوەی ھاوچەرخی قەشەی ئەرمەنی [[سێبیۆس]] کە تا ڕادەیەک لەلایەن مێژوونووسی بیزەنتی [[سیۆفانێسی دانپێدانەر]]ەوە پشتڕاست کراوەتەوە بە متمانەپێکراوتر دەزانن، و دووبارە داڕشتنەوەی جیاوازیان بۆ ھێرشە سەرەتایییەکانی عەرەب لە نێوان ساڵەکانی ٦٤٠ و ٦٥٠دا پێشنیار کردووە، بە پشتبەستن بە خوێندنەوەیەکی ڕەخنەگرانەی سەرچاوەکان؛ لەگەڵ ئەوەشدا ڕوونە کە وڵاتەکە لەم کاتەدا ملکەچی فەرمانڕەواییی عەرەب نەبوو.{{sfn|Canard|Cahen|1960|pp=636–637}} مێژووی ئەرمەنییەکان باس لەوە دەکەن کە عەرەبەکان سەرەتا لە ساڵی ٦٤٢ گەیشتن، چوونە ناوچەی ناوەڕاستی [[ئەیرارەت]] و دڤینیان تاڵان کرد، و بە زیاتر لە ٣٥٬٠٠٠ دیلەوە گەڕانەوە.{{sfn|Canard|Cahen|1960|p=636}} لە ساڵی ٦٤٣دا، عەرەبەکان دووبارە لە ئاراستەی ئارانەوە ھێرشیان کرد، ئەیرارەتیان وێران کرد و گەیشتنە ئیبیریا، بەڵام لە شەڕێکدا لەلایەن سەرکردەی ئەرمەنی [[سیۆدۆر ڕشتوونی]]یەوە تێکشکێنران و ناچار بە پاشەکشە کران.{{sfn|Canard|Cahen|1960|p=636}} لەدوای ئەم سەرکەوتنە، ڕشتوونی وەک فەرمانڕەوای ئەرمەنستان لەلایەن [[ئیمپراتۆری بیزەنتی]] [[کۆنستانسی دووەم]]ەوە دانی پێدا نرا، لە بەرامبەر قبووڵکردنی سەروەریی بیزەنتی. بەڵام کاتێک ئاگربەستی کۆنستانس لەگەڵ عەرەبەکان لە ساڵی ٦٥٣ کۆتاییی ھات، بۆ خۆبەدوورگرتن لە ھێرشێکی نوێی عەرەب، ڕشتوونی بە ویستی خۆی ڕازی بوو ملکەچی سەروەریی موسڵمانان بێت.{{sfn|Canard|Cahen|1960|p=636}} ئیمپراتۆر کۆنستانس دواتر خۆی ھەڵمەتێکی لە ئەرمەنستان ئەنجام دا و فەرمانڕەواییی بیزەنتیی گەڕاندەوە، بەڵام زۆری نەخایاند لەدوای ڕۆیشتنی لە سەرەتای ساڵی ٦٥٤، [[عەرەبەکان]] ھێرشیان کردە سەر وڵاتەکە. بە یارمەتیی ئەوان، ڕشتوونی بنکە سەربازییەکانی بیزەنتی لە ئەرمەنستان دەرکرد و دانپێدانانی عەرەبی وەک شازادەی سەرۆکی ئەرمەنستان، [[ئیبیریا]] و [[ئەلبانیا]] مسۆگەر کرد.{{sfn|Canard|Cahen|1960|p=636}} بیزەنتییەکان لەژێر سەرکردایەتیی جەنەڕاڵ [[ماوریانۆس]] ھەوڵیان دا کۆنترۆڵی ناوچەکە بگرنەوە دەست، بەڵام بێ سەرکەوتن بوون. لە ساڵی ٦٥٥دا، تەنانەت ئەرمەنستانی بیزەنتیش داگیر کرا، و عەرەبەکان سیۆدۆسیۆپۆلیسیان (بە [[عەرەبی]]: ''قالیقالا'') داگیرکرد و کۆنترۆڵی خۆیان بەسەر وڵاتەکەدا چەسپاند لە ڕێگەی بردنی ڕشتوونی بۆ [[دیمەشق]]، کە لەوێ لە ساڵی ٦٥٦ مرد، و ڕکابەرەکەی [[ھەمازاسپی چوارەمی مامیکۆنیان]] لە جێگەی ئەو دامەزراند.{{sfn|Canard|Cahen|1960|p=636}} لەگەڵ ئەوەشدا، بە ھەڵگیرسانی [[یەکەمین فیتنە|یەکەمین شەڕی ناوخۆییی موسڵمانان]] لە ساڵی ٦٥٧دا، دەسەڵاتی کاریگەری عەرەب لە وڵاتەکەدا وەستا، و مامیکۆنیان نزیکەی دەستبەجێ گەڕایەوە ژێر سەروەریی بیزەنتی.{{sfn|Canard|Cahen|1960|p=636}} بەڵام لە ساڵی ٦٦١دا، معاویە، کە ئێستا براوەی شەڕی ناوخۆییی موسڵمانان بوو، فەرمانی بە شازادە ئەرمەنییەکان کرد کە دووبارە خۆیان بەدەستەوە بدەن بۆ دەسەڵاتەکەی و باج بدەن. بۆ خۆبەدوورگرتن لە شەڕێکی دیکە، شازادەکان ملکەچ بوون.{{sfn|Canard|Cahen|1960|p=637}} ڕامیاریی عەرەبەکان بۆ داواکردنی ئەوەی کە باجەکە بە پارە بدرێت، کاریگەریی لەسەر ئابووری و کۆمەڵگەی ئەرمەنی ھەبوو. دراوەکان لە دڤین لێ دران. ئەرمەنییەکان ناچار کران بەرھەمی زیادەی خۆراک و کاڵای دروستکراو بۆ فرۆشتن بەرھەم بھێنن. ژیانێکی بەھێزی شاری لە [[قەوقاز|قەوقازیا]] گەشەی کرد لەگەڵ بووژانەوەی ئابووریدا. === دامەزراندنی کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی موسڵمانان === بۆ زۆربەی نیوەی دووەمی سەدەی حەوتەم، بوون و کۆنترۆڵی عەرەب لە ئەرمەنستان کەمترین بوو. ئەرمەنستان لەلایەن عەرەبەکانەوە بە خاکی داگیرکراو دادەنرا بەڵام خاوەنی سەربەخۆیی ''دی فاکتۆ'' بوو، کە لەلایەن ئەو پەیماننامەیەوە ڕێکخرابوو کە لە نێوان ڕشتوونی و معاویە واژوو کرابوو. لە ڕاستیدا، وەک ئارام تێر غێڤۆندیان سەرنج دەدات، لەژێر سەروەریی عەرەبدا «وڵاتەکە خاوەنی ئاستێک لە سەربەخۆیی بوو کە لەدوای ڕووخانی [[شانشینی ئەشکانیی ئەرمەنستان|ئەشکانییەکان]]ەوە لە سەدەی پێنجەمدا بەخۆیەوە نەبینیبوو».{{sfn|Ter-Ghewondyan|1976|p=20}} بەپێی مەرجەکانی پەیماننامەکە، شازادە ئەرمەنییەکان ملکەچ کران بۆ باجدانێکی—تا ڕادەیەک کەم—و پابەندبوون بە دابینکردنی سەرباز کاتێک داوا بکرێت، لە بەرامبەر ئەمەشدا دەبوو ساڵانە یارمەتییەکی ١٠٠٬٠٠٠ ''[[دیرھەم]]ی'' بە شازادەکان بدرێت. لە بەرامبەردا، ھیچ بنکەیەکی سەربازی یان بەرپرسێکی عەرەبی لە خاکەکانی ئەرمەنستاندا دانەمەزرا، و تەنانەت بەڵێنی ھاوکاریی عەرەبیش درابوو لە ئەگەری ھێرشی بیزەنتییەکان.{{sfn|Ter-Ghewondyan|1976|p=20}}{{sfn|Whittow|1996|p=211}} دۆخەکە لە سەردەمی خەلیفە [[عەبدولمەلیک کوڕی مەروان|عەبدولمەلیک]] (٦٨٥–٧٠٥) گۆڕا. لە سەرەتای ساڵی ٧٠٠ەوە، برای خەلیفە و پارێزگاری [[ئاران (قەوقاز)|ئاران]]، [[محەممەد کوڕی مەروان]]، لە زنجیرەیەک ھەڵمەتدا وڵاتەکەی ملکەچ کرد. ھەرچەندە ئەرمەنییەکان لە ساڵی ٧٠٣دا یاخی بوون و ھاوکاریی بیزەنتییەکانیان پێ گەیشت، محەممەد کوڕی مەروان تێکی شکاندن و لە ساڵی ٧٠٥دا بە لەسێدارەدانی شازادە یاخیبووەکان کۆتایی بە شکستپێھێنانی یاخیبوونەکە ھێنا.{{sfn|Ter-Ghewondyan|1976|p=20}}{{sfn|Blankinship|1994|p=107}} ئەرمەنستان، لەگەڵ میرنشینەکانی [[ئەلبانیای قەوقازی]] و [[میرنشینی ئیبیریا|ئیبیریا]] ([[گورجستان]]ی مۆدێرن) لەیەک پارێزگای بەرفراواندا بەناوی ''ئەرمینیە'' (الارمينيا) کۆکرانەوە، کە پایتەختەکەی لە دڤین (بە عەرەبی ''دەبیل'') بوو، کە لەلایەن عەرەبەکانەوە دووبارە دروست کرایەوە و وەک شوێنی نیشتەجێبوونی پارێزگار (''ئۆستیکان'') و بنکەیەکی سەربازیی عەرەب خزمەتی دەکرد.{{sfn|Blankinship|1994|p=107}}{{sfn|Ter-Ghewondyan|1976|p=21}} بۆ بەشێکی زۆری ماوەی ئومەوییەکان، ''ئەرمینیە'' بەگشتی لەگەڵ ئاران و [[جەزیرە (پارێزگای خەلافەت)|جەزیرە]] (مێزۆپۆتامیای سەروو) لەژێر یەک پارێزگاردا لە پارێزگایەکی گەورەی ''تایبەت''دا کۆکرابوونەوە.{{sfn|Blankinship|1994|pp=52–54}} بەپێی مێژوونووس [[ستیڤن ئێچ. ڕاپ]] لە چاپی سێیەمی ''[[ئینسایکلۆپیدیای ئیسلام]]'':<ref>{{EI3|last=Rapp|first=Stephen H.|title=Georgia, Georgians, until 1300|year=2020|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/georgia-georgians-until-1300-COM_32056?s.num=0&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-3&s.q=georgia}}</ref>{{blockquote|عەرەبە سەرەتایییەکان پەیڕەوییان لە پراکتیکی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانی]]، [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی|ئەشکانیی پارسی]]، و لە کۆتاییدا [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ھەخامەنشی]] کرد بە ڕێکخستنی زۆربەی باشووری [[قەوقاز|قەوقازیا]] لە ناوچەیەکی گەورەی ھەرێمیدا بەناوی ئەرمینیە (بەراورد بکە بە [[ساتراپیی ئەرمەنستان|ساتراپیی ئەرمینا]]ی ھەخامەنشی کە زۆربەی باشووری قەوقازیای دەگرتەوە و دواتر کوست-ی کەپکۆی ساسانییەکان).}} ئەرمینیە لەلایەن میرێک یان ''[[والی (ناونیشانی کارگێڕی)|والی]]یەکی'' بنکە لە دڤینەوە فەرمانڕەوایی دەکرا، کە ڕۆڵەکەی لەگەڵ ئەوەشدا تەنھا لە بەرگری و کۆکردنەوەی باجدا کورت دەبووەوە: وڵاتەکە بەڕادەیەکی زۆر لەلایەن شازادە ناوخۆیییەکانەوە بەڕێوە دەبرا – ''[[ناخارار]]ەکان''. پارێزگاکە دابەشکرابوو بەسەر چوار ناوچەدا: ئەرمینیەی یەکەم ([[ئەلبانیای قەوقازی]])، ئەرمینیەی دووەم ([[میرنشینی ئیبیریا|ئیبیریای قەوقازی]])، ئەرمینیەی سێیەم (ناوچەی دەوروبەری [[ڕووباری ئاراس]])، ئەرمینیەی چوارەم ([[تارۆن (ئەرمەنستانی مێژوویی)|تارۆن]]).<ref>Robert H. Hewsen. Armenia: A Historical Atlas. Univ. of Chicago Press, Chicago, 2001, 107, map 81.</ref> خانەدانە ناوخۆیییەکان، ھەروەک سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانی]]، لەلایەن شازادەیەکی سەرۆکەوە (ئیشخان) سەرکردایەتی دەکران، کە ناونیشانێک بوو لە سەدەی نۆیەمدا، ڕەنگە بە [[باگراتی دووەمی باگراتوونی]] دەستی پێکردبێت، گەشەی کرد بۆ ناونیشانی «شازادەی شازادەکان» (ئیشخاناتس ئیشخان). وەک سەرۆکی شازادەکانی دیکە، ئیشخاناتس ئیشخان لە بەردەم پارێزگاری عەرەبدا بەرپرسیار بوو، کە بەرپرس بوو لە کۆکردنەوەی ئەو باجانەی کە قەرزاری حکوومەتی خەلافەت بوون و کۆکردنەوەی ھێزی سەربازی کاتێک داوا دەکرا.{{sfn|Jones|2007|pp=1–2}} سەرژمێری و ڕووپێوییەکی ''ئەرمینیە'' لە {{circa|٧٢٥}} ئەنجام درا، بەدوایدا زیادبوونێکی بەرچاو لە باجدا ھات بۆ ئەوەی پارەی پێداویستییە سەربازییە پەرەسەندووەکانی خەلافەت لە بەرە جیاوازەکاندا دابین بکات.{{sfn|Blankinship|1994|pp=123–124}} ئەرمەنییەکان بە ھێزی سەربازی بەشدارییان کرد لە ھەڵمەتە سەختەکانی [[دووەم شەڕی عەرەب-خەزەر]] لە ساڵانی ٧٢٠ەکان و ٧٣٠ەکاندا. لە ئەنجامدا، لە ساڵی ٧٣٢دا، پارێزگار مەروان کوڕی محەممەد (خەلیفەی داھاتوو [[مەروانی دووەم]]) [[ئاشۆتی سێیەمی باگراتوونی]] وەک شازادەی سەرۆکی ئەرمەنستان دەستنیشان کرد، کە ئەمەش کارێک بوو لە بنەڕەتدا سەربەخۆییی وڵاتەکەی لەناو خەلافەتدا دووپات کردەوە.{{sfn|Blankinship|1994|p=153}} === سەردەمی عەبباسی تا ٨٨٤ === [[پەڕگە:Silver dirham of Abbasids minted in Arminiyya.jpg|200px|وێنۆک|[[دیرھەم]]ی [[خەلافەتی عەبباسی]]، کە لە پارێزگای ئەرمینیە لێ دراوە]] لەگەڵ دامەزراندنی [[خەلافەتی عەبباسی]] لەدوای [[شۆڕشی عەبباسی]]، سەردەمێکی سەرکوتکردن دەستی پێکرد. بەدوای ئەمەشدا خەلیفە [[ئەبووجەعفەری مەنسوور|مەنسوور]] ئیمتیازاتەکانی ھەڵوەشاندەوە و ئەو یارمەتییانەی نەھێشت کە دەدران بە شازادە ئەرمەنییە جیاوازەکان (''ناخارارەکان'') و باجی قورستری سەپاند، کە بووە ھۆی ھەڵگیرسانی یاخیبوونێکی گەورەی دیکە لە ساڵی ٧٧٤دا. یاخیبوونەکە لە [[شەڕی باگرێڤاند]] لە نیسانی ٧٧٥ سەرکوت کرا.{{sfn|Ter-Ghewondyan|1976|p=21}}{{sfn|Whittow|1996|p=213}} شکستی یاخیبوونەکە بووە ھۆی نزیکبوونەوە لە لەناوچوون، کەمبوونەوەی گرنگی یان دوورخستنەوە بۆ بیزەنتە بۆ ھەندێک لە خێزانە دیارەکانی ''ناخارار''، کە گرنگترینیان [[مامیکۆنیان]] بوو. لەدوای ئەوە، خەلافەت دەسەڵاتی خۆی بەسەر پارێزگاکانی ناوچەکانی ئەودیو قەوقازدا توندتر کرد: خانەدانەکانی [[میرنشینی ئیبیریا|ئیبیریای]] دراوسێش لە ساڵانی ٧٨٠ەکاندا لەناو بران، و پرۆسەیەکی نیشتەجێکردنی ھۆزە عەرەبەکان دەستی پێکرد کە تا ناوەڕاستی سەدەی نۆیەم بووە ھۆی بەئیسلامبوونی [[ئەلبانیای قەوقازی]]، لەکاتێکدا ئیبیریا و بەشێکی زۆری خاکی نزمایییەکانی ئەرمەنستان کەوتنە ژێر کۆنترۆڵی زنجیرەیەک میرنشینی عەرەبییەوە. لە ھەمان کاتدا، ئەو بۆشایییە دەسەڵاتەی کە بەھۆی وێرانبوونی زۆرێک لە خێڵەکانی ''ناخارارەوە'' دروست ببوو، لەلایەن دوو خێزانی گەورەی دیکەوە پڕکرایەوە، ئەوانیش [[ئارتسروونی]] لە باشوور ([[ڤاسپووراکان]]) و [[شانشینی باگراتوونی|باگراتوونی]] لە باکوور بوون.{{sfn|Ter-Ghewondyan|1976|pp=21–22}}{{sfn|Whittow|1996|pp=213–215}} سەرەڕای چەندین ڕاپەڕین، میرنشینی ئەرمەنستان تا ساڵی ٨٨٤ بەردەوام بوو، کاتێک باگراتوونی [[ئاشۆتی یەکەمی ئەرمەنستان|ئاشۆتی یەکەم]]، کە توانیبووی کۆنترۆڵی زۆربەی ناوچەکە بگرێتە دەست، خۆی وەک «پاشای ئەرمەنییەکان» ڕاگەیاند. لە ساڵی ٨٨٥دا لەلایەن خەلیفە [[موعتەمید عەلائەڵڵا|موعتەمید]]ی بنەماڵەی عەبباسی و لە ساڵی ٨٨٦دا لەلایەن ئیمپراتۆری بیزەنتی [[باسیلی یەکەم]]ی [[شانشینی مەقدۆنی|بنەماڵەی مەقدۆنییەوە]] دانی پێدا نرا. ئاشۆت بەخێرایی توانی دەسەڵاتەکەی فراوان بکات. لە ڕێگەی پەیوەندییە خێزانییەکان لەگەڵ دوو خێزانە شازادەیییە گرنگەکەی دواتر، کە ئارتسروونی و سیونیس بوون، و لە ڕێگەی ڕامیارییەکی وریایانە بەرامبەر بە عەبباسییەکان و میرنشینە عەرەبییەکانی ئەرمەنستان، تا ساڵانی ٨٦٠ەکان سەرکەوتوو بوو لە بوون بە پاشایەکی سەربەخۆ لە ڕاستیدا، ئەگەرچی ھێشتاش بە ناو پاشا نەبوو.{{sfn|Ter-Ghewondyan|1976|pp=53ff.}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ئەرمەنستان|ئیسلام}} [[پۆل:ئەو ویلایەت و مەڵبەندانەی کە لە سەدەی ٧ەم دامەزراون]] 9nwgyimh74c05vui2dpn9tcyftg42q0 1580249 1580220 2026-05-02T20:01:33Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1580249 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{Databox|وێنە=81ArabAbbasidPeriod750-885.gif }}'''ئەرمینیە'''، ھەروەھا ناسراوە بە '''ئۆستیکاناتی ئەرمینیە'''{{Sfn|Ter-Ghewondyan|1976|pp=43, 89}} یان '''میرنشینی ئەرمەنستان''' ({{langx|ar|إمارة أرمينية}}، ''ئیمارەت ئەرمینیە'')، ناوێکی [[ڕامیاری]] و [[جوگرافیا|جوگرافی]] بوو کە لەلایەن [[عەرەب]]ە [[موسڵمان]]ەکانەوە درابوو بە زەوییەکانی [[شانشینی ئەرمەنستان (کۆن)|ئەرمەنستانی گەورە]]، [[میرنشینی ئیبیریا|ئیبیریای قەوقازی]]، و [[ئەلبانیای قەوقازی]]، لەدوای داگیرکردنی ئەم ناوچانە لەلایەن ئەوانەوە لە سەدەی حەوتەمدا. ھەرچەندە سەرەتا [[خەلافەت|خەلیفەکان]] ڕێگەیان بە شازادەیەکی [[ئەرمەنییەکان|ئەرمەنی]] دا کە نوێنەرایەتیی پارێزگای ئەرمینیە بکات لە بەرامبەر باج و دڵسۆزیی ئەرمەنییەکان لە کاتی جەنگدا، خەلیفە [[عەبدولمەلیک کوڕی مەروان]] فەرمانڕەواییی ڕاستەوخۆی عەرەبی لە ناوچەکەدا ھێنایە کایەوە، کە لەلایەن پارێزگارێکەوە بەناوی ''[[ئۆستیکان]]'' سەرکردایەتی دەکرا و پایتەختەکەی لە [[دوین|دڤین]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Emas |یەکەم=Tinta |ڕێکەوت=١٦ی ئابی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Penaklukan Muslim atas Armenia dan Pengaruhnya: Dari Khalifah Rasyidin hingga Kebangkitan Ani dan Vaspurakan |ناونیشان=https://tintaemas.net/penaklukan-muslim-atas-armenia-dan-pengaruhnya/ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Tinta Emas |زمان=id}}</ref> == مێژوو == === سەردەمی زوو: داگیرکردنی ئەرمەنستان لەلایەن عەرەبەکانەوە === {{Main|داگیرکردنی ئەرمەنستان لەلایەن موسڵمانانەوە}} وردەکارییەکانی داگیرکردنی سەرەتاییی ئەرمەنستان لەلایەن [[عەرەب|عەرەبەکانەوە]] نادڵنیان، چونکە سەرچاوە عەرەبییە جیاوازەکان لەگەڵ سەرچاوە یۆنانی و ئەرمەنییەکاندا ناکۆکن، ھەم لە ڕووی کاتناسی و ھەم لە ڕووی وردەکاریی ڕووداوەکانەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، ئاراستە گشتییەکەی ھەڵمەتە عەرەبییەکان لە نێوان سەرچاوەکاندا یەکدەگرێتەوە، کە ڕێگە بە دووبارە داڕشتنەوەی ڕووداوەکان دەدات لەلایەن زانایانی ھاوچەرخەوە.{{sfn|Canard|Cahen|1960|pp=635–637}} بەپێی سەرچاوە عەرەبییەکان، یەکەمین ھەڵمەتی عەرەب لە ساڵی ٦٣٩/٦٤٠ گەیشتە ئەرمەنستان، لەدوای [[داگیرکردنی شام لەلایەن موسڵمانانەوە|داگیرکردنی شام]] لە [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بیزەنتییەکان]] و دەستپێکی [[داگیرکردنی فارس لەلایەن موسڵمانانەوە]].{{sfn|Canard|Cahen|1960|p=635}} عەرەبەکان لەلایەن [[عیاز کوڕی غەنەم]] سەرکردایەتی دەکران و تا [[بەدلیس]] چوونە پێشەوە. دووەم ھەڵمەت لە ساڵی ٦٤٢ ڕووی دا، بەڵام تێکشکێنران و لە وڵاتەکە کرانە دەرەوە.{{sfn|Canard|Cahen|1960|p=635}} لەدوای ئەم پاشەکشەیە، عەرەبەکان تەنھا ھێرشێکیان لە [[ئازەربایجان (ئێران)|ئازەربایجانەوە]] لە ساڵی ٦٤٥ ئەنجام دا، بە سەرکردایەتیی [[سەلمان کوڕی ڕەبیعە]]، بەڵام ئەمە تەنھا گەیشتە ناوچە سنوورییەکانی ئەرمەنستان.{{sfn|Canard|Cahen|1960|p=635}} سەرچاوە ئیسلامییەکان داگیرکردنی ڕاستەقینەی وڵاتەکە دەخەنە ساڵی ٦٤٥/٦٤٦، لەژێر فەرماندەیی [[حەبیب کوڕی مەسلەمەی فیھری]]. سەرەتا عەرەبەکان بەرەو بەشی ڕۆژاوای بیزەنتیی وڵاتەکە جووڵان، [[سیۆدۆسیۆپۆلیس (ئەرمەنستان)|سیۆدۆسیۆپۆلیسیان]] گرت و سوپایەکی بیزەنتییان تێکشکاند، پێش ئەوەی شازادە ئەرمەنییەکانی دەوروبەری [[دەریاچەی وان]] ملکەچ بکەن و بەرەو [[دڤین (شاری کۆن)|دڤین]] بڕۆن، کە پایتەختی بەشە فارسییەکەی پێشووی ئەرمەنستان بوو. دڤین لەدوای چەند ڕۆژێک لە گەمارۆدان خۆی بەدەستەوە دا، ھەروەھا [[تبلیس]] لە باکوورتر لە [[میرنشینی ئیبیریا|ئیبیریای قەوقازی]].{{sfn|Canard|Cahen|1960|pp=636–637}} لە ھەمان کاتدا، سوپایەکی دیکەی عەرەبی لە [[عێراق|عێراقەوە]]، لەژێر سەرکردایەتیی سەلمان کوڕی ڕەبیعە، [[ئەلبانیای قەوقازی]] ([[ئاران (قەوقاز)|ئاران]])ی داگیرکرد.{{sfn|Canard|Cahen|1960|p=636}} ھەرچەندە سەرچاوە عەرەبییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە وڵاتەکە لەو کاتەوە بە کردەوە لەژێر فەرمانڕەواییی عەرەبدا بووە، بەڵام مێژوونووسە ھاوچەرخەکان بەگشتی گێڕانەوەی ھاوچەرخی قەشەی ئەرمەنی [[سێبیۆس]] کە تا ڕادەیەک لەلایەن مێژوونووسی بیزەنتی [[سیۆفانێسی دانپێدانەر]]ەوە پشتڕاست کراوەتەوە بە متمانەپێکراوتر دەزانن، و دووبارە داڕشتنەوەی جیاوازیان بۆ ھێرشە سەرەتایییەکانی عەرەب لە نێوان ساڵەکانی ٦٤٠ و ٦٥٠دا پێشنیار کردووە، بە پشتبەستن بە خوێندنەوەیەکی ڕەخنەگرانەی سەرچاوەکان؛ لەگەڵ ئەوەشدا ڕوونە کە وڵاتەکە لەم کاتەدا ملکەچی فەرمانڕەواییی عەرەب نەبوو.{{sfn|Canard|Cahen|1960|pp=636–637}} مێژووی ئەرمەنییەکان باس لەوە دەکەن کە عەرەبەکان سەرەتا لە ساڵی ٦٤٢ گەیشتن، چوونە ناوچەی ناوەڕاستی [[ئەیرارەت]] و دڤینیان تاڵان کرد، و بە زیاتر لە ٣٥٬٠٠٠ دیلەوە گەڕانەوە.{{sfn|Canard|Cahen|1960|p=636}} لە ساڵی ٦٤٣دا، عەرەبەکان دووبارە لە ئاراستەی ئارانەوە ھێرشیان کرد، ئەیرارەتیان وێران کرد و گەیشتنە ئیبیریا، بەڵام لە شەڕێکدا لەلایەن سەرکردەی ئەرمەنی [[سیۆدۆر ڕشتوونی]]یەوە تێکشکێنران و ناچار بە پاشەکشە کران.{{sfn|Canard|Cahen|1960|p=636}} لەدوای ئەم سەرکەوتنە، ڕشتوونی وەک فەرمانڕەوای ئەرمەنستان لەلایەن [[ئیمپراتۆری بیزەنتی]] [[کۆنستانسی دووەم]]ەوە دانی پێدا نرا، لە بەرامبەر قبووڵکردنی سەروەریی بیزەنتی. بەڵام کاتێک ئاگربەستی کۆنستانس لەگەڵ عەرەبەکان لە ساڵی ٦٥٣ کۆتاییی ھات، بۆ خۆبەدوورگرتن لە ھێرشێکی نوێی عەرەب، ڕشتوونی بە ویستی خۆی ڕازی بوو ملکەچی سەروەریی موسڵمانان بێت.{{sfn|Canard|Cahen|1960|p=636}} ئیمپراتۆر کۆنستانس دواتر خۆی ھەڵمەتێکی لە ئەرمەنستان ئەنجام دا و فەرمانڕەواییی بیزەنتیی گەڕاندەوە، بەڵام زۆری نەخایاند لەدوای ڕۆیشتنی لە سەرەتای ساڵی ٦٥٤، [[عەرەبەکان]] ھێرشیان کردە سەر وڵاتەکە. بە یارمەتیی ئەوان، ڕشتوونی بنکە سەربازییەکانی بیزەنتی لە ئەرمەنستان دەرکرد و دانپێدانانی عەرەبی وەک شازادەی سەرۆکی ئەرمەنستان، [[ئیبیریا]] و [[ئەلبانیا]] مسۆگەر کرد.{{sfn|Canard|Cahen|1960|p=636}} بیزەنتییەکان لەژێر سەرکردایەتیی جەنەڕاڵ [[ماوریانۆس]] ھەوڵیان دا کۆنترۆڵی ناوچەکە بگرنەوە دەست، بەڵام بێ سەرکەوتن بوون. لە ساڵی ٦٥٥دا، تەنانەت ئەرمەنستانی بیزەنتیش داگیر کرا، و عەرەبەکان سیۆدۆسیۆپۆلیسیان (بە [[عەرەبی]]: ''قالیقالا'') داگیرکرد و کۆنترۆڵی خۆیان بەسەر وڵاتەکەدا چەسپاند لە ڕێگەی بردنی ڕشتوونی بۆ [[دیمەشق]]، کە لەوێ لە ساڵی ٦٥٦ مرد، و ڕکابەرەکەی [[ھەمازاسپی چوارەمی مامیکۆنیان]] لە جێگەی ئەو دامەزراند.{{sfn|Canard|Cahen|1960|p=636}} لەگەڵ ئەوەشدا، بە ھەڵگیرسانی [[یەکەمین فیتنە|یەکەمین شەڕی ناوخۆییی موسڵمانان]] لە ساڵی ٦٥٧دا، دەسەڵاتی کاریگەری عەرەب لە وڵاتەکەدا وەستا، و مامیکۆنیان نزیکەی دەستبەجێ گەڕایەوە ژێر سەروەریی بیزەنتی.{{sfn|Canard|Cahen|1960|p=636}} بەڵام لە ساڵی ٦٦١دا، معاویە، کە ئێستا براوەی شەڕی ناوخۆییی موسڵمانان بوو، فەرمانی بە شازادە ئەرمەنییەکان کرد کە دووبارە خۆیان بەدەستەوە بدەن بۆ دەسەڵاتەکەی و باج بدەن. بۆ خۆبەدوورگرتن لە شەڕێکی دیکە، شازادەکان ملکەچ بوون.{{sfn|Canard|Cahen|1960|p=637}} ڕامیاریی عەرەبەکان بۆ داواکردنی ئەوەی کە باجەکە بە پارە بدرێت، کاریگەریی لەسەر ئابووری و کۆمەڵگەی ئەرمەنی ھەبوو. دراوەکان لە دڤین لێ دران. ئەرمەنییەکان ناچار کران بەرھەمی زیادەی خۆراک و کاڵای دروستکراو بۆ فرۆشتن بەرھەم بھێنن. ژیانێکی بەھێزی شاری لە [[قەوقاز|قەوقازیا]] گەشەی کرد لەگەڵ بووژانەوەی ئابووریدا. === دامەزراندنی کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی موسڵمانان === بۆ زۆربەی نیوەی دووەمی سەدەی حەوتەم، بوون و کۆنترۆڵی عەرەب لە ئەرمەنستان کەمترین بوو. ئەرمەنستان لەلایەن عەرەبەکانەوە بە خاکی داگیرکراو دادەنرا بەڵام خاوەنی سەربەخۆیی ''دی فاکتۆ'' بوو، کە لەلایەن ئەو پەیماننامەیەوە ڕێکخرابوو کە لە نێوان ڕشتوونی و معاویە واژوو کرابوو. لە ڕاستیدا، وەک ئارام تێر غێڤۆندیان سەرنج دەدات، لەژێر سەروەریی عەرەبدا «وڵاتەکە خاوەنی ئاستێک لە سەربەخۆیی بوو کە لەدوای ڕووخانی [[شانشینی ئەشکانیی ئەرمەنستان|ئەشکانییەکان]]ەوە لە سەدەی پێنجەمدا بەخۆیەوە نەبینیبوو».{{sfn|Ter-Ghewondyan|1976|p=20}} بەپێی مەرجەکانی پەیماننامەکە، شازادە ئەرمەنییەکان ملکەچ کران بۆ باجدانێکی—تا ڕادەیەک کەم—و پابەندبوون بە دابینکردنی سەرباز کاتێک داوا بکرێت، لە بەرامبەر ئەمەشدا دەبوو ساڵانە یارمەتییەکی ١٠٠٬٠٠٠ ''[[دیرھەم]]ی'' بە شازادەکان بدرێت. لە بەرامبەردا، ھیچ بنکەیەکی سەربازی یان بەرپرسێکی عەرەبی لە خاکەکانی ئەرمەنستاندا دانەمەزرا، و تەنانەت بەڵێنی ھاوکاریی عەرەبیش درابوو لە ئەگەری ھێرشی بیزەنتییەکان.{{sfn|Ter-Ghewondyan|1976|p=20}}{{sfn|Whittow|1996|p=211}} دۆخەکە لە سەردەمی خەلیفە [[عەبدولمەلیک کوڕی مەروان|عەبدولمەلیک]] (٦٨٥–٧٠٥) گۆڕا. لە سەرەتای ساڵی ٧٠٠ەوە، برای خەلیفە و پارێزگاری [[ئاران (قەوقاز)|ئاران]]، [[محەممەد کوڕی مەروان]]، لە زنجیرەیەک ھەڵمەتدا وڵاتەکەی ملکەچ کرد. ھەرچەندە ئەرمەنییەکان لە ساڵی ٧٠٣دا یاخی بوون و ھاوکاریی بیزەنتییەکانیان پێ گەیشت، محەممەد کوڕی مەروان تێکی شکاندن و لە ساڵی ٧٠٥دا بە لەسێدارەدانی شازادە یاخیبووەکان کۆتایی بە شکستپێھێنانی یاخیبوونەکە ھێنا.{{sfn|Ter-Ghewondyan|1976|p=20}}{{sfn|Blankinship|1994|p=107}} ئەرمەنستان، لەگەڵ میرنشینەکانی [[ئەلبانیای قەوقازی]] و [[میرنشینی ئیبیریا|ئیبیریا]] ([[گورجستان]]ی مۆدێرن) لەیەک پارێزگای بەرفراواندا بەناوی ''ئەرمینیە'' (الارمينيا) کۆکرانەوە، کە پایتەختەکەی لە دڤین (بە عەرەبی ''دەبیل'') بوو، کە لەلایەن عەرەبەکانەوە دووبارە دروست کرایەوە و وەک شوێنی نیشتەجێبوونی پارێزگار (''ئۆستیکان'') و بنکەیەکی سەربازیی عەرەب خزمەتی دەکرد.{{sfn|Blankinship|1994|p=107}}{{sfn|Ter-Ghewondyan|1976|p=21}} بۆ بەشێکی زۆری ماوەی ئومەوییەکان، ''ئەرمینیە'' بەگشتی لەگەڵ ئاران و [[جەزیرە (پارێزگای خەلافەت)|جەزیرە]] (مێزۆپۆتامیای سەروو) لەژێر یەک پارێزگاردا لە پارێزگایەکی گەورەی ''تایبەت''دا کۆکرابوونەوە.{{sfn|Blankinship|1994|pp=52–54}} بەپێی مێژوونووس [[ستیڤن ئێچ. ڕاپ]] لە چاپی سێیەمی ''[[ئینسایکلۆپیدیای ئیسلام]]'':<ref>{{EI3|last=Rapp|first=Stephen H.