دیو

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ckb">
  <siteinfo>
    <sitename>ویکیپیدیا</sitename>
    <dbname>ckbwiki</dbname>
    <base>https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%BE%DB%8E%DA%A9</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.26</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">میدیا</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">تایبەت</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">وتووێژ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">بەکارھێنەر</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">لێدوانی بەکارھێنەر</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ویکیپیدیا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">لێدوانی ویکیپیدیا</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">پەڕگە</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">وتووێژی پەڕگە</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">میدیاویکی</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">وتووێژی میدیاویکی</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">داڕێژە</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">وتووێژی داڕێژە</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">یارمەتی</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">وتووێژی یارمەتی</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">پۆل</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">وتووێژی پۆل</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">دەروازە</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">لێدوانی دەروازە</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">ویکیپرۆژە</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">لێدوانی ویکیپرۆژە</namespace>
      <namespace key="118" case="first-letter">ڕەشنووس</namespace>
      <namespace key="119" case="first-letter">لێدوانی ڕەشنووس</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">مۆدیوول</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">لێدوانی مۆدیوول</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>دیو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69</id>
    <revision>
      <id>1580398</id>
      <parentid>1580324</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:02:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]])</comment>
      <origin>1580398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6860" sha1="jpvhhjj63m0rvg3vbxoei79u28wbijz" xml:space="preserve">[[پەڕگە:Japanese youth hostel room.jpg|وێنۆک|چەپ]]
'''دیو''' یان '''ژوور''' یان '''چاوە''' یان '''وەتاغ''' یان '''ھۆدە''' ناوکۆیەکی بەرچاو و دیار لە ناو [[بینا]]دایە کە بە [[دیوار]]ەوە لە ئەوتر شوێنەکانی بینا جیا دەبێت و بە [[داڵان (بینا)|داڵان]]ەکان پێوەندی لەگەڵ ئەوتر شوێنەکانی بیناکەوە ساز دەکات. زۆر کات [[دەرگا]]یەکیشی ھەیە.

کۆنترین چەشنی بەکارھێنانی دیو دەگەڕێتەوە بۆ کاتی [[مینۆییکان]]ی باستان، ٢٢٠٠ ساڵ بەر لە زایینی [[مەسیح]]. دیو بەشێکی دیار و جیاوازە لە ھەموو بیناکانی مینۆییکاندا.

== وشەڕەتناسی ==
وشەی دیو لە ڕیشەی پرۆتۆئێرانیی {{چەپ بۆ ڕاست|*daiman-}} و ڕیشەی ئەوێستاییی {{چەپ بۆ ڕاست|daēman-}} بە واتای ''چاو'' و ''دیدە''وە دێ و مەبەستە لە ژوور و چاوەی ماڵ.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=نانەوازادە|یەکەم=عەلی|سەردێڕ=[[فەرھەنگی ڕیشەی وشەی کوردی]]|ساڵ=۲۰۱۹|بەرگ=بەرگی سێ|پەڕە=٦٩٣}}&lt;/ref&gt;

== جۆرەکانی ژوور ==
=== ژوورەکانی کار ===
ھەندێک ژوور بە تایبەتی بۆ پشتگیریکردنی کاری ماڵەوە دیزاین کراون، وەک چێشتخانەکان، ژووری کۆگاکردنی خۆراک، و [[ژێرزەمینی سەوزە]]کان، کە ھەموویان بۆ ئامادەکردن و عەمبارکردنی [[خۆراک]] تەرخان کرابوون. ڕەنگە [[نووسینگە]]ی ماڵەوە یان [[ژووری خوێندن]] بۆ کاروباری کاغەزیی ماڵەوە یان مەبەستی بازرگانیی دەرەکی بەکار بھێنرێت. ھەندێک ژووری کار بەپێی ئەو چالاکییەی بۆی دیاری کراون ناو دەبرێن: بۆ نموونە، ژووری چنین بۆ [[چنین]] بەکاردێت، و [[ژووری جلشۆر]] بۆ شوشتن و ئوتووکردنی [[جلوبەرگ]] بەکاردێت.

ژوورەکانی تر بۆ پەرەپێدانی ئاسوودەیی و پاکوخاوێنی تەرخان کراون، وەک [[تەوالێت]] و [[ژووری خۆشۆردن]]، کە ڕەنگە پێکەوە بن یان ڕەنگە لە ژووری جیاوازدا بن. بەرامبەرە گشتییەکەی «ئاسایشگە»یە، کە بەزۆری تێیدا تەوالێت و ئامێری دەست شوشتن ھەیە، بەڵام بەزۆری [[دووش]] یان وانەی خۆشۆردنی تێدا نییە. دووش تەنیا لە دامەزراوە وەرزشی یان ئاوییەکاندا بەردەستە کە [[ژووری گۆڕینی جلوبەرگ]]یان ھەیە.

لە سەدەکانی حەڤدەھەم، ھەژدەھەم، و نۆزدەھەمدا، لە نێوان ئەوانەی توانای داراییان ھەبوو، ئەم دامەزراوانە لە ناوچەی جیاوازدا ڕادەگیران. چێشتخانە لە بەشی سەرەکیی خانووەکە جیا دەکراوە، یان دواتر لە ژێرزەمیندا دادەنرا، بۆ کەمکردنەوەی مەترسیی ئاگر و دوورخستنەوەی [[گەرما]] و بۆنی چێشتلێنان لە خانووەکە لە مانگە گەرمەکاندا.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-12483492|سەردێڕ=The story of our rooms|دوایین=Lane|یەکەم=Megan|ڕێکەوت=١٢ی نیسانی ٢٠١١|ئیش=BBC News|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠١٨|زمان=en-GB}}&lt;/ref&gt; توالێت، کە زۆرجار [[چاڵی ئاوەڕۆ]]ی سادە بوو، لە [[تەوالێتی دەرەوە]] یان لە شوێنێکی دوور دادەنرا، بۆ ئەوەی بۆن و مێرووەکان لە خانووە سەرەکییەکە دوور بن.

=== ژوورە کۆمەڵایەتییەکان ===
[[پەڕگە:Zaal 373 in de Druckeruitbouw in 1927, RMA-SSA-F-00211-1.jpg|وێنۆک|ژوورێکی کۆمەڵایەتی لە ساڵی ١٩٢٧]]
بە تێپەڕبوونی کات، جۆرەھا ژوور لێک جیا کراونەتەوە، کە ئامانجی سەرەکییان پەیوەندیی کۆمەڵایەتی بووە لەگەڵ خەڵکی تردا.

لە سەدەکانی ڕابردوودا، خانووە زۆر گەورەکان زۆرجار [[ھۆڵی گەورە]]یان ھەبوو. ئەم ژوورە بەو ناوە ناونرابوو چونکە زۆر گەورە بوو، بێ گوێدانە ھیچ نایابییەک لە ناویاندا. لە بنەڕەتدا ژوورێکی گشتی بوو و ئەگەری زۆرە لە خانووە سەرەکییەکانی خاوەن زەوییەکی پلەداردا بینرابێت. لەم ژوورەدا، ئەو کەسانەی کاریان لەگەڵ خاوەن زەویی ناوچەکە یان ماڵباتەکەی ھەبوو دەیانتوانی یەکتر ببینن. وەک گەورەترین ژوور، دەکرا وەک [[ژووری نانخواردن]] بۆ ئاھەنگە گەورەکان بەکار بھێنرێت، یان مێزەکانی لێ دەردەھێنرا، [[مۆسیقا]]ی بۆ دادەنرا، و دەبووە [[ژووری سەما]]. لە تەنیشتەوە، یان لە بەشێکی تری خانووەکەدا، ڕەنگە [[ژووری میوان]] ھەبووبێت، کە وەک ژوورێکی تایبەتمەندی زیاتر بەکاردەھات، بۆ ئەوەی خێزانی خاوەن ماڵ و ھاوڕێکانیان تێیدا بدوێن.

[[ژووری دانیشتن]] یان [[ژووری میوان]] شوێنێکە بۆ سەردانی کۆمەڵایەتی و کات بەسەربردن. ئەوەی بە جۆرێک ڕازێنرابێتەوە کە سەرنجی پیاوان ڕابکێشێت ڕەنگە پێی بگوترێت «ژووری پیاوان»؛ لە شێوازێکی کۆنتردا، [[ژووری تایبەتی]] لەلایەن ئەو پیاوانەوە بەکاردەھات کە دەیانویست ژوورێکی جیاواز و تایبەتیان ھەبێت. ھەندێک خانووی گەورە ژووری تایبەتیان بۆ کات بەسەربردن ھەیە؛ ئەمانە ڕەنگە بریتین بن لە [[پەرتووکخانە]]، [[ژووری سینەمای ماڵەوە]]، [[ژووری بیلیارد]]، [[ژووری یاری]]، یان ژووری مۆسیقا.

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{تووڵی دەروازە|نژیاروانی|تەکنۆلۆژیا}}
{{پۆلی کۆمنز|Rooms}}

[[پۆل:دیوەکان]]</text>
      <sha1>jpvhhjj63m0rvg3vbxoei79u28wbijz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سەددام حوسێن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135</id>
    <revision>
      <id>1580656</id>
      <parentid>1570166</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:27:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:ئەو کەسانەی ھەوڵی تیرۆریان دراوە]] بۆ [[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="167905" sha1="jiinnoesu9orl8katumi4clobqn47s0" xml:space="preserve">{{نیشانەی وتاری ھەڵبژێردراو}}
{{Infobox officeholder
| honorific-prefix    =
| name                = سەددام حوسێن
| native_name         = {{Nobold|{{lang|ar|صَدَّام حُسَيْن}}}}
| image               = Saddam Hussein in 1998.png
| caption             = سەددام حوسێن لە ئابی ١٩٩٨
| office              = [[پێڕستی سەرۆک کۆمارەکانی عێراق|پێنجەمین]] [[سەرۆک کۆماری عێراق]]
| term_start          = ١٦ی تەممووزی ١٩٧٩
| term_end            = ٩ی نیسانی ٢٠٠٣
| predecessor         = [[ئەحمەد حەسەن بەکر]]
| primeminister       = خۆی (١٩٧٩–١٩٩١){{ھن}}[[سەعدوون حەممادی]] (١٩٩١){{ھن}}[[محەممەد حەمزە زوبەیدی]] (١٩٩١–١٩٩٣){{ھن}}[[ئەحمەد حوسێن خوزەیر]] (١٩٩٣–١٩٩٤){{ھن}}خۆی (١٩٩٤–٢٠٠٣)
| successor           = [[جەی گارنەر|جای گارنر]] {{smaller|(وەک [[ھاوپەیمانیی دەسەڵاتی کاتی لە عێراق|ھاوپەیمانی دەسەڵاتی کاتی لە عێراق]])}}
| office1             = فەرماندەی ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش لە حیزبی بەعس
| term_start1         = ١٦ی تەممووزی ١٩٧٩
| term_end1           = ٩ی نیسانی ٢٠٠٣
| predecessor1        = [[ئەحمەد حەسەن بەکر]]
| successor1          = پۆستەکە نەما
| office2             = [[سەرۆک وەزیرانی عێراق|سەرۆکوەزیرانی عێراق]]
| term_start2         = ٢٩ی ئایاری ١٩٩٤
| term_end2           = ٩ی نیسانی ٢٠٠٣
| predecessor2        = [[ئەحمەد حوسێن خوزەیر]]
| president2          = خۆی
| successor2          = [[محەممەد بەحرولعلوم]] وەک سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیران
| term_start3         = ١٦ی تەممووزی ١٩٧٩
| term_end3           = ٢٣ی ئازاری ١٩٩١
| president3          = خۆی
| predecessor3        = [[ئەحمەد حەسەن بەکر]]
| successor3          = [[سەعدوون حەممادی]]
| office4             = سکرتێری گشتی و فەرماندە لە [[حیزبی بەعس]]
| term_start4         = کانوونی دووەمی ١٩٩٢
| term_end4           = ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦
| predecessor4        = [[میشیل عەفلەق]]
| successor4          = [[عیزەت دووری]]
| office5             = سکرتێری گشتی لە سەرکردایەتی ناوخۆیی حیزبی بەعسی سۆسیالیستی لە عێراق
| 1blankname5         = سکرتێری نیشتیمانی
| 1namedata5          = [[میشیل عەفلەق]] (تاکوو ١٩٨٩){{ھن}}خۆی (لە ١٩٨٩)
| term_start5         = ١٦ی تەممووزی ١٩٧٩
| term_end5           = ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦
| predecessor5        = [[ئەحمەد حەسەن بەکر]]
| successor5          = [[عیزەت دووری]]
| term_start6         = شوباتی ١٩٦٤
| term_end6           = تشرینی یەکەمی ١٩٦٦
| successor6          = ئەحمەد حەسەن بەکرد
| predecessor6        = ئەحمەد حەسەن بەکرد
| office7             = ئەندامی سەرکردایەتی ناوخۆیی حیزبی بەعسی سۆسیالیستی لە عێراق
| term_start7         = شوباتی ١٩٦٤
| term_end7           = ٩ی نیسانی ٢٠٠٣
| office8             = جێگری سەرۆککۆماری عێراق
| term_start8         = ١٧ی تەممووزی ١٩٦٨
| term_end8           = ١٦ی تەممووزی ١٩٧٩
| president8          = [[ئەحمەد حەسەن بەکر]]
| birth_name          = سەددام حوسێن عەبدولمەجید تکریتی
| birth_date          = {{Birth date|١٩٣٧|٤|٢٨|df=y}}
| birth_place         =[[عۆجە]]، [[پارێزگای سەلاحەددین]]، {{flagicon|Kingdom of Iraq}} [[شانشینی عێراق]]
| death_date          ={{Death date and age|٢٠٠٦|١٢|٣٠|١٩٣٧|٤|٢٨|df=y}}
| death_place         = [[Camp Justice (Iraq)|Camp Justice]], [[کازمیە]]، [[بەغدا]]، {{ئاڵا|عێراق|٢٠٠٤}}
| death_cause         = لەسێداردان
| party               = {{plainlist|
* [[حیزبی بەعسی سۆسیالیستی عەرەب]] (١٩٥٧–١٩٦٦)
* [[حیزبی بەعسی عێراق]] (١٩٦٦–٢٠٠٦)
* [[بەرەی نیشتمانی پێشکەوتن]]{{ھن}}(١٩٧٤–٢٠٠٣)&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=National Progressive Front |ناونیشان=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/926874/National-Progressive-Front |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠٢٠ |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141108052022/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/926874/National-Progressive-Front |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Eur |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=4CfBKvsiWeQC&amp;pg=PA494 |سەردێڕ=The Middle East and North Africa 2003 |بڵاوکەرەوە=Psychology Press |ساڵ=٢٠٠٢|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٧٤٣-١٣٢-٢|پەڕە=٤٩٤|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190520055236/https://books.google.com/books?id=4CfBKvsiWeQC&amp;pg=PA494 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئایاری ٢٠١٩ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;
 }}
| spouse              = {{plainlist|
* [[ساجیدە تەلفاح]]
* [[سەمیرە شابەندەر]]
 }}
| children            = {{hlist|[[عودەی سەددام حوسێن|عودەی]] (مردووە)|[[قوسەی سەددام حوسێن|قوسەی]] (مردووە)|[[ڕەغد سەددام حوسێن|ڕەغد]]|[[ڕەنا سەددام حوسێن|ڕەنا]]|[[حەلا سەددام حوسێن|حەلا]]}}
| signature           = Saddam Hussein Signature.svg
| nickname            =
| allegiance          =
| branch              = [[ھێزە چەکدارەکانی عێراق]]
| rank                = موشیر
| battles             = [[شەڕی ئێران و عێراق|جەنگی ئێران-ئێراق]]{{ھن}}[[جەنگی کەنداو]]{{ھن}}[[شەڕی کورد-عێراق]]{{ھن}}[[شەڕی عێراق|جەنگی عێراق]]{{ھن}}[[داگیرکردنی کوێت]]
}}
'''سەددام حوسێن عەبدولمەجید تکریتی''' ({{بە عەرەبی|صَدَّام حُسَيْن المَجِيد التِّكْرِيتِي}}؛ ٢٨ی نیسانی ١٩٣٧{{efn|لە پەڕاوی فەرمی حکوومەتەکەی سەددام ئەم ڕێککەوتە نووسراوە. ڕێککەوتی لەدایکبوونی ڕاستەقینەی سەددام ھەرگیز تۆمار نەکراوە، بەڵام پێدەچێت لەنێوان ساڵانی ١٩٣٥ بۆ ١٩٣٩ بووبێت.&lt;ref&gt;Con Coughlin, ''[[Saddam: The Secret Life]]'' Pan Books, 2003 ({{ISBN|0-330-39310-3}}).&lt;/ref&gt;}} – ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦) کەسایەتییەکی سیاسیی عێراقی بوو، لە ماوەی ١٦ی تەممووزی ١٩٧٩ تا ٩ی نیسانی ٢٠٠٣ پێنجەمین [[سەرۆک کۆماری عێراق]] بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی نیسانی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Online NewsHour Update: Coalition Says Iraqi Regime Has Lost Control of Baghdad&amp;nbsp;— 9 April 2003 |ناونیشان=https://www.pbs.org/newshour/updates/baghdad_04-09-03.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101201163438/http://www.pbs.org/newshour/updates/baghdad_04-09-03.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Pbs.org}}&lt;/ref&gt; سەددام ئەندامی سەرکردایەتیی [[حیزبی بەعس]] بوو، کە دواتر لقی عێراقی لێ جیاکرایەوە. بیروباوەڕی ئەو حیزبە تێکەڵەیەک بوو لە [[عەرەبیی قەومی|عەرەبیی نەتەوەیی]] و [[سۆشیالیزم|سۆسیالیزم]]. سەددام ڕۆڵی سەرەکی ھەبوو لە [[کودەتای ١٩٦٨ی عێراق]] (دواتر ناوی نا [[شۆڕشی ١٧ی تەممووز]])، کە بەھۆی ئەم کودەتایەوە حیزبی بەعس دەسەڵاتی گرتەدەست، و حکوومەتی [[عەبدولسەلام عارف]]ی لە دەسەڵات ھێنایە خوارەوە.

سەددام وەک جێگری سەرۆک کۆماری عێراق و ژەنەڕاڵ [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] کاری دەکرد، لەو کاتەدا چەندین گرووپ وایان دانابوو کە دەست بەسەر حکوومەتدا بگرن، بەڵام سەدام ھێزێکی ئەمنی دروست کرد بۆ کۆنتڕۆڵکردنی ناکۆکییەکانی نێوان حکوومەت و ھێزەکانی سوپا. لە سەرەتای حەفتاکان، سەددام نەوتی عێراقی بە نیشتمانی کرد و بانکە جیھانییەکان لە عێراق چوونە دەرەوە، ئەمەش دوابەدوای ڕووداوەکانی [[شەڕی ئێران و عێراق|جەنگی ئێران و عێراق]]، [[شەڕی کەنداو]] و گەمارۆی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] بوو لەسەر عێراق.&lt;ref name=&quot;economist2004&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.economist.com/node/2792407?story_id=2792407 |سەردێڕ=Banking in Iraq&amp;nbsp;– A tricky operation |ڕێکەوت=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٤|ئیش=[[The Economist]] |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171012114316/http://www.economist.com/node/2792407?story_id=2792407 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٠}}&lt;/ref&gt; سەددام لەبارەی کۆنتڕۆڵکردنی سیستمی نەوتی عێراق، ئەو کاتە ئاماژەی بەوە کرد کە ئەو ھەنگاوە دەبێتە ھۆی گەشەکردنی ئابووری عێراق بە ماوەیەکی خێرا. لەم کاتەدا پلە و پۆستەکانی وڵات بە [[سوننە]]ی [[عەرەب]] پڕکرانەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Karsh |یەکەم=Efraim |سەردێڕ=Saddam Hussein: A Political Biography |ناونیشان=https://archive.org/details/saddamhusseinpol0000kars |دوایین٢=Rautsi |یەکەم٢=Inari |بڵاوکەرەوە=[[Grove Press]] |ساڵ=٢٠٠٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٢١-٣٩٧٨-٨|پەڕە=[https://archive.org/details/saddamhusseinpol٠٠٠٠kars/page/٣٨ ٣٨]|بەستەری نووسەر=Efraim Karsh}}&lt;/ref&gt;

دوای ئەوەی چەندین ساڵ بەشێوەی دی فاکتۆ حوکمی عێراقی دەکرد، لە ساڵی ١٩٧٩ بەڕەسمی سەددام بووە سەرۆککۆماری عێراق. ئەو چەندین بزووتنەوەی [[کورد]]ی و [[شیعە]]ی سەرکوت کرد کە ھەوڵی خۆبەڕێوەبردن و سەربەخۆییان دەدا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=U.S. Relations With Anti-Saddam Groups |ناونیشان=https://fpc.state.gov/documents/organization/58276.pdf |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Congressional Research Service |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئەیلوولی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180921115016/https://fpc.state.gov/documents/organization/58276.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt; سەدام عێراقی ڕووبەڕووی [[شەڕی ئێران و عێراق|جەنگی ئێران و عێراق]] و [[شەڕی کەنداو]] کردەوە، شێوازی بەڕێوەبردنەکەی سەددام [[دیکتاتۆری]] بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Blaydes |یەکەم=Lisa |ناونیشان=http://worldcat.org/oclc/1104855351 |سەردێڕ=State of Repression: Iraq under Saddam Hussein |بڵاوکەرەوە=Princeton University Press |ساڵ=٢٠١٨|ژپنک=٩٧٨-١-٤٠٠٨-٩٠٣٢-٣|oclc=١١٠٤٨٥٥٣٥١|ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201004140724/https://www.worldcat.org/title/state-of-repression-iraq-under-saddam-hussein/oclc/1104855351 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt; ژمارەی عێراقییە کوژراوەکان لە ماوەی خزمەتی سەربازی بۆ حکوومەتەکەی سەددام، جینۆسایدەکان و زەبر و زۆردارییەکانی سەددام بە نزیکەی ٢٥٠ ھەزار کەس دادەنرێت.&lt;ref name=&quot;250k&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤|سەردێڕ=War in Iraq: Not a Humanitarian Intervention |ناونیشان=https://www.hrw.org/news/2004/01/25/war-iraq-not-humanitarian-intervention |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئایاری ٢٠١٧|وێبگە=[[Human Rights Watch]] |وتەگێڕانەوە=Having devoted extensive time and effort to documenting [Saddam's] atrocities, we estimate that in the last twenty-five years of Ba'ath Party rule the Iraqi government murdered or 'disappeared' some quarter of a million Iraqis, if not more. |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی حوزەیرانی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190602091132/https://www.hrw.org/news/2004/01/25/war-iraq-not-humanitarian-intervention |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt; داگیرکاریی سەدام حووسێن بۆ سەر [[ئێران]] و [[کووەیت|کوێت]]، بەھەمان شێوە بووە ھۆی مردنی سەدان ھەزار کەس. سەدام لە ١٦ی ئازاری ١٩٨٨، بەھاوکاری [[ھێزە جەنگییەکانی بەڕیتانیا]] لە [[ھەڵەبجە]] بووە ھۆی [[کیمیابارانی ھەڵەبجە|کۆمەڵکوژییەکی گەورە]] و بە [[بۆمبی کیمیایی]] ٥ ھەزار کوردی بێتاوانی کوشت، جگە لە دەیان و سەدان و ھەزاران برینداری تاوانەکە کە تاوەکو ئێستا بەدەست ئەو دەردەوە دەناڵێنن.

لە ساڵی ٢٠٠٣، ھێزەکانی ھاوپەیمانان بە سەرکردایەتیی [[جۆرج دەبلیوو بوش]]، سەرۆککۆماری ئەمریکا و [[تۆنی بلێر]] سەرۆکوەزیرانی بەریتانیا پڕۆسەی ڕزگارکردنی عێراقیان ڕاگەیاند، کە لەلایەک قازانج و لەلایەکی تر زیانی ھەبوو، و تۆمەتی ھەبوونی چەکی کۆمەڵکوژ و ھەبوونی ھاوپەیمانییەتی لەنێوان سەددام و چەکدارانی [[ئەلقاعیدە|قاعیدە]] خستە پاڵ سەددام حوسێن.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.britannica.com/event/Iraq-War |سەردێڕ=Iraq War {{!}} 2003–2011 |زمان=en |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080910115154/http://britannica.com/EBchecked/topic/870845/Iraq-War |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٨ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئابی ٢٠١٩|encyclopedia=Encyclopedia Britannica}}&lt;/ref&gt; لە ئەنجامدا، دەسەڵاتی سەددام حوسێن ڕووخێندرا و دواتریش یەکەم ھەڵبژاردنی دیموکراسی لە عێراق بەڕێوەچوو. دوای دەستگیرکردنی سەددام، ڕۆژی ١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٣ یەکەم دادگایی سەددام لەژێر دەسەڵاتی [[حکوومەتی کاتی]]ی عێراقی بەڕێوەچوو. لە ڕۆژی ٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦، سەددام لەلایەن [[دادگای تاوانەکانی عێراق]] بەھۆی بەشداریکردنی ناوبراو لە کوشتنی ١٤٨ شیعە لە [[کۆمەڵەکوژیی دوجەیل]] بڕیاری لەسێدارەدانی بۆ دەرچوو بە ھەڵواسین تاکوو مردن. ڕۆژی ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦، سەددام لە سێدارەدرا.&lt;ref name=&quot;BBCexecution&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6218485.stm |سەردێڕ=Saddam Hussein executed in Iraq |ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦|ئیش=BBC News |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180720003010/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6218485.stm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٠}}&lt;/ref&gt;

== ژیان ==
=== دەستپێکی ژیان و لاوی ===
لە ساڵی ١٩٣٧، سەدام لە گوندی [[عۆجە]] لە شاری [[تکریت]] لەدایک بووە. پێش ئەوەشی لەدایک بێت باوک (حسێن عەبدولمەجید) و براکەی بە نەخۆشی شێرپەنجە مرد بوون. بەپێی ھەندێک سەرچاوە دایکی سەددام (سوبحە تەلفاح) کاتێک کە سەددامی لە سکدا بووە ھەوڵی لەباربردنی داوە لەگەڵ خۆکوشتن، بەڵام دواتر کە سەددامی بوو ھیچی نەبوو تا بۆی بکات، ھەربۆیە سەددام لەلایەن خاڵییەوە ھەڵگیرایەوە.&lt;ref name=&quot;ref52&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2004/05/15/books/was-a-tyrant-prefigured-by-baby-saddam.html |سەردێڕ=Was a Tyrant Prefigured by Baby Saddam? |دوایین=Bumiller |یەکەم=Elisabeth |ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠٠٤|ئیش=[[The New York Times]] |issn=1553-8095 |oclc=١٦٤٥٥٢٢|بەستەری نووسەر=Elisabeth Bumiller |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160911052637/https://www.nytimes.com/2004/05/15/books/was-a-tyrant-prefigured-by-baby-saddam.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئەیلوولی ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨}}&lt;/ref&gt;

دایکی سەددام جارێکی دیکە شووی کردەوە و سەددام سێ زڕبرای بۆ پەیدابوو. کاتێک سەددام گەڕاوەتەوە ماڵی دایکی لەلایەن زڕباوکییەوە بە خراپی مامەڵەی لەگەڵ کراوە. دواتر کە سەددام تەمەنی دەبێتە دە ساڵان، لە دەست خێزانەکەی ڕادەکات و جارێکی دیکە دەگەڕێتەوە [[بەغدا]] لای خاڵی ([[خەیروڵڵا تەلفاح]])، کە ناوبراو بۆ سەددام وەک باوکێک وابوو.&lt;ref name=&quot;Karsh 13–15&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Karsh |یەکەم=Efraim |سەردێڕ=Saddam Hussein: A Political Biography |ناونیشان=https://archive.org/details/saddamhusseinpol0000kars |دوایین٢=Rautsi |یەکەم٢=Inari |بڵاوکەرەوە=[[Grove Press]] |ساڵ=٢٠٠٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٢١-٣٩٧٨-٨|پەڕەکان=[https://archive.org/details/saddamhusseinpol٠٠٠٠kars/page/١٣ ١٣]–١٥|بەستەری نووسەر=Efraim Karsh}}&lt;/ref&gt; خەیروڵڵا کە دواتر بوو بە خەزووری سەددام، عەرەبێکی سوونی دیندار بوو، ھەروەھا یەکێک بووە لە چەکدارەکانی [[ناسیۆنالیزم]]ی عەرەبی دژ بە ئینگلیزەکان و بەشداری کرد بوو لە شەڕی ئەنگلۆ-عێراقی لە ساڵی ١٩٤١.&lt;ref&gt;Eric Davis, ''Memories of State: Politics, History, and Collective Identity in Modern Iraq'', [[University of California Press]], 2005.&lt;/ref&gt; لە سەردەمی دەسەڵاتی سەددام خەیروڵڵا کرایە پارێزگاری بەغدا بەڵام دواتر بەھۆی ئاشکرابوونی گەندەڵییەکانی، سەددام ناچار بوو لە کارەکەی دەری بکات.&lt;ref name=&quot;Karsh 13–15&quot;/&gt;

دوای بەدەستھێنانی پلە و پایە، خزم و ناسیاوەکانی سەددام بوونە پاڵپشت و ڕاوێژکاری نزیک لە خۆی. لەژێر سەرپەرشتی خاڵی، سەددام چووە خوێندنی ئامادەیی لە قوتابخانەیەکی نەتەوەیی. دوای تەواوکردنی قۆناغی ئامادەیی، سەددام بۆ ماوەی سێ ساڵان لە بەشی یاسا خوێندی، بەڵام لە ساڵی ١٩٥٧ وازی لێھێنا و پەیوەندی کرد بە شۆڕشی سەرتاسەری عەرەبی لە حیزبی بەعس، کە خاڵیشی پشتگیری دەکرد. بۆ ماوەیەکیش سەددام بووە مامۆستای قۆناغی ئامادەیی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Batatu |یەکەم=Hanna |سەردێڕ=The Old Social Classes &amp; The Revolutionary Movement in Iraq |بڵاوکەرەوە=[[Princeton University Press]] |ساڵ=١٩٧٩|ژپنک=٠-٦٩١-٠٥٢٤١-٧|بەستەری نووسەر=Hanna Batatu}}&lt;/ref&gt; بیروباوەڕی بەعسی لە سووریا سەریھەڵدا و لەوێ حیزبی بەعس خاوەن پێگە و جەماوەرێکی زۆر بوو، لە ساڵی ١٩٥٥ کەمتر لە ٣٠٠ ئەندامی حیزبەکە خەڵکی عێراق بوون، وا بڕوا دەکرێ ئەمە ھۆکاری سەرەکی بێت کە سەددام لەگەڵ کەسە نزیکەکانی لەوانەش [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] چوونەتە پاڵ ئەو حیزبە لە بری حیزبە نەتەوەیییەکانی دیکەی عێراق.&lt;ref name=&quot;Karsh 13–15&quot;/&gt;

لەو سەردەمە ھەستی شۆڕشگێری لە عێراق و ڕۆژھەڵاتی ناوین سەری ھەڵدا بوو. لە عێراق [[پێشکەوتخوازی|پێشکەوتووخوازەکان]] و [[سۆشیالیزم|سۆسیالیستەکان]] نەریتی سیاسەتی کۆن و خانەدانەکانیان ڕووخاند کە لەلایەن کەسانی بیۆکرات، سەردەمی [[کۆلۆنیالیزم]]، ئاغا و سەرمایەدارەکان بەڕێوە دەبردرا.&lt;ref&gt;R. Stephen Humphreys, ''Between Memory and Desire: The Middle East in a Troubled Age'', University of California Press, 1999, p. 68.&lt;/ref&gt; زیاتر لەوەش، کەسایەتی ناسیۆنالیستی عەرەبی [[جەمال عەبدولناسر|جەمال عەبدولناسڕ]]، سەرۆکی میسڕ زۆر کاریگەر بوو بە بەعسییە گەنجەکان و بەتایبەتیش سەددام. لە ساڵانی پەنجا و شەستەکان ڕکێفی جەماوەری ناسڕ بەرزبوویەوە، ناوبراو داوای لە شەپۆڵی شۆڕشگێری عەرەبەکان دەکرد کە دژی دەسەڵاتی شاھانەی ئینگلیز لە [[عێراق]]، [[میسر|میسڕ]] و [[لیبیا]] بجەنگن. جگە لەوانەش ناسڕ ڕۆڵی ھەبوو لەسەر جەنگانی عەرەبە ناسیۆنالیستەکان لە جەنگی سینای ساڵی ١٩٥٦.&lt;ref&gt;Humphreys, 68&lt;/ref&gt;

لە ساڵی ١٩٥٨، دوای تێپەڕبوونی ساڵێک بەسەر ھاتنی سەددام بۆ ناو حیزبی بەعس، [[عەبدولکەریم قاسم]] کودەتایەکی سەربازی ڕێکخست و دەسەڵاتی شاھانەی [[فەیسەڵی دووەم|مەلیک فەیسەڵی دووەمی]] ھێنایە خوارەوە و ناوی نا [[شۆڕشی ١٤ی تەممووز]].

== گەیشتن بە دەسەڵات ==
[[پەڕگە:Saddam Hussein in 1956.jpg|alt=|ڕاست|وێنۆک|سەددام لە تەمەنی گەنجیدا.]]
لە کۆی ١٦ ئەندام لە کابینەی حکوومەتی [[عەبدولکەریم قاسم]]، ١٢یان ئەندامی حیزبی بەعس بوون؛ سەرباری ئەوەش حیزبەکە لە دژی قاسم بوون، ئەمەش لەبەر ئەوەی قاسم ڕەتیکردەوە عێراق بلکێنێت بە [[کۆماری عەرەبیی یەکگرتوو|کۆماری عەرەبی یەکگرتوو]] کە جەمال عەبدولناسڕ سەرۆکایەتی دەکرد.&lt;ref name=&quot;iraqfirst2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Coughlin, Con |ناونیشان=https://archive.org/details/saddam00conc/page/24 |سەردێڕ=Saddam: His Rise and Fall |بڵاوکەرەوە=[[Harper Perennial]] |ساڵ=٢٠٠٥|ژپنک=٠-٠٦-٠٥٠٥٤٣-٥|پەڕەکان=[https://archive.org/details/saddam٠٠conc/page/٢٤ ٢٤–٢٥]|بەستەری نووسەر=Con Coughlin}}&lt;/ref&gt; بۆ بەھێزکردنی دەسەڵات و پێگەکەی، قاسم ھەڵسا بە دروستکردنی ھاوپەیمانییەک لەگەڵ [[حیزبی شیووعیی عێراقی|حیزبی شیوعی عێراق]]، کە ئەم حیزبە دژی ھەموو بۆچوونێک بوون لەسەر یەکگرتنی وڵاتەکان لەسەربنەمای نەتەوەی عەرەبی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Coughlin, Con |ناونیشان=https://archive.org/details/saddam00conc/page/25 |سەردێڕ=Saddam: His Rise and Fall |بڵاوکەرەوە=[[Harper Perennial]] |ساڵ=٢٠٠٥|ژپنک=٠-٠٦-٠٥٠٥٤٣-٥|پەڕەکان=[https://archive.org/details/saddam٠٠conc/page/٢٥ ٢٥–٢٦]|بەستەری نووسەر=Con Coughlin}}&lt;/ref&gt; دواتر حیزبی بەعس پلانی تیرۆرکردنی قاسمیان داڕشت، سەددام سەرکردایەتی ئەو بەرنامەی دەکرد. لەوکاتەدا حیزبی بەعس زیاتر وەک ئایدلۆژیایەک بوو، لەوەی ببێتە ئامرازێک کە بتوانێت بەبەھێزی جەنگی حکوومەت بکات. زۆربەی ئەندامانی حیزبەکە کەسانی ئەکادیمی و خوێندکاربوون.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Coughlin, Con |ناونیشان=https://archive.org/details/saddam00conc/page/26 |سەردێڕ=Saddam: His Rise and Fall |بڵاوکەرەوە=[[Harper Perennial]] |ساڵ=٢٠٠٥|ژپنک=٠-٠٦-٠٥٠٥٤٣-٥|پەڕە=[https://archive.org/details/saddam٠٠conc/page/٢٦ ٢٦]|بەستەری نووسەر=Con Coughlin}}&lt;/ref&gt; قسەی ڕۆژنامەنووس کۆن کۆفلین لەسەر ھەڵبژاردنی سەددام و پلانەکە، «ئەوەی جێی سەرسووڕمانە، بیرۆکەی تیرۆرکی قاسم لەلایەن ناسڕەوە دروستبووبێت، و ھەندێک قسە ھەیە کە دەگوترێت بەشێک لەو کەسانەی ڕاسپێدراون بۆ ئەو کارە لە [[دیمەشق]] مەشقیان پێدەکرا لەلایەن دەوڵەتی کۆماری عەرەبی یەکگرتوو، سەرباری ئەوانەش ھیچ بەڵگەیەک نییە کە ڕاستەوخۆی بیسەلمێنێت کە ناسڕ لەم بابەتە تێوەگلابێت.»&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Coughlin, Con |ناونیشان=https://archive.org/details/saddam00conc/page/27 |سەردێڕ=Saddam: His Rise and Fall |بڵاوکەرەوە=[[Harper Perennial]] |ساڵ=٢٠٠٥|ژپنک=٠-٠٦-٠٥٠٥٤٣-٥|پەڕە=[https://archive.org/details/saddam٠٠conc/page/٢٧ ٢٧]|بەستەری نووسەر=Con Coughlin}}&lt;/ref&gt; وابڕواناکرێت کە سەددام لە دەرەوەی عێراق ھیچ مەشقێکی پێکرابێت، ئەمەش جگە لەوەی کە ناوبراو لەکۆتا کەس و کاتەکان ھاتە ناو تیمەکەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Osgood |یەکەم=Kenneth |سەردێڕ=America and Iraq: Policy-making, Intervention and Regional Politics |بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ساڵ=٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٤-٠٣٦٧٢-١|پەڕە=٢٢|chapter=Eisenhower and regime change in Iraq: the United States and the Iraqi Revolution of 1958}}&lt;/ref&gt;

پلانی تیرۆرکردنێکی لەناکاو بۆ قاسم دانرا، لە ڕۆژی ٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٩ لە شەقامی ڕەشید پلانی ھێرشکردنەکە دەستیپێکرد، یەکێک لە پیاوە چەکدارەکان توانی ھەموو ئەوانە بکووژێت کە لەدواوەی ئوتومبێلەکەی قاسم دانیشتبوون، ئەوانی تریش توانیان ئەوانە بکووژن کە لەپێشەوەی ئوتومبێلەکە بوون. لەکاتی ھێرشەکە سەددام بەر لەوادەی پلانەکە تەقەی کردبوو، ئەمەش وای کرد کە تەواوی پلانەکە کێشەی بۆ دروست بێت. شوفێرەکەی قاسم کوژرا و قاسمیش لە شان و ئەنیشکی بە گولە بریندارکرا. چەکدارەکان پێیان وابوو کە لە پلانەکەیان سەرکەوتووبوون بۆیە زوو گەڕانەوە بۆ بنکەی سەرەکی خۆیان، بەڵام قاسم ڕزگاری بوو. لەکاتی ئەو ھێرشەدا، حیزبی بەعس کەمتر لە ١٠٠٠ ئەندامی ھەبوو. شکستەکەی سەددام لەم ڕووداوە وای کرد بۆ ماوەی دە ساڵێک کەسایەتی ناوبراو لەبەردەم ڕای گشتی لاوازبێت.
دواتر ھەندێک لە پلانگێڕانی ڕووداوەکە لەناویاندا سەددام توانیان دەربازیان ببێت بۆ [[سووریا|سوریا]]، کە شوێنی لەدایکبوونی فیکری بەعس بوو. لەوێ سەددام ئەندامییەتی تەواوی حیزبی بەعسی پێدرا لەلایەن [[میشیل عەفلەق]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Coughlin, Con |ناونیشان=https://archive.org/details/saddam00conc/page/33 |سەردێڕ=Saddam: His Rise and Fall |بڵاوکەرەوە=[[Harper Perennial]] |ساڵ=٢٠٠٥|ژپنک=٠-٠٦-٠٥٠٥٤٣-٥|پەڕە=[https://archive.org/details/saddam٠٠conc/page/٣٣ ٣٣]|بەستەری نووسەر=Con Coughlin}}&lt;/ref&gt; بەشێکی دیکەش لە پلانگێڕەکان دەستگیرکران و لەلایەن حکوومەتی عێراقی دەستبەسەرکران. لەدوای دادگاییکردنێکی ڕووکەشانە ئەوا شەشیان حوکمی لەسێدارەدانیان بۆ دەرچوو؛ بەڵام دوایی بەھۆکاری نەزانراو ئەو حوکمە بەسەریاندا جێبەجێ نەکرا. لەوکاتەدا عەفلەق چەند ئەندامێکی باڵای حیزبی بەعس لە عێراق دوورخستەوە لە ناویاندا فوئاد ئەل ڕکابی، لەبەرامبەریشدا ئەو کەسانەشی ھێشتەوە کە پشتگیری ئەویان دەکرد وەک سەددام.&lt;ref name=&quot;Coughlin, Con 2005 https://archive.org/details/saddam00conc/page/34 34&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Coughlin, Con |ناونیشان=https://archive.org/details/saddam00conc/page/34 |سەردێڕ=Saddam: His Rise and Fall |بڵاوکەرەوە=[[Harper Perennial]] |ساڵ=٢٠٠٥|ژپنک=٠-٠٦-٠٥٠٥٤٣-٥|پەڕە=[https://archive.org/details/saddam٠٠conc/page/٣٤ ٣٤]|بەستەری نووسەر=Con Coughlin}}&lt;/ref&gt; دواتر لە شوباتی ١٩٦٠، سەددام لە سووریاوە چووە [[میسر]]، سەددام لەوێ مایەوە تاکوو ساڵی ١٩٦٣ لەوێ خوێندنی ئامادەیی لە ساڵی ١٩٦١ تەواوکرد بەڵام نەیتوانی خوێندنی بەشی یاسا تەواوبکات.&lt;ref name=&quot;Coughlin, Con 2005 https://archive.org/details/saddam00conc/page/34 34&quot;/&gt;[[پەڕگە:SaddamCairo.jpg|alt=|ڕاست|وێنۆک|سەددام لەگەڵ پۆلێک لە خانەی قوتابییە بەعسییەکان، [[قاھیرە]]، لە ساڵانی ١٩٥٩–١٩٦٣.]]ئەو ئەفسەرە سەربازییانەی کە پەیوەندیان لەگەڵ حیزبی بەعس ھەبوو ئەوا توانیان لە کودەتای [[شۆڕشی ڕەمەزان]] لە شوباتی ١٩٦٣، حکوومەتەکەی قاسم بڕووخێنن، لە ئەنجامدا سەرکردە بەعسییەکان ھاتنە سەر حوکم و عەبدولسەلام عارف کرایە سەرۆکی عێراق. دوایی لە کودەتای تشرینی دووەمی ١٩٦٣، عەبدولسەلام سەرکردەکانی حیزبی بەعسی دەستگیرکرد و حکوومەتە بەعسییەکەی ھەڵوەشاندەوە و لەبڕی ئەوە حکوومەتێکی نوێی بەسەرکردایەتی خودی خۆی ڕاگەیاند. لەو دەمە سەددام لە میسر بوو و ھیچ شوێن دەستێکی لەو کودەتایانەی ١٩٦٣ نەبوو، دوای گەڕانەوەشی بۆ عێراق، ئەوا لە حیزبی بەعس خۆی لە پۆستێکی بچووکدا دۆزییەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Karsh |یەکەم=Efraim |سەردێڕ=Saddam Hussein: A Political Biography |ناونیشان=https://archive.org/details/saddamhusseinpol0000kars |دوایین٢=Rautsi |یەکەم٢=Inari |بڵاوکەرەوە=[[Grove Press]] |ساڵ=٢٠٠٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٢١-٣٩٧٨-٨|پەڕەکان=[https://archive.org/details/saddamhusseinpol٠٠٠٠kars/page/٢٢ ٢٢]–٢٣|بەستەری نووسەر=Efraim Karsh}}&lt;/ref&gt; دواتر سەددام لە تشرینی یەکەمی ١٩٦٤ دەستگیرکرا و ماوەی دوو ساڵان لە زیندان مایەوە تاکوو لە ساڵی ١٩٦٦ توانی خۆی دەرباز بکات.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Karsh |یەکەم=Efraim |سەردێڕ=Saddam Hussein: A Political Biography |ناونیشان=https://archive.org/details/saddamhusseinpol0000kars |دوایین٢=Rautsi |یەکەم٢=Inari |بڵاوکەرەوە=[[Grove Press]] |ساڵ=٢٠٠٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٢١-٣٩٧٨-٨|پەڕەکان=[https://archive.org/details/saddamhusseinpol٠٠٠٠kars/page/٢٥ ٢٥]–٢٦|بەستەری نووسەر=Efraim Karsh}}&lt;/ref&gt; لە ساڵی ١٩٦٦، ئەحمەد حەسەن بەکر سەددامی کردە جێگری سکرتێری فەرماندەی سەرکردایەتی ناوخۆیی حیزبی بەعس، لەوێ سەددام لەڕووی جێبەجێکردن و بەڕێوبەریکردنی حیزب سەرکەوتووبوو و تواناکانی خۆی سەلماند.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Tripp, Charles |سەردێڕ=A History of Iraq |بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٨٧٨٢٣-٤|پەڕە=[https://archive.org/details/historyofiraq٠٠٠٠trip/page/١٨٣ ١٨٣]|بەستەری نووسەر=Charles R. H. Tripp |ناونیشان=https://archive.org/details/historyofiraq0000trip}}&lt;/ref&gt; ھەڵبژاردنی سەددام لە پۆستەکانی فەرماندەی ناوخۆیی حیزب بۆ پەیوەندییەکانی ناوبراو دەگەڕێتەوە لەگەڵ میشیل عەفلەق، کە دامەزرێنەری بیری بەعسی بوو.&lt;ref name=&quot;Hanna Batatu&quot;&gt;''The Old Social Classes and the Revolutionary Movements of Iraq'' (Princeton 1978).&lt;/ref&gt; لە ئەیلوولی ١٩٦٦، سەددام ڕوبووبەڕووی ئالنگارییەکی نوێ بوویەوە لەناوخۆی حیزبەکەی، بەوەی لە سووریا ئەو کەسانەی بیری مارکسیزمیان ھەبوو توانیان زۆربەی جومگەکانی حیزب کۆنتڕۆڵ بکەن، سەددام ناکۆک بووە لەگەڵ ئەو بابەتە، ئەمانەش وای کرد کە حیزبی بەعسی عێراقی جیابێتەوە لە حیزبەکەی سووریا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Karsh |یەکەم=Efraim |سەردێڕ=Saddam Hussein: A Political Biography |ناونیشان=https://archive.org/details/saddamhusseinpol0000kars |دوایین٢=Rautsi |یەکەم٢=Inari |بڵاوکەرەوە=[[Grove Press]] |ساڵ=٢٠٠٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٢١-٣٩٧٨-٨|پەڕەکان=[https://archive.org/details/saddamhusseinpol٠٠٠٠kars/page/٢٦ ٢٦]–٢٧|بەستەری نووسەر=Efraim Karsh}}&lt;/ref&gt; دواتر سەددام دەزگای ئەمنی بەعسی دامەزراند، کە تەنیا خۆی کۆنتڕۆڵی بەسەریدا ھەبوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Karsh |یەکەم=Efraim |سەردێڕ=Saddam Hussein: A Political Biography |ناونیشان=https://archive.org/details/saddamhusseinpol0000kars |دوایین٢=Rautsi |یەکەم٢=Inari |بڵاوکەرەوە=[[Grove Press]] |ساڵ=٢٠٠٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٢١-٣٩٧٨-٨|پەڕە=[https://archive.org/details/saddamhusseinpol٠٠٠٠kars/page/٢٧ ٢٧]|بەستەری نووسەر=Efraim Karsh}}&lt;/ref&gt;

لە تەممووزی ١٩٦٨، سەددام بەشداریکرد لە کودەتایەکی خوێناوی کە لەلایەن [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] سەرکردایەتی دەکرا بۆ ھێنانەخوارەوەی دەسەڵاتی [[عەبدولڕەحمان عارف]]، برای عەبدولسەلام عارف و لە ئەنجامدا سەرکەوتووبوون. دوای کودەتاکە، عەبدولسەلام عارف وەک پەنابەر چووە [[لەندەن]] و پاشان [[ئەستەمبوڵ|ئەستەمبول]]، لە ساڵی ١٩٧٩ دوای ھاتنە دەسەڵاتی سەددام ئەوا عارف ڕێگای پێدرا کە بگەڕێتەوە عێراق. لە ئەنجامی کودەتاکەش، ئەحمەد حەسەن بەکر بوو بە سەرۆکی عێراق و سەددام کرایە جێگری سەرۆکی عێراق و جێگری سەرۆکی سەرکردایەتی شۆڕشی عێراق. ئەحمەد حەسەن بەکر لەوکاتە بەتەمەنتر و ڕێزدارتربوو لە سەددام. لە دوای ساڵی ١٩٦٩، سەددام بووە ھێزێکی ڕوون لەناو حیزبی بەعس.

=== پەیڕەوی سیاسی ===
لە کۆتایی شەستەکان و سەرەتای حەفتاکان، وەک جێگری فەرماندەی ئەنجومەنی شۆڕش، سەددام وەک کەسایەتییەکی سیاسی ناوبانگێکی بۆخۆی دروست کرد.&lt;ref&gt;CNN, &quot;Hussein was symbol of autocracy, cruelty in Iraq,&quot; 30 December 2003. [http://www.cnn.com/2006/WORLD/meast/12/29/hussein.obit/index.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170614113300/http://www.cnn.com/2006/WORLD/meast/12/29/hussein.obit/index.html|date=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt; لەوکاتەدا، سەددام پلە و دەسەڵاتی لەناو حکوومەت بەرزدەبوویەوە و بەھێزتر دەردەکەوت بەتایبەت لەدوای ھەوڵەکانی بۆ سەرکردایەتیکردنی حیزب، ھەوڵدان بۆ چارەسەرکردنی کێشە ناوخۆیییەکانی وڵات و بەرزکردنەوەی ئاستی جەماوەری حیزبەکە.

لە ساڵی ١٩٦٨، دوای گرتنە دەسەڵاتی عێراق لەلایەن حیزبی بەعس، سەددام ھەوڵەکانی چڕکردەوە بۆ جێگیرکردنی وڵات لەو ململانێیانەی کە ماوەیەکی زۆر بەر لە خودی خۆی عێراقی تەنی بوو. ململانێیەکانی عێراق لە ئاستی کۆمەڵایەتی، نەتەوەیی، ئایینی و ئابووری بوو لەوانەش کێشەکانی سوننە بەرامبەر شیعە و عەرەب بەرامبەر کورد، سەرۆک عەشیرەت بەرامبەر بازرگانێک.&lt;ref name=&quot;Humphreys, 78&quot;&gt;Humphreys, 78&lt;/ref&gt;[[پەڕگە:Baath Party founder Michel Aflaq with Iraqi President Saddam Hussein in 1988.jpg|وێنۆک|سەددام لەگەڵ [[میشیل عەفلەق]]، دامەزرێنەری فیکری بەعس، ساڵی ١٩٨٨.|alt=|ڕاست]]سەددام بە چالاکییەکی زۆرەوە کاری لەسەر بەھاوچەرخکردنی سیستمی ئابووری عێراق کرد لەگەڵ ئەوەش لایەنی ئاسیشی وڵاتی بەھێزترکرد ئەمەش لەوەی ھیچ کودەتایەک لەدژی دەسەڵاتەکانی حیزبی بەعس ئەنجام نەدرێت. ناوەندی ستیراتیژی کارەکانی سەددامیش لە پرسی نەوتی عێراقدا بوو. لە ١ی حوزەیرانی ١٩٧٢، سەددام کەرتی نەوتی بە ناوخۆیی کرد. ساڵی دواتر نرخی نەوت بەرزبوویەوە بەھۆی ڕووداوەکانی [[قەیرانی نەوتی ١٩٧٣|قەیرانی وزەی ١٩٧٣]]، ھەموو ئەوانەش یارمەتیدەربوون کە پلانەکانی سەددام سەربگرن.

دوای تێپەڕبوونی چەند ساڵێک ئەوا سەددام چەند خزمەتگوزارییەکی کۆمەڵایەتی ڕاگەیاند کە نموونەی کەمبوو لەناو وڵاتانی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]. سەددام کەمپەینی نەھێشتنی نەخوێندەواری ڕاگەیاند، ئەمەش جگە لە پێشکەشکردنی خوێندن بە خۆڕایی تا بەرزترین ئاستی خوێندن لە عێراق. دوای تێپەڕبوونی ساڵێک لە کەمپەینی نەھێشتنی نەخوێندەواری ئەوا سەدان ھەزار کەس فێری خوێندنەوە بوون.

لەوکاتەدا حکوومەت پشتگیری تایبەتی لە خێزانی سەربازەکان دەکرد، ھەروەھا شوێنی مانەوە بۆ قوتابیان بەخۆڕایی دابین دەکرا. سەددام سیستمێکی ھاوچەرخی تەندروستی ڕاگەیاند کە بووە یەکێک لە ھاوچەرخترین سیستمەکان لە ڕۆژھەڵاتی ناوین، ئەمەش وای کرد لەلایەن یوونێسکۆ خەڵاتبکرێت.&lt;ref&gt;[http://www.cbc.ca/news2/indepth/words/saddam_hussein.html Saddam Hussein] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140331054013/http://www.cbc.ca/news2/indepth/words/saddam_hussein.html |date=٣١ی ئازاری ٢٠١٤}}, CBC News, 29 December 2006&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jessica Moore, [https://web.archive.org/web/20030625145156/http://www.pbs.org/newshour/bb/middle_east/iraq/war/player1.html The Iraq War player proپەڕگە: Saddam Hussein's Rise to Power], PBS Online Newshour {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131115205745/http://www.pbs.org/newshour/bb/middle_east/iraq/war/player1.html|date=15 November 2013}}&lt;/ref&gt;

دوابەدوای بەرزبوونەوەی نرخی نەوت، سەددام توانی ئابووری عێراق لەڕێگای پشتبەستن بە نەوت بەرزبکاتەوە. سەددام کەمپەینێکی نەتەوەیی ڕاگەیاند بۆ گەشەپێدانی ژێرخانی وڵات لەڕێگای دروستکردنی ڕێگا و پەرەپێدانی پیشەسازییەکانی دیکە. بەھۆی ئەم کەمپەینەوە توانرا کارەبا بگەیێندرێتە نزیکەی تەواوی عێراق بەتایبەت شوێنە دوورەدەستەکان. پێش ساڵانی حەفتاکاان، زۆربەی خەڵکی عێراق لە گوندەکان دەژیان و نزیکەی دوو لەسەر سێی خەڵکی ھەژاربوون و خەریکی کشتوکاڵ بوون. دواتر ئەو ژمارەیە لەساڵانی حەفتاکان کەم بوویەوە ئەمەش بەھۆی بەرزبوونەوەی نرخی نەوت کەوایکرد داھاتی وڵات لە نیو ملیارد دۆلار بەرزبێتەوە بۆ دەیان ملیۆن دۆلار، و وڵات کارەکانی لەبوارە پیشەسازییە جۆراوجۆرەکان چڕکردەوە.
بەرزبوونەوەی نرخی نەوت بەتایبەت لە سوودی سەددام شکایەوە.&lt;ref name=&quot;economist2007&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.economist.com/node/8492668 |سەردێڕ=Saddam Hussein&amp;nbsp;– The blundering dictator |ڕێکەوت=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧|ئیش=[[ئێکۆنۆمیست]] |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171012114334/http://www.economist.com/node/8492668 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt; بەگوێرەی ''[[ئێکۆنۆمیست]]''[[ئێکۆنۆمیست|،]] سەددام ھاوشێوەی سەرەتاکانی [[ئەدۆڵف ھیتلەر|ئەدۆلف ھیتلەر]] توانی ستایشی گەل بەدەست بھێنێت، ھیتلەر پیشەسازی ئەڵمانی بووژاندەوە، چەندین ئۆتۆبانی دروست کرد لەگەڵ ڕەخساندنی دەرفەتی کارکردنی زۆر بە بێکارەکان. سەددام شارەزا و لێزان بووە لەبارەی ئەوەی کە شەقامی عەرەبی چی دەوێت بەتایبەت لەدوای شکانی قەوارەی عەرەبی لە جەنگی شەش ڕۆژە لە بەرامبەر ئیسرائیل، لە ساڵی ١٩٦٧ و مردنی سەرکردەی عەرەبی میسڕ، جەمال عەبدول ناسڕ لە ساڵی ١٩٧٠، کە جێگرەکەی [[ئەنوەر سادات]] ھەوڵی بەئاشتیکردنی پەیوەندییەکانی میسڕ و ئیسرائیلی دا. لەبەرامبەردا سەددام پڕووپاگەندەی خۆی دەکرد کە ئەو لەدژی دەسەڵاتی جوو و [[ئێران|فارسەکانە]]. سەددام لەوکاتەدا لەڕێگای دەزگای ھەوڵگری (موخابەرات) عێراقی نەیارەکانی دەستگیردەکرد بەتایبەتیش سەرنووسەرانی ڕۆژنامە عەرەبییەکان و ھونەرمەندان.&lt;ref name=&quot;economist2007&quot;/&gt;
[[پەڕگە:1975 Algiers Agreement.jpg|وێنۆک|وێنەی سەددام، [[محەممەد ڕەزا پەھلەوی|محەممەدڕەزا پەھلەوی]] لەگەڵ ھواری سەرۆکی جەزائیر لە ساڵی ١٩٧٥، کاتی [[ڕێکەوتننامەی جەزائیر|ڕێککەوتننامەی جەزائیر]].]]
لە ساڵی ١٩٧٢، سەددام ھاوپەیمانییەکی دۆستانەی بۆ ١٥ ساڵ لەگەڵ یەکێتیی سۆڤیەت واژوو کرد. بەپێی قسەی مێژوونووس چارڵز تریپ ئەوا دەزگای ئەمنی ئەمریکا لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست بەم ھاوپەیمانییە دڵخۆش نەبوون، ئەو دەزگایە لەکاتی [[شەڕی سارد]] دامەزرابوو. ھەربۆیە ھەر دوژمنێکی ڕژێمی بەغدا لەوکاتە وەک دۆستی ئەمریکا تەماشا دەکرا.&lt;ref name=&quot;Tripp&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Tripp, Charles |سەردێڕ=A History of Iraq |بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ساڵ=٢٠٠٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٨٧٨٢٣-٤|پەڕەکان=xii, ٢١١–٢١٤|بەستەری نووسەر=Charles R. H. Tripp |ناونیشان=https://archive.org/details/historyofiraq0000trip}}&lt;/ref&gt; ھاوکات ئەمریکا لەوکاتەدا پشتگیری دارایی لە کورد دەکرد لەدژی دەسەڵاتی ناوەند کە بەسەرکردایەتی [[مەلا مستەفا بارزانی]] شۆڕشێکیان دەستپێکردبوو، شۆڕشەکەی مەلا مستەفا لە ساڵی ١٩٧٥ شکستی ھێنا، ئەمەش وای کرد سەدان ھەزار کوردی سڤیل ئاوارەبن لە ماڵ و حاڵی خۆیان.&lt;ref name=&quot;Tripp2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Tripp, Charles |سەردێڕ=A History of Iraq |بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ساڵ=٢٠٠٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٨٧٨٢٣-٤|پەڕەکان=xii, ٢١١–٢١٤|بەستەری نووسەر=Charles R. H. Tripp}}&lt;/ref&gt;

سەددام کاری بۆ دڵسۆزانی حیزبی بەعس دەکرد لە ناوچە گوندییەکان. لەدوای بە عێراقیکردنی نەوت، سەددام ھەڵسا بە پەرەپێدان و ھاوچەرخکردنی کەرتی کشتووکاڵی لە گوندەکان و دابەشکردنی زەوی بەسەر جووتیارەکان.&lt;ref name=&quot;ref6&quot;&gt;Khadduri, Majid. ''Socialist Iraq''. The Middle East Institute, Washington, D.C. , 1978.&lt;/ref&gt; لەماوەی ساڵانی ١٩٧٤–١٩٧٥ بەرھەمە کشتووکاڵییەکان دوو ھێندەی جاران بەرھەم بھێنرێت. لەم ڕێگایەوە سەددام پشتگیری خەڵکی بۆخۆی زیاتر کرد.

=== گرتنە دەسەڵات ===
لە ساڵی ١٩٧٦، سەددام پۆستی ژەنەڕالی گشتی لە سوپای عێراقی وەرگرت، بەمەش دەسەڵاتێکی باڵای ھەبوو لە ناو حکوومەت. دوای بەتەمن چوونی ئەحمەد حەسەن بەکر کە نەیدەتوانی کارەکان بەباشی ڕایی بکات، ئەوا بەبەردەوامی دەسەڵاتەکانی سەددام زیادیان دەکرد لە بەڕێوەبردنی حکوومەت لە ئاستی ناوخۆیی و دەرەکی. بەزوویی سەددام بووە ئەندازیاری پەیوەندییەکانی دەرەوەی عێراق لە پرسە دیپلۆماتییەکان. سەددام بەشێوەی نافەرمی و حوکمی زاتی دەسەڵاتی خۆی لە عێراق بەگەڕخستبوو تاکوو ساڵی ١٩٧٩ بەفەرمی بووە سەرۆکی عێراق. سەددام بەھێواشی دەسەڵاتی خۆی ببەسەر حکوومەتی عێڕاقی و حیزبی بەعس پتەوترکرد.

لە ساڵی ١٩٧٩، ئەحمەد حەسەن بەکر ھەوڵیدا لەگەڵ بەعسییەکانی سووریا و [[حافز ئەسەد]] ڕێکبکەون بۆ ئەوەی ھەردوو وڵات لەژێر دەسەڵاتی حیزبی بەعس بەڕێوە بببەن. ئەمەش دەسەڵاتەکانی سەددامی دەخستە ژێر پرسیارەوە، ھەربۆیە سەددام لەژێر فشار وای کرد ئەحمەد حەسەن بەکر دەست لە کارەکانی بکێشێتەوە، بەمەش ببەفەرمی لە ١٦ی تەممووزی ١٩٧٩ سەددام شوێنی گرتەوە وەک سەرۆکی عێراق.

== وێنەی سەددام لە سیاسەت و کەلتوور ==
[[پەڕگە:Al-Qadissiya 6.jpg|وێنۆک|وێنەیەک بۆ دەربڕینی خۆشەویستی و ستایشکردنی سەددام، دوای جەنگی ئێران-عێراق.]]
وەک نیشانەی بەھێزی دەسەڵاتی سەددام ئەوا وێنە و ناوی سەددام کۆمەڵگای عێراقی تەنی بوو. بە ھەزاران وێنە، پۆستەر، پەیکەر و وێنەی سەر دیوار لە سەرتاسەری عێراق بۆ سەددام دروستکرابوون. وێنەی ڕوخساری لە ئۆفیسەکان، ژووری باڵەخانەکان، قوتابخانەکان، نەخشخانە و دوکانەکان ھەڵواسرا ئەمەو جگە لەوەی وێنەی سەددام خرایە سەر دراوی دیناری عێراقی. کاریگەری وێنەی سەددام لەناو کۆمەڵگا جیاوازەکانی ناوخۆی عێراق ڕەنگدانەوەی ھەبوو، سەددام بە جلووبەرگی کوردی و جلووبەرگی تیرەی بدووەکانیش دەردەکەوت. سەددام زۆرکات بە قات و جلووبەرگی ڕۆژاوایی و جلی ئیسلامیش دەرکەوتووە.

لە ساڵانی ١٩٩٥ و ٢٠٠٢، سەددام دوو ھەڵبژاردنی شانۆگەریانەی بەڕێوەبرد، بەوەی سەددام لە ڕێفراندۆمی ١٩٩٥ توانی ٩٩٫٩٦٪ دەنگەکانی بەدەستھێنا. ئەو تەنیا ٣٬٠٥٢ دەنگی نەخێری وەرگرت لە کۆی بەشداری ٨٫٤ ملیۆن کەس.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/1995/10/17/world/no-surprise-in-iraqi-vote.html |سەردێڕ=No surprise in Iraqi vote |ڕێکەوت=١٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٥|ئیش=The New York Times |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200904003606/https://www.nytimes.com/1995/10/17/world/no-surprise-in-iraqi-vote.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://findarticles.com/p/articles/mi_hb6507/is_4_57/ai_n28932894/ |سەردێڕ=Iraq – July 22 – Saddam Plans Referendum |بڵاوکەرەوە=FindArticles |ساڵ=٢٠٠٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20120715194635/http://findarticles.com/p/articles/mi_hb6507/is_4_57/ai_n28932894/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تەممووزی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130818082323/http://findarticles.com/p/articles/mi_hb6507/is_4_57/ai_n28932894/ |date=١٨ی ئابی ٢٠١٣}}&lt;/ref&gt; لە ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی عێراق کە لە ڕۆژی ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٢ بەڕێوەچوو، سەددام ڕێژەی ١٠٠٪ دەنگەکانی بەدەستھێنا، ڕۆژی دوای ھەڵبژاردنەکە ئەوا کۆمسیۆنی ھەڵبژاردنی عێراقی ڕای گەیاند کە ١١٬٤٤٥٬٦٣٨ کەس بە بەڵێ دەنگیان داوەتە سەددام لە ڕێفراندۆمی ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی عێراق.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/2331951.stm |سەردێڕ=Saddam 'wins 100% of vote' |ڕێکەوت=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=BBC |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200806234516/http://news.bbc.co.uk/2/hi/2331951.stm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئابی ٢٠٢٠ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢}}&lt;/ref&gt;

لە ساڵی ٢٠٠٣، لەکاتی ڕووخانی ڕژێمی بەعس ئەوا پەیکەری سەددام شکێنرا و وێنەکانی دڕێندران.&lt;ref&gt;[https://time.com/4394274/iraq-kadhim-al-jabbouri-saddam-hussein-statue-toppled-baghdad/ The Iraqi Guy Who Toppled Saddam Hussein's Statue in 2003 Wants Saddam Back] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190519042710/http://time.com/4394274/iraq-kadhim-al-jabbouri-saddam-hussein-statue-toppled-baghdad/ |date=١٩ی ئایاری ٢٠١٩}}، ماڵپەڕی [[تایم (کۆوار)|گۆڤاری تایم]]، ٦ی تەممووزی ٢٠١٦ بڵاوکراوەتەوە.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.newyorker.com/news/news-desk/the-fate-of-a-leg-of-a-statue-of-saddam-hussein The Fate of a Leg of a Statue of Saddam Hussein] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180111001741/https://www.newyorker.com/news/news-desk/the-fate-of-a-leg-of-a-statue-of-saddam-hussein |date=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨}}، نیویۆرکەر، ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ بڵاوکراوەتەوە.&lt;/ref&gt;

== پەیوەندییەکانی دەرەوە ==
پەیوەندییەکانی عێراق لەگەڵ وڵاتانی عەرەبی ھەمەچەشن بوو. عێراق و میسڕ لە ساڵی ١٩٧٧، ئاڵۆزی کەوتە نێوانیان بەتایبەت کاتێک عێراق ڕەخنەی لە ڕێککەوتنی ئاشتی نێوان میسڕ و ئیسرائیل گرت کە بەبەشداری سەرەکی سەرۆکی میسر ئەنوەر سادات ڕێکخرا. لە ساڵی ١٩٧٨، بەغدا میوانداریی [[کۆمکاری عەرەبی|لووتکەی عەرەبی]] ڕێکخرا بۆ ئیدانەکردنی میسڕ لەسەر ڕازیبوونیان بە [[ڕێککەوتننامەی کامپ دەیڤد]]. لەبەرامبەردا دواتر میسر پشتگیرییەکی گەورەی عێراقی کرد لەکاتی [[شەڕی ئێران و عێراق]]، کە ئەمەش وای کرد گەرمییەک بداتەوە پەیوەندی نێوان ئەو دوو وڵاتە، ئەمەش وێڕای نەبوونی باڵیۆزخانەی یەکتری لە ھەردوو وڵات. دوایی لە ساڵی ١٩٨٣، عێراق داوای ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی کرد لەگەڵ میسڕ.

سەددام پەیوەندییەکی باشی لەگەڵ ھەواڵگری ڕووسی یڤگینی پریماکۆڤ ھەبوو، سەرەتای دیدارەکانیشان بۆ ساڵانی شەستەکان دەگەڕێتەوە. لەوانەیە پریماکۆڤ یەکێکبێت لە پاڵپشتییەکانی مانەوەی سەددام لەسەر دەسەڵات لە ساڵی ١٩٩١.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی ئازاری ٢٠٠٣|سەردێڕ=Saving Saddam&amp;nbsp;– the sequel? |ناونیشان=http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&amp;tx_ttnews%5Btt_news%5D=28397&amp;tx_ttnews%5BbackPid%5D=226 |ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢٠ |بڵاوکەرەوە=The Jamestown Foundation |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئازاری ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160303215036/http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&amp;tx_ttnews%5Btt_news%5D=28397&amp;tx_ttnews%5BbackPid%5D=226 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;

لەماوەی دەسەڵاتیدا، سەددام تەنیا سەردانی دوو وڵاتی ڕۆژاوایی کرد. یەکەمیان لە کانوونی یەکەمی ١٩٧٤، کاتێک [[فرانسیسکۆ فرانکۆ|فرانسیسکۆ فڕانکۆ]] بانگێشتی کرد بۆ [[ئیسپانیا]] و [[مەدرید]]ی پایتەخت، سەددام لەو گەشتەیدا سەردانی شارەکانی [[گرانادا]]، [[کۆردۆبا (ئیسپانیا)|کۆردۆبا]] و تۆلیدۆی کرد.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://elpais.com/diario/2003/03/02/domingo/1046580756_850215.html |سەردێڕ=Reportaje &amp;#124; El obsequio de Sadam a Franco |دوایین=País |یەکەم=Ediciones El |ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٠٣|newspaper=El País |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200302172546/https://elpais.com/diario/2003/03/02/domingo/1046580756_850215.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئازاری ٢٠٢٠ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢٠ |via=elpais.com}}&lt;/ref&gt; لە ئەیلوولی ١٩٧٥، سەددام چاوی کەوت بە سەرۆکوەزیران جاک شیراک لە [[پاریس]]، [[فەڕەنسا]].&lt;ref name=&quot;The Chirac Doctrine3&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی گۆڤار |ناونیشان=http://www.meforum.org/772/the-chirac-doctrine |سەردێڕ=The Chirac Doctrine |journal=The Middle East Quarterly |ڕێکەوت=پاییزی ٢٠٠٥|دوایین١=Guitta |یەکەم١=Olivier |ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئازاری ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200302172559/https://www.meforum.org/772/the-chirac-doctrine |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

چەند سەرکردەیەکی عێراق، ھەروەھا بازرگانی [[لوبنانی]] تایبەت بە چەک، سارکیس سۆغانالیان ئەوەیان ڕاگەیاند کە سەددام ھاوکاری دارایی حیزبەکەی جاک شیراکی کردووە. لە ساڵی ١٩٩١، سەددام ھەڕەشەی لەو کەسانەکرد کە یارمەتی دارایی پێدابوون «لە بەڕێز شیراک بۆ بەڕێز چێڤنەمێنت، ھەروەھا سەرکردە سیاسیی و ئابوورییەکان کە لە پێشبڕکێدابوون بۆئەوەی کاتی زیاتر لەگەڵ ئێمە بەسەر بەرن و کاتێکی خۆش بەسەربەرن. ئێمە دەبێت پەردە لەسەر ڕاستییەکانی ئەم باروودۆخە ھەڵبدەینەوە. ئەگەر فێڵکردنە بەردەوامبێت، ئەوا فشار لەسەر ئێمە دروست دەبێت کە ماسکەکانیان لەسەر لابدەین، ھەموویان ئاشکرابکەین لەبەردەم ڕای گشتی فەڕەنسا.»&lt;ref name=&quot;The Chirac Doctrine3&quot;/&gt; فەڕەنسا چەکی بە سەددام فرۆشت، فەڕەنسا بووە گەورەترین ھاوکاری دابینکردنی چەک لەسەردەمی حوکمڕانی سەددام. ئەو بەڵگەنامانەی کە سەددام ھەڕەشەی پێدەکردن دەری دەخت کە چۆن جاک شیراک و بازرگانە نزیکەکان لەو لە ناویاندا چارڵز پاسکوا، کە وەزیری پێشووی ناوخۆی فەڕەنسا چەندە لەو مامەڵانە لەگەڵ سەددام سودمەند بوون.&lt;ref name=&quot;The Chirac Doctrine3&quot;/&gt;

لەبەر ئەوەی سەددام بەدەگمەن گەشتی دەکرد، ئەوا [[تارق عەزیز]] بووە پاڵپشتێکی سەددام و ئەو بەردەوام گەشتی دەکرد و چەندین جار وەک نوێنەری دیپلۆماتی سەددام لە دیدارەکان دەرکەوت.&lt;ref&gt;Healy, Jack. &quot;[https://www.nytimes.com/2010/10/27/world/middleeast/27iraq.html?ref=world Iraq Court Sentences Tariq Aziz to Death] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200723223307/https://www.nytimes.com/2010/10/27/world/middleeast/27iraq.html?ref=world|date=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٠}}.&quot; ''[[The New York Times]]''. 26 October 2010. Retrieved on 26 October 2010.&lt;/ref&gt; لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان سەدام بەدوای ئەوەدا وێڵ بوو کە عێراق ڕۆڵی سەرەکی ھەبێت لە ناو [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]. لە ساڵی ١٩٧٢، عێراق لەگەڵ [[یەکێتیی سۆڤیەت]] ڕێککەوتنێکی ھاریکارییان ئەنجامدا کە تێیدا ھێزی سەربازی و ھەزاران ڕاوێژکاریش بەم ھۆیەوە ھاتنە عێراق؛ بەڵام، دواتر لە ساڵی ١٩٧٨ بەھۆی ناکۆکییەکان لەسەر [[حیزبی شیووعیی عێراقی|حیزبی شیوعی عێراق]]، سەددام ئاراستەی بازرگانییەکانی بەرەو وڵاتانی ڕۆژاوا جووڵاند و پەیوەندییەکانیشی لەگەڵ سۆڤیەت ھەڵپەسارد؛ عێراق تا ساڵی ١٩٩١ لە شەڕی کەنداو پەیوەندییە دیپلۆماتییەکان و بازرگانییەکانی لەگەڵ وڵاتانی ڕۆژاوا بەردەوام بوو.&lt;ref&gt;Helen Chapin Metz (ed) ''[http://memory.loc.gov/frd/cs/iqtoc.html Iraq: A Country Study:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150724161326/http://memory.loc.gov/frd/cs/iqtoc.html|date=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}'' &quot;[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+iq0083) The West&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200722223234/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field(DOCID+iq0083)|date=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢٠}}, [[Library of Congress Country Studies]], 1988&lt;/ref&gt;

لەدوای قەیرانی نەوت لە ساڵی ١٩٧٣، فەڕەنسا ھاوپەیمانییەتی و دۆستایەتی لەگەڵ وڵاتانی عەرەب فراوانتر کرد و لەگەڵ عێراق بوونە دۆستێکی نزیک، ھەر ئەمەش وای کرد کە سەددام لە ساڵی ١٩٧٥ سەردانی پاریس بکات، لەوێ سەددام چاوی کەوت بە کەسایەتییە سیاسیی و بازرگانەکان. لە ساڵی ١٩٧٥، سەددام ھاوپەیمانییەکی لەگەڵ ئێران بەست کە تێیدا لەسەر کێشەکانی سەر سنوور ڕێککەوتن. لەبەرامبەردا ئێران لە پشتگیرکردن لە کوردەکانی عێراق کشایەوە. سەددام سەرکردایەتی بەرەی دژ بە ڕێککەوتنی میسر و ئیسرائیل بوو لە ساڵی ١٩٧٩.

لە ھەشتاکان سەددام پڕۆژەی چەکی ناوەکی ڕاگەیاند بە ھاوکاری فەڕەنسا. یەکەم [[کارتیاکەری ناوکی]] ناوی ئۆسیراکی لێنرا لەلایەن فەڕەنسییەکانەوە. دواتر لە ٧ی حوزەیرانی ١٩٨١، لە ھێرشێکی ئاسمانیی ھێزەکانی ئیسرائیل تێکشکێنرا.&lt;ref name=&quot;Osirak&quot;&gt;BBC, [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/7/newsid_3014000/3014623.stm 1981: Israel bombs Baghdad nuclear reactor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180907031130/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/7/newsid_3014000/3014623.stm |date= ٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}, ''BBC On This Day 7 June 1981'' referenced 6 January 2007&lt;/ref&gt; ئەم ھێرشەی ئیسرائیل ناونرا ئۆپەراسیۆنی ئۆپێرا یان ئۆپەراسیۆنی بابیلۆن.

ھەر لە بیستەکانی سەددەمی بیستەم، کوردەکانی عێراق ھەوڵی جوداخوازیان لە عێراقدا دەدا، ھەربۆیە حکوومەتەکانی عێراق دەبوو لەگەڵ کوردەکان دانووستاندن بکەن.&lt;ref&gt;Humphreys, 120&lt;/ref&gt; سەددام لە ساڵی ١٩٧٠، لەگەڵ کورد ڕێککەوت و ڕێککەوتننامەی ١١ی ئازاری واژووکرد کە مافی ئۆتۆنۆمی بە کورد بەخشی، بەڵام دواتر ڕێککەوتناممەکەی ھەڵوەشاندەوە. لە ئەنجامدا پێکدادنی قورس کەوتە نێوان عێراق و کوردەکان. سەددام گوندە کوردییەکانی بۆمباران دەکرد بەوانەی ئێرانیشەوە. ئەمەش وای کرد کە پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئێران تێکبچێت، دواتر سەددام لە ساڵی ١٩٧٥ لەگەڵ شای ئێران ڕێککەوت و ئەوانیش لە پشتگیریکردنی کورد وەستان.

== شەڕی ئێران و عێراق ==
[[پەڕگە:Cardoen Saddam.jpg|وێنۆک|سەددام لەکاتی بەخێرھاتنکردنی کارلۆس کاردیۆن، بازرگانی چیلی کە لەکاتی جەنگی ھەشتاکان چەکی بە سەددام دەفرۆشت.]]
لە دەستپێکی ١٩٧٩، [[شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران|شۆڕشی ئیسلامی]] بەسەر دەسەڵاتی [[محەممەد ڕەزا پەھلەوی|شا محەممەد ڕەزا پەھلەوی]] سەرکەوت، لە ئەندامدا ئێران کەوتە ژێر دەسەڵاتی [[ڕووحوڵڵا خومەینی|ئایەتوڵڵا خومەینی]]. دوابەدوای ئەوەش دەنگی شیعەکان لەو وڵاتانەی کە شیعە مەزھەبیان زۆربوو لە ناویاندا عێراق بڵدنتر دەبیسترا. سەددام ترسی لەوە نیشت کە ھزری چەکدار و ڕادیکاڵە شیعەیییەکان دەستبگرێت بەسەر حوکمڕانە سێکولارەکەی خۆی.

لە حەفتاکانیش ناکۆکی ھەبوو لەنێوان سەددام و خومەینی، خومەینی لە ساڵی ١٩٦٤ لە ئێران دوورخرابوویەوە و لە شاری نەجەف لە عێراق دەژیا، لە عێراق خومەینی کاریگەرێکی زۆری دروست کردبوو لە ناو خەڵکی شیعەی عێراقی و شیعەی وڵاتانی دیکەش بۆ دژایەتیکردنی حکوومەتی ئەوکاتەی ئێران کە ھاوکات سەددام ڕێگای پێدابوو بۆ ئەو کارە؛ بەڵام دواتر بەھۆی ھاندانی شیعەکانی عێراق لە دژی دەسەڵاتی سەددام ھەروەھا دروستبوونی لێکتێگەیشتن لەنێوان سەددام و دەسەڵاتی شاھانەی ئێران ئەوا سەددام لە ساڵی ١٩٧٨، بەوە ڕازی بوو کە خومەینی دووربخاتەوە بۆ فەڕەنسا. ئەم کارە دواتر بە زیان شکایەوە بەوەی خومەینی گرنگیپێدانی زیاتری میدایی وەرگرت و ھەروەھا توانی ڕابەرایەتی ژمارەیەکی زیاتر لە شیعەکانی جیھان بکات.

دوای گرتنە دەسەڵاتی ئێران لەلایەن خومەینی ئەوا ناکۆکی کەوتە نێوان عێراق و کۆماری ئیسلامیی ئێران لەسەر دەسەڵاتگرتن بەسەر [[شەتەلعەرەب]]، کە لەو خاڵەدا سنووری ئێران و عێراق دابەشدەبن. لەوکاتەدا سەددام بۆ ڕای گشتی ڕای گەیاند کە ئەوە عێراقە دەیەوێت ناکۆکی نەکەوێتە نێوان ئەو دوو وڵاتە، و ئاشتی بۆ ھەردوو وڵات گرنگە؛ بەڵام دواتر سەددام کۆبوونەوەیەکی کرد لەگەڵ سەڵاح عومەر عەلی، نوێنەری عێراق لە نەتەوە یەکگرتووەکان، ناوبراو ڕای گەیاند کە سەددام دەیەوێت لە چەند مانگێکدا بەشێکی گەورە لە ئێران داگیربکات.&lt;ref name=&quot;PIRRR6&quot;&gt;Esposito, John, &quot;Political Islam Revolution, Radicalism, or Reform&quot;, ''Political Islam and Gulf Security'', Lynne Rienner Publishers, {{ISBN|1-55587-262-X}}, pp. 56–58&lt;/ref&gt;

دواتر عێراق توانی ئێران داگیربکات، یەکەم ھێرشی عێراق بۆ سەر فڕۆکاخانەی نێودەوڵەتیی مێھرئاباد بوو لە [[تاران]] و دواتر توانی بچێتە ناو ناوچەی [[پارێزگای خووزستان|خووزستان]] کە ناوچەیەکی دەوڵەمەندە بە نەوت ھەروەھا کەمایەتی عەرەب تێیدا دەژین، سەددام لە ٢٢ی ئەیلوولی ١٩٨٠ ئەو پارێزگایەکی خستەسەر پارێزگاکانی عێراق. سەددام ئەم جەنگەی بە پاڵپشتییەکی گەورەی وڵاتانی عەرەب، ئەمریکا و ئەورووپا دەستپێکرد، ھەروەھا لەڕووی دارایییەوە وڵاتانی خەلیج پاڵپشتییەکی گەورەیان لە عێراق کرد. سەددام وەک پارێزەری وڵاتانی عەرەب لەدژی شۆڕشی ئێران تەماشا دەکرا. تاکە دژایەتی ئەوا یەکێتیی سۆڤیەت بوون کە ڕەتیانکردەوە پاڵپشتی عێراق بکەن لەو جەنگەدا، سەرکردایەتی سۆڤیەت ھۆکاری ئەوەیان بۆ مامەڵە خراپەکانی سەددام گەڕاندەوە لەگەڵ کۆمۆنیستەکانی عێراق. لەکاتی جەنگەکە، شکاندنی یاسا نێودەوڵەتییەکان پشتگوێ خرا لەسەر سنوور و دەسەڵاتەکان. ھاوکات عێراق لەڕووی ئابووری و سەربازییەوە یارمەتی دەدرا لەلایەن ھاوپەیمانەکانییەوە، کەدواتر بوونە ھۆکارێکیش کە سەددام چەکی کیمیایی لەدژی کورد و ئێرانییەکان بەکاربھێنێت، ھاوکات پاڵپشتی عێراقیش بوون لە دروستکردن و گەشەپێدانی چەکی ئەتۆمی.&lt;ref name=&quot;PIRRR6&quot;/&gt;

لە ڕۆژانی یەکەمی جەنگەکە، شەڕێکی گەورە لەسەر بەندەرەکان دروست بوو ئەمەش دوای ئەوەی عێراق ھێرشی کردە سەر ناوچەی خووزستان. دوای ئەوەی سەرەتا عێراق توانی چەند ناوچەیەک کۆنتڕۆڵ بکات، بەڵام دواتر تووشی لەدەستدانی چەندەھا سەربازی بوویەوە کاتێک ڕووبەڕووی [[ھێرشی شەپۆلی مرۆڤی|ھێرشی شەپۆلی]] بوویەوە لەلایەن ئێرانییەکانەوە. لە ساڵی ١٩٨٢، عێراق تووشی شکست بوویەوە و لەدوای چەند ڕێگایەک دەگەڕا بۆ ئەوەی کۆتایی بەو جەنگە بھێنێت.

لەوکاتەدا، سەددام داوای لە وەزیرەکانی کرد کە بۆچوون و ڕاوێژکارییەکەیان پێشکەش بکەن. وەزیری تەندروستی، دکتۆر ڕیاز ئیبراھیم پێشنیاری بۆ کابینەکەی سەددام کرد کە ئاشتی ڕابگەیەنێت و داوای دانووستاندنێکی ئاشتیانە بکات. لەسەرەتادا وا دەرکەوت کە سەددام ئەو پێشنیارەی قبووڵ کردووە، بەوەی سەددام کابینەکەی خۆی بە دیموکراسی دەزانی. دوای چەند حەفتەیەک، دکتۆر ئیبراھیم لە کارەکەی دوورخرایەوە ئەمەش دوای ئەوەی کە بەرپرسیارێتی خۆی ھەڵگرت لە ڕووداوێکی ھەڵەی پزیشکی لە نەخۆشخانەیەکی عێراقی کە تێیدا نەخۆشێک مرد بەھۆی پێدانی دەرمانی ھەڵەوە.

دوای چەند ڕۆژێک دکتۆر ئیبراھیم دەستگیرکرا ئەمەش دوای ئەوەی ناوبراو لە کارەکەی وەک وەزیر دوورخرابوویەوە. بەرلەوەی دەستگیربکرێت ئەوا بۆ ڕای گشتی ڕای گەیاند کە دڵخۆشە بەوەی کە زیندووە. ڕۆژی دوای دەستگیرکردنی ئەوا پارچەیەک لە جەستەی دکتۆر ناردرا بۆ ژنەکەی.&lt;ref name=&quot;Woods&quot;&gt;Kevin Woods, James Lacey, and Williamson Murray, [http://www.foreignaffairs.com/articles/61701/kevin-woods-james-lacey-and-williamson-murray/saddams-delusions &quot;Saddam's Delusions: The View From the Inside&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150428062330/http://www.foreignaffairs.com/articles/61701/kevin-woods-james-lacey-and-williamson-murray/saddams-delusions |date=٢٨ی نیسانی ٢٠١٥}}, ''Foreign Affairs'', May/June 2006.&lt;/ref&gt;

دواتر عێراق خۆی لە جەنگێکی درێژخایەن دۆزییەوە کە لە سەدەی بیستەم وێنەی نەبوو لەڕووی درێژی ماوەکەی. عێراق لەکاتی جەنگەکە چەکی کیمیایی بەکارھێنا لە دژی ئێران ھەروەھا کوردەکانی عێراق کە دەیانویست ھەرێمی خۆیان لە باکووری عێراق بە یارمەتی ئێران دروست بکەن. بەشێکی زۆر لەو چەکانەی عێراق لەلایەن وڵاتانی ڕۆژاوا بەتایبەتیش کۆمپانیاکانی [[ئەڵمانیای ڕۆژاوا]] دابیندەکرا.&lt;ref name=&quot;Isa&quot;&gt;Dr. Khalil Ibrahim Al Isa, [https://fas.org/nuke/guide/iraq/cw/az120103.html Iraqi Scientist Reports on German, Other Help for Iraq Chemical Weapons Program] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190513085855/https://fas.org/nuke/guide/iraq/cw/az120103.html |date=١٣ی ئایاری ٢٠١٩}}, ''Al Zaman (London)'', 1 December 2003.&lt;/ref&gt; دوای ئەوەی حکوومەتەکەی ڕۆناڵد ڕیگان ڕێکارەکانی سنووردارکردنی ھەناردەکردنی ھەڵگرت، ئەوا ئەمریکا ھاریکاری عێراقی کرد لەدابینکردنی وێنەی سەتەلایتی بۆ پشاندانی بنکە سەربازییەکانی ئێران.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.thedailybeast.com/newsweek/2002/09/22/how-saddam-happened.html |سەردێڕ=How Saddam Happened |دوایین=Dickey, Christopher |یەکەم=Thomas, Evan |ڕێکەوت=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٢|newspaper=Newsweek |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111213041515/http://www.thedailybeast.com/newsweek/2002/09/22/how-saddam-happened.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; بۆ ئەوەشی کە پەیوەندییەکانی ئەمریکا و عێراق فراوانتربن، ئەمریکا ناوی عێراقی لە لیستی ئەو وڵاتانەی پشتگیری لە تیرۆر دەکەن لابرد. دواتر یاریدەدەری سکرتێری وەزارەتی بەرگری ئەمریکا، نۆیل کۆچ وتی «ھیچ کەسێک گومانی نییە کە ئەوان [عێراق] لە ھاوکاریکردنی تیرۆریزم بەردەوامن… ھۆکاری ڕاستەقینەی ئەم کارەی ئەمریکا لەوکارە تەنیا بۆ یارمەتیدانی عێراق بووە بۆئەوەی لە جەنگی ئێران سەرکەوتووبێت.»&lt;ref name=&quot;Borer&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Douglas A. Borer |ساڵ=٢٠٠٣|سەردێڕ=Inverse Engagement: Lessons from U.S. -Iraq Relations, 1982–1990 |ناونیشان=http://www.army.mil/professionalWriting/volumes/volume1/july_2003/7_03_2v2.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20061011195656/http://www.army.mil/professionalwriting/volumes/volume1/july_2003/7_03_2v2.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦ |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦|وێبگە=U.S. Army Professional Writing Collection |بڵاوکەرەوە=U.S. Army}}&lt;/ref&gt; یەکێتیی سۆڤیەت، فەڕەنسا و چین بەیەکەوە ڕێژەی ٩٠٪ چەکی عێراقیان دابین دەکرد لەماوەی ١٩٨٠ بۆ ١٩٨٨.&lt;ref&gt;[http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/values.php SIPRI Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151125105813/http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/values.php |date=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥}} Indicates that of $29,079 million of arms exported to Iraq from 1980 to 1988 the Soviet Union accounted for $16,808 million, France $4,591 million, and China $5,004 million (Info must be entered)&lt;/ref&gt;

سەددام داوای لە حکوومەت وڵاتانی عەرەبی دەکرد کە بە کاش و پشتگیری سیاسیی لەکاتی جەنگەکە پاڵپشتی بکەن، ئەمەش بەدیاریکراوی دوای ئەوەبوو کە کەرتی نەوتی عێراق تووشی زەرەرێکی گەورە بوویەوە کاتێک کە ھێزی دەریاوانی ئێرانی کۆنتڕۆڵی [[کەنداوی فارس]] کردبوو. عێراق لەڕێگای ھەنگاوە دیپلۆماتیکییەکانی توانی سەرچاوە دارایییەکانی بەھێز بکات بەتایبەت لەلایەن چین، یەکێتیی سۆڤیەت، فەڕەنسا و ئەمریکا کە ترسیان لە گەشەسەندنی ڕەوتی شۆڕشی ئیسلامیی ئێران ھەبوو کە باڵبکێشێتە تەواوی ناوچەکە. ئێرانییەکان داوایان دەکرد کە عێراق دەبێت باجی زیانەکانی جەنگەکەیان پێبداتەوە، بەڵام ئەو ھەنگاوانە بێسوود بوون بەوەی پشتگیرییە نێودەوڵەتییەکان بۆ عێراق تا ٢٠ی ئابی ١٩٨٨ بەردەوام بوو.

لە ١٦ی ئازاری ١٩٨٨، عێراق بە چەکی کیمیایی ھێرشی کردە سەر [[ھەڵەبجە]]، لە ئەنجامدا ٥٠٠٠ ھاووڵاتی سڤیلی بەماوەیەکی کورت کووشت، ئەمەش جگە لەوەی کە کاریگەری گازەکە لەسەر ژیانی دە ھەزار کەس مایەوە.&lt;ref name=&quot;Halabja3&quot;&gt;[https://2001-2009.state.gov/r/pa/ei/rls/18714.htm Saddam's Chemical Weapons Campaign: Halabja, 16 March 1988] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171117022553/https://2001-2009.state.gov/r/pa/ei/rls/18714.htm |date=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧}}&amp;nbsp;– Bureau of Public Affairs&lt;/ref&gt; ھێرشکردنە سەر ھەڵەبجە ھاوکات بوو لەگەڵ پڕۆسەی [[شاڵاوی ئەنفال|ئەنفال]] لە کوردستان کە بەمەبەستی لەناوبردنی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کوردی و پێشمەرگە دەستیپێکردبوو. ئەمریکا ڕای گەیاند کە ھێرشکردنە سەر ھەڵەبجە لەسەر فەرمانی سەددام حوسێن بووە،&lt;ref name=&quot;Halabja3&quot;/&gt; بەڵام ڕژێمی سەددام ئێرانی بە بەرپرسیاری ھێرشەکە دانا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2003/01/31/opinion/a-war-crime-or-an-act-of-war.html |سەردێڕ=A War Crime or an Act of War? |دوایین=Pelletiere |یەکەم=Stephen C. |ڕێکەوت=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٣|newspaper=New York Times |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171226054527/http://www.nytimes.com/2003/01/31/opinion/a-war-crime-or-an-act-of-war.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٠}}&lt;/ref&gt;

جەنگە ھەشت ساڵییە خوێناوییەکە بەکۆتایی ھات. لەئەنجامی ئەو جەنگە ھەردوو وڵات بە سەددان ھەزار سەربازیان لەدەستدا، ھەروەھا بە نزیکەی ملیۆنێک کەس کوژران. ئێران و عێراق ھیچیان بەو دەستکەوتانە نەگەیشتن کە لە سەرەتای جەنگەکە پلانیان بۆی دانابوو، سنووری ھەردوو وڵاتیش بەنزیکی ھیچ گۆڕانکارییەکی بەسەردا نەھات. لە باشوور، ناوچەکانی دەوڵەمەند بە نەوت وەک خووزستان و بەسڕە کە ملمانێی سەرەکی و ئابووری لەسەری دا بوون ئەوا بەتەواوی خاپوور بوون و سنووری ھەردوو وڵاتیش گەڕایەوە بۆ سنووری پێش جەنگەکە واتە ساڵی ١٩٧٩، ھاوکات ئێران چەند ناوچەیەکی کۆنتڕۆڵکرد لە باکووری عێراق (کوردستان)، ھەردوو وڵات ئەو ئابوورییە گەورەی کە پێشتر ھەیان بوو تووشی داڕمان ھات.

لەماوەی ھەشتاکان سەددام دەیان ملیارد دۆلاری لە وڵاتانی عەرەبی وەرگرت، و چەند ملیاردێکی دیکەش لە شوێنی دیکە، ھەموو ئەمانەش بۆ جەنگان بوو لە دژی ئێران لەپێناو ڕێگریکردن لە فراوانبوونی ڕەوتی تووندڕەوی شیعە لەناوچەکە؛ بەڵام شتەکان بەپێچەوانە ڕوویاندا، خومەینی بەھۆی جەنگەکە بووە پاڵەوان بەھۆی ئەو بەرگرییەی بۆ ئێران کردی لەکاتی جەنگەکە کە لایەنی بەرامبەر پشتگیرییەکی گەورەی جیھانی ھەبوو. خومەینی لەو جەنگە توانی ڕەوتی ڕادیکالیزمی شیعە نەک لە وڵاتانی عەرەبی بەڵکوو لەناو خودی عێراقیش بەرفراوانتر بکات.

== ھەڵمەتی ئەنفال ==
{{Main|کارەساتی ئەنفال}}ئەنفال ھەڵمەتێکی کۆمەڵکووژی بوو لە دژی کورد و ئەو کەمایەتییانەی لە کوردستان دەژین لە نێویاندا [[ئێزیدی|ئیزدی]]، [[تورکمان]] و [[ئاشوورییەکان]].&lt;ref&gt;[https://www.hrw.org/en/reports/2006/08/14/genocide-iraq-anfal-campaign-against-kurds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150626135022/http://www.hrw.org/en/reports/2006/08/14/genocide-iraq-anfal-campaign-against-kurds|date=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٥}} The Anfal Campaign Against the Kurds. A Middle East Watch Report: Human Rights Watch 1993.&lt;/ref&gt; ئەو ھەڵمەتە بە فەرمانی سەددام حوسێن لەلایەن [[عەلی حەسەن ئەلمەجید|عەلی حەسەن مەجید]] جێبەجێکرا.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://us.gov.krd/ku/بابەتەکان/هەڵمەتەکانى-ئەنفال-و-جینۆساید-بەرامبەر-گەلى-کوردستان/ ھەڵمەتەکانی ئەنفال و جینۆساید بەرامبەر گەلی کوردستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200711104203/https://us.gov.krd/ku/بابەتەکان/هەڵمەتەکانى-ئەنفال-و-جینۆساید-بەرامبەر-گەلى-کوردستان/ |date=١١ی تەممووزی ٢٠٢٠}}، ماڵپەڕی نوێنەرایەتی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان لە ئەمریکا، ١١ی تەممووزی ٢٠٢٠ ھێنراوە.&lt;/ref&gt; ناوی ئەو ھەڵمەتە لە سوورەتی [[سوورەتی ئەنفال|ئەنفال]] لە [[قورئان]] وەرگیرا، ھەڵمەتەکە لە دژی پێشمەرگە و کوردەکان جێبەجێکرا لەماوەی ساڵانی ١٩٨٦ بۆ ١٩٨٩. لەماوەی ئەو ھەڵمەتەدا ٥٠ ھەزار بۆ ١٠٠ ھەزار کەس کوژران،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iraqi Anfal, Human Rights Watch, 1993 |ناونیشان=https://hrw.org/reports/1993/iraqanfal/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Hrw.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200722223330/https://www.hrw.org/reports/1993/iraqanfal/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt; بەپێی سەرچاوە کوردییەکان ئەوا ژمارەکە زیاترە و نزیکەی ١٨٢ ھەزار کەس دەیخەملێنن.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠٠٥|سەردێڕ=Ethnic Cleansing and the Kurds |ناونیشان=http://www.jafi.org.il/education/actual/iraq/4.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20081202235943/http://www.jafi.org.il/education/actual/iraq/4.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Jafi.org.il}}&lt;/ref&gt;

== فشارەکان بۆ سەر کوێت ==
دوای کۆتایی ھاتنی جەنگی ئێران-عێراق، ئەوا عێراق چاوی کەوتە سەر کوێتی ھاوسنووری. سەددام داوای لە کوێت کرد کە لە قەرزی جەنگەکە خۆشبێت کە دەیکردە نزیکەی ٣٠ ملیارد دۆلار، بەڵام کوێت ڕەتی کردەوە.&lt;ref name=&quot;Humphreys, 1053&quot;&gt;Humphreys, 105&lt;/ref&gt; سەددام ھەناردەی نەوتی کەمکردەوە بۆ ئەوەی نرخی نەوت بەرزبێتەوە، بەڵام کوێت ڕەتی کردەوە ھەمان کار بکات.

سەددام ھەنداردەکردنی نەوتی بۆ وڵاتانی دەرەوە کەمکردەوە لەپێناو بەرزکردنەوەی نرخی نەوت بۆ گەڕاندنەوەی قەرزە کەڵەکەبووەکانی؛ لەبەرامبەردا کوێت داواکاری سەددامی بۆ کەمکردنەوەی ھەناردەکردن ڕەتکردەوە و نەوتێکی زۆری ھەناردەی بازاڕەکانی دەرەوە کرد، بەمەش نرخی نەوت بە نزمی مایەوە. سەددام بەردەوامی جەختی لەوە دەکردەوە کە لەڕوانگەی مێژووەوە کوێت بەشێک بووە لە عێراق، و کوێت بووکەڵەیەکی دەستی ئیمپریالیزمی بەریتانییە؛ ئەم بۆچوونەی سەددام ماوەی ٥٠ ساڵ لەناوخۆی عێراقدا دەبیسترایەوە.&lt;ref name=&quot;Humphreys, 1053&quot;&gt;Humphreys, 105&lt;/ref&gt; ھاوردەکردنی زیاتری کوێت وای کرد چاوی زیاتری لەسەربێت. کوێت و عێراق بەیەکەوە ٢٠٪ نەوتی جیھانیان دابین دەکرد بەراورد بە سعودیە کە ٢٥٪ بوو.&lt;ref name=&quot;Humphreys, 1053&quot;&gt;Humphreys, 105&lt;/ref&gt; عێراق ھێشتا کەرەستەی جەنگی لا مابوویەوە، سەددام فەرمانی ئەوەی کرد کە تۆپھاوێژەکان ببەنە سەر سنووری عێراق-کوێت.

لەدوای تێکچوونی پەیوەندییەکانی عێراق و کوێت، ئەوا سەددام حوسێن پەیامی ئەمریکای پێگەیشت کە ئەمریکا چ وەڵامدانەوەیەکی دەبێت ئەگەر باسەکە ببێتە سەر داگیرکردنی کوێت. لەوکاتەدا ئەمریکا بۆ ماوەی دەیەک (دە ساڵ) پەیوەندییەکی باشی لەگەڵ عێراقدا ھەبوو، حکوومەتەکەی ڕۆناڵد ڕیگان بڕی ٤ ملیارد دۆلاری بەخشیبووە عێراق لەپێناو بووژاندانەوەی کەرتی کشتووکاڵی وڵاتەکە لەبەرامبەر شکاندنی کەرتی کشتووکاڵی ئێران.&lt;ref&gt;A free-access on-line archive relating to U.S. –Iraq relations in the 1980s is offered by ''The National Security Archive'' of the [[George Washington University]]. It can be read on line at [http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB82/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160412082411/https://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB82/|date=١٢ی نیسانی ٢٠١٦}}. The Mount Holyoke International Relations Program also provides a free-access document briefing on U.S. –Iraq relations (1904–present); this can be accessed on line at [http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/iraq.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190208105755/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/iraq.htm|date=٨ی شوباتی ٢٠١٩}}.&lt;/ref&gt; عێراق سێیەم سودمەندترین وڵاتی دەست ئەمریکا بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.boston.com/news/globe/editorial_opinion/oped/articles/2006/08/31/the_true_iraq_appeasers/ |سەردێڕ=The true Iraq appeasers |دوایین=Peter W. Galbraith |ڕێکەوت=٣١ی ئابی ٢٠٠٦|ئیش=The Boston Globe |دوایین٢=2006 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304065216/http://www.boston.com/news/globe/editorial_opinion/oped/articles/2006/08/31/the_true_iraq_appeasers/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تەممووزی ٢٠٠٨}}&lt;/ref&gt;
[[پەڕگە:April Glaspie, Sadoun al-Zubaydi and Saddam Hussein.jpg|وێنۆک|سەددام لەکاتی دیدارێکی بەپەلەی باڵیۆزی ئەمریکا لە عێراق، تەممووزی ١٩٩٠.]]
لە نیسانی ١٩٩٠، لەبەرامبەر کاردانەوە نەرێنییەکان لەدژی ئەودا، سەددام ھەڕەشەی ڕووخاندنی نیوەی ئیسرائیلی کرد بە چەکی ئەتۆمی ئەگەر شتێک لەدژی عێراق بکرێت.&lt;ref&gt;Alan Cowell, [https://www.nytimes.com/1990/04/03/world/iraq-chief-boasting-of-poison-gas-warns-of-disaster-if-israelis-strike.html? &quot;Iraq Chief, Boasting of Poison Gas, Warns of Disaster if Israelis Strike&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200904022729/https://www.nytimes.com/1990/04/03/world/iraq-chief-boasting-of-poison-gas-warns-of-disaster-if-israelis-strike.html |date= ٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}}, ''New York Times'', 3 April 1990&lt;/ref&gt; لە ئایاری ١٩٩٠، سەددام ڕەخنەی لە پشتگیرییەکانی ئەمریکا بۆ ئیسرائیل گرت، ڕای گەیاند ئەمریکا ناتوانێت بەمشێوەیە پەیوەندی دۆستایەتی لەگەڵ عەرەب پەرەپێبدات.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/1990/05/29/world/iraqi-takes-harsh-line-at-meeting.html |سەردێڕ=Iraqi Takes Harsh Line at Meeting |دوایین=Alan Cowell |ڕێکەوت=٢٩ی ئایاری ١٩٩٠|ئیش=The New York Times |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200904053220/https://www.nytimes.com/1990/05/29/world/iraqi-takes-harsh-line-at-meeting.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٣}}&lt;/ref&gt; لە تەممووزی ١٩٩٠، سەددام ھەڕەشەی سەربازی لەدژی کوێت و ئیمارات ڕاگەیاند و ئاماژەی بەوەکرد کە سیاسەتی ھەندێ وڵاتی عەرەبی لەلایەن ئەمریکاوە بەڕێوەدەبردرێت، ئەوان بەھۆی ئەمریکاوە ئامانج و ئاسایشی وڵاتانی عەرەبی دەخەنە ژێر مەترسییەوە.&lt;ref&gt;Youssef M. Ibrahim, [https://www.nytimes.com/1990/07/18/business/iraq-threatens-emirates-and-kuwait-on-oil-glut.html? &quot;Iraq Threatens Emirates And Kuwait on Oil Glut&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170630060909/http://www.nytimes.com/1990/07/18/business/iraq-threatens-emirates-and-kuwait-on-oil-glut.html |date=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٧}}, ''New York Times'', 18 July 1990&lt;/ref&gt; لەکاردانەوەی ئەم ھەڕەشانە، ئەمریکا کەشتی و فڕۆکەی جەنگی بردە [[کەنداوی فارس]].&lt;ref&gt;Michael R. Gordon, [https://www.nytimes.com/1990/07/25/world/us-deploys-air-and-sea-forces-after-iraq-threatens-2-neighbors.html? &quot;U.S. Deploys Air and Sea Forces After Iraq Threatens 2 Neighbors&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170630054533/http://www.nytimes.com/1990/07/25/world/us-deploys-air-and-sea-forces-after-iraq-threatens-2-neighbors.html |date=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٧}}, ''The New York Times'', 25 July 1990&lt;/ref&gt;

سەددام بانگێشتی باڵیۆزی ئەمریکای لە عێراق کرد بۆ کۆبوونەوەیەکی بەپەلە لەسەر بابەتی کوەیت. دواتر سەددام ڕای گەیاند کە دوایین ھەل بە کوەیت دەدات بۆ دانووستاندن لەگەڵ کوەیتییەکان، ھەروەھا ئەوەشی ڕاگەیاند کە عێراق مردن ھەڵنابژێرێت.&lt;ref name=&quot;nytimes1990&quot;&gt;[https://www.nytimes.com/1990/09/23/world/confrontation-in-the-gulf-excerpts-from-iraqi-document-on-meeting-with-us-envoy.html? &quot;CONFRONTATION IN THE GULF; Excerpts From Iraqi Document on Meeting With U.S. Envoy&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170111062914/http://www.nytimes.com/1990/09/23/world/confrontation-in-the-gulf-excerpts-from-iraqi-document-on-meeting-with-us-envoy.html |date=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧}}, ''New York Times'', 23 September 1990&lt;/ref&gt; دوای ئەوەی دوایین کۆبوونەوەی عێراق-کوەیت بەڕێوەچوو، دانووستاندنی ئەم کۆبوونەوەیە شکستی ھێنا ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی سەددام ھێزەکانی ڕەوانەی کوەیت بکات بۆ داگیرکردنی ئەو وڵاتە. لەوکاتەدا ناکۆکەی لەنێوان سەددام و ئەمریکا پەرەی سەند، ئەمەش بەتایبەت دوای ئەوەی سەددام پەیوەندییەکانی لەگەڵ سۆڤیەت پتەوکرد ھەروەھا میخایل گۆرباچۆڤ ڕای گەیاند کە ئەوان وەک لایەنی ڕاوژێکاری سەربازیی و پێویستییەکانی ئەوا ھاوکاری عێراق دەکەن.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=&quot;Bush to Gorbachev: Choose Between Saddam and the West,&quot; by Jay P. Kosminsky and Michael Johns, Heritage Foundation Executive Memorandum #280, 30 August 1990. |ناونیشان=http://www.heritage.org/dataconvert/pdf/em0280.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130923224607/http://www.heritage.org/dataconvert/pdf/em0280.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠١٣ |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}}&lt;/ref&gt;

== شەڕی کەنداو ==
لە ٢ی ئابی ١٩٩٠، سەددام کوەیتی داگیرکرد، سەرەتا سەددام وا خۆی دەرخست کە یارمەتی لایەنی شۆڕشگێڕی کوەیتی دەدات. لە ٨ی ئاب، 'حکوومەتی کاتیی کوەیتی ئازاد'ی ڕاگەیاند بەڵام ئەم حکوومەتە بێ پشتگیری و پاڵپشت بوو. دواتر لە ٢٨ی ئاب، بەفەرمی عێراق کوەیتی وەک ١٩ەمین پارێزگای عێراق ناساند. ھەموو ئەوانەش دوای تەنیا دوو ساڵ لە جەنگی ئێران و عێراق ڕوویاند، کە سەددام ئەوکاتە داوای ھاوکاری لەوڵاتانی کەنداو دەکرد تاکوو عێراق ڕێگری بکات لە داگیرکردنیان، بەڵام خۆی ھەمان شتی کردەوە لە داگیرکردنی کوەیت.&lt;ref name=&quot;PIRRR6&quot;/&gt;

دواتر لە سەددامیان پرسی کە بۆچی کوەیتی داگیرکرد، سەددام لە وەڵامدا وتوویەتی کە کوەیت وەک ١٩ەمین پارێزگا مافی عێراق بووە، ھەروەھا ھەرکاتێک شتێک بێتە [[مێشک]]مەوە ئەوا دەیکەم.&lt;ref name=&quot;economist20072&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.economist.com/node/8492668 |سەردێڕ=Saddam Hussein&amp;nbsp;– The blundering dictator |ڕێکەوت=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧|ئیش=[[The Economist]] |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171012114334/http://www.economist.com/node/8492668 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٠}}&lt;/ref&gt; لە شوباتی ١٩٩١، ھاوپەیمانییەکی نەتەوەیەکگرتووەکان بەسەرۆکایەتی ئەمریکا، کوەیتی لە سەربازە عێراقییەکان ڕاماڵی. بەھێزیی ئەوکاتەی عێراق بەھۆی ھاوکاریییە دەیان ملیارد دۆلارییەکانی پێشووی کوەیت و وڵاتانی کەنداو بوو ھەروەھا کڕینی چەک و ئامێری قورس لە [[یەکێتیی سۆڤیەت]]، [[فەڕەنسا]] و [[ئەڵمانیا]].&lt;ref name=&quot;PIRRR6&quot;/&gt;

بەماوەیەکی کورت پێش داگیرکردنی کوەیت، سەددام ١٠٠ ئوتومبێلی [[مێرسێدس-بێنز|مارسیدێس]]ی نوێی لە زنجیرەی ٢٠٠ گەیاندە میسر و ئەردەن وەک دیارییەک بۆ دیارترین سەرنووسەرەکانی ئەو وڵاتانە. دوو ڕۆژ پێش ھێرشەکەش، ھەواڵی ئەوە بڵاوکرایەوە کە سەددام ٥٠ ملیۆن دۆلاری بەکاش بەدیاری داوەتە [[حوسنی موبارەک]]، سەرۆکی [[میسر]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Stephen F. Hayes |ڕێکەوت=٥ی ئایاری ٢٠٠٣|سەردێڕ=Saddam's Cash |ناونیشان=http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/002/605fgcob.asp |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ |وێبگە=The Weekly Standard |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئەیلوولی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150905200745/http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/002/605fgcob.asp |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;

لە سەرەتای حەفتەی یەکەمدا، جۆرج دەبیلیوو بۆش لەدوورەوە قسەی لەسەر جەنگی کەنداو کرد. بۆ ئەمریکا لەلایەک کوەیت دوژمنێکی سەرسەختی ئیسرائیل بوو ھەروەھا لەپەیوەندییەکی باشدا بوون لەگەڵ یەکێتیی سۆڤیەت،&lt;ref&gt;Walter LaFeber, ''Russia, America, and the Cold War'', McGraw-Hill, 2002, p. 358.&lt;/ref&gt; لەلایەکی دیکەشەوە ئاسایشی ناوچەکە بۆ [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکییەکان]] گرنگ بوو لەبەرئەوەی وەبەرھەمھێنانی زۆریان لەو ناوچەیەدا ھەبوو.&lt;ref&gt;For a statement asserting the overriding importance of oil to U.S. national security and the U.S. economy, see, e.g. , the declassified document, &quot;Responding to Iraqi Aggression in the Gulf,&quot; The White House, National Security Directive (NSD 54), top secret, 15 January 1991. This document can be read on line in [http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB21/ George Washington University's National Security Archive Electronic Briefing Book No. 21] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150317171846/http://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB21/|date=١٧ی ئازاری ٢٠١٥}} at [http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB21/06-01.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718030734/http://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB21/06-01.htm|date=١٨ی تەممووزی ٢٠١٤}}.&lt;/ref&gt; داگیرکردنی کوەیت لەلایەن عێراقەوە، زەنگی مەترسییەکانی بەرزبوونەوەی نرخی نەوتی لێدا. بەریتانیا لەوکاتەدا ملیاران دۆلاری لەڕێگای وەبەرھەمھێنان و کەرتی بانقی کوەیت قازانج کردبوو.

لەوکاتەدا ھاریکارییەک لەنێوان ئەمریکا و یەکێتیی سۆڤیەت دروست بوو بۆ ئەوەی لە [[ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان]] دەرفەتی کۆتایی بدەن بە عێراق تاکوو لە کوەیت بکشێتەوە، ھەروەھا ئەگەر سەددام بەر لەو وادەیە نەکشێتەوە ئەوا ڕەزامەندی بەکارھێنانی ھێز دەرکرا. ئەمریکییەکان ترسیان لە سعودیە بوو ھەبوو کە بکەوێتە بەر دژایەتی عێراق، ئەمەش لەبەر ئەوەی سعودیە وڵاتێکی دەوڵەمەندە بە نەوت، لە ساڵانی چلەکانەوە بەردەوام بوو بەیەکێک لە ھاوپەیمانەکانی ئەمریکا ھەروەھا لەبەرئەوەشی کە سعودیە دژی داگیرکاری عێراق بۆ سەر کوەیت ھەڵوێستی دەرکردبوو. ئەمریکا لەگەڵ گرووپێک لە ھاوپەیمانەکانی لە نێویاندا میسڕ، سووریا و چیکۆسلۆڤاکیا، بەیەکەوە ژمارەیەکی زۆر لە چەک و ھێزیان گەیاندە سەر سنووری سعودیە بەرامبەر بە سنووری عێراق و کوەیت، ئەمەش بۆ دەورەدانی سوپای عێراقی بوو.

لەماوەی دانووستاندنەکاندا، سەددام دۆزی [[فەلەستین|فەڵەستینی]] زیندوو کردەوە بە بەڵێندان بەوەی کە ھێزەکانی لە کوەیت دەکشێنێتەوە، بەو مەرجەی [[ئیسرائیل]] واز لە [[کەناری ڕۆژاوا]]، [[بەرزایییەکانی جۆلان]] و [[کەرتی غەززە]] بھێنێت. داواکارییەکەی سەددام وڵاتانی عەرەبی لەگەڵ ئەمریکا و ھاوپەیمانەکانی لەسەر دۆسیەی فەلەستین دابەشکرد. پاشان، سەددام دواکات و دەرفەتی ئەنجومەنی ئاساییشی نەتەوە یەکگرتووەکانی پشتگوێ خست. ئەمریکا و ھاوپەیمانەکانی دەستیان کرد بە ھێرشکردنە سەر عێراق لەڕێگای ڕۆکێت و فڕۆکەوە. وێڕای ئەوەی ئیسرائیل لەلایەن عێراقەوە بە ئامانج گیرابوون، بەڵام لەم شەڕەدا بێدەنگیان نواند ئەمەش بۆ ئەوەی وڵاتە عەرەبییەکان لە ھاوپەیمانیکردن لەگەڵ ئەمریکا نەکشێنەوە. لە شوباتی ١٩٩١، ئەمریکا و بەریتانیا توانیان کوەیت تاکوو ڕووباری [[فورات]] لە ھێزە عێراقییەکان پاک بکەنەوە.&lt;ref&gt;http://milmag.com/2011/02/battle-at-rumaila/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224094412/http://milmag.com/2011/02/battle-at-rumaila/ |date=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣}} Retrieved 9 January 2017&lt;/ref&gt;

لە کۆتایی جەنگەکە ھێزە عێراقییەکان نەیانتوانی بەرگەی ھێرشەکانی ئەو ھاوپەیمانییە بگرن کە لەدژیان پێکھاتبوو، لە ئەنجامدا ١٧٥ ھەزار عێراقی دەستگیرکران و ٨٥ ھەزاریش بوونە قوربانی جەنگەکە. دواتر لەکاتی پڕۆسەی ئاگربەستدا، سەددام ڕازی بوو بەوەی کە چەکە بایلۆژییەکانی پارچە بکات ھەروەھا ڕێگەی بەنوێنەرانی نەتەوە یەکگرتووەکاندا کە لێکۆڵینەوە لەو ناوچانە بکەن کە چەکی لێبووە. گەمارۆی بازرگانی لەسەر عێراق وەک خۆی مایەوە، لەدوای تەواوبوونی جەنگەکە، سەددام سەرکەوتنی خۆی ڕاگەیاند لەو جەنگە لەبەردەمی گەلی عێراق.

== دوای شەڕی کەنداو ==
لەدوای جەنگەکە، ڕێگە بۆ گرووپە نەتەوەیی و ئایینییەکانی عێراق کرایەوە کە لەژێر ئەو کۆت و بەندەی دەسەڵاتی سەددام جووڵە بکەن. کورد و شیعەکانی عێراق بوونە ھەڕەشە لەسەر جێگیریی دەسەڵاتی حکوومەتەکی سەددام حوسێن. ڕاپەڕینی کوردەکان لە باکووری عێراق و شیعەکانیش لە باشوور و ناوەڕاستی عێراق دەستیپێکرد. ڕاپەڕینەکانی بەھاری ١٩٩١، وای کرد ١٠٠ ھەزار بۆ ١٨٠ ھەزار کەس ببنە قوربانی، کە زۆربەیان کەسانی سڤیل بوون.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://articles.latimes.com/2006/jun/05/world/fg-graves5 |سەردێڕ=2 Mass Graves in Iraq Unearthed |دوایین=Moore |یەکەم=Solomon |ڕێکەوت=٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٦|ئیش=Los Angeles Times |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171011223705/http://articles.latimes.com/2006/jun/05/world/fg-graves5 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}&lt;/ref&gt;

وێڕای ئەوەی ئەمریکا ھانی ڕاپەڕینی دژی سەددامی دەکرد، بەڵام ھیچ یارمەتییەکی گرووپە یاخییەکانی نەدەدا. ئێران کە ھاوسۆزی گرووپە یاخیبووە شیعەیییەکان بوو، بەڵام لە ھەمان کاتدا حەزی بە ھەڵگیرساندنی جەنگێکی دیکە نەبوو لەگەڵ عێراق. [[تورکیا]] دژایەتی خۆی بۆ ھەر سەربەخۆبوونێکی کورد دەربڕی، سعودیە و وڵاتانی دیکەی عەرەبی لە شۆڕشێکی دیکەی شیعەکان دەترسان. دواتر سەددام لە سەرکوتکردنی گرووپە یاخییبوەکان سەرکەوتنی بەدەستھێنا، بەڵام نەیتوانی وڵات بگەڕێنێتەوە دۆخی خۆی لە بواری ئابووری و سەربازی لە قۆناغی دوای جەنگی کەنداو.&lt;ref name=&quot;PIRRR6&quot;/&gt; سەددام ئەو سەرکەوتنەی بەبردنەوە دانا لەبەرامبەر ھێزەکانی ئەمریکا، ئەمەش وای کرد وێنەی سەددام خۆشەویست بێت لەناو جیھانیی عەرەبی، بەتایبەت ئەوانەی نەیاری ئەمریکا بوون.&lt;ref name=&quot;PIRRR6&quot;/&gt;

سەددام لەوکاتەدا وەک کەسێکی ئیسلامیی و دڵسۆزی ئایینیش دەرکەوت. دوابەدوای ئەوە، بەشێک لە یاساکانی شەریعە لەناو وڵاتدا کاریان پێکرا ھەروەھا درووشمی خودا گەورەیە (اللە اکبر)، بە دەستنووسی سەددامەوە خرایە سەر ئاڵای عێراق. سەددام [[قورئان]]ێکیشی بە خوێنی خۆیەوە دروست کرد، قورئانەکە بە ٢٧ لیتر لە خوێنی سەددام نووسرا، سەددام ئەوکارەی بۆ سوپاسکردنی خودا کرد لە بەرامبەر پاراستنی لە چەند ڕووداو و پلانێکی مەترسیدار.&lt;ref name=&quot;BBC-2000&quot;&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/monitoring/media_reports/941490.stm &quot;Iraqi leader's Koran 'written in blood'&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170810135941/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/monitoring/media_reports/941490.stm |date=١٠ی ئابی ٢٠١٧}}. BBC News, 25 September 2000&lt;/ref&gt;

=== پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان و گەمارۆ لەسەر عێراق ===
[[پەڕگە:Iraq, Saddam Hussein (222).jpg|وێنۆک|سەددام لە کانوونی دووەمی ٢٠٠١، لەکاتی پێشکەشکردنی پەیامێکی تەلەڤیزیۆنی.]]
لەگەڵ دەستپێکی داگیرکردنی کوەیت لەلایەن عێراقەوە ئەوا گەمارۆ خرایە سەر عێراق و لەسەری لانەبردرا، ھاوردەکردنی نەوتی عێراق بلۆککرا. لە نەوەدەکان، [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] سزا و گەمارۆکانی سووککرد بەبەرچاوگرتنی دۆخی خراپیی ھاووڵاتیانی عێراق. ژمارەیەک لە خەڵکی ناوەڕاست و باشووری عێراق بەھۆی گەمارۆکانەوە بوونە قوربانی و مردن.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی ئابی ١٩٩٩|سەردێڕ=Iraq surveys show 'humanitarian emergency' |ناونیشان=http://www.unicef.org/newsline/99pr29.htm |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170924111346/https://www.unicef.org/newsline/99pr29.htm |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Spagat&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی گۆڤار |ناونیشان=http://personal.rhul.ac.uk/uhte/014/Truth%20and%20Death.pdf |سەردێڕ=Truth and death in Iraq under sanctions |یەکەم=Michael |دوایین=Spagat |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٠|journal=[[Significance (journal)|Significance]] |بەرگ=٧|issue=3 |پەڕەکان=١١٦–١٢٠|doi=10.1111/j.1740-9713.2010.00437.x |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی شوباتی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180711190050/http://personal.rhul.ac.uk/uhte/014/Truth%20and%20Death.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تەممووزی ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی گۆڤار |دوایین=Rubin |یەکەم=Michael |سەردێڕ=Sanctions on Iraq: A Valid Anti-American Grievance? |journal=[[Middle East Review of International Affairs]] |بەرگ=٥|issue=4 |ناونیشان=http://www.iraqwatch.org/perspectives/meria-rubin-sanctions-1201.htm |پەڕەکان=١٠٠–١١٥|ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٠١|authorlink=Michael Rubin |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121028003924/http://www.iraqwatch.org/perspectives/meria-rubin-sanctions-1201.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121028003924/http://www.iraqwatch.org/perspectives/meria-rubin-sanctions-1201.htm |date=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢}}&lt;/ref&gt; لە ٩ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٦، حکوومەتەکەی سەددام بە پێشنیاریی ١٩٩٢ی نەتەوە یەکگرتووەکان ڕازی بوون لەسەر [[پڕۆگرامی نەوت بەرامبەر خۆراک]]، کە بەپێی ئەم پڕۆگرامە ڕێگا بە عێراق دەدرا لەبەرامبەر ناردنی نەوت [[خۆراک]] و پێداویستییە تایبەتیی و پزیشکییەکان وەربگرێت.

پەیوەندی عێراق و ئەمریکا لەدوای جەنگی کەنداو ھەر بە ھەستیاری مایەوە. ئەمریکا لە ڕۆژی ٢٦ی حوزەیرانی ١٩٩٣، [[مووشەک]]ێکی ئاراستەی عێراق کرد بۆ بەئامانج گرتنی بنکەی سەرەکی دەزگای ھەواڵگریی عێراق لە بەغدا. ئەمریکا بەردەوام عێراقی تۆمەتباردەکرد بە شکاندنی ئاگربەستەکەی جەنگی کەنداو ئەمەش بەبەردەوامی پێدان بۆ دروستکردنی چەکی گەورەی لەناوبەر و ئەو چەکانەی کە قەدەغەکراون. لە ساڵی ١٩٩٨، بیل کلینتۆن سەرۆککۆماری ئەمریکا فرمانی دا بەبەردەوامیپێدانی گەمارۆ ئابوورییەکان و ھێرشی ئاسمانی بۆ سەر ناوچەی دژەفڕینی عێراق، ئەم ئۆپەراسیۆنە ناوی نرا ئۆپەراسیۆنی ڕیوی بیابان، ئەمەش بۆئەوەبوو کە لەناوخۆی عێراق لایەنەکان ھەوڵی لەقکردن و ھاتنە شوێنی سەددام بدەن. ئەفسەری پێشووی دەزگای سی ئای ئەی، ڕۆبێرت بایر لە ڕاپۆرتێکی ئاماژەی بەوەدا کە ئەو ھەوڵیداوە بۆ تیرۆرکردنی سەددام حوسێن لە ساڵی ١٩٩٥.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=Not My Job: Former CIA Officer Robert Baer Gets Quizzed On Bears |ناونیشان=https://www.npr.org/2015/01/10/376096789/not-my-job-former-cia-officer-robert-baer-gets-quizzed-on-bears |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئابی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200807100531/https://www.npr.org/2015/01/10/376096789/not-my-job-former-cia-officer-robert-baer-gets-quizzed-on-bears |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt; ھەروەھا ھەوڵێکی زۆریدا بۆ ئەوەی کودەتای سەربازیی لە عێراق ڕووبدات.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠٠٣|سەردێڕ=The CIA And the Coup That Wasn't |ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/archive/opinions/2003/05/16/the-cia-and-the-coup-that-wasnt/0abfb8fa-61e9-4159-a885-89b8c476b188/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئازاری ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160312144241/https://www.washingtonpost.com/archive/opinions/2003/05/16/the-cia-and-the-coup-that-wasnt/0abfb8fa-61e9-4159-a885-89b8c476b188/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;

لە ساڵی ٢٠٠٢، دادناسانی نەمسا لێکۆڵینەوەیەکیان دەستپێکرد لەسەر گواستنەوەی پارە لەلایەن حکوومەتی سەددام لەگەڵ ڕودۆلف ئدلینگەر، کەسایەتی سیاسیی ناو حیزبی پارتی سۆسیال دیموکراتی نەمسا لەمەڕ سپیکردنەوەی پارە و گواستنەوەی پارە بەڕێگایەکی نایاسایی دژ بە یاساکانی نەمسا.&lt;ref name=&quot;format&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.news.at/articles/0243/10/43765/format-staatsanwalt-fritz-edlinger |سەردێڕ=FORMAT: Staatsanwalt ermittelt gegen Fritz Edlinger |ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131003041356/http://www.news.at/articles/0243/10/43765/format-staatsanwalt-fritz-edlinger |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}}&lt;/ref&gt; لە ساڵی ٢٠٠٥، ڕۆژنامەنووسێکی نەمسایی ئەوەی ڕاگەیاند کە ڕودۆلف ئدلینگەر بڕی ١٠٠ ھەزار دۆلاری لە کۆمپانیاکەی سەددام وەرگرتووە وەکو بەخشیش بۆئەوەی کۆمپانیا نەمسایییەکان وەبەرھەمھێنان بکەن لە عێراق.&lt;ref name=&quot;pfeifer&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.z-word.com/uploads/assets/documents/KP%20WEB%20UPLOAD_d4e6FprY.pdf |سەردێڕ=Victim Competition: Antisemitism and the Austrian Left |دوایین=Karl Pfeifer |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110511164716/http://www.z-word.com/uploads/assets/documents/KP%20WEB%20UPLOAD_d4e6FprY.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئایاری ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511164716/http://www.z-word.com/uploads/assets/documents/KP%20WEB%20UPLOAD_d4e6FprY.pdf |date=١١ی ئایاری ٢٠١١}}&lt;/ref&gt;

لە ساڵی ٢٠٠٢، یەکێتیی ئەورووپا ڕێگەچارەیەکی پێشنیارکرد کە لەلایەن کۆمسیۆنی مافەکانی مرۆڤی یەکێتییەکە ئامادەکرابوو و ئاماژەی بەوەدەکرد کە لە عێراق ھیچ بەرەوپێشچوونێک نییە لە چارەسەرکردنی قەیرانی [[مافەکانی مرۆڤ]]. حکوومەتەکەی سەددام تەواوی ڕاپۆرت و چارەسەرییەکەی بەتووندی ڕەتکردەوە کە ئاماژەشی بەوەدەکرد کە دەستدرێژی سێکسی وەک ئامرازێکی توندووتیژی لەکاتی جەنگ لە عێراق بەکارھاتووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1940050.stm |سەردێڕ=UN condemns Iraq on human rights |ڕێکەوت=١٩ی نیسانی ٢٠٠٢|ئیش=BBC News |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200806223334/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1940050.stm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئابی ٢٠٢٠ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}}&lt;/ref&gt;

== داگیرکردنی ٢٠٠٣ی عێراق ==
[[پەڕگە:SaddamStatue.jpg|ڕاست|وێنۆک|ھێنانە خوارەوەی پەیکەری سەددام لەکاتی کەوتنی بەغدا، ٢٠٠٣.]]
چەند ئەندامێکی کۆمەڵگای نێودەوڵەتی، بەتایبەت ئەمریکا بەردەوام چاویان لە سەددام بوو وەک ھەڕەشەیەک لەسەر جێگیریی ناوچەکە. لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٢، [[جۆرج دەبلیوو بوش|جۆرج دەبلیوو بۆش]] لە وتارێکیدا لە کۆنگرێسی ئەمریکا ئاماژەی بەوەکرد کە میحوەری وڵاتانی شەڕ لە [[عێراق]]، [[ئێران]] و [[کۆریای باکوور]] پێکدێت. زیاتر لەوەش بۆش ئەوەی ڕاگەیاند کە ئەگەری ھەیە ھێرشی سەربازیی بکەنە سەر عێراق، چونکە حکوومەتی عێراق ھەڕەشە بەوەی خەریکی دروستکردنی چەکی لەناوبەر و کیمایین بۆ زیاتر لە دە ساڵ.&lt;ref&gt;{{cite speech|first=George W.|last=Bush|date=29 January 2002|location=Washington, D.C.|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/stateoftheunion/2002/index.html|title=State of the Union|accessdate=31 December 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/1790537.stm |سەردێڕ=Full text: State of the Union address |دوایین=George W. Bush |ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٢|ئیش=BBC News |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090525115853/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/1790537.stm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئایاری ٢٠٠٩ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦}}&lt;/ref&gt;

لەدوای تێپەڕاندنی [[بڕیارنامەی ١٤٤١ی ئەنجومەنی ئاسایش]]، کە داوای دەکرد عێراق ھاوکاری چالاکانە، بەخێرایی و بێمەرج پێشکەش بە نەتەوەیەکگرتووەکان بکات کە پشکنینەکانی دەستپێبکات لە بوونی چەکی لەناوبەر لەناوخۆی عێراق،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.cnn.com/2003/US/01/27/sprj.irq.transcript.blix/ |سەردێڕ=CNN Transcript of Blix's remarks |ڕێکەوت=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=Cnn.com |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200915005627/http://www.cnn.com/2003/US/01/27/sprj.irq.transcript.blix/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٠}}&lt;/ref&gt; سەددام ڕێگای بە نەتەوە یەکگرتووەکان دا کە پشکنینەکانی بە ڕابەرایەتی پشکنەر ھانز بلیکس ئەنجام بدات. لە تشرینی دووەمی ٢٠٠٢، نەتەوە یەکگرتووەکان لە ڕاپۆرتی پشکنەرەکان ئاماژەی پێدرا کە ھیچ چەکێک نەدۆزراوەتەوە، لە ڕاپۆرتەکە ئەوەش نووسرا کە عێراق ھاوکارێکی چالاک بوون لە گەڕانەکان بەڵام خێرانەبوون وەک لە بڕیارنامەکەی ئەنجومەنی ئاسایش داواکرابوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی ئازاری ٢٠٠٣|سەردێڕ=UN news briefing |ناونیشان=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=6383&amp;Cr=iraq&amp;Cr1=inspect |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Un.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170703085026/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=6383&amp;Cr=iraq&amp;Cr1=inspect |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;

لە ٢٤ی شوباتی ٢٠٠٣، سەددام چاوپێکەوتنێکی لەگەڵ کەناڵی سی بی ئێس نیووز لەگەڵ پەیامنێر دان ڕاتەر ڕێکخست. چاوپێکەوتنەکە سێ کاتژمێری خایاند، سەددام ڕەتی کردەوە کە خەریکی دروستکردنی ھیچ چەکێکی کۆمەڵکووژ بووبێت دژ بە ڕێنمایییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان بووبێت. سەددام ئەوەشی ڕاگەیاند کە حەزی دەکرد دیبەیتێکی تەلەڤیزیۆنیی ڕاستەوخۆ لەگەڵ جۆرج دەبلیوو بۆش ئەنجام بدات، کە پێشتر ئەم دیبەیتە ڕەتکرابوویەوە. ئەم چاوپێکەوتنەی سەددام یەکەم دیداری ناوبراوبوو لەدوای تێپەڕبوونی زیاتر لە دە ساڵ.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.cbsnews.com/stories/2003/02/24/eveningnews/main541817.shtml |سەردێڕ=Behind The Scenes With Saddam |ڕێکەوت=٢٤ی شوباتی ٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=CBS News |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130924112935/http://www.cbsnews.com/stories/2003/02/24/eveningnews/main541817.shtml |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٣ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦}}&lt;/ref&gt; دواتر سەددام حوسێن لە چاوپێکەوتنێکی دیکەدا ئاماژەی بەوەدا کە ئەوان وەک عێراق ڕەنگە باسی دروستکردنی چەکی لەناوبەریان کردبێت تەنیا بۆئەوەی لەبەردەم ئێران بەھێز دەربکەون.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.reuters.com/article/2009/07/02/us-iran-saddam-idUSTRE56113O20090702 |سەردێڕ=FBI says Saddam's weapons bluff aimed at Iran |ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠٠٩|ئیش=Reuters |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150924142415/http://www.reuters.com/article/2009/07/02/us-iran-saddam-idUSTRE56113O20090702 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢}}&lt;/ref&gt;

حکوومەتی عێراقی ھەڵوەشایەوە لەگەڵ سێ حەفتە لە سەرەتای داگیرکردنی عێراق لەلایەن ئەمریکا، کە لە ڕۆژی ٢٠ی ئازاری ٢٠٠٣ دەستیپێکرد. لە سەرەتادا ھێزەکانی ئەمریکا ئەو شوێنانەیان داگیرکرد کە ھێزە عێراقییەکانی حکوومەت لێی لاواز بوون. دواتر نەمانی دەسەڵاتی سەددام بە عێراقەوە دیاربوو، بەتایبەت دوای بڵاوبوونەوەی ڤیدیۆیەکی سەددام کە وای پشان دەدا کە لە بەغدایەوە و لەگەڵ پشتیوانەکانی دەردەکەوێت. لە ٩ی نیسان، بەغدا کەوتە ژێردەستی ھێزەکانی ئەمریکا، بەدیاریکراویش بە شکاندنی پەیکەری سەددام پشاندرا،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.socialistworker.co.uk/art.php?id=7107 |سەردێڕ=Smashing statues through the ages |newspaper=[[Socialist Worker]] |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100326211523/http://www.socialistworker.co.uk/art.php?id=7107 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئازاری ٢٠١٠ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; لەوکاتە سەددام لە ھیچ شوێنێک نەدەدۆزرایەوە.

== گرتن و دادگایی ==
=== گرتن و دەستبەسەرکردن ===
[[پەڕگە:SaddamSpiderHole.jpg|وێنۆک|ساتەوەختی دۆزینەوە و دەستگیرکردنی سەددام حوسێن لەلایەن ھێزەکانی ئەمریکا.]]
لە نیسانی ٢٠٠٣، لەحەفتەی کەوتنی بەغدا شوێنی خۆحەشاردانی سەددام ھێشتا لەژێر پرسیاردا مابوویەوە. چەندین شایەتحاڵی بینینی سەددام بڵاوکرایەوە بەڵام ھیچیان جێگای دڵنیایی و ڕاستیی نەبوون. چەندجارێکیش تۆماری دەنگی سەددام بڵاودەکرایەوە کە بانگەشەی دەسەڵات و ھێزی جەماوەری دەکرد.
[[پەڕگە:Saddamcapture.jpg|alt=|ڕاست|وێنۆک|سەددام، دوای ماوەیەکی کورت لە گیرانی.]]
ناوی سەددام خرایە سەرەوەی [[پێرستی داواکراوترین عێراقییەکان لەلایەن ئەمریکا]]وە. لە تەممووزی ٢٠٠٣، کوڕەکانی عودەی و قوسەی لەگەڵ نەوەکەی مستەفا کووژران لە شەڕە تەقەیەک لەگەڵ ھێزەکانی ئەمریکا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.theguardian.com/Iraq/Story/0,,1004168,00.html |سەردێڕ=Dead: the sons of Saddam |دوایین=Julian Borger and Gary Younge |ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠٠٣|ئیش=The Guardian |شوێن=UK |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201004140717/https://www.theguardian.com/world/2003/jul/23/iraq.garyyounge |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تەممووزی ٢٠٠٨}}&lt;/ref&gt;

لە ١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٣، لە ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیانی سوور، سەددام حوسێن لەلایەن ھێزەکانی ئەمریکا گیرا ئەمەش لەدوای دۆزینەوەی لەناو چاڵێکی نزیک کێڵگەیەک بوو لە نزیک [[تکریت]]. دوای دەستگیرکردنی، سەددام گواسترایەوە بۆ بنکەی ئەمریکییەکان لە نزیک تکریت، دواتریش برایە بنکەی ئەمریکییەکان لەنزیک بەغدا. بەڵگەنامە و چاوپێکەوتنەکانی سەددام لەکاتی دەستبەسەربوونی لە بنکە ئەمریکییەکان لەلایەن ئەرشیڤی دەزگای ئێف بی ئایەوە بڵاوکرایەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی تەممووزی ٢٠٠٩|editor-last=Joyce Battle |سەردێڕ=Saddam Hussein Talks to the FBI: Twenty Interviews and Five Conversations with &quot;High Value Detainee # 1&quot; in 2004 |ناونیشان=https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB279/index.htm |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=[[National Security Archive]] |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تەممووزی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200716144734/https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB279/index.htm |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt; لە ڕۆژی ١٤ی کانوونی یەکەم، لەلایەن [[پۆل برێمەر]] حاکمی مەدەنی عێراق، دەستگیرکردنی سەددام لە ناو کێڵگەیەکی نزیک تکریت بەفەرمی ڕاگەیەندرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.cnn.com/2003/WORLD/meast/12/14/sprj.irq.saddam.operation/ |سەردێڕ=Saddam 'caught like a rat' in a hole |ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=CNN |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200817215345/https://www.cnn.com/2003/WORLD/meast/12/14/sprj.irq.saddam.operation/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئابی ٢٠٢٠ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تەممووزی ٢٠٠٨}}&lt;/ref&gt; بریمەر گرتەیەکی ڤیدیۆیی لەکاتی دەستبەسەرکردنی سەددام پشاندا. لە ڤیدیۆیەکە، سەددام بە ڕیشێکی زۆرەوە و جیاواز لە دەرکەوتنە دیارەکانی دەرکەوت. لەلایەن ئەمریکاوە ئەوە پشتڕاستکرایەوە کە تەندروستی سەددام باشە. برێمەر ئەوەشی ئاشکراکرد کە نیازیان ھەیە سەددام بخەنە ناو دادگایییەکەوە، بەڵام ھێشتا بڕیاردان لەسەر چۆنییەتی و وردەکارییەکانی دەرنەچووە. ئەو عێراقی و ئەمریکییانەی کە لەوکاتە قسەیان لەگەڵ سەددام کردبوو، ئەوەیان درکاند کە سەددام ھێشتا متمانەی بەخۆیەوە و خۆی بە سەرکردە دەزانێت.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2006/12/30/world/middleeast/30saddam.html?pagewanted=all |سەردێڕ=Saddam Hussein, Defiant Dictator Who Ruled Iraq With Violence and Fear, Dies |ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦|ئیش=New York Times |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191228093014/https://www.nytimes.com/2006/12/30/world/middleeast/30saddam.html?pagewanted=all |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئەیلوولی ٢٠١٤}}&lt;/ref&gt;
[[پەڕگە:Saddam Hussein at trial, July 2004.JPEG|وێنۆک|سەددام حوسێن لەکاتی قسەکردن بۆ دادگا.]]
ڕۆژنامەی [[تابلۆید]]ی «دە سەنی» بەریتانی وێنەیەکی سەددامی لەسەر ڕووپەری یەکەمی ڕۆژنامەکەی بڵاوکردەوە کە بە شۆرتێکی سپی دەردەکەوتبوو. لە وێنەکانی دیکەی دیوی ناوەوەی ڕۆژنامەکە، وێنەی سەددام دانرابوو کە خەریکی شووشتنی بێجامە و شوێنی پێخەفەکەی بوو. حکوومەتی ئەمریکا بڵاوکردنەوەی ئەو وێنانەی بە سەرپێچی ڕێککەوتننامەی ژنێف دانا، و بڕیاریاندا کە لێکۆڵینەوە لە دەرچوونی ئەو وێنانە بکەن.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4565505.stm Saddam underwear photo angers U.S.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807060811/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4565505.stm |date= ٧ی ئابی ٢٠٢٠}} BBC May 2005&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.cnn.com/2005/WORLD/meast/05/20/saddam.photos/ |سەردێڕ=Pentagon vows to probe Saddam photos |ڕێکەوت=٢١ی ئایاری ٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=CNN |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191227144741/http://www.cnn.com/2005/WORLD/meast/05/20/saddam.photos/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧}}&lt;/ref&gt; لەوکاتەدا سەددام لێکۆڵینەوەی لەگەڵدا دەکرا لەلایەن جۆرج پیرۆ، نوێنەری دەزگای ئێف بی ئای.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.cbsnews.com/stories/2008/01/24/60minutes/main3749494.shtml |سەردێڕ=Interrogator Shares Saddam's Confessions |دوایین=Pelley |یەکەم=Scott |ڕێکەوت=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=[[CBS News]] |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130924094030/http://www.cbsnews.com/stories/2008/01/24/60minutes/main3749494.shtml |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٣ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=٨ی شوباتی ٢٠٠٨}}&lt;/ref&gt;

ئەو زیندانەی کە سەددامی لێ بوو لە جۆری ڤی ئای سی بوو «واتە تاوانباری زۆر گرنگ»، لە زیندانەکە ڕێگە بە سەددام درا کە باخچەیەکی بچووک بۆخۆی بڕووێنێت. سەددام لە دوا ڕۆژەکانی خەریکی نووسینی شیعر بوو، ھەروەھا لە کۆتا ڕۆژەکانی پێش لەسێدارەدانی ئەوا لە بارەی میراتی خۆی و چۆنییەتی نووسینەوەی مێژوو قسەی کردووە.&lt;ref name=&quot;VIC&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://edition.cnn.com/2008/WORLD/meast/03/27/hussein.journal/index.html |سەردێڕ=Tour of prison reveals the last days of Saddam Hussein |ڕێکەوت=٢٧ی ئازاری ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=CNN |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191223143714/http://edition.cnn.com/2008/WORLD/meast/03/27/hussein.journal/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تەممووزی ٢٠٠٨}}&lt;/ref&gt;

=== دادگایی ===
لە ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٤، سەددام و یانزدە لە گەورە سەرکردەکانی حیزبی بەعس ڕادەستی حکوومەتی عێراق کران بۆ ئامادەبوونیان لە دادگایەک لەبارەی تاوانەکانیان لەدژی مرۆڤایەتی.

دوای چەند حەفتەیەک، سەددام حوکمی لەسێدارەدانی بۆ دەرچوو بەھۆی تاوانی کۆمەڵکووژی دوجەیل لە ساڵی ١٩٨٢، ھەروەھا بە تۆمەتی کوشتنی ١٤٨ کەس، لەپاڵ دەستدرێژی و توندوتیژی لەسەر ژنان و منداڵان.&lt;ref name=&quot;HRW1&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Judging Dujail |ناونیشان=https://www.hrw.org/en/node/11112/section/1 |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|وێبگە=[[Human Rights Watch]] |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150101065520/http://www.hrw.org/en/node/11112/section/1 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}393 members of the pro Iranian Dawa Party (a banned organisation) were arrested as suspects of which 148, including ten children, confessed to taking part in the plot. It is believed more than 40 suspects died during interrogation or while in detention. Those arrested who were found not guilty were either exiled if relatives of the convicted or released and returned to Dujail. Only 96 of the 148 condemned were actually executed, two of the condemned were accidentally released while a third was mistakenly transferred to another prison and survived. The 96 executed included four men mistakenly executed after having been found not guilty and ordered released. The ten children were originally believed to have been among the 96 executed, but they had in fact been imprisoned near the city of Samawah.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.softpedia.com/news/Saddam-Formally-Charged-23683.shtml |سەردێڕ=Saddam Formally Charged |ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Softpedia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070830040133/http://news.softpedia.com/news/Saddam-Formally-Charged-23683.shtml |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٠٧ |ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

لەکاتی دادگایییەکە، سەددام و پارێزەرەکەی داوایان دەکرد کە ھێشتا سەددام بە سەرۆکی شەرعی عێراق بانگبکەن،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.foxnews.com/story/0,2933,187923,00.html |سەردێڕ=Judge Closes Trial During Saddam Testimony |ڕێکەوت=١٥ی ئازاری ٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Fox News |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110202053302/http://www.foxnews.com/story/0,2933,187923,00.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی شوباتی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦}}&lt;/ref&gt; بەشێک لە پارێزەرەکانی سەددام ھەوڵی تیرۆرکردنیان درا، چەندجارێک سەرۆکی دادگا گۆڕدرا.

لە ٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦، سەددام حوسێن تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی بەسەردا ساغ بوویەوە، [[سزای مەرگ|حوکمی لەسێدارەدانی تاکوو مردنی]] بۆ دەرچوو. ھەریەکە لە بەرزان ئیبراھیم تکریتی و عەواد بەندەر، کە سەرۆکی دادگای شۆڕش بوو لە ساڵی ١٩٨٢، بەھەمان سزا و تۆمەتی سەددامیان بەسەردا جێبەجێکرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/12/26/AR2006122600297_pf.html |سەردێڕ=Iraq court upholds Saddam death sentence |دوایین=Mariam Karouny and Ibon Villelabeitia |ڕێکەوت=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦|ئیش=The Washington Post |agency=Reuters |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171011162119/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/12/26/AR2006122600297_pf.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨}}&lt;/ref&gt; بەرزان و عەواد لە ڕۆژی ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧ لەسێدارەدران.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.cnn.com/2007/WORLD/meast/01/14/iraq.executions.ap/index.html |سەردێڕ=Report: Hussein's half-brother, other co-defendant hanged |ڕێکەوت=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧|ئیش=CNN.com |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070116061937/http://www.cnn.com/2007/WORLD/meast/01/14/iraq.executions.ap/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

== لەسێدارەدان ==
سەددام لەیەکەم ڕۆژی [[جێژنی قوربان|جەژنی قوربان]]، لە ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦ بە پەتێک سێدارە درا، ئەمەش وێڕای ئەوەی ناوبراو داوای کردبوو بە گولە بکوژرێت.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.sky.com/skynews/article/0,,30000-1228824,00.html |سەردێڕ=&quot;I Want a Firing Squad&quot;, Web |ڕێکەوت=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Sky News |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071011232542/http://news.sky.com/skynews/article/0%2C%2C30000-1228824%2C00.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; سەددام لە کامپی داد لە کازمییە، باکووری ڕۆژھەڵاتی بەغدا لە سێدارە درا. لە کۆتا ساتەکانی لە سێدارەدانی، سەددام جار و نیوێک شەھادەی موسڵمانەنی خوێندووە، لە جاری دووەمیدا لە نیوەی شەھادەکەی بووە کاتێک لە سێدارە دراوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=How Saddam died on the gallows |ناونیشان=http://www.theguardian.com/world/2007/jan/01/iraq.iraqtimeline |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |وێبگە=the Guardian |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200920022138/https://www.theguardian.com/world/2007/jan/01/iraq.iraqtimeline |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;

سعودیە ئیدانەی ئەنجامدانی لە سێدارەدانی سەددامی کرد لە ڕۆژێکی پیرۆزدا. ڕۆژ، شێواز و جێبەجێکردنی لە سێدارەدانی سەددام لە جیھانی ئیسلامیدا وەک ڕووداوێکی شۆک و سوپرایز دەرکەوت، بەشێک لە سەرکردەکانی جیھانی ئیسلامی ڕێزیان بۆ سەددام نواند.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2006/dec/31/iraq.peterbeaumont |سەردێڕ=Frame by frame: last moments of a tyrant |دوایین=Temko |یەکەم=Ned |ڕێکەوت=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦|ئیش=The Observer |دوایین٢=Beaumont |یەکەم٢=Peter |زمان=en-GB |issn=0029-7712 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200807071038/https://www.theguardian.com/world/2006/dec/31/iraq.peterbeaumont |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئابی ٢٠٢٠ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt;

گرتەی کاتی لە سێدارە دانی سەددام بە مۆبایلێک گیرا، لە گرتەکە ئەوە بینرا کە ئەو کەسانەی سەددامیان برد بۆ پەتی سێدارە ئەوا سووکایەتیان بەناوبراو کرد. ڤیدیۆیەکە لەماوەیەکی کورتدا لەسەر ئینتەرنێت لە سەرتاسەری جیھان بڵاوبوویەوە و بووە باس و خواسێکی جیھانیی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.ibtimes.com/articles/20070102/saddam-web-tv.htm |سەردێڕ=Saddam Execution Images Shown on TV, Web |دوایین=Bauder, David |ڕێکەوت=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧|ئیش=International Business Times |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080205073754/http://www.ibtimes.com/articles/20070102/saddam-web-tv.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی شوباتی ٢٠٠٨ |ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; دواتر باسی ئەوەشکرا کە لەدوای لە سێدارە درانی ئەوا شەش چەقۆ لە لاشەی سەددام دراوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/iraq/article5058550.ece |سەردێڕ=Saddam Hussein's body was stabbed in the back, says guard |دوایین=Haynes, Deborah |ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨|ئیش=The Times |شوێن=London |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://www.webcitation.org/60qeUGWsc?url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/iraq/article5058550.ece |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئابی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨}}&lt;/ref&gt;

سەددام لە ڕۆژی ٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦، لە شوێنی لەدایکبوونی لە تکریت نێژرا، سەددام ٣ کیلۆمەتر دوورتر لە کوڕەکانی نێژرا.&lt;ref name=&quot;burial&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nbcnews.com/id/11669236 |سەردێڕ=Tribal chief: Saddam buried in native village |ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦|agency=Reuters |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200912033029/http://www.nbcnews.com/id/11669236 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦}}&lt;/ref&gt; لە ئابی ٢٠١٥، لەکاتی شەڕی [[دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)|داعش]] لە عێراق ئەوا مەزاری سەددام ڕووخێندرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی ئازاری ٢٠١٥|سەردێڕ=Iraq conflict: Saddam's tomb destroyed in Tikrit fighting – BBC News |ناونیشان=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-31901568 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئازاری ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=Bbc.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی تەممووزی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180701192257/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-31901568 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt; بە لە ڕووخانی مەزارەکەی، سەرچاوەکانی ھەواڵ لە ساڵی ٢٠١٤ ئەوەیان ڕاگەیاند کە گۆڕی سەددام بۆ شوێنێکی شاراوە لەلایەن چەند تیرە و عەشیرەتێکی ناوچەکە بۆ شوێنێکی نھێنی گواستراوەتەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.reuters.com/article/us-iraq-security-saddam-idUSKBN0G61GM20140806 |سەردێڕ=Saddam's allies moved his corpse, fearful Shi'ite militias would harm it: tribal leader |دوایین=Rasheed |یەکەم=Ahmed |ڕێکەوت=٦ی ئابی ٢٠١٤|ئیش=Reuters |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171011070926/https://www.reuters.com/article/us-iraq-security-saddam-idUSKBN0G61GM20140806 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئازاری ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt;

== ھاوسەرگیری و پەیوەندی خێزانییەکان ==
[[پەڕگە:Saddam-family-Pre1995.jpg|وێنۆک|وێنەی خێزانی سەددام، ناوەڕاستی ساڵانی ھەشتاکان.]]
* سەددام لە ساڵی ١٩٦٣، ھاوسەرگیری لەگەڵ [[ساجیدە تەلفاح]] کرد.&lt;ref name=&quot;Sheri &amp; Bob Stritof2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://marriage.about.com/od/infamous/p/saddamhussein.htm |سەردێڕ=Marriages of Saddam Hussein |دوایین=Sheri &amp; Bob Stritof |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=About.com |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://www.webcitation.org/60qYFVSYJ?url=http://marriage.about.com/od/infamous/p/saddamhussein.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تەممووزی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠١٠}}&lt;/ref&gt; ساجیدە کچە خاڵی سەددام، واتە [[خەیروڵڵا تەلفاح]]ە، کە ھەر خاڵی سەددامی گەورەکرد. ھاوسەرگیرییەکەیان ھەر لەمنداڵییەوە ڕێکخرا، ئەوکاتە سەددام تەمەنی پێنج ساڵان ھەروەھا ساجیدەش حەوت ساڵان بوو. سەددام و ساجیدە لە میسر لەیەکتری مارەبڕان ئەمەش لەوکاتەی لە عێراق دوورخرابوویەوە، دواتر لە ساڵی ١٩٦٣ کە گەڕانەوە ئەوا ھاوسەرگیرییەکەیان کرد.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Karsh |یەکەم=Efraim |سەردێڕ=Saddam Hussein: A Political Biography |ناونیشان=https://archive.org/details/saddamhusseinpol0000kars |دوایین٢=Rautsi |یەکەم٢=Inari |بڵاوکەرەوە=[[Grove Press]] |ساڵ=٢٠٠٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٢١-٣٩٧٨-٨|پەڕە=[https://archive.org/details/saddamhusseinpol٠٠٠٠kars/page/٢٠ ٢٠]|بەستەری نووسەر=Efraim Karsh}}&lt;/ref&gt;
** [[عودەی سەددام حوسێن|عودەی حوسێن]] (١٩٦٤–٢٠٠٣)، کوڕە گەورەی سەددام و ساجیدە بوو، ئەو ھەریەکە لە [[یەکێتیی تۆپی پێی عێراق]]ی، کۆمەڵەی فیداییانی سەددام حوسێن، لەگەڵ چەند دەزگایەکی میدیایی لە ناویاندا [[تەلەڤیزیۆنی عێراق]] و [[بابل (ڕۆژنامە)|ڕۆژنامەی بابلی]] بەڕێوەدەبرد. عودەی کوڕە دڵخوازەکەی سەددام بوو، وادانرابوو کە ببێتە شوێنگرەوەی ئەو، بەڵام بەھۆی ڕەفتارەکانییەوە ئەوا ئەو ھەستەی سەددام بۆ عودەی نەما. عودەی بەرپرسیاربوو لە تەقینەوەی چەندین ئوتومبێل و [[دەستدرێژیی سێکسی|دەستدرێژی سێکسی]] لە [[بەغدا]]، ھەروەھا ئەوەی لە ئاھەنگێکی خانمی یەکەمی میسر [[سوزان موبارەک]]، ھەڵسا بە کووشتنی خزمەتکارە نزیککەیەی سەددام و تامکەری خواردن، [[کەمال حەننا جیجۆ]]. عودەی لە جیھانی ڕۆژاوا ناوبانگی دەرکرد، کاتێک لە [[شەڕی کەنداو]] تاڵانی و دزییەکی گەورەی لە [[کووەیت|کوەیت]] ئەنجامدا، لەوێ بەبەھای ملیۆنان دۆلار زێڕ، ئوتومبێل و پێداویستی پزیشکی دزی بۆ خۆی و لایەنگرانی. عودەی بەوەش ناسراوبوو کە دڵڕەقانە ڕەفتاری دەکرد لەگەڵ ئەو کەسانەی بێدڵی ئەویان دەکرد لە ناویشاندا کچە خۆشەویستەکەی، ھاوڕێکانی ئەگەر بێدڵی ئەویان کردبایە، ھەروەھا بەخراپی لەگەڵ وەرزشوانەکان دەجووڵایەوە کاتێک ئەنجامی خراپیان تۆماردەکرد، لەنموونەش دوای دەرکرانی ھەڵبژاردەی عێراق لە جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦ ئەوا سەری یاریزانەکانی سفر کرد. عودەی لەگەڵ کچی عیزەت دووری ھاوسەرگیری کرد بەڵام دوای ماوەیەکی کورت لەیەکتری جیابوونەوە، عودەی ھیچ منداڵێکی نەبوو لەو ژنە.
** [[قوسەی سەددام حوسێن|قوسەی حوسێن]] (١٩٦٦–٢٠٠٣) دووەم کوڕی سەددام بوو، لە دوای ناوەڕاستی نەوەدەکان ئەوا بووە کوڕی دڵخوازی سەددام، بەگوێرەی سەرچاوەکان لەوە نزیکبوو ببێتە شوێنگرەوەی سەددام بەوەی دڵی باوکی بەدەستھێنابوو و ھەڵەی کەمتری دەکرد بەراورد بە برا گەورەکەی. قوسەی گاردی کۆماری عێراقی و ھێزەکانی ئەمن خاسی [[پەڕگە:Defense.gov News Photo 030722-A-0000W-001.jpg|وێنۆک|ڕۆژی ٢٢ی تەممووزی ٢٠٠٣، لە شەڕەتەقەیەک عودەی و قوسەی لەلایەن ھێزەکانی ئەمریکاوە کوژران.]]بەڕێوەدەبرد. وابڕوا دەکرێت کە بەفرمانەکانی ئەو ھەزاران کەس لە شیعە یاخیبووەکانی کوشتبێت. قوسەی جارێک ھاوسەرگیری کرد و سێ منداڵیشی ھەبوو.
** [[ڕەغد سەددام حوسێن|ڕەغد حوسێن]] (لەدایکبووی ١٩٦٨) کچە گەورەی سەددام حوسێنە، لەدوای ڕووخانی [[ڕژێمی بەعس]]، [[عێراق]]ی بەرەو [[ئوردن|ئەردەن]] جێھێشت، ئەمەش دوای ئەوەبوو لەلایەن بنەماڵەی شا لە ئەردەن پارێزبەندی بۆ مسۆگەرکرا، ھاوکات چەند جارێک لەلایەن حکوومەتی عێراقی داواکراوە لەبەرامبەر چالاکییەکانی لە حیزبی بەعسی قەدەغەکراو.&lt;ref&gt;[http://www.cnn.com/2006/WORLD/meast/07/02/iraq.main/] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071205152841/http://www.cnn.com/2006/WORLD/meast/07/02/iraq.main/|date=5 December 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://euronews.net/create_html.php?page=detail_info&amp;article=366962&amp;lng=1] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930185345/http://euronews.net/create_html.php?page=detail_info&amp;article=366962&amp;lng=1|date=30 September 2007}}&lt;/ref&gt; خێزانی شاھانەی ئەردەن ڕەتیان کردووەتەوە کە ڕەغد ڕادەستی عێراق بکەنەوە.
** [[ڕەنا سەددام حوسێن|ڕەنا حوسێن]] (لەدایکبووی ١٩٦٩) دووەم کچی سەددامە، وەک خوشکەکەی ڕەغد لە ئەردەن دەژی. ڕەنا لەگەڵ [[سەددام کامل|سە]][[سەددام کامل|ددام کامل]] ھاوسەرگیری کرد و چوار منداڵی ھەیە.
** [[حەلا سەددام حوسێن|حەلا حوسێن]] (لەدایکبووی ١٩٧٢) سێیەم و بچووکترین کچی سەددامە. زانیاریی لەبارەی حەلا زۆر کەمە، لە ساڵی ١٩٩٨ ھاوسەرگیری لەگەڵ ژەنەڕال کەمال مستەفا عەبدوڵڵا سوڵتان تکریتی کرد. لەدوای ٢٠٠٣، لەگەڵ منداڵ و خوشکەکانی ڕوویانکردە ئەردەن.
* [[سەمیرە شابەندەر]] (لەدایکبووی ١٩٤٦) دووەم ژنی سەددامە و لە ساڵی ١٩٨٦ ھاوسەرگیریان کرد، بەر لەوەش سەمیرە ژنی بەڕێوبەری ئەوکاتی [[ھێڵە ئاسمانیەکانی عێراق]] بوو، بەڵام دواتر بووە ھاوسەری سەددام، ھاوکات سەددام بە زۆر سەمیرە و ھاوسەرەکەی لەیەکتری جیاکردەوە.&lt;ref name=&quot;Sheri &amp; Bob Stritof2&quot;/&gt; دوای ساڵی ٢٠٠٣، سەمیرە چووە لوبنان، ھەندێک سەرچاوە ئاماژەیان بەوەدەکرد کە شەشەمین منداڵی سەددامی لە سەمیرە بووە، بەڵام دواتر ئەوە لەلایەن ئەندامانی خێزانی سەددام ڕەتکرایەوە.&lt;ref name=&quot;Sheri &amp; Bob Stritof2&quot;/&gt;

دەگوترا سەددام لەگەڵ ھەریەکە لە نیزال حەمدانی و ئیمان حویش ھاوسەرگیری کردووە، بەتایبەت ئەوەی دووەمیان لە ساڵی ٢٠٠٢ بەنھێنی بووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://cdn.deseretnews.com/media/photos/a041303bil.pdf |سەردێڕ=Saddam's billions |دوایین=Michael Harvey |ڕێکەوت=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧|ئیش=The Herald Sun |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170811144128/http://cdn.deseretnews.com/media/photos/a041303bil.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئابی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170811144128/http://cdn.deseretnews.com/media/photos/a041303bil.pdf |date=١١ی ئابی ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://elaph.com/Web/Archive/1060862043510887800.html  شقراء تدعى &quot;منسية&quot; في الخامسة عشر تروي لـ CNN حكاية الزوجة السرية لصدام من المدرسة إلى الاستخبارات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181001184120/https://elaph.com/Web/Archive/1060862043510887800.html |date= ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨}}، ماڵپەڕی ئیلاف، ١٤ی ئابی ٢٠٠٣ بڵاوکراوەتەوە.&lt;/ref&gt;

لە ئابی ١٩٩٥. ڕەغد و ھاوسەرەکەی حوسێن کامل مەجید و ڕەنا و ھاوسەرەکەی، سەددام کامل مەجید لەگەڵ منداڵەکانیان چوونە ئەردەن، ئەمەش بەھۆی چالاکی ھاوسەرەکانیان لەدژی سەددام و یارمەتیدانی ھێزەکانی ھاوپەیمانان، دواتر گەڕانەوە عێراق ئەمەش کاتێک سەددام لێخۆشبوونی بۆ دەکردن، دوای سێ ڕۆژ لە گەڕانەوەیان ئەوا ھاوسەری دوو کچەکەی سەددام بەتۆمەتی [[خیانەت]] بە گولە کوژران.