|title=Georgia, Georgians, until 1300|year=2020|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/georgia-georgians-until-1300-COM_32056?s.num=0&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-3&s.q=georgia}}</ref>{{blockquote|عەرەبە سەرەتایییەکان پەیڕەوییان لە پراکتیکی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانی]]، [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی|ئەشکانیی پارسی]]، و لە کۆتاییدا [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ھەخامەنشی]] کرد بە ڕێکخستنی زۆربەی باشووری [[قەوقاز|قەوقازیا]] لە ناوچەیەکی گەورەی ھەرێمیدا بەناوی ئەرمینیە (بەراورد بکە بە [[ساتراپیی ئەرمەنستان|ساتراپیی ئەرمینا]]ی ھەخامەنشی کە زۆربەی باشووری قەوقازیای دەگرتەوە و دواتر کوست-ی کەپکۆی ساسانییەکان).}} ئەرمینیە لەلایەن میرێک یان ''[[والی (ناونیشانی کارگێڕی)|والی]]یەکی'' بنکە لە دڤینەوە فەرمانڕەوایی دەکرا، کە ڕۆڵەکەی لەگەڵ ئەوەشدا تەنھا لە بەرگری و کۆکردنەوەی باجدا کورت دەبووەوە: وڵاتەکە بەڕادەیەکی زۆر لەلایەن شازادە ناوخۆیییەکانەوە بەڕێوە دەبرا – ''[[ناخارار]]ەکان''. پارێزگاکە دابەشکرابوو بەسەر چوار ناوچەدا: ئەرمینیەی یەکەم ([[ئەلبانیای قەوقازی]])، ئەرمینیەی دووەم ([[میرنشینی ئیبیریا|ئیبیریای قەوقازی]])، ئەرمینیەی سێیەم (ناوچەی دەوروبەری [[ڕووباری ئاراس]])، ئەرمینیەی چوارەم ([[تارۆن (ئەرمەنستانی مێژوویی)|تارۆن]]).<ref>Robert H. Hewsen. Armenia: A Historical Atlas. Univ. of Chicago Press, Chicago, 2001, 107, map 81.</ref> خانەدانە ناوخۆیییەکان، ھەروەک سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانی]]، لەلایەن شازادەیەکی سەرۆکەوە (ئیشخان) سەرکردایەتی دەکران، کە ناونیشانێک بوو لە سەدەی نۆیەمدا، ڕەنگە بە [[باگراتی دووەمی باگراتوونی]] دەستی پێکردبێت، گەشەی کرد بۆ ناونیشانی «شازادەی شازادەکان» (ئیشخاناتس ئیشخان). وەک سەرۆکی شازادەکانی دیکە، ئیشخاناتس ئیشخان لە بەردەم پارێزگاری عەرەبدا بەرپرسیار بوو، کە بەرپرس بوو لە کۆکردنەوەی ئەو باجانەی کە قەرزاری حکوومەتی خەلافەت بوون و کۆکردنەوەی ھێزی سەربازی کاتێک داوا دەکرا.{{sfn|Jones|2007|pp=1–2}} سەرژمێری و ڕووپێوییەکی ''ئەرمینیە'' لە {{circa|٧٢٥}} ئەنجام درا، بەدوایدا زیادبوونێکی بەرچاو لە باجدا ھات بۆ ئەوەی پارەی پێداویستییە سەربازییە پەرەسەندووەکانی خەلافەت لە بەرە جیاوازەکاندا دابین بکات.{{sfn|Blankinship|1994|pp=123–124}} ئەرمەنییەکان بە ھێزی سەربازی بەشدارییان کرد لە ھەڵمەتە سەختەکانی [[دووەم شەڕی عەرەب-خەزەر]] لە ساڵانی ٧٢٠ەکان و ٧٣٠ەکاندا. لە ئەنجامدا، لە ساڵی ٧٣٢دا، پارێزگار مەروان کوڕی محەممەد (خەلیفەی داھاتوو [[مەروانی دووەم]]) [[ئاشۆتی سێیەمی باگراتوونی]] وەک شازادەی سەرۆکی ئەرمەنستان دەستنیشان کرد، کە ئەمەش کارێک بوو لە بنەڕەتدا سەربەخۆییی وڵاتەکەی لەناو خەلافەتدا دووپات کردەوە.{{sfn|Blankinship|1994|p=153}} === سەردەمی عەبباسی تا ٨٨٤ === [[پەڕگە:Silver dirham of Abbasids minted in Arminiyya.jpg|200px|وێنۆک|[[دیرھەم]]ی [[خەلافەتی عەبباسی]]، کە لە پارێزگای ئەرمینیە لێ دراوە]] لەگەڵ دامەزراندنی [[خەلافەتی عەبباسی]] لەدوای [[شۆڕشی عەبباسی]]، سەردەمێکی سەرکوتکردن دەستی پێکرد. بەدوای ئەمەشدا خەلیفە [[ئەبووجەعفەری مەنسوور|مەنسوور]] ئیمتیازاتەکانی ھەڵوەشاندەوە و ئەو یارمەتییانەی نەھێشت کە دەدران بە شازادە ئەرمەنییە جیاوازەکان (''ناخارارەکان'') و باجی قورستری سەپاند، کە بووە ھۆی ھەڵگیرسانی یاخیبوونێکی گەورەی دیکە لە ساڵی ٧٧٤دا. یاخیبوونەکە لە [[شەڕی باگرێڤاند]] لە نیسانی ٧٧٥ سەرکوت کرا.{{sfn|Ter-Ghewondyan|1976|p=21}}{{sfn|Whittow|1996|p=213}} شکستی یاخیبوونەکە بووە ھۆی نزیکبوونەوە لە لەناوچوون، کەمبوونەوەی گرنگی یان دوورخستنەوە بۆ بیزەنتە بۆ ھەندێک لە خێزانە دیارەکانی ''ناخارار''، کە گرنگترینیان [[مامیکۆنیان]] بوو. لەدوای ئەوە، خەلافەت دەسەڵاتی خۆی بەسەر پارێزگاکانی ناوچەکانی ئەودیو قەوقازدا توندتر کرد: خانەدانەکانی [[میرنشینی ئیبیریا|ئیبیریای]] دراوسێش لە ساڵانی ٧٨٠ەکاندا لەناو بران، و پرۆسەیەکی نیشتەجێکردنی ھۆزە عەرەبەکان دەستی پێکرد کە تا ناوەڕاستی سەدەی نۆیەم بووە ھۆی بەئیسلامبوونی [[ئەلبانیای قەوقازی]]، لەکاتێکدا ئیبیریا و بەشێکی زۆری خاکی نزمایییەکانی ئەرمەنستان کەوتنە ژێر کۆنترۆڵی زنجیرەیەک میرنشینی عەرەبییەوە. لە ھەمان کاتدا، ئەو بۆشایییە دەسەڵاتەی کە بەھۆی وێرانبوونی زۆرێک لە خێڵەکانی ''ناخارارەوە'' دروست ببوو، لەلایەن دوو خێزانی گەورەی دیکەوە پڕکرایەوە، ئەوانیش [[ئارتسروونی]] لە باشوور ([[ڤاسپووراکان]]) و [[شانشینی باگراتوونی|باگراتوونی]] لە باکوور بوون.{{sfn|Ter-Ghewondyan|1976|pp=21–22}}{{sfn|Whittow|1996|pp=213–215}} سەرەڕای چەندین ڕاپەڕین، میرنشینی ئەرمەنستان تا ساڵی ٨٨٤ بەردەوام بوو، کاتێک باگراتوونی [[ئاشۆتی یەکەمی ئەرمەنستان|ئاشۆتی یەکەم]]، کە توانیبووی کۆنترۆڵی زۆربەی ناوچەکە بگرێتە دەست، خۆی وەک «پاشای ئەرمەنییەکان» ڕاگەیاند. لە ساڵی ٨٨٥دا لەلایەن خەلیفە [[موعتەمید عەلائەڵڵا|موعتەمید]]ی بنەماڵەی عەبباسی و لە ساڵی ٨٨٦دا لەلایەن ئیمپراتۆری بیزەنتی [[باسیلی یەکەم]]ی [[شانشینی مەقدۆنی|بنەماڵەی مەقدۆنییەوە]] دانی پێدا نرا. ئاشۆت بەخێرایی توانی دەسەڵاتەکەی فراوان بکات. لە ڕێگەی پەیوەندییە خێزانییەکان لەگەڵ دوو خێزانە شازادەیییە گرنگەکەی دواتر، کە ئارتسروونی و سیونیس بوون، و لە ڕێگەی ڕامیارییەکی وریایانە بەرامبەر بە عەبباسییەکان و میرنشینە عەرەبییەکانی ئەرمەنستان، تا ساڵانی ٨٦٠ەکان سەرکەوتوو بوو لە بوون بە پاشایەکی سەربەخۆ لە ڕاستیدا، ئەگەرچی ھێشتاش بە ناو پاشا نەبوو.{{sfn|Ter-Ghewondyan|1976|pp=53ff.}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ئەرمەنستان|ئیسلام}} [[پۆل:ئەو ویلایەت و مەڵبەندانەی کە لە سەدەی ٧ەم دامەزراون]] 35f5tjjpkszleae0eknmmqz1daq0y9g 0 295379 1580181 2026-05-02T15:12:36Z Burhan br 216 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:ar:Special:Redirect/revision/69117065|عين شقاق]]» 1580181 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement}} '''عەین شقاق (کانیا شکاکان)''' شارۆچکەیێکە لە [[سووریا|سوریا]] سەر بە قەزاى جەبلە لە [[پارێزگای لازقیە]]. ژمارەی دانیشتوانی ئەم قەزایە بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٤: ١٦ هەزار کەس بووە قەزاى جەبلە و دەوروبەرى لە ماوەى حوکمڕانى دەوڵەتى کوردانى ئەیووبى و لەسەردەمى دەوڵەتى عوسمانیدا کوردێکى زۆرى دیوى کلیس و عەنتاب و ئادیەمان و مەلکیش راگوێزاراون بۆ ئەم ناوچانەو ئێستا بە حوکمى دوورى و سیاسەتەکانى حکومەتە عەرەبیەکانى دیمەشق زمان و کلتوورى خۆیان لەدەستداوە. هۆزى [[شکاک]] (شقاقی) و [[رەشوان]] دوو هۆزى گەورەى ئەم ناوچانەن لە عەفرین و چیاى کوردان و دەوروبەریدا نیشتەجێن . == سەرچاوەکان: == * کورد لە پارێزگاى لازقیە (چایى کوردان ، بە عەرەبی ، رۆژنامەى التأخی٢٧/١١/٢٠٢٣ [https://altaakhi.net/2023/11/64258/<nowiki>]</nowiki> {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:پارێزگای لازەقیە]] [[پۆل:شارۆچکەکانی سووریا]] 79l1ko0yrrvt98fx1oxg842omknb4qq 1580182 1580181 2026-05-02T15:15:26Z Burhan br 216 وێنەى پەڕگە 1580182 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement}} '''عەین شقاق (کانیا شکاکان)''' شارۆچکەیێکە لە [[سووریا|سوریا]] سەر بە قەزاى جەبلە لە [[پارێزگای لازقیە]]. ژمارەی دانیشتوانی ئەم قەزایە بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٤: ١٦ هەزار کەس بووە. [[پەڕگە:AynShiqaqSyria.jpg|وێنۆک|دیمەنێکى شارۆچکەى عێن شقاق]] قەزاى جەبلە و دەوروبەرى لە ماوەى حوکمڕانى دەوڵەتى کوردانى ئەیووبى و لەسەردەمى دەوڵەتى عوسمانیدا کوردێکى زۆرى دیوى کلیس و عەنتاب و ئادیەمان و مەلکیش راگوێزاراون بۆ ئەم ناوچانەو ئێستا بە حوکمى دوورى و سیاسەتەکانى حکومەتە عەرەبیەکانى دیمەشق زمان و کلتوورى خۆیان لەدەستداوە. هۆزى [[شکاک]] (شقاقی) و [[رەشوان]] دوو هۆزى گەورەى ئەم ناوچانەن لە عەفرین و چیاى کوردان و دەوروبەریدا نیشتەجێن . == سەرچاوەکان: == * کورد لە پارێزگاى لازقیە (چایى کوردان ، بە عەرەبی ، رۆژنامەى التأخی٢٧/١١/٢٠٢٣ [https://altaakhi.net/2023/11/64258/<nowiki>]</nowiki> {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:پارێزگای لازەقیە]] [[پۆل:شارۆچکەکانی سووریا]] o84d81155jrrt58237xh7tjc2l73fqk 1580218 1580182 2026-05-02T17:03:14Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:جوگرافیا|جوگرافیا]] و [[دەروازە:سووریا|سووریا]] 1580218 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement}} '''عەین شقاق (کانیا شکاکان)''' شارۆچکەیێکە لە [[سووریا|سوریا]] سەر بە قەزاى جەبلە لە [[پارێزگای لازقیە]]. ژمارەی دانیشتوانی ئەم قەزایە بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٤: ١٦ هەزار کەس بووە. [[پەڕگە:AynShiqaqSyria.jpg|وێنۆک|دیمەنێکى شارۆچکەى عێن شقاق]] قەزاى جەبلە و دەوروبەرى لە ماوەى حوکمڕانى دەوڵەتى کوردانى ئەیووبى و لەسەردەمى دەوڵەتى عوسمانیدا کوردێکى زۆرى دیوى کلیس و عەنتاب و ئادیەمان و مەلکیش راگوێزاراون بۆ ئەم ناوچانەو ئێستا بە حوکمى دوورى و سیاسەتەکانى حکومەتە عەرەبیەکانى دیمەشق زمان و کلتوورى خۆیان لەدەستداوە. هۆزى [[شکاک]] (شقاقی) و [[رەشوان]] دوو هۆزى گەورەى ئەم ناوچانەن لە عەفرین و چیاى کوردان و دەوروبەریدا نیشتەجێن . == سەرچاوەکان: == * کورد لە پارێزگاى لازقیە (چایى کوردان ، بە عەرەبی ، رۆژنامەى التأخی٢٧/١١/٢٠٢٣ [https://altaakhi.net/2023/11/64258/<nowiki>]</nowiki> {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|جوگرافیا|سووریا}} [[پۆل:پارێزگای لازەقیە]] [[پۆل:شارۆچکەکانی سووریا]] lzrq0qykb524actl7b56vkxy6xbcguv 1580251 1580218 2026-05-02T20:01:53Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1580251 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} }} {{Infobox settlement}} '''عەین شقاق (کانیا شکاکان)''' شارۆچکەیێکە لە [[سووریا|سوریا]] سەر بە قەزاى جەبلە لە [[پارێزگای لازقیە]]. ژمارەی دانیشتوانی ئەم قەزایە بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٤: ١٦ هەزار کەس بووە. [[پەڕگە:AynShiqaqSyria.jpg|وێنۆک|دیمەنێکى شارۆچکەى عێن شقاق]] قەزاى جەبلە و دەوروبەرى لە ماوەى حوکمڕانى دەوڵەتى کوردانى ئەیووبى و لەسەردەمى دەوڵەتى عوسمانیدا کوردێکى زۆرى دیوى کلیس و عەنتاب و ئادیەمان و مەلکیش راگوێزاراون بۆ ئەم ناوچانەو ئێستا بە حوکمى دوورى و سیاسەتەکانى حکومەتە عەرەبیەکانى دیمەشق زمان و کلتوورى خۆیان لەدەستداوە. هۆزى [[شکاک]] (شقاقی) و [[رەشوان]] دوو هۆزى گەورەى ئەم ناوچانەن لە عەفرین و چیاى کوردان و دەوروبەریدا نیشتەجێن . == سەرچاوەکان: == * کورد لە پارێزگاى لازقیە (چایى کوردان ، بە عەرەبی ، رۆژنامەى التأخی٢٧/١١/٢٠٢٣ [https://altaakhi.net/2023/11/64258/<nowiki>]</nowiki> {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|جوگرافیا|سووریا}} [[پۆل:پارێزگای لازەقیە]] [[پۆل:شارۆچکەکانی سووریا]] pn1trqnzbr9skezowad0ilfxwxk155s 0 295380 1580186 2026-05-02T15:35:06Z Burhan br 216 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:ar:Special:Redirect/revision/69146453|الدالية]]» 1580186 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="بطاقة/icones.css" />'''دالیە''' یان '''دێلیە''' شارۆچکەیێکە لە قەزاى جەبلە لە [[پارێزگای لازقیە]] . ژمارەی دانیشتوانی ئەم ناوچەیە بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٤: ١٣٦٠٠ کەس بووە لە ڕۆژئاوا لەگەڵ ناوچەی قوتەیلیبە و لە باکوورەوە لەگەڵ ناوچەی بەیت یاشوت هاوسنوورە . ناوى شارۆچکەکە لەناوى دالیا (دالیان)ەوە هاتووە کو لقێکى گەورەى هۆزى رەشوانە. ئەم هۆزە لە پانتایێکى فراوانى پارێزگاى لازقیە بەربڵاون و لەسەردەمى دواى شۆڕشی جانپۆڵاد (سەدەى ١٧ەم) و دواتر ۆاگوێزراون بۆ کەنارەکانى سووریا. == سەرچاوە == * کوردى رەشوان و سیاسەتى بنەجێکردنى عوسمانى لە سووریا ساڵانى ١٦٨٣-١٧٤١ بە عەرەبی پێگەى مدارات کرد[https://www.medaratkurd.com/2024/06/04/12123/<nowiki>]</nowiki> {{سەرچاوەکان}} 8p72os0b2ghtwn6b9hvurdpodd2n89n 1580187 1580186 2026-05-02T15:37:01Z Burhan br 216 ناو راستکردنەوە 1580187 wikitext text/x-wiki '''دالیە ، دالیا''' یان '''دێلیا''' شارۆچکەیێکە لە قەزاى جەبلە لە [[پارێزگای لازقیە]] . ژمارەی دانیشتوانی ئەم ناوچەیە بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٤: ١٣٦٠٠ کەس بووە لە ڕۆژئاوا لەگەڵ ناوچەی قوتەیلیبە و لە باکوورەوە لەگەڵ ناوچەی بەیت یاشوت هاوسنوورە . ناوى شارۆچکەکە لەناوى '''دالیا''' (دالیان: دێلیان)ەوە هاتووە کە ناوى لقێکى گەورەى هۆزى [[رەشوان]]<nowiki/>ە. ئەم هۆزە لە پانتایێکى فراوانى پارێزگاى لازقیە بەربڵاون و لەسەردەمى دواى شۆڕشی جانپۆڵاد (سەدەى ١٧ەم) و دواتر راگوێزراون بۆ کەنارەکانى سووریا. == سەرچاوە == * کوردى رەشوان و سیاسەتى بنەجێکردنى عوسمانى لە سووریا ساڵانى ١٦٨٣-١٧٤١ بە عەرەبی پێگەى مدارات کرد[https://www.medaratkurd.com/2024/06/04/12123/<nowiki>]</nowiki> {{سەرچاوەکان}} gdwmvern5pauhxyzq1e0sm8jfgjjq3k 1580188 1580187 2026-05-02T15:40:39Z Burhan br 216 ناو راستکردنەوە 1580188 wikitext text/x-wiki '''دالیە ، دالیا''' یان '''دێلیا''' شارۆچکەیێکە لە قەزاى جەبلە لە [[پارێزگای لازقیە]] . ژمارەی دانیشتوانی ئەم ناوچەیە بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٤: ١٣٦٠٠ کەس بووە لە ڕۆژئاوا لەگەڵ ناوچەی قوتەیلیبە و لە باکوورەوە لەگەڵ ناوچەی بەیت یاشوت هاوسنوورە . ناوى شارۆچکەکە لەناوى '''دالیا''' (دالیان: دێلیان)ەوە هاتووە کە ناوى لقێکى گەورەى هۆزى [[رەشوان]]<nowiki/>ە. ئەم هۆزە لە پانتایێکى فراوانى پارێزگاى لازقیە بەربڵاون و لەسەردەمى دواى شۆڕشی جانپۆڵاد (سەدەى ١٧ەم) و دواتر راگوێزراون بۆ کەنارەکانى سووریا. == سەرچاوە == * '''ستيفن وينتر''' '''،''' کوردى رەشوان و سیاسەتى بنەجێکردنى عوسمانى لە سووریا ساڵانى ١٦٨٣-١٧٤١ وەرگێڕانى: عەرەبی پێگەى مدارات کرد[https://www.medaratkurd.com/2024/06/04/12123/<nowiki>]</nowiki> {{سەرچاوەکان}} c3brdgs1sxkd2gclmqvbjf77vvgia2k 1580217 1580188 2026-05-02T17:02:54Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:جوگرافیا|جوگرافیا]] و [[دەروازە:سووریا|سووریا]] 1580217 wikitext text/x-wiki '''دالیە ، دالیا''' یان '''دێلیا''' شارۆچکەیێکە لە قەزاى جەبلە لە [[پارێزگای لازقیە]] . ژمارەی دانیشتوانی ئەم ناوچەیە بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٤: ١٣٦٠٠ کەس بووە لە ڕۆژئاوا لەگەڵ ناوچەی قوتەیلیبە و لە باکوورەوە لەگەڵ ناوچەی بەیت یاشوت هاوسنوورە . ناوى شارۆچکەکە لەناوى '''دالیا''' (دالیان: دێلیان)ەوە هاتووە کە ناوى لقێکى گەورەى هۆزى [[رەشوان]]<nowiki/>ە. ئەم هۆزە لە پانتایێکى فراوانى پارێزگاى لازقیە بەربڵاون و لەسەردەمى دواى شۆڕشی جانپۆڵاد (سەدەى ١٧ەم) و دواتر راگوێزراون بۆ کەنارەکانى سووریا. == سەرچاوە == * '''ستيفن وينتر''' '''،''' کوردى رەشوان و سیاسەتى بنەجێکردنى عوسمانى لە سووریا ساڵانى ١٦٨٣-١٧٤١ وەرگێڕانى: عەرەبی پێگەى مدارات کرد[https://www.medaratkurd.com/2024/06/04/12123/<nowiki>]</nowiki> {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|جوگرافیا|سووریا}} lpz34d0g4r44j9pm0fedbqeubzpau8j 1580252 1580217 2026-05-02T20:02:03Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}}، {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1580252 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} }} '''دالیە ، دالیا''' یان '''دێلیا''' شارۆچکەیێکە لە قەزاى جەبلە لە [[پارێزگای لازقیە]] . ژمارەی دانیشتوانی ئەم ناوچەیە بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٤: ١٣٦٠٠ کەس بووە لە ڕۆژئاوا لەگەڵ ناوچەی قوتەیلیبە و لە باکوورەوە لەگەڵ ناوچەی بەیت یاشوت هاوسنوورە . ناوى شارۆچکەکە لەناوى '''دالیا''' (دالیان: دێلیان)ەوە هاتووە کە ناوى لقێکى گەورەى هۆزى [[رەشوان]]<nowiki/>ە. ئەم هۆزە لە پانتایێکى فراوانى پارێزگاى لازقیە بەربڵاون و لەسەردەمى دواى شۆڕشی جانپۆڵاد (سەدەى ١٧ەم) و دواتر راگوێزراون بۆ کەنارەکانى سووریا. == سەرچاوە == * '''ستيفن وينتر''' '''،''' کوردى رەشوان و سیاسەتى بنەجێکردنى عوسمانى لە سووریا ساڵانى ١٦٨٣-١٧٤١ وەرگێڕانى: عەرەبی پێگەى مدارات کرد[https://www.medaratkurd.com/2024/06/04/12123/<nowiki>]</nowiki> {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|جوگرافیا|سووریا}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} 6eg4s1gz5e8xqqp0ru2zh7dopli7cp9 1 295381 1580190 2026-05-02T15:52:31Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1580190 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[فەرەیدوون بیگلەری]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1580189 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160305111636/http://s5.picofile.com/file/8142453676/Biglari_Do_Ashkaft_Kermashan.pdf.html/ بۆ http://s5.picofile.com/file/8142453676/Biglari_Do_Ashkaft_Kermashan.pdf.html/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٥:٥٢، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) 12nsjsbey8bx4i5d1a8m1ox7b3me2py 0 295382 1580192 2026-05-02T15:53:44Z 1silent scientist 51740 بە وەرگێڕانی کردنەوەی بەش لە پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1352029069|East Jerusalem]]» دروست کراوە. 1580192 wikitext text/x-wiki [[File:Temple_mount.JPG|وێنۆک|دیمەنی [[مزگەوتی ئەقسا]] و شارە کۆنەکە]] [[File:East-Jerusalem-2025-UN-Map.png|وێنۆک|نەخشەی ساڵی ٢٠٢٥ی نەتەوە یەکگرتووەکان [[نووسینگەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ھەماھەنگی کاروباری مرۆیی|OCHA]] بۆ ناوچەکە، کە ڕێکخستنەکانی داگیرکاری ئیسرائیل نیشان دەدات]] '''ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات''' ( {{Langx|ar|القدس الشرقية|al-Quds ash-Sharqiya}}؛ {{Langx|he|מִזְרַח יְרוּשָׁלַיִם|Mizraḥ Yerushalayim}})، ئەو بەشەی [[ئورشەلیم|قودس]] لە ڕۆژهەڵاتی [[ھێڵی سەوز (ئیسرائیل)|هێڵی سەوز]] کە بە شێوەیەکی فەرمی بە [[ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەست ١٩٤٩|ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەست]] لە کۆتایی شەڕی فەلەستین دامەزرا، ئەو خاکەی کە [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] و ڕێکخراوە نێونەتەوەیییەکانی دیکەی قودسی ڕۆژهەڵات بە پایتەخت و بەشێک لە [[دەوڵەتی فەلەستین|خاکەکانی فەلەستین]] بەپێی [[یاسای نێودەوڵەتی|یاسا نێونەتەوەیییەکان]] دەزانن، و لەژێر داگیرکاری نایاسایی لەلایەن ئیسرائیلەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2022-12-23 |ناونیشان=http://opiniojuris.org/2022/12/23/the-illegality-of-the-israeli-occupation-of-the-palestinian-west-bank-including-east-jerusalem-and-gaza-what-the-international-court-of-justice-will-have-to-determine-in-its-advisory-opinion-for-th/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230103164733/http://opiniojuris.org/2022/12/23/the-illegality-of-the-israeli-occupation-of-the-palestinian-west-bank-including-east-jerusalem-and-gaza-what-the-international-court-of-justice-will-have-to-determine-in-its-advisory-opinion-for-th/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=3 January 2023 |ڕێکەوتی سەردان=2023-01-03 |وێبگە=Opinio Juris |زمان=en-US}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ochaopt.org/sites/default/files/wb_thematic_9_0.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230103164736/https://www.ochaopt.org/sites/default/files/wb_thematic_9_0.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=3 January 2023 |ڕێکەوتی سەردان=3 January 2023}}</ref> زۆرێک لە دەوڵەتان قودسی ڕۆژهەڵات وەک پایتەختی [[دەوڵەتی فەلەستین]] دەناسن (وەک بەرازیل، <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://funag.gov.br/manual/index.php?title=Top%C3%B4nimos_e_gent%C3%ADlicos |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230128125604/https://funag.gov.br/manual/index.php?title=Top%C3%B4nimos_e_gent%C3%ADlicos |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=28 January 2023 |ڕێکەوتی سەردان=2022-06-13 |وێبگە=funag.gov.br}}</ref> چین، ڕووسیا، و هەر ٥٧ ئەندامی [[ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی|ڕێکخراوی هاوکاری ئیسلامی]])، لە کاتێکدا دەوڵەتانی دیکە (وەک ئوسترالیا، فەڕەنسا و ئەوانی دیکە) جەخت لەوە دەکەنەوە کە قودسی ڕۆژهەڵات "دەبێتە پایتەختی فەلەستین"، <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://finlandabroad.fi/documents/35732/0/Palestiina_Country_Strategy+%283%29.pdf/5ed2f5c1-6ff9-4d6a-7b48-b075149a89ea?t=1628839968597 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230102215243/https://finlandabroad.fi/documents/35732/0/Palestiina_Country_Strategy+(3).pdf/5ed2f5c1-6ff9-4d6a-7b48-b075149a89ea?t=1628839968597 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 January 2023 |ڕێکەوتی سەردان=2 January 2023}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2018-12-15 |ناونیشان=https://www.france24.com/en/20181215-australia-recognises-west-jerusalem-capital-israel-palestinians-morrison-trump |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230102215242/https://www.france24.com/en/20181215-australia-recognises-west-jerusalem-capital-israel-palestinians-morrison-trump |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 January 2023 |ڕێکەوتی سەردان=2022-06-13 |وێبگە=France 24 |زمان=en}}</ref> لە هەمان کاتدا ئاماژەی پێدەکەن وەک "خاکی داگیرکراو ". <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Ministère de l'Europe et des Affaires étrangères |ناونیشان=https://www.diplomatie.gouv.fr/en/country-files/israel-palestinian-territories/news/2022/article/israel-palestinian-territories-france-condemns-the-expulsion-of-mr-salah |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221230091247/https://www.diplomatie.gouv.fr/en/country-files/israel-palestinian-territories/news/2022/article/israel-palestinian-territories-france-condemns-the-expulsion-of-mr-salah |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=30 December 2022 |ڕێکەوتی سەردان=2023-01-03 |وێبگە=France Diplomacy - Ministry for Europe and Foreign Affairs |زمان=en}}</ref> قودسی ڕۆژهەڵات شاری کۆن و ئەو شوێنانە لەخۆدەگرێت کە گرنگییەکی ئایینییان هەیە بۆ موسڵمانان و مەسیحییەکان و جولەکەکان. دوای جەنگی ساڵی ١٩٤٨، خاکەکە لەژێر دەسەڵاتی ئوردنەوە بوو، بە پێچەوانەی قودسی ڕۆژاوا کە بوو بە بەشێک لە [[ئیسرائیل|دەوڵەتی ئیسرائیل]] کە تازە دامەزرا.