لە ئابی ٢٠٠٣ و دوای ڕووخانی ڕژێمی بەعس، ئەردەن مافی پەنابەرێتی و پارێزبەندی بە ڕەغد و ڕەنا بەخشی، تاکوو ئەمڕۆش دوو کچەکەی سەددام لەگەڵ منداڵەکانیان لەوێ دەژین. ھەر لەو مانگەدا، چاوپێکەوتنێکیان لەگەڵ تۆڕی [[سی ئێن ئێن]] و کەناڵی عەرەبییە ئەنجامدا، ڕەغد لەبارەی باوکییەوە وتی، «ئەو باوکێکی زۆر باشبوو، ئەو دڵێکی گەورەی ھەبوو.» و داوای لێکرا ئەگەر پەیامێکی بۆ باوکی ھەبێت ئەوا بیڵێت، ڕەغد وتی «خۆشم دەوێی و بیرت دەکەم.»&lt;ref name=&quot;daughtersinterview&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.usatoday.com/news/world/iraq/2003-08-01-saddams-daughters_x.htm |سەردێڕ=Saddam's daughters express love for dad |ڕێکەوت=١ی ئابی ٢٠٠٣|ئیش=USA Today |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110629050808/http://www.usatoday.com/news/world/iraq/2003-08-01-saddams-daughters_x.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦}}&lt;/ref&gt;

بەر لەوەی لە ٢٠٠٣ ھێرشبکەنە سەر عێراق، بەمەبەستی جیاکردنەوەی سەددام لە لایەنگرانی ئەوا [[دەزگای ھەواڵگریی ناوەندی|سی ئای ئە]][[دەزگای ھەواڵگریی ناوەندی|ی]] ڤیدیۆیەکی دروستکراوی بڵاوکردەوە کە سەددام سێکس لەگەڵ کوڕی ھەرزەکار دەکات.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Stein |یەکەم=Jeff |ڕێکەوت=٢٥ی ئایاری ٢٠١٠|سەردێڕ=SpyTalk – CIA unit's wacky idea: Depict Saddam as gay |ناونیشان=http://voices.washingtonpost.com/spy-talk/2010/05/cia_group_had_wacky_ideas_to_d.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئازاری ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=Voices.washingtonpost.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171010024506/http://voices.washingtonpost.com/spy-talk/2010/05/cia_group_had_wacky_ideas_to_d.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/world/2010/may/26/cia-saddam-hussein-gay-sex-smear-plot CIA's secret Iraq weapon revealed: a Saddam gay sex tape] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200608110816/https://www.theguardian.com/world/2010/may/26/cia-saddam-hussein-gay-sex-smear-plot |date= ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٠}}، ماڵپەڕی گاردیان، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ ھێنراوە.&lt;/ref&gt;

== پێرستی پۆستە حیزبی و حکوومییەکان ==
* سەرۆکی جیھازی موخابەراتی عێراقی (١٩٦٣)
* جێگری سەرۆکی عێراق (١٩٦٨–١٩٧٩)
* سەرۆککۆماری عێراق (١٩٧٩–٢٠٠٣)
* سەرۆکوەزیرانی کۆماری عێراق (١٩٧٩–١٩٩١ و ١٩٩٤–٢٠٠٣)
* فەرماندەی ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش لە حیزبی بەعس (١٩٧٩–٢٠٠٣)
* سکرتێری گشتی [[حیزبی بەعسی عێراق]] (١٩٧٩–٢٠٠٦)
* سکرتێری گشتی فەرماندەی حیزبی بەعس (١٩٨٩–٢٠٠٦)
* یاریدەدەری سکرتێری گشتی حیزبی بەعسی عێراق (١٩٦٦–١٩٧٩)

== ئەمانەش ببینە ==
* [[فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی بەغدا]] (پێشتر فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی سەددام)
* [[ماڵی سەددام (فیلم)]]
* [[کەناری سەددام]]، گوندێکە لە [[ھیندستان]] بەناوی سەددام کراوە بۆ ھاوسۆزی ناوبراو لە شەڕی کەنداوی ١٩٩١.
* [[لەسێدارەدانی سەددام حوسێن]].
* [[دادگاییکردنی سەددام حوسێن]].
* [[سەددام حوسێن لە زیندانی ئەمریکیدا: ئەمە ڕوویدا!]].

== تێبینییەکان ==
{{تێبینییەکان}}

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{sisterlinks|c=پۆل: سەددام حوسێن|d=yes|q=yes|n=yes|s=yes|b=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|wikt=no|species=no}}
* {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20000930170810/http://www.uruklink.net/iraq/ |date=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٠ |title=حکوومەتی عێراق}} (٢٠٠٠–٢٠٠٣)
* [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/1100529.stm پڕۆفایلی سەددام حوسێن] لە [[بی بی سی نیووز]]
* [http://www.gwu.edu/~nsarchiv/special/iraq/index.htm سەرچاوەنامەی سەددام حوسێن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513202524/http://www.gwu.edu/~nsarchiv/special/iraq/index.htm |date=١٣ی ئابی ٢٠٠٨}}
* [https://vault.fbi.gov/Saddam%20Hussein تۆمارەکانی ئاژانسی لێکۆڵینەوەی فێدراڵی: سەددام حوسێن] (٢٢٦ پەڕە)
* {{C-SPAN|15928}}

{{s-start}}
{{s-off}}
{{s-bef|rows=2|before=[[ئەحمەد حەسەن بەکر]]}}
{{s-ttl|title=[[سەرۆک کۆماری عێراق]]|years=١٦ی تەممووزی ١٩٧٩–٩ی نیسانی ٢٠٠٣}}
{{s-aft|after=[[جەی گارنەر]]|as=[[دەسەڵاتی کاتیی ھاوپەیمانان|بەڕێوەبەری نووسینگەی بنیادنانەوە و ھاوکاریی مرۆیی عێراق]]}}
|-
{{s-ttl|title=[[سەرۆک وەزیرانی عێراق]]|years=١٦ی تەممووزی ١٩٧٩–٢٣ی ئازاری ١٩٩١}}
{{s-aft|after=[[سەعدوون حەممادی]]}}
|-
{{s-bef|before=[[ئەحمەد حوسێن خوزەیر]]}}
{{s-ttl|title=[[سەرۆک وەزیرانی عێراق]]|years=٢٩ی ئایاری ١٩٩٤–٩ی نیسانی ٢٠٠٣}}
{{s-aft|after=[[محەممەد بەحرولعلوم]]|as=سەرۆکی کاتیی [[ئەنجومەنی حوکمی عێراق]]}}
|-
{{s-ppo}}
{{s-bef|before=[[ئەحمەد حەسەن بەکر]]}}
{{s-ttl|title=سکرتێری [[حیزبی بەعسی عێراق]]|years=١٦ی تەممووزی ١٩٧٩–٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦}}
{{s-aft|after=[[عیزەت دووری]]}}
{{s-end}}

{{سەددام حوسێن}}
{{سەرۆک وەزیرەکانی عێراق}}
{{سەرۆک کۆمارەکانی عێراق}}
{{وتاری ھەڵبژێردراو|وەشان=٧٢٧٩٥٢|ڕێکەوت=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|عێراق|سیاسەت|مێژوو|سۆشیالیزم|شەڕ|میسر}}

[[پۆل:سەددام حوسێن| ]]
[[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]]
[[پۆل:جێگرەکانی سەرۆک کۆماری عێراق]]
[[پۆل:دەرچووانی زانکۆی بەغدا]]
[[پۆل:ڕەخنەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]
[[پۆل:ڕۆماننووسانی سەدەی ٢٠ەم]]
[[پۆل:ڕۆماننووسانی سەدەی ٢١ەم]]
[[پۆل:ڕۆماننووسانی عەرەب]]
[[پۆل:سەرکردەکانی حیزبی بەعسی عێراقی]]
[[پۆل:سەرکردەکانی شەڕی سارد]]
[[پۆل:سەرۆک کۆمارە ئیعدام کراوەکان]]
[[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی عێراق]]
[[پۆل:سەرۆک وەزیرانی عێراق]]
[[پۆل:سیاسەتمەدارە عێراقییەکان]]
[[پۆل:شێوەزاری وتارەکانی ویکیپیدیا]]
[[پۆل:کێشەی لایەنگری]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٧]]
[[پۆل:لەسێدارەدراوانی عێراقی]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٠٦]]
[[پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق]]
[[پۆل:نووسەرانی عێراقی]]
[[پۆل:زیندانی سیاسی]]</text>
      <sha1>jiinnoesu9orl8katumi4clobqn47s0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مزگەوتی دوومنارە</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179</id>
    <revision>
      <id>1580453</id>
      <parentid>1580342</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:01:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: زیادکردنی داڕێژەی بەجێماوی {{[[داڕێژە:سەرچاوەکان|سەرچاوەکان]]}}</comment>
      <origin>1580453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5577" sha1="4ew8mnls2qxesagedkguzwmu36l753j" xml:space="preserve">{{زانیاریدانی مزگەوت
|ناو=مزگەوتی دوومنارە
|وێنە=Masjed-2menare (5)-1413744102.jpg
|لێدوان=وێنەی مزگەوت لە دیوی دەرەوە
|شار=سەقز
|وڵات={{ئاڵا|کوردستان}}{{ئاڵا|ئێران}}
|مێژووی بیناکردن=سەرەتای [[زەندییەکان]]
|بنیاتنەری مزگەوت= [[شێخ حەسەن مەولاناوا]]
|دەرخستنی وێنە=222
|ڕووبەر=٥٠٠ م٢
|نەخشە=}}
'''مزگەوتی دوومنارە''' لە بەشی کۆنی شاری [[سەقز]]دایە. مێژووی ئەم مزگەوتە نادیارە بەڵام دانیشتووانی ئەم بەشەی شار مێژووەکەی دەگەڕێننەوە بۆ ساڵانی کۆتایی [[خانەدانی ئەفشاری|ئەفشارییەکان]] و سەرەتای [[زەندییەکان]]. ئەم مزگەوتە دوو منارەی ھەیە بۆیە ھەر بەم ناوەش ناسراوە.

ئەم مزگەوتە لە ساڵی ٢٠٠١ زایینی لە لایەن رێکخراوەی میراتی کولتوریی ئێران بە ژمارەی ٢٦٠٠ بە ناوی یەکێک لە ئەسەوارە میللی و مێژووییەکانی وڵاتی ئێران و [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] تۆمار کرا.

== تەلارسازی ==
لە کاتی تێپەڕین لە دەروازەی [[مزگەوت]]، [[ھەشتی]] ھەیە؛ شوێنێک کە بە شێوەیەکی سەرەکی بە شێوەی ھەشتگۆشە یان چوارگۆشەیە و وەک جومگەیەک بۆ گۆڕینی ئاراستە بنیات نراوە. لە کاتی تێپەڕین لە بۆشایی ڕوونی دەرەوە بۆ تاریکی، ڕووناکی ھەمیشە بوونی ھەیە. بوونی ڕووناکی لە بۆشاییە ناوخۆیییەکاندا وەک ھەشتی و داڵان ھەمیشە وەک بەڵگە و ڕێ نیشاندەرێکە. تاریکیی گۆڕانی پێوەر و گۆڕانی لەناکاوی شێوە و فۆرمی دیوارەکان و [[سەقف]] نیشاندەری چوونە ناو جیھانێکی ترە. چوارگۆشەی دەوروبەر کە دەگاتە ھەشتلا و پاشان شازدە‌لا و تا دەگاتە بازنەی [[گومەز]]، فۆرمی گشتیی سەقفی ئەم جۆرە بۆشاییانە. ژمارە و ڕێژە بەردەستەکان لە [[نژیاروانیی ئیسلامی|تەلارسازیی ئیسلامی]]دا، لە ڕاستیدا زۆری بەرەو یەکێتی لە ڕێگەی دابەشکردن بۆ شێوە جۆراوجۆرەکان فەراھەم دەکەن. ئەو ڕێکوپێکییەی فۆرمی وەرگرتووە تێیدا نیشاندەری ئاشنایەتییە لەگەڵ ڕێکوپێکیی خودایی. جووڵە لە چوارگۆشەوە بۆ بازنە، ئیعجازی ژمارەکان لە قاڵبی فۆرم و بۆشاییدا نیشان دەدات؛ ھەروەھا، ئەم ڕێڕەو و جووڵەیە چیرۆکی تەکامولی فۆرمە لە چوارگۆشەوە بۆ بازنە. ئەگەر شەشپاڵوو یان چوارگۆشە نیشانەی وێنەیەک بێت لە بەدیھێنان کە ئاماژە بە گۆڕانی بینین و تێکەڵکردنی ئاراستە جیاوازەکان دەکات، فۆرمە تەکامولیافتەکەی بازنە یان گومەزە کە لە جۆری شوھوود و ئامادەیییە و ئاماژەیە بۆ ڕۆح و دەربڕی جووڵەیەکی ڕۆحانییە کە لە جەستە و وێنەوە دەست پێ دەکات. تۆرەنجییەکان، ڕەسمیبەندییەکان و یەزدیبەندییەکانی ژێر گومەزی ھەشتی بە تیشکە جیاوازەکانی ڕووناکی و لەسەریەک بچووکبوونەوە و گەیشتن بە خاڵێک یان خۆرێک، ڕێڕەوی گەیشتن بە کەمالی ڕەھا وێنا دەکەن.&lt;ref&gt;رضا شاطریان. ''تحلیل معماری مساجد ایران''، ص ۵&lt;/ref&gt;

== پێشانگا ==

&lt;gallery&gt;
|مزگەوتی دوومنارە
Do Menareh Mosque 2019-10-06 06.jpg|دیواری مزگەوت
Do Menareh Mosque 2019-10-06 24.jpg|ھەیوان و پەنجێرەی مزگەوت
Do Menareh Mosque 2019-10-06 11.jpg|سەر درگای مزگەوت
Do Menareh Mosque 2019-10-06 12.jpg|نمای مناره
Do Menareh Mosque 2020-01-12 06.jpg|بان مزگەوت
Do Menareh Mosque 2019-10-06 01.jpg|ھەیوان مزگەوت
Do Menareh Mosque 2019-10-06 23.jpg| مناره
Do Menareh Mosque 2020-01-12 05.jpg|ناوۆی مزگەوت
Do Menareh Mosque 2019-10-06 05.jpg|ناوۆی مزگەوت
Domenara4.jpg|دیواری مزگەوت
&lt;/gallery&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

[http://saghez.gov.ir/Default.aspx?TabID=150 ماڵپەڕی فەرمانداریی شاری سەقز (بە فارسی)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160402102538/http://www.saghez.gov.ir/Default.aspx?TabID=150 |date= ٢ی نیسانی ٢٠١٦ }}

{{پارێزگای کوردستان}}
{{تووڵی دەروازە|نژیاروانی|ئیسلام|ئایین|ئێران|کوردستان}}

{{پۆلی کۆمنز|Do Menareh Mosque}}

[[پۆل:مزگەوتەکانی کوردستان]]
[[پۆل:مزگەوتەکانی ئێران]]
[[پۆل:شوێنە گەشتیارییەکانی پارێزگای کوردستان]]
[[پۆل:نژیاروانیی ئێرانی]]
[[پۆل:خانووبەرە ئایینییەکان]]
[[پۆل:شارستانی سەقز]]
[[پۆل:شوێنە گەشتیاریییەکان لە سەقز]]</text>
      <sha1>4ew8mnls2qxesagedkguzwmu36l753j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580491</id>
      <parentid>1580453</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T20:01:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}}</comment>
      <origin>1580491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5638" sha1="pmerdly0n4i65xp4nrzvywuzuoap28g" xml:space="preserve">{{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}}
{{زانیاریدانی مزگەوت
|ناو=مزگەوتی دوومنارە
|وێنە=Masjed-2menare (5)-1413744102.jpg
|لێدوان=وێنەی مزگەوت لە دیوی دەرەوە
|شار=سەقز
|وڵات={{ئاڵا|کوردستان}}{{ئاڵا|ئێران}}
|مێژووی بیناکردن=سەرەتای [[زەندییەکان]]
|بنیاتنەری مزگەوت= [[شێخ حەسەن مەولاناوا]]
|دەرخستنی وێنە=222
|ڕووبەر=٥٠٠ م٢
|نەخشە=}}
'''مزگەوتی دوومنارە''' لە بەشی کۆنی شاری [[سەقز]]دایە. مێژووی ئەم مزگەوتە نادیارە بەڵام دانیشتووانی ئەم بەشەی شار مێژووەکەی دەگەڕێننەوە بۆ ساڵانی کۆتایی [[خانەدانی ئەفشاری|ئەفشارییەکان]] و سەرەتای [[زەندییەکان]]. ئەم مزگەوتە دوو منارەی ھەیە بۆیە ھەر بەم ناوەش ناسراوە.

ئەم مزگەوتە لە ساڵی ٢٠٠١ زایینی لە لایەن رێکخراوەی میراتی کولتوریی ئێران بە ژمارەی ٢٦٠٠ بە ناوی یەکێک لە ئەسەوارە میللی و مێژووییەکانی وڵاتی ئێران و [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] تۆمار کرا.

== تەلارسازی ==
لە کاتی تێپەڕین لە دەروازەی [[مزگەوت]]، [[ھەشتی]] ھەیە؛ شوێنێک کە بە شێوەیەکی سەرەکی بە شێوەی ھەشتگۆشە یان چوارگۆشەیە و وەک جومگەیەک بۆ گۆڕینی ئاراستە بنیات نراوە. لە کاتی تێپەڕین لە بۆشایی ڕوونی دەرەوە بۆ تاریکی، ڕووناکی ھەمیشە بوونی ھەیە. بوونی ڕووناکی لە بۆشاییە ناوخۆیییەکاندا وەک ھەشتی و داڵان ھەمیشە وەک بەڵگە و ڕێ نیشاندەرێکە. تاریکیی گۆڕانی پێوەر و گۆڕانی لەناکاوی شێوە و فۆرمی دیوارەکان و [[سەقف]] نیشاندەری چوونە ناو جیھانێکی ترە. چوارگۆشەی دەوروبەر کە دەگاتە ھەشتلا و پاشان شازدە‌لا و تا دەگاتە بازنەی [[گومەز]]، فۆرمی گشتیی سەقفی ئەم جۆرە بۆشاییانە. ژمارە و ڕێژە بەردەستەکان لە [[نژیاروانیی ئیسلامی|تەلارسازیی ئیسلامی]]دا، لە ڕاستیدا زۆری بەرەو یەکێتی لە ڕێگەی دابەشکردن بۆ شێوە جۆراوجۆرەکان فەراھەم دەکەن. ئەو ڕێکوپێکییەی فۆرمی وەرگرتووە تێیدا نیشاندەری ئاشنایەتییە لەگەڵ ڕێکوپێکیی خودایی. جووڵە لە چوارگۆشەوە بۆ بازنە، ئیعجازی ژمارەکان لە قاڵبی فۆرم و بۆشاییدا نیشان دەدات؛ ھەروەھا، ئەم ڕێڕەو و جووڵەیە چیرۆکی تەکامولی فۆرمە لە چوارگۆشەوە بۆ بازنە. ئەگەر شەشپاڵوو یان چوارگۆشە نیشانەی وێنەیەک بێت لە بەدیھێنان کە ئاماژە بە گۆڕانی بینین و تێکەڵکردنی ئاراستە جیاوازەکان دەکات، فۆرمە تەکامولیافتەکەی بازنە یان گومەزە کە لە جۆری شوھوود و ئامادەیییە و ئاماژەیە بۆ ڕۆح و دەربڕی جووڵەیەکی ڕۆحانییە کە لە جەستە و وێنەوە دەست پێ دەکات. تۆرەنجییەکان، ڕەسمیبەندییەکان و یەزدیبەندییەکانی ژێر گومەزی ھەشتی بە تیشکە جیاوازەکانی ڕووناکی و لەسەریەک بچووکبوونەوە و گەیشتن بە خاڵێک یان خۆرێک، ڕێڕەوی گەیشتن بە کەمالی ڕەھا وێنا دەکەن.&lt;ref&gt;رضا شاطریان. ''تحلیل معماری مساجد ایران''، ص ۵&lt;/ref&gt;

== پێشانگا ==

&lt;gallery&gt;
|مزگەوتی دوومنارە
Do Menareh Mosque 2019-10-06 06.jpg|دیواری مزگەوت
Do Menareh Mosque 2019-10-06 24.jpg|ھەیوان و پەنجێرەی مزگەوت
Do Menareh Mosque 2019-10-06 11.jpg|سەر درگای مزگەوت
Do Menareh Mosque 2019-10-06 12.jpg|نمای مناره
Do Menareh Mosque 2020-01-12 06.jpg|بان مزگەوت
Do Menareh Mosque 2019-10-06 01.jpg|ھەیوان مزگەوت
Do Menareh Mosque 2019-10-06 23.jpg| مناره
Do Menareh Mosque 2020-01-12 05.jpg|ناوۆی مزگەوت
Do Menareh Mosque 2019-10-06 05.jpg|ناوۆی مزگەوت
Domenara4.jpg|دیواری مزگەوت
&lt;/gallery&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

[http://saghez.gov.ir/Default.aspx?TabID=150 ماڵپەڕی فەرمانداریی شاری سەقز (بە فارسی)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160402102538/http://www.saghez.gov.ir/Default.aspx?TabID=150 |date= ٢ی نیسانی ٢٠١٦ }}

{{پارێزگای کوردستان}}
{{تووڵی دەروازە|نژیاروانی|ئیسلام|ئایین|ئێران|کوردستان}}

{{پۆلی کۆمنز|Do Menareh Mosque}}

[[پۆل:مزگەوتەکانی کوردستان]]
[[پۆل:مزگەوتەکانی ئێران]]
[[پۆل:شوێنە گەشتیارییەکانی پارێزگای کوردستان]]
[[پۆل:نژیاروانیی ئێرانی]]
[[پۆل:خانووبەرە ئایینییەکان]]
[[پۆل:شارستانی سەقز]]
[[پۆل:شوێنە گەشتیاریییەکان لە سەقز]]</text>
      <sha1>pmerdly0n4i65xp4nrzvywuzuoap28g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئەدۆڵف ھیتلەر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>242</id>
    <revision>
      <id>1580646</id>
      <parentid>1482377</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:27:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:ئەو کەسانەی ھەوڵی تیرۆریان دراوە]] بۆ [[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38843" sha1="5f020efzifvp220wc53qtxp97td8fsy" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder|name=ئەدۆڵف ھیتلەر|image=Hitler portrait crop.jpg|caption=١٩٣٨|office=ڕێبەری ئەڵمانیا|term_start=٢ی ئابی ١٩٣٤|term_end=٣٠ی نیسانی ١٩٤٥|predecessor=پاول ڤۆن ھایدنبەرگ (سەرۆکی ئەڵمانیا)|successor=کارل دۆنتیز] (سەرۆکی ئەڵمانیا)|office2=[[ڕاوێژکاری ئەڵمانیا]]|deputy2=فرانز ڤۆن پاپێن{{ھن}}(١٩٣٣–١٩٣٤){{ھن}}ھێرمان گۆرینگ{{ھن}}(١٩٤١–١٩٤٥)|president2=پاول ڤۆن ھایدنبەرگ{{ھن}}(١٩٣٣–١٩٣٤)|predecessor2=کورت ڤۆن شلایجەر|successor2=[[جۆزێف گۆبڵز]]|term_start2=٣٠ی کانوونی دووەمی ١٩٣٣|term_end2=٣٠ی نیسانی ١٩٤٥|office3=ڕێبەری پارتی نازی|deputy3=ڕودۆلف ھێس (١٩٣٣–١٩٤١)|term_start3=٢٩ی تەممووزی ١٩٢١{{sfn|Evans|2003|p=180}}|term_end3=٣٠ی نیسانی ١٩٤٥|predecessor3=ئەنتۆن درێکسلەر (سەرۆک)|successor3=[[مارتن بۆرمان]] ([[پارتی نازی|سەرۆکی پارتی نازی]])|birth_date={{Birth date|١٨٨٩|٠٤|٢٠|df=y}}|birth_place=گوندی برۆنۆی، [[نەمسا]]|death_date={{Death date and age|١٩٣٤|٠٤|٣٠|١٨٨٩|٠٤|٢٠|df=y}}|death_place=[[بەرلین]]، [[ئەڵمانیای نازی]]|death_cause=[[خۆکوشتن|خۆکوشتن بە دەمانچە]]|citizenship={{Unbulleted list|نەمسایی (١٨٨٩–١٩٢٥)|بێ دەوڵەت (١٩٢٥–١٩٣٢)| ئەڵمانی (١٩٣٢–١٩٤٥)}}|party=[[پارتی نازی]] (١٩٢١–١٩٤٥)|otherparty=پارتی کرێکارانی ئەڵمانیا (١٩١٩–١٩٢٠)|spouse={{marriage|[[ئێڤا براون]]|1945}}|parents=ئالۆیس ھیتلەر{{ھن}}کلارا ھیتلەر|cabinet=کابینەی ھیتلەر|signature=Hitler’s signature (1944).svg|allegiance={{flag|German Empire|ئیمپراتۆرییەتیی ئاڵمانی}}{{ھن}}{{flag|Weimar Republic|کۆماری ڤایمەر}}{{ھن}}{{flag|Nazi Germany}}|branch_label=لق|branch=سوپای ئیمپراتۆرییەتیی ئاڵمانی
* سوپای باڤاریا
''ڕیشسوێر''{{ھن}}''وێرماخت''|serviceyears_label=ساڵانی خزمەتی|serviceyears={{flagicon|German Empire}}{{flagicon|Weimar Republic}}1914–1920{{ھن}}{{flagicon|Nazi Germany}}١٩٣٩–١٩٤٥|rank=''گێفرایتەر''|unit=فەوجی یەدەگی ١٦ی باڤاریا|battles_label=شەڕەکانی|battles=[[جەنگی جیھانی یەکەم]]{{ھن}}
[[جەنگی جیھانیی دووەم]]|mawards={{Unbulleted list|خاچی ئاسن پلەی یەکەم|خاچی ئاسن پلەی دووەم|نیشانەی بڕینداربوون}}|occupation=ژەنەراڵی ئەڵمانیای نازی{{ھن}}[[تابلۆکانی ئەدۆڵف ھیتلەر|وێنەکێش]]}}'''ئادۆڵف ھیتلەر''' (١٨٨٩–١٩٤٥ز) پێشەوای پارتی نەتەوەیی سۆسیالیستی ئەڵمانیا ناسراو بە ([[ئەڵمانیای نازی|ئاڵمانیای نازی]]) و ڕابەری [[ئەڵمانیا]] لە سەردەمی دەسەڵاتداری [[ئەڵمانیای نازی|پارتی نازی]] لە ساڵانی ١٩٣٣ ھەتا ١٩٤٥ بووە.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Koch|یەکەم=H. W. (Hannsjoachim Wolfgang)|ناونیشان=http://archive.org/details/aspectsofthirdre001933|سەردێڕ=Aspects of the Third Reich|ڕێکەوت=١٩٨٥|بڵاوکەرەوە=New York: St. Martin's Press|ئەوانی تر=Internet Archive|ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٢-٠٥٧٢٦-٨}}&lt;/ref&gt; ھیتلەر لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]دا سەرباز بووە، و لە ساڵی ١٩٢٠ بووە بە ئەندامی [[ئەڵمانیای نازی|پارتی نازی،]] لە ١٩٢١ دا بووە سەرۆکی پارتەکە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Yehuda Bauer|ناونیشان=http://archive.org/details/rethinkingholoca00baue|سەردێڕ=Rethinking the Holocaust|ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=Yale University Press|ئەوانی تر=Internet Archive|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٠٠-٠٨٢٥٦-٢}}&lt;/ref&gt;

بەبۆنەی بەشداری لە [[کوودەتا]]ی سەرنەکەوتووی ساڵی ١٩٢٣ ماوەیەک لە بەندیخانە بووە. بە پەرەپێدانی بیرۆکەی [[ناسیۆنالیزم|نەتەوەپەرستی]] و دژایەتی بەرامبەر بە [[کۆمۆنیزم]] و [[جوو]]ەکان و ھەروەھا لێدوانە پڕھەستەکانی بۆ جەماوەر و کاربەدەستان، لە سەرانسەری [[ئەڵمانیا]] پشتیوانی بەدەست ھێنا. لە ١٩٣٣ دا بووە [[سەرۆک وەزیران]] و ھێندەی نەخایاند [[ئەڵمانیا]] لە بواری سوپا و پێشکەوتنەکانی پیشەسازی بووە یەکێک لە زلھێزەکانی [[ئەورووپا]]. پاش ئەوەی بەشێکی [[چێکۆسلۆڤاکیا|چیکۆسلۆڤاکیا]] و تەواوی [[نەمسا]]ی خستە سەر&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;[[ئەڵمانیا]]، لە ساڵی ١٩٣٩ بە مەبەستی وەرگرتنەوەی شاری دانزیگ ھێرشی کردە سەر [[پۆڵەندا]] و تەواوی وڵاتەکەی داگیرکرد بە ھاوبەشی لەگەڵ [[یەکێتیی سۆڤیەت|یەکێتی سۆڤیەت]]، ھەر بۆیە [[ئینگلتەرا|بەڕیتانیا]] و [[فەڕەنسا]] شەڕیان لەگەڵ [[ئەڵمانیا]] دەست پێ کرد. ئەوە بوو [[جەنگی جیھانیی دووەم]] دەستی پێ کرد. [[ئەڵمانیا]]، و پشتیوانەکانی، [[وڵاتەکانی تەوەر|ھێزەکانی تەوەر]] و [[فەڕەنسا]] و [[ئینگلتەرا|بەڕیتانیا]] [[ھاوپەیمانانی جەنگی جیھانیی دووەم|ھێزی ھاوپەیمانان]] بوون. لە سێ ساڵدا [[وڵاتەکانی تەوەر|ھێزەکانی تەوەر]] زۆرینەی بەشەکانی [[ئەورووپا]] و ڕۆژھەڵاتی [[ئاسیا]] و باکووری [[ئەفریقا]]یان داگیر کرد بەڵام لە ساڵی ١٩٤٢ بەدواوە ھاوپەیمانەکان دەستیان کرد بە وەرگرتنەوەی وڵاتە داگیرکراوەکان و لە ١٩٤٥ دا [[ئەڵمانیا]] لە ھەموو لاوە دەوری گیرابوو و لە کاتی گرتنی شاری [[بەرلین]] لە ٣٠ی نیسانی ١٩٤٥، ھیتلەر بە فیشەکێک خۆی کوشت. ئەو شەڕە کوژراو و بریندارێکی زۆری لێ کەوتەوە. زۆرترین ژمارەی کوژراوەکان کۆشتنی بە کۆمەڵی جووەکان دەزانن کە تێیدا نزیکی ٢٧١ ھەزار جوو کوژران و سووتێنران. ئەو ڕووداوە بە [[جینۆساید]]ی [[ھۆلۆکۆست|ھۆڵۆکۆست]] ناو دەبەن، ھەرچەند بەڵگەی بەھێز بەردەستن کە ئەوە چەواشەکارییەکە لەلایەن جووەکان.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی ئازاری ٢٠١٦|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=http://www.leics.gov.uk/the_nazi_master_plan.pdf|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئازاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304060120/http://www.leics.gov.uk/the_nazi_master_plan.pdf|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

[[پەڕگە:Stars &amp; Stripes &amp; Hitler Dead2.jpg|وێنۆک|ڕووپۆشی ڕۆژنامەیەک دوای مردنی ھیتلەر]]

== ژیان ==
ھیتلەر لە ٢٠ی نیسانی ساڵی ١٨٨٩ لە گوندی برۆنۆی سەر بە [[نەمسا]] کە شارۆچکەیەکی بچووکە و دەکەوێتە بەری ڕووباری ئالان کە لە [[ئەڵمانیا]]وە ھەڵدەقوڵێت و لە سەردەمی فرانسۆ جۆزیفدا لەدایک بووە. باوکی فەرمانبەر بوو لە فەرمانگەی گومرگ و دایکیشی ژنێکی [[دڵ]] و دەروون پاک و لەخواترس بووە و خۆشەویسترین کەسی ھیتلەر بووە، ھیتلەر لە منداڵیدا لە ژیانێکی ناھەموار و چەرمەسەریدا ژیاوە، باوکی زۆر توندوتیژ بووە لە ھەڵسوکەوتیدا و ھیتلەر دانی بەو داناوە کە لە ھەرزەکاریدا تووشی توندوتیژی بووەتەوە لەلایەن باوکییەوە، دوای چەند ساڵێک ھیتلەر بۆ بەڕێوەبەری کارەکانی گێڕایەوە کە بەڵێنی بە خۆی دابوو کە جارێکی تر ناگریێت ئەگەر ھاتوو ڕووبەڕووی توندوتیژی بوویەوە لەلایەن باوکییەوە و ئەمەش بەھێزیی ھیتلەر دەردەخات ھەر لە مناڵییەوە. زۆر لە [[مێژوو]]ناسان لەو باوەڕەدان کە ئەو توندوتیژییەی باوکی ھیتلەر دەینواند بەرامبەر ھیتلەر و دایکی کە دواتر ھیتلەر زۆر بە واقیعیانەوە باسی کردووە ئەمانە ھەمووی کاریگەر بوونە بۆ دروستکردنی کەسێتی ھیتلەر، پاشان خیزانەکەی چوونەتە شاری لینز و لەوێ نیشتەجێ بوون، ھیتلەر خوێندکارێکی سەرکەوتوو بووە لە خوێندگەکەی، بەڵام لە یەکەم ساڵی ناوەندیدا دەرنەچووە کە لە خوێندگەی دواناوەندیی ڕیاڵشوڵ کە لە شاری لینز بووە، ھیتلەر لە ھەمان پۆل بووە کە لودڤیگ ڤیتگنشتاینی تێدا بووە کە یەکێک بووە لە فەیلەسوفە بەناوبانگەکانی سەدەی بیستەم کە کاریگەری تەواوی ھەبوو بەسەر ڕووداوەکانی ئەو سەردەمەدا، و ھیتلەر ھۆکاری دواکەوتنی لە خوێندگە دەگەڕێنێتەوە بۆ ئەوەی کە چەندین جار بەرەنگاری باوکی بووەتەوە کە دەیویست بیکات بە فەرمانبەر لە گومرگ بەڵام ھیتلەر ئاواتی ئەوە بووە ببێت بە [[نیگارکێش]]. باوکی لە ساڵی ١٩٠٣ کۆچی دوایی کردووە و لە تەمەنی شازدە ساڵیدا وازی لە خوێندن ھێناوە بێ ئەوەی ھیچ بڕوانامەیەک بەدەست بێنێت. لە کتێبی خەباتی من ھیتلەر باوەڕبوونی بە نەتەوەیی ئەڵمانی دەگەڕێنێتەوە بۆ ساڵانی ھەرزەکاری خۆی کە لەو کاتەدا یەکێک لە کتێبەکانی باوکی خوێندبۆوە دەربارەی جەنگی نێوان فەڕەنسا و پرۆسیا کە وای لێ کردبوو پرسیار دەربارەی ئەو ھۆکارانە بکات کە بۆچی باوکی و زۆر لەوانی تر کە ئەڵمانین و لە ڕەچەڵەکدا نەمساوین شکست بێنن لە پاراستنی ئەڵمانیا لە کاتی جەنگدا. لە ساڵی ساڵی ١٩٠٥ەوە لە ھەتیوخانەدا ژیانی بەسەر بردووە لە [[ڤیێنا|ڤییەنا]] کە لەلایەن حکوومەتەوە سەرپەرشتی کراوە و دوو جار داوای پێشکەش کردوە بۆ وەرگیران لە ئەکادیمیای ھونەرە جوانەکان لە ساڵانی ١٩٠٧ و ١٩٠٨ بەڵام ڕەت کراوەتەوە بەھۆی ئەوەی بەھرەی نیگارکێشی تیادا نەبووە و پێیان وتووە کە بەھرەکانی زیاتر لە ئەندازیاری تەلارسازییەوە نزیکە. لە ئابی ساڵی ١٩١٤ کە جەنگی جیھانیی یەکەم دەستی پێ کرد لەکاتێکدا کە ھەموو جیھان دڵتەنگ بوون بە ھەڵگیرساندنی جەنگ بەڵام ھیتلەر خۆشحاڵ بوو چونکە بەو ھۆیەوە دەیتوانی خۆی ناونووس بکات لە سوپای ئەڵمانیادا. ھیتلەر بوو بە سەرباز و لە ھێزی شازدەی یەدەگی باڤاریا کە بە ھێزی لیست ناسرابوو بەھۆی سەرکردەی ھێزەکەوە، و کارەکەی ترسناکترین کار بووە و چەندین جار دوچاری مەترسی کوشتن و لەناوچوون بووەوە بەھۆی ئەوەی کە پۆستەچی سوپا بووە و لەگەڵ کۆتایی ھاتنی جەنگدا پلەی جیفریتری وەرگرتووە کە دەکاتە جێگری عەریف لە سوپای بەریتانی. ھیتلەر لە زۆربەی شەڕەکانی بەرەی ڕۆژاوادا بەشداری کردووە وەک شەڕی پێرسی یەکەم و سوم و ئاراس و پاسکیندایلی. ھیتلەر دوو میداڵی ئازایەتی وەرگرتووە کە یەکێکیان میداڵی خاچی ئاسنی لە پلەی دووەم ساڵی ١٩١٤ و میداڵی خاچی ئاسنی لە پلەی یەکەم کە لە ساڵی ١٩١٨ دا وەری گرتووە، ئەمەش زۆر بەکەمی ڕوودەدات کە ئەفسەرێک لە پلەی جیفریتر وەری بگرێت سەرەڕای ئەوەش پلەی بەرز نەکرایەوە بۆ پلەی ئونتیرۆفیزێر کە یەکسانە بە پلەی عەریف لە سوپای بەڕیتانی، و ھۆکاری بەرز نەکردنەوەی دەگەڕیتەوە بۆ ئەوەی کە سەرکردەکانی ھێزەکەی باوەڕیان وا بوو کە سیفاتی سەرکردەیی تێدا بەدی ناکرێت و ھەندێک مێژوونوسان ھۆکارەکەی دەگێڕنەوە بۆ ئەوەی کە ھاووڵاتییەکی ئەڵمانی نەبووە. ھیتلەر بەشداری جەنگی جیھانیی یەکەمی کردووە و پاشان لە ساڵی ١٩٢٣دا سەرکردایەتی ٢٠٠٠ سەربازی لە ئەندامانی ھێزی گەردەلوولی کرد بۆ داگیرکردنی ھەرێمی باڤاریا و گۆڕینی حکوومەتی ئەوکاتە بەڵام ھەوڵەکانی سەرکەوتوو نەبوو دەستگیرکرا و بە تاوانی ناپاکی بۆ ماوەی پێنج ساڵ حوکم دراو ھەر لە زینداندا کتێبێکی نووسی بە ناوی «خەباتی من» کە تێیدا ھەموو بیروبۆچوونی خۆی بۆ داھاتوی ئەڵمانیا نووسیوە و پاش نۆ مانگ ئازاد دەکرێت و سەرلەنوێ دەست دەکاتەوە بە دروستکردنەوەی پارتەکەی و درێژە بە خەباتی خۆی دەدات لە پێناو [[ئەڵمانیا]]دا و تاکوو لە مانگی ئابی ساڵی ١٩٣٤ بووە بە سەرۆکی وڵات و دەسەڵاتی گرتووەتە دەست زۆری پێنەچوو جەنگی دووەمی جیھانی ھەڵگیرسا کە ئەڵمانیا ھاوپەیمان لەگەڵ [[ئیتالیا]] و [[ژاپۆن]] بەرامبەر ھاوپەیمانێتی [[یەکێتیی سۆڤیەت|یەکێتی سۆڤیەت]] و [[ئینگلتەرا|بەریتانیا]] و [[فەڕەنسا]] و [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] کە بووە ھۆی کوژرانی ٥٠–٦٠ ملیۆن کەس و کاولکردنی چەندەھا وڵات جەنگەکەش بە شکستی [[ئەڵمانیا]] و ھاوپەیمانەکانی کۆتایی ھاتوو دوای شەڕ و کوشتارێکی زۆر کە ملیۆنەھا کەس کوژرا ھیتلەر کۆتایی ھات و بۆ یەکەم جاریش چەکی ئەتۆمی لە جیھاندا بەکار ھێنرا، و لە ڕێکەوتی ٣٠ی نیسانی [[١٩٤٥]] پاش دۆڕاندنیان لە جەنگی دووەمی جیھانیدا لە بەرلین لەژێر بینای حکوومەتتدا خۆی و ھاوسەرەکەی کە ناوی ئیڤا براون بوو کە چەند کاتژمێرێک پێش ئەوەی خۆیان بکوژن مارەی بڕی بوو خۆیان کوشت و پاش حەوت ڕۆژ ئەڵمانیا خۆی دا بەدەستەوە، ئیڤا نزیکترین ژن بوو لە ھیتلەرەوە و لە ھەمووشیان خۆشتری دەویست و لە ھەمووشیان زیاتر لە ئەقڵییەت و ڕەفتاری ھیتلەر تێ دەگەیشت و تاکە ژنیش بوو کە ڕازی نەبوو بە جێھێشتنی ھیتلەر لە کۆتاییی دەسەڵاتیدا و پێکەوە [[خۆکوژی|خۆیان کوشت]]. [[پەڕگە:Alois Hitler in his last years.jpg|وێنۆک|وێنەی باوکی ھیتلەر]]

== ھیتلەر و چۆنییەتی ھاتنە ناو دەسەڵات ==
[[پەڕگە:Logo Hitler.jpg|وێنۆک|لۆگۆی پاڕتی نازی و لۆگۆی فەرمی حکوومەتی ئەڵمانیا لە سەردەمی ئەدۆڵف ھیتلەر.]]
[[پەڕگە:Stalin Hitler.png|وێنۆک|وێنەی ستالین و ھیتلەر]]
لەدوای کۆتایی ھاتنی [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیھانی یەکەم]] ھیتلەر دەگەڕێتەوە بۆ ئەڵمانیا و بەشداری لە مەراسیمی ناشتنی سەرۆکی باڤاری کیرت ئیسنەردا دەکات کە لەو کاتەدا تیرۆر کرابوو. ھیتلەر لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩١٩ دا بووە بە سیخوڕ لە پۆلیسی ئەڵمانیدا کە سەر بەدەزگای زانیاری ھێزی بەرگری نیشتیمانی بوو بۆ ئەوەی بتوانێت کاریگەری بکاتە سەر سەربازەکان و بچێتە ناو پارتە بچووکەکانەوە ئەو پارتانەی کە کاریگەریان ھەیە بۆ سەر کۆماری وایمار و بە تایبەتی پارتی کرێکارانی ئەڵمانی، کاتێک ھیتلەر بۆ سیخوری چوە ناو پارتی کرێکارانی ئەڵمانیاوە بینی کە ئەوە کۆبونەوەیەکی بێ مانایە لە نێوان نزیکەی ٢٥ پیاودا لە مەیخانەیەک بە ناوی (ستیرنیکردباد) بۆ مەی خواردنەوە کۆبونەتەوە و ھیچ کاریگەرییەکی لەسەر ھیتلەر نەبوو، پاشان ئەنتۆن دریکسلەری ناسی کە دروستکەری قفڵ بوو کە دەتوانرێت بە دامەزرێنەری سەرەکی حزبەکە دابنرێت کە لەو کاتەدا لە کۆگای ھێلی شەمەندەفەر کاری دەکرد پاشان ھیتلەر زۆر سەرسام و کاریگەر بوو بە بیر و باوەڕەکانی دامەزرێنەری پارتەکە کە بەرپەرچ و دژایەتی سامی و سەرمایەداری و بیر و باوەڕی شیوعییەتی دەکرد کە ئەم بیرو باوەڕە پشتگیری دەکرد بۆ بوونی حکوومەتێکی سەرکەوتوو، ئەم ھزرە لە پرۆگرامی سۆسیالیستی غەیرە یەھودییەوە وەرگیراوە. ئەنتۆن دیرکسلەر کریکارێکی تەمەن ٣٥ ساڵ بوو کە دەربارەی کۆمۆنیست و یەھودییەکان ھەمان ڕای ھیتلەری ھەبوو ئەویش لەو باوەڕەدا بوو کە یەھودییەکان ھۆکاری زۆرێک لەو باوەڕە شۆڕش گێڕانەیەن کە زیانیان گەییاندووە بە ئەڵمانیا، ئەو توانا بەھێزەی کە ھیتلەر لە وتارداندا ھەیبووە بووەتە جێی سەرەنجی ئەنتۆن دریکسلەر و داوای لە ھیتلەر کردووە بێتە ناو پارتەکەیەوە و بووە بە ئەندامی ژمارە پەنجاو پێنجەھەمین لە حیزبەکەدا و ھەروەھا بووە بە ئەندامی حەوتەمی لیژنەی جێبەجێکاری پارتەکە، و دوای تێپەڕ بوونی چەند ساڵێک ھیتلەر ئەوەی بڵاو کردەوە کە دامەزرێنەری حەوتەمی حیزبەکە یە. ھیتلەر چاوی دەکەوێت بە دیتریش ئیکارت کە یەکێک بوە لە دامەزرێنەرە یەکەمینەکانی پارتەکەو ھەروەھا ئەندام بوو لە کۆمەڵەی نھێنی کە بە سول سۆسیتی ناسرا بوو، و ئیکارت بووە بە مامۆستای ھیتلەر کە فێری چۆنێتی لەبەرکردنی جلوبەرگ و قسەکردنی کردووە و ناساندوێتی بە ژمارەیەکی فراوانی خەڵکی، و بۆ زیادکردنی ھەوادارانی پارتەکە ھەستا بە گۆڕینی ناوی پارتەکە بۆ پارتی کرێکارانی سۆسیالیستی نیشتیمانی ئەڵمانیا. ھیتلەر لە ئازاری ساڵی ١٩٢٠ خزمەتی سەربازی تەواو کردوەو بەردەوام پشتگیری ئەندامانی دەستەی باڵای پارتەکەی بەدەس دەھینا بۆ بەژداریکردن لە کارو چالاکییەکانی پارتەکەدا، و لە سەرەتاکانی ساڵی ١٩٢١ دا ھیتلەر بە شێەوەیەکی باش توانی وتار لەبەرامبەر جەماوەرێکی زۆر بدات. ناوبانگی ھیتلەر بە خراپی بڵاو بۆیەوە بەھۆی بەھێزی کەسایەتییەکەی و وتارە تەندو تیژو شەڕەنگێزانییەکانییەوە. پارتی کرێکارانی ئەڵمانی بارەگایەکی لە شاری [[میونشن|میونیخ]] دامەزراند کە لەو کاتەدا میونیخ شوێنێکی گونجاو بوو بۆ ئەو کەسانەی کە بانگەشەی نەتەوایەتی ئەڵمانیان دەکرد کە لە نێوانیاندا چەندین ئەفسەری باڵای تێدا بوو کە دژی شیوعییەت بوون و پستگیری کۆماری فایمەریان دەکرد کە کۆمارێک بوو لەساڵانی ١٩١٩ بۆ ١٩٣٣ دامەزرا لە ئەنجامی دۆراندنی ئەڵمانیا لە جەنگی یەکەمی جیھانیدا، و بە تێپەر بوونی کات ھیتلەر توانی سەرەنجی ھەموو کەسایەتی و ئەفسەرە بەناوبانگەکان بۆخۆی ڕابکێشیت بۆ بەدیھێنانی ئامانجەکانی. پارتەکەی ھیتلەر پۆستی دەستەی جێبەجێ کاری پارتەکەیان بەخشی بە ھیتلەر بەھۆی بەھێزی و توند ڕەوی کەسایەتی ھیتلەرەوە، دوا بەدوای ئەوە چەند کەسانێک لە پارتەکەدا ھەستان بە دروستکردنی ھاوپەیمانییەک لە نێوان خۆیاندا لە شاری ئۆکسبۆرگ دژی ھیتلەر، ئەمەش ھیتلەری ناچار کرد بە گەڕانەوە بۆ میونیخ بۆ ڕوبەڕو بوونەوەی ئەو ھێرشە توندانەی کە لە کۆتایدا بوەە ھۆی دەست لەکار کێشانەوەی بە فەڕمی لە پارتەکە لە ١١ ی تەممووزی ساڵی ١٩٢٠ داو ھەرچەندە ئەوان باش دەیانزانی کە وازھێنانی ھیتلەر مانای کۆتایی ھاتنی پارتەکەیە بەھۆی ئەو کەسایەتییە بەھێزەی کە ھەی بوو لە پارتەکەدا بەڵام دژایەتیان کرد. ھەرچۆنێک بێت ھیتلەر بڕیاریدا بگەڕێتەوە پارتەکە بەڵام بە مەرجی ئەوەی بچێتە جێگەی دریکسلەری سەرۆکی پارتەکە بەھۆی ئەوەی کە ھیتلەر کەسێک بوو جەماوەرێکی زۆری ھەبوو. پاش ئەوەی کە ھیتلەر ھاتەوە ناو پارتەکەی وردە وردە پارتەکە بەرەو پیشەوە چوو تاکو لە ھەڵبژاردنە پەرلەمانییەکاندا بەژداری دەکردو لە ھەڵبژاردنی مانگی ٩ی ساڵی ١٩٣٠ دا کە پارتە کۆمارییەکان سەرکەوتنیان تێدا بەدەس ھێنا و پارتی نازی توانی لە پڕ بوژانەوەیەکی گەورە بە خۆیەوە ببینێت پاش سەرکەوتنی بە ڕێژەی %١٨٫٣ لە ھەڵبژاردنە پەرلەمانییەکەدا و بەمەش پێگەی پارتەکە لە نۆھەمین بچووکترین پارتی پەرلەمانەوە بۆ دووەم گەورەترین پارتی پەرلەمان سەرکەوت، و پاشان ھیتلەر ویستی خۆی کاندید بکات بۆ سەرۆکایەتی ولات، ھەرچەندە ھیتلەر لە ساڵی ١٩١٣ و نەمسای جێ ھێشتبوو بەڵام نەیتوانیبوو ناسنامەی ئەڵمانی وەربگرێت بۆیە ئەم ھۆکارە بووە ڕێگر لەبەردەم خۆ ھەڵبژاردنی ھیتلەر بۆ ھەڵبژاردنە سەرۆکایەتییەکان، و لەو کاتەدا حکوومەتی ویلایەتی برونسویک کە ژمارەیەکی زۆر لە نازییەکان ئەندام بوون تێیدا ھەستان بە دانانی ھیتلەر لە پۆستێکی کارگێڕی بچووک بۆ ئەوەی کە بتوانێت وەک ھاووڵاتییەک ناسنامەی ئەڵمانی وەربگرێت، وەلەو کاتەدا حکوومەتی ئەڵمانیا بڕیاری پێدانی ناسنامەی بە ھاووڵاتیان دەرکرد و دواجار ھیتلەر توانی ناسنامەی ئەڵمانی وەربگرێت و ھیچ بەربەستێک نەما لەبەردەمیدا کە ڕێگر بێت بۆ کاندیدکردنی بۆ سەرۆکی وڵات. لە کۆتاییدا ھاووڵاتییە ئەڵمانییە تازەکە ھەستا بە کاندیدکردنی خۆی بۆ سەرۆکایەتی ولات لە ھەڵبژاردنەکاندا لە دژی ھیندنبێرگ کە لایەنگرییەکی زۆرێک لە نەتەوایتییەکان و کۆمارییەکان و کاسۆلیکەکان و جمھورییەکانی بەدەست ھێنابوو، ھەروەھا پشتیوانی پارتە کۆمەڵایەتی و دیموکراتییەکانیشی بەدەسھێنا بوو. ھەروەھا لەو ھەڵبژاردنەدا کاندیدی پارتی شیوعی و کاندیدی پارتی چەپی تێدابوو کە سەربە کۆمەڵەی توندڕەوەکان بوو. لە کاتی بانگەشەی ھەڵبژاردنەکاندا ناوی ھیتلەر بەسەر ئەڵمانیادا بڕا، ئەم نازناوەش نیشانەیەک بوو بۆ تەماحی ھیتلەر بۆ دیکتاتۆری لە لایەک و نیشانەیەکیش بوو بۆ ئەو بانگەشە سەرکەوتوەی ھیتلەر کە بە ئاسمانی ئەڵمانیادا بڵاو بۆیەوە، ھیتلەر ھەستا بە [[وتاردان]] و کۆکردنەوەی لایەنگران بۆخۆی، و لە ڕۆژێکدا لە دوو ناوچە وتاری دەدا ئەمەش سیاسەتیک بوو کە بۆ یەکەم جار بوو کەسێک بەکاری بێنێت و زۆر سەرکەوتو بوو. پاش ڕاگەیاندنی ئەنجامەکان ھیتلەر پلەی دوەمی بەدەستھێنا، ڕێژەی %٣٥ ی دەنگەکانی بەدەس ھێنا لە ھەڵبژاردنی دووەم لە مانگی نیسان، سەرەڕای جیاکردنەوەی ئەنجامەکان و بردنەوەی ھیندنبێرگ بەڵام ھیتلەر وەکوو ڕکابەرێکی سەرەکی دەرکەوت و نەدەکرا ئیتر بەھیچ جۆرێک غافڵ بکرێت لە گۆرەپانی سیاسی لە ئەڵمانیادا. پاش ماوەیەک ھیتلەر بە ڕاوێژکار دیاری دەکرێت و دواتر دەبیت بە سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیران، و لە مانگی ٨ی ساڵی ١٩٣٤ دا سەرۆکی وڵات پاول ڤۆن ھیندینبۆرگ کۆچی دوای کردو لە بری ھەڵبژاردنی سەرۆکێکی نوێ ئەنجومەنی وەزیران کە لەلایەن ھیتلەرەوە سەرۆکایەتی دەکرا بڕیاریدا بە دانانی ھیتلەر بە سەرۆکی نوێی وڵات چونکە وادانرا کە ھیتلەر سەرکردەو ڕاوێژکاریش بوە و سەرۆکی وڵاتیشە، و ھەروەھا ھیتلەر ھەستا بە گۆڕینی دەستوورو بەو شێوەیە ھیتلەر بوە سەرۆکی دادگای باڵاو سەرۆکی وڵاتیش تا ئەوکاتەی کە ھەڵبژاردنیکی نوێ ئەنجام دەدرێت؛ بەڵام ھیتلەر سەرجەم یاساکانی گۆڕی بە ھەر بیانویەک بێت و بەوە وەزیری جەنگی دەرکرد و خۆی کردە سەرۆکی ھێزە چەکدارەکان و وەزیری جەنگ و سەرجەم دەسەڵاتەکانی گرتە دەستی خۆی و بێ ئەوەی ھیچ کەسێک ناڕەزایی دەرببڕێت و سەرەتای [[دیکتاتۆر]]ییەتی ھیتلەر دەستی پیکرد.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Haffner|یەکەم=Sebastian|ناونیشان=http://archive.org/details/meaningofhitler00haff|سەردێڕ=The meaning of Hitler|ڕێکەوت=١٩٨٣|بڵاوکەرەوە=Cambridge, Mass. : Harvard University Press|ئەوانی تر=Internet Archive|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٤-٥٥٧٧٥-٨}}&lt;/ref&gt;
[[پەڕگە:Flag of the NSDAP (1920–1945).svg|وێنۆک|ئاڕمی پارتی سۆشیالیستی کرێکارانی ئەڵمانیا ناسراو بە نازی]]

== پارتی نازی و بیرووباوەڕەکانی ==
[[پارتی نازی]] بزووتنەوەیەکی ڕامیاری بوو کە لە ئەڵمانیادا دەرکەوت لە دوای [[جەنگی یەکەمی جیھانی]]دا و لە ساڵانی بیستەکانی [[سەدەی بیستەم]]دا بە سەرۆکایەتیی [[ئادۆڵف ھیتلەر]]ی نازی پاشان گۆڕا بۆ سیستەمێکی ڕامیاری و ھەروەھا زاراوەی نازی بۆ ھەموو ئەو سیستەم و دەسەڵات و بیروباوەڕانە دادەنرێت کە لە و پارتە بچێت کە لەو سەردەمەدا لە [[ئەڵمانیا]]دا دامەزرا. نازی بزووتنەوەیەکی فاشی بوو کە ھەموو دەستی بەسەر ھەموو ئازادییەکی تاکدا گرتبوو بەڵام ڕێگەی بە خاوەندارێتیی تایبەتی دابوو، و بانگەشەی نازیی نەتەوایەتی دووژمنکارانە و فەرمانڕەوایی سەربازییان دەکرد و سەربەرزییان گەڕاندەوە بۆ ئەڵمانیا و سەرجەم گەلەکانی دیکەی باکووری ئەورووپا کە بە ڕەچەڵەک دەچوونەوە سەر [[ئارییەکان]]، و پۆلێنێکیان بۆ نەتەوەکان کرد کە [[جوولەکە]]کەکان و سلاڤییەکان و نەتەوەکانی دیکە لە خوارەوەی پۆلێنەکەدا بوون. نازی دژایەتیی [[دیموکراسی]] و [[کۆمۆنیزم]] و [[سۆشیالیزم|سۆشیالیستی]] دەکرد لەگەڵ سەرجەم سیستەمە ڕامیارییە جیاوازەکانی دیکە کە بانگەشەی یەکسانییان دەکرد. نازی بە ھەموو ئەو کێشە ئابووری و ڕامیارییەکاندا تێپەڕی کە لە دوای جەنگی جیھانیی یەکەمەوە لە ساڵی ([[١٩١٤]]-[[١٩١٨]]) تووشی ئەڵمانیا ھاتبوو ھەروەھا دەسەڵاتی دیموکراتی جێگەی پادشایەتیی گرتەوە کە بۆ ماوەیەکی زۆر فەرمانڕەوایی ئەڵمانیای کردبوو، بەڵام وڵات تووشی ھەڵاوسانێکی گەورە بوو و بێکارییەکی گەورە لە دوای جەنگەوە تووشی ئەڵمانیا ببوو و زۆربەی ئەڵمانییەکان لایەنگریی خۆیان گۆڕی بۆ ئەو گرووپە ڕامیارییانەی کە بانگەشەی گۆڕانکاریی تووندڕەوانەی دەکرد؛ و ئەم پارتە لە سەرەتادا ناوی پارتی کرێکارانی ئەڵمانیا بوو بە ھاتنە ناوەوەی ھیتلەر لە ساڵی [[١٩١٩]] و گەیشتنی بە خێرایی بە پۆستی سەرۆکایەتی پارتەکە ناوی پارتەکەی گۆڕی بۆ پارتی کرێکارانی سۆشیالیستیی نەتەوەیی ئەڵمانیا لە ساڵی [[١٩٢٠]]دا. ھیتلەر لە سەرەتادا ئامانجی سەرەکیی ئامانجێکی نیشتمانی بوو بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا بەڵێنی بەرپاکردنی شۆڕشێکی کۆمەڵایەتیدا بوو بۆ بەدەسھێنانی لایەنگریی ھاووڵاتییان بۆ خۆی، و پارتی نازی گەشەکردنێکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینی لە ئەنجامی ئەو گرفتانەی کە لە دوای کۆتایی ھاتنی جەنگی جیھانییەوە تووشی ئەڵمانیا ھاتبوو، ھیتلەر پشتگیریی ھێزی سەربازیی دەکرد بۆ ڕێکخستنی سیستەمی ڕامیاری و ھەوروەھا داگیرکاری لە ڕێگەی سەربازییەوە و ھەستا بە چاکسازیی کۆمەڵایەتی کە بەم ھۆیەوە سەرنجی جووتیارەکان و چینەکانی ناوەندی بۆ خۆی ڕاکێشا و ھەروەھا پشتگیریی سەرمایەدارەکانی کرد بۆ دژایەتیی [[کۆمۆنیزم]]. ئەمانەش ھەموو ھۆکار بوون بۆ فراوانبوونی نازی لە ئەڵمانیادا و کە لە ساڵی [[١٩٢٣]]دا پارتی نازی نزیکەی ١٧٠٠٠ ئەندامی ھەبوو. گەیشتن بە دەسەڵات لەلایەن نازییەکانەوە پشتگیرییەکی جەماوەریی بەھێزی بەدەستنەھێنا ھەتا ئەو کاتەی کە جیھان تووشی قەیرانێکی گەورە ھات کە لە ساڵی [[١٩٢٩]] و دەستی پێکرد، لەمەودوا ئەڵمانییەکان بەلێشاو دەچوونە ناو پارتی نازییەوە و پارتەکەش لە لای خۆیەوە بەڵێنی چاکردنی باری ئابووری و بەھێزی دەسەڵات و گەڕانەوەی سەربەرزی نیشتیمانی بە ئەڵمانییەکاندا؛ و لە ھەڵبژاردنەکەی ساڵی [[١٩٣٢]]دا پارتی نازی وەک و پارتێکی بەھێز دەرکەوت لە ئەڵمانیادا و لە ٣٠ کانوونی دووەمی ساڵی [[١٩٣٣]]دا ھیتلەر بووە [[ڕاوێژکار]] و بە خێرای ڕووی کردە [[دیکتاتۆری]] و ئازادی تاک و ئازادی ڕامیاری قەدەغەکرد و سەرجەم پارتە ڕامیارییەکانی داخست جگە لە پارتی نازی نەبێت، ھەروەھا دەستی گرت بەسەر ڕۆژنامە و ڕاگەیاندەکان و خوێندندا، و ھەستان بە دروستکردنی سیستەمێکی ئاسایشی بەھێز و دروستکردنی چەندین بەندیخانەی گەورە بۆ ئەو کەسانەی کە دژایەتی پارتی نازیان دەکرد لەو سەردەمەدا. پاش فراوان بوونی جەنگەکان [[ھیتلەر]] و دەست و نێوەندەکەی خەونیان بە دروستکردنی ئیمپراتۆرییەتیی نازییەوە دەبینی کە دەس بەسەر ھەموو جیھاندا بگرێت و لە ساڵی [[١٩٣٨]]دا دەستی کرد بە جێبەجێ کردنی پلانەکەی و ھێزەکانی ئەڵمانیا لە ساڵی ١٩٣٨دا [[نەمسا]]یان داگیر کرد و لە ساڵی دواتر [[چیک]] و [[سلۆڤاکیا]]ی پێشوویان داگیر کرد، ھەروەھا لە ساڵی [[١٩٣٩]] دا ھێرشیان کردە سەر [[پۆلەندا]] و دواتر جەنگی جیھانی دووەم دەستی پێکرد و کە [[ئەڵمانیا]] و ھاوپەیمانەکانی شکستیان ھێنا لە ساڵی ١٩٤٥ و فەرمانڕەوایی نازی لەناوبرا.

== سەرچاوەکان ==
{{پۆلی کۆمنز|Adolf Hitler}}
{{سەرچاوەکان}}
* بریتانیکا-ئادۆڵف ھیتلەر [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/267992/Adolf-Hitler Adolf Hitler | Biography, Rise to Power, &amp; Facts]
* پەرتوکی ''خەباتی من'' لە نووسینی ھیتلەر خۆی و وەرگێڕانی سەلاح نەقشبەنی، چاپی دووەم-٢٠١١-ھەولێر.
* {{عەرەبی|كتاب تاريخ المانيا الهيتلريه الجزء اڵاول}}. نووسینی ویلیام شیرر، وەرگێڕانی خیری حماد.
* دانپێدانەکانی ھیتلەر. ''خلیل تادرس''. وەرگێڕانی کارزان عەزیز لە عەرەبییەوە بۆ کوردی.
* ئیمپراتۆرییەتی ھیتلەر. ''گیل بی ستیوارت''، وەرگێڕانی ھەژار ڕەحیمی.
* نھێنییەکانی ھیتلەر. ''کارزان عەزیز''. وەرگێڕدراوە لە عەرەبییەوە بۆ کوردی.

{{تووڵی دەروازە|شەڕ|ئەڵمانیا|ژیاننامە|جەنگی جیھانیی دووەم|سیاسەت|مێژوو|جەنگی جیھانیی یەکەم}}
{{پۆلی کۆمنز|Adolf Hitler}}

[[پۆل:ئادۆڵف ھیتلەر|*]]
[[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ئەڵمانیا]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٩]]
[[پۆل:مردووانی ١٩٤٥]]
[[پۆل:مێژووناسانی فاشیزم]]
[[پۆل:نازیزم]]
[[پۆل:نووسەرانی نەمسایی]]
[[پۆل:وێنەکێشە ئاڵمەنییەکان]]
[[پۆل:دەسەڵاتخوازی]]
[[پۆل:ھۆلۆکۆست لە ئەڵمانیا]]
[[پۆل:دژە جوولەکەکان لە ئەڵمانیا]]
[[پۆل:کاسۆلیکە ڕۆمانیەکانی پێشوو]]
[[پۆل:مێژووی جوولەکەکانی ئەڵمانیا]]
[[پۆل:ڕەخنەگرانی مەسیحییەت]]
[[پۆل:ڕەخنەگرانی مارکسیزم]]
[[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]]
[[پۆل:وێنەکێشە نەمسایییەکان]]
[[پۆل:وێنەکێشە ئەڵمانییەکانی سەدەی بیستەم]]
[[پۆل:کاتۆلیکی ڕۆمانی نەمسا]]
[[پۆل:خەڵکی بێ ڕەگەزنامە]]
[[پۆل:ئەو کەسانەی کە نەخۆشی لەرزینی دەماریان ھەیە]]
[[پۆل:کەسایەتیی ساڵ (گۆڤاری تایم)]]</text>
      <sha1>5f020efzifvp220wc53qtxp97td8fsy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سی فۆر کورد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>349</id>
    <revision>
      <id>1580410</id>
      <parentid>1580260</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:04:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]])</comment>
      <origin>1580410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2650" sha1="fsbdvupb7enqmue38eftcjmhx2sbms9" xml:space="preserve">{{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
'''سی فۆر کورد''' پرۆژەیەکی ناوازەی تایبەت بە [[تەکنەلۆژیای زانیاری]]ە کە لە سێ بەشی سایتی سی فۆر کورد، گۆڤاری سی فۆر کورد، گروپی سی فۆر کورد پێکھاتووە.

== سایتی سی فۆر کورد ==
سایتی [سی فۆر کورد] لە ٣٠ مارچی ٢٠٠٥ بۆ یەکەمین جار دەستی بە کارکردن کردوە&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=ئیبراهیم |یەکەم=هێمن فاتیح |ڕێکەوت=٣٠ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=چیرۆکی ٢١ ساڵم لەگەل سی فۆر کورد |ناونیشان=https://hemin.net/articles/my-21-year-journey-with-c4kurd |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=هێمن فاتیح ئیبراهیم |زمان=ku}}&lt;/ref&gt; کە تا ئێستا توانیویەتی خزمەتێکی بەرچاو بە خەڵکی کوردستان بکات لە بواری ھەواڵی زانستی، بابەتی [[کۆمپیوتەر]] و [[ئینتەرنێت]]، شیکردنەوەی بەرنامەکان، دانانی بەرنامەی بەسود و رێنمایی کردنی خەڵکی کوردستان بۆ بە راست و دروست بەکارھێنانی کۆمپیوتەر و ئینتەرنێت.

== گۆڤاری سی فۆر کورد ==
گۆڤاری سی فۆر کورد لە ١٨ سێپتەمبەری ٢٠٠٧ یەکەمین ژمارەی لێ دەرچوەو&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia- |سەردێڕ=سی فۆر کورد |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=2010101122115910000 |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=Kurdipedia.org}}&lt;/ref&gt; تایبەتە بە کۆمپیوتەرو ئینتەرنێت&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=C4kurd |ناونیشان=https://c4kurd.com/projects/magazine |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=c4kurd.com}}&lt;/ref&gt;. سەرەتا بۆ ماوەی یەک ساڵ ٢٢ ژمارەی وەکو رۆژنامەو دوو هەفتە جارێک دەردەچوو، دوای ئەوە کرایە گۆڤار.

== گروپی سی فۆر کورد ==
گروپی سی فۆر کورد تایبەتە بە دروستکردنی وێب سایت و دابین کردنی ھۆستینگ

== بەستەری دەرەکی ==
* [https://c4kurd.com/ ماڵپەڕی سی فۆر کورد C٤kurd]

{{تووڵی دەروازە|کۆمپیوتەر}}
{{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}</text>
      <sha1>fsbdvupb7enqmue38eftcjmhx2sbms9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580450</id>
      <parentid>1580410</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:00:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: زیادکردنی داڕێژەی بەجێماوی {{[[داڕێژە:سەرچاوەکان|سەرچاوەکان]]}}</comment>
      <origin>1580450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2704" sha1="42jpmfgrjgz541nnj9vlt8r88a8qtfl" xml:space="preserve">{{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
'''سی فۆر کورد''' پرۆژەیەکی ناوازەی تایبەت بە [[تەکنەلۆژیای زانیاری]]ە کە لە سێ بەشی سایتی سی فۆر کورد، گۆڤاری سی فۆر کورد، گروپی سی فۆر کورد پێکھاتووە.

== سایتی سی فۆر کورد ==
سایتی [سی فۆر کورد] لە ٣٠ مارچی ٢٠٠٥ بۆ یەکەمین جار دەستی بە کارکردن کردوە&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=ئیبراهیم |یەکەم=هێمن فاتیح |ڕێکەوت=٣٠ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=چیرۆکی ٢١ ساڵم لەگەل سی فۆر کورد |ناونیشان=https://hemin.net/articles/my-21-year-journey-with-c4kurd |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=هێمن فاتیح ئیبراهیم |زمان=ku}}&lt;/ref&gt; کە تا ئێستا توانیویەتی خزمەتێکی بەرچاو بە خەڵکی کوردستان بکات لە بواری ھەواڵی زانستی، بابەتی [[کۆمپیوتەر]] و [[ئینتەرنێت]]، شیکردنەوەی بەرنامەکان، دانانی بەرنامەی بەسود و رێنمایی کردنی خەڵکی کوردستان بۆ بە راست و دروست بەکارھێنانی کۆمپیوتەر و ئینتەرنێت.