لە جەنگی ١٩٦٧ی عەرەبی-ئیسرائیل، ئیسرائیل قودسی ڕۆژهەڵاتی داگیری کرد، پاشان بە شێوەیەکی تاکلایەنە لە ساڵی 1980دا خستییە ژێر ڕکێفی خۆیەوە. لە ساڵی ٢٠٢٠ قودسی ڕۆژهەڵات ژمارەی دانیشتووانی ٥٩٥ هەزار کەسی هەبووە، لەو ژمارەیە ٣٦١ هەزار و ٧٠٠ کەسیان (٦١%) [[فەلەستینییەکان|عەرەبی فەلەستینی]] و ٢٣٤ هەزار (٣٩%)یان ئیسرائیلی جوولەکە بوون. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2022/05/2022-על-נתונייך-אנגלית-דיגיטל-1.pdf |ڕێکەوتی سەردان=2 January 2023}}</ref> <ref>{{Citation |title=Israel |date=2022-12-21 |work=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel/ |access-date=2023-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110072816/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel |archive-date=10 January 2021 |url-status=dead |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> نیشتەجێبوونی ئیسرائیل لە قودسی ڕۆژهەڵات بەپێی یاسا نێودەوڵەتییەکان و لە چاوی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدا نایاساییە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Utenriksdepartementet |ڕێکەوت=2010-01-18 |ناونیشان=https://www.regjeringen.no/no/dokumentarkiv/stoltenberg-ii/ud/Nyheter-og-pressemeldinger/pressemeldinger/2010/pm_jerusalem/id591172/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230102215231/https://www.regjeringen.no/no/dokumentarkiv/stoltenberg-ii/ud/Nyheter-og-pressemeldinger/pressemeldinger/2010/pm_jerusalem/id591172/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 January 2023 |ڕێکەوتی سەردان=2023-01-02 |وێبگە=Regjeringen.no |زمان=no}}</ref> قودس وەک شارێکی جیا و نێونەتەوەیی پێشبینی دەکرا بەپێی پلانی دابەشکردنی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ساڵی ١٩٤٧. بەڵام بەهۆی شەڕی ساڵی ١٩٤٨ کە دوای ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی ئیسرائیل هاتە ئاراوە، دابەش بوو. لە ئەنجامی [[ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەست ١٩٤٩|ڕێککەوتنەکانی ئاگربەستی ساڵی ١٩٤٩]] ، نیوەی ڕۆژئاوای شارەکە کەوتە ژێر کۆنترۆڵی ئیسرائیل، لە کاتێکدا نیوەی ڕۆژهەڵاتی شارەکە کە شارە کۆنە بەناوبانگەکەی تێدایە، کەوتە ژێر کۆنترۆڵی ئوردن، {{Sfn|Hasson|2000}} {{تێبینی|"Both states treated the respective sectors of Jerusalem under their effective control as forming an integral part of their state territory between 1948 and 1967, and each recognized the other's ''de facto'' control in their respective sectors by the signature of the 1949 Jordan-Israel General Armistice Agreement."{{sfn|Korman|1996|p=251}}}} جگە لە ناوچەی چیای سکۆپوس. ئیسرائیل لە کاتی [[شەڕی شەش ڕۆژە|جەنگی شەش ڕۆژەی]] ساڵی ١٩٦٧ قودسی ڕۆژهەڵاتی داگیرکرد؛ لەو کاتەوە تەواوی شارەکە لەژێر کۆنترۆڵی ئیسرائیلدایە. یاسای قودس لە ساڵی ١٩٨٠دا قودسی یەکگرتووی بە پایتەختی ئیسرائیل ناساند، <ref name="basiclaw">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=30 July 1980 |ناونیشان=http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1980_1989/Basic%20Law-%20Jerusalem-%20Capital%20of%20Israel |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190428212336/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1980_1989/Basic |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=28 April 2019 |ڕێکەوتی سەردان=2 April 2007}}</ref> لکاندنی کاریگەری قودسی ڕۆژهەڵاتی بە فەرمی کرد. فەلەستینییەکان و زۆرێک لە کۆمەڵگای نێونەتەوهیی قودسی ڕۆژهەڵات بە پایتەختی داهاتووی دەوڵەتی فەلەستین دەزانن. دۆخی قودس بە "یەکێک لە کێشە هەرە چارەسەرنەکراوەکانی [[ململانێی فەلەستین و ئیسرائیل|ململانێی ئیسرائیل و فەلەستین]] " پەسن کراوە، لەگەڵ بانگەشەی ناکۆک بۆ [[سەروەری]] بەسەر شارەکە یان بەشێک لە شارەکە، و گەیشتن بە شوێنە پیرۆزەکانی. پێناسەی ئیسرائیل و فەلەستینی بۆ قودسی ڕۆژهەڵات جیاوازە.دوای جەنگی شەش ڕۆژەی ساڵی ١٩٦٧، سنووری شارەوانییەکانی ئورشەلیم درێژکرایەوە کە کۆی گشتی ڕووبەرەکەی سێ هێندەی قودسی ڕۆژئاوای پێش جەنگ بوو. ئەمەش چەندین گوندی کەناری ڕۆژاوا لە باکوور و ڕۆژهەڵات و باشووری شارە کۆنەکە دەگرێتەوە کە ئێستا بە گەڕەکی شارەکە دادەنرێت، هەروەها هەشت گەڕەکی دەرەوەی شار کە لەو کاتەوە دروستکراون. کۆمەڵگەی نێونەتەوەیی ئەم گەڕەکانە بە نیشتەجێبوونی نایاسایی دەزانێت، بەڵام حکوومەتی ئیسرائیل ناکۆکی لەسەر ئەمە هەیە. هەڵوێستی ئیسرائیل لەسەر بنەمای سنووری شارەوانییە درێژکراوەکانە، لە کاتێکدا هەڵوێستی فەلەستین لەسەر بنەمای ڕێککەوتننامەکانی ساڵی ١٩٤٩ دامەزراوە. ئورشەلیمی ڕۆژهەڵات شاری کۆن لەخۆدەگرێت، کە شوێنی چەندین شوێنی گرنگی ئایینی سەرەکییە بۆ سێ [[دینە ئیبراھیمییەکان|ئایینی سەرەکی ئیبراهیمی]] - [[جوویەتی|جوولەکە]] ، [[مەسیحییەت|مەسیحی]] و [[ئیسلام]]، لەوانە [[کێوی پەرستگا|چیای پەرستگا]] / [[مزگەوتی قودس|ئەقسا]]، [[دیواری ڕۆژاوا]] ، [[قوبەتولسەخرە|قوبە بەرد]] و [[کڵێسای گۆڕی پیرۆز]]. دانیشتوانی عەرەبی ئورشەلیمی ڕۆژهەڵات تادێت زیاتر تێکەڵ بە کۆمەڵگای ئیسرائیل دەبن، لە ڕووی پەروەردە و ڕەگەزنامە و خزمەتی نەتەوەیی و لایەنەکانی ترەوە. {{Sfn|Hasson|2012}} == سەرچاوەکان == i5gpymbgm3sbwo2315ntqhqlxjl8md0 1580193 1580192 2026-05-02T15:54:30Z 1silent scientist 51740 لە ڕێگەی [[وپ:تووڵامراز|تووڵامراز]] دەستکاری کراوە 1580193 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Temple_mount.JPG|وێنۆک|دیمەنی [[مزگەوتی ئەقسا]] و شارە کۆنەکە]] [[پەڕگە:East-Jerusalem-2025-UN-Map.png|وێنۆک|نەخشەی ساڵی ٢٠٢٥ی نەتەوە یەکگرتووەکان [[نووسینگەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ھەماھەنگی کاروباری مرۆیی|OCHA]] بۆ ناوچەکە، کە ڕێکخستنەکانی داگیرکاری ئیسرائیل نیشان دەدات]] '''ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات''' ({{Langx|ar|القدس الشرقیة|al-Quds ash-Sharqiya}}؛ {{Langx|he|מִזְרַח יְרוּשָׁלַיִם|Mizraḥ Yerushalayim}})، ئەو بەشەی [[ئورشەلیم|قودس]] لە ڕۆژھەڵاتی [[ھێڵی سەوز (ئیسرائیل)|ھێڵی سەوز]] کە بە شێوەیەکی فەرمی بە [[ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەست ١٩٤٩|ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەست]] لە کۆتایی شەڕی فەلەستین دامەزرا، ئەو خاکەی کە [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] و ڕێکخراوە نێونەتەوەیییەکانی دیکەی قودسی ڕۆژھەڵات بە پایتەخت و بەشێک لە [[دەوڵەتی فەلەستین|خاکەکانی فەلەستین]] بەپێی [[یاسای نێودەوڵەتی|یاسا نێونەتەوەیییەکان]] دەزانن، و لەژێر داگیرکاری نایاسایی لەلایەن ئیسرائیلەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2022-12-23 |ناونیشان=http://opiniojuris.org/2022/12/23/the-illegality-of-the-israeli-occupation-of-the-palestinian-west-bank-including-east-jerusalem-and-gaza-what-the-international-court-of-justice-will-have-to-determine-in-its-advisory-opinion-for-th/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230103164733/http://opiniojuris.org/2022/12/23/the-illegality-of-the-israeli-occupation-of-the-palestinian-west-bank-including-east-jerusalem-and-gaza-what-the-international-court-of-justice-will-have-to-determine-in-its-advisory-opinion-for-th/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=3 January 2023 |ڕێکەوتی سەردان=2023-01-03 |وێبگە=Opinio Juris |زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ochaopt.org/sites/default/files/wb_thematic_9_0.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230103164736/https://www.ochaopt.org/sites/default/files/wb_thematic_9_0.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=3 January 2023 |ڕێکەوتی سەردان=3 January 2023}}</ref> زۆرێک لە دەوڵەتان قودسی ڕۆژھەڵات وەک پایتەختی [[دەوڵەتی فەلەستین]] دەناسن (وەک بەرازیل،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://funag.gov.br/manual/index.php?title=Topônimos_e_gentílicos |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230128125604/https://funag.gov.br/manual/index.php?title=Top%C3%B4nimos_e_gent%C3%ADlicos |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=28 January 2023 |ڕێکەوتی سەردان=2022-06-13 |وێبگە=funag.gov.br}}</ref> چین، ڕووسیا، و ھەر ٥٧ ئەندامی [[ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی|ڕێکخراوی ھاوکاری ئیسلامی]])، لەکاتێکدا دەوڵەتانی دیکە (وەک ئوسترالیا، فەڕەنسا و ئەوانی دیکە) جەخت لەوە دەکەنەوە کە قودسی ڕۆژھەڵات «دەبێتە پایتەختی فەلەستین»،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://finlandabroad.fi/documents/35732/0/Palestiina_Country_Strategy+(3).pdf/5ed2f5c1-6ff9-4d6a-7b48-b075149a89ea?t=1628839968597 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230102215243/https://finlandabroad.fi/documents/35732/0/Palestiina_Country_Strategy+(3).pdf/5ed2f5c1-6ff9-4d6a-7b48-b075149a89ea?t=1628839968597 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 January 2023 |ڕێکەوتی سەردان=2 January 2023}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2018-12-15 |ناونیشان=https://www.france24.com/en/20181215-australia-recognises-west-jerusalem-capital-israel-palestinians-morrison-trump |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230102215242/https://www.france24.com/en/20181215-australia-recognises-west-jerusalem-capital-israel-palestinians-morrison-trump |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 January 2023 |ڕێکەوتی سەردان=2022-06-13 |وێبگە=France 24 |زمان=en}}</ref> لە ھەمان کاتدا ئاماژەی پێدەکەن وەک "خاکی داگیرکراو ".<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Ministère de l'Europe et des Affaires étrangères |ناونیشان=https://www.diplomatie.gouv.fr/en/country-files/israel-palestinian-territories/news/2022/article/israel-palestinian-territories-france-condemns-the-expulsion-of-mr-salah |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221230091247/https://www.diplomatie.gouv.fr/en/country-files/israel-palestinian-territories/news/2022/article/israel-palestinian-territories-france-condemns-the-expulsion-of-mr-salah |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=30 December 2022 |ڕێکەوتی سەردان=2023-01-03 |وێبگە=France Diplomacy - Ministry for Europe and Foreign Affairs |زمان=en}}</ref> قودسی ڕۆژھەڵات شاری کۆن و ئەو شوێنانە لەخۆدەگرێت کە گرنگییەکی ئایینییان ھەیە بۆ موسڵمانان و مەسیحییەکان و جوولەکەکان. دوای جەنگی ساڵی ١٩٤٨، خاکەکە لەژێر دەسەڵاتی ئوردنەوە بوو، بە پێچەوانەی قودسی ڕۆژاوا کە بوو بە بەشێک لە [[ئیسرائیل|دەوڵەتی ئیسرائیل]] کە تازە دامەزرا. لە جەنگی ١٩٦٧ی عەرەبی-ئیسرائیل، ئیسرائیل قودسی ڕۆژھەڵاتی داگیری کرد، پاشان بە شێوەیەکی تاکلایەنە لە ساڵی ١٩٨٠دا خستییە ژێر ڕکێفی خۆیەوە. لە ساڵی ٢٠٢٠ قودسی ڕۆژھەڵات ژمارەی دانیشتووانی ٥٩٥ ھەزار کەسی ھەبووە، لەو ژمارەیە ٣٦١ ھەزار و ٧٠٠ کەسیان (٦١٪) [[فەلەستینییەکان|عەرەبی فەلەستینی]] و ٢٣٤ ھەزار (٣٩٪)یان ئیسرائیلی جوولەکە بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2022/05/2022-על-נתונייך-אנגלית-דיגיטל-1.pdf |ڕێکەوتی سەردان=2 January 2023}}</ref><ref>{{Citation |title=Israel |date=2022-12-21 |work=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel/ |access-date=2023-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110072816/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel |archive-date=10 January 2021 |url-status=dead |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> نیشتەجێبوونی ئیسرائیل لە قودسی ڕۆژھەڵات بەپێی یاسا نێودەوڵەتییەکان و لە چاوی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدا نایاساییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Utenriksdepartementet |ڕێکەوت=2010-01-18 |ناونیشان=https://www.regjeringen.no/no/dokumentarkiv/stoltenberg-ii/ud/Nyheter-og-pressemeldinger/pressemeldinger/2010/pm_jerusalem/id591172/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230102215231/https://www.regjeringen.no/no/dokumentarkiv/stoltenberg-ii/ud/Nyheter-og-pressemeldinger/pressemeldinger/2010/pm_jerusalem/id591172/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 January 2023 |ڕێکەوتی سەردان=2023-01-02 |وێبگە=Regjeringen.no |زمان=no}}</ref> قودس وەک شارێکی جیا و نێونەتەوەیی پێشبینی دەکرا بەپێی پلانی دابەشکردنی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ساڵی ١٩٤٧. بەڵام بەھۆی شەڕی ساڵی ١٩٤٨ کە دوای ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی ئیسرائیل ھاتە ئاراوە، دابەش بوو. لە ئەنجامی [[ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەست ١٩٤٩|ڕێککەوتنەکانی ئاگربەستی ساڵی ١٩٤٩]]، نیوەی ڕۆژاوای شارەکە کەوتە ژێر کۆنترۆڵی ئیسرائیل، لەکاتێکدا نیوەی ڕۆژھەڵاتی شارەکە کە شارە کۆنە بەناوبانگەکەی تێدایە، کەوتە ژێر کۆنترۆڵی ئوردن، {{Sfn|Hasson|2000}} {{تێبینی|"Both states treated the respective sectors of Jerusalem under their effective control as forming an integral part of their state territory between 1948 and 1967, and each recognized the other's ''de facto'' control in their respective sectors by the signature of the 1949 Jordan-Israel General Armistice Agreement."{{sfn|Korman|1996|p=٢٥١}}}} جگە لە ناوچەی چیای سکۆپوس. ئیسرائیل لە کاتی [[شەڕی شەش ڕۆژە|جەنگی شەش ڕۆژەی]] ساڵی ١٩٦٧ قودسی ڕۆژھەڵاتی داگیرکرد؛ لەو کاتەوە تەواوی شارەکە لەژێر کۆنترۆڵی ئیسرائیلدایە. یاسای قودس لە ساڵی ١٩٨٠دا قودسی یەکگرتووی بە پایتەختی ئیسرائیل ناساند،<ref name="basiclaw">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=30 July 1980 |ناونیشان=http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1980_1989/Basic%20Law-%20Jerusalem-%20Capital%20of%20Israel |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190428212336/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1980_1989/Basic |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=28 April 2019 |ڕێکەوتی سەردان=2 April 2007}}</ref> لکاندنی کاریگەری قودسی ڕۆژھەڵاتی بە فەرمی کرد. فەلەستینییەکان و زۆرێک لە کۆمەڵگای نێونەتەوھیی قودسی ڕۆژھەڵات بە پایتەختی داھاتووی دەوڵەتی فەلەستین دەزانن. دۆخی قودس بە "یەکێک لە کێشە ھەرە چارەسەرنەکراوەکانی [[ململانێی فەلەستین و ئیسرائیل|ململانێی ئیسرائیل و فەلەستین]] " پەسن کراوە، لەگەڵ بانگەشەی ناکۆک بۆ [[سەروەری]] بەسەر شارەکە یان بەشێک لە شارەکە، و گەیشتن بە شوێنە پیرۆزەکانی. پێناسەی ئیسرائیل و فەلەستینی بۆ قودسی ڕۆژھەڵات جیاوازە. دوای جەنگی شەش ڕۆژەی ساڵی ١٩٦٧، سنووری شارەوانییەکانی ئورشەلیم درێژکرایەوە کە کۆی گشتی ڕووبەرەکەی سێ ھێندەی قودسی ڕۆژاوای پێش جەنگ بوو. ئەمەش چەندین گوندی کەناری ڕۆژاوا لە باکوور و ڕۆژھەڵات و باشووری شارە کۆنەکە دەگرێتەوە کە ئێستا بە گەڕەکی شارەکە دادەنرێت، ھەروەھا ھەشت گەڕەکی دەرەوەی شار کە لەو کاتەوە دروستکراون. کۆمەڵگەی نێونەتەوەیی ئەم گەڕەکانە بە نیشتەجێبوونی نایاسایی دەزانێت، بەڵام حکوومەتی ئیسرائیل ناکۆکی لەسەر ئەمە ھەیە. ھەڵوێستی ئیسرائیل لەسەر بنەمای سنووری شارەوانییە درێژکراوەکانە، لەکاتێکدا ھەڵوێستی فەلەستین لەسەر بنەمای ڕێککەوتننامەکانی ساڵی ١٩٤٩ دامەزراوە. ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات شاری کۆن لەخۆدەگرێت، کە شوێنی چەندین شوێنی گرنگی ئایینی سەرەکییە بۆ سێ [[دینە ئیبراھیمییەکان|ئایینی سەرەکی ئیبراھیمی]] - [[جوویەتی|جوولەکە]]، [[مەسیحییەت|مەسیحی]] و [[ئیسلام]]، لەوانە [[کێوی پەرستگا|چیای پەرستگا]] / [[مزگەوتی قودس|ئەقسا]]، [[دیواری ڕۆژاوا]]، [[قوبەتولسەخرە|قوبە بەرد]] و [[کڵێسای گۆڕی پیرۆز]]. دانیشتووانی عەرەبی ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات تادێت زیاتر تێکەڵ بە کۆمەڵگای ئیسرائیل دەبن، لە ڕووی پەروەردە و ڕەگەزنامە و خزمەتی نەتەوەیی و لایەنەکانی ترەوە. {{Sfn|Hasson|2012}} == سەرچاوەکان == 2j2kd3z1ndwlaggrdd1j5d8bqorac5q 1580195 1580193 2026-05-02T15:58:26Z 1silent scientist 51740 1580195 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Temple_mount.JPG|وێنۆک|دیمەنی [[مزگەوتی ئەقسا]] و شارە کۆنەکە]] [[پەڕگە:East-Jerusalem-2025-UN-Map.png|وێنۆک|نەخشەی ساڵی ٢٠٢٥ی نەتەوە یەکگرتووەکان [[نووسینگەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ھەماھەنگی کاروباری مرۆیی|ئۆچا]] بۆ ناوچەکە، کە ڕێکخستنەکانی [[ئیسرائیل]] نیشان دەدات]] '''ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات''' ({{Langx|ar|القدس الشرقیة|al-Quds ash-Sharqiya}}؛ {{Langx|he|מִזְרַח יְרוּשָׁלַיִם|Mizraḥ Yerushalayim}})، ئەو بەشەی [[ئورشەلیم]] لە ڕۆژھەڵاتی [[ھێڵی سەوز (ئیسرائیل)|ھێڵی سەوز]] کە بە شێوەیەکی فەرمی بە [[ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەست ١٩٤٩|ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەست]] لە کۆتایی شەڕی فەلەستین دامەزرا، ئەو خاکەی کە [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] و ڕێکخراوە نێونەتەوەیییەکانی دیکەی ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات بە پایتەخت و بەشێک لە [[دەوڵەتی فەلەستین|خاکەکانی فەلەستین]] بەپێی [[یاسای نێودەوڵەتی|یاسا نێونەتەوەیییەکان]] دەزانن، و لەژێر داگیرکاری نایاسایی لەلایەن ئیسرائیلەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2022-12-23 |ناونیشان=http://opiniojuris.org/2022/12/23/the-illegality-of-the-israeli-occupation-of-the-palestinian-west-bank-including-east-jerusalem-and-gaza-what-the-international-court-of-justice-will-have-to-determine-in-its-advisory-opinion-for-th/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230103164733/http://opiniojuris.org/2022/12/23/the-illegality-of-the-israeli-occupation-of-the-palestinian-west-bank-including-east-jerusalem-and-gaza-what-the-international-court-of-justice-will-have-to-determine-in-its-advisory-opinion-for-th/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=3 January 2023 |ڕێکەوتی سەردان=2023-01-03 |وێبگە=Opinio Juris |زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ochaopt.org/sites/default/files/wb_thematic_9_0.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230103164736/https://www.ochaopt.org/sites/default/files/wb_thematic_9_0.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=3 January 2023 |ڕێکەوتی سەردان=3 January 2023}}</ref> زۆرێک لە دەوڵەتان ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات وەک پایتەختی [[دەوڵەتی فەلەستین]] دەناسن (وەک [[بەرازیل]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://funag.gov.br/manual/index.php?title=Topônimos_e_gentílicos |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230128125604/https://funag.gov.br/manual/index.php?title=Top%C3%B4nimos_e_gent%C3%ADlicos |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=28 January 2023 |ڕێکەوتی سەردان=2022-06-13 |وێبگە=funag.gov.br}}</ref> [[چین]]، [[ڕووسیا]]، و ھەر ٥٧ ئەندامی [[ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی]])، لەکاتێکدا دەوڵەتانی دیکە (وەک [[ئوسترالیا]]، [[فەڕەنسا]] و ئەوانی دیکە) جەخت لەوە دەکەنەوە کە ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات «دەبێتە پایتەختی فەلەستین»،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://finlandabroad.fi/documents/35732/0/Palestiina_Country_Strategy+(3).pdf/5ed2f5c1-6ff9-4d6a-7b48-b075149a89ea?t=1628839968597 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230102215243/https://finlandabroad.fi/documents/35732/0/Palestiina_Country_Strategy+(3).pdf/5ed2f5c1-6ff9-4d6a-7b48-b075149a89ea?t=1628839968597 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 January 2023 |ڕێکەوتی سەردان=2 January 2023}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2018-12-15 |ناونیشان=https://www.france24.com/en/20181215-australia-recognises-west-jerusalem-capital-israel-palestinians-morrison-trump |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230102215242/https://www.france24.com/en/20181215-australia-recognises-west-jerusalem-capital-israel-palestinians-morrison-trump |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 January 2023 |ڕێکەوتی سەردان=2022-06-13 |وێبگە=France 24 |زمان=en}}</ref> لە ھەمان کاتدا ئاماژەی پێدەکەن وەک «خاکی داگیرکراو».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Ministère de l'Europe et des Affaires étrangères |ناونیشان=https://www.diplomatie.gouv.fr/en/country-files/israel-palestinian-territories/news/2022/article/israel-palestinian-territories-france-condemns-the-expulsion-of-mr-salah |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221230091247/https://www.diplomatie.gouv.fr/en/country-files/israel-palestinian-territories/news/2022/article/israel-palestinian-territories-france-condemns-the-expulsion-of-mr-salah |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=30 December 2022 |ڕێکەوتی سەردان=2023-01-03 |وێبگە=France Diplomacy - Ministry for Europe and Foreign Affairs |زمان=en}}</ref> ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات شاری کۆن و ئەو شوێنانە لەخۆدەگرێت کە گرنگییەکی ئایینییان ھەیە بۆ موسڵمانان و مەسیحییەکان و جوولەکەکان. دوای جەنگی ساڵی ١٩٤٨، خاکەکە لەژێر دەسەڵاتی [[ئوردن]]ەوە بوو، بە پێچەوانەی [[ئورشەلیمی ڕۆژاوا]] کە بوو بە بەشێک لە [[ئیسرائیل|دەوڵەتی ئیسرائیل]] کە تازە دامەزرا. لە جەنگی ١٩٦٧ی عەرەبی-ئیسرائیل، ئیسرائیل ئورشەلیمی ڕۆژھەڵاتی داگیری کرد، پاشان بە شێوەیەکی تاکلایەنە لە ساڵی ١٩٨٠دا خستییە ژێر ڕکێفی خۆیەوە. لە ساڵی ٢٠٢٠ ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات ژمارەی دانیشتووانی ٥٩٥ ھەزار کەسی ھەبووە، لەو ژمارەیە ٣٦١ ھەزار و ٧٠٠ کەسیان (٦١٪) [[فەلەستینییەکان|عەرەبی فەلەستینی]] و ٢٣٤ ھەزار (٣٩٪)یان ئیسرائیلی جوولەکە بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2022/05/2022-על-נתונייך-אנגלית-דיגיטל-1.pdf |ڕێکەوتی سەردان=2 January 2023}}</ref><ref>{{Citation |title=Israel |date=2022-12-21 |work=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel/ |access-date=2023-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110072816/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel |archive-date=10 January 2021 |url-status=dead |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> نیشتەجێبوونی ئیسرائیل لە ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات بەپێی یاسا نێونەتەوەیییەکان و لە چاوی کۆمەڵگەی نێونەتەوەیییدا نایاساییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Utenriksdepartementet |ڕێکەوت=2010-01-18 |ناونیشان=https://www.regjeringen.no/no/dokumentarkiv/stoltenberg-ii/ud/Nyheter-og-pressemeldinger/pressemeldinger/2010/pm_jerusalem/id591172/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230102215231/https://www.regjeringen.no/no/dokumentarkiv/stoltenberg-ii/ud/Nyheter-og-pressemeldinger/pressemeldinger/2010/pm_jerusalem/id591172/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 January 2023 |ڕێکەوتی سەردان=2023-01-02 |وێبگە=Regjeringen.no |زمان=no}}</ref> [[ئورشەلیم]] وەک شارێکی جیا و نێونەتەوەیی پێشبینی دەکرا بەپێی پلانی دابەشکردنی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] لە ساڵی ١٩٤٧. بەڵام بەھۆی شەڕی ساڵی ١٩٤٨ کە دوای ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی ئیسرائیل ھاتە ئاراوە، دابەش بوو. لە ئەنجامی [[ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەست ١٩٤٩|ڕێککەوتنەکانی ئاگربەستی ساڵی ١٩٤٩]]، نیوەی ڕۆژاوای شارەکە کەوتە ژێر کۆنترۆڵی ئیسرائیل، لەکاتێکدا نیوەی ڕۆژھەڵاتی شارەکە کە شارە کۆنە بەناوبانگەکەی تێدایە، کەوتە ژێر کۆنترۆڵی ئوردن، {{Sfn|Hasson|2000}} {{تێبینی|"Both states treated the respective sectors of Jerusalem under their effective control as forming an integral part of their state territory between 1948 and 1967, and each recognized the other's ''de facto'' control in their respective sectors by the signature of the 1949 Jordan-Israel General Armistice Agreement."{{sfn|Korman|1996|p=٢٥١}}}} جگە لە ناوچەی چیای سکۆپوس. ئیسرائیل لە کاتی [[شەڕی شەش ڕۆژە|جەنگی شەش ڕۆژەی]] ساڵی ١٩٦٧ ئورشەلیمی ڕۆژھەڵاتی داگیرکرد؛ لەو کاتەوە تەواوی شارەکە لەژێر کۆنترۆڵی ئیسرائیلدایە. یاسای ئورشەلیم لە ساڵی ١٩٨٠دا ئورشەلیمی یەکگرتووی بە پایتەختی ئیسرائیل ناساند،<ref name="basiclaw">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=30 July 1980 |ناونیشان=http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1980_1989/Basic%20Law-%20Jerusalem-%20Capital%20of%20Israel |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190428212336/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1980_1989/Basic |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=28 April 2019 |ڕێکەوتی سەردان=2 April 2007}}</ref> لکاندنی کاریگەری ئورشەلیمی ڕۆژھەڵاتی بە فەرمی کرد. فەلەستینییەکان و زۆرێک لە کۆمەڵگای نێونەتەوھیی ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات بە پایتەختی داھاتووی دەوڵەتی فەلەستین دەزانن. دۆخی ئورشەلیم بە «یەکێک لە کێشە ھەرە چارەسەرنەکراوەکانی [[ململانێی فەلەستین و ئیسرائیل|ململانێی ئیسرائیل و فەلەستین]]» پەسن کراوە، لەگەڵ بانگەشەی ناکۆک بۆ [[سەروەری]] بەسەر شارەکە یان بەشێک لە شارەکە، و گەیشتن بە شوێنە پیرۆزەکانی. پێناسەی ئیسرائیل و فەلەستینی بۆ ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات جیاوازە. دوای جەنگی شەش ڕۆژەی ساڵی ١٩٦٧، سنووری شارەوانییەکانی ئورشەلیم درێژکرایەوە کە کۆی گشتی ڕووبەرەکەی سێ ھێندەی ئورشەلیمی ڕۆژاوای پێش جەنگ بوو. ئەمەش چەندین گوندی کەناری ڕۆژاوا لە باکوور و ڕۆژھەڵات و باشووری شارە کۆنەکە دەگرێتەوە کە ئێستا بە گەڕەکی شارەکە دادەنرێت، ھەروەھا ھەشت گەڕەکی دەرەوەی شار کە لەو کاتەوە دروستکراون. کۆمەڵگەی نێونەتەوەیی ئەم گەڕەکانە بە نیشتەجێبوونی نایاسایی دەزانێت، بەڵام حکوومەتی ئیسرائیل ناکۆکی لەسەر ئەمە ھەیە. ھەڵوێستی ئیسرائیل لەسەر بنەمای سنووری شارەوانییە درێژکراوەکانە، لەکاتێکدا ھەڵوێستی فەلەستین لەسەر بنەمای ڕێککەوتننامەکانی ساڵی ١٩٤٩ دامەزراوە. ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات شاری کۆن لەخۆدەگرێت، کە شوێنی چەندین شوێنی گرنگی ئایینی سەرەکییە بۆ سێ [[دینە ئیبراھیمییەکان|ئایینی سەرەکی ئیبراھیمی]] - [[جوویەتی|جوولەکە]]، [[مەسیحییەت|مەسیحی]] و [[ئیسلام]]، لەوانە [[کێوی پەرستگا|چیای پەرستگا]] / [[مزگەوتی قودس|ئەقسا]]، [[دیواری ڕۆژاوا]]، [[قوبەتولسەخرە]] و [[کڵێسای گۆڕی پیرۆز]]. دانیشتووانی [[عەرەب]]ی ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات تادێت زیاتر تێکەڵ بە کۆمەڵگای ئیسرائیل دەبن، لە ڕووی پەروەردە و ڕەگەزنامە و خزمەتی نەتەوەیی و لایەنەکانی ترەوە. {{Sfn|Hasson|2012}} == سەرچاوەکان == 5fkecmr08z7apo8zbyoqy5tn00vz9ou 1580214 1580195 2026-05-02T17:02:14Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ئیسرائیل|ئیسرائیل]]، [[دەروازە:ئوردن|ئوردن]]، [[دەروازە:ئیسلام|ئیسلام]]، [[دەروازە:زمانی عەرەبی|زمانی عەرەبی]]، [[دەروازە:جوگرافیا|جوگرافیا]]، [[دەروازە:نژیاروانی|نژیاروانی]] و [[دەروازە:فەلەستین|فەلەستین]] 1580214 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Temple_mount.JPG|وێنۆک|دیمەنی [[مزگەوتی ئەقسا]] و شارە کۆنەکە]] [[پەڕگە:East-Jerusalem-2025-UN-Map.png|وێنۆک|نەخشەی ساڵی ٢٠٢٥ی نەتەوە یەکگرتووەکان [[نووسینگەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ھەماھەنگی کاروباری مرۆیی|ئۆچا]] بۆ ناوچەکە، کە ڕێکخستنەکانی [[ئیسرائیل]] نیشان دەدات]] '''ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات''' ({{Langx|ar|القدس الشرقیة|al-Quds ash-Sharqiya}}؛ {{Langx|he|מִזְרַח יְרוּשָׁלַיִם|Mizraḥ Yerushalayim}})، ئەو بەشەی [[ئورشەلیم]] لە ڕۆژھەڵاتی [[ھێڵی سەوز (ئیسرائیل)|ھێڵی سەوز]] کە بە شێوەیەکی فەرمی بە [[ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەست ١٩٤٩|ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەست]] لە کۆتایی شەڕی فەلەستین دامەزرا، ئەو خاکەی کە [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] و ڕێکخراوە نێونەتەوەیییەکانی دیکەی ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات بە پایتەخت و بەشێک لە [[دەوڵەتی فەلەستین|خاکەکانی فەلەستین]] بەپێی [[یاسای نێودەوڵەتی|یاسا نێونەتەوەیییەکان]] دەزانن، و لەژێر داگیرکاری نایاسایی لەلایەن ئیسرائیلەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2022-12-23 |ناونیشان=http://opiniojuris.org/2022/12/23/the-illegality-of-the-israeli-occupation-of-the-palestinian-west-bank-including-east-jerusalem-and-gaza-what-the-international-court-of-justice-will-have-to-determine-in-its-advisory-opinion-for-th/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230103164733/http://opiniojuris.org/2022/12/23/the-illegality-of-the-israeli-occupation-of-the-palestinian-west-bank-including-east-jerusalem-and-gaza-what-the-international-court-of-justice-will-have-to-determine-in-its-advisory-opinion-for-th/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=3 January 2023 |ڕێکەوتی سەردان=2023-01-03 |وێبگە=Opinio Juris |زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ochaopt.org/sites/default/files/wb_thematic_9_0.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230103164736/https://www.ochaopt.org/sites/default/files/wb_thematic_9_0.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=3 January 2023 |ڕێکەوتی سەردان=3 January 2023}}</ref> زۆرێک لە دەوڵەتان ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات وەک پایتەختی [[دەوڵەتی فەلەستین]] دەناسن (وەک [[بەرازیل]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://funag.gov.br/manual/index.php?title=Topônimos_e_gentílicos |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230128125604/https://funag.gov.br/manual/index.php?title=Top%C3%B4nimos_e_gent%C3%ADlicos |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=28 January 2023 |ڕێکەوتی سەردان=2022-06-13 |وێبگە=funag.gov.br}}</ref> [[چین]]، [[ڕووسیا]]، و ھەر ٥٧ ئەندامی [[ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی]])، لەکاتێکدا دەوڵەتانی دیکە (وەک [[ئوسترالیا]]، [[فەڕەنسا]] و ئەوانی دیکە) جەخت لەوە دەکەنەوە کە ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات «دەبێتە پایتەختی فەلەستین»،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://finlandabroad.fi/documents/35732/0/Palestiina_Country_Strategy+(3).pdf/5ed2f5c1-6ff9-4d6a-7b48-b075149a89ea?t=1628839968597 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230102215243/https://finlandabroad.fi/documents/35732/0/Palestiina_Country_Strategy+(3).pdf/5ed2f5c1-6ff9-4d6a-7b48-b075149a89ea?t=1628839968597 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 January 2023 |ڕێکەوتی سەردان=2 January 2023}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2018-12-15 |ناونیشان=https://www.france24.com/en/20181215-australia-recognises-west-jerusalem-capital-israel-palestinians-morrison-trump |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230102215242/https://www.france24.com/en/20181215-australia-recognises-west-jerusalem-capital-israel-palestinians-morrison-trump |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 January 2023 |ڕێکەوتی سەردان=2022-06-13 |وێبگە=France 24 |زمان=en}}</ref> لە ھەمان کاتدا ئاماژەی پێدەکەن وەک «خاکی داگیرکراو».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Ministère de l'Europe et des Affaires étrangères |ناونیشان=https://www.diplomatie.gouv.fr/en/country-files/israel-palestinian-territories/news/2022/article/israel-palestinian-territories-france-condemns-the-expulsion-of-mr-salah |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221230091247/https://www.diplomatie.gouv.fr/en/country-files/israel-palestinian-territories/news/2022/article/israel-palestinian-territories-france-condemns-the-expulsion-of-mr-salah |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=30 December 2022 |ڕێکەوتی سەردان=2023-01-03 |وێبگە=France Diplomacy - Ministry for Europe and Foreign Affairs |زمان=en}}</ref> ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات شاری کۆن و ئەو شوێنانە لەخۆدەگرێت کە گرنگییەکی ئایینییان ھەیە بۆ موسڵمانان و مەسیحییەکان و جوولەکەکان. دوای جەنگی ساڵی ١٩٤٨، خاکەکە لەژێر دەسەڵاتی [[ئوردن]]ەوە بوو، بە پێچەوانەی [[ئورشەلیمی ڕۆژاوا]] کە بوو بە بەشێک لە [[ئیسرائیل|دەوڵەتی ئیسرائیل]] کە تازە دامەزرا. لە جەنگی ١٩٦٧ی عەرەبی-ئیسرائیل، ئیسرائیل ئورشەلیمی ڕۆژھەڵاتی داگیری کرد، پاشان بە شێوەیەکی تاکلایەنە لە ساڵی ١٩٨٠دا خستییە ژێر ڕکێفی خۆیەوە. لە ساڵی ٢٠٢٠ ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات ژمارەی دانیشتووانی ٥٩٥ ھەزار کەسی ھەبووە، لەو ژمارەیە ٣٦١ ھەزار و ٧٠٠ کەسیان (٦١٪) [[فەلەستینییەکان|عەرەبی فەلەستینی]] و ٢٣٤ ھەزار (٣٩٪)یان ئیسرائیلی جوولەکە بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2022/05/2022-על-נתונייך-אנגלית-דיגיטל-1.pdf |ڕێکەوتی سەردان=2 January 2023}}</ref><ref>{{Citation |title=Israel |date=2022-12-21 |work=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel/ |access-date=2023-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110072816/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel |archive-date=10 January 2021 |url-status=dead |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> نیشتەجێبوونی ئیسرائیل لە ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات بەپێی یاسا نێونەتەوەیییەکان و لە چاوی کۆمەڵگەی نێونەتەوەیییدا نایاساییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Utenriksdepartementet |ڕێکەوت=2010-01-18 |ناونیشان=https://www.regjeringen.no/no/dokumentarkiv/stoltenberg-ii/ud/Nyheter-og-pressemeldinger/pressemeldinger/2010/pm_jerusalem/id591172/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230102215231/https://www.regjeringen.no/no/dokumentarkiv/stoltenberg-ii/ud/Nyheter-og-pressemeldinger/pressemeldinger/2010/pm_jerusalem/id591172/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 January 2023 |ڕێکەوتی سەردان=2023-01-02 |وێبگە=Regjeringen.no |زمان=no}}</ref> [[ئورشەلیم]] وەک شارێکی جیا و نێونەتەوەیی پێشبینی دەکرا بەپێی پلانی دابەشکردنی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] لە ساڵی ١٩٤٧. بەڵام بەھۆی شەڕی ساڵی ١٩٤٨ کە دوای ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی ئیسرائیل ھاتە ئاراوە، دابەش بوو. لە ئەنجامی [[ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەست ١٩٤٩|ڕێککەوتنەکانی ئاگربەستی ساڵی ١٩٤٩]]، نیوەی ڕۆژاوای شارەکە کەوتە ژێر کۆنترۆڵی ئیسرائیل، لەکاتێکدا نیوەی ڕۆژھەڵاتی شارەکە کە شارە کۆنە بەناوبانگەکەی تێدایە، کەوتە ژێر کۆنترۆڵی ئوردن، {{Sfn|Hasson|2000}} {{تێبینی|"Both states treated the respective sectors of Jerusalem under their effective control as forming an integral part of their state territory between 1948 and 1967, and each recognized the other's ''de facto'' control in their respective sectors by the signature of the 1949 Jordan-Israel General Armistice Agreement."{{sfn|Korman|1996|p=٢٥١}}}} جگە لە ناوچەی چیای سکۆپوس. ئیسرائیل لە کاتی [[شەڕی شەش ڕۆژە|جەنگی شەش ڕۆژەی]] ساڵی ١٩٦٧ ئورشەلیمی ڕۆژھەڵاتی داگیرکرد؛ لەو کاتەوە تەواوی شارەکە لەژێر کۆنترۆڵی ئیسرائیلدایە. یاسای ئورشەلیم لە ساڵی ١٩٨٠دا ئورشەلیمی یەکگرتووی بە پایتەختی ئیسرائیل ناساند،<ref name="basiclaw">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=30 July 1980 |ناونیشان=http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1980_1989/Basic%20Law-%20Jerusalem-%20Capital%20of%20Israel |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190428212336/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1980_1989/Basic |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=28 April 2019 |ڕێکەوتی سەردان=2 April 2007}}</ref> لکاندنی کاریگەری ئورشەلیمی ڕۆژھەڵاتی بە فەرمی کرد. فەلەستینییەکان و زۆرێک لە کۆمەڵگای نێونەتەوھیی ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات بە پایتەختی داھاتووی دەوڵەتی فەلەستین دەزانن. دۆخی ئورشەلیم بە «یەکێک لە کێشە ھەرە چارەسەرنەکراوەکانی [[ململانێی فەلەستین و ئیسرائیل|ململانێی ئیسرائیل و فەلەستین]]» پەسن کراوە، لەگەڵ بانگەشەی ناکۆک بۆ [[سەروەری]] بەسەر شارەکە یان بەشێک لە شارەکە، و گەیشتن بە شوێنە پیرۆزەکانی. پێناسەی ئیسرائیل و فەلەستینی بۆ ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات جیاوازە. دوای جەنگی شەش ڕۆژەی ساڵی ١٩٦٧، سنووری شارەوانییەکانی ئورشەلیم درێژکرایەوە کە کۆی گشتی ڕووبەرەکەی سێ ھێندەی ئورشەلیمی ڕۆژاوای پێش جەنگ بوو. ئەمەش چەندین گوندی کەناری ڕۆژاوا لە باکوور و ڕۆژھەڵات و باشووری شارە کۆنەکە دەگرێتەوە کە ئێستا بە گەڕەکی شارەکە دادەنرێت، ھەروەھا ھەشت گەڕەکی دەرەوەی شار کە لەو کاتەوە دروستکراون. کۆمەڵگەی نێونەتەوەیی ئەم گەڕەکانە بە نیشتەجێبوونی نایاسایی دەزانێت، بەڵام حکوومەتی ئیسرائیل ناکۆکی لەسەر ئەمە ھەیە. ھەڵوێستی ئیسرائیل لەسەر بنەمای سنووری شارەوانییە درێژکراوەکانە، لەکاتێکدا ھەڵوێستی فەلەستین لەسەر بنەمای ڕێککەوتننامەکانی ساڵی ١٩٤٩ دامەزراوە. ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات شاری کۆن لەخۆدەگرێت، کە شوێنی چەندین شوێنی گرنگی ئایینی سەرەکییە بۆ سێ [[دینە ئیبراھیمییەکان|ئایینی سەرەکی ئیبراھیمی]] - [[جوویەتی|جوولەکە]]، [[مەسیحییەت|مەسیحی]] و [[ئیسلام]]، لەوانە [[کێوی پەرستگا|چیای پەرستگا]] / [[مزگەوتی قودس|ئەقسا]]، [[دیواری ڕۆژاوا]]، [[قوبەتولسەخرە]] و [[کڵێسای گۆڕی پیرۆز]]. دانیشتووانی [[عەرەب]]ی ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات تادێت زیاتر تێکەڵ بە کۆمەڵگای ئیسرائیل دەبن، لە ڕووی پەروەردە و ڕەگەزنامە و خزمەتی نەتەوەیی و لایەنەکانی ترەوە. {{Sfn|Hasson|2012}} == سەرچاوەکان == {{شریتی دەروازە|ئیسرائیل|ئوردن|ئیسلام|زمانی عەرەبی|جوگرافیا|نژیاروانی|فەلەستین}} 1eg923ztbsqhbmjcsemuqyjooy5fk71 1580254 1580214 2026-05-02T20:02:23Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1580254 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Temple_mount.JPG|وێنۆک|دیمەنی [[مزگەوتی ئەقسا]] و شارە کۆنەکە]] [[پەڕگە:East-Jerusalem-2025-UN-Map.png|وێنۆک|نەخشەی ساڵی ٢٠٢٥ی نەتەوە یەکگرتووەکان [[نووسینگەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ھەماھەنگی کاروباری مرۆیی|ئۆچا]] بۆ ناوچەکە، کە ڕێکخستنەکانی [[ئیسرائیل]] نیشان دەدات]] '''ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات''' ({{Langx|ar|القدس الشرقیة|al-Quds ash-Sharqiya}}؛ {{Langx|he|מִזְרַח יְרוּשָׁלַיִם|Mizraḥ Yerushalayim}})، ئەو بەشەی [[ئورشەلیم]] لە ڕۆژھەڵاتی [[ھێڵی سەوز (ئیسرائیل)|ھێڵی سەوز]] کە بە شێوەیەکی فەرمی بە [[ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەست ١٩٤٩|ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەست]] لە کۆتایی شەڕی فەلەستین دامەزرا، ئەو خاکەی کە [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] و ڕێکخراوە نێونەتەوەیییەکانی دیکەی ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات بە پایتەخت و بەشێک لە [[دەوڵەتی فەلەستین|خاکەکانی فەلەستین]] بەپێی [[یاسای نێودەوڵەتی|یاسا نێونەتەوەیییەکان]] دەزانن، و لەژێر داگیرکاری نایاسایی لەلایەن ئیسرائیلەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2022-12-23 |ناونیشان=http://opiniojuris.org/2022/12/23/the-illegality-of-the-israeli-occupation-of-the-palestinian-west-bank-including-east-jerusalem-and-gaza-what-the-international-court-of-justice-will-have-to-determine-in-its-advisory-opinion-for-th/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230103164733/http://opiniojuris.org/2022/12/23/the-illegality-of-the-israeli-occupation-of-the-palestinian-west-bank-including-east-jerusalem-and-gaza-what-the-international-court-of-justice-will-have-to-determine-in-its-advisory-opinion-for-th/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=3 January 2023 |ڕێکەوتی سەردان=2023-01-03 |وێبگە=Opinio Juris |زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ochaopt.org/sites/default/files/wb_thematic_9_0.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230103164736/https://www.ochaopt.org/sites/default/files/wb_thematic_9_0.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=3 January 2023 |ڕێکەوتی سەردان=3 January 2023}}</ref> زۆرێک لە دەوڵەتان ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات وەک پایتەختی [[دەوڵەتی فەلەستین]] دەناسن (وەک [[بەرازیل]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://funag.gov.br/manual/index.php?title=Topônimos_e_gentílicos |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230128125604/https://funag.gov.br/manual/index.php?title=Top%C3%B4nimos_e_gent%C3%ADlicos |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=28 January 2023 |ڕێکەوتی سەردان=2022-06-13 |وێبگە=funag.gov.br}}</ref> [[چین]]، [[ڕووسیا]]، و ھەر ٥٧ ئەندامی [[ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی]])، لەکاتێکدا دەوڵەتانی دیکە (وەک [[ئوسترالیا]]، [[فەڕەنسا]] و ئەوانی دیکە) جەخت لەوە دەکەنەوە کە ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات «دەبێتە پایتەختی فەلەستین»،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://finlandabroad.fi/documents/35732/0/Palestiina_Country_Strategy+(3).pdf/5ed2f5c1-6ff9-4d6a-7b48-b075149a89ea?t=1628839968597 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230102215243/https://finlandabroad.fi/documents/35732/0/Palestiina_Country_Strategy+(3).pdf/5ed2f5c1-6ff9-4d6a-7b48-b075149a89ea?t=1628839968597 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 January 2023 |ڕێکەوتی سەردان=2 January 2023}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2018-12-15 |ناونیشان=https://www.france24.com/en/20181215-australia-recognises-west-jerusalem-capital-israel-palestinians-morrison-trump |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230102215242/https://www.france24.com/en/20181215-australia-recognises-west-jerusalem-capital-israel-palestinians-morrison-trump |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 January 2023 |ڕێکەوتی سەردان=2022-06-13 |وێبگە=France 24 |زمان=en}}</ref> لە ھەمان کاتدا ئاماژەی پێدەکەن وەک «خاکی داگیرکراو».