== گۆڤاری سی فۆر کورد ==
گۆڤاری سی فۆر کورد لە ١٨ سێپتەمبەری ٢٠٠٧ یەکەمین ژمارەی لێ دەرچوەو&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia- |سەردێڕ=سی فۆر کورد |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=2010101122115910000 |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=Kurdipedia.org}}&lt;/ref&gt; تایبەتە بە کۆمپیوتەرو ئینتەرنێت&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=C4kurd |ناونیشان=https://c4kurd.com/projects/magazine |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=c4kurd.com}}&lt;/ref&gt;. سەرەتا بۆ ماوەی یەک ساڵ ٢٢ ژمارەی وەکو رۆژنامەو دوو هەفتە جارێک دەردەچوو، دوای ئەوە کرایە گۆڤار.

== گروپی سی فۆر کورد ==
گروپی سی فۆر کورد تایبەتە بە دروستکردنی وێب سایت و دابین کردنی ھۆستینگ

== بەستەری دەرەکی ==
* [https://c4kurd.com/ ماڵپەڕی سی فۆر کورد C٤kurd]

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}


{{تووڵی دەروازە|کۆمپیوتەر}}
{{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}</text>
      <sha1>42jpmfgrjgz541nnj9vlt8r88a8qtfl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قازی محەممەد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>552</id>
    <revision>
      <id>1580419</id>
      <parentid>1574639</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:46:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1580419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40143" sha1="1rn0amr5rk1vdg9uizfd4nqbd4refkl" xml:space="preserve">{{کەسایەتی
| ناو     = قازی محەممەد
| وێنە    = Qazi Muhammad.jpg
| قەبارەی وێنە  = 180px
| ناوی کاتی لەدایکبوون  =
| شوێنی لەدایکبوون  = [[مەھاباد]]
| ڕێکەوتی لەدایکبوون    = {{ڕێکەوتی لەدایکبوون|١٨٩٣|٥|١}}
| ڕێکەوتی مردن   = {{ڕێکەوتی مەرگ و تەمەن|١٩٤٧|٠٣|٣١|١٨٩٣|٠٥|٠١}}
| شوێنی مردن   = [[مەیدانی چوارچرا]]، [[مەھاباد]]
| ھۆکاری مردن   = [[سزای مەرگ|لەسێدارەدان]]
| شوێنی گۆڕ  = [[مەھاباد]]
| نیشتەجێ  =[[کوردستان]]
| نەتەوە  = [[کورد]]
| ناوەکانی تر  = پێشەوا
| ھاووڵاتی  =
| ڕادەی خوێندەواری =
| دایەن   =
| پیشە   = [[دادوەر]] 
| ساڵانی چالاکی  =
| شار   = [[مەھاباد]] 
| ناسراو بە  = پێشەوا
| سەرناو  = سەرۆکی [[کۆماری کوردستان]]
| وادە   = ١١ مانگ
| حیزب   = [[کۆمەڵەی ژیانەوەی کوردستان|کۆمەڵەی ژێکاف]]، [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران|حیزبی دێموکراتی کوردستان]]
| بەرامبەرەکان  = [[شانشینی پەھلەوی]]
| ئایین   = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) 
| ھاوسەر  = [[مینا قازی|مینا ئەسکەندەری]]
| منداڵەکان  = عیفەت، [[عەلی قازی|عەلی]]،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تەرمی عەلی قازی لە گۆڕستانی كەلار بە خاك دەسپێردرێت|ناونیشان=https://www.gksat.tv/details.aspx?jimare=135430|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تەممووزی ٢٠٢٢|وێبگە=www.gksat.tv|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تەممووزی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220718094919/https://www.gksat.tv/details.aspx?jimare=135430|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; پەروین، فەوزیە، مونیر، سوھەیلا&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= سوھەیلا قازی محەمەد کۆچی دوایی کرد|ناونیشان= https://jinhaagency1.com/so/zhan/fdg-35433|بڵاوکەرەوە= jinhaagency}}&lt;/ref&gt; و [[مریەم قازی|مریەم]]&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/0104202018|سەردێڕ=تەرمی مریەم قازی کچی پێشەوا قازی محەممەد لە کەلار بەخاکسپێردرا|ڕێکەوت=١ی نیسانی ٢٠٢٠|وێبگە=rudaw}}&lt;/ref&gt;
| باوان   = [[قازی عەلی]] (باوک){{ھن}}[[گەوھەرتاج خانم]] (دایک)
}}
'''قازی محەممەد''' ناسراو بە '''پێشەوا''' (١ی ئایاری ١٨٩٣ لە [[مەھاباد]] – ٣١ی ئازاری ١٩٤٧ لە مەھاباد) [[سیاسەتوان]]، [[دادوەر]]ێکی [[کورد]] و سەرۆکی [[کۆماری کوردستان]] بوو. ئەو یەکێک لە کەسایەتییە بەناوبانگەکانی ناوچەی [[موکریان]] بوو کە لە ساڵی ١٩٤٦، بە ھاوکاری چەند کەسێکی دیکە دەوڵەتی کۆماری مەھاباد لە شاری [[مەھاباد]] دامەزراند. دوای ڕووخانی کۆمار لە ساڵی ١٩٤٧، قازی لەگەڵ برا و ئامۆزاکەی لەلایەن [[شانشینی پەھلەوی|حکوومەتی پەھلەوی]]یەوە لە [[مەیدانی چوارچرا]]ی [[مەھاباد]] لە [[سزای مەرگ|سێدارە]] دران.

== سەرەتای ژیان ==
[[پەڕگە:Qazi Muhammed wearing Kurdish clothes.jpg|200px|وێنۆک|وێنەی قازی محەممەد بە گەنجی و بە جلوبەرگی کوردییەوە.]]
قازی محەممەد، کوڕی [[قازی عەلی]]، لە بنەماڵەیەک لەدایکبووە کە ناوبانگی لە شاری [[مەھاباد]] بۆ چوار سەدە پێشتر دەگەڕێتەوە. ئەوان نەک تەنیا لەلای خەڵک بەڵکو لەلایەن دەسەڵاتداران و بەرپرسانی حکوومەتیش جێگەی ڕێز و پێزانین بوون. ھەر بە بنەماڵە زانا و {{قت|ئازادیخواز}} و نیشتمانپەروەر بوون. لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی یەکەمی جیھانیدا]] پیاوی وەک [[میرزا فەتاحی]] قازییان لە بەرەنگاریی ڕاستەوخۆ لەگەڵ [[ڕووسەکان]] لێ شەھید بوو، کوڕە لاوەکانیشی (سالار و محەممەد) بە دیل گیران و بۆ شوێنە دوورەکانی [[ڕووسیا]]ی ئەو کات بەڕێ کران و تا [[شۆڕشی تشرینی یەکەم]] ھەر لە دیلیدا بوون.

قازی عەلی باوکی، لە ١٩٣٠ لە مەھاباد ڕێکخراوێکی کوردی بە ناوی ''بزووتنەوەی محەممەد'' پێک ھێنا. ناوبراو لەگەڵ [[جووڵانەوەی شێخ محەممەد خیابانی]] لە [[تەورێز]] پەیوەندی ھەبوو، تا ساڵی ١٩٣٤یش کە مرد لەسەر ئەو کارە بەردەوام بووە.

قازی عەلی، دوو کوڕی ھەبووە، یەکێکیان [[ئەبوولقاسم قازی|ئەبوالقاسم قازی]] (ناسراو بە سەدری قازی) بووە کە دوو دەورە لەلایەن خەڵکەوە کراوەتە نوێنەری [[پەرلەمان]] و جێی بڕوا و کاریگەرێتی تایبەتی ھەبووە. دوای تەواوبوونی کاری [[پەرلەمان]] لەسەر ڕاسپاردەی باوکی، بۆ ڕاپەڕاندنی کارە سیاسییەکان و یاریدانی خەڵک ھەر لە [[تاران]] مابووەوە.

قازی محەممەدیش کە ساڵی ١٨٩٣ی [[ڕۆژژمێری زایینی|زایینی]] لەو بنەماڵەدا لەدایکبووە. قازی محەممەد لە منداڵی و لاویدا زۆر خولیای زانست و فێربوونی زمانە بیانییەکان بووە و جگە لە [[زمانی کوردی|کوردی]]، [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] و [[زمانی فارسی|فارسی]]، لەگەڵ زمانی [[زمانی فەڕەنسی|فەرەنسی]] و [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]] و [[ئێسپێرانتۆ]] و تا ڕادەیەکیش [[زمانی ڕووسی|ڕووسی]] ئاشنایەتی کردووە.
قازی محەممەد زۆری حەز بە تێکەڵاوی لەگەڵ کەسایەتییە گەورەکان، کوردانی نیشتمانپەروەر و سەرۆک عەشیرەتەکان ھەبووە.

== دەستپێکی فەرھەنگی ==
دوای مردنی باوکی، بوو بە [[دادوەر]]ی شار. لەبەر ئارەزووی خۆی بۆ کاری فەرھەنگی و پەرەپێدانی ئاستی ڕۆشنبیریی خەڵک، لە ساڵەکانی پێش ١٩٤١ و دوای ئەوەش بەرپرسیارێتی فەرمانگەی فەرھەنگ و ئەوقافی شاری مەھابادی لە ئەستۆ گرتووە و خزمەتی بەرچاوی فەرھەنگی کردووە و لەکاتی بەرپرسیارێتی ئەودا، یەکەم [[خوێندنگە]]ی کچان لە [[مەھاباد]] کراوەتەوە. ھەر لەبەر ئەوە لەگەڵ زۆرێک لە خوێندکاران، ڕۆشنبیران و مامۆستایان پەیوەندی نزیکی بووە.

لە ماوەی ناجێگیری دەوڵەتی ئێران، واتە لە ساڵانی ١٩٤١–١٩٤٦، بەڕێوەبەرایەتی ئەو لە پێشبردنی کاروبارەکان و بەتایبەتی لە چارەسەرکردنی کێشەی [[ھۆز]]ەکاندا ڕۆڵێکی بەرچاوی ھەبووە. زۆر لە گرفتەکانی کاری ڕۆژانەی خەڵک لە دیوانی ئەودا کە ''مەحکەمە''یان [[دادگا]]یان پێدەگوت، چارەسەر دەبوو.

قازی محەممەد ڕێزێکی تایبەتی لای دامەزرێنەرانی [[کۆمەڵەی ژیانەوەی کوردستان]] (ژ.ک) ھەبووە. زۆرێک لە دامەزرێنەرانی [[کۆمەڵەی ژیانەوەی کوردستان|ژ.ک]] ڕاوێژیان لەگەڵدا کردووە و زۆریان خۆش ویستووە و زۆر ھەوڵیان داوە تا ببێتە ئەندامیان.

قازی لە ڕوانگەی نوێنەرانی بیانیشەوە کە ئەوکات ئێرانیان لەنێو خۆیان دابەش کردبوو، ڕێزی تایبەتی ھەبووە. ھەر کەس چووەتە [[مەھاباد]] و تێکۆشاوە بەر لە ھەموو کەسێک چاوی بەو کەوتووە. بانگکردنی بۆ [[یەکێتیی سۆڤیەت]] ھەر لەم پەیوەندییەدا بووە، کە لەگەڵ شاندێکی گەورە سەردانی [[باکوو|باکوویان]] کردووە.

== کەسایەتی ==
[[پەڕگە:Qazi-barzani1.JPG|وێنۆک|200px|قازی محەممەد و [[مستەفا بارزانی]]]]

قازی محەممەد مرۆڤێکی فەرھەنگ دۆست، خۆش بەیان، [[وێژە]] و [[ھونەر]]دۆست، ئەھلی ڕاوێژ و لە ھەمان کاتدا خەباتکارێکی نیشتمانپەروەر و گەل خۆشەویست بوو. لەگەڵ ھەموو چین و توێژێک ھەڵسوکەوتی ھەبوو و لە کاتی پێویستدا لە ھەست و ھێزیان کەڵکی وەردەگرت.

وەک ئەوەی لە وەسییەتەکەیدا ھاتوو، قازی محەممەد برایەتی و یەکگرتوویی کوردی پێ گەورەترین ھۆی سەرکەوتن بوو. ھەر بۆیە لە زۆربەی وتارەکانی کە لە [[ڕۆژنامەی کوردستان]]، ئەوکات چاپ کراون لەسەر بابەتی یەکێتی و برایەتی دواوە و مەرجی سەرکەوتن و کۆڵەکەی ڕاگرتنی کۆمار و ھۆی سەرکەوتن بەسەر دووژمنانیدا زانیوە.

ھەرچەند دەیزانی دووژمنەکانی [[کورد]] ڕاست ناکەن بەڵام لە وتووێژدا زۆر بە ڕاشکاوی ڕای دەگەیاند کورد ئارەزوو دەکات لە ڕێگای ئاشتییەوە بە مافی خۆی بگات، بەڵام ئەگەر وا نەبێت ئەوەی بۆی بکرێت ئەنجامی دەدات.

لە پێش کۆماردا جار بە جار لە [[کوردستان (ڕۆژنامە)|ڕۆژنامەی کوردستان]] بە ناوی ''پێشەوا'' باسی لێوە دەکرا، لە دوای دامەزرانی کۆمار بە شێوەی فەرمی نازناوی پێشەوای پێبەخشرا و ئەو ناوە تا ئێستاش لەنێو کۆڕ و کۆمەڵی خەڵکیدا ھەر باوە.

== ژیانی ڕامیاری و کۆمار ==
[[پەڕگە:Qazi Muhammed with military leaders.jpg|250px|وێنۆک|قازی محەممەد لەگەڵ چەند سەرکردەیەکی سەربازی.]]
[[پەڕگە:Mustafa Barzani in Mahabad Kurdish Republic.jpg|300px|وێنۆک|قازی محەممەد لە کاتی دامەزراندنی [[کۆماری مەھاباد]] لە ساڵی ١٩٤٦.]]
قازی محەممەد کە بوو بە ئەندامی [[کۆمەڵەی ژیانەوەی کوردستان|کۆمەڵەی ژ. ک]] و ناوی نھێنی ''بینایی'' بۆ دانرا، ھیوایەکی زیاتری بۆ بەرپرسان و خەڵک پێک ھێنا. لە ئاکامی تێگەیشتنی بە وەخت و ئازایەتی [[سیاسەت|ڕامیاری]]، ئەو بە بڕوا ھێنان بە بەرپرسانی کۆمەڵە بە [[حیزبی دێموکراتی کوردستان (ڕوونکردنەوە)|حیزبی دیموکراتی کوردستان]]ی وەک پارتێکی [[دیموکراسی|دیموکرات]] و پێشکەوتوو دەستی کرد بە تێکۆشان و خەباتی ڕامیاری. قازی لەبەر ئەو ڕێزە تایبەتەی بۆ ژ. ک ھەیبوو، بناغەی دامەزرانی پارتی دیموکراتیشی ھەر لە ٢٥ی [[گەلاوێژ (مانگ)|گەلاوێژ]]، ڕۆژی دامەزرانی ژ. ک دانا و ھەر بۆیە سەرنجی زۆربەی بەرپرسانی بۆ تێکۆشان لە نێو حیزبی دیموکراتی کوردستاندا ڕاکێشا. پارتەکە زۆر بە خێرایی پەلوپۆی سەند و تێکۆشانی لە ھەموو ناوچەی ئازادی کوردستان دا پەرەی سەند. قەیرانی بە زۆر لکاندنی [[کوردستان]] بە [[ئازەربایجان]]ەوە چارەسەر کرد و ناچاری کردن ڕەچاوی جیاواز بۆ کوردستان بکەن. لە یەکەم کۆنگرەدا، لە ٢٢ی [[کانوونی دووەم]]ی ١٩٤٦ (٢ی [[ڕێبەندان]]ی ١٣٢٤ی [[ڕۆژژمێری ئێرانی|کۆچیی ھەتاوی]]) بە بەشداریی نوێنەرانی پارچەکانی دیکەی [[کوردستان]] و [[مەلا مستەفا بارزانی]] و سەرۆکی [[ئێڵ]] و نوێنەرانی ھەموو چین و توێژەکانی کوردستان پێکھاتنی یەکەم [[کۆماری کوردستان]] ڕاگەیەندرا.

لە کۆماری کورستان دا پێنچ کەس پلەی ژەنەراڵیان پێبەخشرا ئەوانیش ([[سەیفی قازی]]، [[مەلا مستەفا بارزانی]]، [[حەمە ڕەشید خانی بانە]]، [[عەمەرخانی شکاک]]، [[زێڕۆبەگی ھەرکی]]) بوون، لە ماوەی دەسەڵاتداری کۆماری کوردستان ئەوەی پێویست بوو زۆر بە ڕاشکاوی بە [[محەممەدڕەزا پەھلەوی|شای ئێران]] و [[ئەحمەد قەوام]] ([[سەرۆک وەزیران]]ی کاتی [[ئێران]]) ڕاگەیاندووە، قامکی لەسەر پێگەی ئەوان بەرامبەر بە نەتەوەی [[کورد]] داناوە. بە ئاشکرا پێی گوتوون: «ناتانەوێت پرسی [[کوردستان]] چارەسەر بکەن».

قازی محەممەد لە کاتی حکومڕانی [[کۆماری کوردستان|کۆماری مەھاباد]]، [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان|کوردانی ڕۆژھەڵات]] بە زۆری متمانەیان بەو نەدەکرد چونکە ئەو لەگەڵ [[ڕووسەکان]] پەیوەندیەکی باشی ھەبوو. کە لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ڕووسیای قەیسەری]] شارەکەیان تاڵانکرد.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=O'Ballance|یەکەم=E.|سەردێڕ=The Kurdish Struggle, 1920-94|ڕێکەوت=١٩٩٦|بڵاوکەرەوە=Palgrave Macmillan UK|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣٠-٣٧٧٤٢-٤|edition=١٩٩٦|شوێن=[[لەندەن]]|پەڕەکان=٢٩}}&lt;/ref&gt;

== ڕووخانی کۆمار ==
دوای وتووێژی زۆر، تاران و [[کۆماری کوردستان]] بە خاڵێکی ھاوبەش نەگەیشتن و گرفتەکان چارەسەر نەکران. ھەر بۆیە بە شوێن ماوەیەک ھەڕەشە، و بە دوای وەرگرتنی ھەندێک بەڵێن بۆ یارمەتیدان لە ڕووخاندنی کۆماری کوردستان لەلایەن بڕێک سەرۆک [[ھۆز]]ەکان، تەنانەت چەن کەس لەوانەی لەگەڵ قازی گەشتیان کردبوو بۆ [[باکوو]]، [[تاران]] لە پێشدا ھێرش دەکاتە [[تەورێز]] بۆ ڕووخاندنی [[حکوومەتی خۆبەڕێوەبەریی ئازەربایجان|کۆماری ئازەربایجان]] و پاشان ھێرش دەکاتە سەر کوردستان. ئەو سەرۆک ھۆزانەی بەرگرییان لە کۆمار کرد (مەلا [[مستەفا بارزانی]] و [[زێڕۆبەگ ھەرکی]] و [[تەھا بەگ ھەرکی]]) بوون و تا ڕووخانی کۆمار خۆیان بە دەستەوە نەدا.  

[[پەڕگە:Kurdish Mahabad Republic Was Established in 1947 - The President Ghazi Muhammad In The Middle.jpg|350px|وێنۆک|وێنەی قازی محەممەد لەگەڵ چەند [[وەزیر|شالیار]] و کاربەدەستێکی [[کۆماری کوردستان|کۆماری مەھاباد]] لە ساڵی ١٩٤٧.]]

سوپای ئێران کە قورسترین ئامێری شەڕیان چەن [[تانک]]ی کۆن و قۆڕازە بوو، ڕۆژی ٢٠ سەرماوەزی ساڵی ١٣٢٥ی [[ڕۆژژمێری ئێرانی|ھەتاوی]] (١٩٤٦ی [[زایینی]]) گەیشتە دەرۆی شاری [[تەورێز]] و ڕۆژی ٢١بە ھەڵاتنی سەرۆکانی کۆمار بۆ سۆڤیەت [[حکوومەتی خۆبەڕێوەبەریی ئازەربایجان|کۆماری ئازەربایجان]] ڕووخا و سوپا شاری تەورێزی داگیر کرد. دوای ئەوە سوپا لەوێڕا بەرەو [[مەھاباد]] بەڕێ کەوت. لەو ئەو ناوچانەی دیکە لە باشووری مەھاباددا کە خۆیان بە بەشی کۆمار دەزانی و دەسەڵاتی تارانیان بە [[حکوومەتی ناوەندی]] نادەزانی، واتە لە شارەکانی [[سنە]]، [[دیواندەرە]]، [[مەریوان]] ھەتا نزیکی [[سەقز]]، لە چەن مانگ پێش ئەوە، ھێزیان ئامادە کردبوو؛ بەڵام دوای [[تەورێز]] ئەرتەش ھێزی نوێی لە ڕێگای [[قەزوین]] بۆ سەقز نارد کە لە ٢٠ی سەرماوەز گەیشتنە سەقز و لە ڕێگەی [[بۆکان]] بە یارمەتی ھەندێک لە کوردەکانی سەربە حکوومەتی شا، ڕێگەی مەھابادیان گرتە بەر. قازی وەک سەرۆک کۆمار دەستوور دەدات ھەتا دەکرێت لە شەڕ خۆ بپارێزن چونکە ماڵوێرانی پێوەیە. ئەگەرچی لە پێناوی وڵات ھەمووان تێدەکۆشن بەڵام بەھۆی جووڵانەوەی سەرنجڕاکێشی ھێزەکانی [[سۆڤیەت]]، زۆر بە خێرایی، لە ماوەی چەن ڕۆژ کوردستان داگیر دەکرێت. ئەگەر چی ئەو ڕەخنە لە قازی، وەک سەرۆک کۆمار و جێی متمانەی جەماوەر دەگیرێت کە بۆ ئەوندە پشتی بە یارمەتی سۆڤیەت بەستبوو کە بە دەستکێشانی لە پاڵپشتی کۆمار ئاوەھا بە خێرایی کۆمار تێدا چوو؛ بەڵام لەوەدەچێت گەورەترین ھۆی ڕووخانی کۆمار یەکنەبوونی ھەوموو دەستەکان ببێت، تا ئەو ڕادەیە کە ھەندێک ھەتا سۆڤیەت کوردستانی چۆڵ کرد، نامەیان نارد بۆ [[تاران]] کە وەرن، ئێستا کاتی ھێرشە. بە ئاگادار بوون لە داھاتووی کۆمار [[مەلا مستەفا]] ھەوڵی دا کە قازی لەگەڵ خۆی بباتە دەرەوە، بۆ پاراستنی گیانی، بەڵام قازی بەوە ڕازی نەبوو، پێی وا بوو دەبێت لەسەر بەڵێنی خۆی بمێنێتەوە. قازی دەزانێت کە بە زوویی کۆمار دەڕووخێت؛ لە نێوان شەڕ یان خۆبەدەستەوە دان، وەک بەرپرسیارێکی گیانی خەڵک، بۆ بەرگریی لە کوشتن و وێرانکردن، وەک قارەمانێکی نەتەوەیی خۆ بەدەستەوە دەدات. ھەڵبەت سەبارەت بەوە، ڕەخنەدەگرن کە ئایا ئەگەر قازی لەگەڵ مەلا مستەفا بڕۆشتایە، دواتر نەیدەتوانی قازانجی زیاتر بێت بۆ گەلەکەی؟ بەڵام لە کاتی ماڵاوایی لەگەڵ مەلا مستەفا، قازی [[ئاڵای کوردستان]] دەسپێرێت بە مەلا مستەفا و وەک جوابی ئەو پرسیارە دەڵێ: «من خۆم فیدای خەڵکی دەکەم و ھیچ کات وەک پیشەوەری و سەرانی ئازەربایجان ناکەم تا وڵاتەکەم لە خوێن دا شەڵاڵ بێو ھەزاران کەس بە کوشت بچن.»

سوپا ڕۆژی ٢٩ی سەرماوەز دەگاتە مەھاباد وەک پایتەختی کۆمار، کاتی زیاتری بۆ دادەنێن. ئەگەرچی ھەر لە پێشدا ھەم قازی بۆ خۆی و ھەمووان دەیانزانی سزای قازی و ھەڵسووکەوتی حکوومەت ێەگەڵ ئەو چۆن دەبێت، بەڵام دادگایەک ڕێک دەخرێت و تێیدا قازی و ئەندامانی کۆمار بە چەن تاوانی سەرەکی دادگایی دەکرێن.

ئەگەرچی ھەردوو دەوڵەتی کوردستان و ئازەربایجان لەسەر پاڵپشتی [[سۆڤیەت]] دامەزرێندران، بەڵام [[کۆماری کوردستان]] ڕاستەقینە ئارەزووی جەماوەری کورد بوو. سۆڤیەت بۆ سوودی خۆی دەستی لە پاڵپشتی کێشاوە و دەسەڵاتی تاران ھەردوو دەوڵەتی تازە دامەزراوی کوردستان و ئازەربایجانی ڕووخاند. درێژەی کۆماری کوردستان ١١ مانگ بوو.

== دادگاییکردنی قازی ==
٦ی ڕێبەندانی ھەمان ساڵ (١٣٢٥ھەتاوی- ١٩٤٧زایینی) لێژنەی تایبەت کە لە [[تاران]]ەوە ھاتبوون بە سەرۆکایەتی ''سەرھەنگ ڕەزا'' دەگەنە [[مەھاباد]] و دادگا ڕێدەخەن. پرسیارەکانی دادگا ڕوون نەبوون. لەلایەن قازییەکانەوە (قازی محەممەد، [[ئەبوولقاسم قازی|سەدر قازی]]، [[محەممەد حوسێن سەیفی قازی|سەیف قازی]]) ھەموو تاوانەکان ڕەد کرایەوە و داوای بەڵگەیان دەکرد. ئاشکرا بوو کە ئەو دادگا ھیچ بەڵگەیەکی بە دەستەوە نەبوو.{{ھن}}
تاوانەکانی قازی ئەمانە بوون:
* گۆڕین و دەستکاری کردنی نەخشەی [[ئێران]]
* ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی و داگیرکردنی بەشێک لە خاکی ئێران بە ناوی کوردستان
* بازرگانیکردنی [[نەوت]] لەگەڵ [[یەکێتیی سۆڤیەت|سۆڤیەت]] بە بێ ئاگاداری و ڕەزامەندی دەوڵەتی ناوەندی
* سازکردنی نەخشەی [[کوردستان|کوردستانی گەورە]] بە لکاندنی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان|کوردستانی ئێران]]، [[باشووری کوردستان|عێراق]]، [[باکووری کوردستان|تورکیا]] و [[ڕۆژاوای کوردستان|سووریا]]
* ھێنانە ناوەی بێگانە و بەشێک لە خاکی ئێران خستنە ژێر دەستی (مەبەست [[مەلا مستەفا بارزانی]])
* دانانی ئاڵای جیاواز بۆ کوردستان بە نیشانی [[چەکوچ و داس]] بە شێوەی [[ئاڵای یەکێتیی سۆڤیەت]]
* لێدانی [[سککە]] بۆ کوردستان بە وێنەی [[ڕەبڵی ڕووسی|ڕووپیەی ڕووسی]]

قازی ھەموو ڕەد دەکاتەوە و لە وەڵام دا دەڵێ ئاڵایەکم داناوە بەڵام نە وەک ئەوەی ئەوان دەڵێن وەک ئاڵای سۆڤیەت. سەبارەت بە [[مەلا مستەفا بارزانی|مستەفا بارزانی]]، ئەو بۆ خۆی ھاتووەتە مەھاباد و کەس نەیھێناوە، ئەو کوردە و کوردستان ماڵی ھەموو کوردێکە و ھەر کوردێک بە ئارەزووی خۆی لەسەر ھەر بستە خاکی کوردستاندا دەتوانێ بژی.

یەکێک لە تاوانەکانی سەرەکی [[ئەبوولقاسم قازی|سەدر قازی]] جێگری سەرۆک کۆمار و برای قازی محەممەد نووسینی شێعرێکی گەرم بۆ بەخێرھاتن وتن بە [[مەلا مستەفا بارزانی]] بوو.

دادگاکە بە دانی بڕیار لە سێدارە دانی ھەر سێ تاوانبارەکە کۆتایی ھات؛ بەڵام ئەمە کۆتایی کارەکە نەبوو. قازییەکان لە [[بەندیخانە]] کران بۆ ماوەی سێ مانگ. دیسان بە ھەمان شێوە دادگای پێداچوونەوە بەڕێوە چوو، ئەگەر چی ھەمووان لەسەر ئەو بڕوا بوون کە بە تاوانبار ناسینی قازی ھەر لە پێشدا وەک ئامانجی دادگاکان لە تارانەوە نیشان کرابوو.

پێشەوا و ھاوڕێیانی ئەوەندەی لە ماوەی یازدە مانگی کۆماردا ھەوڵیاندا، ھەر ئەوەندەش لەو دادگا بوو، لە خۆبردوویی و ئازایەتییان لە خۆیان نیشان داوە.

لەگەڵ ھەموو ئازاری دەروونی و ئەو ژیانە تاڵەی کە لە بەندیخانەی پادگانی مەھاباددا بۆیان پێک ھاتبوو، نە تەنیا بڕوایان بە ئامانجەکانیان، لاواز نەببوو بەڵکو زۆر ئەرخەیانتر و بە ورەتر ببوون.

لە چاوپێکەوتنێکی نھێنیدا کە لەگەڵ یەک دوو مرۆڤی جێی باوەڕی خۆیان بوویانە، گوتوویانە:
&lt;blockquote&gt;ئێمەیان فریودا، با نەتەوەی کورد فریو نەخوا و خەباتی خۆی بۆ ڕزگاری و سەربەستی درێژە بدات و چەک دانەنێ.&lt;/blockquote&gt;

ھەروەھا گوتبوویان:
&lt;blockquote&gt;کە زۆریان زەخت خستووینەتە سەر تا نامەیەک بۆ مەلا مستەفا بنووسین کە دەست ھەڵبگرێ. بەڵام ئێمە نەتەنیا شتی وا نانووسین بەڵکوو پێمانوایە ئەوەی بۆی دەکرێ دەبێ دەگەڵ ئەو ناپیاوانە بیکا.&lt;/blockquote&gt;

ئازایەتییان لە دادگاکاندا بە ڕادەیەک بووە کە ئەفسەرەکان سەریان سووڕماوە. لە ڕاستیدا ئەو دادگایە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] و [[خەڵکی ئینگلیز|ئینگلیزیشی]] لە پشت بوو. ھەرچەند جگە لە کاربەدەستانی خۆیان کەسی نامۆی لێ نەبووە، بەڵام ھەر لە ڕێگای ئەوانەوە زۆر شت بڵاو بووەتەوە کە پێویستە بیزانین.

پێشەوا ھەر جارێک لەو دوو جارە کە بە ناو دادگایی کراوە زیاتر لە چوار [[کاتژمێر]] قسەی کردوە و بە وتەی ''سەروان شەریفی'' کە [[پارێزەر]]ی بووە: ''ئەوە قازی محەممەد بووە کە حکوومەتی دادگایی کردوە و لە ھەموو بوارێکەوە ھێناوییەتە ژێر پرسیار''.

ڕۆژنامەی ئازادی کە لەو سەردەمدا لە [[بەغدا]] بە [[زمانی کوردی]] دەردەچوو، سەبارەت بە پشتگیریی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] و [[خەڵکی ئینگلیز|ئینگلیز]] لەو دادگایییە نوسیبووی: ''ئیستێعماری ئینگلیس و ئەمریکا لە وجوودی قازی محەممەد و ھاوڕێکانیدا دوژمنی ھەرە سەرسەختی خۆیان دەدی. ھیوایان ھەبوو بتوانن بە چۆکیان دابێنن و لە بەندیخانەش نوێنەرەکانیان چوون دەگەڵیان دوان تا بتوانن بۆ لای خۆیانیان ڕابکێشن، بەڵام ھیچ کات سەرکەوتوو نەبوون''.

دواتر ڕۆژنامەی ئازەربایجان لە [[باکوو|باکۆ]] نوسیبووی قازی محەممەد بە نوێنەری [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] (جورج ئالێن)ی گوتبوو: ''گەلی کورد چاوەڕوانی ھیچ چاکەیەکی لە وڵاتانی ئیستێعماری نییە. ''

''نەجەفقولی پسیان'' وتەکانی پێشەوا لە دادگادا لە چەند ڕستەدا کورت دەکاتەوە و دەنووسێ: لە کاتی دادگاییدا قازی محەممەد پەلاماری دەبردە سەر [[سیاسەت]] و ئاکاری دەوڵەتی [[ئێرانی پەھلەوی|ئێڕان]] و دەیگوت: &quot;من لە قوژبنی گرتووخانەوە دەنگی خۆم بەرز دەکەمەوە لە دژی دەوڵەتی تاران و سەرۆکەکانی و دەڵێم تاوانبار ئێوەن نەک ئێمە. ئێوە وڵاتتان لێ داگیرکردووین

ڕۆژنامەنووسێکی دیکە بە نێوی ''سلیمان. خ'' لە نووسراوەکانیدا دەڵێ، قازی گوتی:
&lt;blockquote&gt; تەواوی ئەم بەسەرھات و ڕووداوانە ئاکامی سیاسەتی داگیرکەرانەی دەوڵەتە. ئەگەر دەوڵەت تەواوی کوردان بە خائین دەزانێ با دەست لەو مەڵبەندە ھەڵبگرێ، ئەگەر بە نیشتمانپەروەریشیان دەزانێ با لێ بگەڕێ خۆیان کاروباری خۆیان بگرنە دەست.&lt;/blockquote&gt;
لە بەڵگە و ڕۆژنامەکانی [[یەکێتیی سۆڤیەت]] زۆر شت لەم بابەتانە نووسراون. لە زمان ئەفسەرە ئێرانییکانەوە دەگێڕنەوە کە قازی لە جوابی ئەوەی کە کۆماری مەھاباد دەستنیشانی یەکێتیی سۆڤیەت بووە گوتویە:
&lt;blockquote&gt;ئەو ڕووداوانە لە ئاکامی ئەوەی دابوون کە ئێوە خۆتان قانوونی بنەڕەتیتان لەژێر پێ ناوە. ئێستاش من تەنیا خۆم دامەزرێنەری دێمۆکراسی لە کوردستانم و ھیچ ھێزێکی بێگانە منی ھان نەداوە. بێبەشی کورد منی بۆ بەڕێوەبردنی ئەو کارانە ھان داوە.&lt;/blockquote&gt;

کاتێک سەرۆکی دادگا بە خەیانەت تاوانباریان دەکا لە وەڵام دا دەڵێ: ''ئێرە ماڵی منە، خاکی کوردستان خاکی باب و باپیر و ئەجدادی منە چۆن دەتوانم دەستی لێ ھەڵگرم. ''{{ھن}}
دادگایی یەکەم لە ١٩ی مانگی [[کانوونی دووەم]] دەستی پێکرد و چەند ڕۆژی خایاند و [[سزای مەرگ|حوکمی ئیعدام]]ی قازییەکانی دا. دادگایی دووھەم لە ٢٨ی [[ئازار]]ی ١٩٤٧ (واتە ٧ی [[خاکەلێوە]]) دەستی پێکرد و ڕۆژی ٣٠ی [[ئازار (مانگ)|مارس]] کۆتایی پێھات.

== پەتی سێدارە ==
لە بەرەبەیانی ١٠ی [[خاکەلێوە]]ی ساڵی ١٣٢٦ی [[ڕۆژژمێری کۆچیی ھەتاوی|ھەتاوی]] (٣١ی [[ئێش|ئازاری]] ١٩٤٧) پێشەوا قازی، [[محەممەد حوسێن سەیفی قازی|حەمەحوسێن خانی سەیف قازی]] (ئامۆزای پێشەوا) و [[ئەبوولقاسم قازی|ئەبولقاسم سەدر قازی]] (برای پێشەوا) بە دوای حوکم دران لە دوو دادگای نایاسایی و فەرمایشیدا بەدەستی دووژمنانی گەلی [[کورد]] لە [[مەیدانی چوارچرا|چوارچرا]]ی شاری [[مەھاباد]]، واتە ھەر لەو شوێنەی کە ٢ی [[ڕێبەندان]]ی ١٣٢٤ ھەتاوی (٢٢ مانگی [[کانوونی دووەم|کانوونى دووەم]]ی ١٩٤٦) [[کۆماری کوردستان]] لێی ڕاگەیەندرابوو، لە [[سزای مەرگ|سێدارەدران]] و شەھیدکران.

ھەڵسوکەوتی قازی کاتی لە [[سزای مەرگ|سێدارەدران]] کە [[ڕۆژنامەوان|ڕۆژنامەنووسێکی]] دەرباری شا دەیانگێڕێتەوە وەک [[چیرۆک]] و [[ئەفسانە]]ی لێھاتووە. قازی لە پێشدا داوا دەکات کە تیربارانی بکەن چونکە لە [[سزای مەرگ|سێدارەدان]] [[ئایین|ئایینی]] نییە، بەڵام ڕێگەی پێنادەن. پاشان [[وەسییەتنامە]]یەک دەنووسێت کە جێگەی سەرنجە لە باری کۆمەڵایەتیەوە و لە باری [[سیاسەت|ڕامیارییەوە]]. قازی ئەو مردنەی بە سەرکەوتن دەزانی و ھەر بۆیە بە ٧ ھەنگاو ڕێگەی بۆلای [[سزای مەرگ|سێدارەکە]] پێوا. لە پای [[سزای مەرگ|سێدارە]] ڕێگەی نەدا چاوی ببەستن و دەڵێت:
&lt;blockquote&gt;حەز دەکەم لە ئاخرین چرکەی ژیانیشم دا بە سەربەرزی و چاوی کراوەوە لە نیشتمانی خۆشەویستم بڕوانم.&lt;/blockquote&gt;
ڕوو لە خوێنمژانی گەل دەڵێت:
ئێوە قازی محەممەدێک دەکوژن، بەڵام بزانن لە ھەر تنوکە خوێنێکی من، قازی محەممەدێکی دیکە شین دەبێتەوە. داوا لە گەلی کورد دەکەم خەباتی خۆی لەپێناو ڕزگاریی [[کوردستان]] دا پەک نەخات، باوەڕ بە دەوڵەتی خۆفرۆشی [[تاران]] مەکەن. بژی کورد و کوردستان.

تەرمی ئەو شەھیدانە ھەر ئەو ڕۆژە لەسەر شان و پیلی خەڵکی بە شرەفی [[مەھاباد]] لە گۆڕستانی مەلا جامی بە خاکی نیشتمانەکەیان سپێردران. شوێنی گۆڕەکەیان ئێستاش لەژێر چاودێریدایە.

=== دەرئەنجامەکانی لەسێدارەدان ===
لە ١١ی ئایاری ١٩٤٧ (١٠ی خاکەلێوەی ١٣٢٦)، خۆپیشاندانێکی توندوتیژانە لە [[خوڕەماوە]]، ناوەندی [[پارێزگای لوڕستان|لوڕستان]] وەک ناڕەزایەتییەک بەرامبەر بە لەسێدارەدانەکانی شاری مەھاباد بەڕێوەچوو.&lt;ref&gt;جویدە، وادی. ۱۳۹۰[=٢٠١١]. ''جمھوری مھاباد''، لە ''سیاست کردھا در خاورمیانە''، نووسینی [[نادر_ئینتسار]]، وەرگێڕانی [[عیرفان_قانعیفەرد]]، تاران: علم، چاپی یەکەم: ۱۳۹۰[=٢٠١١]، پ ۳٥۸؛ و ھەروەھا لە کۆواری ''گفتگو''، ژمارەی ٥٣، گەلاوێژی ۱۳۸۸[=٢٠٠٩].&lt;/ref&gt; لەو ڕۆژە کە محەممەد ڕەزا شای پەھلەوی لەگەڵ حوسێن فەردووست فەرماندەی ھێزی زەمینیی [[ئێرانی پەھلەوی|دەوڵەتی ئێران]] بەرەو [[مەھاباد]] چوون، ئەوان ئاگاداریان کردبووەوە کە خەڵکی دەڤەری [[موکریان]] (مەھاباد و ناوچەکان) لێی ناڕەحەتن. لە مەھاباد و دەوروبەری، ھیچ کەس و تەنانەت فەرمانداری تایبەتی مەھابادیش نەھات بۆ پێشوازی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|ڕێکەوت=١٣٦٩|سەردێڕ=خاطرات ارتشبد حسین فردوست |بڵاوکەرەوە=انتشارات اطلاعات |پەڕە= ١٥٢}}&lt;/ref&gt;

== وەسییەتنامە ==
قازی محەممەد لە وەسییەتنامەکەیدا داوا لە گەلی [[کورد]] دەکات کە متمانە بە جگە لە خۆی نەکەن و تەنھا پشت بە یەکتر ببەستن و بەرژەوەندیی گشتی نەکەنە قوربانی بەرژەوەندی تاکە کەسی. و دەڵێت: «من بەرپرسیاریەتییەکی گەورەم قەبوول کردبوو و بۆ ئەوەیە کە لە ژێری حوکمی سێدارەدام و بە خاتری لەسێدارەدرانم مینەتێک لەسەر کەسێک ناکەم». ھەروەھا داوا لە کوردەکان دەکات ڕێگری لە خوێندنی منداڵانیان نەکەن و دەڵێت: «ڕەمزی پێگەیشتوویی و سەرکەوتنی کورد لە [[خوێندەواری]]دایە».&lt;ref name=&quot;ڕووداو ۱&quot;&gt;[https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/3003201815 ڕووداو: ''وەسیەتنامەی قازی محەممەد بۆ گەلی کورد'' (بە سۆرانی)، نووسراو لە ٣١ی ئازاری ٢٠١٨؛] سەردان لە ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣.&lt;/ref&gt;

== لە وێژە و ھونەردا ==
لە کاری ھونەریی جۆراوجۆر ناوی قازی محەممەد و چالاکییەکانی ھاتووە. [[ناسر ڕەزازی]] گۆرانیبێژی [[کورد]] لە گۆرانییەک بە ناوی ''ئافەرین قازی محەممەد ئافەرین'' خوێندووە کە لە نێویدا ئەو وەکوو پێشەوای کورد ناو دەبات کە ناوی کوردی لە جیھان زیندوو کردووەتەوە.&lt;ref name=&quot;ڕۆژپڕێس ۱&quot;&gt;[https://rojpress.wordpress.com/2012/01/21/afarin-qazi-muhammad-afarin/ ڕۆژپڕێس: ''ئافەرین قازی موحەممەد ئافەرین/ ناسر ڕەزازی'' (بە سۆرانی)؛] سەردان لە ٨ی کانوونی یەکەمی ۲۰۲۱.&lt;/ref&gt;

[[لاری کرماشانی]]، نووسەری کوردی خەڵکی [[کرماشان]] لە کۆتایییەکانی ژیانیدا خەریکی نووسینی [[ڕۆمان]]ێک بە ناوی ''تەنیاییی سەرۆک کۆمار''، بەڵام کۆچیی دوایی کرد و ڕۆمانەکە ناتەواو مایەوە.

== ئەمانەش ببینە ==
* [[شێخ سەعید]]

* [[پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان]]

* [[شێخ عوبەیدوڵڵای نەھری]]
* [[عەبدولسەلام بارزانی]]
* [[شێخ مەحموودی حەفید]]
* [[سمکۆ|ئیسماعیل ئاغای شکاک]]
* [[سەید ڕەزا]]

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}

== کتێبناسی ==
* ''دەقی دادگاییکردنی پێشەوا قازی محەممەد و سەدر و سەیفی قازی''، ئامادەکردنی بەدرەدین ساڵح، وەرگێڕاوی بەڵگەکانی نووسراوە سەروان کەیومەرس ساڵح، ھەولێر، ٢٠٠١.

== بەستەری دەرەکی ==
* [https://web.archive.org/web/20090619012303/http://www.kurdistanmedia.com/kurdi/rbrn/1/index.php لاپەڕەی تایبەت بە پێشەوا قازی لە ماڵپەری PDKI]
* [https://w.wiki/8RLG وەسیەتنامە قازی محەممەد]
{{ltr}}
* [http://7buruk.blogspot.com/2010/02/kurdish-republic-of-mahabad.html?m=1 The Kurdish republic of mahabad]
{{ltr/end}}

{{کۆماری کوردستان}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|کوردستان|ئێران|موکریان|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|زانستی سیاسەت}}

{{پۆلی کۆمنز|Qazi Muhammad}}

[[پۆل:لەسێدارەدراوانی کورد]]
[[پۆل:بنەماڵەی قازی]]
[[پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]
[[پۆل:کۆماری کوردستان]]
[[پۆل:کورد]]
[[پۆل:مردووانی ١٩٤٧]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٣]]
[[پۆل:شەھیدانی کورد]]
[[پۆل:کەسایەتییەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]
[[پۆل:خەڵکی مەھاباد]]
[[پۆل:لەسێدارەدراوانی ئێرانی]]
[[پۆل:ناسیۆنالیستە کوردەکان]]
[[پۆل:ئەندامانی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران]]
[[پۆل:سەرۆک کۆمارە ئیعدام کراوەکان]]
[[پۆل:سیاسەتوانانی کورد]]
[[پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی کەم و کوڕیان ھەیە لە سەرچاوەی باوەڕپێکراودا]]
[[پۆل:سیاسییەکانی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران]]</text>
      <sha1>1rn0amr5rk1vdg9uizfd4nqbd4refkl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>محەممەد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>591</id>
    <revision>
      <id>1580665</id>
      <parentid>1580306</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:27:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:ئەو کەسانەی ھەوڵی تیرۆریان دراوە]] بۆ [[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="398891" sha1="f3t3coavjek3vizipfbanmcmrqcv4xt" xml:space="preserve">{{پپ}}
{{نیشانی وتاری ھەڵبژێردراو}}
{{کەسایەتی ئایینی
| ناو          = محەممەد کوڕی عەبدوڵڵا کوڕی عەبدولموتەليب
| وێنە          =The Prophet Muhammad.png
| قەبارەی وێنە    =300px
| alt           =
| لێدوان = نووسراوەی محەممەد بە عەرەبی
| نازناو = «ئەحمەد، ئەبووقاسم، ئەبووتەییب، پێغەمبەری گەڕانەوە، پێغەمبەری بەزەیی، پێشەوای بەنی ئادەم، خۆشەویستی ڕەحمان، موختار، مستەفا، موجتەبا، سادق، مەسدووق، ئەمین، خاوەن شەفاعەت و پێگەی بەرز، خاوەن چاکە و پلەی بەرز، خاوەن تاج و میعراج، پێشەوای لە خواترسان، پێشەوای نێردراوان، پێغەمبەری نەخوێندەوار، پێغەمبەری خوا، [[کۆتا پێغەمبەر|دوایین پێغەمبەر]]، پێغەمبەری مەزن، چرایەکی ڕووناک، نوور، میھرەبان و ھتد»
| مێژووی لەدایکبوون  = ١٢ی ڕەبیعولئەوەل ٥٢ی پێش کۆچی ([[نیسان (مانگ)|نیسان]]ی [[٥٧١]] زایینی)
| شوێنی لەدایکبوون   = [[مەککە]]
| مێژووی کۆچی دوایی = ڕەبیعولئەوەل [[١١]]ی کۆچی / [[حوزەیران]]ی [[٦٣٢]]ز
| شوێنی کۆچی دوایی   = [[مەدینە]]
| ڕێزلێنراوە بە    = [[ئیسلام]]
| مێژووی ناردن   = [[ڕەمەزان (مانگ)|ڕەمەزان]] ١٢ پ. ک / [[ئاب]]ی [[٦١١]]ز
| شوێنی ناردن    = ئەشکەوتی حەراء لە [[مەککە]]
| شوێنگەی سەرەکی = حوجرەی عائیشە لە [[مزگەوتی پێغەمبەر]] لە [[مەدینە]]
| مێژووی یادەوەری  = ١٢ی ڕەبیعولئەوەلی ھەموو ساڵێکی کۆچیی
| ھێماکان = [[قورئان]]
| شەفیعە بۆ      =بەگشتی بۆ ھەموو خەڵکی بەتایبەتیش بۆ ئیمانداران
| نەژاد         = لە [[عەرەب]]ە لە [[قوڕەیش]] لە نەوەی [[ئیسماعیل]] کوڕی [[ئیبراھیم]]{{ھن}}'''دایکی''' [[ئامینە کچی وەھب]]{{ھن}}'''باوکی''' [[عەبدوڵڵا کوڕی عەبدول موتەلیب]]{{ھن}}'''دایکی بە شیری''' حەلیمە سەعدی، و سۆیبە{{ھن}}'''باوکی بە شیری''' حارس کوڕی عەبدول عیز{{ھن}}{{ھن}}'''[[خوشک و برا]]کانی بە شیری''' [[حەمزە کوڕی عەبدولموتەڵیب]] (مامی)، و ئەبووسەلەمە کوڕی عەبدئەسەد، و ئەبووسوفیان کوڕی حارس (کوڕی مامی)، و عەبدوڵڵا کوڕی حارس، و شەیما کچی حارس، و ئەنیسە کچی حارس{{ھن}}'''خێزانەکانی''' [[خەدیجە کچی خووەیلید]]، و سوودە کچی زمعە، و [[عائیشە|عائیشەی کچی ئەبووبەکر]]، و حەفسە کچی عومەر، و زەینەب کچی خزیمە، و ئوم سەلەمە، وزەینەب کچی جەحش، و جوبریە کچی حارس، و ماریە قبتی، و ئوم حەبیبە، و سەفییە کچی حەیی، و مەیموونە کچی حارس{{ھن}}'''کوڕەکانی''' قاسم، و عەبدوڵڵا، وئیبراھیم{{ھن}}'''کچەکانی''' زەینەب، و ڕوقەیە، و ئوم کەلسوم، و فاتیمە
| مۆر =Muhammad Seal.svg
}}

'''محەممەدی کوڕی عەبدوڵڵا کوڕی عەبدولموتەڵیب''' ({{بە عەرەبی|أَبُو الْقَاسِم ﷴ بْن عَبْدﷲ بْن عَبْد المُطَّلِب بْن ھَاشِم}}؛ لەدایکبووی ٢٢ی نیسانی ٥۷١ – ٨ی حوزەیرانی ٦٣٢) پێغەمبەرێکی عەرەبی (مستعرب)ە مستعرب واتە عەرەب کراو&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=History of al-tabari vol 2|پەڕەکان=١٣}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=صحيح مسلم|پەڕەکان=٢٩٧}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.academia.edu/22460657/What_Ethnicity_Was_Muhammad|سەردێڕ=?What ethnicity was Muhammad}}&lt;/ref&gt;،پێغەمبەری [[ئیسلام|ئیسلامە]] و کەسایەتییەکە کە [[موسڵمانان]] بە پێغەمبەری خوای دادەنێن کە بۆ ھەموو مرۆڤەکان ھاتووە ھەتا خەڵک بگەڕێنێتەوە بۆ [[یەکتاپەرستی]] و [[خواپەرستی]] لەسەر ڕیبازی [[ئیبراھیم]]. شوێنکەوتووانی لەو باوەڕەدان کە باشترین دروستکراوەی خوایە و پێشەوای مرۆڤە و لەگەڵ ناوھێنانیدا دەڵێن «صلی اللە علیە وسلم» واتە «دروودی خوای لێبێت». ئەم سڵاوناردنە لە [[قورئان]] و سوننەتدا ھاتووە و وایان لێدەکات سڵاواتی لەسەر بدەن.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حكم الصلاة على النبي عليە الصلاة والسلام عند ذكرە|ناونیشان=https://binbaz.org.sa/fatwas/7645/حكم-الصلاة-على-النبي-عليە-الصلاة-والسلام-عند-ذكرە|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=binbaz.org.sa|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; موسڵمانان وتە و کردار و سیفەتەکانیان پاراستووە لە پەڕتووکەکانی [[ژیننامەی پێغەمبەر|ژیننامە]] و [[فەرموودە]]، و یادی لەدایکبوونی دەکەنەوە لەمانگی [[ڕەبیعەلئەووەڵ|ڕەبیعول ئەوەل]] لە ھەموو ساڵێکدا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی نیسانی ٢٠٢١|سەردێڕ=متى ولد النبي بالميلادي والھجري ؟ .. تعرف على آراء العلماء|ناونیشان=https://www.elbalad.news/4787299|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=صدى البلد|زمان=ar-eg}}&lt;/ref&gt; لە [[مەککە]] لە مانگی ڕەبیعولئەولی [[ساڵی فیل]]، بەرامبەر ساڵی ٥٧٠ یان ٥٧١ی [[ڕۆژژمێری زایینی|زایینی]] لە دایکبووە،&lt;ref&gt;ژیاننامەی پێغەمبەر، ئەکرەم زیاء عەمری.&lt;/ref&gt; پێش ئەوەی لەدایک بێت باوکی کۆچی دواییی کردووە و ھەر لە مناڵیشدا دایکی لەدەست دەدات، پەروەردە دەبێت لای [[عەبدولموتەڵیب کوڕی ھاشم]] باپیرەی پاشان لای [[ئەبوو تاڵیب کوڕی عەبدولموتەڵیب|ئەبو تاڵیب کوڕی عەبدولموتەڵیب]] مامی، لەو ماوەیەدا خەریکی شوانی دەبێت، پاشان [[بازرگانی]] دەکات، لە تەمەنی ٢٥ ساڵیدا ژیانی ھاوسەری پێک ھێناوە لەگەڵ [[خەدیجە کچی خووەیلید]]، کە دایکی ھەموو مناڵەکانی بووە بێجگە لە ئیبراھیم.

سەرچاوەی سەربەخۆ دەربارەی سەرەتای ژیانی محەممەد و پێش پێغەمبەری زۆر کەمن و ئەوەی لەبەر دەستدایە نووسراوەی موسڵمانانە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Serjeant |یەکەم=R. B. |ڕێکەوت=١٩٩٠|editor-last=Crone |editor-first=Patricia |سەردێڕ=Meccan Trade and the Rise of Islam: Misconceptions and Flawed Polemics |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/603188?origin=crossref |journal=Journal of the American Oriental Society |بەرگ=١١٠|issue=3 |پەڕەکان=٤٧٢–٤٨٦|doi=10.2307/603188 |issn=0003-0279}}&lt;/ref&gt; دوای کۆچ بۆ [[مەدینە]] چەند سەرچاوەیەکی نائیسلامی بە کورتی باسیان کردووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Bishop |یەکەم=James |ڕێکەوت=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=The Non-Muslim Seventh Century Sources for the Prophet Muhammad |ناونیشان=https://jamesbishopblog.com/2020/10/15/the-non-muslim-seventh-century-sources-for-the-prophet-muhammad/ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=Bishop's Encyclopedia of Religion, Society, and Philosophy |زمان=en}}&lt;/ref&gt; بەپێی سەرچاوە ئیسلامییەکان، محەممەد لە پێش [[ئیسلام]]دا حەنیفی بووە و خوای پەرستووە لەسەر ڕیبازی [[ئیبراھیم]] و پەرستنی بتی ڕەتکردووەتەوە کە لەو کاتانەدا بەربڵاوبووە لە [[مەککە]]دا، [[ئیسلام|موسڵمانان]] لەو باوەڕەدان کە نیگای خوای پێ گەیشتووە کاتێک لە تەمەنی چل ساڵیدا بووە، سێ ساڵ بە نھێنی بانگەوازی کرد،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=(6) الدعوة في مرحلتھا السرية - السيرة النبوية|ناونیشان=https://ar.islamway.net/article/79171|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=ar.islamway.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; پاشان دە ساڵی تری لە مەککە بەسەر برد بە بانگکردنی خەڵکەکەی و بازرگانەکان و سەردانکەرانی کەعبە کە دەھاتنە مەککە، لە ساڵی ٦٢٢ز کۆچی کرد بۆ شاری [[مەدینە]] کە ناودەبرا بە یەسرب، دوای ئەوەی گەورەکانی [[قوڕەیش]] کەوتنە پیلان گێڕان لێی و بانگەوازەکەیان ڕەت دەکردەوە، دە ساڵی کۆتایی ژیانی لە مەدینە بەسەر برد بە بانگەوازی ئیسلامی، و بناغەی دەوڵەتی ئیسلامیی دانا، کە دواتر فراوان بوو و مەککە و ھەموو شار و ھۆزە عەرەبییەکانی گرتەوە، و بۆ یەکەم جار عەرەبی یەکخست لەسەر یەک ئایینی یەکتاپەرستی و لە دەوڵەتێکی یەکگرتوودا،&lt;ref&gt;&quot;Muhmmad,&quot; Encyclopedia of Islam and the Muslim world&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lapidus 2002 pp 0&quot;&gt;سەیری سەرچاوەکان بکە:
* Holt (1977a), p.57
* Lapidus (2002), pp 0.31 and 32&lt;/ref&gt; بانگەشەی بۆ دورکەوتنەوە لە ڕەگەزپەرستی و وەلانانی دەمارگیری ھۆزایەتی کرد.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=حبايبە|یەکەم=صمود|سەردێڕ=مناھضة التمييز العنصري ما بين الحقيقة والوھم|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/blogs/2019/3/31/مناھضة-التمييز-العنصري-ما-بين-الحقيقة|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=الإسلام و نبذ العنصرية|ناونیشان=https://islamonline.net/الإسلام-و-نبذ-العنصرية/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=اسلام اون لاين|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=لا عنصرية في الإسلام|ناونیشان=http://www.alukah.net/sharia/0/97456/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.alukah.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=العنصرية في الاسلام {{!}} سيدنا محمد|ناونیشان=https://muhammad-pbuh.com/2011/09/08/%d8%a7%d9%84%d8%b9%d9%86%d8%b5%d8%b1%d9%8a%d8%a9-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211010083939/https://muhammad-pbuh.com/2011/09/08/%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%86%D8%B5%D8%B1%D9%8A%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=موقف|ناونیشان=https://www.seo7u.com|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=Seo7u|زمان=En}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.seo7u.com/ |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکانی ژیاننامەی ==
لەبەر ئەوەی کەسایەتییەکی کاریگەرە لە مێژوودا، بۆیە ژیان و کاروبار و بیروباوەڕی بە شێوەیەکی بەرفراوان لێدوانی لەسەر کراوە لەلایەن لایەنگران و نەیارەکانی بە درێژایی سەدەکان. [[ئیسلام|موسڵمانان]] لە کۆن و نوێدا گرنگییان داوە بە ژیاننامەکەی بەوەی بە پەیڕەوێکی کرداری دادەنرێت بۆ [[ئیسلام]]، زانایانی ئیسلام دانراوی زۆریان لەسەر داناوە و ھەموو شتێکی پەیوەندیداریان پێوەی نوسیوەتەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=أهم مصادر السيرة النبوية - موقع مقالات إسلام ويب|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/article/14184/|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=www.islamweb.net}}&lt;/ref&gt;

=== قورئان ===
{{سەرەکی|قورئان}}
[[پەڕگە:Opened Qur'an.jpg|وێنۆک|قورئان بە گرنگترین سەرچاوە دادەنرێت بۆ زانینی ژیاننامەی محەممەد]]

[[قورئان]] بە سەرچاوەیەکی سەرەکیی دادەنرێت لە زانینی ژیاننامەی پێغەمبەر محەممەد،&lt;ref name=&quot;محمد أنور-القرآن&quot;&gt;مصادر تلقي السيرة النبوية، محمد أنور البكري، ص1-31، مجمع الملك فهد.&lt;/ref&gt; دێرینترن و باوەڕپێکراوترین سەرچاوەی ژیاننامەی پێغەمبەرە، لەبەرئەوەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی محەممەد خۆی و ھەموو موسڵمانان یەک نوسخەی قورئان کۆیان دەکاتەوە لەگەڵ جیاوازی کۆمەڵە ئیسلامییەکاندا،&lt;ref name=&quot;السباعي1&quot;&gt;السيرة النبوية دروس وعبر، مصطفى السباعي، ص22-29، المكتب الإسلامي.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;دراسة مصادر السيرة&quot;&gt;[http://www.albadri.info/books/madkhal/index.htm دراسة مصادر السيرة النبوية والتاريخ الإسلامي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170304062422/http://albadri.info/books/madkhal/index.htm |date= ٤ی ئازاری ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt; لەگەڵ ئەوەی قورئان ھەموو ژیاننامەی محەممەد لە خۆناگرێت، بەڵام چەند ئاماژەدانێکی تیایە بۆ ژیانی بە دەربڕینی ئاشکرا بێت یان بە ئاماژەدان. ھەندێک لە سیفەتەکانی باسکراوە لەگەڵ [[بەڵگە (ڕاستی)|بەڵگەکانی]] پێغەمبەرێتی، ڕەوشت و تایبەتمەندییەکانی، و باری دەروونی، و ھەندێک شت لە بارەی غەزاکانییەوە باسکراوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=منزلة الرسول ﷺ في القرآن الكريم|ناونیشان=https://islamonline.net/منزلة-الرسول-في-القرآن-الكريم/|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=اسلام اون لاين|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=القرآن في حياة الرسول صلى الله عليه وسلم - خالد سعد النجار|ناونیشان=https://ar.islamway.net/article/12603|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=ar.islamway.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=رسول الله صلى الله عليه وسلم في القرآن الكريم {{!}} موقع نبي الرحمة|ناونیشان=http://mercyprophet.org/mul/ar/node/2415|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=mercyprophet.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تەممووزی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210709185256/http://mercyprophet.org/mul/ar/node/2415|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; لەقورئاندا ٢٨٠ ئایەت باسی غەزاکان دەکات کە دەکاتە ڕێژەی (٪٤،٦٥) ی قورئان، ھەندێکیان بە ئاماژە باسیان کردووە و ھەندێکیان ڕاستەوخۆ، وەک [[شەڕی بەدر|غەزای بەدر]]، [[جەنگی ئوحود|غەزای ئوحود]]، [[غەزای خەندەق]]، [[سوڵحی حودەیبییە]]، [[غەزای خەیبەر]] و [[فەتحی مەککە]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الغزوات المذكورة في القرآن - إسلام ويب - مركز الفتوى|ناونیشان=https://islamweb.net/ar/fatwa/79914/%D8%A7%D9%84%D8%BA%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B0%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=islamweb.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الغزوات الواردة في القرآن|ناونیشان=http://www.iid-quran.com/Statistics/NumQu20.php|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.iid-quran.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ما هى الغزوات التى ذكر اسمها فى القران الكريم - إسألنا|ناونیشان=https://www.isalna.com/437053/%D9%85%D8%A7-%D9%87%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%BA%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%89-%D8%B0%D9%83%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D9%85%D9%87%D8%A7-%D9%81%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%B1%D9%8A%D9%85|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.isalna.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211010083941/https://www.isalna.com/437053/%D9%85%D8%A7-%D9%87%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%BA%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%89-%D8%B0%D9%83%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D9%85%D9%87%D8%A7-%D9%81%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%B1%D9%8A%D9%85|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=konouz.com|سەردێڕ=الغزوات التي ذكرت في القرآن الكريم - من كنوز القرآن الكريم : -|ناونیشان=http://konouz.com//ar/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA/%D9%83%D9%86%D9%88%D8%B2/%D8%A7%D9%84%D8%BA%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%8A-%D8%B0%D9%83%D8%B1%D8%AA-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%B1%D9%8A%D9%85.s.8.12800/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=konouz.com|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; بۆ نموونە [[ئەحزاب|سوورەتی ئەحزاب]] باسی ژیانی پێغەمبەر دەکات لەگەڵ خێزان و ھاوەڵەکانی، و وردەکاری زۆری تێدایە دەربارەی غەزای خەندەق.&lt;ref&gt;قورئانی پیرۆز، سوورەتی ئەحزاب&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=إسلام ويب - أسباب النزول - سورة الأحزاب- الجزء رقم1|ناونیشان=https://islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&amp;idfrom=351&amp;idto=363&amp;bk_no=63&amp;ID=378|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=islamweb.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=admin|سەردێڕ=سبب نزول سورة الممتحنة إسلام ويب {{!}} كنج كونج|ناونیشان=https://wikiarticle.xyz/?s=%D8%B3%D8%A8%D8%A8+%D9%86%D8%B2%D9%88%D9%84+%D8%B3%D9%88%D8%B1%D8%A9+%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%85%D8%AA%D8%AD%D9%86%D8%A9+%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85+%D9%88%D9%8A%D8%A8|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== کتێبی فەرموودە ===
{{سەرەکی|فەرموودە}}
ژیاننامەی پێغەمبەر بەشێکی فراوانی گرتووە لە کتێبەکانی [[فەرموودە]]دا،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=دراسات في الحديث النبوي وتاريخ تدوينه - المكتبة الوقفية للكتب المصورة PDF|ناونیشان=https://waqfeya.net/book.php?bid=2582|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=waqfeya.net}}&lt;/ref&gt; ھەموو ئەوانەی کتێبیان لە فەرموودەدا داناوە، بەش و دەروازەی تایبەتیان داناوە لەسەر ژیانی پێغەمبەر محەممەد، و بانگەوازەکەی، و ھاوەڵەکانی، لەگەڵ ئەوەی ئەو ڕووداوانە بەپێی کات ڕیزبەند نەکراوان، لەبەرئەوەی ئەوان مەبەستیان کۆکردنەوەی وتەکانی محەممەد و کردار و فەرمان و حوکمەکانی بووە.&lt;ref&gt;فقه السيرة، محمد سعيد رمضان البوطي، ص21، دار الفكر، ط1978.&lt;/ref&gt; بەشێک لە ژیاننامەکەی لەو کێبانەدا ھاتووە بەمەبەستی بەڵگە ھێنانەوە بۆ حوکمی شەرعی، بەم ھۆیەوە زۆر بەوردی باس نەکراوە و تەنیا گێرانەوەی ھەندێک ھەواڵ بووە بەپێی ڕێبازی فەرموودەناسان.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=أول من كتب في السيرة النبوية|ناونیشان=https://mawdoo3.com/أول_من_كتب_في_السيرة_النبوية|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=موضوع|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://ar.islamway.net/book/19538|سەردێڕ=مصادر تلقي السيرة النبوية والعناية بها عبر القرون الثلاثة الأولى|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; زانایانی موسڵمان کۆکن لەسەرئەوەی کە ناودارترین و دێرینترین کتێب لەبارەی ھەواڵی ژیاننامەی پێغەمبەرەوە [[موەتتەئی مالیک|موەتتەئی مالیکە]]، کە کۆمەڵێک فەرموودەی دەربارەی ژیاننامە و سیفاتەکانی پێغەمبەر ھێناوە و باسێکی تایبەتی جیھادی کردووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=نظرة سريعة للموطأ|ناونیشان=http://www.alukah.net/sharia/0/130861/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.alukah.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی ئایاری ٢٠٢١|سەردێڕ=سيرة كتاب.. موطأ الإمام مالك مَن السبب فى تأليفه|ناونیشان=https://www.youm7.com/story/2021/5/3/سيرة-كتاب-موطأ-الإمام-مالك-مَن-السبب-فى-تأليفه/5302198|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=اليوم السابع}}&lt;/ref&gt; پاشان [[سەحیحی بوخاری]] باسی چەند لایەنێکی کردووە پێش پێغەمبەرایەتی و دوای دابەزینی سروش، کتێبێکی تایبەت کردووە بە غەزاکانی و جیھاد، بەشێکی زۆر لەسیفاتەکانی و بەڵگەکانی پێغەمبەرایەتی باسکردووە، کەدەکاتە دەیەکی کتێبەکەی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=صحيح البخاري - موقع مقالات إسلام ويب|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/article/16729/|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=www.islamweb.net}}&lt;/ref&gt; و دواتر [[سەحیحی موسلیم]] کە بەشێکی زۆریان لە ژیانی محەممەد باسکردووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٧|سەردێڕ=صحيح مسلم (ط. طيبة) - المكتبة الوقفية للكتب المصورة PDF|ناونیشان=http://waqfeya.com/book.php?bid=1763|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170720183400/http://waqfeya.com/book.php?bid=1763|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; ھەروەھا ھەریەکە لە [[ئەبووداوود]]،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=أبو داود السجستاني - طريق الإسلام|ناونیشان=https://ar.islamway.net/scholar/802/أبو-داود-السجستاني|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=ar.islamway.net}}&lt;/ref&gt; [[ئەحمەد کوڕی حەنبەل]]،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=قصة الإسلام {{!}} الإمام أحمد بن حنبل|ناونیشان=https://www.islamstory.com/ar/artical/21843/%D8%A7%D9%84%D8%A5%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%A3%D8%AD%D9%85%D8%AF|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=www.islamstory.com|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210916104531/https://www.islamstory.com/ar/artical/21843/%D8%A7%D9%84%D8%A5%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%A3%D8%AD%D9%85%D8%AF|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;[[ئیبن ماجە]]،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی ئایاری ٢٠١٧|سەردێڕ=تعرف على ابن ماجه القزويني صاحب كتاب &quot;السنن&quot;|ناونیشان=https://www.alarabiya.net/culture-and-art/2017/05/29/تعرف-على-ابن-ماجه-القزويني-صاحب-كتاب-السنن-|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=العربية|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; و [[ترمزی]]، بەھەمان شێوە بەشێکی کتێبەکانیان تەرخان کردووە بۆ ژیانامەی پێغەمبەر بەڵام بە جیاوازی لە شێوەی ڕێکخستن و ڕیزبەندیدا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=كتاب فقه السيرة النبوية مع موجز لتاريخ الخلافة الراشدة - المكتبة الشاملة الحديثة|ناونیشان=https://al-maktaba.org/book/23657|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=al-maktaba.org}}&lt;/ref&gt;

=== کتێبەکانی ژیاننامە (سیرە) ===
کتێبەکانی ژیننامەییەکان لە قۆناغێکی دواتر لە نوسیەوەی  [[فەرموودە]] نوسراون، ھاوەڵەکان گرنگییان دەدا بە گێڕانەوەی ژیاننامەکەی بە زارەکی، یەکەم کەس کە گرنگی دا بە نووسینەوەی ژیاننامەکەیدا [[عوروە کوڕی زوبەیر]] بوو. پاشان ئەبان کوڕی عوسمان (مردن ١٠٥کۆچی)،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=Chapter 2: Saqifa, The First Manifestations|ناونیشان=https://www.al-islam.org/origins-and-early-development-shia-islam-sayyid-husayn-muhammad-jafari/chapter-2-saqifa-first|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=Al-Islam.org|زمان=en}}&lt;/ref&gt; پاشان وەھاب کوری مونەبی (مردن ١١٠ کۆچی)،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئایاری ٢٠٢٠|سەردێڕ=موقع قصة الإسلام {{!}} إشراف الدكتور راغب السرجاني|ناونیشان=http://www.islamstory.com/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئایاری ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200509023916/http://www.islamstory.com/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; پاشان شوڕەحەبیل کوری سەعید (مردن ١٢٣کۆچی)&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ص339 - كتاب الجرح والتعديل لابن أبي حاتم - شرحبيل - المكتبة الشاملة الحديثة|ناونیشان=https://al-maktaba.org/book/2170/1924|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=al-maktaba.org}}&lt;/ref&gt; و لە دواتریش ئیبن شیھابی زوھری (مردن ١٢٤کۆچی)&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی ئازاری ٢٠٢٠|سەردێڕ=ابن شهاب الزهري معلومات عن الفقيه المؤرخ أول من دون العلم|ناونیشان=https://www.i7lm.com/ابن-شهاب-الزهري/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=موقع احلم|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; بەڵام بەشی زۆری نووسینەکانیان لە ناوچوون، نەگەیشتوون بە ئێمە، جگە لە چەند پاشماوەیەکی پەرتەوازە کە لەلایەن محەممەد کوڕی جەریری تەبەرییە گێردراوەتەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=http://islamicfeqh.com/books/SIREH/Hp-sireh-a.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101216172028/http://islamicfeqh.com/books/SIREH/Hp-sireh-a.htm|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=‮سعيد‬‎ ‮الجوماني‬‎|ناونیشان=https://brill.com/view/book/9789004462922/back-1.xml|سەردێڕ=‮قائمة المصادر والمراجع‬‎|دوایین٢=‮كونراد‬‎ ‮ھيرشلر‬‎|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Brill|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٤٦٢٩٢-٢}}&lt;/ref&gt; لە دواتردا محەممەد کوڕی ئیسحاق دێت لە نووسینەوەی ژیاننامەی محەممەددا بە تەواوی و شارەزایان بە ڕاسترین کتێبی ژیننامەی دادەنێن لەو سەردەمەدا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی نیسانی ٢٠١٥|سەردێڕ=كتب الدلائل والشمائل والخصائص|ناونیشان=http://www.alukah.net/sharia/0/85074/|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=www.alukah.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٩|سەردێڕ=مصنفات ومناهج للتعريف بحياة الرسول ﷺ|ناونیشان=https://islamonline.net/مصنفات-ومناهج-للتعريف-بحياة-الرسول/|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=اسلام اون لاين|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; کتێبەکەی بە ئێمە نەگەیشتووە بەڵام [[ئیبن ھیشام]] (مردن ٢١٨ کۆچی) ھەستاوە بە گێرانەوەی کتێبەکەی بە پوختکراوەیی کە ناسراوە بە [[ژیننامەی ئیبن ھیشام]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ابن هشام السيرة النبوية|ناونیشان=https://mawdoo3.com/ابن_هشام_السيرة_النبوية|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=موضوع|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی نیسانی ٢٠٢٠|سەردێڕ=نبذة عن السيرة النبوية لابن هشام|ناونیشان=https://mqaall.com/prophetic-biography-ibn-hisham/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=مقال|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://ar.islamway.net/book/19487|سەردێڕ=السيرة النبوية لابن هشام|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; [[محەممەد کوڕی جەریر تەبەری|تەبەری]] (مردووی ٣١٠ی کؤچی) لە مێژووەکەیدا بەشێوەیەکەی سەرەکی پشتی بە گێڕانەوەکانی ئیبن ئیسحاق بەستووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=المدخل إلى دراسة مصادر السيرة النبوية والتاريخ الإسلامي ـ الباب الثالث : تعريف بالموسوعات التاريخية وأصولها ومصنفيها ـ الفصل الثاني: تراجم أصحاب الموسوعات التاريخية التي اعتمد عليها ابن أبي الحديد ـ أبو جعفر محمد بن جرير الطبري (ت310هـ)|ناونیشان=https://www.albadri.info/books/madkhal/madkhal48.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.albadri.info}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;موارد السيرة النبوية في تاريخ الطبري : من المولد حتى الهجرة للحبشة,[https://search.emarefa.net/ar/search?append=PERSON_FILTER_AR_NAME_ss%3A%22%D8%B7%D9%87+%D8%AC%D9%85%D9%8A%D9%84+%D8%A3%D8%AD%D9%85%D8%AF%22 طه جميل أحمد],[https://search.emarefa.net/ar/search?append=SOURCE_s%3A%22%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%A9+%D9%83%D9%84%D9%8A%D8%A9+%D8%A7%D9%84%D8%A2%D8%AF%D8%A7%D8%A8%22 مجلة كلية الآداب].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=تأريخ الرسل والملوك لمحمد جرير الطبري|ناونیشان=https://muslim-nafahat.net/seera_023/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=نفحات من علوم المسلم|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211010114437/https://muslim-nafahat.net/seera_023/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

=== کتێبەکانی شەمائل و دەلائل ===
{{سەرەکی|زانستی شەمائیل}}
بە سەرچاوەیەکی بنەڕەتی دادەنرێت لە زانینی ژیاننامەی پێغەمبەر محەممەددا،&lt;ref name=&quot;محمد أنور-الشمائل&quot;&gt;مصادر تلقي السيرة النبوية، محمد أنور البكري، ص31-39، مجمع الملك فهد.&lt;/ref&gt; ئەمانەش ئەو کتێبانەن کە دانەرەکانیان گرنگییان داوە بە باسی محەممەد و خوو ڕەوشت و سیفەتەکانی، و ھەڵسوکەوتی لە شەو و ڕۆژدا.&lt;ref name=&quot;ReferenceE&quot;&gt;السيرة النبوية الصحيحة، أكرم ضياء العمري، ج1، ص21-52، مكتبة العلوم والحكم، ط1993.&lt;/ref&gt; زانستی شەمائیل جێگای گرینگی پێدانی زانایانی موسڵمان بووە، و یەکێک بووە لە بابەتەکانی کتێبەکان فەرموودە، دواتر زانایان کتێبی تایبەتیان لەسەر نوسیووە، ئەبول بەختەری (مردووی ٢٠٠ی کۆچی) یەکەم کەسە کتێبی لەسەر شەمائیل نوسیووە بەناوی {{عەرەبی|صفة النبي}}، دواتر ئەبول حەسەن مەدائینی (مردووی ٢٢٤ی کۆچی) بەناوی {{عەرەبی|صفة النبي}}، دواتر کتێبی شەمائیلە محەممەدیەکان ی [[ترمزی]]، دواتر [[داوود کوڕی عەلی زاھیری|داوود کوڕی عەلی ئەسفەھانی]] (مردووی ٢٧٠ی کۆچی) بەناوی {{عەرەبی|الشمائل المحمدية}}،&lt;ref&gt;السيرة النبوية الصحيحة، أكرم ضياء العمري، بەرگی 1، لاپەڕە21-52، مكتبة العلوم والحكم&lt;/ref&gt; دواتر قازی ئیسماعیل مالیکی (مردووی ٢٨٢ی کۆچی) بەناوی {{عەرەبی|الأخلاق النبوية}}، دواتر ئیبن فارس (مردووی ٢٩٥ی کۆچی) بەناوی {{عەرەبی|أخلاق النبي}}، و چەندانی تر لەسەردەمەکانی دواتردا.&lt;ref&gt;مصادر السيرة النبوية وتقويمها، فاروق حمادة، لاپەڕە ٣٦-٤٤، دار الثقافة،١٩٨٠&lt;/ref&gt; ھەروەھا '''کتێبەکانی دەلائل''' بە یەکێکی تر لە سەرچاوە بنەڕەتییەکانی ژیاننامەکەی دادەنرێن،&lt;ref name=&quot;ReferenceE&quot;/&gt;&lt;ref&gt;منتهى السول على وسائل الوصول إلى شمائل الرسول، عبد الله بن سعيد محمد عبادي اللحجي، ج1، ص31-32، دار طوق النجاة، ط1998.&lt;/ref&gt; ئەمەش ئەو کتێبانە دەگرێتەوە کە بەڵگە و نیشانەکانی پێغەمبەرایەتیی محەممەد دەسەلمێنێت بەپێی بیروباوەڕی [[ئیسلام|موسڵمانان]]. زۆر کتێب لەم بوارەدا دانراون و ناودارترینییان بەڵگەکانی پێغەمبەرێتی بەیھقییە. هەروەها بوخاری و موسلیم بەشێک لە کتێبەکەیان تایبەت کردووە بە بەڵگەکانی پێغەمبەرایەتی.

=== سەرچاوەکانی تر ===
ھەروەھا چەندین جۆری تر سەرچاوە ھەیە، وەک کتێبەکانی تەفسیری [[قورئان]] و ھۆکانی ھاتنە خوارەوە.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;السيرة من موقع المجلس الأعلى للشؤون الإسلامية التابع لوزارة الأوقاف المصريةنسخة محفوظة 08 يناير 2009 على موقع واي باك مشين.&lt;/ref&gt; بەھۆی ئەوەی بەشێکی زۆری زانایانی ئیسلامی پشت بە ڕاڤە و لێکدانەوەکانی سەدەکانی سەرەتایی سەرھەڵدانی ئایینی ئیسلام دەبەستن، لە ناویشیان ئەو ئایەتانەی پەیوەندی بە ژیانی پێغەمبەری ئیسلامەوە ھەیە. لە نموونەی ئەو کتێبانەش تفسیری [[ئیبن کەسیر]]، [[تەفسیری تەبەری]]، و ھەروەھا تەفسیری قورتوبی.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; جگە لەو کتێبە مێژوویانەی بە شێوەیەکی گشتی گرینگی بە ڕووداوە مێژووییەکان داوە وەک تاری تەبەری و تاریخی [[ئیبن خەلدوون]]، ھەروەھا ئەو سەرچاوانەی جیا لە زمانی عەرەبی نوسراونەتەوە.&lt;ref&gt;Philip K. Hitti, History of the Arabs, 10th edition (1970), p.112.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Seeing Islam as others saw it: a survey and evaluation of Christian, Jewish, Robert G. Hoyland p.22 '''^'''&lt;/ref&gt;

== کورتەیەکی مێژوویی ==
{{ئیسلام}}
[[پەڕگە:Map of Arabia 600 AD-ar.svg|ڕاست|وێنۆک|گرینگترین ھۆزە عەرەبیەکان لە نیمچە دورگەی عەرەب]]
لە ڕووی سیاسییەوە، [[نیمچەدوورگەی عەرەبی]] لێک ھەڵوەشابوو، نە دەوڵەتێک یەکی دەخست و نە حکوومەتێک بەڕێوەی دەبرد، دەوڵەتە دێرینەکانی کە لە [[یەمەن]] و [[نەجد]] و دەورووبەری [[عێراق]] و [[شام]] بوون لێک ھەڵوەشابوون، و ژیانی کۆچەری دەستی بەسەر شارەکانی [[حیجاز|حیجازدا]] گرتبوو، و ھۆزەکان یەکەی سەرەکیی سیاسی و کۆمەڵایەتی بوون.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=كيف كانت الأوضاع السياسية في شبه جزيرة العرب قبل الإسلام|ناونیشان=https://mawdoo3.com/كيف_كانت_الأوضاع_السياسية_في_شبه_جزيرة_العرب_قبل_الإسلام|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=موضوع|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=المحرر|سەردێڕ=موجز الحالة السياسية عند العرب قبل الإسلام {{!}} سجل التاريخ|ناونیشان=https://cal.al-7awza.org/hist/topic/556|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تەممووزی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210709185229/https://cal.al-7awza.org/hist/topic/556|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; و کاروبارەکانی مەککە لە ڕێگای [[دارول نەدوە]] بەڕێوەدەبرا. لە شاری مەدینە بە شێوەیەکی گشتیی بەردەوام کێشە و ناکۆکی لە نێوان [[ئەوس]] و [[خەزرەج]] ھەبوو.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الجزيرة العربية الحالة السياسية والاقتصادية عند ظهور الإسلام - موقع مقالات إسلام ويب|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/article/14942/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=www.islamweb.net}}&lt;/ref&gt; دەوڵەتی مەنازرە لە [[حارەبشا|حیرە]] و دەوڵەتی غەساسینە لە [[شام]] لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|فارس]] و [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی|ڕۆمەکان]] ڕێگە بەگەشەیان درابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕێگر لەبەردەم فراوانخوازی عەرەبەکان. فارسەکان دەوڵەتی مەنازیرەیان ھەشت ساڵ پێش پێغەمبەرایەتی ڕوخاند.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الجزيرة العربية الحالة السياسية والاقتصادية عند ظهور الإسلام - موقع مقالات إسلام ويب|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/article/14942/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.islamweb.net}}&lt;/ref&gt;

لە ڕووی ئابوورییەوە، دەشتەکییە عەرەبەکان پشتیان بە شوانکارەیی و کۆچکردن دەبەست بۆ ئەو ناوچانەی ئاویان لێیە، ئەمەش ببووە ھۆی [[شەڕ]] بۆ دەستکەوتنی پێداویستییەکان، بەڵام لە شارەکاندا چالاکی [[بازرگانی]] و [[وەرزێری|کشتوکاڵی]] و [[پیشەسازی]] ھەبوو، [[مەککە]] چالاکی بازرگانی تێیدا باڵادەست بوو و ڕێگەی بازرگانی نێوان [[شام]] و [[یەمەن]]ی بەڕێوە دەبرد، و سوودی لە پایە ئاینییەکەی وەردەگرت بۆ پاراستنی کاروانە بازرگانیەکان.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=مكة المكرمة قبل البعثة النبوية|ناونیشان=https://www.alkhaleej.ae/%D9%85%D9%84%D8%AD%D9%82/%D9%85%D9%83%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%83%D8%B1%D9%85%D8%A9-%D9%82%D8%A8%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B9%D8%AB%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%88%D9%8A%D8%A9|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=صحيفة الخليج|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;السيرة النبوية الصحيحة، أكرم ضياء العمري، بەرگی ١، لاپەڕە ٧٧-٨٢، مكتبة العبيكان، 2005.&lt;/ref&gt; بەڵام [[مەدینە]] کشتوکاڵ تێیدا لەبرەودا بوو بەھۆی باخی [[میوە]] و [[خورما]] و [[ترێ|ترێوە]].&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;السيرة النبوية الصحيحة، أكرم ضياء العمري، ج1، ص77-82، مكتبة العبيكان، ط2005&lt;/ref&gt; عەرەب دیناری [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بیزەنتی]] و درھەمی فارسییان بەکاردەھێنا لە ئاڵوگۆڕی بازرگانیدا، بەڵام لە ڕووی پیشەسازییەوە [[مەدینە]] ناسرابوو بە داڕشتنی جوانکاریی [[زێڕ]] و [[زێو|زیو]]، لەگەڵ دروستکردنی شمشێر و تیر و ڕم و زرێپۆش، ھەروەھا لە شارە عەرەبییەکاندا ئاسەنگەری و زەڕەنگەری و پێست خۆشکردن و چنین پەرەی سەند، ھەروەھا عەرەب چەند جۆرێک مامەڵەی دارایییان دەزانی وەک قەرز و ڕەھن و باج.

لە ڕووی ئایینییەوە، [[بتپەرستی|بت پەرستی]] [[نیمچەدوورگەی عەرەبی]] گرتبوویەوە بە شێوەیەکی گشتی،&lt;ref&gt;الرحيق المختوم، المباركفوري، ص20-25.&lt;/ref&gt;  کۆمەڵە خواوەندێکیان دەپەرست  دروست کرابوون  لە بەرد و تەختە، ژمارەیان دەگەیشتە ٣٦٠ بت لە دەوری [[کەعبە]]، ئەو ھۆزانە دەیانپەرستن کە دەھاتن بۆ [[حەج]] و [[قوربانی]] و نەزریان بۆ دەکردن،&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; گەورەترینیان کۆنترینیان بتی ([[ھوبەل]]) بوو کە قوڕەیش و کینانە دەیانپەرست ھەروەھا بتی (عووزا) شیان دەپەرست، و بتی (مەنات) ھوزەیل و خوزاعە دەیانپەرست، ھۆزی سەقیف بتی (لات) یان دەپەرست.&lt;ref&gt;المفصل في تاريخ العرب قبل الإسلام، بەرگی ١١، لاپەڕە ٢٥٣&lt;/ref&gt; لەگەڵ ئەمانەشدا چەند دروشمێکیان لە پاشماوەی ئایینی [[ئیبراھیم]] بۆ مابوویەوە وەک بەرز ڕاگرتنی کەعبە، و سەردان کردنی، و [[حەج]] و [[عەمرە|عومرە]]، لە ھەمان کاتدا چەند تاکێک ھەبوون کە لەسەر ڕێبازی [[ئیبراھیم]] و [[ئیسماعیل]] بوون بە تەنھا و ناسرابوون بە حەنەفییەکان،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تجلّيات «الحنيفية» في مكة قبل الإسلام|ناونیشان=https://www.makkawi.com/Article/497/%D8%AA%D8%AC%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%86%D9%8A%D9%81%D9%8A%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D9%85%D9%83%D8%A9-%D9%82%D8%A8%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.makkawi.com|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; ھەروەھا چەند ئایینێکی تر ھەبوو بە شێوەیکی دیاریکراو وەک [[جوو|جوولەکە]] لە [[یەمەن]] و [[مەدینە]]، و [[مەسیحییەت]] لە نەجران و حیرە و دەوروبەری [[شام]]، و ھەروەھا بڵاوبونەوەیەکی دیاریکراوی [[ئایینی زەردەشتی|ئاگرپەرستی]] ھەبوو کە لە [[ئێران|ئێرانەوە]] ھاتبوون.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الجزيرة العربية الحالة الدينية عند ظهور الإسلام - موقع مقالات إسلام ويب|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/article/16539/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=www.islamweb.net}}&lt;/ref&gt;

== نەژادی ==
{{سەیری ئەمەش بکە|داڕێژە:درەختی نەژادی محەممەد}}
{{محەممەد}}
[[پەڕگە:آباء وأمهات النبي.png|ڕاست|وێنۆک|ڕەچەڵکی پێغەمبەر]]
ئەبوول قاسم محەممەدی کوڕی عەبدولڵای کوڕی [[عەبدولموتەڵیب کوڕی ھاشم|عەبدولموتەڵیب]] کوڕی [[عەبدولمەنناف کوڕی قوسەی|عەبدولمەنناف]] کوڕی قوسەیی کوڕی کیلابی کوڕی موڕەی کوڕی کەعبی کوڕی لوئەی کوڕی غالیبی کوڕی فیھری کوڕی مالیکی کوڕی نەزڕی کوڕی کینانەی کوڕی خوزیمەی کوڕی مودرکەی کوڕی ئیلیاسی کوڕی مزەڕی کوڕی نزاری کوڕی مەعدی کوڕی عەدنانە (تائێرە زانایان کۆدەنگن)، لەگەڵ ئەوەی سەلمێنراوە دەچێتەوە سەر نەسەبی ئیسماعیلی کوڕی [[ئیبراھیم]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=الصلابي|یەکەم=د علي|سەردێڕ=نَسبُ الحبيب المصطفى ﷺ ويوم ميلاده|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/blogs/2019/11/10/نسب-الحبيب-المصطفى-ويوم-ميلاده|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=النسب النبوي الشريف|ناونیشان=https://www.alkhaleej.ae/ملحق/النسب-النبوي-الشريف|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=صحيفة الخليج|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;

ھیچ لقێک نییە لە [[قوڕەیش]]دا کە نزیکایەتی لەگەڵ محەممەددا نەبێت،&lt;ref&gt;بوخاری ڕیوایەتی کردووە لە سەحیحی بوخارییدا&lt;/ref&gt; و [[ئیسلام|موسڵمانان]] لەو باوەڕەدان کە خوا ھەڵیبژاردووە لە باشترین ھۆز و پشت و نەسەبدا.&lt;ref&gt;فقه السيرة النبوية، محمد سعيد رمضان البوطي، ص69-102، دار الفكر المعاصر، ط1991&lt;/ref&gt; گوتویەتی ({{عەرەبی|خرجتُ من نكاح ولم أخرج من سفاح من لدن آدم إلى أن ولدني أبي وأمّي}})&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=الإسلام -|یەکەم=أرشيف|سەردێڕ=أرشيف الإسلام - شرح وتخريج حديث ( خرجت من نكاح ولم أخرج من سفاح من لدن آدم ... ) من الشريعة للآجري|ناونیشان=https://islamarchive.cc/H_443985|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=أرشيف الإسلام -|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211010141124/https://islamarchive.cc/H_443985|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; واتا: (من لەئادەمەوە تاوەکوو [[دایک و باوک]]م لە ھاوسەرگیریەوە لەدایکبووم، لە داوێنپیسی لەدایک نەبووم). ھەروەھا گوتوویەتی ({{عەرەبی|إنَّ الله اصطفى كنانة من ولد إسماعيل، واصطفى قريشًا من كنانة، واصطفى من قريش بني هاشم، واصطفاني من بني هاشم}})&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=الإسلام -|یەکەم=أرشيف|سەردێڕ=أرشيف الإسلام - شرح وتخريج حديث (الله اصطفى كنانة من ولد إسماعيل ، واصطفى قريشا من كنانة ... ) من صحيح مسلم|ناونیشان=https://islamarchive.cc/Hadith_190849|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=أرشيف الإسلام -|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211010141125/https://islamarchive.cc/Hadith_190849|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; واتا: (خوای گەورە کینانەی لە منداڵەکانی ئیسماعلدا ھەڵبژاردووە، و قوڕەیشی لە کینانەدا ھەڵبژاردووە، و بەنی ھاشمی لە قوڕەیشدا ھەڵبژاردووە، منیشی لە بەنی ھاشمدا ھەڵبژاردووە). گوتووشیەتی ({{عەرەبی|نحن بنو النضر بن كنانة لا نقفو أمنا ولا ننتفي من أبينا}})&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الدرر السنية - الموسوعة الحديثية|ناونیشان=https://www.dorar.net/hadith/sharh/79916|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.dorar.net}}&lt;/ref&gt; واتا (ئێمەی بەنوو نەزر تۆمەتی داوێن پیسی نادەینە پاڵ دایکمان، و خۆمان لە بابمان بێبەری ناکەین). ھەروەھا گوتوویەتی ({{عەرەبی|إنَّ الله كلمة تعالى خلق الخلق، فجعلني في خير فِرَقِهم، وخير الفرقتين، ثم تخيَّر القبائل فجعلني في خير قبيلة، ثم تخيَّر البيوت فجعلني في خير بيوتهم، فأنا خيرُهم نفسًا، وخيرُهم بيتًا}})&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حديث العباس بن عبدالمطلب - سنن الترمذي|ناونیشان=https://dorar.net/h/0774d1e09b668fd24ff7cb1f3ef3096a|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=dorar.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الشيخ محمد بن صالح العثيمين-اقتضاء الصراط المستقيم-12b-4|ناونیشان=https://www.alathar.net/home/esound/index.php?op=codevi&amp;coid=153367|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.alathar.net}}&lt;/ref&gt; واتا: (خوای گەورە دروستکراوەکانی دروستکردووە منی لە باشترین کۆمەڵەیان داناوە، دواتر لەتیرەکان منی لە باشترین تیرە داناوە، و دواتر لەماڵەکان منی لە باشترین ماڵدا داناوە).
* '''باوکی'''؛ عەبدولڵای کوڕی عەبدولموتەڵیب بووە، دایکی فاتیمەی کچی عەمری کوڕی عائیزی کوڕی عیمران کوڕی مەخزوومی کوڕی یەقەزەی کوڕی موڕڕەی کوڕی کەعبی کوڕی لوئەی کوڕی غالب بووە.&lt;ref&gt;جامع الأحاديث، السيوطي،  فەرموودەی ژمارە ٤٤٤٣٢.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;لروض الأنف، السهيلي، بەرگی ١،  لاپەڕە ٢٢-٣٤.&lt;/ref&gt; عەبدوڵڵا چاکترین کوڕەکانی باوکی بووە و لێبوردەترین و نزیکترینیان بووە لێوەی، و بچووکترینیان بووە،&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;جامع الأحاديث، السيوطي، رقم:44432.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;جمهرة أنساب أمهات النبي صلى الله عليه وآله وسلم، الحسين بن حيدر الهاشمي، ص1-58.&lt;/ref&gt; نازناوی سەربڕدراوە بەھۆی ئەوەی باوکی سەد حوشتری بۆ سەربڕی لەجیاتی ئەو نەزرەی کە کردبووی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=قصة عبدالله الذبيح والد النبي صلى الله عليه وسلم - موقع مثال|ناونیشان=http://www.methaal.com/articles/index?id=2054|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.methaal.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=قصة عبدالله الذبيح أبو النبي :: قصص السيرة النبوية مصورة للاطفال ⋆ تطبيق حكايات بالعربي|ناونیشان=https://www.belarabyapps.com/BelarabyStories/قصة-عبدالله-الذبيح/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=بالعربي نتعلم|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;
* '''دایکی'''؛ ئامینەی کچی وەھب کوڕی عەبد مەناف کوڕی زوھرە کوڕی کیلاب بووە، لەو سەردەمەدا باشترین ژنی قوڕەیش بووە لە نەسەب و شوێندا، و باوکی پێشەوای بەنی زەھرە بووە لە نەسەب و شەرەفدا،&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; و باوکی سەرۆک و باشترینی بەنوو زوھرە بووە لەو کاتەدا.&lt;ref&gt;الرحيق المختوم، المباركفوري، لاپەڕە ١-٤٨&lt;/ref&gt;
*'''مام  و پورەکانی:''' [[عەبباس کوڕی عەبدولموتەلیب|عەبباس]]، [[حەمزە کوڕی عەبدولموتەڵیب|حەمزە]]، زوبەیر، حارس، غەیداق، قوسەم، عەبدول کەعبە، موقەوەم، جەحل، [[ئەبوو لەھەب|ئەبوو لەھەب،]] [[ئەبوو تاڵیب کوڕی عەبدولموتەڵیب|ئەبوو تاڵیب]] و زیرار.&lt;ref&gt;ألفية السيرة النبوية، عبد الرحيم العراقي، تحقيق: محمد علوي المالكي، لاپەڕە ١٣٠-١٣٩، دار المنهاج، ٢٠٠٥&lt;/ref&gt; پوورەکانی عاتیکە، ئومیمە، ئەروا، ئوم حەکیم، بەڕڕە و سەفییە. حەمزە و عەباس و سەفییە موسڵمان بوون.&lt;ref&gt;السيرة النبوية، ابن حبان، لاپەڕە ١-٦٣&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;الأنوار المحمدية من المواهب اللدنية، يوسف النبهاني، لاپەڕە ١٥٩-١٦٣، المطبعة الأدبية، بيروت، ١٨٩٢&lt;/ref&gt;

== ژیانی لە پێش بانگەواز ==
=== لەدایکبوونی ===
[[پەڕگە:Mecca from Jabal Nur.JPG|ڕاست|وێنۆک|250px|دیمەنێکی مەککە لەسەر شاخی نوورەوە]]

کاتێک عەبدوڵڵا کوڕی عەبدولموتەلیب گەیشتە تەمەنی ھەژدە ساڵی باوکی خوازبێنی ئامینەی کچی وەھبی بۆ کرد لەمامی وھەیب کوڕی عەبدول مەناف کەلەلای ئەوان دەژیا.&lt;ref&gt;مختصر الجامع في السيرة النبوية، سميرة زايد، بەرگی ١ ، لاپەڕە ١٠٣-١١٠، المطبعة العلمية، ١٩٩٥&lt;/ref&gt; عەبدوڵڵا  لەمەککە گواستیەوە و ئامینە بە پێغەمبەر دووگیان بوو. ئامینە دەیگووت کاتێک پێغەمبەر لەزگیدا بووە پێی گوتراوە ({{عەرەبی|إنّك قد حملت بسيّد هذه الأمّة، فإذا وقعَ على الأرض فقولي &quot;أعيذه بالواحد من شرِّ كل حاسد&quot;، ثم سمّيه &quot;محمدًا}})&lt;ref&gt;لطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، بەرگی ١، لاپەڕە ٩٤-١٠٨، دار صادر،بيروت.&lt;/ref&gt; واتا (تۆ گەورەی ئەم ئوممەتەت لە زگدایە، کاتێک لەدایکبوو بڵێ بە خوای تاک و تەنیا دەیپارێزم لە خراپەی ھەموو چاوپیسێک، و دواتر ناوی بنێ محەممەد). عەبدوڵڵا بەمەبەستی بازرگانی بەرەو شام بەڕێکەوت مانگێک بەنەخۆشی لە مەدینە مایەوە و دواتر مرد.&lt;ref&gt;أعلام النبوة، أبو الحسن علي بن محمد بن حبيب الماوردي، لاپەڕە ٢٤٠، دار الكتاب العربي، ١٩٨٧&lt;/ref&gt; لەو کاتەدا تەمەنی پێغەمبەر دوو مانگ لە زگی ئامینەدا(بەپێی بۆچوونی زۆربەی زانایان)، لەدوای خۆی پێنج حوشتر ڕانە مەڕێک و بەندەیەکی بەناوی بەرەکە کە [[کونیە|کونیەکەی]] ئوم ئەیمەن بوو بەجێھێشت.&lt;ref&gt;تاريخ الرسل والملوك، الطبري، بەرگی ١، لاپەڕە ٣٢٧-٣٢٨&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;السيرة الحلبية في سيرة الأمين المأمون، علي بن برهان الدين الحلبي، بەرگی ١، لاپەڕە ٧٨، دار المعرفة.&lt;/ref&gt; 
[[پەڕگە:مكتبة مكة المكرمة.jpg|وێنۆک|شوێنی لەدایکبوونی '''پێغەمبەر محەممەد''' لەدۆڵی ئەبوو تاڵیب.]]
پێغەمبەری ئیسلام محەممەد لە ماڵی باوکی لە شاری مەککە لە دایکبووە (بەپێی گێڕانەوەکانی سوننە لە ڕۆژی دووشەممە، ١٢ی ڕەبیعولئەوەلی ساڵی فیل، بەرامبەر ٢٠ یان ٢٢ی نیسانی ساڵی ٥٧١ یان ٥٧٠ی زایینی لە دایکبووە).&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=أين ومتى ولد الرسول صلى الله عليه وسلم|ناونیشان=https://mawdoo3.com/أين_ومتى_ولد_الرسول_صلى_الله_عليه_وسلم|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=موضوع|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; سەرچاوە مێژووییەکان سەبارەت بە ڕەووشی کاتی لە دایکبوونی ناکۆکیان ھەیە، بەشی زۆریان ئاماژە بەوەدەکەن محەممەد لە سکی دایکیدا بووە باوکی کۆچی دوایکردووە،&lt;ref&gt;تاتات&lt;/ref&gt; بەڵام بەشێکی دیکە لە سەرچاوەکان ئاماژە بەوە دەکەن باوکی لە ژیاندا بووە کاتێک لە دایکبووە.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=هاشم|یەکەم=یحیی الملاح|سەردێڕ=مێژووی سەردەمی پێغەمبەر و خولەفای راشدین|بڵاوکەرەوە=دەزگای چاپ و بڵاوکراوەی ڕۆژھەڵات|ساڵ=٢٠١٣|پەڕەکان=٣٩٨}}&lt;/ref&gt; بەشێکی دیکە دەڵین تەمەنی سێ ساڵ بوو کاتێک باوکی کۆچی دوایکردووە، و بەشێکی دیکە دیکە دەڵێن دووساڵ بووە. سەرچاوەیەکی دیکە دەلێت تەمەنی ٧ مانگ بووە، بەشێکی دیکە دەلێن تەمەنی یەک مانگ بووە کاتێک باوکی کۆچی دوایی کردووە. بەڵام ئەم سەرچاوە و قسانە بە شێوەیەکی گشتی ڕەتکراونەتەوە، بەشی زۆری مێژوو نوسان کۆکن لەسەر ئەوەی پێغەمبەر بەبێ باوکی لەدایکبووە.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; کاتێک عەبدولموتەڵیب باپیری پێغەمبەر ھەواڵەکەی پێدەگات زۆری پێ خۆش دەبێت و دەچێتە کەعبەوە سوپاسی خوا دەکات&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=نور|یەکەم=مكتبة|سەردێڕ=تحميل كتاب الرحيق المختوم pdf|ناونیشان=https://www.noor-book.com/كتاب-الرحيق-المختوم-pdf|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=www.noor-book.com|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; و ناوی محەممەدی بۆ ھەڵدەبژێرێت کە لەو کاتەدا ئەو ناوە لە ناو عەرەب باو نەبووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=الروض الأنف،|یەکەم=السهيلي، ج1|پەڕەکان=٢٧٨-٢٩٦}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=جعفر|یەکەم=مرتضى العاملي|سەردێڕ=الصحيح من سيرة النبي الأعظم ج2|بڵاوکەرەوە=دار السيرة،|ساڵ=بيروت، ١٩٩٥|پەڕەکان=٦٣-٦٨}}&lt;/ref&gt; تەنھا سێ کەس ھەڵگری ئەو ناوە بوون.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=سبب تسميته صلى الله عليه وسلم باسم محمد - إسلام ويب - مركز الفتوى|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/38609/سبب-تسميته-صلى-الله-عليه-وسلم-باسم-محمد|ڕێکەوتی سەردان=٩ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=www.islamweb.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; لە ھەندێک گێڕانەوەدا ھاتووە بە خەتەنکراویی لەدایکبووە،&lt;ref&gt;الاستيعاب في معرفة الأصحاب،ابن عبد البر، بەرگی ١، لاپەڕە ١٠-١٧&lt;/ref&gt; بەڵام گێڕانەوەی ڕاست ئەوەیە عەبدول موتەلیب لەڕۆژی حەوتەمدا خەتەنەی کردووە و خوانێکی بۆ ڕێکخستووە.&lt;ref&gt;الروض الأنف، السهيلي، بەرگی ١، لاپەڕە ٢٧٨-٢٩٦&lt;/ref&gt; دایکی گوتبووی ئەو ناخۆشی و لاوازی و قورساییانەی بەسەردا نەھاتووە کە بەسەر ژنانی دووگیاندا دێن،&lt;ref&gt;الشفا بتعريف حقوق المصطفى، القاضي عياض، بەرگی ١، لاپەڕە ١٦٧-١٦٨، دار الفكر،بيروت، ١٩٨٨&lt;/ref&gt; و کاتێک لەدایکبووە ڕوەوە قیبلە لەدایکبووە سەری بەرزکردبوەوە بەرەو ئاسمان، پەنجەکانی قوچاندبوون وەک ئەوەی تەحیات بخوێنێ.&lt;ref&gt;مستدرك الحاكم ، بەرگی ٣، لاپەڕە ٣٢٧&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;دلائل النبوة، البيهقي، بەرگی ٥، لاپەڕە ٣٥٤&lt;/ref&gt; ھەروەھا لەکاتی لەدایکبوونیدا وەک ئەوە وابووە نورێک لێوەی دەرچوبێت کە کۆشکەکانی شامی ڕوناک کردۆتەوە.&lt;ref&gt;رواه ابن تيمية في الردّ على البكري، عن العرباض بن سارية، فەرموودەی ژمارە ٦١&lt;/ref&gt; ئوم عوسمان کچی ئەبول عاس دەڵێت: ({{عەرەبی|حضرتُ ولادة رسول الله صلى الله عليه وسلم، فرأيت البيتَ حين وضع قد امتلأ نورًا، ورأيت النجوم تدنو حتى ظننتُ أنها ستقعَ عليّ}})&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=في الذكرى العطرة.. معجزات رافقت مولد النبي (ص) - المصريون|ناونیشان=https://almesryoon.com/Section_439/%D8%A2%D8%AE%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B0%D9%83%D8%B1%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B7%D8%B1%D8%A9-%D9%85%D8%B9%D8%AC%D8%B2%D8%A7%D8%AA-%D8%B1%D8%A7%D9%81%D9%82%D8%AA-%D9%85%D9%88%D9%84%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D8%B5_1273041|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=almesryoon.com|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211010183724/https://almesryoon.com/Section_439/%D8%A2%D8%AE%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B0%D9%83%D8%B1%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B7%D8%B1%D8%A9-%D9%85%D8%B9%D8%AC%D8%B2%D8%A7%D8%AA-%D8%B1%D8%A7%D9%81%D9%82%D8%AA-%D9%85%D9%88%D9%84%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D8%B5_1273041|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=المعجزة المنتظرة فى ذكرى المولد النبوى!|ناونیشان=https://gate.ahram.org.eg/daily/News/131762/59/461090/%D8%A2%D8%B1%D8%A7%D8%A1-%D8%AD%D8%B1%D8%A9/%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B9%D8%AC%D8%B2%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%B1%D8%A9-%D9%81%D9%89-%D8%B0%D9%83%D8%B1%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D9%84%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%88%D9%89.aspx|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=الأهرام اليومي|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; واتا (لە کاتی لەدایکبوونی پێغەمبەردا مزگەوتی حەڕامم بینی پڕبوبوو لە نوور و ڕوناکی، و ئەستێرەکانم دیتن نیزیک دەبونەوە وامزانی بەسەرمدا دەکەون). کاتێک لەدایکبووە مژدەیان بە عەبدول موتەلیب داو زۆر پێی خۆشحاڵ بوو، و بردیە ناو کەعبە و سوپاسی خوای کرد و گووتی: ({{عەرەبی|ليكوننّ لابني هذا شأن}})&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=موسوعة الحديث|ناونیشان=http://hadith.islam-db.com/narrators-hadith/2884/%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%B9-%D8%A8%D9%86-%D8%B9%D8%A8%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=hadith.islam-db.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211010183725/http://hadith.islam-db.com/narrators-hadith/2884/%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%B9-%D8%A8%D9%86-%D8%B9%D8%A8%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; واتا (ئەم کوڕەم پلە و پایەیەکی گەورەی دەبێت). جوولەکە زانی کە محەممەد لەدایکبووە، [[حەسان کوڕی سابت]] دەڵێت: ({{عەرەبی|والله إني لغلام يفعة، ابن سبع سنين أو ثمان، أعقل كل ما سمعت، إذ سمعت يهوديًا يصرخ بأعلى صوته على أطمة بيثرب: يا معشر يهود، حتى إذا اجتمعوا إليه، قالوا له: ويلك ما لك؟ قال: طلع الليلة نجم أحمد الذي ولد به}})&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=السيرة النبوية - ط دار المعرفة - ابن هشام الحميري - کتابخانە مدرسە فقاھت|ناونیشان=http://lib.eshia.ir/44821/1/159|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=lib.eshia.ir|زمان=fa}}&lt;/ref&gt; واتا (من منداڵ بووم، حەوت یان ھەشت ساڵ دەبووم، دەمزانی چ دەگوزەرێ، گوێم لە جوولەکەیەک بوو لەسەر بەرزایەکی مەدینە دەیگووت: ھۆ کۆمەڵی جوولەکە، ئەوانیش کۆبونەوە و گووتیان چی ڕویداوە؟ گووتی: ئەمشەو ئەستێرەی لەدایکبوونی ئەحمەد دەرکەوتووە).&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی تەممووزی ٢٠١٦|سەردێڕ=(رِوَايَةُ حَسَّانَ بْنِ ثَابِتٍ، عَنْ مَوْلِدِهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ)|ناونیشان=https://www.alsirah.com/%d8%b1%d9%90%d9%88%d9%8e%d8%a7%d9%8a%d9%8e%d8%a9%d9%8f-%d8%ad%d9%8e%d8%b3%d9%91%d9%8e%d8%a7%d9%86%d9%8e-%d8%a8%d9%92%d9%86%d9%90-%d8%ab%d9%8e%d8%a7%d8%a8%d9%90%d8%aa%d9%8d%d8%8c-%d8%b9%d9%8e%d9%86/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=بوابة السيرة النبوية|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;

=== پەروەردە بوونی ===
دوای دایکی یەکەم کەس [[سوەیبە]] بەندەی [[ئەبوو لەھەب]] شیری پێدا،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=من هم مرضعات النبي الثلاثة ؟|ناونیشان=https://www.alwatanvoice.com/arabic/news/2016/12/10/998224.html|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=دنيا الوطن|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=من الذي ربى الرسول|ناونیشان=https://mawdoo3.com/من_الذي_ربى_الرسول|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=موضوع|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;الرحيق المختوم، المباركفوري، ص1-48.&lt;/ref&gt; کە بە ھۆی مژدەی لەدایکبوونی پێغەمبەر ئازادی کردبوو،  بوخاری دەگێڕێتەوە لە عوڕوەی کوڕی زوبەیرەوە ({{عەرەبی|لما مات أبو لهب رآه بعض أهله بمنامه، قال له: ماذا لقيت؟ قال أبو لهب: لم ألقَ بعدكم (أي لم ألقَ بعدكم خيرًا) غير أني سُقيت في هذه بعتاقتي ثويبة}})&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الدرر السنية - الموسوعة الحديثية|ناونیشان=https://dorar.net/hadith/sharh/4227|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=dorar.net}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=لمن يتمشدق ويتجرأ على صحيح البخاري|ناونیشان=https://www.naseemalsham.com/fatwas/view/56389|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=نسيم الشام|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211010183726/https://www.naseemalsham.com/fatwas/view/56389|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; واتا: (کاتێک [[ئەبوو لەھەب]] مرد، کەسوکارەکەی لەخەودا دیتیان، پێیان گووت توشی چ بووی؟ گووتی توشی ھیچ شتێکی باش نەبووم، تەنیا ئەوە نەبێت ئاوم پێدراوە بە ھۆی ئازادکردنی سوەیبە). ئوم ئەیمەن لەباوەشی دەگرت تاوەکوو گەورەبوو،&lt;ref&gt;السيرة النبوية عرض وقائع وتحليل أحداث، علي الصلابي، لاپەڕە ١٤-٩٦&lt;/ref&gt; پێغەمبەر پێی دەگووت دایە، و کاتێک تەماشای دەکرد دەیگووت ئەوە پاشماوەی بنەماڵەکەمە.&lt;ref&gt;الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، بەرگی ٨، لاپەڕە ٢٢٤، دار صادر، بيروت.&lt;/ref&gt; دوای لەدایکبوونی پێغەمبەری ئیسلام تەنھا بۆ ماوەیەکی کەم لای دایکی مایەوە تا ئەو کاتەی دایەنێکیان بۆ دۆزییەوە، ئەمەش بەھۆی ئەوەبوو یەکێک لە خوونەریتی خێزانە دەوڵەمەندەکانی قورەیش ناردنە دەرەوەی منداڵەکانیان بوو بۆ بیابان نشینیی، بەمەبەستی ئەوەی دووربن لە نەخۆشی و لە ئاوھەوایەکی تەندروست گەشە بکەن.&lt;ref&gt;هاشم یحی الملاح، کتێبی مێژووی سەردەمی پێغەمبەر و خولەفای ڕاشدین، لا١٠٤–١٠٥&lt;/ref&gt;  سوەیبە لەھەمانکاتدا شیری خۆیداوەتە کوڕەکەی خۆی بەناوی مەسروح و ھەروەھا ئەبوو سەلەمەی مەخزوومی، ھەمزەی کوڕی عبدولموتەڵیب کە دواتر ئەم سێ کەسە بوونە برای شیری پێغەمبەر،&lt;ref&gt;ابن قيم الجوزية:زاد العماد، ج1، لا36&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;تاريخ الرسل والملوك، الطبري، ج1، ص327-328.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ابن سعد :الطبقات، ج1، لا108&lt;/ref&gt; پاشان بردیانە لای [[حەلیمەی سەعدیە]] و ئەو گرتییە خۆی،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی تەممووزی ٢٠٢٠|سەردێڕ=من هي مرضعة النبي محمد|ناونیشان=https://e3arabi.com/%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85/%d9%85%d9%86-%d9%87%d9%8a-%d9%85%d8%b1%d8%b6%d8%b9%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%86%d8%a8%d9%8a-%d9%85%d8%ad%d9%85%d8%af/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=e3arabi - إي عربي|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211011112856/https://e3arabi.com/%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85/%D9%85%D9%86-%D9%87%D9%8A-%D9%85%D8%B1%D8%B6%D8%B9%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;السيرة النبوية، ابن هشام، بەرگی ٢، لاپەڕە ٢٩٥-٢٩٨، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ١٩٩٠&lt;/ref&gt; و لەگەڵ عەبدوڵڵای کوڕی شیری پێدەدا لە بیابانی بەنی سەعد، مێردەکەی ناوی حارس کوڕی عەبدول عوزا بوو، دوو کچی ھەبوو بەناوی ئەنیسە و حوزافە کەپێشی دەگوترا شەیما، لەگەڵ دایکی ئەویش بەشداری دەکرد لەبەخێوکردنی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی ئابی ٢٠٢٠|سەردێڕ=قصة حليمة السعدية مرضعة الرسول.. ما يقوله التراث الإسلامى|ناونیشان=https://www.youm7.com/story/2020/8/15/قصة-حليمة-السعدية-مرضعة-الرسول-ما-يقوله-التراث-الإسلامى/4929734|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=اليوم السابع}}&lt;/ref&gt; زانایانی ژیننامە کۆکن لەسەر ئەوەی لەو ساڵەدا بیابانی بەنی سەعد بە ھۆی وشکەساڵیەوە دەیناڵاند، بەڵام کاتێک پێغەمبەر ھات زەویەکانی حەلیمە سەوز بوون و گوانی ماڵاتەکەی پڕبوون لەشیر.&lt;ref&gt;فقه السيرة النبوية، محمد سعيد رمضان البوطي، لاپەڕە ٦٩-١٠٢، دار الفكر المعاصر، ١١٩٩١&lt;/ref&gt; دوو ساڵ لەلای حەلیمە ماوەیەوە تاوەکوو لەشیر چۆوە، و چەند مانگ جارێک دەیھێنایەوە بۆ لای دایکی. پاش ئەوەی جارێکی دیکە حەلیمە دایکی پێغەمبەر ڕازی دەکات بۆ ئەوەی بۆ ماوەیەکی دیکەش لەلایان بمێنێتەوە، بە ھۆی ترس لەپەتایەک لەمەککەدا بڵاوبوەتەوە، و بە ھۆی بەرەکەتی پێغەمبەر بۆیە ئامینە ڕازیبوو.&lt;ref&gt;الرحيق المختوم، المباركفوري، ص1-48&lt;/ref&gt;

ھەندێک دیکە لە سەرچاوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە چوار ساڵ لەلای حەلیمە ماوەتەوە،&lt;ref name=&quot;ReferenceF&quot;&gt;السيرة النبوية سير وعبر، مصطفى السباعي، ص13-29، المكتب الإسلامي.&lt;/ref&gt; بەڵام ئەوەی زیاتر زانایان و مێژوونوسان لەسەری کۆکن ئەوەیە کە ماوەی پێنج ساڵ پێغەمبەر لەلای حەلیمەی سەعدی ماوەتەوە ئەویش بەھۆی ئەو فەرموودەیەی کە پێغەمبەر باس لە شانازیکردن بە وەرگرتنی شێوازی ئاخاوتنی لە خێڵی بەنی سەعد و کاری شوانی لەگەڵ برا شیرییەکەی دا دەکات.لەتەمەنی چوار یان پێنج ساڵی سنگی لەتکرا، کەچەند جارێکی تریش دووبارە بۆتەوە، بەم ھۆیەوە حەلیمە گێڕایەوە بۆ لای دایکی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ما فعلت حليمة السعدية بعد حادثة شق الصدر - موقع المختصر|ناونیشان=https://www.almukhtsir.com/8436/%D9%85%D8%A7-%D9%81%D8%B9%D9%84%D8%AA-%D8%AD%D9%84%D9%8A%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B9%D8%AF%D9%8A%D8%A9-%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%AD%D8%A7%D8%AF%D8%AB%D8%A9-%D8%B4%D9%82-%D8%A7%D9%84%D8%B5%D8%AF%D8%B1|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.almukhtsir.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211011112857/https://www.almukhtsir.com/8436/%D9%85%D8%A7-%D9%81%D8%B9%D9%84%D8%AA-%D8%AD%D9%84%D9%8A%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B9%D8%AF%D9%8A%D8%A9-%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%AD%D8%A7%D8%AF%D8%AB%D8%A9-%D8%B4%D9%82-%D8%A7%D9%84%D8%B5%D8%AF%D8%B1|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حادثة شق صدر النبي صلى الله علية وسلم|ناونیشان=https://moga5.yoo7.com/t1701-topic|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=moga5.yoo7.com|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; موسلیم ئەو ڕوداوەی گێڕاوەتەوە و دەڵێت: ({{عەرەبی|أن رسول الله صلى الله عليه وسلم أتاه جبريل وهو يلعب مع الغلمان، فأخذه فصرعه فشق عن قلبه فاستخرج القلب، فاستخرج منه علقة، فقال: هذا حظ الشيطان منك. ثم غسله في طست من ذهب بماء زمزم، ثم لأمه (جمعه وضم بعضه إلى بعض) ثم أعاده في مكانه، وجاء الغلمان يسعون إلى أمه (مرضعته) فقالوا: إن محمدًا قد قُتل، فاستقبلوه وهو منتقع اللون. قال أنس: وقد كنت أرى أثر ذلك المخيط في صدره.}})&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی تەممووزی ٢٠١٦|سەردێڕ=(حَدِيثُ الْمَلَكَيْنِ اللَّذَيْنِ شَقَّا بَطْنَهُ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ)|ناونیشان=https://www.alsirah.com/%d8%ad%d9%8e%d8%af%d9%90%d9%8a%d8%ab%d9%8f-%d8%a7%d9%84%d9%92%d9%85%d9%8e%d9%84%d9%8e%d9%83%d9%8e%d9%8a%d9%92%d9%86%d9%90-%d8%a7%d9%84%d9%84%d9%91%d9%8e%d8%b0%d9%8e%d9%8a%d9%92%d9%86%d9%90-%d8%b4/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=بوابة السيرة النبوية|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;رواه مسلم في صحيحه، عن أنس بن مالك، بەرگی ١، لاپەڕە ١٠١،&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الدرر السنية - الموسوعة الحديثية|ناونیشان=https://dorar.net/hadith/sharh/5827|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=dorar.net|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211011112854/https://dorar.net/hadith/sharh/5827|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=شرح حديث: أتاه جبريل وهو يلعب مع الغلمان|ناونیشان=http://www.alukah.net/sharia/0/111770/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.alukah.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; واتا:&lt;blockquote&gt;کاتێک محەممەد لەگەڵ منداڵان یاری دەکرد جوبرەئیل ھات بۆلای، و خستیە سەر زەوی و سینگی لەت کرد و دڵی دەرھێنا، پارچەیەکی لەدڵی دەرھێنا و گووتی ئەمە بەشی شەیتانە، دواتر لەتەشتێکی زێڕدا بەئاوی [[زەمزەم]] شوشتی، دواتر بۆیەکی ھێنایەوە و دڵی خستەوە جێگای خۆی، منداڵەکان ڕایانکردە لای دایەنەکەی و گووتیان محەممەد کوژراوە، و بەڕەنگی چڕژاوی گەڕایەوە، ئەنەس دەڵێت: شوێنەواری ئەو ھێڵەم لەسەر سینگی دەدیت.&lt;/blockquote&gt;لە تەمەنی شەش ساڵیدا بوو کاتێک دایکی کۆچی دوایی کرد،&lt;ref&gt;ألفية السيرة النبوية، عبد الرحيم العراقي، لاپەڕە ١-٣&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;الصحيح من سيرة النبي الأعظم، جعفر مرتضى العاملي، بەرگێ ٢، لاپەڕە ٨٣-٩٨ دار السيرة، بيروت، ١٩٩٥&lt;/ref&gt; لەکاتی گەڕانەوەیان لەسەردان کردنی خاڵوانیان لە بەنی نەجار، و گۆڕەکەی لەشوێنێکە پێیدەگوترێت ئەبوا.&lt;ref&gt;نور اليقين في سيرة سيّد المرسلين، محمد بن عفيفي الخضري، لاپەڕە ٧-٢١، دار المعرفة، ٢٠٠٤&lt;/ref&gt; پاشان عەبدول موتەلیبی باپیرەی بردیە لای خۆی تا لەگەڵ منداڵەکانیدا بژی، و کاتێک لە تەمەنی ھەشت ساڵیدا بوو عەبدول موتەلیب کۆچی دوایی کرد لە مەککە،&lt;ref name=&quot;ReferenceG&quot;&gt;نور اليقين في سيرة سيّد المرسلين، محمد بن عفيفي الخضري، ص7-21، دار المعرفة، ط2004.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;السيرة النبوية، أبو فارس، ص101.&lt;/ref&gt; و پێش مردنی ئەبو تالیبی کوڕی ڕاسپارد بە پەروەردەی محەممەد.&lt;ref&gt;الصحيح من سيرة النبي الأعظم، جعفر مرتضى العاملي، ج2، ص83-98، دار السيرة، بيروت، ط1995.&lt;/ref&gt;

=== لاویەتی ===
مامی ئەبوتاڵیب داھاتێکی زۆری نەبوو، لەبەرئەوە محەممەد سەرەتا شوانی دەکرد لە بەنی سەعد لەسەر چەند قیڕاتیک بۆ خەڵکی مەککە (قیڕات بەشێکە لە درھەم یان دینار)  بۆ یارمەتیدانی مامی&lt;ref&gt;السيرة النبوية سير وعبر،مصطفى السباعي، لاپەڕە ١٣-٢٩، المكتب الإسلامي.&lt;/ref&gt;، دەڵێت ({{عەرەبی|ما بعث الله نبيًا إلا رعى الغنم. فقال أصحابه: وأنت؟ فقال: نعم، كنت أرعاها على قراريط (أجزاء من الدراهم والدنانير) لأهل مكة}})&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الدرر السنية - الموسوعة الحديثية|ناونیشان=https://dorar.net/hadith/sharh/118739|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=dorar.net}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=»الإجابة على الأسئلة العقائدية »مركز الأبحاث العقائدية|ناونیشان=http://old.aqaed.com/faq/8391/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=old.aqaed.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211011112855/http://old.aqaed.com/faq/8391/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; واتا: خوای گەورە ھیچ پێغەمبەرێکی نەناردووە شوانی نەکردبێت، ھاوەڵەکانی گووتیان تۆش کردووتە؟ گووتی بەڵێ منیش شوانیم بۆ خەڵکی مەککە کردووە بەرامبەر چەند قیڕاتێک.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=إسلام ويب - فتح الباري شرح صحيح البخاري - كتاب الإجارة - باب رعي الغنم على قراريط- الجزء رقم2|ناونیشان=https://islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&amp;idfrom=4118&amp;idto=4119&amp;bk_no=52&amp;ID=1422|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=islamweb.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; «لەگەڵ ئەوەی [[شیعە]] ھەواڵی شوانییەکەی ڕەت دەکەنەوە»،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=هل رسول الله يعمل راعي أغنام عند قريش يا سفهاء !!|ناونیشان=https://www.yahosein.com/vb/node/153358|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=منتديات يا حسين|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; کاتێک گەیشتە تەمەنی ١٢ ساڵی لەگەڵ مامی ڕۆیشت بۆ [[شام]] بۆ بازرگانی، کاتێک گەیشتنە بوسڕا چوون بۆلای ڕاهیبێک بەناوی بەحیرا،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=علامات نبوة &quot;محمد&quot;.. هكذا عرفها راهب.. وحذر من أن يعرف بها اليهود|ناونیشان=https://www.amrkhaled.net/Story/1010047/%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%A8%D9%88%D8%A9-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D9%87%D9%83%D8%B0%D8%A7-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D9%87%D8%A7-%D8%B1%D8%A7%D9%87%D8%A8-%D9%88%D8%AD%D8%B0%D8%B1-%D9%85%D9%86-%D8%A3%D9%86-%D9%8A%D8%B9%D8%B1%D9%81-%D8%A8%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D9%8A%D9%87%D9%88%D8%AF|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.amrkhaled.net|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211011112855/https://www.amrkhaled.net/Story/1010047/%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%A8%D9%88%D8%A9-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D9%87%D9%83%D8%B0%D8%A7-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D9%87%D8%A7-%D8%B1%D8%A7%D9%87%D8%A8-%D9%88%D8%AD%D8%B0%D8%B1-%D9%85%D9%86-%D8%A3%D9%86-%D9%8A%D8%B9%D8%B1%D9%81-%D8%A8%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D9%8A%D9%87%D9%88%D8%AF|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; کە زانا بوو لەئینجیلدا سەیری محەممەدی دەکرد و تێیڕادەما، دواتر بە ئەبوو تاڵیبی گووت ({{عەرەبی|ارجع بابن أخيك إلى بلدك واحذر عليه اليهود فوالله إن رأوه أو عرفوا منه الذي أعرف ليبغنه عنتًا، فإنه كائن لابن أخيك شأن عظيم نجده في كتبنا وما ورثنا من آبائنا}})&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=هل كان بحيرا الراهب موحدًا وهل كان إنجيله الذي وجد فيه صفة خاتم النبوة محرفًا - إسلام ويب - مركز الفتوى|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/249691/%D9%87%D9%84-%D9%83%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%AD%D9%8A%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A7%D9%87%D8%A8-%D9%85%D9%88%D8%AD%D8%AF%D9%8B%D8%A7-%D9%88%D9%87%D9%84-%D9%83%D8%A7%D9%86-%D8%A5%D9%86%D8%AC%D9%8A%D9%84%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B0%D9%8A-%D9%88%D8%AC%D8%AF-%D9%81%D9%8A%D9%87-%D8%B5%D9%81%D8%A9-%D8%AE%D8%A7%D8%AA%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%88%D8%A9-%D9%85%D8%AD%D8%B1%D9%81%D9%8B%D8%A7|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.islamweb.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=الإسلام -|یەکەم=أرشيف|سەردێڕ=أرشيف الإسلام - شرح وتخريج حديث (هذا سيد العالمين هذا رسول رب العالمين هذا يبعثه الله رحمة ... ) من دلائل النبوة لأبي نعيم الأصبهاني|ناونیشان=https://islamarchive.cc/H_556401|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=أرشيف الإسلام -|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211011115858/https://islamarchive.cc/H_556401|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; واتا: برازایەکەت بگەڕێنەوە بۆ شارەکەت ئاگات لەجوولەکە بێت ھیچی لێنەکەن، سوێند بەخوا ئەگەر ئەوەی من دەربارەی محەممەد دەیزانم ئەوان بیزانن ئەوا دەیکوژن ئێمە لەکتێبەکانمان و قسەی باب باپیرانمان پلە و پایەکەی دەزانیین. لەمەککە ناونرا بە ئەمین و ڕاستگۆ و خەڵک ئەمانەتیان لە لا دادەنا،&lt;ref name=&quot;ReferenceG&quot;/&gt; بەوە ناسراوە ھەرگیز کڕنووشی بۆ بتەکان نەبردووە سەرەڕای بڵاویان لەناو قوڕەیشدا،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=في ذكرى مولد النبي العطرة.. الرسول محمد أعظم الشخصيات في تاريخ الإنسانية.. ومفكر يهودي: دعا لنبذ العنصرية والعصبية القبلية|ناونیشان=https://www.elbalad.news/3579496|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=صدى البلد|زمان=ar-eg}}&lt;/ref&gt; و بەشداری گاڵتەو گەپی گەنجەکانی نەکردووە،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الأسوة الحسنة - الأهرام اليومي|ناونیشان=https://gate.ahram.org.eg/daily/NewsPrint/680733.aspx|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=gate.ahram.org.eg}}&lt;/ref&gt; بەڵکوو لەگەڵ گەورەکان بەشداری جەنگەکانی کردووە و یارمەتی داون،&lt;ref&gt;البداية والنهاية، ابن كثير، بەرگی ٢، لاپەڕە ٣١٩-٣٣٢&lt;/ref&gt; لەتەمەنی چواردە ساڵیدا جەنگی فیجار لەنێوان کینانە و قەیسی عەیلان ڕویدا،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی ئابی ٢٠٢٠|سەردێڕ=حروب الفجار الأربعة فى الجاهلية|ناونیشان=https://www.abhath.net/%D8%AD%D8%B1%D9%88%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B1%D8%A8%D8%B9%D8%A9-%D9%81%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A7%D9%87%D9%84%D9%8A%D8%A9/|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=شبكة الأبحاث العربية|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211020003631/https://www.abhath.net/%D8%AD%D8%B1%D9%88%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B1%D8%A8%D8%B9%D8%A9-%D9%81%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A7%D9%87%D9%84%D9%8A%D8%A9/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حرب الفجار|ناونیشان=http://www.almerja.com/reading.php?idm=66636|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=المرجع الالكتروني للمعلوماتية|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211023212818/https://www.almerja.com/reading.php?idm=66636|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; پێغەمبەر لەگەڵ قوڕەیش کە بەشێک بوون لە کینانە بەشداری کردووە، بەرامبەرەکانیان بریتی بوون لە تیرەکانی هەوازن، غەتەفان، سولەیم، عەدوان، فەھم و چەندانی تر لە تیرە قەیسییەکان،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حرب الفِجَار وشهود النبيﷺ لها - وِلادةُ خيرِ الأَنام ﷺ إلى بَيْعةُ العَقبةِ الأولى.|ناونیشان=https://ar.islamway.net/article/79865|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=ar.islamway.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; پێغەمبەر دەربارەی ئەو جەنگە دەڵێت ({{عەرەبی|قد حضرته مع عمومتي، ورميت فيه بأسهم، وما أحب أني لم أكن فعلت}})&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=فصل: ذكر حضور رسول الله حرب الفجار{{!}}نداء الإيمان|ناونیشان=http://www.al-eman.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/%D8%A7%D9%84%D8%B7%D8%A8%D9%82%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%A8%D8%B1%D9%89%20%2A%2A/%D8%B0%D9%83%D8%B1%20%D8%AD%D8%B6%D9%88%D8%B1%20%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%84%20%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87%20%D8%AD%D8%B1%D8%A8%20%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%AC%D8%A7%D8%B1%20/i54%26d54791%26c%26p1|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.al-eman.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211023192906/http://www.al-eman.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/%D8%A7%D9%84%D8%B7%D8%A8%D9%82%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%A8%D8%B1%D9%89%20%2A%2A/%D8%B0%D9%83%D8%B1%20%D8%AD%D8%B6%D9%88%D8%B1%20%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%84%20%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87%20%D8%AD%D8%B1%D8%A8%20%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%AC%D8%A7%D8%B1%20/i54%26d54791%26c%26p1|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ص16 - كتاب ما شاع ولم يثبت في السيرة النبوية - اشتراكه صلى الله عليه وسلم في حرب الفجار - المكتبة الشاملة الحديثة|ناونیشان=https://al-maktaba.org/book/33458/16|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=al-maktaba.org}}&lt;/ref&gt; واتا: لەگەڵ مامەکانم بەشداریم لەو جەنگەدا کردووە و تیرم ھاویشتووە، پێشم خۆشنییە بەشداریم نەکردبا. ھەروەھا دەڵێت ({{عەرەبی|كنت أنبل على أعمامي}})&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تعريب سيد المرسلين - جعفر الهادي - مکتبة مدرسة الفقاهة|ناونیشان=http://ar.lib.eshia.ir/86688/1/244|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=ar.lib.eshia.ir|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=8 - فترة الشَباب في حياة النبيّ الاكرم|ناونیشان=http://old.aqaed.com/ahlulbait/books/sayd-sayd1/a17.html|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=old.aqaed.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211022222320/http://old.aqaed.com/ahlulbait/books/sayd-sayd1/a17.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; واتا: لەگەڵ مامەکانم تیرم دەھاویشت. وەدەشڵێت ({{عەرەبی| ما سرني أني لم أشهده إنهم تعدوا على قومي عرضوا عليهم أن يدفعوا إليهم البراض صاحبهم فأبوا}})&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=محمد رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم - حياته و سيرته - Page 7 - Wattpad|ناونیشان=https://www.wattpad.com/465698131-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B5%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%87-%D9%88%D8%A2%D9%84%D9%87-%D9%88%D8%B3%D9%84%D9%85-%D8%AD%D9%8A%D8%A7%D8%AA%D9%87-%D9%88|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.wattpad.com|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حرب الفجار|ناونیشان=https://areq.net/m/%D8%AD%D8%B1%D8%A8_%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%AC%D8%A7%D8%B1.html|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=areq.net}}&lt;/ref&gt; واتا: پێم خۆشنییە بەشدار نەبوبام ئەوان دەستدرێژیان کردە سەر گەلەکەم، سەرەڕای ئەوەی گەلکەم پێشنیازی ڕادەستکردنەوە بەڕڕاز_کەسێک بوو لەکینانە پیاوێکی کوشتبوو بەھۆی ئەوەوە جەنگی فیجار ھەڵگیرسا_ یان کردبووە. بەشداری کردووە لە ھاوپەیمانیەتی فزول،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|سەردێڕ=ما هو حلف الفضول ؟|ناونیشان=https://almoheet.net/%D9%85%D8%A7-%D9%87%D9%88-%D8%AD%D9%84%D9%81-%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B6%D9%88%D9%84-%D8%9F/|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=موسوعة المحيط|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211027221525/https://almoheet.net/%D9%85%D8%A7-%D9%87%D9%88-%D8%AD%D9%84%D9%81-%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B6%D9%88%D9%84-%D8%9F/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; ڕێککەوتننامەیەک بوو قوڕەیش لەماڵی عەبدوڵڵا کوڕی جودعان لەمەککە بەستبوویان، ڕێککەوتبوون لەسەر پاراستنی کەسانی لاواز و ستەملێکراو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی تەممووزی ٢٠١٩|سەردێڕ=حلف الفضول - حروف عربي|ناونیشان=https://horofar.com/%D8%AD%D9%84%D9%81-%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B6%D9%88%D9%84|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=حروف عربي موسوعة المحتوي العربي|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220126063554/https://horofar.com/%D8%AD%D9%84%D9%81-%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B6%D9%88%D9%84|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حلف الفضول - منار الإسلام|ناونیشان=https://www.islamanar.com/%d8%ad%d9%84%d9%81-%d8%a7%d9%84%d9%81%d8%b6%d9%88%d9%84/|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; دەربارەی دەڵێت: ({{عەرەبی|لقد شهدتُ في دار عبد الله بن جدعان حِلفًا، لو دُعيت به في الإسلام لأجبتُ}})&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=لقد شهدتُ مع عمومتي حلفاً !|ناونیشان=https://www.al-watan.com/news-details/id/265817/لقد-شهدتُ-مع-عمومتي-حلفاً-|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=Al-Watan|زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حلف المطيبين وحلف الفضول .. ودروس في العمل الجماعي|ناونیشان=http://www.saaid.net/Minute/266.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.saaid.net}}&lt;/ref&gt; واتا: لەماڵی عەبدوڵڵای کوڕی جودعان بەشداریم لە ھاوپەیمانیەتیەک کرد، ئەگەر لەئیسلامدا داوای بەشداریم لێبکەن بەشدار دەبم.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الدرر السنية - الموسوعة الحديثية|ناونیشان=https://dorar.net/hadith/sharh/149778|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=dorar.net}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الدرر السنية - الموسوعة الحديثية|ناونیشان=https://www.dorar.net/hadith/sharh/134245|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.dorar.net}}&lt;/ref&gt; ماوەیەک بەر لە دابەزینی سروش بۆ پێغەمبەر، بەهۆی لافاوەوە دیوارەکانی کەعبە داڕوخان، بۆیە خەڵکی مەککە بڕیاریاندا دوبارە کەعبە نوێبکەنەوە،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الكعبة المشرفة.. بيت الله الحرام|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/encyclopedia/citiesandregions/2015/9/6/الكعبة-المشرفة|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=User|یەکەم=Super|سەردێڕ=النبي (ص) وإعادة بناء الكعبة المشرفة (9)|ناونیشان=http://www.hajij.com/ar/articles/religious-articles-viewpoints/item/1416-------9|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.hajij.com|زمان=ar-aa}}&lt;/ref&gt; لە کاتی بنیادنانەوەی کەعبە کێشە و ناکۆکییەکی زۆر کەوتە نێوان ھۆزەکانی مەککە، بەھۆی ئەوەی ھەریەکەیان ھەوڵی دەدا ھۆزەکەی ئەوان [[بەردە ڕەشەکە]] بخەنەوە جێگای خۆی، ئەم ناکۆیییەکە چەند ڕۆژێکی خایەند، دواتر بەمەبەستی چارەسەرکردنی ئەم کێشە لە [[مزگەوتی حەرام]] کۆبوونەوە&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=مكتبة الحرم- ومكان ولادة الرسول صلى الله عليه وسلم - مكة المكرمة|ناونیشان=http://wikimapia.org/7578409/ar/مكتبة-الحرم-ومكان-ولادة-الرسول-صلى-الله-عليه-وسلم|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=wikimapia.org|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; دواجار گەیشتنە ڕێکەوتنێک ھەرکەسێک یەکەم کەس لە دەرگای مزگەوتەوە بێتە ژوورەوە ئەو دەکەن بە ناوبژیوانی خۆیان و بەردەکە لە جێگای خۆی دابنێت،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=يوم حمل الحجر الأسود|ناونیشان=https://www.alkhaleej.ae/%D9%85%D9%84%D8%AD%D9%82/%D9%8A%D9%88%D9%85-%D8%AD%D9%85%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%AC%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B3%D9%88%D8%AF|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=صحيفة الخليج|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; ئەوەبوو پێغەمبەر محەممەد ھاتە ژوورەوە، بەھۆی ناوبانگی لە ڕووی ڕاستگۆی و دەستپاکییەوە، ھەموویان ڕازی بوون لەسەر بڕیار و قسەکانی،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=حسن|یەکەم=مجدي عز الدين|ڕێکەوت=٢٠١٦|سەردێڕ=تأملات في تأملات ديكارت: قراءة تأويلية في سيرة ديكارت الفكرية|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.33914/1312-002-003-003|journal=مجلة آداب النيلين|پەڕەکان=٥٠|doi=10.33914/1312-002-003-003}}&lt;/ref&gt; و گووتیان: ({{عەرەبی|هذا الأمينُ، قد رَضينا بما يقضي بيننا}})&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=سيرة ابن إسحاق - محمد بن إسحاق بن يسار - ج ٢ - الصفحة ٨٧|ناونیشان=http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3661_%D8%B3%D9%8A%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D8%A8%D9%86-%D8%A5%D8%B3%D8%AD%D8%A7%D9%82-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A8%D9%86-%D8%A5%D8%B3%D8%AD%D8%A7%D9%82-%D8%A8%D9%86-%D9%8A%D8%B3%D8%A7%D8%B1-%D8%AC-%D9%A2/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_37|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=shiaonlinelibrary.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211127175321/http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3661_%D8%B3%D9%8A%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D8%A8%D9%86-%D8%A5%D8%B3%D8%AD%D8%A7%D9%82-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A8%D9%86-%D8%A5%D8%B3%D8%AD%D8%A7%D9%82-%D8%A8%D9%86-%D9%8A%D8%B3%D8%A7%D8%B1-%D8%AC-%D9%A2/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_37|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; واتا: ئەوە ئەمینە ھات ڕازین ببێ بەناوبژیوان.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=النبي هو الذی وضع الحجر الاسود في موضعه|ناونیشان=https://arabic.tebyan.net/index.aspx?pid=152520|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=arabic.tebyan.net|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220126063554/https://arabic.tebyan.net/index.aspx?pid=152520|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; دوای ئەوەی پێغەمبەر لە کێشەکە گەیشت، داوای پۆشاکێکی کرد و بەردەکەی خستە سەری و ھەموو تیرە و ھۆزەکانی شاری مەککەی بانگکرد و ھەر یەکەی چەمکێکیان گرت و ھەڵیان گرت، پاشان بە دەستی خۆی بەردەکەی خستەوە شوێنی خۆی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=قصة الإسلام {{!}} شبابه صلى الله عليه وسلم|ناونیشان=https://islamstory.com/ar/artical/65/شبابه_صلى_الله_عليه_وسلم|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=islamstory.com|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الرسول عليه الصلاة والسلام شاباَ ووصيته للشباب|ناونیشان=https://adlat.net/showthread.php?t=22285|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=عدلات|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; ئەمەش بووە ھۆی چارەسەرکردنی کێشەکە، زانایان و شوێنکەوتوانی ئایینی ئیسلام ئەم ڕووداوەیان وەک دانایی و لێھاتوویی پێغەمبەر لە چارەسەرکردنی خێرای کێشەکان داناوە.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=ابن كثير|یەکەم=إسماعيل بن عمر|دوایین٢=صالح|یەکەم٢=فارس علي|ڕێکەوت=٢٠١٦|سەردێڕ=رسالة في تجويد القرآن الإمام أبو الفداء إسماعيل بن عمر بن كثير القرشي الدمشقي الشافعي ت. 774 ھ., دراسة وتحقيق|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.51990/2228-008-024-015|journal=مجلة آداب الفراهيدي|پەڕەکان=١٠١|doi=10.51990/2228-008-024-015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=User|یەکەم=Super|سەردێڕ=الرشد في التفكير والتصرف وأثره في الحياة|ناونیشان=https://www.alshareyah.com/%D8%AF%D8%B9%D9%88%D8%A9-%D9%88%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9/21-%D8%A2%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D9%88%D9%88%D9%82%D9%81%D8%A7%D8%AA/2564-2021-05-05-00-01-34|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.alshareyah.com|زمان=ar-aa|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211028165520/https://www.alshareyah.com/%25D8%25AF%25D8%25B9%25D9%2588%25D8%25A9-%25D9%2588%25D8%25AB%25D9%2582%25D8%25A7%25D9%2581%25D8%25A9/21-%25D8%25A2%25D9%258A%25D8%25A7%25D8%25AA-%25D9%2588%25D9%2588%25D9%2582%25D9%2581%25D8%25A7%25D8%25AA/2564-2021-05-05-00-01-34|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الرَّسول صلى الله عليه وسلم القدوة في الأمَانَة|ناونیشان=https://dorar.net/akhlaq/124|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=dorar.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;

=== ھاوسەرگیری لەگەڵ خەدیجە ===
{{سەرەکی|خەدیجە کچی خووەیلید}}
[[پەڕگە:Khadija tomb.jpg|ڕاست|وێنۆک|ئەو گومەزەی لەسەر گۆڕی خەدیجە دروستکرابوو]]
[[خەدیجە کچی خووەیلید]]، ژنێکی بازرگانی شاری [[مەککە]] بوو،&lt;ref name=&quot;ReferenceG&quot;/&gt; ڕێزلێگیراو و خاوەنی پارە و سامان بوو،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=خدیجة بنت خویلد|ناونیشان=https://www.alkhaleej.ae/%D9%85%D9%84%D8%AD%D9%82/%D8%AE%D8%AF%D9%8A%D8%AC%D8%A9-%D8%A8%D9%86%D8%AA-%D8%AE%D9%88%D9%8A%D9%84%D8%AF|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=صحیفة الخلیج|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; کچی خوەیلدی کوڕی ئەسەدی کوری عبدالعزی کوڕی قصی بوو. دایکی فاتیمەی کچی زائدە کوڕی ئەسام کوڕی عامری کوڕی لوئەی بوو، خەدیجە پێش ئەوەی شوو بە پێغەمبەر بکات دوو شووی دیکەی کردبوو.&lt;ref&gt;الصحیح من سیرة النبی الأعظم، جعفر مرتضی العاملی، ج2، ص105-125، دار السیرة، بیروت، ط1995&lt;/ref&gt; سەرچاوە مێژووییەکان ئاماژە بەوەدەکەن لە ناو خانەوادەکەی شکۆمەند و خاوەن پلە و پایە بووە سەروەت و سامانی خۆی ھەبوو لەگەڵ ئەوەشدا سەرچاوە مێژووییەکان بە شێوەیەکی گشتی ئەوەیان ڕووننەکردووەتەوە خەدیجە چۆن ئەو ماڵ و سامانەی دەستکەوتووە بەڵام بەشێک لە سەرچاوەکان دەلێن بەھۆی بارزگانییەوە توانیویەتی گەشە بە سەروەت و سامانەکەی بکات.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; کاتیک ھەواڵی دەست پاکی محەممەد گەیشت پێی، ناردی بە شوێن محەممەدا و پێشنیاری خستە بەردەمی کە بەشداری بکات لە بازرگانییەکەیدا بۆ [[شام]]،&lt;ref&gt;أسد الغابة فی معرفة الصحابة، ابن الأثیر الجزری، ج1، ص1337-1338.&lt;/ref&gt; محەممەد ڕازی بوو و دەرچوو بۆ شام و شتومەکی کڕی، لە گەشتەکەیدا خزمەتکارێکی لەگەڵ بوو بەناوی مەیسەرە، کاتێک گەشتنە شام لە بازاڕی بوسڕا لەژێر سێبەری دارێک دانیشت کە لە نزیک [[سەومەعە|سەومەعەی]] ڕاھیبێک بوو بەناوی نەستوڕا،&lt;ref&gt;عیون الأثر فی فنون المغازی والشمائل والسیر، ابن سید الناس، بەرگی ١،لاپەڕە ٧١، مؤسسة عز الدین، بیروت، ١٩٨٦&lt;/ref&gt; ڕاھیبەکە بە مەیسەرەی گووت ({{عەرەبی|ما نزل تحت ھذە الشجرة قطّ إلا نبیّ}})&lt;ref&gt;ثقات ابن حبان، ابن حبان، بەرگی ١، لاپەڕە ٤٧&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://ketabonline.com/ar/books/1311/read?part=1&amp;page=123&amp;index=819046/819081|سەردێڕ=الموسوعة فی صحیح السیرة النبویة - العھد المکی {{!}} مجلد 1 {{!}} صفحة 118 {{!}} مولد رسول اللە الرحمة المھداة صل|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=عظیمات|ناونیشان=http://www.alfaseeh.net/vb/showthread.php?t=19082|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.alfaseeh.net|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220126063559/http://www.alfaseeh.net/vb/showthread.php?t=19082|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; واتا: تەنیا پێغەمبەران لەژێر سێبەری ئەم دارەدا دانیشتوون، مەیسەرە کاتێک گەرما بەتین دەبوو دەیبینی دوو فریشتە سێبەر بۆ پێغەمبەر و حوشترەکەی دەکەن،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=قصة ام المؤمنین خدیجە رضی اللە عنھا مع الرسول الکریم|ناونیشان=https://tamimi.own0.com/t6163-topic|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=tamimi.own0.com|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=کتابات فی المیزان / لنعرف خدیجة علیھا السلام!!|ناونیشان=http://www.kitabat.info/print.php?id=154581|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.kitabat.info}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ص81 - کتاب سیرة ابن اسحاق السیر والمغازی - حدیث خدیجة ابنة خویلد - المکتبة الشاملة الحدیثة|ناونیشان=https://al-maktaba.org/book/9862/84|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=al-maktaba.org}}&lt;/ref&gt; کاتێک گەڕایەوە بۆ مەککە قازانجێکی زۆری کردبوو دوو ئەوەندەی جارانی پێشوو،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تاجر النبی فی مال خدیجة.. فحقق أرباحًا ما لم یحققھا غیرە فی 40 سنة|ناونیشان=https://www.amrkhaled.net/Story/1027608/%D8%AA%D8%A7%D8%AC%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%DB%8C-%D9%81%DB%8C-%D9%85%D8%A7%D9%84-%D8%AE%D8%AF%DB%8C%D8%AC%D8%A9-%D9%81%D8%AD%D9%82%D9%82-%D8%A3%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%AD%D9%8B%D8%A7-%D9%85%D8%A7-%D9%84%D9%85-%DB%8C%D8%AD%D9%82%D9%82%DA%BE%D8%A7-%D8%BA%DB%8C%D8%B1%DA%BE-%D9%81%DB%8C-40-%D8%B3%D9%86%D8%A9|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.amrkhaled.net|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211028165541/https://www.amrkhaled.net/Story/1027608/%25D8%25AA%25D8%25A7%25D8%25AC%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2586%25D8%25A8%25D9%258A-%25D9%2581%25D9%258A-%25D9%2585%25D8%25A7%25D9%2584-%25D8%25AE%25D8%25AF%25D9%258A%25D8%25AC%25D8%25A9-%25D9%2581%25D8%25AD%25D9%2582%25D9%2582-%25D8%25A3%25D8%25B1%25D8%25A8%25D8%25A7%25D8%25AD%25D9%258B%25D8%25A7-%25D9%2585%25D8%25A7-%25D9%2584%25D9%2585-%25D9%258A%25D8%25AD%25D9%2582%25D9%2582%25D9%2587%25D8%25A7-%25D8%25BA%25D9%258A%25D8%25B1%25D9%2587-%25D9%2581%25D9%258A-40-%25D8%25B3%25D9%2586%25D8%25A9|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; مەیسەرەی خزمەتکاریش ئەو شتانەی بۆ خەدیجە گێڕایەوە کە بەسەریان ھاتووە، بۆیە لە دوای گەڕانەوەکەی لە شام خەدیجە پێشنیاری ھاوسەرگیری خستە بەردەمی لەڕێی نەفیسە کچی مەنییە،&lt;ref&gt;الاکتفاء بما تضمنە من مغازی رسول اللە والثلاثة الخلفاء، سلیمان بن موسی الکلاعی الأندلسی، ج1، ص114، عالم الکتب، بیروت، ط1996.&lt;/ref&gt; محەممەدیش ڕازی بوو و داواکەی خستە بەردەم مامەکانی، ئەبوو تاڵیبی مامی لەگەڵی چوو خوازبێنی بۆ کرد لە عەمری کوڕی ئەسەدی مامی و مارەییەیەکەی بیست حوشتر بوو،&lt;ref&gt;البدایة والنھایة، ابن کثیر، بەرگی ٢، لاپەڕە ٣٦١&lt;/ref&gt; خەدیجەی خواست کاتێک لە تەمەنی ٢٥ ساڵیدا بوو خەدیجە لە تەمەنی ٤٠ ساڵیدا یان ھەندێک دەڵێن ئەویش لە تەمەنی ٢٥ ساڵیدا بووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=کیف تزوج النبی صلی اللە علیە وسلم من خدیجة - الإسلام سؤال وجواب|ناونیشان=https://islamqa.info/ar/answers/34550/کیف-تزوج-النبی-صلی-اللھ-علیھ-وسلم-من-خدیجة|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=islamqa.info|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زواج النبی صلی اللە علیە وسلم بخدیجة  رضی اللە عنھا  - موقع مقالات إسلام ویب|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/article/156056/زواج-النبی-صلی-اللھ-علیھ-وسلم-بخدیجة--رضی-اللھ-عنھا-|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=www.islamweb.net}}&lt;/ref&gt; خەدیجە یەکەم ژنی محەممەدە و تاوەکوو لەژیاندا مابوو ژنی تری نەھێناوە،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=أول امرأة تزوجھا رسول اللە صلی اللە علیە وسلم بعد خدیجة|ناونیشان=http://www.sahaba.rasoolona.com/Al-Awael/484/%D8%A3%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%85%D8%B1%D8%A3%D8%A9-%D8%AA%D8%B2%D9%88%D8%AC%D9%87%D8%A7-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B5%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%87-%D9%88%D8%B3%D9%84%D9%85-%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%AE%D8%AF%D9%8A%D8%AC%D8%A9|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.sahaba.rasoolona.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210927003447/http://sahaba.rasoolona.com/Al-Awael/484/%D8%A3%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%85%D8%B1%D8%A3%D8%A9-%D8%AA%D8%B2%D9%88%D8%AC%D9%87%D8%A7-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B5%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%87-%D9%88%D8%B3%D9%84%D9%85-%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%AE%D8%AF%D9%8A%D8%AC%D8%A9|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; دوای ئەوەی بیست و پێنج ساڵ لەلای مایەوە پازدە ساڵ پێش پێغەمبەرایەتی و دە ساڵ دوای پێغەمبەرایەتی،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ما ھی أول امرأة تزوجھا النبی صلی اللە علیە وسلم ؟|ناونیشان=https://ejaaba.com/%D9%85%D8%A7-%D9%87%D9%8A-%D8%A3%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%85%D8%B1%D8%A3%D8%A9-%D8%AA%D8%B2%D9%88%D8%AC%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D8%B5%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%87-%D9%88%D8%B3%D9%84%D9%85|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=ejaaba.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220126063555/https://ejaaba.com/%D9%85%D8%A7-%D9%87%D9%8A-%D8%A3%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%85%D8%B1%D8%A3%D8%A9-%D8%AA%D8%B2%D9%88%D8%AC%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D8%B5%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%87-%D9%88%D8%B3%D9%84%D9%85|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; و دایکی ھەموو منداڵەکانی بوو بێجگە لە ئیبراھیم کە دایکی ئەو ماریە قیبتی بوو، مناڵەکانی تری قاسم و عەبدوڵڵا و زەینەب و ئوم کەلسوم و فاتمە بوون.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=سعید|یەکەم=مریم|ڕێکەوت=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|سەردێڕ=اسماء ابناء الرسول صلی اللە علیە وسلم|ناونیشان=https://www.fekera.com/94104/اسماء-ابناء-الرسول-صلی-اللھ-علیھ-وسلم/|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=موقع فکرة|زمان=ar}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.fekera.com/94104/%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D8%A8%D9%86%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%84-%D8%B5%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D9%84%D9%84%DA%BE-%D8%B9%D9%84%DB%8C%DA%BE-%D9%88%D8%B3%D9%84%D9%85/ |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ }}&lt;/ref&gt; قاسم و عەبدولڵا لە سەردەمی نەفامیدا مردن بەڵام ھەموو کچەکانی موسڵمان بوون و لە گەڵیدا کۆچیان کرد بۆ مەدینە، بەڵام ھەموویان ھێشتا پێغەمبەر لە ژیاندا بوو مردن بێجگە لە فاتیمە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الحکمة من موت أبناء الرسول الذکور|ناونیشان=https://www.almrsal.com/post/924895|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=المرسال|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;