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Ministère de l'Europe et des Affaires étrangères |ناونیشان=https://www.diplomatie.gouv.fr/en/country-files/israel-palestinian-territories/news/2022/article/israel-palestinian-territories-france-condemns-the-expulsion-of-mr-salah |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221230091247/https://www.diplomatie.gouv.fr/en/country-files/israel-palestinian-territories/news/2022/article/israel-palestinian-territories-france-condemns-the-expulsion-of-mr-salah |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=30 December 2022 |ڕێکەوتی سەردان=2023-01-03 |وێبگە=France Diplomacy - Ministry for Europe and Foreign Affairs |زمان=en}}</ref> ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات شاری کۆن و ئەو شوێنانە لەخۆدەگرێت کە گرنگییەکی ئایینییان ھەیە بۆ موسڵمانان و مەسیحییەکان و جوولەکەکان. دوای جەنگی ساڵی ١٩٤٨، خاکەکە لەژێر دەسەڵاتی [[ئوردن]]ەوە بوو، بە پێچەوانەی [[ئورشەلیمی ڕۆژاوا]] کە بوو بە بەشێک لە [[ئیسرائیل|دەوڵەتی ئیسرائیل]] کە تازە دامەزرا. لە جەنگی ١٩٦٧ی عەرەبی-ئیسرائیل، ئیسرائیل ئورشەلیمی ڕۆژھەڵاتی داگیری کرد، پاشان بە شێوەیەکی تاکلایەنە لە ساڵی ١٩٨٠دا خستییە ژێر ڕکێفی خۆیەوە. لە ساڵی ٢٠٢٠ ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات ژمارەی دانیشتووانی ٥٩٥ ھەزار کەسی ھەبووە، لەو ژمارەیە ٣٦١ ھەزار و ٧٠٠ کەسیان (٦١٪) [[فەلەستینییەکان|عەرەبی فەلەستینی]] و ٢٣٤ ھەزار (٣٩٪)یان ئیسرائیلی جوولەکە بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2022/05/2022-על-נתונייך-אנגלית-דיגיטל-1.pdf |ڕێکەوتی سەردان=2 January 2023}}</ref><ref>{{Citation |title=Israel |date=2022-12-21 |work=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel/ |access-date=2023-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110072816/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel |archive-date=10 January 2021 |url-status=dead |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> نیشتەجێبوونی ئیسرائیل لە ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات بەپێی یاسا نێونەتەوەیییەکان و لە چاوی کۆمەڵگەی نێونەتەوەیییدا نایاساییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Utenriksdepartementet |ڕێکەوت=2010-01-18 |ناونیشان=https://www.regjeringen.no/no/dokumentarkiv/stoltenberg-ii/ud/Nyheter-og-pressemeldinger/pressemeldinger/2010/pm_jerusalem/id591172/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230102215231/https://www.regjeringen.no/no/dokumentarkiv/stoltenberg-ii/ud/Nyheter-og-pressemeldinger/pressemeldinger/2010/pm_jerusalem/id591172/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 January 2023 |ڕێکەوتی سەردان=2023-01-02 |وێبگە=Regjeringen.no |زمان=no}}</ref> [[ئورشەلیم]] وەک شارێکی جیا و نێونەتەوەیی پێشبینی دەکرا بەپێی پلانی دابەشکردنی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] لە ساڵی ١٩٤٧. بەڵام بەھۆی شەڕی ساڵی ١٩٤٨ کە دوای ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی ئیسرائیل ھاتە ئاراوە، دابەش بوو. لە ئەنجامی [[ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەست ١٩٤٩|ڕێککەوتنەکانی ئاگربەستی ساڵی ١٩٤٩]]، نیوەی ڕۆژاوای شارەکە کەوتە ژێر کۆنترۆڵی ئیسرائیل، لەکاتێکدا نیوەی ڕۆژھەڵاتی شارەکە کە شارە کۆنە بەناوبانگەکەی تێدایە، کەوتە ژێر کۆنترۆڵی ئوردن، {{Sfn|Hasson|2000}} {{تێبینی|"Both states treated the respective sectors of Jerusalem under their effective control as forming an integral part of their state territory between 1948 and 1967, and each recognized the other's ''de facto'' control in their respective sectors by the signature of the 1949 Jordan-Israel General Armistice Agreement."{{sfn|Korman|1996|p=٢٥١}}}} جگە لە ناوچەی چیای سکۆپوس. ئیسرائیل لە کاتی [[شەڕی شەش ڕۆژە|جەنگی شەش ڕۆژەی]] ساڵی ١٩٦٧ ئورشەلیمی ڕۆژھەڵاتی داگیرکرد؛ لەو کاتەوە تەواوی شارەکە لەژێر کۆنترۆڵی ئیسرائیلدایە. یاسای ئورشەلیم لە ساڵی ١٩٨٠دا ئورشەلیمی یەکگرتووی بە پایتەختی ئیسرائیل ناساند،<ref name="basiclaw">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=30 July 1980 |ناونیشان=http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1980_1989/Basic%20Law-%20Jerusalem-%20Capital%20of%20Israel |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190428212336/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1980_1989/Basic |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=28 April 2019 |ڕێکەوتی سەردان=2 April 2007}}</ref> لکاندنی کاریگەری ئورشەلیمی ڕۆژھەڵاتی بە فەرمی کرد. فەلەستینییەکان و زۆرێک لە کۆمەڵگای نێونەتەوھیی ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات بە پایتەختی داھاتووی دەوڵەتی فەلەستین دەزانن. دۆخی ئورشەلیم بە «یەکێک لە کێشە ھەرە چارەسەرنەکراوەکانی [[ململانێی فەلەستین و ئیسرائیل|ململانێی ئیسرائیل و فەلەستین]]» پەسن کراوە، لەگەڵ بانگەشەی ناکۆک بۆ [[سەروەری]] بەسەر شارەکە یان بەشێک لە شارەکە، و گەیشتن بە شوێنە پیرۆزەکانی. پێناسەی ئیسرائیل و فەلەستینی بۆ ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات جیاوازە. دوای جەنگی شەش ڕۆژەی ساڵی ١٩٦٧، سنووری شارەوانییەکانی ئورشەلیم درێژکرایەوە کە کۆی گشتی ڕووبەرەکەی سێ ھێندەی ئورشەلیمی ڕۆژاوای پێش جەنگ بوو. ئەمەش چەندین گوندی کەناری ڕۆژاوا لە باکوور و ڕۆژھەڵات و باشووری شارە کۆنەکە دەگرێتەوە کە ئێستا بە گەڕەکی شارەکە دادەنرێت، ھەروەھا ھەشت گەڕەکی دەرەوەی شار کە لەو کاتەوە دروستکراون. کۆمەڵگەی نێونەتەوەیی ئەم گەڕەکانە بە نیشتەجێبوونی نایاسایی دەزانێت، بەڵام حکوومەتی ئیسرائیل ناکۆکی لەسەر ئەمە ھەیە. ھەڵوێستی ئیسرائیل لەسەر بنەمای سنووری شارەوانییە درێژکراوەکانە، لەکاتێکدا ھەڵوێستی فەلەستین لەسەر بنەمای ڕێککەوتننامەکانی ساڵی ١٩٤٩ دامەزراوە. ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات شاری کۆن لەخۆدەگرێت، کە شوێنی چەندین شوێنی گرنگی ئایینی سەرەکییە بۆ سێ [[دینە ئیبراھیمییەکان|ئایینی سەرەکی ئیبراھیمی]] - [[جوویەتی|جوولەکە]]، [[مەسیحییەت|مەسیحی]] و [[ئیسلام]]، لەوانە [[کێوی پەرستگا|چیای پەرستگا]] / [[مزگەوتی قودس|ئەقسا]]، [[دیواری ڕۆژاوا]]، [[قوبەتولسەخرە]] و [[کڵێسای گۆڕی پیرۆز]]. دانیشتووانی [[عەرەب]]ی ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات تادێت زیاتر تێکەڵ بە کۆمەڵگای ئیسرائیل دەبن، لە ڕووی پەروەردە و ڕەگەزنامە و خزمەتی نەتەوەیی و لایەنەکانی ترەوە. {{Sfn|Hasson|2012}} == سەرچاوەکان == {{شریتی دەروازە|ئیسرائیل|ئوردن|ئیسلام|زمانی عەرەبی|جوگرافیا|نژیاروانی|فەلەستین}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} jy9xs91d7r8pgsphmctrtjvwmpj3mwy 1580279 1580254 2026-05-02T21:01:51Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1580279 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Temple_mount.JPG|وێنۆک|دیمەنی [[مزگەوتی ئەقسا]] و شارە کۆنەکە]] [[پەڕگە:East-Jerusalem-2025-UN-Map.png|وێنۆک|نەخشەی ساڵی ٢٠٢٥ی نەتەوە یەکگرتووەکان [[نووسینگەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ھەماھەنگی کاروباری مرۆیی|ئۆچا]] بۆ ناوچەکە، کە ڕێکخستنەکانی [[ئیسرائیل]] نیشان دەدات]] '''ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات''' ({{Langx|ar|القدس الشرقیة|al-Quds ash-Sharqiya}}؛ {{Langx|he|מִזְרַח יְרוּשָׁלַיִם|Mizraḥ Yerushalayim}})، ئەو بەشەی [[ئورشەلیم]] لە ڕۆژھەڵاتی [[ھێڵی سەوز (ئیسرائیل)|ھێڵی سەوز]] کە بە شێوەیەکی فەرمی بە [[ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەست ١٩٤٩|ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەست]] لە کۆتایی شەڕی فەلەستین دامەزرا، ئەو خاکەی کە [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] و ڕێکخراوە نێونەتەوەیییەکانی دیکەی ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات بە پایتەخت و بەشێک لە [[دەوڵەتی فەلەستین|خاکەکانی فەلەستین]] بەپێی [[یاسای نێودەوڵەتی|یاسا نێونەتەوەیییەکان]] دەزانن، و لەژێر داگیرکاری نایاسایی لەلایەن ئیسرائیلەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2022-12-23 |ناونیشان=http://opiniojuris.org/2022/12/23/the-illegality-of-the-israeli-occupation-of-the-palestinian-west-bank-including-east-jerusalem-and-gaza-what-the-international-court-of-justice-will-have-to-determine-in-its-advisory-opinion-for-th/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230103164733/http://opiniojuris.org/2022/12/23/the-illegality-of-the-israeli-occupation-of-the-palestinian-west-bank-including-east-jerusalem-and-gaza-what-the-international-court-of-justice-will-have-to-determine-in-its-advisory-opinion-for-th/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=3 January 2023 |ڕێکەوتی سەردان=2023-01-03 |وێبگە=Opinio Juris |زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ochaopt.org/sites/default/files/wb_thematic_9_0.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230103164736/https://www.ochaopt.org/sites/default/files/wb_thematic_9_0.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=3 January 2023 |ڕێکەوتی سەردان=3 January 2023}}</ref> زۆرێک لە دەوڵەتان ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات وەک پایتەختی [[دەوڵەتی فەلەستین]] دەناسن (وەک [[بەرازیل]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://funag.gov.br/manual/index.php?title=Topônimos_e_gentílicos |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230128125604/https://funag.gov.br/manual/index.php?title=Top%C3%B4nimos_e_gent%C3%ADlicos |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=28 January 2023 |ڕێکەوتی سەردان=2022-06-13 |وێبگە=funag.gov.br}}</ref> [[چین]]، [[ڕووسیا]]، و ھەر ٥٧ ئەندامی [[ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی]])، لەکاتێکدا دەوڵەتانی دیکە (وەک [[ئوسترالیا]]، [[فەڕەنسا]] و ئەوانی دیکە) جەخت لەوە دەکەنەوە کە ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات «دەبێتە پایتەختی فەلەستین»،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://finlandabroad.fi/documents/35732/0/Palestiina_Country_Strategy+(3).pdf/5ed2f5c1-6ff9-4d6a-7b48-b075149a89ea?t=1628839968597 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230102215243/https://finlandabroad.fi/documents/35732/0/Palestiina_Country_Strategy+(3).pdf/5ed2f5c1-6ff9-4d6a-7b48-b075149a89ea?t=1628839968597 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 January 2023 |ڕێکەوتی سەردان=2 January 2023}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2018-12-15 |ناونیشان=https://www.france24.com/en/20181215-australia-recognises-west-jerusalem-capital-israel-palestinians-morrison-trump |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230102215242/https://www.france24.com/en/20181215-australia-recognises-west-jerusalem-capital-israel-palestinians-morrison-trump |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 January 2023 |ڕێکەوتی سەردان=2022-06-13 |وێبگە=France 24 |زمان=en}}</ref> لە ھەمان کاتدا ئاماژەی پێدەکەن وەک «خاکی داگیرکراو».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Ministère de l'Europe et des Affaires étrangères |ناونیشان=https://www.diplomatie.gouv.fr/en/country-files/israel-palestinian-territories/news/2022/article/israel-palestinian-territories-france-condemns-the-expulsion-of-mr-salah |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221230091247/https://www.diplomatie.gouv.fr/en/country-files/israel-palestinian-territories/news/2022/article/israel-palestinian-territories-france-condemns-the-expulsion-of-mr-salah |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=30 December 2022 |ڕێکەوتی سەردان=2023-01-03 |وێبگە=France Diplomacy - Ministry for Europe and Foreign Affairs |زمان=en}}</ref> ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات شاری کۆن و ئەو شوێنانە لەخۆدەگرێت کە گرنگییەکی ئایینییان ھەیە بۆ موسڵمانان و مەسیحییەکان و جوولەکەکان. دوای جەنگی ساڵی ١٩٤٨، خاکەکە لەژێر دەسەڵاتی [[ئوردن]]ەوە بوو، بە پێچەوانەی [[ئورشەلیمی ڕۆژاوا]] کە بوو بە بەشێک لە [[ئیسرائیل|دەوڵەتی ئیسرائیل]] کە تازە دامەزرا. لە جەنگی ١٩٦٧ی عەرەبی-ئیسرائیل، ئیسرائیل ئورشەلیمی ڕۆژھەڵاتی داگیری کرد، پاشان بە شێوەیەکی تاکلایەنە لە ساڵی ١٩٨٠دا خستییە ژێر ڕکێفی خۆیەوە. لە ساڵی ٢٠٢٠ ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات ژمارەی دانیشتووانی ٥٩٥ ھەزار کەسی ھەبووە، لەو ژمارەیە ٣٦١ ھەزار و ٧٠٠ کەسیان (٦١٪) [[فەلەستینییەکان|عەرەبی فەلەستینی]] و ٢٣٤ ھەزار (٣٩٪)یان ئیسرائیلی جوولەکە بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2022/05/2022-על-נתונייך-אנגלית-דיגיטל-1.pdf |ڕێکەوتی سەردان=2 January 2023}}</ref><ref>{{Citation |title=Israel |date=2022-12-21 |work=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel/ |access-date=2023-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110072816/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel |archive-date=10 January 2021 |url-status=dead |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> نیشتەجێبوونی ئیسرائیل لە ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات بەپێی یاسا نێونەتەوەیییەکان و لە چاوی کۆمەڵگەی نێونەتەوەیییدا نایاساییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Utenriksdepartementet |ڕێکەوت=2010-01-18 |ناونیشان=https://www.regjeringen.no/no/dokumentarkiv/stoltenberg-ii/ud/Nyheter-og-pressemeldinger/pressemeldinger/2010/pm_jerusalem/id591172/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230102215231/https://www.regjeringen.no/no/dokumentarkiv/stoltenberg-ii/ud/Nyheter-og-pressemeldinger/pressemeldinger/2010/pm_jerusalem/id591172/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 January 2023 |ڕێکەوتی سەردان=2023-01-02 |وێبگە=Regjeringen.no |زمان=no}}</ref> [[ئورشەلیم]] وەک شارێکی جیا و نێونەتەوەیی پێشبینی دەکرا بەپێی پلانی دابەشکردنی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] لە ساڵی ١٩٤٧. بەڵام بەھۆی شەڕی ساڵی ١٩٤٨ کە دوای ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی ئیسرائیل ھاتە ئاراوە، دابەش بوو. لە ئەنجامی [[ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەست ١٩٤٩|ڕێککەوتنەکانی ئاگربەستی ساڵی ١٩٤٩]]، نیوەی ڕۆژاوای شارەکە کەوتە ژێر کۆنترۆڵی ئیسرائیل، لەکاتێکدا نیوەی ڕۆژھەڵاتی شارەکە کە شارە کۆنە بەناوبانگەکەی تێدایە، کەوتە ژێر کۆنترۆڵی ئوردن، {{Sfn|Hasson|2000}} {{تێبینی|"Both states treated the respective sectors of Jerusalem under their effective control as forming an integral part of their state territory between 1948 and 1967, and each recognized the other's ''de facto'' control in their respective sectors by the signature of the 1949 Jordan-Israel General Armistice Agreement."{{sfn|Korman|1996|p=٢٥١}}}} جگە لە ناوچەی چیای سکۆپوس. ئیسرائیل لە کاتی [[شەڕی شەش ڕۆژە|جەنگی شەش ڕۆژەی]] ساڵی ١٩٦٧ ئورشەلیمی ڕۆژھەڵاتی داگیرکرد؛ لەو کاتەوە تەواوی شارەکە لەژێر کۆنترۆڵی ئیسرائیلدایە. یاسای ئورشەلیم لە ساڵی ١٩٨٠دا ئورشەلیمی یەکگرتووی بە پایتەختی ئیسرائیل ناساند،<ref name="basiclaw">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=30 July 1980 |ناونیشان=http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1980_1989/Basic%20Law-%20Jerusalem-%20Capital%20of%20Israel |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190428212336/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1980_1989/Basic |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=28 April 2019 |ڕێکەوتی سەردان=2 April 2007}}</ref> لکاندنی کاریگەری ئورشەلیمی ڕۆژھەڵاتی بە فەرمی کرد. فەلەستینییەکان و زۆرێک لە کۆمەڵگای نێونەتەوھیی ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات بە پایتەختی داھاتووی دەوڵەتی فەلەستین دەزانن. دۆخی ئورشەلیم بە «یەکێک لە کێشە ھەرە چارەسەرنەکراوەکانی [[ململانێی فەلەستین و ئیسرائیل|ململانێی ئیسرائیل و فەلەستین]]» پەسن کراوە، لەگەڵ بانگەشەی ناکۆک بۆ [[سەروەری]] بەسەر شارەکە یان بەشێک لە شارەکە، و گەیشتن بە شوێنە پیرۆزەکانی. پێناسەی ئیسرائیل و فەلەستینی بۆ ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات جیاوازە. دوای جەنگی شەش ڕۆژەی ساڵی ١٩٦٧، سنووری شارەوانییەکانی ئورشەلیم درێژکرایەوە کە کۆی گشتی ڕووبەرەکەی سێ ھێندەی ئورشەلیمی ڕۆژاوای پێش جەنگ بوو. ئەمەش چەندین گوندی کەناری ڕۆژاوا لە باکوور و ڕۆژھەڵات و باشووری شارە کۆنەکە دەگرێتەوە کە ئێستا بە گەڕەکی شارەکە دادەنرێت، ھەروەھا ھەشت گەڕەکی دەرەوەی شار کە لەو کاتەوە دروستکراون. کۆمەڵگەی نێونەتەوەیی ئەم گەڕەکانە بە نیشتەجێبوونی نایاسایی دەزانێت، بەڵام حکوومەتی ئیسرائیل ناکۆکی لەسەر ئەمە ھەیە. ھەڵوێستی ئیسرائیل لەسەر بنەمای سنووری شارەوانییە درێژکراوەکانە، لەکاتێکدا ھەڵوێستی فەلەستین لەسەر بنەمای ڕێککەوتننامەکانی ساڵی ١٩٤٩ دامەزراوە. ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات شاری کۆن لەخۆدەگرێت، کە شوێنی چەندین شوێنی گرنگی ئایینی سەرەکییە بۆ سێ [[دینە ئیبراھیمییەکان|ئایینی سەرەکی ئیبراھیمی]] - [[جوویەتی|جوولەکە]]، [[مەسیحییەت|مەسیحی]] و [[ئیسلام]]، لەوانە [[کێوی پەرستگا|چیای پەرستگا]] / [[مزگەوتی قودس|ئەقسا]]، [[دیواری ڕۆژاوا]]، [[قوبەتولسەخرە]] و [[کڵێسای گۆڕی پیرۆز]]. دانیشتووانی [[عەرەب]]ی ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات تادێت زیاتر تێکەڵ بە کۆمەڵگای ئیسرائیل دەبن، لە ڕووی پەروەردە و ڕەگەزنامە و خزمەتی نەتەوەیی و لایەنەکانی ترەوە. {{Sfn|Hasson|2012}} == سەرچاوەکان == {{شریتی دەروازە|ئیسرائیل|ئوردن|ئیسلام|زمانی عەرەبی|جوگرافیا|نژیاروانی|فەلەستین}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} [[پۆل:شارەکانی کەناری ڕۆژاوا]] [[پۆل:مەڵبەندە کێشە لەسەرەکانی ئاسیا]] 68del70w0b0fkk4v3qxlaoy6urrz05g 0 295383 1580203 2026-05-02T16:33:17Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1342729308|Mata Utu]]» 1580203 wikitext text/x-wiki '''Mata Utu''' ({{IPA|fr|mata utu}}{{IPA|fr|mata utu}}{{IPA|fr|mata utu}}; {{Langx|wls|Matā{{okina}}utu}}, {{IPA|wls|mataːʔutu|}}) is the [[پایتەخت|capital city]] of [[والیس و فوتونا|Wallis and Futuna]], an overseas collectivity of France. It is located on the [[دوورگە|island]] of Uvéa ({{Okina}}Uvea), in the district of Hahake, of which it is also the capital. It is one of two ports in Wallis and Futuna, the other being at Leava on Futuna. Hihifo Airport, the main airport serving the island and city, is {{Convert|5.6|km}} to the northwest. Its population was 1,029 in 2018,<ref name="2018census">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.statistique.wf/download/43/recensement-2018/1153/pop_rp2018_villages_tranchesdage.xlsx |ڕێکەوتی سەردان=2020-03-21}}</ref> up from 815 in 1998.<ref name="OdekeAdemuni-Odeke1998">{{Cite book|last=Ademuni Odeke|url=https://books.google.com/books?id=rvIWmznNEGYC&pg=PA517|title=Bareboat and Charter (Ship) Registration|last2=Dr. Ademuni-Odeke|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|year=1998|isbn=978-90-411-0513-4|pages=517–|access-date=6 May 2013}}</ref> تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە The most prominent landmarks in the town are the Matâ'Utu Cathedral, the palace next to it and backdrop of the Mt. Lulu Fakahega where there is an old chapel.<ref name="Stanley">{{Cite book|last=David Stanley|url=https://archive.org/details/bub_gb_EDGapfBX-CAC|title=Moon Handbooks South Pacific|publisher=David Stanley|year=2004|isbn=978-1-56691-411-6|pages=[https://archive.org/details/bub_gb_EDGapfBX-CAC/page/n586 567]–|access-date=6 May 2013}}</ref> تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:پایەتەختەکانی ئوقیانووسیا]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] klbdscdagnqcriad7j66kscnoqtjkrw 1580204 1580203 2026-05-02T16:34:32Z Tessla 41338 شائەمراز 1580204 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ماتا ئوتو''' پایتەختی [[والیس و فوتونا]]یە، کە کۆمەڵەیەکی ھەرێمیی دەرەوەی وڵاتی فەڕەنسایە. لەسەر [[دوورگە]]ی یوڤێیا (ئووڤێیا) ھەڵکەوتووە، لە ناوچەی ھاھاکێ، کە پایتەختی ئەو ناوچەیەشە. یەکێکە لە دوو بەندەرەکەی والیس و فوتونا، ئەوی تریان لە لێاڤایە لەسەر فوتونا. فڕوخانەی ھیھیفۆ، کە فڕوخانەی سەرەکییە و خزمەت بە دوورگەکە و شارەکە دەکات، {{Convert|5.6|km}} بەرەو باکووری ڕۆژاوایە. ژمارەی دانیشتووانەکەی ١٬٠٢٩ کەس بوو لە ساڵی ٢٠١٨دا،<ref name="2018census">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.statistique.wf/download/43/recensement-2018/1153/pop_rp2018_villages_tranchesdage.xlsx |ڕێکەوتی سەردان=2020-03-21}}</ref> کە زیادی کردبوو لە ٨١٥ کەس لە ساڵی ١٩٩٨دا.