=== مژدەکان لە نزیکبوونەوەی ناردنی ===
[[ئیسلام|موسڵمانان]] لەو بڕوایەدان کە خوا ھەر پێغەمبەرێکی ناردبێت بەڵێنی لێوەرگرتووە کە بە نەتەوەکەی بڵێت باوەڕ بە دوایین پێغەمبەر بھێنن کە محەممەدە و سەری بخەن،&lt;ref&gt;[http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&amp;bk_no=49&amp;ID=265 لە تەفسیری ئیبن کەسیر، سورەتی ئەنعام]&lt;/ref&gt; و محەممەد خۆی فەرموویەتی: ({{عەرەبی|أنا دعوة إبراهيم، وكان آخر من بشّر بي عيسى بن مريم}}) واتا: من بانگەوازی ئیبڕاھیمی باوکمم، مژدەکەی عیسام،&lt;ref&gt;دەقی فەرموودەکە؛ «أنا دعوة إبراهيم، وكان آخر من بشّر بي عيسى بن مريم»&lt;/ref&gt; ھەروەھا لە کتێبەکانی ژیننامەدا ھاتووە کەوا حاخامەکانی [[جوو|یەھوود]] و قەشە مەسیحییەکانی ناو [[عەرەب]] باسیان لە ھاتنی پێغەمبەر محەممەد کردووە پێش ناردنی کاتێک کاتەکەی نزیک بووەتەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=الصلابي|یەکەم=د علي|سەردێڕ=صفات خير الأنام في التوراة والإنجيل|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/blogs/2021/4/1/صفات-محمد-صلى-الله-عليه-وسلم-في-التوراة|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=كيف أخبرت الكتب السماوية عن النبي (ص) وشريعته؟|ناونیشان=https://ar.hawzahnews.com/news/352732/كيف-أخبرت-الكتب-السماوية-عن-النبي-ص-وشريعته|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=وكالة أنباء الحوزة|زمان=ar}}{{بەستەری مردوو|url=https://ar.hawzahnews.com/news/352732/%D9%83%D9%8A%D9%81-%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%85%D8%A7%D9%88%D9%8A%D8%A9-%D8%B9%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D8%B5-%D9%88%D8%B4%D8%B1%D9%8A%D8%B9%D8%AA%D9%87 |date=نیسانی ٢٠٢٦ }}&lt;/ref&gt; فاڵگرەوە عەرەبەکان لە جنۆکە شەیتانەکانەوە زانیایان کە بەدزیەوە گوێیان دەگرت و ھەواڵەکانیان لەئاسمانەوە دەھێنا پێش ئەوەی ڕێگریان لێبکیرێت. قەشە مەسیحییەکان و حاخامە جوولەکەکان لە کتێبەکانیان سیفەتی خۆی سیفەتی کاتی ھاتنیان دەزانی،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=بعض صفات النبي الموعود {{!}} موقع نصرة محمد رسول الله|ناونیشان=https://rasoulallah.net/ar/articles/article/11307/|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=rasoulallah.net}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=الصلابي|یەکەم=د علي|سەردێڕ=صفات خير الأنام في التوراة والإنجيل|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/blogs/2021/4/1/صفات-محمد-صلى-الله-عليه-وسلم-في-التوراة|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; و پێغەمبەرەکانیان بەڵێنیان لێوەرگرتبوون کاتێک هات باوەڕی پێبێنن.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=من أوصاف الرسول في التوراة والإنجيل -2-|ناونیشان=https://islamsyria.com/site/show_articles/9266|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=islamsyria.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211027175444/https://islamsyria.com/site/show_articles/9266|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=صفات النبي (صلى الله عليه وآله) في التوراة - مركز الأبحاث العقائدية|ناونیشان=https://www.aqaed.com/faq/1666/|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.aqaed.com}}&lt;/ref&gt; ئیبن عەبباس دەڵێت : جوولەکەکانی خەیبەر جەنگیان لەگەڵ غەتەفان دەکرد کاتێک بەیەک گەیشتن جوولەکەکانی خەیبەر دۆڕان، و جوولەکەکان ئەم دوعایەیان کرد؛ خوایە ئێمە داوات لێدەکەین بەحەقی پێغەمبەر محەممەدی ڕاستگۆ کە بەڵێنت داوە بۆمانی بنێری سەرمان بخەی بەسەریاندا، بۆیە کاتێک گەیشتن بەغەتەفان ئەو دوعایەیان کرد و لێیان بردنەوە، کاتێک پێغەمبەر وەحی بۆ ھات باوەڕیان پێنەکرد، خوای گەورە ئایەتی دابەزاند (ئەوان لەپێشدا بە پێغەمبەر ھەڕەشەیان لە بێباوەڕان دەکرد بەڵام کاتێک ھات باوەڕیان پێنەھێنا).&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بكر/السيوطي|یەکەم=جلال الدين عبد الرحمن بن أبي|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=jzdMDwAAQBAJ&amp;pg=PT169&amp;lpg=PT169&amp;dq%253D%25D8%25A7%25D9%2586%25D8%25AA%252B%25D9%258A%25D9%2587%25D9%2588%25D8%25AF%252B%25D8%25AE%25D9%258A%25D8%25A8%25D8%25B1%252B%25D8%25AA%25D9%2582%25D8%25A7%25D8%25AA%25D9%2584%252B%25D8%25BA%25D8%25B7%25D9%2581%25D8%25A7%25D9%2586%252B%25D9%2581%25D9%2584%25D9%2585%25D9%2591%25D8%25A7%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25AA%25D9%2582%25D9%2588%25D8%25A7%252B%25D9%2587%25D9%258F%25D8%25B2%25D9%2585%25D8%25AA%252B%25D9%258A%25D9%2587%25D9%2588%25D8%25AF%252B%25D8%25AE%25D9%258A%25D8%25A8%25D8%25B1%252B%25D9%2581%25D8%25B9%25D8%25A7%25D8%25B0%25D8%25AA%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%258A%25D9%2587%25D9%2588%25D8%25AF%252B%25D8%25A8%25D9%2587%25D8%25B0%25D8%25A7%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25AF%25D8%25B9%25D8%25A7%25D8%25A1%252B%25D9%2581%25D9%2582%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25AA%252B%25C2%25AB%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2584%25D9%2587%25D9%2585%252B%25D8%25A5%25D9%2586%25D8%25A7%252B%25D9%2586%25D8%25B3%25D8%25A3%25D9%2584%25D9%2583%252B%25D8%25A8%25D8%25AD%25D9%2582%25D9%2591%252B%25D9%2585%25D8%25AD%25D9%2585%25D8%25AF%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2586%25D8%25A8%25D9%258A%25D9%2591%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25A3%25D9%2585%25D9%258A%25D9%2591%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25B0%25D9%258A%252B%25D9%2588%25D8%25B9%25D8%25AF%25D8%25AA%25D9%2586%25D8%25A7%252B%25D8%25A3%25D9%2586%252B%25D8%25AA%25D8%25AE%25D8%25B1%25D8%25AC%25D9%2587%252B%25D9%2584%25D9%2586%25D8%25A7%252B%25D9%2581%25D9%258A%252B%25D8%25A2%25D8%25AE%25D8%25B1%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25B2%25D9%2585%25D8%25A7%25D9%2586%252B%25D8%25A5%25D9%2584%25D8%25A7%252B%25D9%2586%25D8%25B5%25D8%25B1%25D8%25AA%25D9%2586%25D8%25A7%252B%25D8%25B9%25D9%2584%25D9%258A%25D9%2587%25D9%2585%25C2%25BB%25D8%258C%252B%25D9%2581%25D9%2583%25D8%25A7%25D9%2586%25D9%2588%25D8%25A7%252B%25D8%25A5%25D8%25B0%25D8%25A7%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25AA%25D9%258E%25D9%2582%25D9%258E%25D9%2588%25D8%25A7%25D8%258C%252B%25D8%25AF%25D8%25B9%25D9%2588%25D8%25A7%252B%25D8%25A8%25D9%2587%25D8%25B0%25D8%25A7%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25AF%25D8%25B9%25D8%25A7%25D8%25A1%252B%25D9%2581%25D9%2587%25D8%25B2%25D9%2585%25D9%2588%25D8%25A7%252B%25D8%25BA%25D8%25B7%25D9%2581%25D8%25A7%25D9%2586%25D8%258C%252B%25D9%2581%25D9%2584%25D9%2585%25D8%25A7%252B%25D8%25A8%25D9%258F%25D8%25B9%25D8%25AB%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2586%25D8%25A8%25D9%258A%252B%25D8%25B5%25D9%2584%25D9%2589%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2584%25D9%2587%252B%25D8%25B9%25D9%2584%25D9%258A%25D9%2587%252B%25D9%2588%25D8%25B3%25D9%2584%25D9%2585%252B%25D9%2583%25D9%2581%25D8%25B1%25D9%2588%25D8%25A7%252B%25D8%25A8%25D9%2587%252B%25D9%2581%25D8%25A3%25D9%2586%25D8%25B2%25D9%2584%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2584%25D9%2587%252B%25EF%25B4%25BF%25D9%2588%25D9%258E%25D9%2583%25D9%258E%25D8%25A7%25D9%2586%25D9%258F%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2592%252B%25D9%2585%25D9%2590%25D9%2586%252B%25D9%2582%25D9%258E%25D8%25A8%25D9%2592%25D9%2584%25D9%258F%252B%25D9%258A%25D9%258E%25D8%25B3%25D9%2592%25D8%25AA%25D9%258E%25D9%2581%25D9%2592%25D8%25AA%25D9%2590%25D8%25AD%25D9%258F%25D9%2588%25D9%2586%25D9%258E%252B%25D8%25B9%25D9%258E%25D9%2584%25D9%258E%25D9%2589%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%258E%25D9%2591%25D8%25B0%25D9%2590%25D9%258A%25D9%2586%25D9%258E%252B%25D9%2583%25D9|سەردێڕ=تفسير السيوطي (الدر المنثور في التفسير بالمأثور) 1-7 ج1|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Dar Al Kotob Al Ilmiyah دار الكتب العلمية|ژپنک=٩٧٨-٢-٧٤٥١-٣٠٠١-٣|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ص5 - شرح كتاب قاعدة جليلة في التوسل والوسيلة - الكلام على حديث ابن عباس في معنى استفتاح اليهود على الذين كفروا - المكتبة الشاملة الحديثة|ناونیشان=https://al-maktaba.org/book/32403/296|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=al-maktaba.org}}&lt;/ref&gt;  لەباسی موسڵمان بوونی [[سەلمانی فارسی]] دەڵێت یەکێک لەڕاھیبەکان پێیگووتوە: سەردەمی پێغەمبەرێک نیزیک بۆتەوە، بەدینی ئیبراھیم نێردراوە لەوڵاتی عەرەب دەردەکەوێت، کۆچدەکات بۆ زەوییەک لەنێوان دوو چیا دایە و خورمای لێدەچێندرێت، چەند نیشانەیەکی ھەیە؛ دیاری وەردەگرێت بەڵام خێر وەرناگرێت، لەنێوان شانەکانی مۆری پێغەمبەرایەتی ھەیە، ئەگەر بتوانی بگەی بەو وڵاتە ئەو پێی بگە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=الدمشقي|یەکەم=أبي الفداء إسماعيل بن عمر/ابن كثير|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=iMR9DwAAQBAJ&amp;pg=PT726&amp;lpg=PT726&amp;dq=%D9%82%D8%AF+%D8%A3%D8%B8%D9%84%D9%91+%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86+%D9%86%D8%A8%D9%8A%D8%8C+%D9%85%D8%A8%D8%B9%D9%88%D8%AB+%D8%A8%D8%AF%D9%8A%D9%86+%D8%A5%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%8A%D9%85+%D9%8A%D8%AE%D8%B1%D8%AC+%D8%A8%D8%A3%D8%B1%D8%B6+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D8%8C+%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D9%87+%D8%A5%D9%84%D9%89+%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B1%D8%B6+%D8%A8%D9%8A%D9%86+%D8%AD%D8%B1%D9%91%D8%AA%D9%8A%D9%86+%D8%A8%D9%8A%D9%86%D9%87%D9%85%D8%A7+%D9%86%D8%AE%D9%84%D8%8C+%D8%A8%D9%87+%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA+%D9%84%D8%A7+%D8%AA%D8%AE%D9%81%D9%89%D8%8C+%D9%8A%D8%A3%D9%83%D9%84+%D8%A7%D9%84%D9%87%D8%AF%D9%8A%D9%91%D8%A9+%D9%88%D9%84%D8%A7+%D9%8A%D8%A3%D9%83%D9%84+%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%91%D8%AF%D9%82%D8%A9%D8%8C+%D8%A8%D9%8A%D9%86+%D9%83%D8%AA%D9%81%D9%8A%D9%87+%D8%AE%D8%A7%D8%AA%D9%85+%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%88%D8%A9%D8%8C+%D9%81%D8%A5%D9%86+%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B7%D8%B9%D8%AA+%D8%A3%D9%86+%D8%AA%D9%84%D8%AD%D9%82+%D8%A8%D8%AA%D9%84%D9%83+%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%84%D8%A7%D8%AF+%D9%81%D8%A7%D9%81%D8%B9%D9%84&amp;source=bl&amp;ots=JFDqO8C8LS&amp;sig=ACfU3U0b7_r4XN8EyZYXaVMZ0AtDNkB_SQ&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjPxLTOxczzAhVP3KQKHRdODDIQ6AF6BAgLEAM|سەردێڕ=البداية والنهاية 1-8 مع الفهارس ج1: البداية والنهاية 1/8 - لونان|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Dar Al Kotob Al Ilmiyah دار الكتب العلمية|ژپنک=٩٧٨-٢-٧٤٥١-٢٧٨١-٥|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=إسلام ويب - هداية الحيارى في أجوبة اليهود والنصارى - القسم الأول في أجوبة المسائل - المسألة الثانية فيما لو اختاروا الكفر - قصة إسلام سلمان الفارسي - سلمان يلحق بقس عمورية- الجزء رقم1|ناونیشان=https://islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&amp;flag=1&amp;bk_no=115&amp;ID=20|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=islamweb.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;  &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=عويص|یەکەم=د إيهاب|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=5go0EAAAQBAJ&amp;pg=PT522&amp;lpg=PT522&amp;dq=%D9%82%D8%AF+%D8%A3%D8%B8%D9%84%D9%91+%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86+%D9%86%D8%A8%D9%8A%D8%8C+%D9%85%D8%A8%D8%B9%D9%88%D8%AB+%D8%A8%D8%AF%D9%8A%D9%86+%D8%A5%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%8A%D9%85+%D9%8A%D8%AE%D8%B1%D8%AC+%D8%A8%D8%A3%D8%B1%D8%B6+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D8%8C+%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D9%87+%D8%A5%D9%84%D9%89+%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B1%D8%B6+%D8%A8%D9%8A%D9%86+%D8%AD%D8%B1%D9%91%D8%AA%D9%8A%D9%86+%D8%A8%D9%8A%D9%86%D9%87%D9%85%D8%A7+%D9%86%D8%AE%D9%84%D8%8C+%D8%A8%D9%87+%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA+%D9%84%D8%A7+%D8%AA%D8%AE%D9%81%D9%89%D8%8C+%D9%8A%D8%A3%D9%83%D9%84+%D8%A7%D9%84%D9%87%D8%AF%D9%8A%D9%91%D8%A9+%D9%88%D9%84%D8%A7+%D9%8A%D8%A3%D9%83%D9%84+%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%91%D8%AF%D9%82%D8%A9%D8%8C+%D8%A8%D9%8A%D9%86+%D9%83%D8%AA%D9%81%D9%8A%D9%87+%D8%AE%D8%A7%D8%AA%D9%85+%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%88%D8%A9%D8%8C+%D9%81%D8%A5%D9%86+%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B7%D8%B9%D8%AA+%D8%A3%D9%86+%D8%AA%D9%84%D8%AD%D9%82+%D8%A8%D8%AA%D9%84%D9%83+%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%84%D8%A7%D8%AF+%D9%81%D8%A7%D9%81%D8%B9%D9%84&amp;source=bl&amp;ots=yvBiBZtnkj&amp;sig=ACfU3U1CKp3m8DCTd5EtjLjM0lFiXWA6aw&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjPxLTOxczzAhVP3KQKHRdODDIQ6AF6BAgNEAM|سەردێڕ=كهولة قبل البلوغ|بڵاوکەرەوە=ٌرواية|ژپنک=٩٧٨-٦٠٣-٩٠٤٣٧-٥-١|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; عامر کوڕی ڕەبیعە دەڵێت: ({{عەرەبی|سمعت زيد بن عمرو بن نفيل يقول أنا أنتظر نبيًا من ولد إسماعيل ثم من بني عبد المطلب بن هاشم ولا أراني أدركه، وأنا أؤمن به وأصدّقه وأشهد أنه نبيّ، فإن طالت بك مدة فرأيته فأقرئه مني السّلام، وسأخبرك ما نعته حتى لا يخفى عليك. قلت: هلمّ. قال: هو رجل ليس بالقصير ولا بالطويل ولا بكثير الشعر ولا بقليله وليست تفارق عينيه حمرة وخاتم النبوة بين كتفيه، واسمه أحمد، وهذا البلد مولده ومبعثه، ثم يخرجه قومه منها، ويكرهون ما جاء به حتى يهاجر إلى يثرب فيظهر أمره، فإيّاك أن تخدع عنه فإني طفت البلاد كلها أطلب دين إبراهيم، فكل من أسأل من اليهود والنصارى والمجوس يقولون &quot;هذا الدين وراءك&quot; وينعتونه مثل ما نعته لك ويقولون &quot;لم يبق نبي غيره}})&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تاريخ مدينة دمشق - ابن عساكر - ج ١٩ - الصفحة ٥٠٤|ناونیشان=http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3175_%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%AF%D9%85%D8%B4%D9%82-%D8%A7%D8%A8%D9%86-%D8%B9%D8%B3%D8%A7%D9%83%D8%B1-%D8%AC-%D9%A1%D9%A9/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_504|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=shiaonlinelibrary.com}}{{بەستەری مردوو|url=http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3175_%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%AF%D9%85%D8%B4%D9%82-%D8%A7%D8%A8%D9%86-%D8%B9%D8%B3%D8%A7%D9%83%D8%B1-%D8%AC-%D9%A1%D9%A9/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_504 |date=ئابی ٢٠٢٥ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=المجمع العالمي للتقريب بين المذاهب الاسلامية : أعـلام النبوة|ناونیشان=https://taghrib.com/ar/library/print/406/19|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=taghrib.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211016171110/https://taghrib.com/ar/library/print/406/19|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الرسول صلى الله عليه وسلم|ناونیشان=http://w11a.weebly.com/157516041585158716081604-158916041609-1575160416041607-1593160416101607-1608158716041605.html|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=عظماء في التاريخ الاسلامي}}&lt;/ref&gt; واتا: گوێم لە عەمر کوڕی نوفەیل بوو دەیگووت چاوەڕێی پێغەمبەرێک دەکەم لەنەوەی ئیسماعیل، دواتر لەنەوەی عەبدول موتەڵیب کوڕی ھاشم و وانازانم پێیبگەم، من باوەڕم پێی ھێناوە و بەڕاستی دادەنێم و شایەتی دەدەم پێغەمبەرە، ئەگەر تەمەنت درێژ بوو و پێی گەیشتی لەمنەوە سەلامی لێبکە، و سیفاتەکانیت پێدەڵێم تاوەکوو لێت تێکنەچێ. گووتم: پێم بڵێ. گووتی: پیاوێکە نەزۆر درێژە نەزۆر کورتە، پرچی نەزۆر درێژە نەزۆر کورتە، سورایی ھەمیشە لەچاوەکانیدا ھەیە و مۆری پێغەمبەرایەتی لەنێوان شانەکانیەتی، ناوی ئەحمەدە و ئەو وڵاتەی ئێرە شوێنی لەدایکبوون و ناردنیەتی، دواتر گەلەکەی لە وڵات دەریدەکەن و ڕقیان لە بەرنامەکەیەتی، ئینجا کۆچدەکات بۆ مەدینە و سەردەکەوێت، ئاگات لێبێت لێت تێکنەچێت من ھەموو وڵاتان گەڕاوم بەدوای دینی ئیبراھیم، پرسیارم لە ھەر جوولەکە و مەسیحی و ئاگرپەرستێک کردبێت گووتویانە: بگەڕێوە لەوەڵاتی تۆ سەرھەڵدەدا، بەو شێوەیەی بۆم وەسف کردی ئاوا بۆیان وەسف کردووم و دەیانگووت تەنیا ئەو پێغەمبەرە ماوە بنێردرێت.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زيد بن عمرو بن نفيل العدوي - The Hadith Transmitters Encyclopedia|ناونیشان=http://hadithtransmitters.hawramani.com/%D8%B2%D9%8A%D8%AF-%D8%A8%D9%86-%D8%B9%D9%85%D8%B1%D9%88-%D8%A8%D9%86-%D9%86%D9%81%D9%8A%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%AF%D9%88%D9%8A/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=hadithtransmitters.hawramani.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الباب السابع عشر فيما هجست به النفوس من إلهام العقول بنبوته عليه السلام، الباب الثامن عشر في مبادىء نسبه وطهارة مولده صلى الله عليه وسلم - أعلام النبوة للماوردي|ناونیشان=http://islamilimleri.com/Kulliyat/Siyer/2Siyer/pg_005_0010.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=islamilimleri.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211016171110/http://islamilimleri.com/Kulliyat/Siyer/2Siyer/pg_005_0010.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; محەممەد پێش پێغەمبەرایەتی چەند شتێکی دەبینی لەوانە ({{عەرەبی|إني لأعرف حجرًا بمكة كان يسلّم علي قبل أن أُبعث، إني لأعرفه الآن}})&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠٢٠|سەردێڕ=تسليم الحجر عليه صلى الله عليه و سلم|ناونیشان=http://jeridety.com/ar/170292|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=جريدتي|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211016171119/http://jeridety.com/ar/170292|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=المطلب الحادي عشر: تسليم الحجر|ناونیشان=https://dorar.net/aqadia/2067|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=dorar.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; واتا: من بەردێک دەزانم لەمەککە پێش پێغەمبەرایەتی سەلامی لێدەکردم، ئێستا دەیناسمەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی شوباتی ٢٠١٧|سەردێڕ=باب فضل نسب النبي ﷺ ، وتسليم الحجر عليه قبل النبوة|ناونیشان=https://muslim.lna.io/2267/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=حديث صحيح مسلم|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الشيخ عبد المحسن العباد-صحيح مسلم-254-5|ناونیشان=http://alathar.net/home/esound/index.php?op=codevi&amp;coid=243110|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=alathar.net}}&lt;/ref&gt; ئەگەر ویستبای دەست بەئاو بگەیەنێت دوور دەکەوەتەوە تاوەکوو ماڵەکانی مەککە وندەبوون و دەچوو بۆ شیو و دۆڵەکانی دەوری مەککە، بەلای ھەر دار یان بەردێکدا تێپەڕیبا دەیگووت «سەلامت لێبێت ئەی پێغەمبەری خوا»،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حجرُ يسلم على رسول الله - شبكة الشفاء العالمية|ناونیشان=https://www.ashefaa.complay.php/?catsmktba=21586|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=حجرُ يسلم على رسول الله|زمان=en}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.ashefaa.complay.php/?catsmktba=21586 |date=حوزەیرانی ٢٠٢٣ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=سلام الحجر على النبي - موقع مقالات إسلام ويب|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/article/202255/%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%AC%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%8A|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.islamweb.net}}&lt;/ref&gt; سەیری لای ڕاست و چەپی خۆیدەکرد تەنیا بەرد و داری دەبینی، ئەو بارودۆخە بەردەوام بوو تاوەکوو جبرەئیل ھات بۆلای لە [[ئەشکەوتی حیڕا|ئەشکەوتی حیرا]].&lt;ref&gt;البداية والنهاية، ابن كثير، بەرگی ٣، لاپەڕە ٥-٣٣&lt;/ref&gt;

== ژیانی دوای ناردنی تا پێش کۆچ ==
=== دابەزینی سرووش ===
[[پەڕگە:Cave Hira.jpg|ڕاست|وێنۆک|ئەشکەوتی حیرا]]
کاتێک گەیشتە تەمەنی چل ساڵی بە زۆری دەردەچوو بۆ [[ئەشکەوتی حیڕا]] &lt;ref name=&quot;ReferenceF&quot; /&gt; دەمایەوە لە «[[چیای نوور]] لە دووری دوو میل لە مەککەوە»،&lt;ref&gt;[[:ar:الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، المباركفوري، دار المؤيد، ص65.&lt;/ref&gt; ئەمەش لە ھەموو ساڵێکدا بوو،&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;البداية والنهاية ،[[ئیبن کەسیر]]، ج3، لا5-33&lt;/ref&gt; ئاو و خواردنی لەگەڵ خۆی دەبرد و مانگێک تیایدا دەمایەوە و پەرستن و تێڕامانی دەکرد.&lt;ref&gt;عيون الأثر في فنون المغازي والشمائل والسير، ابن سيد الناس، ج1، ص109-120، مؤسسة عز الدين، بيروت، ط1986.&lt;/ref&gt; موسڵمانان لەو بڕوایەدان کە بۆ یەکەم جار سروشی بۆ دابەزی لە ١٧ی ڕەمەزان&lt;ref&gt;الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج1، ص190-198، دار صادر، بيروت.&lt;/ref&gt; یان ٢٤ی ڕەمەزان &lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref&gt;في مسند أحمد، ج4، ص107، والجامع الصغير، للسيوطي، رقم:2734، وحسّنه: «أن رسول الله  قال: &quot;أُنزل القرآن لأربع وعشرين خلت من رمضان&quot;».&lt;/ref&gt; یان ٢١ی ڕەمەزان &lt;ref&gt;الرحيق المختوم، المباركفوري، دار المؤيد، ص65.&lt;/ref&gt; بەرامبەر ١٠ی ئابی ٦١٠ز، (٢٧ی ڕەجەب دانراوە لای [[شیعە]]).&lt;ref&gt;الصحيح من سيرة النبي الأعظم، جعفر مرتضى العاملي، ج2، ص243-252، دار السيرة، بيروت، ط1995.&lt;/ref&gt;  [[عائیشە]] بەسەرھاتی دابەزینی سروش دەگێڕێتەوە و دەڵێت: ({{عەرەبی|أول ما بدأ به رسول الله صلى الله عليه وسلم من الوحي الرؤيا الصالحة في النوم، فكان لا يرى رؤيا إلا جاءت مثل فلق الصبح، ثم حُبب إليه الخلاء، وكان يخلو بغار حراء، فيتحنّث فيه الليالي ذوات العدد قبل أن ينزع إلى أهله، ويتزوّد لذلك، ثم يرجع إلى خديجة فيتزود لمثلها، حتى جاءه الحقّ وهو في غار حراء، فجاءه المَلك فقال: اقرأ، قال: ما أنا بقاريء. قال: فأخذني فغطّني حتى بلغ مني الجهد، ثم أرسلني فقال: اقرأ، قلت: ما أنا بقاريء، فأخذني فغطني الثانية حتى بلغ مني الجهد، ثم أرسلني فقال: اقرأ، فقلت: ما أنا بقاريء، فأخذني فغطني الثالثة، ثم أرسلني فقال:{{قورئان|سوورەت=٩٦|ئایەت=١|ژمارە=٤}}
فرجع بها رسول الله صلى الله عليه وسلم يرجف فؤاده، فدخل على خديجة بنت خويلد رضي الله عنها فقال: زمّلوني زملّوني، فزمّلوه حتى ذهب عنه الروع، فقال لخديجة وأخبرها الخبر: لقد خشيت على نفسي. فقالت خديجة: كلا والله ما يخزيك الله أبدًا، إنك لتصل الرّحم، وتحمل الكلّ، وتكسب المعدوم، وتُقرِي الضيف، وتُعين على نوائب الحقّ. فانطلقت به خديجة حتى أتت به ورقة بن نوفل بن أسد بن عبد العزى، ابن عم خديجة، وكان امرءًا تنصّر في الجاهلية، وكان يكتب الكتاب العبراني، فيكتب من الإنجيل بالعبرانية ما شاء الله أن يكتب، وكان شيخًا كبيرًا قد عمي، فقالت له خديجة: يا ابن عمّ، اسمع من ابن أخيك. فقال له ورقة: يا ابن أخي ماذا ترى؟ فأخبره رسول الله صلى الله عليه وسلم خبر ما رأى، فقاله له ورقة: هذا الناموس الذي نزل الله به على موسى، يا ليتني فيها جذع، ليتني أكون حيًا إذ يُخرجك قومك، فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم: أوَمخرجيّ هم؟ قال: نعم، لم يأتِ رجل قطّ بمثل ما جئتَ به إلا عُودِي، وإن يدركني يومك أنصرك نصرًا مؤزرًا}})&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=بدء الوحي إِلى رسول الله صلى الله عليه وسلم|ناونیشان=http://www.saaid.net/Doat/binbulihed/271.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.saaid.net}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=بدء الوحي|ناونیشان=http://www.alukah.net/sharia/0/35963/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.alukah.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی شوباتی ٢٠١٧|سەردێڕ=باب بدء الوحي إلى رسول الله ﷺ|ناونیشان=https://muslim.lna.io/195/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=حديث صحيح مسلم|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=إنكار أحاديث بدء الوحي|ناونیشان=http://www.bayanelislam.net/Suspicion.aspx?id=03-02-0032&amp;value=&amp;type=|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.bayanelislam.net|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211018075717/http://www.bayanelislam.net/Suspicion.aspx?id=03-02-0032&amp;value=&amp;type=|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; واتا:
[[پەڕگە:Siyer-i Nebi 158b.jpg|وێنۆک|وێنەیەکی سەردەمی عوسمانی لەلایەن سیەر نەبی، کە پێغەمبەر محەممەد نیشاندەدات (بێ ڕووخسار) لەسەر کێوی نوور (حیراء)]]
&lt;blockquote&gt;پێغەمبەر سەرەتا خەونی ڕاستی دەبینی، ھەر خەونێکی دیتبا وەک بەری بەیان دەھاتە دی، دواتر خەڵوەتی لەلا خۆشەویستکرا و خەڵوەتی دەکرد لە ئەشکەوتی حیڕا، و چەند شەوێک تێیدا دەماوە بەندایەتی دەکرد پێش ئەوەی بگەڕێتەوە بۆ لای خێزانەکەی، بۆ ئەوەی کەلوپەلی پێویست لەگەڵ خۆی ببات، لەسەر ئەو کارە بەردەوامبوو تا وەکوو وەحی بۆ ھات لە ئەشکەوتی حیڕادا، جوبرەئیل ھات بۆ لای و پێیگووت: بخوێنە، ئەویش گووتی: خوێندەواریم نییە، پێغەمبەر گووتی: بە توندی باوەشی پێداکردم تا وەکوو ئازاریدام دواتر بەریدام و گووتی: بخوێنە، گووتم: خوێندەواریم نییە،  پێغەمبەر گووتی: جاری سێیەم بە توندی باوەشی پێداکردم تاوەکوو ئازاریدام دواتر بەریدام و گووتی: {{قورئان|سوورەت=٩٦|ئایەت=١|ژمارە=٤|کوردی=بخوێنە بەناوی ئەو خوایەی دروستی کردووی، مرۆڤی لە خوێنپارەیەک دروستکردووە، بخوێنە خوای تۆ بەخشندەترینە، ئەو خوایەی بەھۆی پێنووس مرۆڤی فێرکردووە، فێری ئەو شتانەی کردووە کە نەیزانیوە}}. پێغەمبەر بە ترسێکی زۆرەوە گەڕایەوە ماڵەوە و بە خەدیجەی گووت: دامبپۆشن دامبپۆشن، دایانپۆشی تاوەکوو ترسەکەی نەما، بەخەدیجەی گووت ج ڕویداوە و پێی گووت لەژیانی خۆم ترسام، خەدیجە گووتی: سوێند بەخوای گەورە ھەرگیز خوا سەرشۆڕت ناکات، تۆ خزمایەتی بەجێدەھێنی، یارمەتی بێتوانایان دەدەی، ھاوکاری کەسانی ھەژار دەکەی، ماف بۆ خەڵکی دەگێڕیەوە. خەدیجە لەگەڵ خۆی بردی بۆلای [[وەرەقە کوڕی نەوفەل]] کە ئامۆزای خەدیجە بوو، لەنەفامیدا ببوو بە مەسیحی، ئەوەندەی خوا ویستی لەسەربێت ئینجیلی بەعیبری دەنووسی، پیاوێکی پیربوو بینایی لەدەستدابوو. خەدیجە گووتی: ئەی ئامۆزاکەم گوێ لەبرازاکەت بگرە بزانە دەڵێ چی، وەرەقە گووتی کوڕە برا دەڵێی چی؟ پێغەمبەر ئەوەی دیتبووی بۆی گێڕایەوە، وەرەقە پێیگووت: ئەوە ھەر ئەو شتەیە کەبۆ مووسا دابەزیوە، خۆزگە گەنج و بەتوانا دەبووم کاتێکک گەلەکەت دەرتدەکەن، پێغەمبەر گووتی: ئەوان دەرمدەکەن؟ وەرەقە گووتی: بەڵێ، ھەر کەسێک شتێکی وەک ئەوەی تۆی ھێنابێت دوژمنایەتی کراوە، خۆئەگەر لەکاتەدا زیندووبم زۆر چاک سەرتدەخەم).&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ص193 - كتاب التعريف بالإسلام - بدأ الوحي - المكتبة الشاملة الحديثة|ناونیشان=https://al-maktaba.org/book/144/198|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=al-maktaba.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حديث عن بدء الوحى من صحيح البخاري (7 أحاديث)|ناونیشان=https://www.al-hamdoulillah.com/ar/hadith/bukhari/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A8%D8%AF%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%AD%D9%89.html|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.al-hamdoulillah.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211016171109/https://www.al-hamdoulillah.com/ar/hadith/bukhari/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A8%D8%AF%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%AD%D9%89.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=د. علي محمّد الصلابيّ - الحلقة التاسعة (9): نزول الوحي على سيِّد الخلق محمد صلى الله عليه وسلم|ناونیشان=https://resalapost.com/2019/10/30/%d8%a7%d9%84%d8%ad%d9%84%d9%82%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%a7%d8%b3%d8%b9%d8%a9-9-%d9%86%d8%b2%d9%88%d9%84-%d8%a7%d9%84%d9%88%d8%ad%d9%8a-%d8%b9%d9%84%d9%89-%d8%b3%d9%8a%d9%91%d9%90%d8%af-%d8%a7/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=رسالة بوست|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211016171111/https://resalapost.com/2019/10/30/%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%84%D9%82%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%A7%D8%B3%D8%B9%D8%A9-9-%D9%86%D8%B2%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%AD%D9%8A-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%B3%D9%8A%D9%91%D9%90%D8%AF-%D8%A7/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=كتاب بدء الوحي (028) {{!}} الموقع الرسمي لمعالي الشيخ عبد الكريم بن عبد الله الخضير - حفظه الله تعالى -|ناونیشان=https://shkhudheir.com/scientific-lesson/258618227|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=shkhudheir.com}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;[[پەڕگە:Jabal Nur.JPG|وێنۆک|250px|شاخی نوور]]
ئبن ئیسحاق دەڵێت: یەکەم جار جوبرائیل لە خەودا ھاتووەتە لای پێغەمبەر ،{{تێبینی|بەشێک لە سەرچاوەکان بە پێچەوانەی ئەو گێرانەوەی ئێستا ھەیە ڕەتی دەکەنەوە لە کاتی دابەزینی نیگا (وەحی) پێغەمبەر لە باری خەوودابووبێت بە ئاگا بووە بەڵام ئەمە جێگای بایەخی نەبووە زۆرینە لە سەر ئەوە کۆکن کە پێغەمبەر لە باری خەودا بووە ، بەھۆی ئەوەی خەوبینینی پێغەمبرە خەوی ساڵح بووە و دەھاتە دی.|group=تێبینیی}} دەگێڕێتەوە پێغەمبەر وتی لە کاتی خەودا ھات بۆلام ، پێی وتم بخوێنە ، وتم خوێندەواریم نیە جارێکی دیکە گەڕایەوە و ھەمان شتی دووبارە کردەوە ، ووتی بخوێنە ، منیش وتم خوێندەواریم نیە پاشان ئەم ئایەتەی گووت .{{قورئان|سوورەت=٩٦|ئایەت=١|ژمارە=٤|کوردی= بخوێنە بەناوی ئەو پەروەردگارەتەوە کە ھەموو شتێکی دروستکردووە ، ئادەمیزادی لە چەند خانەیەکی ھەڵواسراوا (لەناومنداڵدان) درووستکردووە ، بخوێنە لە کاتێکدا کە ھەر پەروەردگاری تۆ بەخشندەیە ، ئەو زاتەی کە بەھۆی قەڵەمەوە زانست و زانیاری فێرکردووە و ئادەمیزادی فێری ئەو شتانەکردووە کە نەیزانیوون}}.&lt;ref&gt;بوخاری ڕیوایەتی کردووە&lt;/ref&gt; ئەمەش یەکەم ئایەتی [[قورئان]] بوو کە دابەزی بۆی .&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

لە دوای ئەو ڕووداوە ماوەیەک سروشی بۆ نەھات،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=فصل: مطلب أول سورة نزلت وفترة الوحي وسببها:{{!}}نداء الإيمان|ناونیشان=http://www.al-eman.net/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%A7%D9%88%D9%8A%20%D9%81%D9%8A%20%D8%AA%D9%81%D8%B3%D9%8A%D8%B1%20%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86%20%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%B1%D9%8A%D9%85/%D9%85%D8%B7%D9%84%D8%A8%20%D8%A3%D9%88%D9%84%20%D8%B3%D9%88%D8%B1%D8%A9%20%D9%86%D8%B2%D9%84%D8%AA%20%D9%88%D9%81%D8%AA%D8%B1%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%AD%D9%8A%20%D9%88%D8%B3%D8%A8%D8%A8%D9%87%D8%A7%3A/i543%26d898010%26c%26p1|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.al-eman.net|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211018075715/http://www.al-eman.net/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%A7%D9%88%D9%8A%20%D9%81%D9%8A%20%D8%AA%D9%81%D8%B3%D9%8A%D8%B1%20%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86%20%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%B1%D9%8A%D9%85/%D9%85%D8%B7%D9%84%D8%A8%20%D8%A3%D9%88%D9%84%20%D8%B3%D9%88%D8%B1%D8%A9%20%D9%86%D8%B2%D9%84%D8%AA%20%D9%88%D9%81%D8%AA%D8%B1%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%AD%D9%8A%20%D9%88%D8%B3%D8%A8%D8%A8%D9%87%D8%A7%3A/i543%26d898010%26c%26p1|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=انقطاع الوحي|ناونیشان=https://www.alkhaleej.ae/%D9%85%D9%84%D8%AD%D9%82/%D8%A7%D9%86%D9%82%D8%B7%D8%A7%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%AD%D9%8A|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=صحيفة الخليج|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; گوتراوە چل ڕۆژ یان کەمتر،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=فترة الوحي (انقطاعه) من كتاب خاتم النبيّين صلى الله عليه وسلم - كتب سيرة الرسول|ناونیشان=https://www.withprophet.com/ar/%D9%81%D8%AA%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%AD%D9%8A-%D8%A7%D9%86%D9%82%D8%B7%D8%A7%D8%B9%D9%87-_20124|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=فترة الوحي (انقطاعه) من كتاب خاتم النبيّين صلى الله عليه وسلم - كتب سيرة الرسول|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; گوتراوە شەش مانگ،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=انقطاع الوحي عن النبي صلى الله عليه وسلم|ناونیشان=http://midad.com/article/203243|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=مداد|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; گوتراوە نزیکەی سێ ساڵ یان کەمتر بووە،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=السيرة النبوية (9)..عودة الوحي بعد إنقطاعه والدروس المستفادة - وضوح الاخبارى|ناونیشان=https://boldnews.net/%d8%a7%d9%84%d8%b3%d9%8a%d8%b1%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%86%d8%a8%d9%88%d9%8a%d8%a9-9-%d8%b9%d9%88%d8%af%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%88%d8%ad%d9%8a-%d8%a8%d8%b9%d8%af-%d8%a5%d9%86%d9%82%d8%b7%d8%a7%d8%b9/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|زمان=ar}}{{بەستەری مردوو|url=https://boldnews.net/%d8%a7%d9%84%d8%b3%d9%8a%d8%b1%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%86%d8%a8%d9%88%d9%8a%d8%a9-9-%d8%b9%d9%88%d8%af%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%88%d8%ad%d9%8a-%d8%a8%d8%b9%d8%af-%d8%a5%d9%86%d9%82%d8%b7%d8%a7%d8%b9/ |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ }}&lt;/ref&gt; تا کۆتایی ھات بە دابەزینی ئایەتەکانی سەرەتای سورەتی مودەسیر ، پاشان سروش دابەزی و بەردەوام بوو بۆ ماوەی بیست و سێ ساڵ تا کۆچی دوایی کرد. دەربارەی چۆنیەتی دابەزینی وەحی پێغەمبەر دەڵێت: ({{عەرەبی|أحيانًا في مثل صلصلة الجرس، فهو أشده عليّ فيفصم عني وقد وعيت ما قال، وأحيانًا يتمثل لي الملك رجلاً فيكلمني فأعي ما يقول}})&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الدرر السنية - الموسوعة الحديثية|ناونیشان=https://www.dorar.net/hadith/sharh/72226|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.dorar.net}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الموقع الرسمي لسماحة الشيخ عبدالله بن عبدالرحمن الجبرين - رحمه الله -|ناونیشان=https://www.ibn-jebreen.com/books/7-101-6989-6157-32177.html|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.ibn-jebreen.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211018075716/https://www.ibn-jebreen.com/books/7-101-6989-6157-32177.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; واتا: ھەندێک جار وەک زرینگانەوەی زەنگێک ھەستی پێدەکەم کە لە ھەموو شێوەکان لەلام گرانترە، دەنگەکە نامێنێت و من ئەوەم لەبەرکردووە کە گووتویەتی، ھەندێکجار فریشتەیەک لەشێوەی مرۆڤێک دێت بۆلام و قسەم لەگەڵ دەکات.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الباحث القرآني|ناونیشان=https://tafsir.app/ibn-katheer/42/2|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=tafsir.app}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=شرح حديث أحْيانًا يَأْتِيني مِثْلَ صَلْصَلَة الجَرَس|ناونیشان=https://islamic-content.com/hadeeth/1826|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=islamic-content.com|زمان=ar-SA}}&lt;/ref&gt; عائیشە دەڵێت: ({{عەرەبی|ولقد رأيتُه ينزل عليه الوحي في اليوم الشديد البرد، فيفصِم عنه، وإنَّ جبينه ليتفصَّد عرقًا}})&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=كيف كان بدء الوحي إلى رسول الله ﷺ|ناونیشان=https://bukhari.lna.io/37/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=حديث صحيح البخاري|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=إبتداء الوحي|ناونیشان=https://ibadhiyah.tripod.com/hadith/chapter2.html|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=ibadhiyah.tripod.com}}&lt;/ref&gt; واتا: لەڕۆژی زۆر ساردی زستاندا بینیومە وەحی بۆ دادەبەزێت، کاتێک تەواو دەبێت ڕومەتەکانی عارەقیان لێدەچۆڕێتەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=﻿في كيفية إتيان الوحي إلى النبيِّ صلَّى الله عليه وسلَّم وشِدَّته عليه {{!}} الموقع الرسمي لفضيلة الشيخ أبي عبد المعز محمد علي فركوس حفظه الله|ناونیشان=https://ferkous.com/home/?q=nabawiya-1-15|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=ferkous.com}}&lt;/ref&gt; ھەر لەو ماوەیەدا بۆدووەم جار سینگی لەتکرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی حوزەیرانی ٢٠١٩|سەردێڕ=العالم الخفى.. النبى محمد والملائكة.. كم مرة شق الملائكة صدر النبى؟.. فقهاء: 3 مرات آخرها قبل رحلة الإسراء والمعراج.. شق الصدر عملية بسيطة لقدرات جبريل التى منحها له الله|ناونیشان=https://www.youm7.com/story/2019/6/2/العالم-الخفى-النبى-محمد-والملائكة-كم-مرة-شق-الملائكة-صدر/4269219|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=اليوم السابع}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=قصة شق صدر الرسول وتطهير قلبه من الأحقاد - مع الحبيب|ناونیشان=https://www.withprophet.com/ar/%D8%AD%D8%A7%D8%AF%D8%AB%D8%A9-%D8%B4%D9%82-%D8%B5%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B5%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%87-%D9%88%D8%B3%D9%84%D9%85-%D8%B3%D9%86%D8%A9-4-%D9%85%D9%86-%D9%85%D9%88%D9%84%D8%AF%D9%87|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=قصة شق صدر الرسول وتطهير قلبه  من الأحقاد - مع الحبيب|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;

=== سەرەتای بانگەواز ===
[[پەڕگە:Grigory Gagarin. This Russian painting from 1840-1850 shows prophet Muhammad preaching.jpg|وێنۆک|تابلۆیەکی ڕووسی لەلایەن گریگۆری گاگارین لە ساڵانی ١٨٤٠-١٨٥٠ کە پێغەمبەر محەممەد نیشان دەدات لە کاتی بانگەوازدا (وێنەکە بە تەواوەتی ڕاست نییە و خەیاڵییە)]]
موسڵمانان لەو باوەڕەدان کە محەممەد نێردراوە بۆ ھەموو مرۆڤایەتی&lt;ref&gt;رواه السيوطي، في الجامع الصغير، عن الحسن البصري، رقم: 2697، وقال عنه: مرسل حسن.&lt;/ref&gt; گوتویەتی ({{عەرەبی|أنا رسولُ من أدركتُ حيًا، ومن يولد بعدي}}) واتا: من پێغەمبەر ھەموو زیندووانم و پێغەمبەری ئەوانەشم دوای من لەدایک دەبن، و لەدوای ھاتنە خوارەوەی ئایەتەکانی [[مودەسر|سورەتی مودەسیر]]&lt;ref&gt;الرحيق المختوم، المباركفوري، ص55-58.&lt;/ref&gt;، دەستیکرد بە بانگ کردنی خەڵک بۆ [[ئیسلام]] لە گەورە و بچوک، و سەربەست و بەندە و پیاوان و ژنان و یەکەم کەس کە باوەڕی پێ ھێنا بەپێی گێڕانەوەکانی [[سوننە]] [[خەدیجە کچی خووەیلید]]ی خێزانی &lt;ref&gt;في عيون الأثر، لابن سيد الناس، ج1، ص123: «قال ابن إسحق: &quot;كانت خديجة أول من آمنت بالله ورسوله وصدّقت ما جاء من عند الله عز وجل وآزرته على أمره، فخفف الله بذلك عن رسوله&quot;».&lt;/ref&gt; و [[عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب|عەلی کوڕی ئەبوتالیبی]] ئامۆزای بوو کە تەمەنی دە ساڵ بوو&lt;ref&gt;في تهذيب التهذيب، لابن حجر العسقلاني، ج7، ص195: «قال ابن إسحاق: أول من آمن بالله ورسوله من الرجال علي بن أبي طالب، وهو قول ابن شهاب، إلا أنه قال: من الرجال بعد خديجة، وهو قول الجميع في خديجة وهو قول عبد الله بن محمد بن عقيل وقتادة ومحمد بن كعب القرظى وروى أبو عوانة عن أبي بلج عن عمرو بن ميمون عن ابن عباس قال &quot;كان عليّ أول من آمن بالله من الناس بعد خديجة&quot;».&lt;/ref&gt;(بەپێی گێڕانەوەکانی [[شیعە]] عەلی یەکەم کەس بووە کە باوەڕی پێ ھێناوە، ئەو کاتە مناڵ بووە لە تەمەنی دە ساڵی یان ھەشت ساڵیدا بووە و دەژیا لە ژێر چاودێری محەممەدا)، و [[زەید کوڕی حاریسە|زەیدی کوڕی حاریسە]] یەکەم پیاو بووە کە باوەڕی پێ ھێناوە و پاشان ھاوڕێی نزیکی [[ئەبووبەکری سدیق|ئەبووبەکر]] باوەری پێ ھێنا (لە ھەندێک گێڕانەوەدا ھاتووە کە ئەبووبەکر پێش عەلی باوەڕی ھێناوە و یەکەم پیاو بووە کە موسڵمان بووە) [[ئەبووحەنیفە|ئەبوو حەنیفە]] دەڵێت: ئەبووبەکر یەکەم پیاو بوو باوەڕی پێھێنا، وعەلی یەکەم منداڵ بوو باوەڕی پێھێنا، و بە موسڵمان بوونی ئەبووبەکر [[ئیسلام]] دەرکەوت لە [[مەککە]]، یەکەم کەس بوو کەموسڵمان بوونی خۆی دەرخست، و دەستی کرد بە بانگ کردنی ھۆز و نزیکەکانی بۆ ئیسلام و ئەوانەی بە بانگەوازی [[ئەبووبەکری سدیق|ئەبووبەکر]] موسڵمانبوون، [[عوسمان کوڕی عەفان]] و [[عەبدولڕەحمان کوڕی عەوف]] و [[تەلحە کوڕی عوبەیدوڵڵا|تەڵحە کوڕی عوبەیدوڵڵا]] و [[زوبەیر کوڕی عەوام|زوبێر کوڕی عەوام]] و [[سەعدی کوڕی ئەبوو وەققاس|سەعد کوڕی ئەبی وەقاس]] بوون.&lt;ref&gt;في تاريخ الأمم والملوك، للطبري، ج1، ص541: «قال الواقدي: اجتمع أصحابنا على أن أول أهل القبلة استجاب لرسول الله ﷺ خديجة بنت خويلد ثم اختلف عندنا في ثلاثة نفر في أبي بكر وعلي وزيد بن حارثة أيّهم أسلم أوّل».&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=كتاب الرحيق المختوم - المكتبة الشاملة|ناونیشان=https://shamela.ws/book/9820|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=shamela.ws}}&lt;/ref&gt;[[پەڕگە:Arabic Plaque, Great Mosque, Xian.jpg|وێنۆک|220px|شایەتمان «لا إله إلا الله محمد رسول الله» کە پێغەمبەر محەممەد بانگەوازی بۆ ئەکرد]]

محەممەد لە سەرەتادا سێ ساڵ بە نھێنی بانگەوازی کرد&lt;ref name=&quot;ReferenceH&quot;&gt;فقه السيرة النبوية، محمد سعيد رمضان البوطي، ص62-85، دار الفكر المعاصر، ط2006.&lt;/ref&gt;، و لە یەکەمینی ئەو حوکمانەی ھاتنە خوارەوە فەرمان کردن بوو بە [[نوێژ]]کردن ئەنجامدانی دوو ڕکات بەیانیان و دوو ڕکات لەشەواندا، موسڵمانان سەرەتا بە نھێنی کۆدەبوونەوە بۆ نوێژکردن &lt;ref&gt;الروض الأنف، السهيلي، ج1، ص414-437.&lt;/ref&gt; و بە دیداری پێغەمبەر محەممەد دەگەیشتن. کاتێک ژمارەیان گەیشتە سی ژن و پیاو، محەممەد ماڵی [[ماڵی ئەڕقەم|ئەڕقەمی کوڕی ئەبو ئەڕقەمی]] بۆ ھەڵبژاردن تا تیایدا کۆببنەوە بە مەبەستی ڕێنمایی و فێربوون، و کاتێک ژمارەیان گەیشتە چل کەس، فەرمان کرا بە محەممەد بە ئاشکرا بانگەواز ڕابگەیەنێت.&lt;ref name=&quot;ReferenceH&quot; /&gt;&lt;ref&gt;الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج1، ص199، دار صادر، بيروت.&lt;/ref&gt;

=== بانگەواز بە ئاشکرا ===
دوای سێ ساڵ بانگەوازی نھێنی، محەممەد دەستی کرد بە ئاشکراکردنی بانگەواز دوای ئەوەی لەلایەن خواوە فەرمانی پێکرا، عەلی کوڕی ئەبوتاڵیب دەڵێت: ({{عەرەبی|لما نزلت «وأنذر عشيرتك الأقربين» جمع رسول الله ﷺ قرابته، فاجتمع له ثلاثون رجلاً، فأكلوا وشربوا، فقال لهم: من يضمن عني ديني ومواعيدي ويكون معي في الجنة ويكون خليفتي في أهلي؟ فقال علي: أنا}})&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=إسلام ويب - مسند الإمام أحمد - مسند العشرة المبشرين بالجنة - مسند الخلفاء الراشدين - ومن مسند علي بن أبي طالب رضي الله عنه- الجزء رقم1|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&amp;flag=1&amp;bk_no=6&amp;ID=841|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.islamweb.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=وأنذر عشيرتك الأقربين|ناونیشان=http://www.quran7m.com/searchResults/026214.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.quran7m.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211125122443/http://www.quran7m.com/searchResults/026214.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; واتا: کاتێک ئایەتی ''خزمە نزیکەکانت ئاگادار بکەوە دابەزی، پێغەمبەر کەسە نزیکەکانی کۆکردەوە، سی کەس کۆبونەوە نان و ئاویان خوارد، پێغەمبەر گووتی کێ زەمانەتی دینەکەم دەکات لەگەڵ منە لەبەهەشت و دەبێتە جێگرەوەی من لەناو خێزانەکەمدا: عەلی کوڕی ئەبو تاڵیب گووتی من.''&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=قصة الإسلام {{!}} الجهر بالدعوة .. وأنذر عشيرتك الأقربين|ناونیشان=https://islamstory.com/ar/artical/3406641/cat-%D8%B1%D8%AC%D8%A8|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=islamstory.com|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; &lt;blockquote&gt;[[ئیبن عەبباس]] دەڵێت {{عەرەبی|لمّا أنزلت «وأنذر عشيرتك الأقربين» صعد رسول الله ﷺ على الصّفا فقال: يا معشر قريش! فقالت قريش: مالك يا محمد؟ قال: أرأيتم لو أخبرتكم أن خيلاً بسفح هذا الجبل أكنتم تصدقونني؟ قالوا: نعم، أنت عندنا غير متَّهم، وما جربنا عليك كذبًا قطّ. قال: فإنّي نذيرٌ لكم بين يدي عذابٍ شديدٍ، يا بني عبد المطلب! يا بني عبد مناف! يا بني زهرة! إنّ الله أمرني أن أُنذر عشيرتي الأقربين، وإنّي لا أملك لكم من الدنيا منفعة ولا من الآخرة نصيبًا، إلا أن تقولوا لا إله إلا الله. فقال أبو لهب: تبًا لك سائر اليوم، ألهذا جمعتنا؟ فأنزل الله تبارك وتعالى «تبت يدا أبي لهب وتب»}}&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|سەردێڕ=&quot;وأنذر عشيرتك الأقربين&quot; النبى يصدح بالرسالة.. ما يقوله التراث الإسلامى|ناونیشان=https://www.youm7.com/story/2020/9/9/وأنذر-عشيرتك-الأقربين-النبى-يصدح-بالرسالة-ما-يقوله-التراث-الإسلامى/4967884|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=اليوم السابع}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، بەرگی1، لاپەڕە199-206، دار صادر، بيروت.&lt;/ref&gt; واتا: کاتێک ئایەتی {{قورئان|سوورەت=٢٦|ئایەت=٢١٤|کوردی=خزم و کەسە نزیکەکانت ئاگادار بکەوە}}دابەزی پێغەمبەر چووە سەر چیای سەفا و گووتی: ئەی قوڕەیش، قوڕەیش گوتتیان چیبووە ئەی محەممەد؟ ەویش گووتی ئەگەر پێتان بڵێم لەپشت ئەو شاخەوە سوپایەک ھەیە و دەیەوێت بەسەرتاندا بدات بڕوام پێدەکەن؟ گوتییان بەڵێ، تۆ لەلای ئێمە کەسێکی پاکی و ھەرگیز درۆمان لێنەبیستووی. پێغەمبەر گووتی کەواتە من نێردراوم بۆ لاتان تاوەکوو لەسزایەکی بە ئازار ڕزگارتان بکەم. ئەی بەنو عەبدولموتەلیب، ئەی بەنوو عەبدمەناف، ئەی بەنوو زوھرە خوا فەرمانی پێکردووم خزمە نزیکەکانم ئاگادار بکەمەوە، من لەلای خوا ھیچ سودێکتان پێناگەیەنم، ئەگەر شایەتی نەدەن کە ھیچ خوایەک شایەنی پەرستن نییە جگە لە ئەڵڵا، [[ئەبوو لەھەب|ئەبوولەھەب]] گووتی دەستت بە بڕین چێ ھەر بۆ ئەوە کۆت کردووینەوە؟ خوای گەورە ئایەتی {{قورئان|سوورەت=١١١|ئایەت=١|کوردی=لەناوچێ ھەردوو دەستی ئەبوولەھەب، وە لەناویشچوو}} دابەزاند.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تفسير وأنذر عشيرتك الأقربين [ الشعراء: 214]|ناونیشان=https://surahquran.com/aya-tafsir-214-26.html|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=surahquran.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠١٧|سەردێڕ=في قوله تعالى: وأنذر عشيرتك الأقربين|ناونیشان=http://www.alukah.net/sharia/0/113765/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=www.alukah.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=القران الكريم {{!}}وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ|ناونیشان=https://www.alro7.net/ayaq.php?langg=arabic&amp;aya=214&amp;sourid=26|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=www.alro7.net|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی شوباتی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220216191310/https://www.alro7.net/ayaq.php?langg=arabic&amp;aya=214&amp;sourid=26|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; &lt;/blockquote&gt;بەپێی ڕیوایەتێکی زوھری ئیبن عەباس دەڵێت؛ [[قوڕەیش]] لە دژی بانگەوازی محەممەد نەوەستان تا ئایەتەکان لەسەر [[بتپەرستی|بت پەرستی]] ھاتنە خوارەوە&lt;ref&gt;الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج1، ص199-206، دار صادر، بيروت.&lt;/ref&gt;،بەڵام زۆربەی موفەسیر و نوسەرانی ژیننامە دەڵێن دژایەتی پێغەمبەر و ھاوەڵەکانی ھەر لەسەرەتای باگەوازی ئیسلامەوە دەستی پێکرد.&lt;ref&gt;سيرة ابن هشام، ابن هشام، بەرگی2، لاپەڕە92-163.&lt;/ref&gt; لەگەڵ زیادبوونی ژمارەی ئەو کەسانەی کە دەچوونە ئیسلامەوە مەترسی دروستبوو بۆ شێوازی ژیانی ئاینی لە مەککە [[و]] بە خراپی کار دەکردە لەسەر ھێزی ئابووری قوڕەیش، بۆیە قوڕەیش دژی بانگەوازەکەی وەستان و داوایان لیدەکرد واز بھێنیت بەڵام محەممەد ڕازی نەبوو لە بەرامبەر ھیچ شتێک دەست لە بانگەواز ھەڵگرێت. ھەر لەبەر ئەوە قورەیش گوتیان: محەممەد توشی جۆرێک لە شێتی بووە، و گوتیان [[جنۆکە]] و شەیتان تێکیان داوە و ھەروەھا پێیان گوت ساحیر و شاعیرە. کاتێک زانیان بەمە ناتوانن ڕێگە لە بڵاوبوونەوەی بانگەوازەکە بگرن بۆیە بڕیاری ئازاردانی موسڵمانانیان دا، و ھەر سەرۆک ھۆزێک ئازاری ئەو کەسانەی دەدا لە ھۆزەکەی کە موسڵمانبوون، و بڕیاری ئازاردان و لێدانیان دا بۆ ھەر یەکێک موسڵمان بێت. ھەتا گەیاندیانە ئەوەی کە ئازاری پێغەمبەر خۆشیان دەدا.&lt;ref&gt;فقه السيرة النبوية، محمد سعيد رمضان البوطي، ص62-85، دار الفكر المعاصر، ط2006.&lt;/ref&gt;

[[عەبدوڵڵای کوڕی مەسعوود|ئیبن مەسعوود]] دەڵێت: حەوت کەس لە مەککەدا موسڵمان بوونی خۆیان ئاشکرا کرد: ئەوانیش پێغەمبەر، ئەبووبەکر، [[بیلالی حەبەشی]]، خەبابی کوڕی ئەرەت، سوھەیبی ڕۆمی، عەماری کوڕی یاسر و سومەیە کچی خەیات، ھەرچی پێغەمبەر و ئەبووبەکرن ئەوا ھۆزەکانیان دەیان پاراستن، بەڵام ئەوانی تر بەرگی ئاسنیان لەبەردەکرا و لەبەر خۆری بیابان دادەندران، و [[ئەبوو جەھل]] ھات و سومەیەی بە ڕمێک کوشت.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=maher|ڕێکەوت=١٩ی ئایاری ٢٠٢١|سەردێڕ=سيرة رسول الله صل الله عليه وسلم|ناونیشان=https://njmsyria.com/%d8%b3%d9%8a%d8%b1%d8%a9-%d8%b1%d8%b3%d9%88%d9%84-%d8%a7%d9%84%d9%84%d9%87-%d8%b5%d9%84-%d8%a7%d9%84%d9%84%d9%87-%d8%b9%d9%84%d9%8a%d9%87-%d9%88%d8%b3%d9%84%d9%85/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=نجوم سورية|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;الإصابة في تمييز الصحابة، ابن حجر العسقلاني، بەرگی٤، لاپەڕە ٣٣٥.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ص13 - كتاب شرح سنن ابن ماجة الراجحي - شرح حديث كان أول من أظهر إسلامه سبعة - المكتبة الشاملة الحديثة|ناونیشان=https://al-maktaba.org/book/32167/138|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=al-maktaba.org}}&lt;/ref&gt; هەتاوەکوو پێغەمبەریش پارێزراو نەبوو لە دژایەتی قوڕەیش،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=مقاطعة بني هاشم|ناونیشان=https://www.alkhaleej.ae/%D9%85%D9%84%D8%AD%D9%82/%D9%85%D9%82%D8%A7%D8%B7%D8%B9%D8%A9-%D8%A8%D9%86%D9%8A-%D9%87%D8%A7%D8%B4%D9%85|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=صحيفة الخليج|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=البداية والنهاية/الجزء الثالث/فصل اجتراء قريش على رسول الله بعد وفاة عمه أبي طالب - ويكي مصدر|ناونیشان=https://ar.wikisource.org/wiki/%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%8A%D8%A9_%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%87%D8%A7%D9%8A%D8%A9/%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%B2%D8%A1_%D8%A7%D9%84%D8%AB%D8%A7%D9%84%D8%AB/%D9%81%D8%B5%D9%84_%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%A1_%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B4_%D8%B9%D9%84%D9%89_%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%84_%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%A8%D8%B9%D8%AF_%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%A9_%D8%B9%D9%85%D9%87_%D8%A3%D8%A8%D9%8A_%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=ar.wikisource.org|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; عەبدوڵڵای کوڕی عەمری کوڕی عاس دەگێڕێتەوە دەڵێت: لەو کاتەی پێغەمبەر نوێژی لە نزیک کەعبە دەکرد عوقبە کوڕی ئەبوو موعەیت ھات و شانی پێغەمبەری گرت و جلەکەی لەملی ھاڵاند و ویستی بیخنکێنێت، لەو کاتەدا ئەبووبەکر ھات و لەپێغەمبەری دورخستەوە و گووتی: ئایا کەسێک دەکوژن کە دەڵێت خوای من تەنیا ئەڵڵایە و ئایەت و نیشانەی لەلای خواوە بۆ ھێناون.&lt;ref&gt;رواه البخاري في صحيحه عن عبد الله بن عمرو بن العاص، ژمارە: 4815.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی نیسانی ٢٠٢١|سەردێڕ=الذي دافع عن النبي صلى الله عليه وسلم عندما خنقه عقبة بن أبي معيط وهو يصلي هو|ناونیشان=https://www.wizviral.com/%d8%a7%d9%84%d8%b0%d9%8a-%d8%af%d8%a7%d9%81%d8%b9-%d8%b9%d9%86-%d8%a7%d9%84%d9%86%d8%a8%d9%8a-%d8%b5%d9%84%d9%89-%d8%a7%d9%84%d9%84%d9%87-%d8%b9%d9%84%d9%8a%d9%87-%d9%88%d8%b3%d9%84%d9%85-%d8%b9-2/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=www.wizviral.com|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220326033244/https://www.wizviral.com/%d8%a7%d9%84%d8%b0%d9%8a-%d8%af%d8%a7%d9%81%d8%b9-%d8%b9%d9%86-%d8%a7%d9%84%d9%86%d8%a8%d9%8a-%d8%b5%d9%84%d9%89-%d8%a7%d9%84%d9%84%d9%87-%d8%b9%d9%84%d9%8a%d9%87-%d9%88%d8%b3%d9%84%d9%85-%d8%b9-2/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=عقبة بن أبي معيط|ناونیشان=https://www.alanba.com.kw/130049|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=https://www.alanba.com.kw|زمان=ar-kw}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الموسوعة الحديثية|ناونیشان=https://dorar.net/hadith|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=dorar.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; زۆرترین ئەو کەسانەی دژایەتی پێغەمبەر و ھاوەڵەکانیان دەکرد بریتیبوون لە: ئەبوو جەھل، ئەبوو لەھەب، ئەسوەد کوڕی عەبد یەغوس، حارس کوڕی قەیس کوڕی عەدی، وەلید کوڕی موغەیڕە، ئومەییە کوڕی خەلەف و عوقبە کوڕی ئەبوو موعەیت.&lt;ref&gt;الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، بەرگی1، لاپەڕە199-206، دار صادر، بيروت.&lt;/ref&gt; تا کار گەیشتە ئەوەی پێغەمبەر دووعایان لێبکات و بڵێ: ئەی خوای گەورە تۆڵە لە ئەبوو جەھل، و عوتەبەی کوڕی ڕەبیعە، و شەیبەی کوڕی ڕەبیعە، و وەلیدی کوڕی عوتبە،و ئومەیەی کوڕی خەلەف،و عوقبەی کوڕی ئەبوو موعەیت و عیمارەی کوڕی وەلید بکەیتەوە.&lt;ref&gt;رواه البخاري في صحيحه عن عبد الله بن مسعود، ژمارە: 520.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=السيرة الحلبية - الحلبي - ج ١ - الصفحة ٤٧٠|ناونیشان=http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3746_%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8A%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%84%D8%A8%D9%8A-%D8%AC-%D9%A1/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_469|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=shiaonlinelibrary.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220319123048/http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3746_%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8A%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%84%D8%A8%D9%8A-%D8%AC-%D9%A1/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_469|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الشيخ محمد بن صالح العثيمين-صحيح مسلم-06b-4|ناونیشان=https://alathar.net/home/esound/index.php?op=codevi&amp;coid=112965|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=alathar.net}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Qaala Rasul Allah (saw) - Comprehensive Hadith Database - قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم|ناونیشان=http://qaalarasulallah.com/hadithView.php?ID=511|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=qaalarasulallah.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220326033244/http://qaalarasulallah.com/hadithView.php?ID=511|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

قوڕەیش ھەوڵیاندا لەڕێگەی گفتوگۆوە محەممەد لەئیسلام پاشگەز بکەنەوە، عوتبەی کوڕی ڕەبیعەیان بۆ ئەو مەبەستە نارد کەیەکێک بوو لە سەرکردەکانی قوڕەیش، کاتێک گوێی لەقورئان بوو گەڕایەوە و بەقوڕەیشی گوت: بەقسەم بکەن واز لەو پیاوە بێنن ھەرچی دەڵێت، سوێند بەخوا ئەوەی کەدەیڵێت داھاتوویەکی گەورەی دەبێت، خۆئەگەر عەرەب بەسەریدا سەرکەوتن ئەوا کەسانی تر کارەکەیان بۆ کردوون، بەڵام خۆئەگەر سەرکەوت بەسەر عەرەبدا ئەوا دەسەڵات و سەربەرزی ئەو دەسەڵات و سەربەری ئێوەیە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حوار عتبه بن ربيعه مع رسول الله صلى الله عليه وسلم - ملة إبراهيم|ناونیشان=http://www.melatibrahim.com/all/hwar|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=www.melatibrahim.com}}{{بەستەری مردوو|url=http://www.melatibrahim.com/all/hwar |date=حوزەیرانی ٢٠٢٣ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=موقع هدى القرآن الإلكتروني|ناونیشان=https://www.hodaalquran.com/details.php?id=1814|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=www.hodaalquran.com}}&lt;/ref&gt; دواتر زۆر ھەوڵیان لەگەڵدا سامان و سەرکردایەتییان خستە بەردەست بەڵام ھەموو جارێک ڕەتیدەکردەوە.&lt;ref&gt;فقه السيرة النبوية، محمد سعيد رمضان البوطي، لاپەڕە 62-85، دار الفكر المعاصر، 2006.&lt;/ref&gt; لەو کاتەدا محەممەد لەژێر پارێزراوی ئەبوو تالیبی مامیدا بوو، بۆیە قوڕەیش چەندین وەفدیان دەنارد بۆ لای و زۆر گلەییان لێدەکرد،&lt;ref&gt;سيرة ابن هشام، ابن هشام، بەرگی 2، لاپەڕە 92-163&lt;/ref&gt; تاوەکوو دژایەتی کردنی زیاتری قەومەکەی قورسبوو بەلایەوە و بەمحەممەدی گوت: برازای خۆم ئەوە خزمان ھاتوون و ئەوە و ئەوەیان گوتووە، خۆم و خۆشت بپارێزە و داوای شتێک مەکە کە نەخۆم نەخۆت نەتوانین ھەڵبگرین، ئەوەی کە خزمەکانت پێیان ناخۆشە مەیڵێ. پێغەمبەر وایزانی کە مامی چیتر پاڵپشتی ناکات و دەیداتە دەست قوڕەیش، و چیتر توانای پاراستنی نەماوە، لەو کاتەدا پێغەمبەر قسە بەناوبانگەکەی کرد و گوتی:'''ئەی مامە ئەگەر خۆر لەسەر شانی ڕاستم دانێن، مانگیش لەسەر شانی چەپم دانێن، واز لەو ئیسلامە ناھێنم تاوەکوو خوای گەورە سەریدەخات یان لەپێناویدا دەمرم'''.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=الدمشقي|یەکەم=أبي الفداء إسماعيل بن عمر/ابن كثير|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=bC5tDwAAQBAJ&amp;pg=PT117&amp;lpg=PT117&amp;dq=%D9%8A%D8%A7+%D8%B9%D9%85%D9%91%D8%8C+%D9%84%D9%88+%D9%88%D9%8F%D8%B6%D8%B9%D8%AA+%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%85%D8%B3+%D9%81%D9%8A+%D9%8A%D9%85%D9%8A%D9%86%D9%8A%D8%8C+%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%82%D9%85%D8%B1+%D9%81%D9%8A+%D9%8A%D8%B3%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%8C+%D9%85%D8%A7+%D8%AA%D8%B1%D9%83%D8%AA%D9%8F+%D9%87%D8%B0%D8%A7+%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%85%D8%B1+%D8%AD%D8%AA%D9%89+%D9%8A%D8%B8%D9%87%D8%B1%D9%87+%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87+%D8%A3%D9%88+%D8%A3%D9%87%D9%84%D9%83+%D9%81%D9%8A+%D8%B7%D9%84%D8%A8%D9%87&amp;source=bl&amp;ots=jcY0pnbsBU&amp;sig=ACfU3U3MjZYYPsPHuimIBbgaaPVAkAUcJw&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi37Lj3otL2AhWIQ_EDHe1eDEkQ6AF6BAgtEAM|سەردێڕ=السيرة النبوية لابن كثير|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Dar Al Kotob Al Ilmiyah دار الكتب العلمية|ژپنک=٩٧٨-٢-٧٤٥١-٤٤٤٥-٤|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الدرر السنية|ناونیشان=https://dorar.net/h/e4072577709e235f592188b95489d5c7|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=dorar.net}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://alwatan.kuwait.tt/articledetails.aspx?id=490117&amp;yearquarter=20163|سەردێڕ=(يا عَمِّ لو وَضعوا الشَّمسَ في يَمينيً والقَمَرَ في يَساري على أن أترُكَ هذا الأمر حتى يُظهِره اللهُ أو أهلك دونه ما تَركتُهُ)|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=alwatan.kuwait.tt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=قصة الإسلام {{!}} لو وضعوا الشمس في يميني والقمر في يساري|ناونیشان=https://islamstory.com/ar/artical/20879/%D9%84%D9%88-%D9%88%D8%B6%D8%B9%D9%88%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%85%D8%B3-%D9%81%D9%89-%D9%8A%D9%85%D9%8A%D9%86%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%82%D9%85%D8%B1-%D9%8A%D8%B3%D8%A7%D8%B1%D9%89|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=islamstory.com|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; دواتر محەممەد گریا، ئەبوو تاڵیب گوتی: برازای خۆم بەردەوام بە و ئەوەی پێت خۆشە بیکە، سوێند بەخوا ھەرگیز ناتدەم بەدەستەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=غشي|یەکەم=يحيى بن محمد|ڕێکەوت=٢٠١٥|سەردێڕ=دلائل النبوة:, القرآن الكريم: انشقاق القمر|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.54246/1548-008-002-003|journal=مجلة الواحات للبحوث والدراسات|پەڕەکان=٨٧٩|doi=10.54246/1548-008-002-003}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;الاكتفاء بما تضمنه من مغازي رسول الله والثلاثة الخلفاء، سليمان بن موسى الكلاعي الأندلسي، بەرگی 1، لاپەڕە 163، عالم الكتب، بيروت، 1996.&lt;/ref&gt;

=== کۆچکردن بۆ حەبەشە===
[[پەڕگە:LocationAksumiteEmpire-ar.png|وێنۆک|259x259پیکسڵ|شوێنی شانشینی حەبەشە کە موسڵمانان کۆچیان بۆ کرد لە دوای ئازاردانیان.]]
کاتێک نەھامەتی زیادی کرد لەسەر [[ئیسلام|موسڵمانان]] پێغەمبەر محەممەد ڕێگەی پێدان کە کۆچ بکەن بۆ حەبەشە لە ساڵی ٦١٥ز بۆ لای پاشا [[نەجاشی|ئەسحەمەی نەجاشی]] لەبەرئەوەی ستەمی لە کەس نەدەکرد، پێغەمبەر گوتی: زەوی حەبەشە پاشایەکی لێیە لەلای ئەو کەس ستەمی لێناکرێت تاوەکوو ئەو کاتەی خوای گەورە دەروتان لێدەکاتەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الهجرة إلى الحبشة {{!}} موقع نصرة محمد رسول الله|ناونیشان=https://rasoulallah.net/ar/articles/article/13256/|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=rasoulallah.net}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=بها ملك لا يُظلَم عنده أحد - موقع تيار الإصلاح|ناونیشان=https://www.noslih.com/article/%D8%A8%D9%87%D8%A7+%D9%85%D9%84%D9%83+%D9%84%D8%A7+%D9%8A%D9%8F%D8%B8%D9%84%D9%8E%D9%85+%D8%B9%D9%86%D8%AF%D9%87+%D8%A3%D8%AD%D8%AF|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=www.noslih.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220613201800/https://www.noslih.com/article/%D8%A8%D9%87%D8%A7+%D9%85%D9%84%D9%83+%D9%84%D8%A7+%D9%8A%D9%8F%D8%B8%D9%84%D9%8E%D9%85+%D8%B9%D9%86%D8%AF%D9%87+%D8%A3%D8%AD%D8%AF|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; سەرەتا ١١ پیاو و ٤ ژن کۆچیان کرد&lt;ref&gt;فتح الباري، ابن حجر العسقلاني، بەرگی 7، لاپەڕە 188-189.&lt;/ref&gt; لەسەرویانەوە [[عوسمان کوڕی عەفان|عوسمانی کوڕی عەفان]] و خێزانەکەی،&lt;ref&gt;سيرة ابن هشام، بەرگی 1، لاپەڕە 321-340.&lt;/ref&gt; لەمانگی رەجەبی ساڵی پێنجی پێغەمبەرایەتی.&lt;ref&gt;السيرة النبوية الصحيحة، أكرم ضياء العمري، بەرگی 1، لاپەڕە 168-181، مكتبة العبيكان، 2005.&lt;/ref&gt; ڕۆشتنی ئەوانە لەشەودا بوو بە نھێنی چوونە سەر دەریا بۆ بەندەری شعێبە، لەو کاتەدا دوو کەشتی دەڕۆشتن بۆ حەبەشە و ئەوانیش لەگەڵ ئەو دوو کەشتییە ڕۆشتن، کە ئەمە یەکەم کۆچککردنە لەئیسلامدا.&lt;ref&gt;الرحيق المختوم، المباركفوري، لاپەڕە 74-78.&lt;/ref&gt; دواتر  نزیکەی ٨٠ پیاو و ژنی تر  کۆچیان کرد بۆ حەبەشە، کە بەکۆچی دووەمی حەبەشە ناسراوە. لەدوای کۆکردن بۆ حەبەشە و بەدیاریکراوی لەرەمەزاندا، پێغەمبەر چووە حەرەم و دەستی بەنوێژ کرد، لەنوێژەکەدا [[نەجم|سوورەتی نەجمی]] خوێند، پێشتر ئەوانە گوێیان لەقورئان نەبوبوو و بەردەوام بوون لەدروستکردنی ژاوەژاو لەکاتی قورئان خوێندندا،&lt;ref&gt;الرحيق المختوم، المباركفوري، لاپەڕە 74-78.&lt;/ref&gt; کاتێک ئایەتی {{قورئان|سوورەت=٥٣|ئایەت=٦٢|کوردی=کڕنوش ببەن بۆ خوای گەورە و ھەر ئەو بپەرستن}}&lt;ref&gt;قورئانی پیرۆز، سوورەتی نەجم، ئایەتی ٦٢&lt;/ref&gt; خوێند و سوجدەی برد، ھەموو ئەو قوڕەیشیانەی ئامادەبوون لە نزیک کەعبە سوجدەیان برد،&lt;ref&gt;رواه البخاري في صحيحه، عن عبد الله بن مسعود، ژمارە : 1070.&lt;/ref&gt; تەنیا کەسێکی پیر نەبیت کە مشتە خۆڵێکی ھەڵگرت و گوتی ئەوەندە بەسە،&lt;ref&gt;رواه أحمد بن حنبل في مسنده، عن عبد الله بن مسعود، بەرگی 5، لاپەڕە307، وصححه أحمد شاكر.&lt;/ref&gt; بەم ھۆیەوە بڵاوبۆوە کەوا قورەیش موسڵمانبوون.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=maher|ڕێکەوت=١٩ی ئایاری ٢٠٢١|سەردێڕ=قصة الهجرة الى الحبشة|ناونیشان=https://njmsyria.com/%d9%82%d8%b5%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%87%d8%ac%d8%b1%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%89-%d8%a7%d9%84%d8%ad%d8%a8%d8%b4%d8%a9/|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=نجوم سورية|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; کاتێک دەنگۆی موسڵمانبوونی قورەیش بڵاوبۆوە بەشێک لەوانەی کۆچیان کردبوو گەڕانەوە بۆ مەککە، بەڵام دەرکەوت و ھەواڵەکە ڕاست نییە، بۆیە بەشاراوەیی چوونە ناو مەککە و ھەندێکیان لەژێر پارێزراوی کەسێکدا چوونە ناو مەککە دواتر گەڕانەوە بۆ حەبەشە و بەشێکی تری موسڵمانانیان لەگەڵ دەرچوو،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=باب هجرة أصحاب رسول الله، من مكة إلى أرض الحبشة - البداية والنهاية، ط. دار إحياء التراث العربي|ناونیشان=http://www.islamilimleri.com/Kulliyat/Siyer/3Tarih/pg_006_0060.htm|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=www.islamilimleri.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200127003516/http://islamilimleri.com/Kulliyat/Siyer/3Tarih/pg_006_0060.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; ئەمەش کۆچکردنی دووەمە بۆ حەبەشە، بەم شێوەیە ھەموو ئەو پیاوانەی کۆچیان کردبوو بۆ حەبەشە ٨٣ پیاوبوون. کاتێک قورەیش بینی ھاوەڵانی محەممەد لە حەبەشە پارێزراون عەبدوڵڵای کوڕی رەبیعە و عەمری کوڕی عاسیان بە چەند دیاریەکەوە نارد بۆلای [[نەجاشی]] بەو مەبەستەی موسڵمانان دەربکات لەوڵاتەکەی، نەجاشی موسڵمانەکانی بانگکرد و جەعفەری کوڕی ئەبوو تالیب بەرگری لە موسڵمانان دەکرد، و بەشێک لە [[مریەم (سوورەت)| سوورەتی مەریەمی]] بۆ خوێندنەوە، نەجاشی و پیاوە ئاینییەکان گریان دوای گوێگرتن لەقورئان، دواتر نەجاشی گوتی: '''ئەو قورئانە و ئەوەی پێغەمبەر عیسا ھێناویەتی لەیەک شوێنەوە هاتوون، بڕۆن سویند بەخوا هەرگیز موسڵمانەکانتان نادەم بەدەستەوە'''.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=موسوعة التاريخ الإسلامي - محمد هادي اليوسفي - ج ١ - الصفحة ٥٨٣|ناونیشان=http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3656_%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%88%D8%B9%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%8A-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D9%87%D8%A7%D8%AF%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%8A%D9%88%D8%B3%D9%81%D9%8A-%D8%AC-%D9%A1/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_565|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=shiaonlinelibrary.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئازاری ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220321085546/http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3656_%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%88%D8%B9%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%8A-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D9%87%D8%A7%D8%AF%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%8A%D9%88%D8%B3%D9%81%D9%8A-%D8%AC-%D9%A1/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_565|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الهجرة إلى الحبشة دروس وعبر|ناونیشان=https://www.djazairess.com/djazairnews/44393|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=جزايرس}}&lt;/ref&gt; دواتر زۆربەی ئەوانەی کۆچیانکردبوو بۆ حەبەشە ڕۆیشتن بۆ مەدینە دوای ئەوەی [[ئیسلام]] لە مەدینەدا جێگیر بوو، ھەندێکیان مانەوە تا دوای فەتحی خەیبەر ساڵی ٧ی کۆجی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=دراسات وبحوث / هجرة الرسول(صلى‏ الله ‏عليه ‏و ‏آله ‏و سلم) وبناء الدَّولة والمجتمع الإسلاميِّين قراءة تحليليَّة نقديَّة في شبهات المستشرقين|ناونیشان=http://iicss.iq/?id=11&amp;sid=838|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=المركز الاسلامي للدراسات الاستراتيجية}}&lt;/ref&gt;

=== گەمارۆدانی بەنی ھاشم ===
کاتێک قوڕەیش زانییان موسڵمانان پارێزراون لای نەجاشی حەبەشە، و دوای ئەوەی [[عومەر کوڕی خەتتاب]] و [[حەمزە کوڕی عەبدولموتەڵیب|حەمزەی کوڕی عەبدولموتەلیب]] ئیسلام بوون، و [[ئیسلام]] بڵاوئەبوویەوە لە نێو ھۆزەکاندا &lt;ref name=&quot;ابن هشام-الحصار2&quot;&gt;السيرة النبوية، [[ابن هشام (توضيح)|ابن هشام]]، ج2، ص195-199، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.&lt;/ref&gt; ، ئەمە زۆربوو بەلایانەوە، کۆبوونەوە بۆ کوشتنی پیغەمبەر، قسەیان لەگەڵ بەنی ھاشم کرد و داوایان کرد بیدەن بە دەستەوە، ئەوانیش ڕازی نەبوون، و کاتێک قوڕەیش ئەمەیان زانی گەمارۆی بەنی ھاشمیان دا بەوەی کەس تێکەڵیان نەبێت و لەگەڵیان دانەنیشێت و ھیچ مامەڵەیەکیان لەگەڵ نەکات تا محەممەد ئەدەن بە دەستەوە. بۆ ئەمەش نوسراوێکیان نوسی و بە کەعبەدا ھەڵیان واسی.&lt;ref name=&quot;الأنوار-الحصار&quot;&gt;الأنوار المحمدية من المواهب اللدنية، [[يوسف النبهاني]]، ص47-49، المطبعة الأدبية، بيروت، ط1892.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ابن هشام-الحصار&quot;&gt;السيرة النبوية، [[ابن هشام (توضيح)|ابن هشام]]، ج2، ص195-199، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;البداية والنهاية ص 660&lt;/ref&gt;

دواتر پێنج لە سەرکردەکانی [[قوڕەیش]] ھەوڵیاندا کۆتایی بەو گەمارۆیە بھێنن &lt;ref name=&quot;الروض-الحصار&quot;&gt;[[الروض الأنف]]، [[أبو القاسم السهيلي|السهيلي]]، ج2، ص159-167.&lt;/ref&gt;، پاشان ئەبوتاڵیب کۆچی دوایی کرد لە ڕەمەزان یان شەوالی دەیەم ساڵی پێغەمبەرایەتی (٣ ساڵ پێش کۆچی)،[[شیعە|شیعەکان]] بە کۆی دەنگ ڕێککەوتن لەسەر ئەوەی کە ئەو وەک موسڵمانێکی باوەڕدار مردووە، &lt;ref&gt;الغدير في الكتاب والسنّة والأدب، عبد الحسين الأميني، ج7، ص384.&lt;/ref&gt; ئەمەش لە ڕیوایەتێکدا ھاتووە [[ئیبن ئیسحاق]] ڕایگەیاندبوو کە لە کاتی مردنیدا باوەڕی بە ئاینی [[ئیسلام]] ھێناوە،&lt;ref name=&quot;ابن هشام-الحزن&quot;&gt;السيرة النبوية، [[ابن هشام (توضيح)|ابن هشام]]، ج2، ص263-266، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.&lt;/ref&gt; بەڵام [[سوننە|سوننەکان]] بۆچوونیان وایە کە مردووە موسڵمان نەبووە.&lt;ref name=&quot;سميرة-الإسراء&quot;&gt;مختصر الجامع في السيرة النبوية، سميرة زايد، ج1، ص195-208، المطبعة العلمية، ط1995.&lt;/ref&gt;قوڕەیش نەیانتوانی ئازاری پێغەمبەر بدەن تا ئەوکاتەی  ئەبوتاڵیب لە ژیاندا بوو&lt;ref name=&quot;ابن هشام-الحزن2&quot;&gt;السيرة النبوية، [[ابن هشام (توضيح)|ابن هشام]]، ج2، ص263-266، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.&lt;/ref&gt; ، مانگێک و پێنج ڕۆژ دوای مردنی [[ئەبوو تاڵیب کوڕی عەبدولموتەڵیب|ئەبو تالیب]], &lt;ref name=&quot;البوطي-الحصار&quot;&gt;فقه السيرة النبوية، [[محمد سعيد رمضان البوطي]]، ص86-99، دار الفكر المعاصر، ط2006.&lt;/ref&gt; و لە دوو مانگدا گوترا، و لە سێ ڕۆژدا گوترا،&lt;ref name=&quot;الألفية-الحبشة والحصار والحزن&quot;&gt;[[ألفية السيرة النبوية]]، [[عبد الرحيم العراقي]]، ص60-63، دار المنهاج، ط2005.&lt;/ref&gt; پاشان خەدیجەی خێزانی لە تەمەنی ٦٥ ساڵیدا  کۆچی دوایی کرد و لە [[مەککە]] بە خاک سپێردرا، پێغەمبەر زۆر خەمبار بوو بۆ لە دەستدانی مامی و ھاوسەرەکەی لەبەر ئەوە ئەو ساڵ ناونرا ساڵی دڵتەنگی .&lt;ref name=&quot;الأنوار-الحصار2&quot;&gt;الأنوار المحمدية من المواهب اللدنية، [[يوسف النبهاني]]، ص47-49، المطبعة الأدبية، بيروت، ط1892.&lt;/ref&gt; 

=== دەرچوون بۆ تائیف ===
{{سەرەکی|چوونی محەممەد بۆ تایف}}
[[پەڕگە:Taifroad.jpg|وێنۆک|250px|شاخی شاری تائیف]]
کاتێک قوڕەیش ئازاریان توند کرد لەسەر محەممەد و ھاوەڵەکانی دوای وەفاتی ئەبوتالیب مامی، محەممەد دەرچوو بۆ [[تایف|تائیف]] و داوای لێکردن بێنە ناو ئیسلامەوە،&lt;ref name=&quot;ابن هشام-الطائف&quot;&gt;السيرة النبوية، [[ابن هشام (توضيح)|ابن هشام]]، ج2، ص266-269، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.&lt;/ref&gt; بەڵام ئەوان زۆر بە توندی ڕەتیان دایەوە و ڕازی نەبوون، &lt;ref name=&quot;البوطي-الطائف&quot;&gt;فقه السيرة النبوية، [[محمد سعيد رمضان البوطي]]، ص100-101، دار الفكر المعاصر، ط2006.&lt;/ref&gt; و پاشان محەممەد تائیفی بە جێ ھێشت و بە خەمباری گەڕایەوە بۆ مەککە لەبەرئەوەی کەس لە خەڵکی تائیف نەھاتن بە دەم بانگەوازەکەیەوە.&lt;ref&gt;السيرة النبوية، ابن هشام، ج2، ص266-269، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج1، ص210-212، دار صادر، بيروت.&lt;/ref&gt;

=== ئیسرا و میعراج ===
{{سەرەکی|ئیسرا و میعراج}}
[[پەڕگە:Jerusalem Al-Aqsa Mosque BW 1.JPG|وێنۆک|250px|مزگەوتی ئەقسا]]

لە دوای گەشتەکەی تائیف،&lt;ref&gt;مختصر الجامع في السيرة النبوية، سميرة زايد، ج1، ص195-208، المطبعة العلمية، ط1995.

↑ تعدى إلى الأعلى ل:&lt;sup&gt;'''''أ'''''&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;'''''ب'''''&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;'''''ت'''''&lt;/sup&gt;&lt;/ref&gt; ڕووداوی ئیسرا و میعراج یان شەوڕەو ڕوویدا بەپێی [[بیروباوەڕی ئیسلامی]]، [[ئیسلام|موسڵمانان]] بە [[سوننە]] و [[شیعە]]وە لەو باوەڕەدان، ئەم گەشتە لە [[مزگەوتی حەرام]]ەوە بۆ [[مزگەوتی ئەقسا]] &lt;ref&gt;الأنوار المحمدية من المواهب اللدنية، يوسف النبهاني، ص51، المطبعة الأدبية، بيروت، ط1892.&lt;/ref&gt;واتە شاری بیت المقدس بە سواری بوراق و بە ھاوەڵی [[جبرەییل|جوبرەیل]]، لەوێ دابەزیوە و نوێژی کردووە، پاشان ئەو شەوە لە بیت المقدسەوە ڕۆیشتووە بۆ ئاسمانی دنیا،&lt;ref&gt;الآية الكبرى في شرح قصة الإسراء، السيوطي، دار الحديث، القاهرة، ط1988.&lt;/ref&gt; و لەوێ [[ئادەم]]ی بینیوە وسڵاوی لێکردوە و ئەویش وەڵامی داوەتەوە، ھەر لە ئاسمان بەدیداری [[یەحیا]] و [[عیسا]] و [[یووسف|یوسف]] و [[ئیدریس]] و [[ھاروون]] و [[مووسا|موسا]] و [[ئیبراھیم]] گەیشتووە،&lt;ref&gt;فتح الباري، ابن حجر العسقلاني، ج7، ص196-218.&lt;/ref&gt; پاشان بوراقەکە بەرزی کردۆتەوە بۆ لای [[خوا لە ئیسلامدا|خوا]]، و [[نوێژ]]ەکان لەو شەوەدا فەڕز کراون.&lt;ref&gt;الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج1، ص213-215، دار صادر، بيروت.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;الآية الكبرى في شرح قصة الإسراء، السيوطي، دار الحديث، القاهرة، ط1988.&lt;/ref&gt; بەپێی ڕای [[ئیبن ئیسحاق]] خوا تەنھا ئیسرای بە ڕۆحی پێغەمبەر کردووە، یان گەشتێکی ڕۆحی بووە، لە ھەمان کاتدا ھەندێ لە مێژوو ناسان وایدەبینن کە محەممەد بە ڕۆح و جەستەشی سەفەری کردووە. ھەر لەو ڕۆژەدا محەممەد بە ھۆزەکەی ڕاگەیاند بەڵام بە درۆیان خستەوە، باوەڕیان پێ نەکرد تەنھا ئەوان نەبێت کە باوەڕیان بە بانگەوازەکەی کردبوو وەک [[ئەبووبەکری سدیق|ئەبوبەکر]].&lt;ref&gt;الخصائص الكبرى، السيوطي، ج1، ص303-306، دار الكتب العلمية، ط1985.&lt;/ref&gt;

=== بەیعەتی عەقەبەی یەکەم و دووەم ===
{{سەرەکی|بەیعەتی عەقەبە}}
محەممەد لە وەرزی حەجدا  بانگی دەکرد بۆ لای خودا و داوای لێکردن پشتیوانی لێبکەن و تا [[ئیسلام]] دەگاتە خەڵک. &lt;ref name=&quot;ابن هشام-قبل الهجرة&quot;&gt;السيرة النبوية، ابن هشام، ج2، ص270-313، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.&lt;/ref&gt; لە ساڵی ١١ی پێغەمبەرایەتیدا بوو شەش لاوی [[یەسریب]] ([[مەدینە]]) ھاتن بۆ مەککە لە وەرزی حەجدا، بانگی کرد بۆ [[ئیسلام]] و ئەو لاوانە بەڵێنیان بە پێغەمبەردا کە پەیامەکەی بگەیەننە ھۆزەکانیان لە کاتێکدا لای عەقەبە بوون،&lt;ref&gt;[[البداية والنهاية]]، [[ابن كثير الدمشقي|ابن كثير]]، ج3، ص179-206.&lt;/ref&gt; خەڵکەکەیان بانگێشت کرد بۆ ئاینی ئیسلام , بە شێوەیەک پەیامەکەیان بڵاوکردەوە ھیچ ماڵێک لە ماڵەکانی ئەنسار (پشتیوانان)نەمابوو کە ئەم باسەی تێدانەکرێت.لە وەرزی داھاتووی حەجدا، دوانزە پیاو ھاتن، پێغەمبەريان بینینی و ئەوانیش بەیعەتییان داپێی ئەمەش بە بەیعەتی عەقەبەی یەکەم ناسراوە؛ و کاتێک خەڵکەکە گەڕانەوە، موسعەبی کوڕی عومەیری لەلایەن پێغەمبەری ئیسلامەوە نێردرا بۆ ئەوەی خەڵکەکە فێری نوێژ و بنەماکانی ئاینی ئیسلامیان بکات بۆیە پێی دەگوترا خوێنەر، &lt;ref&gt;البداية والنهاية، ابن كثير، ج3، ص179-206.&lt;/ref&gt;پێش وەرزی حەجی داھاتوو، موسعەبی کوڕی عومەر گەڕایەوە مەککە.لە وەرزی سێیەمی حەجدا لە ساڵی ١٣ی پێغەمبەرایەتی،(حوزەیرانی ٦٢٢ی زایینی) نزیکەی حەفتا کەسێک لە موسڵمانانی یەسرب (مەدینە) ھاتن بۆ حەج،&lt;ref&gt;تاريخ الإسلام ووفيات المشاهير والأعلام، الذهبي، ج1، ص297-309، تحقيق: عمر عبد السلام تدمري، دار الكتاب العربي، بيروت، ط1987.&lt;/ref&gt; و کە گەیشتنە مەککە پەیوەندی نھێنیان بە محەممەدەوە کرد و ڕێکەوتن لەسەر ئەوەی محەممەد و ھاوڕێکانی کۆچ بکەن بۆ مەدینە ئەمەش بە '''بەیعەتی عەقەبەی دووەم''' ناسراوە.&lt;ref&gt;تاريخ الإسلام ووفيات المشاهير والأعلام، الذهبي، ج1، ص297-309، تحقيق: عمر عبد السلام تدمري، دار الكتاب العربي، بيروت، ط1987.&lt;/ref&gt;سێ مانگ پێش کۆچکردن بۆ [[مەدینە]] . &lt;ref&gt;السيرة النبوية، [[ابن حبان]]، ص118.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;السيرة النبوية، ابن حبان، ص118.&lt;/ref&gt;

=== کۆچکردن بۆ مەدینە ===
لە دوای بەیعەتی عەقەبەی دووەم، بارودۆخەکە توند بوو لەسەر [[ئیسلام|موسڵمانان]]، پێغەمبەر ڕێگەی بە موسڵمانان دا کە کۆچ بکەن بۆ [[مەدینە]]، یەکەم کەس کە ھاتە [[مەدینە]] [[عەبدوڵڵا کوڕی عەبد ئەلئەسەد]]  بوو.  لە [[مەککە]] تەنیا پێغەمبەر و [[ئەبووبەکری سدیق|ئەبووبەکر]] و [[عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب|عەلی کوڕی ئەبوتالیب]] مانەوە لەگەڵ ئەو کەسانەی لاواز بوون و توانای کۆچکردنیان نەبوو.&lt;ref&gt;الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج1، ص224-238، دار صادر، بيروت.&lt;/ref&gt;کاتێک [[قوڕەیش]] دەرچوونی موسڵمانانیان بینی، ترسان محەممەدیش دەربچێت، لە [[دارول نەدوە|دارولنەدوە]] کۆ بوونەوە، و بڕیاری کوشتنی محەممەدیان دا،&lt;ref&gt;الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج1، ص224-238، دار صادر، بيروت.&lt;/ref&gt; و ڕێککەوتن لە ھەر ھۆزێکی قورەیش لاوێک  بۆ ئەوکارە ڕاسپێرن، و محەمەد بکوژن، ئەمەش لە پێناو ئەوەی خوێنەکەی لە نێوان ھۆزەکان ون بێت. &lt;ref&gt;الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج1، ص224-238، دار صادر، بيروت.&lt;/ref&gt;[[جبرەییل|جوبڕەئیل]] ئەم ھەواڵەی گەیاند بە پێغەمبەر و پێی ڕاگەیاند لە شوێنەکەی نەخەوێت، محەممەد فەرمانی بە عەلی کرد بخەوێت لە جێگەکەی تا ئەمانەتەکانی لایەتی بیگەڕێنێتەوە پاشان بڕوات بە دوایاندا،&lt;ref&gt;الروض الأنف، السهيلي، ج2، ص312-332.&lt;/ref&gt; پاش ئەوە پێغەمبەر چووە لای [[ئەبووبەکری سدیق|ئەبووبەکر]] و بەیەکەوە کۆچیان کرد و لە ڕۆژی [[دووشەممە]] دەی ڕەبیعولئەووەڵی ٦٢٢ز محەممەد خۆی چووە مەدینەوە لەگەڵ ئەبووبەکری ھاوەڵی، و پشتیوانان پێشوازییەکی گەرمیان لێ کرد.خەلیفە [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتاب]] ئەم بۆنەیەی کرد بە سەرەتای مێژووی ئیسلامی، بەڵام موحەڕڕەمی کرد بە سەرەتای [[ڕۆژژمێری ئیسلامی|ڕۆژژمێری کۆچیی]] لە جیاتی ڕەبیعولئەووەڵ لەبەر ئەوەی ویستی کۆچەکە لە موحەڕڕەمدا دەستی پێ کرد،&lt;ref&gt;السيرة النبوية الصحيحة، أكرم ضياء العمري، ج1، ص21-52، مكتبة العلوم والحكم، ط1993.&lt;/ref&gt; بەڵام [[شیعە]] لەو بڕوایەدان کە ڕۆژژمێری کۆچی ھەر لە سەردەمی محەممەددا دانراوە.&lt;ref&gt;الصحيح من سيرة النبي الأعظم، جعفر مرتضى العاملي، ج4، ص178، دار السيرة، بيروت، ط1995.&lt;/ref&gt;

== ژیانی لە مەدینە ==
=== دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسلامی ===
[[پەڕگە:Mescidi nebevi.JPG|وێنۆک|مزگەوتی پێغەمبەر]]

یەکەم ھەنگاوی محەممەد لە [[مەدینە]] فەرمانی پێکردن  دروستکردنی مزگەوت بوو کە ناسراوە بە [[مزگەوتی پێغەمبەر]]،&lt;ref&gt;الأنوار المحمدية من المواهب اللدنية، يوسف النبهاني، ص60-61، المطبعة الأدبية، بيروت، ط1892.&lt;/ref&gt;  ئەو شوێنەی بۆ ھەڵبژارد کە وشترەکەی لێی وەستابوو و دەستیان کرد بە بنیاتنانی مزگەوتەکە. سەرەکەی بە گەڵای خورما دروستکرابوو، ستوونەکانی لە دارخورما دروستکرابوون، زەویەکەی بە خۆڵ و داپۆشرابوو،&lt;ref&gt;الرحيق المختوم، المباركفوري، ص143-148.&lt;/ref&gt; محمد خشتی دەگواستەوە لە بیناکەیدا، سێ دەرگای بۆ دروستکرا، و [[قیبلە|قیبلەکەی]] ڕووی لە [[مزگەوتی ئەقسا]] دروستکرا تا کاتێک فەرمانێک ھاتە خوارەوە بۆ گۆڕینی قیبلە بۆ [[کەعبە]] دوای شانزە مانگ لە کۆچکردن ( ٢ کۆچی ).&lt;ref&gt;الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج1، ص238-257، دار صادر، بيروت.&lt;/ref&gt;مەدینە لە پێش گەیشتنی پێغەمبەر بەدەست ناکۆکی سەد ساڵەوە دەیناڵاند لە نێوان ھۆزە جیاوازەکانیدا، سەرکردەکانی مەدینە ھەستیان ئەکرد پێویستیان بە سەرکردەیەکی یەکگرتوو ھەیە کە پەیوەندیەکانیان ڕێک بخات و ناکۆکی نێوانیان نەھێڵێت، ئەمەش وای لێکردن محەممەد قبوڵ بکەن وەک سەرکردەی مەدینە و پاڵپشتی و پارێزگاری لە خۆی و کۆچکردووە موسڵمانەکان بکەن؛ و محەممەد برایەتی خستە نێوان کۆچکردووان و پشتیوانان،&lt;ref&gt;الأنوار المحمدية من المواهب اللدنية، يوسف النبهاني، ص60-61، المطبعة الأدبية، بيروت، ط1892.&lt;/ref&gt; ھەر پشتیوانێک کۆچکردوویەکی ھەڵبژارد تا برای بێت و لەماڵەیدا بمێنێتەوە &lt;ref&gt;أنساب الأشراف، البلاذري، ج1، ص270.&lt;/ref&gt;ئەمەش لە ھەنگاوێکدا بوو بۆ دروستکردنی پەیوەندی بەھێزی کۆمەڵایەتی لە نێوانیاندا و بۆ سڕینەوە ئەو دەمارگیریەی لە نێویاندا بوو. بەم شیوەیە پشتیوانان ماڵ و سەروەتیان بەش کرد لەگەڵ کۆچکردووەکانی برایاندا.&lt;ref&gt;الرحيق المختوم، المباركفوري، ص143-148.&lt;/ref&gt;ھەروەھا محەممەد بەڵگەنامەیەکی نوسیوە کە ناسرا بە دەستوری مەدینە، ئامانجی دەستوورەکە پابەندبوونی ھەموو لایەنەکانی ناو مەدینە بوو لە کۆچبەران و لایەنگران و [[جوو|جولەکەکان]], سەبارەت بە ئەرک و مافەکانیان&lt;ref&gt;السيرة النبوية الصحيحة، أكرم ضياء العمري، ج1، ص240-298، مكتبة العبيكان، ط2005.&lt;/ref&gt;  دەستوورەکە ٥٢ بەندی لە خۆگرتبوو، بیست و پێنج بەندیان تایبەت بوو بە کاروبارە تایبەتەکانی [[ئیسلام|موسڵمانان]] بیست و حەوتیان پەیوەست بوون بە پەیوەندی نێوان موسڵمانان و خاوەن [[ئایین]] و دیانەتەکانی تر،&lt;ref&gt;السيرة النبوية، ابن هشام، ج3، ص31-39، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.&lt;/ref&gt; و ئەم دەستورە ڕێگەی دەدا بە خاوەن ئاینەکانی تر لەگەڵ موسڵمانان بژین بە سەربەستی، ھەروەھا باس لە ھاوپەیمانی ھۆزە جیاوازەکان کرا بوو کاتێک مەدینە بکەوێتە بەر ھێرش، و دڵنیای سەربەخۆیی دارایی ھەر ھۆزێکی تیا دووپات کرابوویەوە. زۆربەی بت پەرستەکانی مەدینە [[ئیسلام]] بوون، تەنانەت سەرکردە گەورەکانیان وەک سەعدی کوڕی موعاز، تەنھا کەمایەتییەک مانەوە لەسەر [[بتپەرستی|بت پەرستی]] کە ئەوانیش کاریگەریان دیار نەبوو.&lt;ref&gt;السيرة النبوية الصحيحة، أكرم ضياء العمري، ج1، ص240-298، مكتبة العبيكان، ط2005.&lt;/ref&gt;

=== سەرەتای ناکۆکیی سەربازی ===
[[پەڕگە:Gabal Uhud.jpg|وێنۆک|ئەو شوێنەی  چیای ئوحود، کە محمد و بەشێک لە ھاوەڵەکانی پەنایان بردووە دوای ئەوەی لە شەڕی ئوحود برینداربوون.]]
لەگەڵ سەرەتای بوونی موسڵمانان لە مەدینە، خاخامەکانی [[جوو|یەھوود]] لە   [[بەنی قورەیزە]] و [[بەنی قەینوقاع]] و [[بەنی نەزیر]]&lt;nowiki/&gt;ر  دەستیان کرد بە دوژمنایەتی محەممەد، و ھەندێک لە پیاوەکانی ئەوس و خەزرەج چوونە پاڵیان ئەوانەی لە سەرەوە خۆیان بە [[ئیسلام]] دەردەخست و لە لایەکی دیکە دژی ئیسلام بوون، ئەمانا ناونران بە دوو ڕووەکان، لە دوای ئەوە خوا فەرمانی جەنگی بە پێغەمبەر محەممەد کرد کە ڕووبەڕوویان ببێتەوە،&lt;ref&gt;الروض الأنف، السهيلي، ج2، ص338-369.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ئەحمەد کوڕی حەنبەل ڕیوایەتی کردووە لە موسنەدەکەیدا.&lt;/ref&gt; دەستی کرد بە ناردنی نوێنەر و سریە، چووە غەزاوە و شەڕی کرد خۆی و ھاوەڵەکانی، ژمارەی ئەو غەزایانەی خۆی بۆی دەرچوو ٢٧ غەزا بوو،&lt;ref&gt;الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص5-10، دار صادر، بيروت.&lt;/ref&gt; لە ٩ غەزایاندا خۆی جەنگاوە،&lt;ref&gt;الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص5-10، دار صادر، بيروت.&lt;/ref&gt; و ژمارەی سریەکانی ٤٧ سریەیە،&lt;ref&gt;الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص5-10، دار صادر، بيروت.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;الأنوار المحمدية من المواهب اللدنية، يوسف النبهاني، ص61-82، المطبعة الأدبية، بيروت، ط1892.&lt;/ref&gt; و لە ھەموو ئەو غەزایانەیە محەممەد بە دەستی خۆی کەسی نەکووشتوە تەنھا ئەبی کوڕی خەلەف نەبێت.&lt;ref&gt;السيرة الحلبية في سيرة الأمين المأمون، علي بن برهان الدين الحلبي، ج2، ص413، دار المعرفة.&lt;/ref&gt;

یەکەمی سریەکان [[حەمزە کوڕی عەبدولموتەڵیب|حەمزەی کوڕی عەبدولموتەلیب]] بوو،&lt;ref&gt;السرايا والبعوث النبوية حول المدينة ومكة، بريك بن محمد العمري، ص78-191، دار ابن الجوزي، ط1996.&lt;/ref&gt; لە مانگی ڕەمەزان لە سەری حەوتەم مانگی کۆچییدا، سی پیاو لە کۆچگردووان دەرچوون، ڕێگەیان لە کاروانێکی [[قوڕەیش]] گرت،&lt;ref&gt;البداية والنهاية، ابن كثير، ج3، ص286-308.&lt;/ref&gt; بەڵام شەڕ ڕووی نەدا لە نێوانیان، پاشان سریەی عوبەیدەی کوڕی حاریس، و سریەی سەعد کوڕی ئەبی وەقاس ڕوویاندا،&lt;ref&gt;الأنوار المحمدية من المواهب اللدنية، يوسف النبهاني، ص61-82، المطبعة الأدبية، بيروت، ط1892.&lt;/ref&gt; پاشان لە مانگی سەفەری سەری دوانزەیەم مانگی کۆچییدا، پێغەمبەر محەممەد دەرچوو بۆ یەکەم غەزا کە ئەویش غەزای ودان بوو،&lt;ref&gt;الأنوار المحمدية من المواهب اللدنية، يوسف النبهاني، ص61-82، المطبعة الأدبية، بيروت، ط1892.&lt;/ref&gt; پاشان غەزاکانی بوات و عەشیرە و بەدری یەکەم ڕوویاندا.

لە ١٧ی ڕەمەزانی ساڵی ٢ی کۆچی بەرامبەر ئازاری ٦٢٤ز، غەزای [[شەڕی بەدر|بەدری گەورە]] ڕوویدا، بڕیاریان دا کە کاروانێکی بازرگانی ١٠٠٠ وشتری سەر بە قوڕەیش، بە سەرۆکایەتی [[ئەبوو سوفیان کوڕی حەرب|ئەبو سوفیان]] ڕابگرن،کە بەرەو شام دەچوو&lt;ref&gt;الرحيق المختوم، المباركفوري، ص156-195.&lt;/ref&gt;لە ٨ یان ١٢ی ڕەمەزان ، محەمەد لەگەڵ ٣٠٥ پیاودا &lt;ref&gt;المغازي، الواقدي، ج1، ص19-172، عالم الكتب، بيروت.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;عيون الأثر في فنون المغازي والشمائل والسير، ابن سيد الناس، ج1، ص321-380، مؤسسة عز الدين للطباعة والنشر، بيروت، ط1986.&lt;/ref&gt;بۆ ئەو مەبەستە بەبێ ئامادەکاری بۆ شەڕ چوونە دەرەوە،&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;الرحيق المختوم، المباركفوري، ص156-195.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;  تەنھا [[ئەسپ|ئەسپێک]] یان دوو ئەسپ لەگەڵیان بوو، لەگەڵ حەفتا [[وشتر|وشتریش]] .&lt;ref&gt;عيون الأثر في فنون المغازي والشمائل والسير، ابن سيد الناس، ج1، ص321-380، مؤسسة عز الدين للطباعة والنشر، بيروت، ط1986.&lt;/ref&gt;کاتێک ئەبو سوفیان ئاگادارکرایەوە لە جووڵەی موسڵمانەکان  ڕێگەی خۆی گۆڕی بۆ کەناراوەکان و سەرکردەکانی مەککەی ئاگادارکردەوە، بۆیە ١٠٠٠ چەکدار بە سەرۆکایەتی [[ئەبوو جەھل|ئەبوو جەهل]] هاتنە دەرەوە، بە بەکارھێنانی ١٠٠ [[ئەسپ]] و چەندین [[وشتر]] .&lt;ref&gt;شرح النووي على صحيح مسلم، ج12، ص443.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;الرحيق المختوم، المباركفوري، ص156-195.&lt;/ref&gt; شەڕەکە لەنزیک بیری بەدر ڕوویدا. بە سەرکەوتنی موسڵمانان شەڕەکە کۆتایی پێ ھات،قورئان بەشداری فریشتەکان لە شەڕ بە سوودی موسڵمانان لە ئایەتێکدا پشتڕاست دەکاتەوە&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تفسير سورة الأنفال الآية 9 تفسير البغوي - القران للجميع|ناونیشان=https://quran4all.net/ar/tafsir/4/8/9|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=quran4all.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; و لە ئەنجامی شەڕەکەدا ١٤ کەس لە موسڵمانان کوژران، و ٧٠ کەس لە بێ باوەڕەکان کوژران کە ئەبو جەھلیان لە نێودا بوو، و ٧٠ی تریان بە دیل گیران،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=بن خويا|یەکەم=إدريس|ڕێکەوت=2016-06|سەردێڕ=مبدأ الشورى في سيرة الرسول سيدنا محمد صلى الله عليه و سلم|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.12816/0032004|journal=مجلة الحقيقة|issue=37|پەڕەکان=٩٤–١١٢|doi=10.12816/0032004|issn=1112-4210}}&lt;/ref&gt; ١٦ کەسیان لێ موسڵمان بوو،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=بن شعلال|یەکەم=سامي رياض|ڕێکەوت=٢٠٢١|سەردێڕ=منهج النقد التاريخي عند الحافظ ابن سيد الناس، ت. 734 ھ. من خلال كتابه &quot;عيون الأثر في فنون المغازي والشمائل والسير&quot;|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.37138/1425-035-002-006|journal=مجلة جامعة الأمير عبد القادر للعلوم الإسلامية|پەڕەکان=١٦٧|doi=10.37138/1425-035-002-006}}&lt;/ref&gt; لە دواتردا محەممەد یەھوودەکانی بەنی قینقاعی کردە دەرەوە لە غەزای بەنی قینقاع، بەھۆی شکاندنی پەیماننامەکە کە بە [[دەستووری مەدینە]] ناسراوە، دوای ئەوەی دەمەقاڵەیەک لە نێوانیاندا دروست بوو لەبەر ئەوەی لە بازاڕێکدا ژنێکیان دووچاری [[سێکس|سێکسی]] کرابۆوە. &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=أحمد|یەکەم=حسنين السعيد حسنين|ڕێکەوت=2018-01|سەردێڕ=جهود ابن هشام الحميري البصري (ت 218 ھ) في تفسير القرآن وعلومه من خلال كتابه السيرة النبوية|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.12816/0046165|journal=الاستواء|بەرگ=N.A.|issue=8|پەڕەکان=١٧–٥٧|doi=10.12816/0046165|issn=2356-9808}}&lt;/ref&gt;ھۆزەکە دوای پازدە ڕۆژ لە گەمارۆدان  پێغەمبەر کە خەریک بوو بڕیارێک بدات دواجار [[عەبدوڵڵا کوڕی ئوبەی کوڕی سەلوول|عەبدوڵڵا کوڕی ئوبەی]] خۆی تەسلیم کرد و بڕیاری دەرکردنی بەنی [[بەنی قەینوقاع]] دا.&lt;ref&gt;المغازي، الواقدي، ج1، ص176-180، عالم الكتب، بيروت.&lt;/ref&gt;
[[پەڕگە:Mount Uhud.JPG|وێنۆک|چیای ئوحود، ئەو شوێنەی شەڕی ئوحود لە ساڵی ٣ی کۆچیدا ڕوویدا.]]
قوڕەیش ھەوڵیاندا تۆڵەی غەزای بەدر بکەنەوە، دەرچوون لەگەڵ ژمارەیەک ھۆزەکاندا بە ٣٠٠٠ جەنگاوەر و ٢٠٠ سوارچاک و ٣٠٠٠ ووشترەوە، و لەو کاتانە [[ئەبوو سوفیان کوڕی حەرب|ئەبووسوفیان کوڕی حەرب]] سەرکردایەتی ئەکردن، و کاتێک ھەواڵەکە گەیشت بە محەممەد خۆیان ئامادەکرد و لەگەڵ ١٠٠٠ ھاوەڵەکانیدا بەڕێکەوت، پاشان لە ڕێگادا [[عەبدوڵڵا کوڕی ئوبەی کوڕی سەلوول]] لەگەڵ یەک لەسەر سێی سوپاکە کشایەوە (لەو کەسانەن کە پێیان دەوترێت “ دووڕووەکان”).پێش شەڕەکە  پێغەمبەر ٥٠ تیرھەڵگری لەسەر چیای عەینین  دانا، لە ژێر سەرکردایەتی [[عەبدوڵڵا کوڕی جوبەیر|عەبدوڵڵا بن جوبەیر]]، ئامۆژگاری کردن ″لە جێگای خۆتان بمێننەوە و پشتەوەمان بپارێزن، ئەگەر بینیتان سەرکەوتین لە جێگای خۆتان مەجوڵێن، وە ئەگەر بینیتان دەکوژرێین سەرمان مەخەن″.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی تەممووزی ٢٠١٥|سەردێڕ=تعرف على موقف أمير الرماة في معركة أحد|ناونیشان=https://www.elbalad.news/1612825|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=صدى البلد|زمان=ar-eg}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص36-49، دار صادر، بيروت.&lt;/ref&gt; '''[[شەڕی ئوحود]]''' لە ڕۆژی شەممە ٧ شەوال لە ساڵی ٣ی کۆچی دەستی پێکرد، &lt;ref name=&quot;ابن سعد-أحد&quot;&gt;الطبقات الكبرى، [[محمد بن سعد البغدادي|ابن سعد البغدادي]]، ج2، ص36-49، دار صادر، بيروت.&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;الرحيق-أحد&quot;&gt;[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[مباركفوري (توضيح)|المباركفوري]]، ص208-263.&lt;/ref&gt; ، سەرەتا شەڕەکە لە بەرژەوەندی موسڵمانان بوو، تیرھاوێژەکان وایانزانی شەڕەکە کۆتای پێ ھاتووە، بێ فەرمانی پێغەمبەریان کرد و شوێنەکەیان چۆڵ کرد، [[خالید کوڕی وەلید]] ئەوەی قۆستەوە و ھاوسەنگی جەنگەکە گۆڕا بە بەرژەوەندی قوڕەیش، و ئازارێکی زۆریان بە موسڵمانان گەیاند و&lt;ref&gt;الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص36-49، دار صادر، بيروت.&lt;/ref&gt; لەم شەڕەدا [[حەمزە کوڕی عەبدولموتەڵیب]] لەلایەن وەحشی بن حەربەوە کوژرا، ھیند کچی عوتبە بەشەکانی جەستەی بڕی، بۆیە گەدەی لە جگەری بڕدرا و لووت و گوێچکەکانی بڕا، بۆیە دواتر بانگکرا شێری خودا و شێری پێغەمبەرەکەی. &lt;ref name=&quot;ابن هشام-أحد&quot;&gt;السيرة النبوية، ابن هشام، ج4، ص5-120، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.&lt;/ref&gt;لە ٨ی شەوال محەممەد دەرچوو بۆ غەزای حەمڕا لئەسەد بەڵام بێ ڕوودانی جەنگ گەڕایەوە بۆ مەدینە، لە کاتێکی دواتردا غەزای بەنی نەزیڕ ڕوویدا لەگەڵ یەھوودەکانی بەنی نەزیر &lt;ref&gt;المغازي، الواقدي، ج1، ص363-380، عالم الكتب، بيروت.&lt;/ref&gt;دوای ئەوەی غەدریان کرد بە شکاندنی پەیماننامەکە و ھەوڵی کوشتنی پێغەمبەریان دا. بۆیە محەممەد ١٠ی ڕۆژێکی پێدان  بۆ ئەوەی شارەکە بەجێبھێڵن،&lt;ref&gt;المغازي، الواقدي، ج1، ص363-380، عالم الكتب، بيروت.&lt;/ref&gt; ئەوان ڕەتیان کردەوە و خۆیان بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی محەممەد ئامادەکرد، بەم ھۆیەوە بۆ ماوەی ١٥ ڕۆژ گەمارۆیان لەسەردانرا لەلایەن موسڵمانانەوە ،&lt;ref&gt;المغازي، الواقدي، ج1، ص363-380، عالم الكتب، بيروت.&lt;/ref&gt; ھەندێک ئەلێن ٦ شەوبوو،&lt;ref&gt;الرحيق المختوم، المباركفوري، ص269-270.&lt;/ref&gt; دواتر  مەدینە چۆڵیان کرد بە ژن و منداڵەوە  .&lt;ref&gt;الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص57-58، دار صادر، بيروت.&lt;/ref&gt;

=== گەمارۆدانی مەدینە ===
[[پەڕگە:Al-Ahzab Battle map.jpg|ڕاست|وێنۆک|نەخشەیەک کە [[غەزای خەندەق]] ڕووندەکاتەوە]]
دوای ئەوەی [[بەنی نەزیر]] کرانە دەرەوە لە مەدینە و ڕۆیشتن بەرەو [[خەییر|خەیبەر]]، خەڵکیان نارد بۆ لای قوڕەیش و ھانیان دان بۆ شەڕکردن لەگەڵ محەممەد،&lt;ref&gt;الروض الأنف، السهيلي، ج3، ص415-458.&lt;/ref&gt; ڕێکەوتن لەگەڵیان، [[قوڕەیش]] ٤٠٠٠ کەس و ٣٠٠ سوارچاکیان کۆکردەوە، کۆمەڵێکی تریش لە ھۆزەکان چوونە پاڵیان لەوانە بەنی سلێم و بەنی ئەسعەد و فەزارا و بەنی غەتافان و ھەروەھا بەنی  مورا  ھەموویان نزیکەی ١٠٬٠٠٠ کەس بوون و ناونران بە ئەحزاب، و سەرکردەکەیان [[ئەبوو سوفیان کوڕی حەرب]] بوو، شەڕەکە لە شەوالی ساڵی ٥ی کۆچی بەرامبەر ئازاری ٦٢٧ی زایینی  ئەنجامدرا&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;السيرة النبوية الصحيحة، أكرم ضياء العمري، ج2، ص418-433، مكتبة العلوم والحكم، ط1993.&lt;/ref&gt; لە میژوودا بە [[غەزای خەندەق|شەڕی خەندەق]] یان [[غەزای خەندەق|شەڕی حزبەکان]] ناسرا، &lt;ref&gt;تاريخ الإسلام ووفيات المشاهير والأعلام، الذهبي، ج2، ص283-305، دار الكتاب العربي، ط1987.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;تاريخ الإسلام-الأحزاب&quot;&gt;تاريخ الإسلام ووفيات المشاهير والأعلام، الذهبي، ج2، ص283-305، دار الكتاب العربي، ط1987.&lt;/ref&gt;  کاتێک محەممەد بە ھەواڵەکەی زانی لەگەڵ سێ ھەزار موسڵمان لە دامێنی چیای سێلا کەمپیان دانا &lt;ref&gt;السيرة النبوية، ابن هشام، ج4، ص170-215، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.&lt;/ref&gt;فەرمانیكرد ژن و منداڵەکان لە ناو قەڵاکانی مەدینە بمێننەوە تاکوو دەستی ھێرشبەرەکانیان پێ نەگات.دواتر بە ڕاوێژکردن بە [[سەلمانی فارسی]] ھەستان بە ھەڵکەندنی خەندەق یاخود چاڵ لە بەشی باکووری خۆرئاوای شارەکەدا ئەمەش بەھۆی ئەوەی تەنیا شوێنێک بوو کە تەخت و دەشتایی بوو ، شوێنەکانی دیکە بە شاخ و شیو و بەردەڵان و دارخورما دەورە درابوو. خۆی بەشدار و چاودێری کارەکە بوو، دوای ٦ ڕۆژ خەندەقەکەیان تەواوکرد. &lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;کاتێک خەندەقەکەیان تەواو کرد، [[قوڕەیش|قوڕەیشەکان]] و ئەوانەی لەگەڵیان بوون لە حزبەکان ھاتن و بە گەمارۆیەکی توندی شارەکەیان دا،&lt;ref&gt;السيرة النبوية، ابن هشام، ج4، ص170-215، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.&lt;/ref&gt; لەو ماوەیەدا ھەوڵیاندا کە دەرچەیەک بدۆزنەوە بۆ ئەوەی بچنە ناو شارەکە لەو نێوەندەدا [[جوو|جوولەکەکانی]] [[بەنی قورەیزە]] ڕازی بوون کە ڕێگە بدەن حزبەکان بچنە ناو شارەکەوە لەدوای ئەوەی دانوستانیان لەگەڵ حیای کوڕی ئەختاب کە یەکێک بوو لە سەرکردەکانی بەنی قورەیزە كرد ، بەڵام ئەوە نەکرا، پاش ئەوەی پێغەمبەر توانی لە رێگای “نەعیم کوڕی مەسعوود ”سەر بە ھۆزی غەفتان بێ متمانەی لە نێوان بەنی قورەیزە و ئەحزابەکان دروستکرد.&lt;ref&gt;تاريخ الإسلام ووفيات المشاهير والأعلام، الذهبي، ج2، ص283-305، دار الكتاب العربي، ط1987.&lt;/ref&gt; موسڵمانان و حزبەکان ٢٤ شەو مانەوە، جگە لە تیر و گەمارۆ ھیچ شەڕێک لە نێوانیاندا نەبوو. &lt;ref name=&quot;ابن سعد-الأحزاب2&quot;&gt;الطبقات الكبرى، [[محمد بن سعد البغدادي|ابن سعد البغدادي]]، ج2، ص65-77، دار صادر، بيروت.&lt;/ref&gt; تا ڕەشەبایەکی توند ھات بە سەر سەربازگەکانی ئەحزابدا و چۆڵیان کرد. لە ئەنجامی ئەم گەمارۆدا ٨ لە موسڵمانان و ٤ لە حیزبەکان کوژران. &lt;ref name=&quot;الصحيحة-الأحزاب2&quot;&gt;السيرة النبوية الصحيحة، أكرم ضياء العمري، ج2، ص418-433، مكتبة العلوم والحكم، ط1993.&lt;/ref&gt; وە کاتێک حزبەکان [[مەدینە|مەدینەیان]] بەجێھێشت، محەممەد بە ھاوەڵەکانی گوت « لەم ساڵە بەدواوە قوڕەیش ناتوانێت ھێرشبکاتە سەرتان ، بەڵکو ئێوە ھێرش دەکەن».&lt;ref&gt;[[تفسير ابن كثير|تفسير القرآن العظيم]]، [[ابن كثير الدمشقي|ابن كثير]]، ج6، ص396.&lt;/ref&gt;  قووریشیەکان لە دوای ئەم ھێرشە و دۆرانیان نەیانتوانی جارێکی دیکە ھێرشێکی لەو شێوەیە بکەنەوە سەر مەدینە.  &lt;ref name=&quot;الروض-الأحزاب2&quot;&gt;[[الروض الأنف]]، [[أبو القاسم السهيلي|السهيلي]]، ج3، ص415-458.&lt;/ref&gt; 

دوای کۆتایی ھاتنی شەڕەکە، [[بەنی قورەیزە]]  گەڕانەوە و خۆیان بە قەڵاکانیان بەھێز کرد. بەھۆی شکاندی پەیمانەکەیان محەممەد نەیتوانی ئەم کارەیان پشتگوێ بخات بەتایبەتی کاتێک خەریک بوو ببنە ھۆکاری شکستی موسڵمانان لە گەمارۆکە.&lt;ref&gt;الرحيق المختوم، المباركفوري، ص279-281.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;المغازي، الواقدي، ج2، ص496-521، عالم الكتب، بيروت.&lt;/ref&gt; لەدوای دەرچوونی قورەیشییەکان و ھاوپەیمانەکانی فەرمانی دا بەرەو شوێنی [[بەنی قورەیزە]] بچن. بۆماوەی ٢٥ شەو گەمارۆدران بێ ئەوەی ھیچ جمووجۆلێک بکەن کە واتای شەرکردن بێت ، داوای لێکردن بە بێ ھیچ مەرجێک خۆیان بەدەستەوە بدەن.بۆیە بەنی قورەیزە تەسلیم بوونی خۆیان ڕاگەیاند، ڕێککەوتن لەسەر ئەوەی کە سەعدی کوڕی مەعاز بڕیار لە چارەنوسیان بدات، ھەرچەند ویستیان کە ھەمان مامەڵەی ھۆزی بەنی قیناعیان لەگەڵ بکرێت بەڵام داواکەیان ڕەتکرایەوە سەعد بڕیاریدا بە کوشتنی پیاوەکان و ژن و منداڵەکانیش بکاتە کۆیلە و دەست بەسەر سەرجەم موڵک و ماڵ و سامانیان بگیرێت.سەرئەنجام بەپێی سەرچاوەکان لە نێوان ٤٠ بۆ ٤٠٠ کەس کوژراون، لە کاتێکدا بە گوتەی [[ئیبن ئیسحاق]] ، لە نێوان ٧٠٠ بۆ ٩٠٠ کەس لە کوژراون . &lt;ref&gt;الأموال لابن زنجويه رقم الحديث 359 وإسناده صحيح&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;صحيح الترمذي رقم الحديث 1582 ، و صححه الألباني و ابن حجر العسقلاني&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;السيرة النبوية لابن هشام ، طبعة دار الصحابة للتراث ، الجزء 3 صـــ230&lt;/ref&gt;.سەرچاوە مێژووییە کۆنەکان کۆکن لە سەر ئەوەی کە پێغەمبەر بە بڕیارەکە ڕازیبووە، ئەمەش وەک سزایەک لە بەرامبەر پەیمان شکێنی و ناپاکیان .لەگەڵ ئەوەش ھەندێک لە توێژەرانی ھاوچەرخ گومانیان ھەیە لە جێبەجێکردنی ئەم بڕیارە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=هاشم|یەکەم=یەحیا الملاح|سەردێڕ=مێژووی سەردەمی پێغەمبەر و خولەفای ڕاشدین|بڵاوکەرەوە=چاپخانەی ڕۆژھەڵات -ھەولێر|ساڵ=٢٠١١|پەڕەکان=٣٦٩ -٣٧٣}}&lt;/ref&gt;

=== ڕێکەوتنی حودەیبیە ===
{{سەرەکی|سوڵحی حودەیبییە}}
لە مانگی [[زولقەعدە|زیلقەعدەی]] ساڵی ٦کۆچی بەرامبەر [[٦٢٨|٦٢٨زاینی]]، محەممەد فەرمانی کرد بە شوێنکەوتووەکانی ئامادەکاری بکەن بۆ ڕێوڕەسمەکانی [[عەمرە|عومرە]] لە [[مەککە]]، دوای ئەوەی لە خەونیدا بینی خۆی و ھاوەڵەکانی چوونە [[مزگەوتی حەرام|مزگەوتی حەرامەوە]]،[[تەواف]]ە و عەمرەی ئەنجامداوە عەرەب و خەڵکی دەوروبەری بیابانەکەیان کۆکردەوە بۆ ئەوەی لەگەڵیدا بچنە دەرەوە، ڕۆژی دووشەممە سەرەتای مانگی [[زولقەعدە]] لە ساڵی ٦ی کۆچی ، لە ساڵی ١٤٠٠ یان ١٥٠٠، &lt;ref name=&quot;ابن سعد-الحديبية&quot;&gt;الطبقات الكبرى، [[محمد بن سعد البغدادي|ابن سعد البغدادي]]، ج2، ص95-105، دار صادر، بيروت.&lt;/ref&gt;  دەرچوون بە بێ چەک تەنھا چەکی گەشتیار نەبێت،&lt;ref&gt;السيرة النبوية، ابن هشام، ج4، ص275-296، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.&lt;/ref&gt; و کاتێک قوڕەیش بەوەیان زانی، بڕیاریان دا نەھێڵن بچێتە [[کەعبە|کەعبەوە]]، ٢٠٠ سوارچاکیان بە سەرکردایەتی [[خالید کوڕی وەلید|خالیدی کوڕی وەلید]] نارد بۆ ڕێگەی سەرەکی [[مەککە]]، بەڵام محەممەد ڕێگەیەکی سەختتری ھەڵبژاردبوو بۆ ئەوەی ڕووبەڕوویان نەبێتەوە، &lt;ref name=&quot;ابن حزم-الحديبية&quot;&gt;جوامع السيرة، [[ابن حزم (توضيح)|ابن حزم]]، ص207-211، دار المعارف، [[مصر]]، ط1900.&lt;/ref&gt; تا گەیشتە حودەیبیە لە دووری ٩ میل لە مەککەوە،&lt;ref&gt;جوامع السيرة، ابن حزم، ص207-211، دار المعارف، مصر، ط1900.&lt;/ref&gt; کۆمەڵێک کەس ھاتنە لای محەممەد ئەویش  پێی وتن:« ئێمە بۆ شەڕ نەھاتووین، بەڵکو ھاتووین عەمرە بکەین ، شەڕ و کوشتار قوڕەیشی ماندوو کردووە،چی دەبێت  ئەگەر ئەوان دەستبەرداری نێوان من و سەرجەم عەرەبەکانی تر ببن، ئەگەر ئەوان سەرکەوتن بەسەرمدا ئەوا ئاواتی ئەوان دێتەدی،ئەگەر خوا منیشی سەرخست ئەوا بە لێشاو دێنە ناو ئاینی ئیسلامەوە،با ئەوانش بە خواستی خۆیان پەیمان لەگەڵ ھەرکەس دەبەستن ئازادن ،ئیتر قوڕەیش نیازی چی یە؟ سوێند بە خودا بەردەوام تێدەکۆشم لە پێناو ئەو ئاینەی خودا بەمن ئەسەردە کردووە،تا خودا سەری دەخات یان من لە پێناویدا لە ناو دەچم»&lt;ref&gt;صحيح البخاري، البخاري، عن المسور بن مخرمة، رقم: 2731.&lt;/ref&gt; .پێغەمبەر خەداشی کوری ئەمییە  خەزاعی ناردە لای قورەیش  بۆ ئەوەی پەیامەکەی بگەیەنێتە سەرکردەکانی قورەیش  کە بۆ شەڕ نەھاتوون، ھەندێک کەس ویستیان نێردراوەکە بکوژن بەڵام حەبەشەکان ڕێگەیان نەدا بیکوژن و ئازادیان کرد، ئەویش گەڕایەوە لای پێغەمبەر. ھەڵوێست و نیازەکانی پێغەمبەر بووە جێی سەرنجی ھاوپەیمانەکانی قوڕەیش ، قوڕەیشیەکانیش لە ترسی لە دەستدانی ھاوپەیمانەکانی دەستیان کرد بە وتوێژ لەگەل محەممەد. ئەوەبوو کاتێک حەلیسی کوڕی عەلقەمە گەورەی حەبەشیەکان لەلای موسڵمانەکان گەڕایەوە  و بینی ئەوان بەرگی ئیحرامیان پۆشیوە و قوربانیان ئامادەکردووە، وتی ( ئەی سەرکردەکانی قوڕەیش ، سوێد بەخوا ئێمە لەسەر ئەوە ھاوپەیمانیمان لەگەڵ ئێوە نەبەستووە ،کە ڕێگە لە کەسانێک بگرن مەبەستیان مەزن ڕاگرتنی ماڵی خودایە ،بە کەسەی گیانی حەسیلی بەدەستە ،واز لە محەممەد دێنن عەمرەکەی بکات  باشە ، ئەگەینا ھەموو حەبەشییەکان وەک ھەڵمەتی یەک پیاو) وتیان  (بەسە ئەی (حەلیس)ماوەیەک وازمان لێبێنە تا لەناو خۆماندا لەسەر بڕیارێک ڕێکدەکەوین)&lt;ref&gt;السيرة النبوية لابن هشام ص 313&lt;/ref&gt; پاشان ووتوێژ کەوتەوە لە نێوان موسڵمانان و قوڕەیشدا.پێغەمبەر [[عوسمان کوڕی عەفان|عوسمانی کوڕی عەفانی]] وەک نێردراوی خۆی ناردە لای قوڕەیشیەکان بۆ ئەوەی لەگەڵیان  وتووێژبکات .عوسمان و چەند کەسێکی دیکە بەرەو شاری مەککە ڕێکەوتن  بۆ ماوەی سێ رۆژ لە [[مەککە]] مانەوە .پێغەمبەر وا گومانی کرد کە کوژرابن &lt;ref&gt;جوامع السيرة، ابن حزم، ص207-211، دار المعارف، مصر، ط1900.&lt;/ref&gt;بۆیە ھاوەڵاکانی بانگ کرد و بەیعەتی لێوەرگرتن کە لە دوژمن ڕانەکەن ، هەندێکیشیان بەیعەتی مردنیاندا بە پێغەمبەر، ئەم بەیعەتدانە بە بەیعەتی ڕەزوان لە مێژوودا ناسراوە.&lt;ref&gt;السيرة النبوية، ابن هشام، ج4، ص275-296، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.&lt;/ref&gt; کاتێک موسڵمانەکان خۆیان ئامادە دەکرد بۆ ئەگەری بەرپا بوونی شەڕ، قوڕەیش سوھێلی کوری عومەریان ناردە لای پێغەمبەر بۆ  ئەوەی ڕێککەوتنێکی ئاشتەوایی واژۆ بکات کە بە [[سوڵحی حودەیبییە]] ناسراوە,ئەو ڕایگەیاند ھەر ڕێکەوتنێک بکەین پێویستە ئەو بەندەی لە خۆ گرتبێت کە ئەم ساڵ بگەڕێنەوە و ساڵێکی دیکە بێنەوە بۆ ناو مەککە.&lt;ref&gt;الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص95-105، دار صادر، بيروت.&lt;/ref&gt;
[[پەڕگە:Muhammad letter muqawqis.jpg|وێنۆک|شوێنەوارێکی پەیامی پێغەمبەر محەممەد بۆ ئەلموقاوقیس، فەرمانڕەوای [[میسر]]، بانگھێشتکردنی بۆ ئیسلام، وەک یەکێک لە دەرئەنجامەکانی [[سوڵحی حودەیبییە]]. لە مۆزەخانەی [[کۆشکی تۆپقاپی]] لە [[ئەستەمبوڵ|ئەستەنبوڵ]] پارێزراوە.]]
سەرئەنجام ھەردوولا ڕازی بوون، ھەر لە ڕێکەوتنەکەدا ھاتبوو جەنگ و شەڕ لە نێوانیان بۆ ماوەی دە ساڵ ڕابوەستێت تاوەکو سەر و ماڵی خەڵکی پارێزراو بێت و کەس دەستدرێژی نەکاتە سەر کەسی تر، ھەروەھا ھەرکەسێک بەبێ پرسی خاوەنەکەی ھەڵبێت و بڕواتە لای (محەممەد)دەبێت (محەممەد)بیداتەوە قوڕەیش، بەڵام ھەرکەسێک لەلای (محەممەد)ەوە ڕابکاتە لای قوڕەیش ئەوە نادرێتەوە (محەممەد). ھەروەھا ھەرکەس و لایەنێک دەیەوێت ھاوپەیمانی لەگەڵ محەممەد ببەستێت ئازادە وە ھەرکەس و لایەنێک بیەوێت ھاوپەیمانی لەگەڵ قوڕەیش بکات ئازادە، محەممەد و ھاوەڵەکانی ئەم ساڵ دەگەرێنەوە و ناڕۆنە مەککەوە،ساڵی داھاتوو دێنەوە و دەڕۆنە ناو مەککەوە و بۆ ماوەی سێ ڕۆژ دەمێننەوە تەنیا چەکی سواریان پێ بێت و نابێت قوڕەیش ڕگەیان لێ بگرێت) بەم شێوەیە پەیمانەکە بەستراو لە دوو پەڕدا نوسرایەوە دانەیەکیان درایە دەست پێغەمبەر و  دانەیەکی دیکەیان دا بە سوھەیل کوری عومەر.&lt;ref&gt;الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص95-105، دار صادر، بيروت.&lt;/ref&gt;

موسڵمانان بە ھۆی مەرجەکانی [[سوڵحی حودەیبییە]]، و ئەنجامنەدانی عەمرە ھەست کردن بەوەی کە قورەیش باڵەدەستی بەسەریاندا زیاتر بووە ،دڵتەنگی کردن بە شێوەیەک دوای ئەوەی کە نێدراوەکانی قوریش ڕۆیشتن  محەممەد سێ جار پێی گوتن: «ھەستن قوربانی بکەن و سەرتان چاک بکەن) ، بەڵام ھیچیان ھەڵنەستا و بەقسەیان نەکرد تا ئەو کاتەی چووە دەرەوە و قوربانییەکەی خۆی سەربڕی و سەری خۆشی چاککرد&lt;ref&gt;جوامع السيرة، ابن حزم، ص207-211، دار المعارف، مصر، ط1900.&lt;/ref&gt;، کاتێک موسڵمانەکان ئەوەیان بینی بەخێرای ھەستان و قوربانییەکانیان کرد.&lt;ref&gt;[[صحيح البخاري]]، [[محمد بن إسماعيل البخاري|البخاري]]، عن [[المسور بن مخرمة]]، رقم: 2731.&lt;/ref&gt;دە ڕۆژێک لە حودەیبیە مانەوە و ھەندێک دەلێن بیست ڕۆژ، دواتر ڕۆشتنەوە بۆ مەدینە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بوك|یەکەم=FoulaBook-مكتبة فولة|ناونیشان=https://foulabook.com/ar/book/%D8%B5%D9%84%D8%AD-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%AF%D9%8A%D8%A8%D9%8A%D8%A9-pdf|سەردێڕ=تحميل كتاب صلح الحديبية تأليف عبد الحميد جودة السحار pdf|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;

.لە ئەنجامی ئەم ڕێکەوتنەدا، محەممەد ھەستا بە ناردنی نوێنەر بۆلای پاشاکانی جیھان، و بانگی کردن بۆ ئیسلام بوون، یەکەم پەیامبەری نارد بۆلای نەجاشی پاشای حەبەشە، عومەری کوری ئومەییەی بوو .&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=إسلام ويب - سير أعلام النبلاء - الصحابة رضوان الله عليهم - عمرو بن أمية- الجزء رقم3|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&amp;ID=310&amp;bk_no=60&amp;flag=1|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.islamweb.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;کاتێک نوسراوەکەی پێ گەیشت، خستیە سەر چاوی و ھاتە سەر زەوی بۆی، [[موسڵمان]] بوو، &lt;ref&gt;تاريخ مدينة دمشق وذكر فضلها وتسمية من حلها من الأماثل، أبو القاسم علي بن الحسن ابن هبة الله بن عبد الله، ج45، ص45، دار الفكر، بيروت، ط1995.&lt;/ref&gt;و دەحیەت کەلبی نارد بۆ لای قەیسەر ھەرقلی پاشای ڕۆم،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بابتي ،الدكتورة|یەکەم=عزيزة فوال|ناونیشان=https://books.google.com.sa/books?id=riBLDwAAQBAJ&amp;pg=PT190&amp;lpg=PT190#v=onepage&amp;q&amp;f=false|سەردێڕ=موسوعة الأعلام (العرب والمسلمين والعالميين) 1-4 ج2|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Dar Al Kotob Al Ilmiyah دار الكتب العلمية|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; و عەبدوڵڵا کوڕی حەزفە سەھمی نارد بۆ لای کیسرای پاشای فارس، کە نووسراوەکەی دڕاند،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الصحابي عبد الله بن حذافة السهمي - الصحابة والتابعين|ناونیشان=https://hawlalrasool.com/o/الصحابي-عبد-الله-بن-حذافة-السهمي|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=hawlalrasool.com|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; ھەروەھا حاتیب کوری ئەبووبەڵتاعی نارد بۆ لای مقوقسی پاشای [[میسر]]،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Prophet Muhammad's Letters to Kings (628 CE)|ناونیشان=https://www.cyberistan.org/islamic/letters.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.cyberistan.org}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.cyberistan.org/islamic/letters.html |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}&lt;/ref&gt; ھەروەھا چەندین نوێنەری تری نارد.&lt;ref&gt;الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج1، ص258-290، دار صادر، بيروت.&lt;/ref&gt;

=== غەزای خەیبەر و مۆتە ===
{{سەرەکی|غەزای خەیبەر}} {{سەرەکی|غەزای موئتە}}

دوای ئەوەی محەممەد گەرەنتی قوڕەیشی مسۆگەر کرد لە دوای حودەیبیە، دەرفەتی بۆ ڕەخسا  لێپرسینەوە لە جولەکەکانی خەیبەر بکات بەھۆی ھاندانی ھۆزەکان لە [[غەزای خەندەق|شەڕی خەندەقدا]] دژی موسڵمانان  ،&lt;ref&gt;الرحيق المختوم، المباركفوري، ص325-354.&lt;/ref&gt; بۆیە لە مانگی موحەڕەمی ٧ی کۆچیدا&lt;ref&gt;السيرة النبوية، ابن حبان، ص300.&lt;/ref&gt; بۆ ئەو مەبەستە بە نھێنی لەگەڵ ١٥٠٠ (ھەندێک سەرچاوە دەلێن ١٤٠٠) لە سوپای موسڵمانان کە خاوەنی بەیعەتی ڕەدوان بوون، ڕووی کردە [[غەزای خەیبەر|خەیبەر]] ،  ئاڵاکەشی دا بە عەلی بن ئەبی تالیب،&lt;ref&gt;جوامع السيرة، ابن حزم، ص211-218، دار المعارف، ط1900.&lt;/ref&gt; و دروشمی ئەوانیش لەو ڕۆژەدا (ئەی مەنسور بمرە، بمرە).&lt;ref&gt;السيرة النبوية، ابن هشام، ج4، ص297-331، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.&lt;/ref&gt; سوپای موسڵمانان بە شەو گەیشتنە ئەوێ، بێ ئەوەی ئاشکرابن، کاتێک ڕۆژ بووەوە جوولەکەکانی خەیبەر موسڵمانانیان بینی، ترسان و ڕایانکردە قەڵاکانیان.لەگەڵ ئەوەی پێشتر زانیبوویان سوپای موسڵمانان ھێرشدەکاتە سەریان، ھەروەھا داوای یارمەتیان لە ھۆزی غەفتان کردبوو بەڵام ئەوان لە نیوەی ڕێگا گەڕانەوە پاش ئەوەی وا بڵاوکرایەوە کە موسڵمانان ھێرشیان کردووەتە سەر ناوچەکانیان.&lt;ref&gt;هاشم, یەحیا الملاح (٢٠١١). مێژووی سەردەمی پێغەمبەر و خولەفای ڕاشدین. چاپخانەی ڕۆژھەڵات -ھەولێر. pp. ٣٨٦.&lt;/ref&gt;بەمەش لە یارمەتیەکانی ھۆزی غەفتان بێ بەش بوون.&lt;ref&gt;الرحيق المختوم، المباركفوري، ص325-354.&lt;/ref&gt; کاتێک محەممەد شپرزەیی و ترسی خەیبەری بینی فەرمانی ھێرشی کرد.