<ref name="OdekeAdemuni-Odeke1998">{{Cite book|last=Ademuni Odeke|url=https://books.google.com/books?id=rvIWmznNEGYC&pg=PA517|title=Bareboat and Charter (Ship) Registration|last2=Dr. Ademuni-Odeke|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|year=1998|isbn=978-90-411-0513-4|pages=517–|access-date=6 May 2013}}</ref> دیارترین نیشانەکانی شارۆچکەکە بریتین لە کاتدراڵی ماتا ئوتو، کۆشکەکەی تەنیشتی و دیمەنی چیای لولو فاکاھێگا کە کڵێسایەکی کۆنی لێیە.<ref name="Stanley">{{Cite book|last=David Stanley|url=https://archive.org/details/bub_gb_EDGapfBX-CAC|title=Moon Handbooks South Pacific|publisher=David Stanley|year=2004|isbn=978-1-56691-411-6|pages=[https://archive.org/details/bub_gb_EDGapfBX-CAC/page/n586 567]–|access-date=6 May 2013}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:پایەتەختەکانی ئوقیانووسیا]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 2xpempz9oy6mboi5a5pls0frmoyy97c 1580211 1580204 2026-05-02T17:01:34Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ئۆقیانووسیا|ئۆقیانووسیا]] و [[دەروازە:فەڕەنسا|فەڕەنسا]] 1580211 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ماتا ئوتو''' پایتەختی [[والیس و فوتونا]]یە، کە کۆمەڵەیەکی ھەرێمیی دەرەوەی وڵاتی فەڕەنسایە. لەسەر [[دوورگە]]ی یوڤێیا (ئووڤێیا) ھەڵکەوتووە، لە ناوچەی ھاھاکێ، کە پایتەختی ئەو ناوچەیەشە. یەکێکە لە دوو بەندەرەکەی والیس و فوتونا، ئەوی تریان لە لێاڤایە لەسەر فوتونا. فڕوخانەی ھیھیفۆ، کە فڕوخانەی سەرەکییە و خزمەت بە دوورگەکە و شارەکە دەکات، {{Convert|5.6|km}} بەرەو باکووری ڕۆژاوایە. ژمارەی دانیشتووانەکەی ١٬٠٢٩ کەس بوو لە ساڵی ٢٠١٨دا،<ref name="2018census">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.statistique.wf/download/43/recensement-2018/1153/pop_rp2018_villages_tranchesdage.xlsx |ڕێکەوتی سەردان=2020-03-21}}</ref> کە زیادی کردبوو لە ٨١٥ کەس لە ساڵی ١٩٩٨دا.<ref name="OdekeAdemuni-Odeke1998">{{Cite book|last=Ademuni Odeke|url=https://books.google.com/books?id=rvIWmznNEGYC&pg=PA517|title=Bareboat and Charter (Ship) Registration|last2=Dr. Ademuni-Odeke|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|year=1998|isbn=978-90-411-0513-4|pages=517–|access-date=6 May 2013}}</ref> دیارترین نیشانەکانی شارۆچکەکە بریتین لە کاتدراڵی ماتا ئوتو، کۆشکەکەی تەنیشتی و دیمەنی چیای لولو فاکاھێگا کە کڵێسایەکی کۆنی لێیە.<ref name="Stanley">{{Cite book|last=David Stanley|url=https://archive.org/details/bub_gb_EDGapfBX-CAC|title=Moon Handbooks South Pacific|publisher=David Stanley|year=2004|isbn=978-1-56691-411-6|pages=[https://archive.org/details/bub_gb_EDGapfBX-CAC/page/n586 567]–|access-date=6 May 2013}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ئۆقیانووسیا|فەڕەنسا}} [[پۆل:پایەتەختەکانی ئوقیانووسیا]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 6piwlsvbd7lgxkzuzq7a9k90anrwn4f 1580256 1580211 2026-05-02T20:02:43Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1580256 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''ماتا ئوتو''' پایتەختی [[والیس و فوتونا]]یە، کە کۆمەڵەیەکی ھەرێمیی دەرەوەی وڵاتی فەڕەنسایە. لەسەر [[دوورگە]]ی یوڤێیا (ئووڤێیا) ھەڵکەوتووە، لە ناوچەی ھاھاکێ، کە پایتەختی ئەو ناوچەیەشە. یەکێکە لە دوو بەندەرەکەی والیس و فوتونا، ئەوی تریان لە لێاڤایە لەسەر فوتونا. فڕوخانەی ھیھیفۆ، کە فڕوخانەی سەرەکییە و خزمەت بە دوورگەکە و شارەکە دەکات، {{Convert|5.6|km}} بەرەو باکووری ڕۆژاوایە. ژمارەی دانیشتووانەکەی ١٬٠٢٩ کەس بوو لە ساڵی ٢٠١٨دا،<ref name="2018census">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.statistique.wf/download/43/recensement-2018/1153/pop_rp2018_villages_tranchesdage.xlsx |ڕێکەوتی سەردان=2020-03-21}}</ref> کە زیادی کردبوو لە ٨١٥ کەس لە ساڵی ١٩٩٨دا.<ref name="OdekeAdemuni-Odeke1998">{{Cite book|last=Ademuni Odeke|url=https://books.google.com/books?id=rvIWmznNEGYC&pg=PA517|title=Bareboat and Charter (Ship) Registration|last2=Dr. Ademuni-Odeke|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|year=1998|isbn=978-90-411-0513-4|pages=517–|access-date=6 May 2013}}</ref> دیارترین نیشانەکانی شارۆچکەکە بریتین لە کاتدراڵی ماتا ئوتو، کۆشکەکەی تەنیشتی و دیمەنی چیای لولو فاکاھێگا کە کڵێسایەکی کۆنی لێیە.<ref name="Stanley">{{Cite book|last=David Stanley|url=https://archive.org/details/bub_gb_EDGapfBX-CAC|title=Moon Handbooks South Pacific|publisher=David Stanley|year=2004|isbn=978-1-56691-411-6|pages=[https://archive.org/details/bub_gb_EDGapfBX-CAC/page/n586 567]–|access-date=6 May 2013}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ئۆقیانووسیا|فەڕەنسا}} [[پۆل:پایەتەختەکانی ئوقیانووسیا]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] oe7ssw28ofv7h2jn5idk9ind7s692mf 0 295384 1580205 2026-05-02T16:54:22Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1351649050|Sint Maarten]]» 1580205 wikitext text/x-wiki '''Sint Maarten''' ({{IPA|nl|sɪntˈmaːrtə(n)|-|Nl-Sint Maarten.ogg}}{{IPA|nl|sɪntˈmaːrtə(n)|-|Nl-Sint Maarten.ogg}}{{IPA|nl|sɪntˈmaːrtə(n)|-|Nl-Sint Maarten.ogg}}) is a [[شانشینی ھۆڵەندا|constituent country]] of the [[شانشینی ھۆڵەندا|Kingdom of the Netherlands]] located in the [[کاریبی|Caribbean region]] of [[ئەمریکای باکوور|North America]].<ref>{{Citation |title=Sint Maarten |date=2 August 2022 |work=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sint-maarten/ |access-date=30 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250625175133/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sint-maarten/ |archive-date=25 June 2025 |url-status=dead |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> With a population of 58,477<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Dept |first=Editorial |ڕێکەوت=7 June 2023 |ناونیشان=https://www.thedailyherald.sx/islands/58-477-persons-listed-in-civil-registry-parliamentary-seats-to-remain-at-15 |ڕێکەوتی سەردان=13 September 2024 |وێبگە=The Daily Herald |زمان=en-gb}}</ref><ref name="rijksoverheid.nl">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 May 2015 |trans-title=What are the different parts of the Kingdom of the Netherlands? |ناونیشان=https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/caribische-deel-van-het-koninkrijk/vraag-en-antwoord/waaruit-bestaat-het-koninkrijk-der-nederlanden |ڕێکەوتی سەردان=6 July 2021 |زمان=nl}}</ref> as of June 2023 on an area of {{Convert|34|km2|sqmi}}, it encompasses the southern 44% of the divided island of Saint Martin, while the northern 56% of the island constitutes the French overseas collectivity of [[کۆمەڵەی ھەرێمیی سەینت مارتن|Saint Martin]]. Sint Maarten's [[پایتەخت|capital]] is Philipsburg.<ref name="auto1">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-martin/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251220002047/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-martin/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=20 December 2025 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2019}}</ref> Collectively, Sint Maarten and the other Dutch islands in the [[کاریبی|Caribbean]] are often called the Dutch Caribbean. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە Before 10 October 2010, Sint Maarten was known as the Island Territory of Sint Maarten ({{Langx|nl|Eilandgebied Sint Maarten}}), and was one of six (and from 1986 onwards, five) island territories ({{Lang|nl|eilandgebieden}}) that constituted the Netherlands Antilles.<ref name="auto1">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-martin/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251220002047/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-martin/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=20 December 2025 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2019}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20251220002047/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-martin/ "CIA World Factbook – Sint Maarten"]. Archived from [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-martin/ the original] on 20 December 2025<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2019</span>.</cite></ref> Sint Maarten has the status of an EU overseas country; it is not part of the [[یەکێتیی ئەورووپا|European Union]], but is a member of the Overseas Countries and Territories Association. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە On 6 and 7 September 2017, the island was hit by Category 5 Hurricane Irma, which caused widespread and significant damage to buildings and infrastructure.<ref name="auto1">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-martin/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251220002047/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-martin/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=20 December 2025 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2019}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20251220002047/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-martin/ "CIA World Factbook – Sint Maarten"]. Archived from [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-martin/ the original] on 20 December 2025<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2019</span>.</cite></ref> تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان]] [[پۆل:CS1 Dutch-language sources (nl)]] [[پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:ئەو وتارانەی بەئاشکرا دەقی ئینگلیزییان تێدایە]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی لاتینی]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] lktprg431rpqd4703h0qgii2kgvuka9 1580206 1580205 2026-05-02T16:56:43Z Tessla 41338 شائەمراز 1580206 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''سینت مارتن''' [[شانشینی ھۆڵەندا|وڵاتێکی پێکھێنەری]] [[شانشینی ھۆڵەندا]]یە کە لە [[کاریبی|ناوچەی کاری بی]] لە [[ئەمریکای باکوور]] ھەڵکەوتووە.<ref>{{Citation |title=Sint Maarten |date=2 August 2022 |work=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sint-maarten/ |access-date=30 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250625175133/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sint-maarten/ |archive-date=25 June 2025 |url-status=dead |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> بە ژمارەی دانیشتووانی ٥٨٬٤٧٧ کەس<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Dept |first=Editorial |ڕێکەوت=7 June 2023 |ناونیشان=https://www.thedailyherald.sx/islands/58-477-persons-listed-in-civil-registry-parliamentary-seats-to-remain-at-15 |ڕێکەوتی سەردان=13 September 2024 |وێبگە=The Daily Herald |زمان=en-gb}}</ref><ref name="rijksoverheid.nl">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 May 2015 |trans-title=What are the different parts of the Kingdom of the Netherlands? |ناونیشان=https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/caribische-deel-van-het-koninkrijk/vraag-en-antwoord/waaruit-bestaat-het-koninkrijk-der-nederlanden |ڕێکەوتی سەردان=6 July 2021 |زمان=nl}}</ref> تا حوزەیرانی ٢٠٢٣ لەسەر ڕووبەری {{Convert|34|km2|sqmi}}، ٤٤٪ی باشووری دوورگەی دابەشکراوی سەینت مارتن دەگرێتەوە، لەکاتێکدا ٥٦٪ی باکووری دوورگەکە [[کۆمەڵەی ھەرێمیی سەینت مارتن]]ی فەڕەنسی پێکدەھێنێت. پایتەختی سینت مارتن فیلیپسبورگە.<ref name="auto1">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-martin/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251220002047/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-martin/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=20 December 2025 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2019}}</ref> بە کۆمەڵ، سینت مارتن و دوورگە ھۆڵەندییەکانی تری ناو [[کاری بی]] زۆرجار بە کاریبیی ھۆڵەندی ناودەبرێن. پێش ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠، سینت مارتن بە ھەرێمی دوورگەی سینت مارتن ({{Langx|nl|Eilandgebied Sint Maarten}}) دەناسرا، و یەکێک بوو لە شەش (و لە ساڵی ١٩٨٦ەوە، پێنج) ھەرێمە دوورگەیییەکەی کە ئەنتیلی ھۆڵەندایان پێکدەھێنا.<ref name="auto1">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-martin/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251220002047/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-martin/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=20 December 2025 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2019}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20251220002047/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-martin/ "CIA World Factbook – Sint Maarten"]. Archived from [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-martin/ the original] on 20 December 2025<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2019</span>.</cite></ref> سینت مارتن پێگەی وڵاتێکی دەرەوەی وڵاتی یەکێتیی ئەورووپای ھەیە؛ بەشێک نییە لە [[یەکێتیی ئەورووپا]]، بەڵکو ئەندامی کۆمەڵەی وڵاتان و ھەرێمەکانی دەرەوەی وڵاتە. لە ٦ و ٧ی ئەیلوولی ٢٠١٧دا، گەردەلوولی ئیرما لە پلەی ٥ لە دوورگەکەی دا، کە بووە ھۆی زیانی بەرفراوان و بەرچاو بە باڵەخانەکان و ژێرخانەکە.<ref name="auto1">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-martin/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251220002047/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-martin/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=20 December 2025 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2019}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20251220002047/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-martin/ "CIA World Factbook – Sint Maarten"]. Archived from [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-martin/ the original] on 20 December 2025<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2019</span>.</cite></ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} [[پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان]] [[پۆل:CS1 Dutch-language sources (nl)]] [[پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:ئەو وتارانەی بەئاشکرا دەقی ئینگلیزییان تێدایە]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی لاتینی]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] kscyi4roq4eqjbxh5dh4uq2ghzu1ecz 1580209 1580206 2026-05-02T17:01:14Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:جوگرافیا|جوگرافیا]] و [[دەروازە:دەیەی ٢٠١٠|دەیەی ٢٠١٠]] 1580209 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''سینت مارتن''' [[شانشینی ھۆڵەندا|وڵاتێکی پێکھێنەری]] [[شانشینی ھۆڵەندا]]یە کە لە [[کاریبی|ناوچەی کاری بی]] لە [[ئەمریکای باکوور]] ھەڵکەوتووە.<ref>{{Citation |title=Sint Maarten |date=2 August 2022 |work=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sint-maarten/ |access-date=30 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250625175133/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sint-maarten/ |archive-date=25 June 2025 |url-status=dead |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> بە ژمارەی دانیشتووانی ٥٨٬٤٧٧ کەس<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Dept |first=Editorial |ڕێکەوت=7 June 2023 |ناونیشان=https://www.thedailyherald.sx/islands/58-477-persons-listed-in-civil-registry-parliamentary-seats-to-remain-at-15 |ڕێکەوتی سەردان=13 September 2024 |وێبگە=The Daily Herald |زمان=en-gb}}</ref><ref name="rijksoverheid.nl">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 May 2015 |trans-title=What are the different parts of the Kingdom of the Netherlands? |ناونیشان=https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/caribische-deel-van-het-koninkrijk/vraag-en-antwoord/waaruit-bestaat-het-koninkrijk-der-nederlanden |ڕێکەوتی سەردان=6 July 2021 |زمان=nl}}</ref> تا حوزەیرانی ٢٠٢٣ لەسەر ڕووبەری {{Convert|34|km2|sqmi}}، ٤٤٪ی باشووری دوورگەی دابەشکراوی سەینت مارتن دەگرێتەوە، لەکاتێکدا ٥٦٪ی باکووری دوورگەکە [[کۆمەڵەی ھەرێمیی سەینت مارتن]]ی فەڕەنسی پێکدەھێنێت. پایتەختی سینت مارتن فیلیپسبورگە.<ref name="auto1">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-martin/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251220002047/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-martin/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=20 December 2025 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2019}}</ref> بە کۆمەڵ، سینت مارتن و دوورگە ھۆڵەندییەکانی تری ناو [[کاری بی]] زۆرجار بە کاریبیی ھۆڵەندی ناودەبرێن. پێش ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠، سینت مارتن بە ھەرێمی دوورگەی سینت مارتن ({{Langx|nl|Eilandgebied Sint Maarten}}) دەناسرا، و یەکێک بوو لە شەش (و لە ساڵی ١٩٨٦ەوە، پێنج) ھەرێمە دوورگەیییەکەی کە ئەنتیلی ھۆڵەندایان پێکدەھێنا.<ref name="auto1">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-martin/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251220002047/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-martin/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=20 December 2025 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2019}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20251220002047/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-martin/ "CIA World Factbook – Sint Maarten"]. Archived from [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-martin/ the original] on 20 December 2025<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2019</span>.</cite></ref> سینت مارتن پێگەی وڵاتێکی دەرەوەی وڵاتی یەکێتیی ئەورووپای ھەیە؛ بەشێک نییە لە [[یەکێتیی ئەورووپا]]، بەڵکو ئەندامی کۆمەڵەی وڵاتان و ھەرێمەکانی دەرەوەی وڵاتە. لە ٦ و ٧ی ئەیلوولی ٢٠١٧دا، گەردەلوولی ئیرما لە پلەی ٥ لە دوورگەکەی دا، کە بووە ھۆی زیانی بەرفراوان و بەرچاو بە باڵەخانەکان و ژێرخانەکە.<ref name="auto1">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-martin/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251220002047/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-martin/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=20 December 2025 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2019}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20251220002047/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-martin/ "CIA World Factbook – Sint Maarten"]. Archived from [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-martin/ the original] on 20 December 2025<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2019</span>.</cite></ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{شریتی دەروازە|جوگرافیا|دەیەی ٢٠١٠}} [[پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان]] [[پۆل:CS1 Dutch-language sources (nl)]] [[پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:ئەو وتارانەی بەئاشکرا دەقی ئینگلیزییان تێدایە]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی لاتینی]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] fjew08duro1ychhlnn8nlixf3fjc1u1 0 295385 1580207 2026-05-02T16:59:59Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1350242649|Netherlands Antilles]]» 1580207 wikitext text/x-wiki The '''Netherlands Antilles''' ({{Langx|nl|Nederlandse Antillen}}, {{IPA|nl|ˈneːdərlɑntsə ʔɑnˈtɪlə(n)|pron|Nl-Nederlandse Antillen2.ogg}}{{IPA|nl|ˈneːdərlɑntsə ʔɑnˈtɪlə(n)|pron|Nl-Nederlandse Antillen2.ogg}}{{IPA|nl|ˈneːdərlɑntsə ʔɑnˈtɪlə(n)|pron|Nl-Nederlandse Antillen2.ogg}}; {{Langx|pap|Antia Hulandes}}),<ref>{{Cite book|last=Ratzlaff|first=Betty|title=Papiamentu/Ingles Dikshonario|page=11|language=pap}}</ref> also known as the '''Dutch Antilles''',<ref name="bbc">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=10 October 2010 |ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-11511355 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101011042955/http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-11511355 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 October 2010 |ڕێکەوتی سەردان=11 October 2010}}</ref> was a constituent [[کاریبی|Caribbean]] country of the [[شانشینی ھۆڵەندا|Kingdom of the Netherlands]] consisting of the islands of Saba, Sint Eustatius, and [[سینت مارتن|Sint Maarten]] in the [[ئەنتیلی بچووک|Lesser Antilles]], and [[ئارووبا|Aruba]], Bonaire, and [[کوراساو|Curaçao]] in the Leeward Antilles. The country came into being in 1954 as the autonomous successor of the Dutch colony of Curaçao and Dependencies, and it was dissolved in 2010, when Aruba (in 1986), Sint Maarten and Curaçao gained the status of [[شانشینی ھۆڵەندا|constituent countries]] within the Kingdom of the Netherlands, and Saba, Sint Eustatius, and Bonaire gained the status of [[شانشینی ھۆڵەندا|special municipalities]] of the [[ھۆڵەندا|Netherlands]] as the Caribbean Netherlands.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Zaken |first=Ministerie van Algemene |ڕێکەوت=2017-09-12 |ناونیشان=https://www.government.nl/topics/caribbean-parts-of-the-kingdom/question-and-answer/topics/caribbean-parts-of-the-kingdom/question-and-answer/what-are-the-different-parts-of-the-kingdom-of-the-netherlands |ڕێکەوتی سەردان=2025-09-09 |وێبگە=www.government.nl |زمان=en-GB}}</ref> The neighboring Dutch colony of Surinam, in continental [[ئەمریکای باشوور|South America]], did not become part of the Netherlands Antilles but became a separate sovereign country in 1954. All the territories that formerly belonged to the Netherlands Antilles remain part of the Kingdom of the Netherlands today,<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://parlement.com/geschiedenis-statuut-voor-het-koninkrijk |ڕێکەوتی سەردان=2025-09-09 |وێبگە=parlement.com}}</ref> although the legal status of each island differs. As a group they are still commonly called the Dutch Caribbean, regardless of their legal status.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140119043938/http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=19 January 2014 |ڕێکەوتی سەردان=7 May 2013}}</ref> تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:دوورگە بچووکە گەشەکردووەکان]] [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی لاتینی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ھۆلەندی]] abpmbmdoaqu2we10lnfmxo8yrsgfu2z 1580208 1580207 2026-05-02T17:00:54Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:جوگرافیا|جوگرافیا]] و [[دەروازە:وڵاتەکان|وڵاتەکان]] 1580208 wikitext text/x-wiki The '''Netherlands Antilles''' ({{Langx|nl|Nederlandse Antillen}}, {{IPA|nl|ˈneːdərlɑntsə ʔɑnˈtɪlə(n)|pron|Nl-Nederlandse Antillen2.ogg}}{{IPA|nl|ˈneːdərlɑntsə ʔɑnˈtɪlə(n)|pron|Nl-Nederlandse Antillen2.ogg}}{{IPA|nl|ˈneːdərlɑntsə ʔɑnˈtɪlə(n)|pron|Nl-Nederlandse Antillen2.ogg}}; {{Langx|pap|Antia Hulandes}}),<ref>{{Cite book|last=Ratzlaff|first=Betty|title=Papiamentu/Ingles Dikshonario|page=11|language=pap}}</ref> also known as the '''Dutch Antilles''',<ref name="bbc">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=10 October 2010 |ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-11511355 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101011042955/http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-11511355 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 October 2010 |ڕێکەوتی سەردان=11 October 2010}}</ref> was a constituent [[کاریبی|Caribbean]] country of the [[شانشینی ھۆڵەندا|Kingdom of the Netherlands]] consisting of the islands of Saba, Sint Eustatius, and [[سینت مارتن|Sint Maarten]] in the [[ئەنتیلی بچووک|Lesser Antilles]], and [[ئارووبا|Aruba]], Bonaire, and [[کوراساو|Curaçao]] in the Leeward Antilles. The country came into being in 1954 as the autonomous successor of the Dutch colony of Curaçao and Dependencies, and it was dissolved in 2010, when Aruba (in 1986), Sint Maarten and Curaçao gained the status of [[شانشینی ھۆڵەندا|constituent countries]] within the Kingdom of the Netherlands, and Saba, Sint Eustatius, and Bonaire gained the status of [[شانشینی ھۆڵەندا|special municipalities]] of the [[ھۆڵەندا|Netherlands]] as the Caribbean Netherlands.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Zaken |first=Ministerie van Algemene |ڕێکەوت=2017-09-12 |ناونیشان=https://www.government.nl/topics/caribbean-parts-of-the-kingdom/question-and-answer/topics/caribbean-parts-of-the-kingdom/question-and-answer/what-are-the-different-parts-of-the-kingdom-of-the-netherlands |ڕێکەوتی سەردان=2025-09-09 |وێبگە=www.government.nl |زمان=en-GB}}</ref> The neighboring Dutch colony of Surinam, in continental [[ئەمریکای باشوور|South America]], did not become part of the Netherlands Antilles but became a separate sovereign country in 1954. All the territories that formerly belonged to the Netherlands Antilles remain part of the Kingdom of the Netherlands today,<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://parlement.com/geschiedenis-statuut-voor-het-koninkrijk |ڕێکەوتی سەردان=2025-09-09 |وێبگە=parlement.com}}</ref> although the legal status of each island differs. As a group they are still commonly called the Dutch Caribbean, regardless of their legal status.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140119043938/http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=19 January 2014 |ڕێکەوتی سەردان=7 May 2013}}</ref> تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە {{شریتی دەروازە|جوگرافیا|وڵاتەکان}} [[پۆل:دوورگە بچووکە گەشەکردووەکان]] [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی لاتینی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ھۆلەندی]] ts70uvsoq7cehdkxahcpea1iit8mh8d 1580210 1580208 2026-05-02T17:01:17Z Tessla 41338 شائەمراز 1580210 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ئەنتیلی ھۆڵەندا''' کە بە ئەنتیلی دیوچیش ناسراوە،<ref name="bbc">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=10 October 2010 |ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-11511355 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101011042955/http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-11511355 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 October 2010 |ڕێکەوتی سەردان=11 October 2010}}</ref> وڵاتێکی پێکھێنەری [[کاریبی]]ی ناو [[شانشینی ھۆڵەندا]] بوو کە لە دوورگەکانی سابا، سینت یوستاتیۆس، و [[سینت مارتن]] لە [[ئەنتیلی بچووک]]، و [[ئارووبا]]، بۆنێر، و [[کوراساو|کیوراساو]] لە ئەنتیلی لیوارد پێکدەھات. وڵاتەکە لە ساڵی ١٩٥٤دا وەک جێگرەوەیەکی خۆبەڕێوەبەری کۆلۆنیی ھۆڵەندیی کیوراساو و پاشکۆکانی ھاتە کایەوە، و لە ساڵی ٢٠١٠دا ھەڵوەشایەوە، کاتێک ئارووبا (لە ساڵی ١٩٨٦دا)، سینت مارتن و کیوراساو پێگەی [[شانشینی ھۆڵەندا|وڵاتانی پێکھێنەریان]] لە ناو شانشینی ھۆڵەندا بەدەستھێنا، و سابا، سینت یوستاتیۆس، و بۆنێر پێگەی [[شانشینی ھۆڵەندا|شارەوانییە تایبەتەکانی]] [[ھۆڵەندا|ھۆڵەندایان]] وەک کاریبیی ھۆڵەندا بەدەستھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Zaken |first=Ministerie van Algemene |ڕێکەوت=2017-09-12 |ناونیشان=https://www.government.nl/topics/caribbean-parts-of-the-kingdom/question-and-answer/topics/caribbean-parts-of-the-kingdom/question-and-answer/what-are-the-different-parts-of-the-kingdom-of-the-netherlands |ڕێکەوتی سەردان=2025-09-09 |وێبگە=www.government.nl |زمان=en-GB}}</ref> کۆلۆنیی ھۆڵەندیی دراوسێی سوورینام، لە کیشوەری [[ئەمریکای باشوور]]، نەبووە بەشێک لە ئەنتیلی ھۆڵەندا بەڵکو لە ساڵی ١٩٥٤دا بوو بە وڵاتێکی سەروەری جیاواز. ھەموو ئەو ھەرێمانەی کە پێشتر سەر بە ئەنتیلی ھۆڵەندا بوون، ئەمڕۆ وەک بەشێک لە شانشینی ھۆڵەندا دەمێننەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://parlement.com/geschiedenis-statuut-voor-het-koninkrijk |ڕێکەوتی سەردان=2025-09-09 |وێبگە=parlement.com}}</ref> ئەگەرچی پێگەی یاساییی ھەر دوورگەیەک جیاوازە. وەک گرووپێک تا ئێستاش بە شێوەیەکی باو بە کاریبیی ھۆڵەندی ناودەبرێن، بەبێ ڕەچاوکردنی پێگەی یاسایییان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140119043938/http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=19 January 2014 |ڕێکەوتی سەردان=7 May 2013}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:دوورگە بچووکە گەشەکردووەکان]] [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی لاتینی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ھۆلەندی]] gvv5ttsgiddr3xr9j9pov0u1jtn87ws 1580212 1580210 2026-05-02T17:01:45Z Tessla 41338 1580212 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ئەنتیلی ھۆڵەندا''' کە بە '''ئەنتیلی دیوچیش''' ناسراوە،<ref name="bbc">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=10 October 2010 |ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-11511355 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101011042955/http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-11511355 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 October 2010 |ڕێکەوتی سەردان=11 October 2010}}</ref> وڵاتێکی پێکھێنەری [[کاریبی]]ی ناو [[شانشینی ھۆڵەندا]] بوو کە لە دوورگەکانی سابا، سینت یوستاتیۆس، و [[سینت مارتن]] لە [[ئەنتیلی بچووک]]، و [[ئارووبا]]، بۆنێر، و [[کوراساو|کیوراساو]] لە ئەنتیلی لیوارد پێکدەھات. وڵاتەکە لە ساڵی ١٩٥٤دا وەک جێگرەوەیەکی خۆبەڕێوەبەری کۆلۆنیی ھۆڵەندیی کیوراساو و پاشکۆکانی ھاتە کایەوە، و لە ساڵی ٢٠١٠دا ھەڵوەشایەوە، کاتێک ئارووبا (لە ساڵی ١٩٨٦دا)، سینت مارتن و کیوراساو پێگەی [[شانشینی ھۆڵەندا|وڵاتانی پێکھێنەریان]] لە ناو شانشینی ھۆڵەندا بەدەستھێنا، و سابا، سینت یوستاتیۆس، و بۆنێر پێگەی [[شانشینی ھۆڵەندا|شارەوانییە تایبەتەکانی]] [[ھۆڵەندا|ھۆڵەندایان]] وەک کاریبیی ھۆڵەندا بەدەستھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Zaken |first=Ministerie van Algemene |ڕێکەوت=2017-09-12 |ناونیشان=https://www.government.nl/topics/caribbean-parts-of-the-kingdom/question-and-answer/topics/caribbean-parts-of-the-kingdom/question-and-answer/what-are-the-different-parts-of-the-kingdom-of-the-netherlands |ڕێکەوتی سەردان=2025-09-09 |وێبگە=www.government.nl |زمان=en-GB}}</ref> کۆلۆنیی ھۆڵەندیی دراوسێی سوورینام، لە کیشوەری [[ئەمریکای باشوور]]، نەبووە بەشێک لە ئەنتیلی ھۆڵەندا بەڵکو لە ساڵی ١٩٥٤دا بوو بە وڵاتێکی سەروەری جیاواز. ھەموو ئەو ھەرێمانەی کە پێشتر سەر بە ئەنتیلی ھۆڵەندا بوون، ئەمڕۆ وەک بەشێک لە شانشینی ھۆڵەندا دەمێننەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://parlement.com/geschiedenis-statuut-voor-het-koninkrijk |ڕێکەوتی سەردان=2025-09-09 |وێبگە=parlement.com}}</ref> ئەگەرچی پێگەی یاساییی ھەر دوورگەیەک جیاوازە. وەک گرووپێک تا ئێستاش بە شێوەیەکی باو بە کاریبیی ھۆڵەندی ناودەبرێن، بەبێ ڕەچاوکردنی پێگەی یاسایییان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140119043938/http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=19 January 2014 |ڕێکەوتی سەردان=7 May 2013}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:دوورگە بچووکە گەشەکردووەکان]] [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی لاتینی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ھۆلەندی]] dt0neht71xnda075kqf2aype9ae8ekp 0 295386 1580216 2026-05-02T17:02:52Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1342728998|Willemstad]]» 1580216 wikitext text/x-wiki '''Willemstad''' ({{IPAc-en|ˈ|w|ɪ|l|ə|m|s|t|ɑː|t|,_|ˈ|v|ɪ|l|-}} {{Respell|WIL|əm|staht|,_|VIL|-}}; {{IPA|nl|ˈʋɪləmstɑt|lang}}{{IPA|nl|ˈʋɪləmstɑt|lang}}{{IPA|nl|ˈʋɪləmstɑt|lang}}; {{IPA|pap|wiləmˈstad|lang}}) is the [[پایتەخت|capital]] and largest city of [[کوراساو|Curaçao]], an [[دوورگە|island]] in the southern [[دەریای کاریبی|Caribbean Sea]] that is a [[شانشینی ھۆڵەندا|constituent country]] of the [[شانشینی ھۆڵەندا|Kingdom of the Netherlands]]. It was the capital of the [[ئەنتیلی ھۆڵەندا|Netherlands Antilles]] prior to that entity's dissolution in 2010. The city counts to have around 90% of Curaçao's population, with 136,660 inhabitants as of 2011. The historic centre of the city consists of four quarters: the Punda and Otrobanda, which are separated by the Sint Anna Bay, an inlet that leads into the large natural harbour called the Schottegat, as well as the Scharloo and Pietermaai Smal quarters, which are across from each other on the smaller Waaigat harbour. Willemstad is home to the Curaçao synagogue, the oldest surviving synagogue in the Americas. The city centre, with its unique architecture and harbour entry, has been designated a [[یوونێسکۆ|UNESCO]] [[کەلەپووری جیھانیی یوونێسکۆ|World Heritage Site]]. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە nyjqiux394fl9rksye77c07m4fj422e 1580221 1580216 2026-05-02T17:04:06Z Tessla 41338 شائەمراز 1580221 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} [[پایتەخت]] و گەورەترین شاری [[کوراساو|کیوراساو]]ە، [[دوورگە]]یەک لە باشووری [[دەریای کاری بی]] کە [[شانشینی ھۆڵەندا|وڵاتێکی پێکھێنەر]]ی [[شانشینی ھۆڵەندا]]یە. پایتەختی [[ئەنتیلی ھۆڵەندا]] بوو پێش ھەڵوەشاندنەوەی ئەو قەوارەیە لە ساڵی ٢٠١٠دا. شارەکە نزیکەی ٩٠٪ی دانیشتووانی کیوراساو لەخۆدەگرێت، کە ١٣٦٬٦٦٠ دانیشتووی ھەبووە تا ساڵی ٢٠١١. ناوەندی مێژوویی شارەکە لە چوار گەڕەک پێکدێت: پوندا و ئۆترۆباندا، کە لە ڕێگەی کەنداوی سینت ئانا لە یەکتر جیا دەکرێنەوە، کە دەرچەیەکە دەچێتە ناو بەندەرە سروشتییە گەورەکە بە ناوی شۆتێگات، ھەروەھا گەڕەکەکانی شارلۆ و پیتەرمای سمال، کە بەرامبەر یەکترن لەسەر بەندەری بچووکتر بە ناوی واایگات. ویلمستاد شوێنی پەرستگەی جوولەکەی کیوراساوە، کە کۆنترین پەرستگەی جوولەکەیە لە ئەمریکاکان کە مابێتەوە. ناوەندی شارەکە، بە تەلارسازییە بێھاوتاکەی و دەروازەی بەندەرەکەیەوە، وەک [[یوونێسکۆ]] [[کەلەپووری جیھانیی یوونێسکۆ|شوێنێکی کەلەپووری جیھانی]] دیاری کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} qimsd82cmrlgl2tcc82zkkahi3dj9n8 1580248 1580221 2026-05-02T20:01:23Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1580248 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} [[پایتەخت]] و گەورەترین شاری [[کوراساو|کیوراساو]]ە، [[دوورگە]]یەک لە باشووری [[دەریای کاری بی]] کە [[شانشینی ھۆڵەندا|وڵاتێکی پێکھێنەر]]ی [[شانشینی ھۆڵەندا]]یە. پایتەختی [[ئەنتیلی ھۆڵەندا]] بوو پێش ھەڵوەشاندنەوەی ئەو قەوارەیە لە ساڵی ٢٠١٠دا. شارەکە نزیکەی ٩٠٪ی دانیشتووانی کیوراساو لەخۆدەگرێت، کە ١٣٦٬٦٦٠ دانیشتووی ھەبووە تا ساڵی ٢٠١١. ناوەندی مێژوویی شارەکە لە چوار گەڕەک پێکدێت: پوندا و ئۆترۆباندا، کە لە ڕێگەی کەنداوی سینت ئانا لە یەکتر جیا دەکرێنەوە، کە دەرچەیەکە دەچێتە ناو بەندەرە سروشتییە گەورەکە بە ناوی شۆتێگات، ھەروەھا گەڕەکەکانی شارلۆ و پیتەرمای سمال، کە بەرامبەر یەکترن لەسەر بەندەری بچووکتر بە ناوی واایگات. ویلمستاد شوێنی پەرستگەی جوولەکەی کیوراساوە، کە کۆنترین پەرستگەی جوولەکەیە لە ئەمریکاکان کە مابێتەوە. ناوەندی شارەکە، بە تەلارسازییە بێھاوتاکەی و دەروازەی بەندەرەکەیەوە، وەک [[یوونێسکۆ]] [[کەلەپووری جیھانیی یوونێسکۆ|شوێنێکی کەلەپووری جیھانی]] دیاری کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} no46ug8pe3j270mztzbrzouuuyzwbf5 1 295387 1580227 2026-05-02T17:35:24Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1580227 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[قژ زەردی ئەتۆمی (فیلم)]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1580226 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160611145004/http://www.ew.com/article/2016/06/09/charlize-theron-james-mcavoy-coldest-city-release-date بۆ https://www.ew.com/article/2016/06/09/charlize-theron-james-mcavoy-coldest-city-release-date زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٧:٣٥، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) bvkvfg737e9tmnx1wqofdvva90uj8bd 3 295388 1580321 2026-05-03T05:18:03Z New user message 11537 زیادکردنی [[داڕێژە:بەخێرھاتن|پەیامی بەخێرھاتن]] بە پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەری نوێ 1580321 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- <b><span style="font-family:Oswald;color:black"></span> [[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])</b> ٠٥:١٨، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) 917hgrsxp1ut3pcte29s4266wb20rio 0 295389 1580358 2026-05-03T08:27:25Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1351148398|Papiamento]]» 1580358 wikitext text/x-wiki '''Papiamento''' (<templatestyles src="Module:IPA/styles.css"></templatestyles>{{IPAc-en|lang|pron|ˌ|p|æ|p|i|ə|ˈ|m|ɛ|n|t|oʊ|,_|ˌ|p|ɑː|-}}),{{Sfn|Wells|2008}} or '''Papiamentu''' (<templatestyles src="Module:IPA/styles.css"></templatestyles>{{IPAc-en|lang|-|t|uː}}; {{Langx|nl|Papiaments}} {{IPA|nl|ˌpaːpijaːˈmɛnts|}}), is a [[Portuguese-based creole language]] spoken in the [[Dutch Caribbean]]. It is the most widely spoken language on [[ئارووبا|Aruba]], [[Bonaire]], and [[کوراساو|Curaçao]] (the [[ABC islands (Leeward Antilles)|ABC islands]]).<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.researchgate.net/publication/300471435}}</ref> تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە The language, spelled {{Lang|pap|Papiamento}} in Aruba and {{Lang|pap|Papiamentu}} in Bonaire and Curaçao, is largely based on [[زمانی پورتوگالی|Portuguese]] as spoken in the 15th and 16th centuries, and has been influenced considerably by [[زمانی ھۆڵەندی|Dutch]] and [[زمانی ئیسپانی|Spanish]]. Due to lexical similarities between Portuguese and Spanish, it is difficult to pinpoint the exact origin of some words. Though there are different theories about its origins, most linguists now believe that Papiamento emerged from the Portuguese-based creole languages of the West African coasts,<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Quint |first=Nicolas |ڕێکەوت=September 8, 2011 |ناونیشان=https://www.sorosoro.org/en/2015/09/from-west-africa-to-the-antilles-dynamic-portuguese-creoles/ |ڕێکەوتی سەردان=2022-03-19 |وێبگە=Sorosoro |زمان=en}}</ref> as it has many similarities with Cape Verdean Creole and Guinea-Bissau Creole.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Jacobs |first=Bart |date=2009-11-09 |title=The Upper Guinea origins of Papiamentu: Linguistic and historical evidence |url=https://www.jbe-platform.com/content/journals/10.1075/dia.26.3.02jac |journal=Diachronica |language=en |volume=26 |issue=3 |pages=319–379 |doi=10.1075/dia.26.3.02jac |issn=0176-4225 |url-access=subscription}}</ref>{{Sfn|Lang|2000}} تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:زمانەکانی ھۆڵەندا]] [[پۆل:زمانەکانی ئارووبا]] [[پۆل:CS1 French-language sources (fr)]] [[پۆل:ھەموو وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان]] [[پۆل:ئەو وتارانەی بەئاشکرا دەقی ئینگلیزییان تێدایە]] [[پۆل:CS1 Dutch-language sources (nl)]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی پۆرتووگالی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئیسپانی]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] l4ot6rfpu0zhhheeo04n7vw9dphxb16 1580359 1580358 2026-05-03T08:31:15Z Tessla 41338 شائەمراز 1580359 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''پاپیامێنتۆ''' یان '''پاپیامێنتوو'''، زمانێکی کریۆڵی لەسەر بنەمای پورتوگالییە کە لە کاریبیی ھۆڵەندا قسەی پێ دەکرێت. بڵاوترین زمانی قسەکردنە لە [[ئارووبا]]، [[بۆنێر]]، و [[کوراساو|کیوراساو]] ([[دوورگەکانی ئەی بی سی]]).<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.researchgate.net/publication/300471435}}</ref> زمانەکە، کە لە ئارووبا بە پاپیامێنتۆ و لە بۆنێر و کیوراساو بە پاپیامێنتوو دەنووسرێت، بە شێوەیەکی بەرفراوان لەسەر بنەمای [[زمانی پورتوگالی|پورتوگالی]] وەک ئەوەی لە سەدەکانی ١٥ و ١٦دا قسەی پێ دەکرا دامەزراوە، و بە شێوەیەکی بەرچاو لەژێر کاریگەریی [[زمانی ھۆڵەندی|ھۆڵەندی]] و [[زمانی ئیسپانی|ئیسپانیدا]] بووە. بەھۆی لێکچوونی وشەیی لە نێوان پورتوگالی و ئیسپانی، دەستنیشانکردنی بنەچەی تەواوی ھەندێک وشە قورسە. ئەگەرچی تیۆریی جیاواز لەسەر بنەچەکەی ھەیە، بەڵام زۆربەی زمانناسان ئێستا پێیان وایە کە پاپیامێنتۆ لە زمانە کریۆڵییەکانی سەر بنەمای پورتوگالی لە کەناراوەکانی ڕۆژاوای ئەفریقاوە سەری ھەڵداوە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Quint |first=Nicolas |ڕێکەوت=September 8, 2011 |ناونیشان=https://www.sorosoro.org/en/2015/09/from-west-africa-to-the-antilles-dynamic-portuguese-creoles/ |ڕێکەوتی سەردان=2022-03-19 |وێبگە=Sorosoro |زمان=en}}</ref> چونکە لێکچوونی زۆری لەگەڵ کریۆڵی کیپ ڤێرد و کریۆڵی گینێ بیساو ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Jacobs |first=Bart |date=2009-11-09 |title=The Upper Guinea origins of Papiamentu: Linguistic and historical evidence |url=https://www.jbe-platform.com/content/journals/10.1075/dia.26.3.02jac |journal=Diachronica |language=en |volume=26 |issue=3 |pages=319–379 |doi=10.1075/dia.26.3.02jac |issn=0176-4225 |url-access=subscription}}</ref>{{Sfn|Lang|2000}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:زمانەکانی ھۆڵەندا]] [[پۆل:زمانەکانی ئارووبا]] [[پۆل:CS1 French-language sources (fr)]] [[پۆل:ھەموو وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان]] [[پۆل:ئەو وتارانەی بەئاشکرا دەقی ئینگلیزییان تێدایە]] [[پۆل:CS1 Dutch-language sources (nl)]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی پۆرتووگالی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئیسپانی]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] gsh2lgxyagdr6ppgqqejkkb3od43lap 0 295390 1580360 2026-05-03T08:32:06Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1350748162|ABC islands]]» 1580360 wikitext text/x-wiki The '''ABC islands''' are the physical group of [[ئارووبا|Aruba]], Bonaire, and [[کوراساو|Curaçao]], the three westernmost islands of the Leeward Antilles in the [[دەریای کاریبی|Caribbean Sea]]. These islands have a shared political history and a status of Dutch underlying ownership, since the Anglo-Dutch Treaty of 1814 ceded them back to the [[شانشینی ھۆڵەندا|Kingdom of the Netherlands]], as Curaçao and Dependencies from 1815. They are a short distance north of the Falcón State, Venezuela.<ref>{{Cite book|last=Miller|first=Debra|title=Caribbean Islands ([[Lonely Planet]])|publisher=Lonely Planet|year=2005|isbn=978-1-74104-055-5|edition=4th|page=723}}</ref> Aruba and Curaçao are autonomous, self governing [[شانشینی ھۆڵەندا|constituent countries]] of the [[شانشینی ھۆڵەندا|Kingdom of the Netherlands]], while Bonaire is a special municipality of the [[ھۆڵەندا|Netherlands]]. Territories of the Kingdom of the Netherlands, the countries, and its special municipalities, are outside the [[یەکێتیی ئەورووپا|European Union]]; citizens have Dutch nationality and the former colonial power benefits from preferential trade, mineral and natural resource rights, particularly offshore. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ھۆلەندی]] k8u05gkrflowof6cb1s3zv2savk0m5d 1580361 1580360 2026-05-03T08:32:54Z Tessla 41338 شائەمراز 1580361 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''دوورگەکانی ئەی-بی-سی''' گرووپێکی فیزیکیین لە [[ئارووبا]]، بۆنێر، و [[کوراساو|کیوراساو]]، سێ ڕۆژاواییترین دوورگەکانی ئەنتیلی لیواردن لە [[دەریای کاری بی]]دا. ئەم دوورگانە خاوەنی مێژوویەکی سیاسیی ھاوبەش و پێگەی خاوەندارێتیی ھۆڵەندین، لەو کاتەوەی کە پەیماننامەی ئینگلیز-ھۆڵەندی ساڵی ١٨١٤ ئەوانی بۆ [[شانشینی ھۆڵەندا]] گەڕاندەوە، وەک کیوراساو و پاشکۆکانی لە ساڵی ١٨١٥وە. ئەوان بە مەودایەکی کەم لە باکووری ویلایەتی فالکۆنی ڤێنیزوێلاوە ھەڵکەوتوون.<ref>{{Cite book|last=Miller|first=Debra|title=Caribbean Islands ([[Lonely Planet]])|publisher=Lonely Planet|year=2005|isbn=978-1-74104-055-5|edition=4th|page=723}}</ref> ئارووبا و کیوراساو [[شانشینی ھۆڵەندا|وڵاتانی پێکھێنەری]] خۆبەڕێوەبەری سەربەخۆن لە ناو [[شانشینی ھۆڵەندا]]دا، لەکاتێکدا بۆنێر شارەوانییەکی تایبەتی [[ھۆڵەندا]]یە. ھەرێمەکانی ناو شانشینی ھۆڵەندا، وڵاتەکان و شارەوانییە تایبەتەکانی لە دەرەوەی [[یەکێتیی ئەورووپا]]ن؛ ھاووڵاتییان خاوەنی ڕەگەزنامەی ھۆڵەندین و دەسەڵاتە کۆلۆنیالییەکەی پێشوو سوودمەند دەبێت لە بازرگانیی پەسەندکراو، و مافەکانی کانزا و سەرچاوە سروشتییەکان، بەتایبەتی لە دەرەوەی کەناراوەکان. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ھۆلەندی]] aq27yjprfmss541bz5dxddl4zsps61w 0 295391 1580363 2026-05-03T08:38:54Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1352137901|Bonaire]]» 1580363 wikitext text/x-wiki '''Bonaire'''{{تێبینی|{{IPAc-en|b|ɒ|ˈ|n|ɛər}} {{respell|bon|AIR}},<ref>{{cite web|url=http://dictionary.reference.com/browse/bonaire|title=Bonaire|work= Dictionary.com|access-date= 2015-11-23|archive-date=2015-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20151124093508/http://dictionary.reference.com/browse/bonaire|url-status=live}}</ref> {{IPA|nl|boːˈnɛːr(ə)|lang|Nl-Bonaire.ogg}};<ref>Mangold, Max. ''Duden – Das Aussprachewörterbuch.'' In: ''Der Duden in zwölf Bänden,'' Band 6. 7. Auflage. Berlin: Dudenverlag; Mannheim : Institut für Deutsche Sprache, 2015, Seite 242.</ref> {{langx|pap|Boneiru}} {{IPA|pap|bʊˈne̝i̯ru|}}}} is a [[کاریبی|Caribbean]] island in the Leeward Antilles. A special municipality (officially "public body") of the [[ھۆڵەندا|Netherlands]], its capital is the port of Kralendijk, on the west (leeward) coast of the island. [[ئارووبا|Aruba]], Bonaire and [[کوراساو|Curaçao]] form the [[دوورگەکانی ئەی بی سی|ABC islands]], {{Cvt|80|km}} off the coast of [[ڤێنیزوێلا|Venezuela]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2015-12-18 |ناونیشان=http://www.skyviews.com/bonaire-map/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230529063227/http://skyviews.com/bonaire-map/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2023-05-29 |ڕێکەوتی سەردان=2019-03-20 |وێبگە=skyviews.com}}</ref> The islands have an arid climate that attracts visitors seeking warm, sunny weather all year round, and they lie outside the Main Development Region for [[زریانی خولگەیی|tropical cyclones]]. Bonaire is a popular snorkeling and scuba diving destination because of its multiple shore diving sites, shipwrecks and easy access to the island's fringing reefs. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:داگیرگەکانی ئیسپانیا]] [[پۆل:پەڕەکان بە لەخۆگرتنی گۆکردنە تۆمارکراوەکان]] sdnjoygolg77sa2cbn0sseuyd2qggwa 1580364 1580363 2026-05-03T08:40:03Z Tessla 41338 شائەمراز 1580364 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''بۆنێر''' دوورگەیەکی کاریبییە لە ئەنتیلی لیوارد. شارەوانییەکی تایبەت (بە فەرمی "قەوارەیەکی گشتی")ی [[ھۆڵەندا]]یە، پایتەختەکەی بەندەری کرالێندایکە، کە لە کەناراوی ڕۆژاوا (لیوارد)ی دوورگەکەدا ھەڵکەوتووە. [[ئارووبا]]، بۆنێر و [[کوراساو|کیوراساو]] [[دوورگەکانی ئەی بی سی]] پێکدەھێنن، کە {{Cvt|80|km}} لە کەناراوەکانی [[ڤێنیزوێلا]]وە دوورن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2015-12-18 |ناونیشان=http://www.skyviews.com/bonaire-map/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230529063227/http://skyviews.com/bonaire-map/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2023-05-29 |ڕێکەوتی سەردان=2019-03-20 |وێبگە=skyviews.com}}</ref> دوورگەکان خاوەنی کەشووھوایەکی وشکن کە سەرنجی ئەو سەردانکەرانە ڕادەکێشێت کە بەدوای کەشووھوایەکی گەرم و ھەتاویدا دەگەڕێن لە بەدرێژایی ساڵ، و لە دەرەوەی ناوچەی سەرەکیی گەشەسەندنی [[زریانی خولگەیی|زریانە خولگەیییەکاندا]] ھەڵکەوتوون. بۆنێر شوێنێکی بەناوبانگی سنۆرکلینگ و مەلەوانیی ژێر دەریایە بەھۆی شوێنە جۆراوجۆرەکانی مەلەوانی لە کەناراوەکان، پاشماوەی کەشتییە نوقمبووەکان و دەستڕاگەیشتنی ئاسان بۆ ڕیفە مەرجانییەکانی دەوروبەری دوورگەکە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:داگیرگەکانی ئیسپانیا]] [[پۆل:پەڕەکان بە لەخۆگرتنی گۆکردنە تۆمارکراوەکان]] 10bpyculosr29oakn016s37s4vo56x8 0 295392 1580365 2026-05-03T08:42:39Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1340121543|Dutch Caribbean]]» 1580365 wikitext text/x-wiki The '''Dutch Caribbean'''{{تێبینی|{{Langx|nl|Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden}}, {{lit|Caribbean part of the Kingdom of the Netherlands}}; colloquially {{Lang|nl|de CAS- en BES-eilanden}}, 'the CAS and BES islands'.}} (historically known as the '''Dutch West Indies''') are the [[جیھانی نوێ|New World]] territories, colonies, and countries (former and current) of the Dutch colonial empire and the [[شانشینی ھۆڵەندا|Kingdom of the Netherlands]] located in the [[دەریای کاریبی|Caribbean Sea]], mainly the northern and southwestern regions of the [[ئەنتیلی بچووک|Lesser Antilles]] archipelago. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە The Dutch Caribbean comprises the [[شانشینی ھۆڵەندا|constituent countries]] of [[کوراساو|Curaçao]], [[ئارووبا|Aruba]] and [[سینت مارتن|Sint Maarten]] (the 'CAS' islands) and the special municipalities of Bonaire, Sint Eustatius and Saba (BES islands). The term "Dutch Caribbean" is sometimes also used for the Caribbean Netherlands, an entity consisting of the three special municipalities forming part of the constituent country of the [[ھۆڵەندا|Netherlands]] since 2010.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.rijksdienstcn.com/en?1curvers=engels&0Lang=E |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150702121227/http://www.rijksdienstcn.com/en?1curvers=engels&0Lang=E |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=4 June 2015 |وێبگە=Government of the Netherlands}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140119043938/http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=19 January 2014 |ڕێکەوتی سەردان=4 June 2015}}</ref> The population of the Dutch Caribbean is 337,617 as of January 2019.<ref name="auto" /> تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:CS1 Dutch-language sources (nl)]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ھۆلەندی]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 829vkgmyxwxnp2knfobzt1jys3bv3qy 1580366 1580365 2026-05-03T08:43:31Z Tessla 41338 شائەمراز 1580366 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''کاریبیی ھۆڵەندی''' (کە لە مێژوودا بە '''ھیندستانی ڕۆژاوای ھۆڵەندی''' ناسراوە) بریتییە لە ھەرێم، کۆلۆنی و وڵاتەکانی (پێشوو و ئێستا) [[جیھانی نوێ]]ی ئیمپراتۆرییەتی کۆلۆنیالیی ھۆڵەندی و [[شانشینی ھۆڵەندا]] کە لە [[دەریای کاری بی]]دا ھەڵکەوتوون، بەتایبەتی ناوچەکانی باکوور و باشووری ڕۆژاوای کۆمەڵە دوورگەی [[ئەنتیلی بچووک]]. کاریبیی ھۆڵەندی لە [[شانشینی ھۆڵەندا|وڵاتە پێکھێنەرەکانی]] [[کوراساو|کیوراساو]]، [[ئارووبا]] و [[سینت مارتن]] (دوورگەکانی 'سی ئەی ئێس') و شارەوانییە تایبەتەکانی بۆنێر، سینت یوستاتیۆس و سابا (دوورگەکانی بی ئی ئێس) پێکدێت. دەستەواژەی «کاریبیی ھۆڵەندی» ھەندێک جار بۆ کاریبیی ھۆڵەندیش بەکاردێت، کە قەوارەیەکە لە سێ شارەوانییە تایبەتەکە پێکدێت کە لە ساڵی ٢٠١٠وە بەشێک لە وڵاتی پێکھێنەری [[ھۆڵەندا]] پێکدەھێنن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.rijksdienstcn.com/en?1curvers=engels&0Lang=E |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150702121227/http://www.rijksdienstcn.com/en?1curvers=engels&0Lang=E |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=4 June 2015 |وێبگە=Government of the Netherlands}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140119043938/http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=19 January 2014 |ڕێکەوتی سەردان=4 June 2015}}</ref> ژمارەی دانیشتووانی کاریبیی ھۆڵەندی ٣٣٧٬٦١٧ کەسە تا کانوونی دووەمی ٢٠١٩.<ref name="auto"/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:CS1 Dutch-language sources (nl)]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ھۆلەندی]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 9lyq7yjzvcjovak3mxi9b8m8zdket9n 0 295393 1580367 2026-05-03T08:49:10Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1352263859|Atlantic Time Zone]]» 1580367 wikitext text/x-wiki The '''Atlantic Time Zone''' is a geographical region that keeps standard time—called '''Atlantic Standard Time''' ('''AST''')—by subtracting four hours from Coordinated Universal Time ([[کاتی گەردوونیی ھاوھەنگاو|UTC]]), resulting in UTC−04:00. AST is observed in parts of North America including several Caribbean islands. During part of the year, some portions of the zone observe [[ھاوینەکات|daylight saving time]], referred to as '''Atlantic Daylight Time''' ('''ADT'''), by moving their clocks forward one hour to UTC−03:00. The clock time in this zone is based on the mean solar time of the 60th meridian west of the Greenwich Observatory. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:ناوچە کاتییەکان]] bvt3w6smuplneeg55tb1pk19sqdoorg 1580368 1580367 2026-05-03T08:50:17Z Tessla 41338 شائەمراز 1580368 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ناوچەی کاتیی ئەتڵەسی''' ناوچەیەکی جوگرافییە کە کاتی ستاندارد بەکاردەھێنێت—کە پێی دەوترێت '''کاتی ستانداردی ئەتڵەسی''' ('''ئەی ئێس تی''')—بە دەرکردنی چوار کاتژمێر لە [[کاتی گەردوونیی ھاوھەنگاو|یوو تی سی]]، کە ئەنجامەکەی دەبێتە یوو تی سی−٠٤:٠٠. ئەی ئێس تی لە بەشەکانی ئەمریکای باکوور بە چەندین دوورگەی کاریبییەوە بەکاردەھێنرێت. لە بەشێکی ساڵدا، ھەندێک لە ناوچەکانی ئەم ناوچەیە پابەندن بە [[ھاوینەکات]]، کە پێی دەوترێت '''کاتی ھاوینەی ئەتڵەسی''' ('''ئەی دی تی''')، بە پێشخستنی کاتژمێرەکانیان بە بڕی یەک کاتژمێر بۆ یوو تی سی−٠٣:٠٠. کاتی کاتژمێر لەم ناوچەیەدا لەسەر بنەمای کاتی مامناوەندی خۆری ٦٠ەمین مێریدیانی ڕۆژاوای ڕوانگەی گرینویچ دامەزراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٣ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ناوچە کاتییەکان]] ehb6iw5mmqmh50a4pg1hd0g1k267kll 0 295394 1580369 2026-05-03T08:51:31Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1346456035|Newfoundland Time Zone]]» 1580369 wikitext text/x-wiki The '''Newfoundland Time Zone''' ('''NT''') is a geographic region that keeps time by subtracting 3.5 hours from Coordinated Universal Time ([[کاتی گەردوونیی ھاوھەنگاو|UTC]]) during [[کاتی ستاندارد|standard time]], resulting in UTC−03:30; or subtracting 2.5 hours during [[ھاوینەکات|daylight saving time]]. The clock time in this zone is based on the mean solar time of the meridian 52 degrees and 30 arcminutes west of the Greenwich Observatory. It is observed solely in the Canadian province of [[نیوفاندلەند و لابرادۆر|Newfoundland and Labrador]]. The Newfoundland Time Zone is the only active time zone with a half-hour offset from UTC in the Americas. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:ناوچە کاتییەکان]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] rihrx40s42algrmsw8prhtv5mrmibi3 1580370 1580369 2026-05-03T08:52:27Z Tessla 41338 شائەمراز 1580370 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ناوچەی کاتیی نیوفاوندلاند''' ('''ئێن تی''') ناوچەیەکی جوگرافییە کە کات دەپارێزێت بە دەرکردنی ٣٫٥ کاتژمێر لە [[کاتی گەردوونیی ھاوھەنگاو|یوو تی سی]] لە ماوەی [[کاتی ستاندارد]]دا، کە ئەنجامەکەی دەبێتە یوو تی سی−٠٣:٣٠؛ یان دەرکردنی ٢٫٥ کاتژمێر لە کاتی [[ھاوینەکات]]دا. کاتی کاتژمێر لەم ناوچەیەدا لەسەر بنەمای تێکڕای کاتی خۆریی مێریدیانی ٥٢ پلە و ٣٠ خولەکی کەوانەیی ڕۆژاوای ڕوانگەی گرینویچ دامەزراوە. تەنھا لە پارێزگای [[نیوفاندلەند و لابرادۆر]]ی کەنەدا پەیڕەو دەکرێت. ناوچەی کاتیی نیوفاوندلاند تاقە ناوچەی کاتیی چالاکە کە جیاوازیی نیو کاتژمێری لەگەڵ یوو تی سی ھەیە لە ئەمریکاکاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٣ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ناوچە کاتییەکان]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] qg3gaagn4g82eokdsfsl092v75lb9go 0 295395 1580371 2026-05-03T08:55:07Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1349872603|Meridian (geography)]]» 1580371 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Primemeridian.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ|Meridians run between the North and South poles.]] In [[جوگرافیا|geography]] and [[جیۆدیزیا|geodesy]], a '''meridian''' is the locus connecting points of equal [[ھێڵی درێژی|longitude]], which is the [[گۆشە|angle]] (in [[پلە (گۆشە)|degrees]] or other [[گۆشە|units]]) east or west of a given prime meridian (currently, the IERS Reference Meridian).<ref name="Withers 2017 Absurd Vanity">{{Cite book|last=Withers|first=Charles W. J.|title=Zero Degrees|publisher=[[Harvard University Press]]|year=2017|isbn=978-0-674-97893-5|pages=25–72|chapter=Absurd Vanity|doi=10.4159/9780674978935-004|jstor=j.ctt1n2ttsj.6}}</ref> In other words, it is a [[سیستمی پۆتانەکان|coordinate line]] for longitudes, a '''line of longitude'''. The position of a point along the meridian at a given longitude is given by its [[ھێڵی پانی|latitude]], measured in angular degrees north or south of the [[ھێڵی کەمەرەیی|Equator]]. On a Mercator projection or on a Gall-Peters projection, each meridian is [[ئەستوونبوون (ئەندازە)|perpendicular]] to all circles of latitude. Assuming a spherical Earth, a meridian is a great semicircle on Earth's surface. Adopting instead a spheroidal or ellipsoid model of Earth, the meridian is half of a north-south great ellipse. The length of a meridian is twice the length of an Earth quadrant, equal to {{Cvt|20,003.93144|km|mi}} on a modern ellipsoid (WGS 84).<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Weintrit |first=Adam |date=2013 |title=So, What is Actually the Distance from the Equator to the Pole? – Overview of the Meridian Distance Approximations |journal=TransNav |volume=7 |issue=2 |pages=259–272 |doi=10.12716/1001.07.02.14 |doi-access=free}}</ref> تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:ڕووپێوی]] nf7antylqg83pzqjg5y1a58etk1znh0 1580372 1580371 2026-05-03T08:56:09Z Tessla 41338 شائەمراز 1580372 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} [[پەڕگە:Primemeridian.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ|نیوەڕۆھێڵەکان لە نێوان جەمسەرەکانی باکوور و باشووردا دەڕۆن.]] لە [[جوگرافیا]] و [[جیۆدیزیا]]دا، '''نیوەڕۆھێڵ''' بریتییە لەو شوێنە ئەندازەییەی کە ئەو خاڵانە بەیەکەوە دەبەستێتەوە کە [[ھێڵی درێژی]]ی یەکسانیان ھەیە، کە بریتییە لە [[گۆشە]] (بە [[پلە (گۆشە)|پلە]] یان [[گۆشە|یەکەکانی]] تر) بۆ ڕۆژھەڵات یان ڕۆژاوای نیوەڕۆھێڵێکی سەرەکیی دیاریکراو (لە ئێستادا، نیوەڕۆھێڵی سەرچاوەی IERS).<ref name="Withers 2017 Absurd Vanity">{{Cite book|last=Withers|first=Charles W. J.|title=Zero Degrees|publisher=[[Harvard University Press]]|year=2017|isbn=978-0-674-97893-5|pages=25–72|chapter=Absurd Vanity|doi=10.4159/9780674978935-004|jstor=j.ctt1n2ttsj.6}}</ref> بە واتایەکی تر، ئەوە [[سیستمی پۆتانەکان|ھێڵێکی پۆتانە]] بۆ ھێڵەکانی درێژی، کە پێی دەوترێت '''ھێڵێکی درێژی'''. شوێنی خاڵێک بە درێژایی نیوەڕۆھێڵێک لە ھێڵێکی درێژیی دیاریکراودا بەھۆی [[ھێڵی پانی|ھێڵی پانییەکەیەوە]] دەدرێت، کە بە پلەی گۆشەیی بەرەو باکوور یان باشووری [[ھێڵی کەمەرەیی]] دەپێورێت. لەسەر نەخشەیەکی مێرکاتۆر یان نەخشەیەکی گاڵ-پیتەرز، ھەر نیوەڕۆھێڵێک [[ئەستوونبوون (ئەندازە)|ئەستوونە]] لەگەڵ ھەموو بازنەکانی ھێڵی پانی. بە گریمانەکردنی زەوی بە گۆیی، نیوەڕۆھێڵ نیوەبازنەیەکی گەورەیە لەسەر ڕووی زەوی. لەبری ئەوە بە وەرگرتنی مۆدێلێکی نیمچەگۆیی یان شێوەھێلکەیی بۆ زەوی، نیوەڕۆھێڵ نیوەی ھێلکەبازنەیەکی گەورەی باکوور-باشوورە. درێژیی نیوەڕۆھێڵێک دوو ئەوەندەی درێژیی چارەکێکی زەوییە، کە یەکسانە بە {{Cvt|20,003.93144|km|mi}} لەسەر شێوەھێلکەیەکی مۆدێرن (WGS 84).<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Weintrit |first=Adam |date=2013 |title=So, What is Actually the Distance from the Equator to the Pole? – Overview of the Meridian Distance Approximations |journal=TransNav |volume=7 |issue=2 |pages=259–272 |doi=10.12716/1001.07.02.14 |doi-access=free}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ڕووپێوی]] 8x7ywtcl2glxbo8eyir13lf6szgy13e 3 295396 1580382 2026-05-03T10:55:57Z New user message 11537 زیادکردنی [[داڕێژە:بەخێرھاتن|پەیامی بەخێرھاتن]] بە پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەری نوێ 1580382 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- > [[بەکارھێنەر:Kushared|kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ١٠:٥٥، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ii65ltcyr2htffxpt5p0yl01mm5nrj2 3 295397 1580384 2026-05-03T11:47:06Z New user message 11537 زیادکردنی [[داڕێژە:بەخێرھاتن|پەیامی بەخێرھاتن]] بە پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەری نوێ 1580384 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Calak|<span style="color:blue"><span style="font-size:13px">'''چالاک'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|'''<span style="color:red">وتووێژ</span>''']]} ١١:٤٧، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) jul35rx9kzixgqimkgkq6ex9iywgr11