توانیان سەرکەوتووبن لە دەستبەسەرداگرتنی قەڵاکان و دیلی لێ گرتن لە ناویان [[سەفییە کچی حوییەی]] کە دواتر ھاوسەرگیری لەگەڵ محەممەد کرد.&lt;ref&gt;السيرة النبوية، ابن هشام، ج4، ص297-331، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=غزوة خيبر .. حين انهارت حصون اليهود بوعد إلهي - 7 ھ - مع الحبيب|ناونیشان=https://www.withprophet.com/ar/%D8%BA%D8%B2%D9%88%D8%A9-%D8%AE%D9%8A%D8%A8%D8%B1-7-%D9%87%D9%80|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=غزوة خيبر .. حين انهارت حصون اليهود بوعد إلهي - 7 ھ - مع الحبيب|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; دوا قەڵا کە داگیرکرا بریتی بوون لە ئەلوەتیح و ئەلسەلام و موسڵمانان بۆ چەند شەوێک گەمارۆیان دا، تا سەرکەوتنیان بەدەستھێنا. محەممەد ئەیویست جولەکەکان دەربکات لە خەیبەر بەڵام لەگەڵیان ڕێکەوت لەسەر ئەوەی ساڵانە نیوەی بەروبوومەکەیان بدەن بە موسڵمانان.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=غزوة فتح خيبر 7 ھ القصة الكاملة للغزوة والفتح|ناونیشان=https://suwaidan.com/the-story-of-the-conquest-of-khaybar/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=suwaidan.com|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=إسلام ويب - البداية والنهاية - سنة سبع من الهجرة النبوية - غزوة خيبر- الجزء رقم6|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&amp;idfrom=366&amp;idto=378&amp;bk_no=59&amp;ID=406|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.islamweb.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=قصة الإسلام {{!}} غزوة خيبر|ناونیشان=https://www.islamstory.com/ar/artical/755/%D8%BA%D8%B2%D9%88%D9%87-%D8%AE%D9%8A%D8%A8%D8%B1|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.islamstory.com|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230428070251/https://www.islamstory.com/ar/artical/755/%D8%BA%D8%B2%D9%88%D9%87-%D8%AE%D9%8A%D8%A8%D8%B1|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;پاشان دوای ٨ مانگ، محەممەد لە زولقەعدەی ساڵی ٧کۆچی دەرچوو بۆ عومرە بەو پێیەی لە [[سوڵحی حودەیبییە|ڕێکەوتنی حودەیبیەدا]] لەگەڵ قوڕەیش  لەسەری ڕێککەوتبوون.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=عمرة القضاء.. سبب التسمية بهذا الاسم - إسلام ويب - مركز الفتوى|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/136407/%D8%B9%D9%85%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B6%D8%A7%D8%A1-%D8%B3%D8%A8%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B3%D9%85%D9%8A%D8%A9-%D8%A8%D9%87%D8%B0%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%85|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.islamweb.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=قصة الإسلام {{!}} ما هي عمرة القضاء ؟ ومتى كانت ؟|ناونیشان=http://www.islamstory.com/ar/artical/28376/%D8%B9%D9%85%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B6%D8%A7%D8%A1-%D8%B9%D9%85%D8%B1%D9%87-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.islamstory.com|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230428070252/http://www.islamstory.com/ar/artical/28376/%D8%B9%D9%85%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B6%D8%A7%D8%A1-%D8%B9%D9%85%D8%B1%D9%87-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی ئەیلوولی ٢٠١٧|سەردێڕ=عمرة القضاء أي ويقال لها عمرة القضية|ناونیشان=https://www.alsirah.com/%d8%b9%d9%85%d8%b1%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%82%d8%b6%d8%a7%d8%a1-%d8%a3%d9%8a-%d9%88%d9%8a%d9%82%d8%a7%d9%84-%d9%84%d9%87%d8%a7-%d8%b9%d9%85%d8%b1%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%82%d8%b6%d9%8a%d8%a9/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=بوابة السيرة النبوية|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;لە جەمادی یەکەمی ساڵی ٨کۆچی،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تاريخ غزوة مؤتة|ناونیشان=https://mawdoo3.com/تاريخ_غزوة_مؤتة|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=موضوع|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; [[غەزای موئتە]] ڕوویدا لە باشووری [[ئوردن]]، کە ھۆکەی کوژرانی پەیامبەرەکەی پێغەمبەر بوو کە ناردبووی بۆ پاشای بوسڕا تا بانگی بکات بۆ ئیسلام، کە  حارس  عومەیرئەزدی بوو،&lt;ref&gt;السيرة النبوية، ابن كثير، ج3، ص455-480.&lt;/ref&gt; محەممەد سوپایەکی ٣٠٠٠ کەسی نارد و لە بەرامبەریاندا سوپای ڕۆم ھەبوو بە سەرکردایەتی ھەرقل و ١٠٠٬٠٠٠ جەنگاوەرەوە، شەڕی موئتە یەکەم شەڕە کە [[موسڵمان|موسڵمانان]] لە دەرەوەی سنوورەکانی [[نیمچەدوورگەی عەرەبی|نیمچە دوورگەی عەرەبی]] ئەنجامیانداوە، سێ ھەزار چەکداری موسڵمان بۆ ماوەی شەش ڕۆژ بەرگەی دوو سەد ھەزار سوپای ڕۆم و عەشیرەتە عەرەبەکانی ھاوپەیمانان گرت، لە حەوتەمین ڕۆژی دوای ئەوەی ئەو سێ سەکردەی ([[زەید کوڕی حاریسە]]، جەعفەر کوڕی ئەبووتاڵیب، عبداللە کوڕی ڕەواحە) موسڵمانان کە پێغەمبەر دیاریکردبوون کوژران ،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=الدرر السنیة - الموسوعة الحدیثیة|ناونیشان=https://dorar.net/hadith/sharh/66475|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210101171815/https://dorar.net/hadith/sharh/66475|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; دواتر خالید [[خالید کوڕی وەلید]] سەرکردایەتییەکەی گرتە ئەستۆ لە ڕێگای تەکنیکی سەربازی خۆی، توانى سوپای موسڵمانان بکشێنێتەوە بۆ [[مەدینە]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=غزوة مؤتة - موقع مقالات إسلام ویب|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/article/16663/غزوة-مؤتة|ڕێکەوتی سەردان=٨ی شوباتی ٢٠٢٣|وێبگە=www.islamweb.net}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=غزوة مؤتة وعبقریة خالد بن الولید العسکریة فی الانسحاب التکتیکی|ناونیشان=http://www.alarabiya.net/articles/2008/09/23/57124.html|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180125214941/http://www.alarabiya.net/articles/2008/09/23/57124.html|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ص11 - كتاب سلسلة مصابيح الهدى - خالد بن الوليد في غزوة مؤتة - المكتبة الشاملة|ناونیشان=https://shamela.ws/book/7700/25|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=shamela.ws}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=غزوة مؤتة (1)|ناونیشان=http://www.alukah.net/sharia/0/130407/غزوة-مؤتة-1/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.alukah.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; شەڕەکە بە شکستی موسڵمانان کۆتایی  ھات. خەڵکی مەدینە کاتێک سوپاکە گەڕایەوە سەرزەنشتیان کردن و ھاواریان کرد بەسەریاندا و دەیان وت (ھەڵھاتووەکان، ئێوە لە جیھاد کردن لە پێناو خوا ھەڵھاتوون )، محەممەد کاتێک ئەوەی بیست جوابی دانەوە و وتی (ئەمانە ھەڵھاتوو نین، بەڵکو ئەمانە کۆڵنەدەرن و راکەرەن ان شادەستیان کرد بە فڕێدانی خۆڵ بەسەر ڕووخساریان و دەیانگوت: ئەی ئاواران، ئایا ئێوە لە پێناو خودا ھەڵاتوون؟ محمد دەفەرموێت (ئەوان ھەڵنەھاتوون، ئەوانە ڕاکەرن إن شاء الله). &lt;ref&gt;الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص128-130، دار صادر، بيروت.&lt;/ref&gt;

=== فەتحی مەککە ===
{{سەرەکی|فەتحی مەککە}}
[[پەڕگە:Bilal.jpg|وێنۆک|وێنەکێشانێکی فارسی [[بیلالی حەبەشی|'''بیلالی کوڕی ڕەباح''']] لە کاتێکدا کە لە سەربانی [[کەعبە]] بانگی [[نوێژ لە ئیسلام|نوێژی]] دەکرد دوای [[فەتحی مەککە]] لە ساڵی ٨ی کۆچیدا.]]
لە ئەنجامەکانی ڕێکەوتنی [[سوڵحی حودەیبییە|حودەیبیە]]، ھۆزی خزاعە ھاتنە ھاوپەیمانییەکەی محەممەدەوە، و بەنوبەکر چوونە ھاوپەیمانییەکەی قوڕەیشەوە،&lt;ref&gt;الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص95-105، دار صادر، بيروت.&lt;/ref&gt; و بەنی بەکر و خزاعە شەڕ و کوشتاری سەردەمی نەزانی لە نێوانیاندا بوو،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=قصة فتح مكة - غزوات الرسول - مع الحبيب|ناونیشان=https://www.withprophet.com/ar/%D9%81%D8%AA%D8%AD-%D9%85%D9%83%D8%A9-%D8%B3%D9%86%D8%A9-8-%D9%87%D9%80|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=قصة فتح مكة - غزوات الرسول - مع الحبيب|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; ماوەیەک بە ئیسلامەوە سەرگەرم بووبوون و پاشان شەڕ لەنێوانیان دەستی پێکردەوە، و [[قوڕەیش]] یارمەتی بەنوبەکریان دا،چەندین کەسیان لەیەکتری کوشت. بەمەش کۆتایی بە [[سوڵحی حودەیبییە|ڕێکەوتنەکەیان]] لەگەڵ [[ئیسلام|موسڵمانان]] ھات،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=نبذة عن فتح مكة - الإسلام سؤال وجواب|ناونیشان=https://islamqa.info/ar/answers/261634/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A9-%D8%B9%D9%86-%D9%81%D8%AA%D8%AD-%D9%85%D9%83%D8%A9|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=islamqa.info|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;  [[ئەبوو سوفیان کوڕی حەرب]] لە [[مەککە|مەککەوە]] ھات و ویستوی [[سوڵحی حودەیبییە|ڕێکەوتنەکەیان]] نوێ بکاتەوە, بەڵام ڕەتکرایەوە. پاشان محەممەد فەرمانی ئامادەکردنی سوپا و جوڵەی بەرەو [[مەککە]] دەرکرد، نزیکەی ١٠٬٠٠٠ جەنگاوەر لە ١٠ی ڕەمەزانی ساڵی ٩ک، بەرەو مەککە کەوتنە جووڵە بە شێوەی نھێنی &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=الصلابي|یەکەم=علي|سەردێڕ=فتح مكة.. فتح من الله ونصر مبين|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/blogs/2019/5/30/%d9%81%d8%aa%d8%ad-%d9%85%d9%83%d8%a9-%d9%81%d8%aa%d8%ad-%d9%85%d9%86-%d8%a7%d9%84%d9%84%d9%87-%d9%88%d9%86%d8%b5%d8%b1-%d9%85%d8%a8%d9%8a%d9%86|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; وە خەڵک لەو ڕۆژەدا بەڕۆژوو دەبن.تاکوو شەو گەیشتنە مر زەھران لە دەورووبەری مەککە، بەھەڵکردنی ١٠ ھەزار مەشخەڵ ھەواڵی گەیشتنی سوپای چاوەروانەکراوی موسڵمانان گەیشتە سەرکردەکانی مەککە.پاشان ئەبوو سەفیان و حەکیم کوڕی حزام بۆ پشتراستکردنەوەی ھەواڵەکە لە مەککە چوونەدەر،لە ڕێگە بەدیلی کوڕی وەرقایان پێ گەیشت، بە بینی ئەو سوپایە زۆرە توشی سەرسوڕمان بوون و زانییان کە توانایی ڕووبەڕووبوونەوەیان نییە. لەو کاتەدا [[عەبباس کوڕی عەبدولموتەلیب]] کە پێشتر بۆ بینینی محەممەد بەڕێکەوتبوو گەیشتە لایان، داوای لێکردن باوەڕ بە ئیسلام بھێنن و ببنە موسڵمان گەرەنتی پاراستنی گیانان دەدا تا دەگەنە لای پێغەمبەر، ئەوانیش ڕازی بوون و دواتر چوونە لای محەممەد موسڵمان بوونیان ڕاگەیاند.&lt;ref&gt;الروض الأنف، السهيلي، ج4، ص140-203.&lt;/ref&gt;ڕۆژی سێشەممە، ١٧ی ڕەمەزان لە ساڵی ٨ی کۆچی، سوپا بەردەوام بوو لە ڕێپێوانەکەی بۆ شاری مەککە.&lt;ref&gt;الرحيق المختوم، المباركفوري، ص372-394.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;سعد بن عبادة قائل عبارة نسخة محفوظة 16 أغسطس 2016 على موقع واي باك مشين.&lt;/ref&gt;موسڵمان بوونی [[ئەبوو سوفیان کوڕی حەرب|ئەبوو سفیان]] کە یەکێک بوو لە سەرکردەکانی قوڕەیش کاریگەری زیاتر ھەبوو بۆ ئەوەی موسڵمانان بەبێ شەڕ بچنە ناو مەککە، محەممەد لەگەڵ ئەبوو سفیان ڕێکەوت خەڵکی مەککە ڕازی بکات لەکاتی چوونە ناوەی سوپای ئیسلام خەڵک ڕووبەروویان نەبێتەوە، پاشان گەڕایەوە مەککە بۆ ئەوەی قسەکانی محەممەدیان پێ بلێت واتە: ھەرکەسێک بچێتە ناو ماڵی ئەبووسفیان پارێزراودەبێت ! وە ھەرکەسێک دەرگاکەی ماڵەکەی  دابخات ونەیەتەدەرەوە پارێزراو دەبێت! وە ھەرکەسێک بچێتە ناو مزگەوتەوە (بیت الحرام-کەعبە) پارێزراو دەبێت”.&lt;ref&gt;السيرة النبوية، ابن حبان، ص315.&lt;/ref&gt;ئەمەش تا ڕادەیەکی زۆرلەلایەن خەڵکی مەککەوە پێشوازی لێ کرا.
[[پەڕگە:Kaaba (1910)-2.jpg|ڕاست|وێنۆک|[[کەعبە]] ساڵی [[١٩١٠]]]]
دواتر محەممەد فەرمانی بە یەکە سەربازییەکانی دا لە چەند شوێنێکەوە بچنە ناو مەککە بەبێ ئەوەی ڕووبەڕووی کەس بنەوە تەنھا ئەوانە نەبێت کە شەڕیان لەگەڵ دەکەن.&lt;ref&gt;عيون الأثر في فنون المغازي والشمائل والسير، ابن سيد الناس، ج2، ص194، مؤسسة عز الدين، بيروت، ط1986.&lt;/ref&gt; ئەوەبوو  [[خالید کوڕی وەلید]] و ئەوانەی لەگەڵیدا بوون لە لە خوارەوە، وە [[زوبەیر کوڕی عەوام]] و ئەوانەی لەگەڵیدا بوون لەسەرەوە و [[ئەبوو عوبەیدە کوڕی جەڕاح]]  لە  دۆڵەکەوە ھاتە ناوەوە مەککە &lt;ref name=&quot;الرحيق-فتح مكة2&quot;&gt;[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[مباركفوري (توضيح)|المباركفوري]]، ص372-394.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;عيون الأثر في فنون المغازي والشمائل والسير، ابن سيد الناس، ج2، ص194، مؤسسة عز الدين، بيروت، ط1986.&lt;/ref&gt;لەکاتی چوونە ناو مەککە تەنھا لەلای [[خالید کوڕی وەلید|خالید کوڕی وەلیدەوە]]  تووشی ڕووبەڕووبوونەوە بوون،ھەندێک لە قوڕەیشەکان بە سەرۆکایەتی عیکریمە کوڕی [[ئەبوو جەھل]] ھەوڵیان دەدا ڕووبەڕووی موسڵمانان ببنەوە،خالید شەڕی لەگەڵیان کردو دوازدە کەسیانی کوشت، ئەوانی دیکە ھەڵھاتن و دوو لە موسڵمانان کوژران.&lt;ref&gt;الرحيق المختوم، المباركفوري، ص372-394.&lt;/ref&gt;

سوپاکە گەیشتە [[کەعبە]], و چوونە ناو [[مزگەوتی حەرام|مزگەوتەکە]], محەممەد لە [[بەردە ڕەشەکە|بەردی ڕەش]] نزیک بووەوە, دەستی لێدا, پاشان سووڕی ماڵەکەی کرد, پاشان ٣٦٠بتی شکان کە لە دەورووبەری کەعبە بوون &lt;ref&gt;رواه البخاري في صحيحه، عن عبد الله بن مسعود، رقم: 4720.&lt;/ref&gt;و فەرمانی کرد بت و وێنەی ناو کەعبە دەری بھێنن و بیانشکێن.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== ناکۆکی لەگەڵ ھۆزە عەرەبییەکان ===
ماوەیەکی کەم دوای فەتحی مەککە، ھۆزەکانی ھوزان و سەقیف و لەگەڵ ھەندێکی بەنی ھیلال ڕێکەوتن لەسەر شەڕکردن لەگەڵ موسڵمانان،&lt;ref&gt;المغازي، الواقدي، ج3، ص885-921، عالم الكتب، بيروت.&lt;/ref&gt; کاتێک محەممەد ئەوەی بیست دەرچوو لە [[مەککە]] لە '''[[شەڕی حونەین|غەزای حونەین]]''' دا لە ڕۆژی شەممە ٦ی شەوالی ساڵی ٨کۆچی،&lt;ref&gt;المغازي، الواقدي، ج3، ص885-921، عالم الكتب، بيروت.&lt;/ref&gt; و ١٢٬٠٠٠ جەنگاوەر لەگەڵی دەرچوون،کە زۆربەیان لەوانە پێکھاتبوون تازەببوونەوە موسڵمان. و موسڵمانان لە ئەنجامدا سەرکەوتن و زۆربەی ھۆزی ھوزان ھەڵھاتن بۆ تائیف.&lt;ref&gt;الرحيق المختوم، المباركفوري، ص397-407.&lt;/ref&gt;دوای غەزای حونەین و لە ھەمان کاتدا، محەممەد بەرەو تائیف ڕۆیشت بۆ دەرکردنی ھوزان و سەقیف،&lt;ref&gt;الروض الأنف، السهيلي، ج4، ص248-276.&lt;/ref&gt; و غەزای تائیف ڕوویدا لە نێوانیان، سوپای ئیسلامی گەمارۆیان دان ماوەی ٤٠ ڕۆژ، پاشان وازیان لێ ھێنان.&lt;ref&gt;رواه مسلم، في صحيحه، عن أنس بن مالك، رقم: 1059.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;الفصول في سيرة الرسول ﷺ، ابن كثير، ص84-85.&lt;/ref&gt;لە ڕەجەبی ساڵی ٩کۆچی، غەزای تەبوک ڕوویدا کە دوایین غەزای پیغەمبەر محەممەد بوو،&lt;ref&gt;دلائل النبوة، البيهقي، ج5، ص362، رقم: 2028.&lt;/ref&gt; دوای ئەوەی ھەواڵیان پێ گەیشت لە وڵاتی ڕۆمەوە کە پاشای ڕۆم و ھاوپەیمانە عەررەبەکانی، سوپایەکیان پێک ھێناوە بۆ ھێرش بردنە سەر دەوڵەتی ئیسلامی،&lt;ref&gt;الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص165-167، دار صادر، بيروت.&lt;/ref&gt; موسڵمانان سوپایەکیان پێک ھێنا لە ٣٠٬٠٠٠ جەنگاوەر &lt;ref&gt;الآية الكبرى في شرح قصة الإسراء، السيوطي، ص46، دار الحديث، القاهرة، ط1988.&lt;/ref&gt;بە ھاوڕێیەتی ١٠٬٠٠٠ سوارچاک،&lt;ref&gt;الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص165-167، دار صادر، بيروت.&lt;/ref&gt; بەڵام لەبەر دووری ڕێگەکاکە و توندی گەرماکە تووشی سەختی بوون و کە گەیشتنە تەبووک، ٢٠ شەو تیایا مانەوە،&lt;ref&gt;السيرة النبوية، ابن هشام، ج5، ص195-221، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;غزوات الرسول وسراياه، ابن سعد، ص80-82.&lt;/ref&gt; و کاتێک ڕۆمان و ھاوپەیمانەکانیان ھەواڵی کشانی سوپای ئیسلامییان بیست ترسان و جیابوونەوە لە ناو سنووری وڵاتەکەیان،&lt;ref&gt;الرحيق المختوم، المباركفوري، ص417-430.&lt;/ref&gt; و پاشان سوپای موسڵمانان بەبێ شەڕ لە تەبوکەوە ڕۆیشتن، لە مانگی ڕەمەزاندا لە ساڵی ٩ی کۆچیدا گەڕانەوە مەدینە،&lt;ref&gt;المغازي، الواقدي، ج3، ص989-1075، عالم الكتب، بيروت.&lt;/ref&gt; موسڵمانانیش دەستیان کرد بە فرۆشتنی کەل و پەلە سەربازییەکانیان کرد بەبیانووی تەواو بوونی جیھاد بەڵام بەڵام محەممەد ڕێگای لێگرتن و نەیھێشت ئەو کارە بکەن . .&lt;ref&gt;الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص165-167، دار صادر، بيروت.&lt;/ref&gt;زۆرێک لە مێژوونووسان ڕوودانی ئەم شەڕە دەخەنە ژێر پرسیارەوە، بە پشت بەستن بە نەبوونی ھیچ ئاماژەیەک بەو شەڕە لە ھیچ سەرچاوەیەکی دیکە جیا لە سەرچاوە ئیسلامییەکان.&lt;ref&gt;See, for example, Bowersock, Glen Warren, Peter Robert Lamont Brown and Oleg Grabar Late Antiquity: A Guide to the Postclassical World (1999, Harvard University Press) p. 597, which notes that many of the details surrounding Muhammad's life as given in the biographies, are &quot;problematic in certain respects, the most important of which is that they represent a tradition of living narrative that is likely to have developed orally for a considerable period before it was given even a relatively fixed written form. Ideally, one would like to be able to check such accounts against contemporary evidence... however, there is no relevant archaeological, epigraphic, or numismatic evidence dating from the time of Muhammad, nor are there any references to him in non-Muslim sources dating from the period before 632.&quot; Also cf. El-Cheikh, Nadia Maria Byzantium Viewed by the Arabs (2004, Harvard University Press) p. 5, &quot;One major challenge to examining initial contacts between Byzantium and the early Muslim umma arises from the controversy surrounding the traditional Islamic account......sources are not contemporaneous with the events they purport to relate and sometimes were written many centuries later. These sources contain internal complexities, anachronisms, discrepancies, and contradictions. Moreover, many of them provide evidence of embellishment and invention that were introduced to serve the purposes of political or religious apologetic.&quot;&lt;/ref&gt;

لە دوای ئەوە، وەفدێکی سەقیف ھاتن بۆ مەدینە و موسڵمان بوون،&lt;ref&gt;السيرة النبوية، ابن هشام، ج5، ص222-228، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.&lt;/ref&gt; ھەروەھا چەندین وەفد لە ھۆزە عەرەبیەکانەوە ئەھاتن بۆ مەدینە و ئیسلام بوونی خۆیان ڕائەگەیاند &lt;ref&gt;الرحيق المختوم، المباركفوري، ص417-430.&lt;/ref&gt;و لە نێوان ساڵەکانی ٩ک و ١٠ک دا،&lt;ref&gt;الرحيق المختوم، المباركفوري، ص436-452.&lt;/ref&gt; بە شێوەیەک کە ساڵی ٩ک ناونرا بە ساڵی وەفدەکان.&lt;ref&gt;السيرة النبوية، ابن هشام، ج5، ص248، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.&lt;/ref&gt;

=== حەجی ماڵاوایی ===
[[پەڕگە:Petrograd, № 923-Dorn 312, fol 313 The Last Sermon of the Prophet Muhammad.jpg|وێنۆک|290x290پیکسڵ|وێنەیەکی فارسیی کۆتا وتاری پێغەمبەر محەممەد، کە لەلایەن عەلی قاسمەوە وێنا کراوە لە دەستنووسێکی ئەحسەن ئەل-کیبار لە ساڵی ١٥٢٦]]
لە زولقەعدەی ساڵی ١٠کۆچی، پێغەمبەر محەممەد ویستی ڕێوڕەسمەکانی [[حەج]] ئەنجام بدات، دوای ئەوەی ٩ ساڵی لە مەدینە بەسەربرد بێ ئەوەی حەج بکات،&lt;ref&gt;السيرة النبوية، ابن حبان، ص384.&lt;/ref&gt;بۆیە بە خەڵکەکەی ڕاگەیاند کە بۆ ئەو مەبەستە بەرەو مەککە بەرێ دەکەوێت.بۆیە خەڵکێکی زۆر ھاتنە مەدینە, ھەموویان ھەوڵیاندەدا لەگەڵ محەممەد سەفەر بکەن بەرەو مەککە.ئەم حەجە لە مێژوودا بە حاجی حەجی ماڵاوایی, یان حەجی پەیوەندی, یان حەجی ئیسلام ناسراوە,  بەڵام زیاتر بە حەجی ماڵاوایی ناسراوە&lt;ref&gt;السيرة النبوية، ابن هشام، ج6، ص5-12، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.&lt;/ref&gt; چونکە لە وتارەکەی ماڵاوایی لە موسڵمانان کردو دوای ئەوە حەجی نەکردەوە.&lt;ref&gt;السيرة النبوية، ابن كثير، تحقيق: مصطفى عبد الواحد، ج4، ص211-413، دار المعرفة، بيروت، ط1971.&lt;/ref&gt; ھەروەھا باسی ئەو شتانەی بۆ کردن کە [[حەرام]] یان [[حەڵاڵ]]ن، لە ڕۆژی ٢٥ی زوقەعدەی ساڵی ١٠کۆچی،&lt;ref&gt;فتح الباري شرح صحيح البخاري، ابن حجر العسقلاني، ج8، ص104، دار المعرفة، بيروت، ط1959.&lt;/ref&gt; محەممەد دەرچوو بەرەو [[مەککە]] لەگەڵ نزیکەی ١٠٠٬٠٠٠ موسڵمانی ژن و پیاودا. &lt;ref name=&quot;الحلبية-الوداع&quot;&gt;السيرة الحلبية في سيرة الأمين المأمون، علي بن برهان الدين الحلبي، ج3، ص307-340، دار المعرفة، بيروت.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;السيرة النبوية، ابن هشام، ج6، ص5-12، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.&lt;/ref&gt;بە وتنەوەی  «لبيك اللهم لبيك، لبيك لا شريك لك لبيك، إنّ الحمد والنعمة لك والملك، لا شريك لك»&lt;ref&gt;السيرة الحلبية في سيرة الأمين المأمون، علي بن برهان الدين الحلبي، ج3، ص307-340، دار المعرفة، بيروت.&lt;/ref&gt; چووە مەککەوە لە ڕۆژی یەکشەممە ٤ی زیلحەجە، &lt;ref&gt;فتح الباري شرح صحيح البخاري، ابن حجر العسقلاني، ج8، ص104، دار المعرفة، بيروت، ط1959.&lt;/ref&gt;و چووە مزگەوتی حەرامەوە، دوای ئەوەی مەناسیکەکانی حەجی ئەنجامدا، ووتاری حەجی ماڵاوایی دا.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;رواه مسلم في صحيحه عن جابر بن عبد الله، رقم:1218.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; 

لەم ھەڵوێستەدا و لەسەر شاخی عەرەفە، ئەم ئایەتە [[قورئان]]ییە دابەزی ﴿الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا﴾  (&lt;small&gt;[[وەرگێڕاوەکانی قورئان بۆ زمانی کوردی|کوردی]]&lt;/small&gt;: ئەمڕۆ ئاین و بەرنامەکەتانم بەکۆتایی گەیاند و نازو نیعمەتی خۆمم بۆ تەواو کردن و ڕازیم بەوەی کە ئیسلام ببێتە بەرنامەو دین و ئاینتان)&lt;ref&gt;سورەتی مائیدە، ئایەتی ٣&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=وه‌رگێڕانی ماناكان ئایه‌تی 3 سوره‌تی سورەتی المائدة - وەرگێڕاوی کوردی - صلاح الدین|ناونیشان=https://quranenc.com/ku/browse/kurdish_salahuddin/5/3|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=فرەفەرھەنگی قورئانی پیرۆز|زمان=ku}}&lt;/ref&gt;لەگەڵ ئەوەی [[شیعە]] باوەڕیان وایە ئەم ئایەتە لە کاتێکی تردا دابەزیووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=يوم الغدير كمال الدين وتمام النعمة|ناونیشان=http://www.alshirazi.net/monasabat/monasabat/61.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.alshirazi.net}}&lt;/ref&gt;

== کۆچی دوایی ==
[[پەڕگە:Mrs Aisha room.jpg|وێنۆک|250px|شوێنی حوجرەی پێغەمبەر، کە پێغەمبەر و ئەبووبەکر و عومەری تیا نێژراوە]]
یەکەم شت کە پێغەمبەر محەممەد زانی کاتی وەفاتی نزیک بۆتەوە ئەوە بوو کە لە فەتحی مەککەدا سورەتی نەسری بۆ دابەزی&lt;ref&gt;الأنوار المحمدية من المواهب اللدنية، يوسف النبهاني، ص575-595، المطبعة الأدبية، بيروت، ط1892.&lt;/ref&gt; {{قورئان|سوورەت=١١٠|ئایەت=١|کوردی=کاتێ یارمەتی و کۆمەکی خوا دێت، شاری مەککە ڕزگار دەکرێت و دەرگای ئازادی واڵا دەکرێت}}.&lt;ref&gt;سورەتی نەسر، ئایەتی ١&lt;/ref&gt; لە کۆتاییەکانی مانگی سەفەری ساڵی ١١ی کۆچی، محەممەد توشی [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تایەکی]] بەھێز بوو،&lt;ref&gt;الأنوار المحمدية من المواهب اللدنية، يوسف النبهاني، ص575-595، المطبعة الأدبية، بيروت، ط1892.&lt;/ref&gt; و نەخۆشییەکەی لێی توند بوو، و مۆڵەتی لە خێزانەکانی وەرگرت تا لە ماڵی [[عائیشە|عائیشەی کچی ئەبووبەکر]] بمێنێتەوە.

و پێغەمبەر نوێژی بە موسڵمانان دەکرد کاتێک نەخۆش بوو ١١ ڕۆژ و کاتێک نەخۆشییەکەی بە تەواوی قورس بوو فەرمانی بە [[ئەبووبەکری سدیق|ئەبووبەکر]] کرد نویژیان پێ بکات،&lt;ref&gt;الروض الأنف، السهيلي، ج4، ص432-447.&lt;/ref&gt; و ١٣ ڕۆژ دوای نەخۆشییەکەی  لە ڕۆژی دووشەممە ڕەیبعولئەوەلی ساڵی ١١ی کۆچی و لە تەمەنی ٦٣ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد&lt;ref&gt;الروض الأنف، السهيلي، ج4، ص432-447.&lt;/ref&gt; کە ئەم ڕێکەوتەش بەرامبەرە لەگەڵ ٨ی حوزەیرانی ٦٣٢ز،&lt;ref&gt;الطبقات الكبرى، ابن سعد، ج2، ص308، دار صادر، بيروت.&lt;/ref&gt; لە ماڵی عائشە نێژرا لە تەنیشت [[مزگەوتی پێغەمبەر]].&lt;ref&gt;نور اليقين في سيرة سيد المرسلين، محمد بن عفيفي الخضري، ص205، دار المعرفة، بيروت، ط2004.&lt;/ref&gt;

=== پاش وەفاتی ===
لە دوای کۆچی دوایی پێغەمبەر محەممەد  شوێنکەوتوانی ناکۆکییان لەسەر ئەو کەسە ھەبوو کە دەبێتە جێنشین،&lt;ref&gt;الرحيق المختوم، المباركفوري، ص457-470.&lt;/ref&gt; کۆمەڵێک موسڵمانان کۆ بوونەوە لە سەقیفەی بەنی ساعدە، سەعدی کوڕی عوبادە خۆی پاڵاوت بۆ ئەو مەبەستە و پشتیوانان پشتگیریان کرد،&lt;ref&gt;السيرة النبوية، ابن هشام، ج6، ص77-83، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.&lt;/ref&gt; لە ھەمان کاتدا [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتتاب]] [[ئەبووبەکری سدیق|ئەبوبەکری]] سدیقی دەستنیشانکرد بۆ ئەو مەبەستە، بەپێی ئەوەی کۆچکردووەکان لە پێشترن بۆ جێ نشینی،&lt;ref&gt;الروض الأنف، السهيلي، ج4، ص448-461.&lt;/ref&gt; ئەمەش پشتگیری ھەموو موسڵمانانی لەسەر بوو کە لەویا کۆ بووبونەوە، لە ھەمان کاتدا کۆمەڵێک لەو موسڵمانانەی کە لەو کاتەدا سەرگەرمی کفن و دفنی پێغەمبەر بوون دوایی ناڕازیبوون، &lt;ref&gt;البداية والنهاية، ابن كثير، تحقيق: علي شيري، ج5، ص270، دار إحياء التراث العربي، ط1988.&lt;/ref&gt;سووربوون لەسەر ئەوەی [[عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب|عەلی کوڕی ئەبوتالیب]] جێنشین بێت لەبەر ئەو نزیکایەتیەی ھەیەتی لەگەڵ پێغەمبەر.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.shiaweb.org/books/jaish_alsahaba/pa19.html |سەردێڕ=تۆڕی شیعەی جیھانی |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160315045244/http://www.shiaweb.org/books/jaish_alsahaba/pa19.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;لەو ڕووداوەوە سەرەتاکانی ناکۆکی مێژوویی لە نێوان مەزھەبی [[سوننە]] و [[شیعە]] سەریھەڵدا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=حكيم|یەکەم=گۆران|سەردێڕ=ململانێی سوننەو شیعە: باکگراوندێکی مێژووی و نەزیفێکی بەردەوام|ناونیشان=https://www.historyofkurd.com/2018/07/14/%d9%85%d9%84%d9%85%d9%84%d8%a7%d9%86%db%8e%db%8c-%d8%b3%d9%88%d9%86%d9%86%db%95%d9%88-%d8%b4%db%8c%d8%b9%db%95-%d8%a8%d8%a7%da%a9%da%af%d8%b1%d8%a7%d9%88%d9%86%d8%af%db%8e%da%a9%db%8c-%d9%85%db%8e/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=History Of Kurdistan}}&lt;/ref&gt;

دوای جێگیر بوونی دۆخەکە بۆ ئەبوبەکر، دەوڵەتی [[خەلافەتی ڕاشدین]] دامەزرا. ئیشی کرد لەسەر پارستنی [[ئیسلام]] و دژایەتی کردنی ئەوانەی لە ئیسلام پاشگەز بوونەوە پاش کۆچی دوایی پێغەمبەر، و ڕێگرییان لە [[زەکات]] کرد،&lt;ref&gt;فقه السيرة النبوية، محمد سعيد رمضان البوطي، ص511-513، دار الفكر، ط1991.&lt;/ref&gt; ھەروەھا ئەوانەی لەناوبرد کە بانگەوازی پێغەمبەرایتیان ئەکرد،&lt;ref&gt;السيرة الحلبية في سيرة الأمين المأمون، علي بن برهان الدين الحلبي، ج2، ص509، دار المعرفة.&lt;/ref&gt; ئەمەش ناسراوە بە شەڕی ڕەدە؛&lt;ref&gt;السيرة الحلبية في سيرة الأمين المأمون، علي بن برهان الدين الحلبي، ج2، ص509، دار المعرفة.&lt;/ref&gt; و ئەبوبەکر ھەستا بە ناردنی ھێزی سەربازی بۆ ناوچە جیاوازەکان.&lt;ref&gt;فقه السيرة النبوية، محمد سعيد رمضان البوطي، ص511-513، دار الفكر، ط1991.&lt;/ref&gt; لە سەردەمی دووەم جێ نشیندا [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتاب]] و تەنھا لە ماوەی دە ساڵدا [[مێزۆپۆتامیا|وڵاتی نێوان دوو ڕووبار]] و وڵاتی [[فارسەکان|فارس]] و [[شام]] و [[میسر]] فەتح کرا .&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=عمر|یەکەم=كهەیفی|سەردێڕ=پوختەیەک لە ژیانی عومەری کوڕی خەطاب ڕەزای خوای لێبێت|ناونیشان=https://www.historyofkurd.com/2016/03/15/%d9%be%d9%88%d8%ae%d8%aa%db%95%db%8c%db%95%d9%83-%d9%84%db%95-%da%98%db%8c%d8%a7%d9%86%db%8c-%d8%b9%d9%88%d9%85%db%95%d8%b1%db%8c-%d9%83%d9%88%da%95%db%8c-%d8%ae%db%95%d8%b7%d8%a7%d8%a8-%da%95%db%95/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=History Of Kurdistan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Umar I {{!}} Biography, Caliph, Achievements, &amp; Death {{!}} Britannica|ناونیشان=https://www.britannica.com/biography/Umar-I|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.britannica.com|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

== موعجیزەکانی ==
{{سەرەکی|موعجیزەکانی محەممەد}}
موسڵمانان ھەموو لەو باوەڕەدان، کە گەورەترین موعجیزەی پێغەمبەر محەممەد [[قورئان|قورئانە]]، پاشان زۆربەیان موعجیزەی تر دەسەلمێنن کە لە کتێبەکانی فەرموودەدا ھاتووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئابی ٢٠٢٠|سەردێڕ=الجواب عن شبهة أن القرآن يدل على أن الله لم يؤيد نبيه بمعجزات غير القرآن - الإسلام سؤال وجواب|ناونیشان=https://islamqa.info/ar/answers/291379/%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%A8-%D8%B9%D9%86-%D8%B4%D8%A8%D9%87%D8%A9-%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%8A%D8%AF%D9%84-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%84%D9%85-%D9%8A%D9%88%D9%8A%D8%AF-%D9%86%D8%A8%D9%8A%D9%87-%D8%A8%D9%85%D8%B9%D8%AC%D8%B2%D8%A7%D8%AA-%D8%BA%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A7%D9%86|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200809210636/https://islamqa.info/ar/answers/291379/%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%A8-%D8%B9%D9%86-%D8%B4%D8%A8%D9%87%D8%A9-%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%8A%D8%AF%D9%84-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%84%D9%85-%D9%8A%D9%88%D9%8A%D8%AF-%D9%86%D8%A8%D9%8A%D9%87-%D8%A8%D9%85%D8%B9%D8%AC%D8%B2%D8%A7%D8%AA-%D8%BA%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A7%D9%86|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

=== قورئان ===
{{سەرەکی|قورئان}}
[[پەڕگە:Uthman Koran-RZ.jpg|220px|وێنۆک|کۆنترین نوسخەی قورئان]]
بەپێی بیروباوەری [[ئیسلام|موسڵمانان]]، [[قورئان]] موعجیزەی سەرەکی پێغەمبەر محەممەدە کە بە درێژایی سەردەمەکان کەس نەیتوانیووە ھاوشێوەی ئەوە بھێنێت لەگەڵ ئەو تەحەدایەی لە قورئاندا ھاتووە،{{قورئان|سوورەت=١٧|ئایەت=٨٨|کوردی=ئەی محمد پێیان بڵێ: سوێند بە خوا ئەگەر ھەموو ئادەمیزادو پەریەکان کۆ ببنەوەو (ھەوڵی بەردەوام بدەن تا) قورئانێکی وەکو ئەمە دانێن و بیھێننە (مەیدان) ناتوانن کاری وابکەن و ناتوانن لە وێنەی بھێنن، ئەگەر چی ھەموو لایەکیان ببنە پشتگیرو یارمەتیدەری یەکتر}}.&lt;ref&gt;سورەتی ئیسرا، ئایەتی ٨٨&lt;/ref&gt; بە زۆری ئیعجازی قورئان لە ڕەوانبێژی و ڕوون بێژییەکەیاتی، و ئیعجازی زمانەوانی یەکەم و گرنگترین ھۆکارەکانی ئیعجازی قورئانە، کە چەندیین ڕوو دەگرێتەوە، لەوانە باشی دانانەکەی و کۆبوونەوەی وشە و ڕەوانبێژییەکانی، و ئەو وێنە ڕێکخستنە سەیر و شێوازە نامۆیەی کە جیاوازە لە شێوازی قسەکردنی [[عەرەب]] و پەیڕەوەکانی ڕێکخستن و داڕشتنی کە لە پێش و دوایدا ھاوشێوەی نەبووە.&lt;ref&gt;الخصائص الكبرى، السيوطي، ج1، ص192-195، دار الكتب العلمية، بيروت.&lt;/ref&gt; لە ڕووەکانی تری ئیعجازەکەی ئەو ھەواڵانەیە کە لە پەنھاندا ھاتووە، و ھەوألی سەدەکانی ڕابردوو و پێشینەکان،&lt;ref&gt;الخصائص الكبرى، السيوطي، ج1، ص192-195، دار الكتب العلمية، بيروت.&lt;/ref&gt; و لەم دواییانەدا بزوتنەوەیەک دروست بووە باوەڕیان بە ئیعجازی زانستی ھەیە لە قورئاندا، و ئەو ئایەتانە ڕوون دەکاتەوە کە بیرۆکە زانستییەکانی ئاشکرا نەبوون تەنھا دوای ماوەیەکی دوور و درێژ نەبێت لە دەرکەوتنی قورئان.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=التوبة|یەکەم=غازي|سەردێڕ=الإعجاز العلمي في القرآن.. تصويب الاتجاه|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/opinions/2009/10/29/%d8%a7%d9%84%d8%a5%d8%b9%d8%ac%d8%a7%d8%b2-%d8%a7%d9%84%d8%b9%d9%84%d9%85%d9%8a-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d9%82%d8%b1%d8%a2%d9%86-%d8%aa%d8%b5%d9%88%d9%8a%d8%a8|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;


[[پەڕگە:Rima_Ariadaeus-1.jpg|وێنۆک|250px|ھێڵێک لەسەر ڕووی مانگ لەلایەن گرووپی پۆلۆ ١٠ گیراوە،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=APOD: 2002 October 29 - A Lunar Rille|ناونیشان=https://apod.nasa.gov/apod/ap021029.html|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=apod.nasa.gov}}&lt;/ref&gt; زانایانی موسڵمانان لەو باوەڕەدان لە ئەنجامی موعجیزەی [[لەتبوونی مانگ]]ەوە دروست بووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=دلائل النبوة - المعجزات الحسية للرسول صلى الله عليه وسلم|ناونیشان=http://www.saaid.net/Doat/mongiz/15-8.htm|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.saaid.net}}&lt;/ref&gt;]]

=== لەتکردنی مانگ ===
موسڵمانانی [[سوننە]] کۆن لەسەر ئەوەی موعجیزەی لەتکردنی مانگ ڕوویداوە بۆ پێغەمبەر محەممەد وەک یەکێک لە موعجیزە تاکەکان،&lt;ref&gt;الأنوار المحمدية من المواهب اللدنية، يوسف النبهاني، ص270-272، المطبعة الأدبية، بيروت، ط1892.&lt;/ref&gt; ئەمەش لە پێش کۆچکردندا بووە بۆ [[مەدینە]]، عەبدوڵڵا کوری مەسعود ئەڵێت؛ مانگ بوو بە دوو لەتەوە لەسەردەمی پێغەمبەردا بە شێکی لەسەر شاخەکە و بەشێکی ئەولاتر، پێغەمبەر  ووتی شایەت بن،&lt;ref&gt;رواه البخاري في صحيحه، عن عبد الله بن مسعود، رقم: 4864.&lt;/ref&gt; ھاوەڵ دانەرەکان ووتیان ئەمە جادووە. لەمەشدا ئایەتێکی قورئان ھاتۆتە خوارەوە، {{قورئان|سوورەت=٥٤|ئایەت=١|کوردی=ڕۆژی قیامەت نزیک بۆتەوە و مانگیش لەت بوو}}.&lt;ref&gt;سورەتی قەمەر، ئایەتی ١&lt;/ref&gt;لەگەڵ ئەوەش زۆربەی مێژوو نووسانی ڕۆژئاوا گومانیان لەم موعجیزەیە ھەیە بەھی نەبوونی ھیچ بەڵگەیەکی زانستی .&lt;ref&gt;Wensinck, A.J. &quot;Muʿd̲j̲iza.&quot; دائرة المعارف الإسلامية. Edited by: P. Bearman، Th. Bianquis، C.E. Bosworth، E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2007.&lt;/ref&gt;

=== لە موعجیزەکانی دیکە ===
دەربارەی جیھانی نادیار لەو ھەواڵانەی پێغەمبەر دەربارەی جیھانی نادیار ھەیبوو، ڕۆژی غەزای بەدر بوو،&lt;ref&gt;خلاصة سير سيد البشر، المحبّ الطبري، ص107-107، تحقيق: طلال بن جميل الرفاعي، مكتبة نزار مصطفى الباز، ط1997.&lt;/ref&gt; و ھەواڵەکانی دەربارەی [[حەسەن کوڕی عەلی|حەسەنی کوڕی عەلی کوڕی ئەبوتالیب]] بەوەی کە خوا دەیکاتە ھۆکاری ئاشتی لە نێوان دوو کۆمەڵەی موسڵمانان،&lt;ref&gt;المطالب العالية، ابن حجر العسقلاني، ج4، ص262.&lt;/ref&gt; و ھەواڵی دەربارەی ئەوەی فاتیمەی کچی یەکەم کەس دەبێت لە خیزانەکەی بە دواییدا وەفات دەکات،&lt;ref&gt;رواه مسلم في صحيحه عن عائشة بنت أبي بكر، رقم: 2450.&lt;/ref&gt; ھەروەھا ھەواڵ و زانیاری دەربارەی چەندیین ڕووداوی تر داوە.&lt;ref&gt;الشفا بتعريف حقوق المصطفى، القاضي عياض، ج1، ص249-258، دار الفكر، بيروت، ط1988.&lt;/ref&gt;لە کتێبەکانی فەرموودە و ژیاننامە باسی ڕووداوی دەرچوونی ئاو دەکەن لە نێوان پەنجەکانی پێغەمبەر محەممەدەوە &lt;ref&gt;الخصائص الكبرى، السيوطي، ج1، ص412، دار الكتب العلمية، بيروت.&lt;/ref&gt;و لە پێش ئەو بۆ ھیچ کەسێک ڕووی نەداوە، و لە چەند جێگەیەکدا ئەمە دووبارە بۆتەوە، و تەنانەت زانایانی موسڵمانان ئەو ئاوە بە باشترین ئاو دەژمێرن.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=إسلام ويب - مواهب الجليل في شرح مختصر خليل - كتاب الطهارة - باب يرفع الحدث وحكم الخبث- الجزء رقم1|ناونیشان=https://islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&amp;ID=85&amp;idfrom=0&amp;idto=0&amp;flag=1&amp;bk_no=19&amp;ayano=0&amp;surano=0&amp;bookhad=0|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=islamweb.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;قسەکردنی لەگەڵ گیانەوەر و بێ گیاندا،&lt;ref&gt;تفسير ابن كثير، عن أبي ذر الغفاري، ج5، ص76.&lt;/ref&gt;  و ھەروەھا سڵاو لێکردنی لەلایەن درەخت و بەردەوە و ڕۆیشتنی درەخت بۆی، و ناڵەی قەدی ئەو درەختەی ووتاری لەسەر ئەدا کاتێک مینبەرەکەی بۆ دروستکرا، لە ئامێزی گرت و قسەی بۆ کرد، &lt;ref&gt;تخريج مشكاة المصابيح، ابن حجر العسقلاني، ج5، ص346.&lt;/ref&gt;و لە موعجیزەکانی لەگەڵ گیانەوەراندا، بەسەرھاتی ئەو ووشترەیە کە سکاڵای کرد لە زۆری ئیش و کەمی ئالەف،&lt;ref&gt;رواه أبو داود، في سننه، عن عبد الله بن جعفر، رقم: 2549.&lt;/ref&gt; ھەروەھا چەندین ڕووداو و بەسەرھاتی تر.ھاوکات لەگەڵ ئەم موعجیزانەدا پێغەمبەر محەممەد چەندیین موعجیزەی تری ھەیە لە چاککردنەوەی نەخۆش&lt;ref&gt;دلائل النبوة، البيهقي، عن عاصم بن عمر بن قتادة، ج3، ص276، رقم: 1110.&lt;/ref&gt; و بەرەکەت و ڕووداو و بەسەرھاتی تر.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الباحث القرآني|ناونیشان=https://tafsir.app/althaalabi/9/118|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=tafsir.app}}&lt;/ref&gt;

== ژیانی تایبەتی ==
=== خێزانەکانی ===
{{سەرەکی|دایکانی باوەڕداران}}
خێزانەکانی محەممەد لە ئیسلامدا بە دایکەکانی باوەرداران ناسراون، و لە ژمارەی خێزانەکانییدا جیاوازی ھەیە لەسەر دوو ووتە، یەکێکیان ئەڵێت دوانزەن یان یانزەن،&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;ألفية السيرة النبوية، عبد الرحيم العراقي، ص 132.&lt;/ref&gt; و ھۆی جیاوازیەکەش لە [[ماریا کچی شەمعون|ماریە قبتییدایە]]، ئەوەی لەسەری ڕێکەوتوون لە یانزە خێزانەکەی، شەشیان قوڕەیشین، ئەوانیش؛ [[خەدیجە کچی خووەیلید|خەدیجە کچی خوەیلد]]، [[سەودە کچی زەمعە]]، [[عائیشە]] کچی ئەبووبەکر، [[حەفسە کچی عومەر]]، [[ئوم سەلەمە]]، ئوم حەبیبە. خێزانە عەرەبییەکانی بێجگە لە قوڕەیش چوارن، ئەوانیش؛ [[زەینەب کچی جەحش]]، جوەیریە کچی حارس، [[زەینەب کچی خوزەیمە|زەینەب کچی خوزیمە]]، مەیموونە کچی حارس، و یەکێکیان عەرەب نیە ئەویش [[سەفییە کچی حوییەی|سەفییە کچی حویەی]] لە بەنی ئیسرائیلە، و [[ماریا کچی شەمعون|ماریە قبتی]] ئەمێنێتەوە کە لە [[میسر]]ەوەیە، &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mubārakfūrī|یەکەم=Ṣafī al-Raḥmān|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=r_80rJHIaOMC&amp;redir_esc=y|سەردێڕ=الرحيق المختوم: بحث في السيرة النبوية على صاحبها افضل الصلاة و السلام|ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=Darussalam|ژپنک=٩٧٨-٩٩٦٠-٨٩٩-٥٥-٨|زمان=en}}&lt;/ref&gt;و کاتێک محەممەد خۆی لە ژیاندا بووە دووان لە خێزانەکانی وەفاتییان کرد ئەوانیش خەدیجە کچی خوەیلد و زەینەب کچی خوزیمە بوون.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

=== مناڵەکانی ===
محەممەد سێ کوڕ و چوار کچی ھەبووە، دایکی ھەموویان خەدیجە کچی خوەیلد بوو بێجگە لە ئیبراھیم ئەو لە ماریە بوو، و ھەموو مناڵەکانی خۆی لە ژیاندا بوو وەفاتیان کرد بێجگە لە فاتیمە،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=عدد أبناء وبنات النبي صلى الله عليه وسلم - الإسلام سؤال وجواب|ناونیشان=https://islamqa.info/ar/answers/23294/%D8%B9%D8%AF%D8%AF-%D8%A7%D8%A8%D9%86%D8%A7%D8%A1-%D9%88%D8%A8%D9%86%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D8%B5%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%87-%D9%88%D8%B3%D9%84%D9%85|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=islamqa.info|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; مناڵە کوڕەکانی ئەمانە بوون؛ قاسم (کە بووە بە نازناو بۆی (ئەبووقاسم) &lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;ألفية السيرة النبوية، عبد الرحيم العراقي، تحقيق: محمد علوي المالكي، ص130-139، دار المنهاج، ط2005.&lt;/ref&gt;و لە تەمەنی دوو ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە) و عەبدوڵڵا و ئیبراھیم (ساڵ و نیوێک لە مەدینە ژیا)&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;، مناڵە کچەکانی ئەمانەبوون؛ زەینەب و ڕوقیە و ئوم کەلسوم و فاتیمە، بەڵام [[شیعە]] فاتیمە بە تەنھا کچی محەممەد دادەنێن، و سێ کچەکەی تر دەڵێن تەنھا لە ماڵی پێغەمبەردا گەورەبوون، و لە ڕاستیشدا ئەوان کچی ھالە کچی خوەیلدی خوشکی خەدیجە بوون،زەینەب پێش کۆچ ژیانی خێزانی پێکھێنا لەگەڵ ئەبووعاس کوڕی ڕەبیع، بەڵام ڕوقیە و ئوم کەلسوم خێزانی ھاوسەرییان لەگەڵ [[عوسمان کوڕی عەفان]] پێک ھێنا یەک لە دوای یەکتر، و فاتیمە ژیانی خێزانی پێکھێنا لەگەڵ [[عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب|عەلی کوڕی ئەبوتالیب]] لە نێوان ھەردوو غەزای بەدر و ئوحود،&lt;ref&gt;الرحيق المختوم، صفي الرحمن المباركي، ص471-472.&lt;/ref&gt; و ھیچ کام لە کچەکانی مناڵیان نەبوو تەنھا فاتیمە نەبێت، &lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; کە [[حەسەن کوڕی عەلی|حەسەن]] و [[حوسێن کوڕی عەلی|حوسێن]]  و [[زەینەب کچی عەلی|زەینەب]] و ئوم کەلسوم بوون.

=== موالی و خزمەتکارەکانی ===
محەممەد چەند موالییەکی ھەبوو، لەوانە؛ [[زەید کوڕی حاریسە|زەید کوری حاریسە]] (پێغەمبەر لە خۆی گرتبوو پێش [[ئیسلام]]) و کورەکەی ئوسامە، و سوبان کوری بجدد و ئەبوھیند، و ئەبولبابە، و ئەبوڕافع،&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; و لە ژنان ماریە قبتی بوو (لەگەڵ بوونی جیاوازی لەسەر ئەوەی کردوویەتی بە خیزانی یان نا) و ڕیحان کچی زەید،&lt;ref&gt;الرحيق المختوم، صفي الرحمن المباركي، ص471-472.&lt;/ref&gt; و خزمەتکارەکانی ئەنەسی کوری مالیک بو ھەروەھا ئەمانەش خزمەتیان ئەکرد، بیلال کوری ڕەباح، عەبدوڵلا کوری مەسعوود و ئەبووزڕی غەفاری و ئەوانی تر.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨|سەردێڕ=السيره الذاتيه لمحمد ابن عبدالله, عليه الصلاه والسلام - مجلة رجيم|ناونیشان=https://rjeem.com/%d8%a7%d9%84%d8%b3%d9%8a%d8%b1%d9%87-%d8%a7%d9%84%d8%b0%d8%a7%d8%aa%d9%8a%d9%87-%d9%84%d9%85%d8%ad%d9%85%d8%af-%d8%a7%d8%a8%d9%86-%d8%b9%d8%a8%d8%af%d8%a7%d9%84%d9%84%d9%87-%d8%b9%d9%84%d9%8a%d9%87/|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠٢٣|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230505192652/https://rjeem.com/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8A%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B0%D8%A7%D8%AA%D9%8A%D9%87-%D9%84%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A7%D8%A8%D9%86-%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%87/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

=== شێوەی ===
موسڵمانان ھەستاون بە کۆکردنەوەی ئەوەی وەسفی پێغەمبەرەکەیان ئەکات کە لە ھاوەڵەکانەوە بە میرات بۆیان ماوەتەوە لە کتێبەکانی شەمائلدا، و ناودارترینی ئەم کتێبانەش شەمائلی محەممەدییە کە [[ترمزی]] دایناوە، و فەرموودەیەکی زۆری داناوە لە وەسفی پێغەمبەردا؛&lt;ref&gt;کتێبی لشمائل المحمدیة لە نوسینی الحافظ الترمذی لاپەڕە ٢–١٤&lt;/ref&gt;
* '''جەستەی''': بەشکۆ و بەرز بووە،&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;لە سیوتی گێردراوەتەوە لە کتێبی الجامع الصغیر لە ھند بن ابی ھالە وەرگیراوە بە ژمارە:٦٤٩٣&lt;/ref&gt; نە بەرز بووە و نە کورت،&lt;ref&gt;رواه ابن كثير في البداية والنهاية عن أبي هريرة، ج6، ص21.&lt;/ref&gt; بەڵام لە بەرزییەوە نزیک بووە، ڕەنگی گوڵی بووە،&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt; نە سپی بووە نە ئەسمەر.&lt;ref&gt;لە سەحیحی بوخاری گێردراوەتەوە لە ئەنەسی کوری مالیکەوە بە ژمارە:٣٥٤٧&lt;/ref&gt;
* '''سەر و قژی''': سەری گەورە بووە، سەری بەرز، و قژی زۆر ڕەش بووە،&lt;ref&gt;ئیبن کەسیر لە کتێبی البدایە والنھایە گێراویتیەوە لە ئەبو ھورەرەش وەرگیراوە بەشی ٦ لاپەڕە ٢١.&lt;/ref&gt; قژی نە لوول بووە و نەخاو، کاتێک وەفاتی کردووە لە سەر و ڕیشیدا ٢٠ تاڵی سپی نەبووە.&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;رواه ابن عبد البر في كتابه الاستذكار عن علي بن أبي طالب، ج7، ص336.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceD&quot;&gt;رواه البخاري في صحيحه عن أنس بن مالك، رقم: 3547.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceD&quot;/&gt;
* '''دەست و قۆڵی''': قۆڵی درێژ بووە، زۆر موودار بووە، دەست و قاچی ئەستوور بووە، پەلەکانی درێژ و جومگەکانی بەھێز بووە.&lt;ref name=&quot;ar.wikipedia.org&quot;&gt;https://ar.wikipedia.org/wiki/وصف_النبي_محمد&lt;/ref&gt;
* '''شان و سنگ و سکی''': شانەکانی فراوان بوون، زۆر موودار بووە و سنگی بەرز بووە، و سنگی پان بووە.&lt;ref name=&quot;ar.wikipedia.org&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;en.wikipedia.org&quot;&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Depictions_of_Muhammad&lt;/ref&gt;
* '''نیشانەی پێغەمبەرایەتی''': نیشانەیەکی سوور وەک ھێلکەی کۆتر، یان وەک ھیلال، چەند موویەکی کۆبووەوەی تیابووە لە نێوان شانییدا، و ئەمەش لە نیشانەکانی پێغەمبەرایەتی بووە بەپێی بیروباوەری موسڵمانان.&lt;ref&gt;ھەیسمی گێراوێتیەوە لە کتێبی مجمع الزوائد لە سەلمانی فارسی وەرگیراوە لە بەشی ٩ لاپەرە ٣٤٣.&lt;/ref&gt;
* '''ڕووخسار و ناوچەوانی''': ڕووخساری ڕێک بووە، زۆر بە تەواوی بازنەیی نەبووە، ناوچەوانی فراوان بووە.&lt;ref name=&quot;ar.wikipedia.org&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;en.wikipedia.org&quot;/&gt;&lt;ref&gt;ئیبن کەسیر لە کتێبی البداية والنھاية گێراوێتیەوە لە ئەبو ھورەیرەوە، بەشی ٦، لاپەڕە ٢١.&lt;/ref&gt;
* '''چاو و برۆی''': چاوی زۆر ڕەش بووە، لە سپیاییەکەیدا سووری ھەبووە، و چاوەکانی زۆر فراوان بووە، و برۆکانی بەھێز و کەوانەیی بووە، و بە نەرمی بە یەک گەیشت بوونەوە.&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;en.wikipedia.org&quot;/&gt;&lt;ref&gt;رواه مسلم في صحيحه عن جابر بن سمرة، رقم:2339.&lt;/ref&gt;
* '''لوت و دەمی''': لووتی ڕێک بووە، و دەمی گەورە بووە، و دانەکانی ناسک و ڕێک بوون.&lt;ref name=&quot;en.wikipedia.org&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[ئیمام]]ی مسلم گێراوێتیەوە لە سەحیحەکەی لە جابر بن سمرەوە، بە ژمارە:'''٢٣٣٩'''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://ar.wikipedia.org/wiki/محمد&lt;/ref&gt;
* '''قاچەکانی''': قاچەکانی گەورە بوون، ھەموو پێی لەسەر زەوی دادەنا&lt;ref&gt;ئیبن کەسیر گێراوێتیەوە لە کتێبی البداية والنهاية لە ئەبو ھورەیرەوە، بەشی شەشەم لاپەڕە ٢١.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ئیمامی مسلم گێراوێتیەوە لە سەحیحەکەی لە جابری کوری سمرەوە، بە ژمارە :٢٣٣٩.&lt;/ref&gt;

[[پەڕگە:4025 Istanbul - Topkapi - Sbirciando da finestra sala reliquie - Foto G. Dall'Orto 27-5-2006.jpg|وێنۆک|220px|ئەو ژوورەی پۆشاکی پێغەمبەری لێیە لە مۆزەخانەی بابی عالی لە ئیستەنبوڵ، [[تورکیا]]]]

=== پێداویستی و ئاسارەکانی ===
لە خووی پێغەمبەر بوو کە ناوی  لە شتومەک و چەک و پێویستییەکانی دەنا،&lt;ref&gt;کتێبی إحیاء علوم الدین، خاوەن:أبو حامد الغزالی، بەشی ٢، لاپەڕە ٣٧٦ چاپ: دار المعرفة، بیروت.&lt;/ref&gt; ناوی ئاڵاکەی عیقاب بوو، و ناوی شمشێرەکەی کە شەڕی پێ دەکرد زولفەقار بوو، و ھەروەھا شمشێری تری ھەبوو وەک ڕسوب و قەزیب، و ناوی کەوانەکەی کتوم بوو، و ووشترەکەی ناوی [[قەسوا]] بوو، بەو شێوەیە ھەموو شتەکانی ناو نابوو، و موسڵمانان زۆر لە کەرەستەکانیان پاراست ووە بە درێژایی مێژوو، لە [[میسر]] لە مزگەوتێک ئاسەواری پێغەمبەر ھەبوو لە باشووری [[قاھیرە]]، تا کاتی فەتحی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] ساڵی ١٥١٧ز، کاتێک [[سەلیمی یەکەم|سوڵتان سەلیمی یەکەمی]] عوسمانی چووە قاھیرەوە، ھەموو ئاسەوارەکانی پیغەمبەری لەگەڵ خۆی برد بۆ [[ئەستەمبوڵ|ئەستەنبوڵ]]، و ھەتا ئێستا لە مۆزەخانەی بابی عالی لە ئەستەنبوڵ پارێزراون.&lt;ref&gt;کتێبی:إحیاء علوم الدین، خاوەن:أبو حامد الغزالی، '''بەشی دووەم'''، لاپەڕە ٣٧٦ چاپ: دار المعرفة، بیروت.&lt;/ref&gt;

بەڵام ئەوەی لە ئاسەواری پێغەمبەر بوو لە [[مەککە]] و [[مەدینە]]، موسڵمانان پاراست بوویان تا کاتی دەرکەوتنی بزوتنەوەی وەھابی لە نەجد لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|خەلافەتی عوسمانی]]، کە وەھابییەکان دوای ئەوەی دەستیان گرت بەسەر حیجازدا، زۆربەی ئاسەوارەکانی پێغەمبەریان لەناوبرد بە بانگەوازی ترسی دروست بوونی ھاوەڵ دانان،&lt;ref&gt;'''جریدة الحجاز:''' جدل حول تدمیر الوھابیة لما تبقّی من آثار إسلامیة - فؤاد المشاط تاریخ الوصول 7 یولیو 2011. نسخة محفوظة03 نوفمبر 2012 علی موقع وای باک مشین.&lt;/ref&gt;، ئەمەش وایکرد زۆربەی زانایانی [[سوننە]] و [[شیعە]] بانگەوازی پێویست بوونی پارێزگارییان کرد بۆ ئەوەی کە ماوەتەوە و ڕێگە نەدریت لەناو ببرێت&lt;ref&gt;'''صحیفة عکاظ:''' مفتی مصر: الآثار النبویة عظیمة القیمة وتمثل تاریخ الإسلام تاریخ الوصول 7 یولیو 2011.نسخة محفوظة 24 سبتمبر 2015 علی موقع وای باک مشین.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;لا ذرائع لھدم آثار النبوة، عمر عبد اللە کامل، ص2، دار بیرسان.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;'''علی الطالقانی. معھد الإمام الشیرازی الدولی للدراسات:'''توصیات ومقترحات لمعالجة ھدم الآثار، تاریخ الوصول 21 یولیو2011. نسخة محفوظة 15 أغسطس 2018 علی موقع وای باک مشین.&lt;/ref&gt; لەو ئاسارانەی ڕوخێنران؛ مزگەوتی بەنی قەڕیزە بوو، کە پێغەمبەر محەممەد تێیدا نوێژی کرد کاتی گەمارۆدانی بەنی قەڕیزە لەبەر [[خیانەت]]ەکەیان، مزگەوتی ئەبووبەکری سدیق، و شوینی لە دایکبوونی محەممەد، و شوێنی ژیانی لە مەککە، و باخی ھاوەڵ سەلمانی فارسی، و ماڵی ھاوەڵ [[ئەبوو ئەیووبی ئەنساری|ئەبوو ئەیووبی ئەنساڕی]]، و بیری عەینول زەرقا، و بیری ئەریس و بیری حاء.&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt;&lt;ref&gt;لا ذرائع لھدم آثار النبوة، عمر عبد اللە کامل، ص182-183، دار بیرسان.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;نصیحة لأخواننا علماء نجد، یوسف الرفاعی، ص12.&lt;/ref&gt;

== تێڕوانینەکان لەسەر کەسایەتیی محەممەد ==
=== تێڕوانینی موسڵمانان ===
بەپێی زانیارییە ئیسلامییەکان، محەممەد بەڕێزترین دروستکراو و پێشەوای ھەموو مرۆڤایەتییە،&lt;ref&gt;الفتاوى الحديثية، ابن حجر الهيتمي، ص346-349، تحقيق: أحمد عناية، دار التقوى، ط2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;قال النبي محمد «أنا سيّد ولد آدم يوم القيامة»، رواه مسلم في صحيحه، عن أبي هريرة، رقم: 2278.&lt;/ref&gt; و دوایین پێغەمبەری خوایە، باوەڕبوون پێی و باوەڕ بە پێغەمبەرێتییەکەی پێویستە لەسەر ھەموو [[ئیسلام|موسڵمانان]] و باوەڕ بە بێ ئەوە تەواو نابێت و [[ئیسلام]] ڕاست نابێت لەگەڵ ئەم بڕوایەدا نەبێت،&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;الشفا بتعريف حقوق المصطفى، القاضي عياض، ج2، ص3، دار الكتب العلمية، ط2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt; گوێڕایەڵ بوون بۆی و ڕازی بوون بە فەرمانەکانی پێویستە لەسەریان،&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;مجموعة رسائل الإمام الغزالي - روضة الطالبين وعمدة السالكين، أبو حامد الغزالي، ص107، المكتبة الوقفية.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt; بەوەی کە گوێڕایەڵییە بۆ خوا؛ و پەیڕەوکردنی ڕەوشتەکانی.

ئیسلام خۆشویستنی محەممەد بە یەکێک لە ئوسوڵەکانی موسڵمان و یەکێک لە مەرجەکانی باوەڕ دادەنێت،&lt;ref&gt;رواه مسلم في صحيحه، رقم: 2832.&lt;/ref&gt; موسڵمانان ڕێزێکی زۆریان لێناوە، و بە ڕێژەیەکی زۆر مناڵەکانیان بە ناوی محەممەد ناو دەنێن، کە ئامارەکان ئاماژە بەوە دەکەن، محەممەد بەربڵاوترین ناوە لە جیھاندا،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=&quot;محمد&quot;.. الاسم الأكثر شعبية بين المواليد الذكور في بريطانيا|ناونیشان=https://www.aa.com.tr/ar/دولي/محمد-الاسم-الأكثر-شعبية-بين-المواليد-الذكور-في-بريطانيا/2440257|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.aa.com.tr}}&lt;/ref&gt; و زۆرترین ناو بووە بۆ ناونانی لەدایکبووە نوێکان لە [[بەریتانیای مەزن|بەریتانیا]] ساڵی [[٢٠٠٩]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Mohammed is most popular name for baby boys in London|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/news/religion/6194354/Mohammed-is-most-popular-name-for-baby-boys-in-London.html|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.telegraph.co.uk}}&lt;/ref&gt; زۆربەی موسڵمانان لە ھەموو وڵاتە ئیسلامییەکاندا ڕاھاتوون بە ئاھەنگ گێڕان بە یادی لەدایکبوونی پێغەمبەر محەممەد لە سەدەی شەشی کۆچی بەرامبەر دوانزەی زایینییەوە، کۆڕ ئەبەستن بۆ گوێگرتن لە ژیاننامەکەی، و سەڵاوەتدان لەسەری، و گوێگرتن لە وەسفەکانی،&lt;ref&gt;حسن المقصد في عمل المولد، جلال الدين السيوطي، ص5.&lt;/ref&gt; لە ھەمان کاتدا شوێنکەوتوانی [[سوننە|ئەھلی سونەو جەماعە]] ئەم بۆنەیە قبوڵ ناکەن و بە دروستکراوی ئەزانن،&lt;ref&gt;حول المولد النبوي الشريف، محمد علوي المالكي، ص11-12، دار جوامع الكلم، ط1997.&lt;/ref&gt; موسڵمانان ناوی محەممەد جیادەکەنەوە بەوەی لەگەڵ ناوھێنانییدا دەڵێن «پێشەوامان محەممەد (سیدنا محمد)» یان «پێغەمبەری خوا (رسول اللە)» یان «نەبی» و لە دوای ناوەکەی سەڵاواتی لەسەر ئەدەن و ئەڵێن؛ «صلّی اللە علیە وسلّم» واتە؛ «دروودی خوای لێبێت».&lt;ref&gt;قال النبي محمد «من صلى عليّ صلاة لم تزل الملائكة تصلي عليه ما صلى عليّ فليقلّ عبد من ذلك أو ليكثر» رواه الدمياطي، في المتجر الرابح، رقم: 246، وقال عنه: حسن.&lt;/ref&gt;

=== تێڕوانینی یەھوودی ===
نەریتێک ھەیە لەناو یەھوودییدا، دان ئەنێن بە بوونی پێغەمبەری بێجگە لە یەھوودییەکان، خوا ناردوونی بۆ ڕێنمایی کردنی میللەتەکانیان، لەوانە؛ بلعام و ئەیووب کە عییبری نەبوون، تێڕاونینی زانا گەورەکانی [[جوو|یەھوود]] جیاوازییەکی گەورەیان تێدایە دەرباری پێغەمبەر محەممەد، زانای یەھوودی نسنائیل کوڕی فیوومی ئەڵێت، خوا پێغەمبەری ناردووە کە پەیامەکانیان یەک ناگرێتەوە لەگەڵ ئەو بیروباوەڕانەی بۆ پێغەمبەرەکانی یەھوودی ناردووە، فیوومی محەممەد بە پێغەمبەرێکی ڕاستگۆ دادەنێت بەڵام پەیامەکەی تایبەت بە [عەرەب] ئەزانێت بە شێوەکی تایبەت و بۆ یەھوودی دانانێت لەبەر ئەوەی لەگەڵ [[تەورات]] یەک ناگرێتەوە.&lt;ref&gt;The Bustan al-Ukul, by Nathanael ibn al-Fayyumi, edited and translated by David Levine, Columbia University Oriental Studies Vol. VI, p. 105&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Gan ha-Sekhalim'', ed. Kafih (Jerusalem, 1984), ch. 6.&lt;/ref&gt; ئەوەی تێبینی دەکرێت تێڕوانینی فیوومی قبوڵێکی فراوان نەکراوە لە نێو یەھوودەکانی سەردەمەکەییدا.

موسا کوڕی مەیموون یەکێک لە گرنگترین لاھووتییەکانی یەھوودە لە سەردەمەکانی ناوەڕاستدا وای ئەبینێت کە محەممەد ھەندێک لە بنەماکانی یەھوودی ھەڵبژاردووە لە پەیامەکەیدا و پەرستشی تری بۆ زیاد کردووە، و مەیمون محەممەد بە پێغەمبەرێکی ناڕاستگۆ دادەنێت و بانگەوازی پێغەمبەرایەتییەکەی بە ناڕاست ئەزانێت لەبەر ئەوەی پێچەوانەی نەرێتی تەوراتی یەھوودییە، ھەروەھا بوونی پێغەمبەرێکی نەخوێندەوار بەوە دادەنێت کە ناتوانێت بگاتە پلەی پێغەمبەر.&lt;ref&gt;[http://www.aishdas.org/student/navi.htm Prophet: True or False?], Gil Student&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.myjewishlearning.com/beliefs/Issues/Jews_and_Non-Jews/Attitudes_Toward_Non-Jews/Islam.shtml Jewish Views on Islam] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150318060224/http://myjewishlearning.com/beliefs/Issues/Jews_and_Non-Jews/Attitudes_Toward_Non-Jews/Islam.shtml |date=١٨ی ئازاری ٢٠١٥}}, Marc B. Shapiro&lt;/ref&gt;

=== تێڕوانینی مەسیحییەت ===
[[پەڕگە:Dante and Virgil Meet Muhammad and His Son-in-law, Ali in Hell.jpg|وێنۆک|وێنەیەکی [[دانتێ ئەلیگیێری|دانتێ]] و [[ڤێرجیل|ڤیرجیل]] لە دۆزەخدا محەممەد و [[عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب|عەلی کوڕی ئەبووتالیب]] دەبینن. لە سەدەکانی ناوەڕاستدا مەسیحییەکان ئیسلامیان بە بیدعەت دادەنا.]]

یوحنا دیمەشقی  (٦٧٦-٧٤٩ز) بە یەکەم کەسی مەسیحی دادەنرێت ڕای خۆی دابێت لەسەر محەممەد، بە پێغەمبەرێکی ناڕاستگۆی دادەنێت،&lt;ref&gt;[http://orthodoxinfo.com/general/stjohn_islam.aspx St. John of Damascus’s Critique of Islam], Orthodox Christian Information Centre&lt;/ref&gt;لەگەڵ ئەوەشدا بەشێک لە پەیرەوانی مەسیحیەت بۆچوونێکی ئەرێنیان بەرامبەر محەممەد ھەبوو، بەتایبەت کاتێک خەلیفەی عەباسی ئەبو عەبدوڵڵا محەممەد مەھدی، پرسیاری لە قەشەی کەنیسەی ڕۆژھەڵات، تیماتیۆسی یەکەم کرد سەبارەت بە بۆچوونی خۆی سەبارەت بە محەممەد ، وەڵامی دایەوە: &quot;ئەو بە شوێنپێی پێغەمبەراندا دەڕۆیشت.&quot;  وە لەگەڵ چەندین ستایشی محەممەد کە ڕاستگۆ بووە. &lt;ref&gt;[http://books.google.com/books?id=E6SIe0ommuYC&amp;pg=PA169 Modern Western Christian theological understandings of Muslims since the Second Vatican council], Mahmut Aydin&lt;/ref&gt; بەڵام پیکدادانەکانی دواتری نێوانیان لەگەڵ موسڵماناندا لە [[ئەندەلوس]] و [[فەلەستین]] بووە بە ھۆی دەرکەوتنی ئاڕاستەیەکی ڕەخنەگر لە ئیسلام و ئەم ئاڕاستەیە زیاتر تاوی سەند، دوای شەڕەکانی [[ئەورووپا]] لەگەڵ [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]]. بەتایبەت لای [[پرۆتێستانت|پرۆستانتەکان]].

لە سەدەکانی ناوەڕاستدا [[کڵێسای کاتۆلیک|کاتۆلیکەکان]] ئیسلامیان بە جۆرێک لە بیدعەت دادەنا و لە ڕەدی محمەممەددا بەرھەمیان داناوە.&lt;ref name=&quot;Quinn2008&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Quinn|یەکەم=Frederick|سەردێڕ=The Sum of All Heresies: The Image of Islam in Western Thought|ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]]|ژپنک=٩٧٨-٠١٩٥٣٢٥٦٣٨|شوێن=[[نیویۆرک|New York]]|پەڕەکان=١٧–٥٤|chapter=The Prophet as Antichrist and Arab Lucifer (Early Times to 1600)|chapter-url=https://books.google.com/books?id=PAF5py-2Oi0C&amp;pg=PA17}}&lt;/ref&gt; ئەم تێڕوانینە لە سەدەکانی دواتردا بەتایبەت لەدوای ڕێنێسانس گۆڕا.بەرگریکەرەکانی [[کڵێسای کاتۆلیک|کاسۆلیک]] لەسەرەتای سەدەی بیست وەسفی محەممەد دەکەن بەوەی چاکسازێکی کۆمەڵایەتییە، و ھیلیر بیلوک &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Hilaire Belloc {{!}} British author {{!}} Britannica|ناونیشان=https://www.britannica.com/biography/Hilaire-Belloc|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.britannica.com|زمان=en}}&lt;/ref&gt;یەکێک لە دیارترینی ئەو کاسۆلیکە بەریگریکارانەیە لە سەرەتای سەدەی بیستدا، ستایشی پەیامی پێغەمبەر محەممەدی کرد لەبەرئەو جێگە تایبەتەی بۆ [[مەسیح]] و [[مریەم|مریەمی]] دایک دایناوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Great and Enduring Heresy of Mohammed|ناونیشان=https://www.catholic.com/magazine/print-edition/the-great-and-enduring-heresy-of-mohammed|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=Catholic Answers}}&lt;/ref&gt; ھەروەھا چەندین بۆچوون ھەبووە کە مەسیحیەت دان بە پێغەمبەرایەتی محەممدا بنێن لە ژێر ئاکارە مەسیحییەکاندا  ئەمەش لە پێناو ھێنانەناوەی کەشێکی ئەرێنی لەگەڵ ئاینی ئیسلامدا .&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Hilal|یەکەم=Sidi Mahmoud|سەردێڕ=تصريحات بنديكت وبيان نوسترا آيتاتي.. انحراف أم امتداد|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/opinions/2006/9/27/%d8%aa%d8%b5%d8%b1%d9%8a%d8%ad%d8%a7%d8%aa-%d8%a8%d9%86%d8%af%d9%8a%d9%83%d8%aa-%d9%88%d8%a8%d9%8a%d8%a7%d9%86-%d9%86%d9%88%d8%b3%d8%aa%d8%b1%d8%a7-%d8%a2%d9%8a%d8%aa%d8%a7%d8%aa%d9%8a|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;

=== تێڕوانینی ڕۆژئاوا ===
ڕەخنەگر و لێکۆڵەرەوەی سوری ‹ڕەنا قەبانی› ئەڵێت؛ لە سەدەکانی ناوەڕاستدا شەڕ تەنھا لە نێوان [[ئیسلام]] و [[ئەورووپا]]دا تەنھا لەو ناکۆکییە سەربازییەدا نەبووە کە لە [[تورکیا]] یان [[ئیسپانیا]] ڕوویانداوە، بەڵکو شەڕێکی کولتووری  و ڕۆشنبیریش بووە ،&lt;ref&gt;أساطير أوروبا عن الشرق: لفّق تسد، رنا قباني، ص35-39، دار طلاس، دمشق، ط1994.&lt;/ref&gt; لە سەدەی دوانزەیەمەوە ئەورووپا سووربوون لەسەرئەوەی ئیسلام وەک شارستانیەتیێک قبوڵ نەکەن بەڵکو وەک ھێزێکی دژ وەریانگرتووە، ئەمەش بوو بە ھۆی بڵاوبوونەوەی نەزانی و وونبونی وردبینی لە وەرگێڕانەکاندا و دروستکردنی ئەفسانە و ئارەزووی دژانە، کە بوو بەھۆی بەرھەم ھاتنی ئەدەبێکی دژ بە ئیسلام، کە یەکێک لە ڕووەکانی ئەوە بوو پێغەمبەر محەممەد دوژمنی مەسیحە.&lt;ref&gt;ئەفسانەکانی ئەورووپا لەسەر ڕۆژھەڵات، ڕەنا قەبانی.&lt;/ref&gt;

لەگەڵ [[سەردەمی ڕووناکبیری|سەردەمی ڕوناکبیری]] لە [[سەدەی ١٧یەم|سەدەی حەڤدەدا]] و دەرکەوتنی پەیوەندی بازرگانی تایبەت لە نێوان [[ئەورووپا]] و [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانییدا]]، لەگەڵ ئەو سەردانانەی بازرگان و ئەوروپییەکان پێی ھەستان بۆ شارەکانی ڕۆژھەڵات بیرکردنەوەیان دەربارەی ئیسلام و پێغەمبەر گۆڕانی بەسەردا ھات،&lt;ref&gt;أساطير أوروبا عن الشرق: لفّق تسد، رنا قباني، ص107، دار طلاس، دمشق، ط1994.&lt;/ref&gt; ئەورووپا بەرھەمێکی نوێیان بە جێھێشت، ئەدیب و شاعیرە ڕۆژئاواییەکان دەستیان کرد بە وەسفی پیغەمبەر و ستایش کردنی، بەڵام ھەندێک لەسەر بیروباوەڕە کۆنەکانی سەردەمی ناوەڕاست مانەوە دەربارەی ئیسلام و ئەمەش بەردەوام بوو ھەتا [[سەدەی ٢٠ەم|سەدەی بیست]]، و تا لە ئەنجامی [[ھێرشەکانی ١١ی ئەیلوول|ڕووداوەکانی ١١ی ئەیلوولدا]] شەپۆلی [[ئیسلامۆفۆبیا]] بەرز بوویەوە، ئەمەش بەھۆی تێکەڵ کردنی ڕەفتاری توندڕەوە ئیسلامییەکان لەگەڵ پەیامی ئیسلام بە شێوەیەکی گشتی.&lt;ref&gt;[http://www.alyaumonline.com/News/art/8574.html?print&amp;output_type=rss&amp;output_type=rss&amp;output_type=rss&amp;output_type=rss پێگەی ئەمڕۆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200917095025/http://www.alyaum.com/News/art/8574.html?print&amp;output_type=rss&amp;output_type=rss&amp;output_type=rss&amp;output_type=rss |date=١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ }},.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.net/NR/exeres/6EC17FC7-6961-4E7B-B452-889186D3B3B3.htm جەزیرە نێت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081019075329/http://www.aljazeera.net/NR/exeres/6EC17FC7-6961-4E7B-B452-889186D3B3B3.htm |date=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨ }}.&lt;/ref&gt;

نووسەری یەھوودی مایکل ھارت لە دانانی کتێبی مەزنترین ١٠٠ کەسایەتی مێژوودا، پێغەمبەر محەممەدی داناوە بە بە مەزنترین کەس بەو بڕوایەی «کە تەنھا کەسە لە مێژوودا بە تەواوی سەرکەوتوو بووە لەسەر ئاستی ئایینی و دونیایی و دەڵێت محەممەد کاریگەرییەکی گەورەی لە دەروونی [[ئیسلام|موسڵمانان]] بە جێھێشتووە، ئەمەش دەردەکەوێت لە یادکردنەوە و شوێن پێ ھەڵگرتنییاندا لە شێوازی ژیان و پەرستشەکانی، و ھەروەھا لە ھەستانیان بە لەبەرکردنی ووتە و ھەڵس وکەوت و سیفەتەکانی».&lt;ref&gt;١٠٠ نەمرەکە [[مایکل ھارت]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/MichaelHartRankingOfThe100GreatMuhammadNumber1/Michael+Hart+Ranking+of+the+100+Great++Muhammad+Number+1_djvu.txt Full text of &quot;Michael Hart Ranking Of The 100 Great Muhammad Number 1]&quot;

لە [[وەیباک مەشین]] ەوە پارێزراوە&lt;/ref&gt;

=== تێڕوانینەکانی تر ===
* [[ئایینی بابی|بابی]] و [[ئایینی بەھایی|بەھائی]] و [[ئەحمەدی]]، محەممەد بە یەکێک لە پێغەمبەرەکان دادەنێن، بەڵام بە دوا پێغەمبەری دانانێن، و بەپێی ڕای ئەوان لە دوای محەممەد باب و بەھاء و غوڵام ئەحمەد قادیانی ھەیە.
* لە دیانەتی سیلیما، محەممەد بە یەکێک لە قەدیسییەکان دانراوە (کەنیسەی کاسۆلیکی)
* ناناک دامەزرێنەری دیانەتی سیخی بە یەکێک لە پیغەمبەرەکانی براھمای دادەنێت.&lt;ref&gt;Peter Teed (1992), p.424&lt;/ref&gt;
* کەنیسەی یەسوع مەسیح، بە یەکێک لە چاکسازەکانی دادەنێت وەک [[کۆنفۆشیۆس|کۆنفووشیوس]] و [[سوقرات]] و [[ئەفلاتوون]] و ئەوانی تر، و پاداشتیان لای خوا وردەگرنەوە لە بەر بەھا ڕەوشتییەکانیان، و بانگەوازەکەیان بۆ ڕوناککردنەوە و ھێنانەدی ئاستێکی بەرزی تێگەیشتن لە نیو خەڵکدا.&lt;ref&gt;[http://www.lds.org/portal/site/LDSOrg/menuitem.b12f9d18fae655bb69095bd3e44916a0/?vgnextoid=2354fccf2b7db010VgnVCM1000004d82620aRCRD&amp;locale=0&amp;sourceId=bbaba1615ac0c010VgnVCM1000004d82620a____&amp;hideNav=1 A Latter-day Saint Perspective on Muhammad - James A. Toronto].&lt;/ref&gt;

== ئەمانەش ببینە ==
{{col-begin}}
{{col-1-of-3}}
* [[فەرموودە]]
* [[قورئان]]
* [[ئیسلام]]
* [[کۆڵەکەکانی ئیسلام|پایەکانی ئیسلام]]
{{col-2-of-3}}
* [[عەبدولموتەڵیب کوڕی ھاشم|عەبدولموتەلیب کوڕی ھاشم]]
*[[خەلافەتی ڕاشدین]]
* [[دەوڵەتی ئەمەوی|خەلاقەتی ئەمەوی]]
* [[خەلافەتی عەباسی|خەلافەتی عەبباسی]]
* [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|خەلافەتی عوسمانی]]
{{col-2-of-3}}
* [[ئەبووبەکری سدیق|ئەبووبەکر]]
* [[عومەر کوڕی خەتتاب]]
* [[عوسمان کوڕی عەفان]]
* [[عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب|عەلی کوڕی ئەبوتالیب]]

{{col-end}}

== تێبینییەکان ==
{{تێبینییەکان}}

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}
* [http://tanzil.net/#trans/ku.asan/54:1 سایتی تەنزیل]
* ژیانی پێغەمبەری خوا لە قورئان و سوننەتدا، نوسینی/ محەممەد مەلا فائق شارەزووری
* وێکپیدیای عەرەبی
* [http://www.dangiislam.org/ دەنگی ئیسلام] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170706043707/http://www.dangiislam.org/ |date= ٦ی تەممووزی ٢٠١٧ }}

===کتێبنامە===
&lt;!-- ATTENTION: If you add an entry into this section, please ensure that you include it within proper alphabetical order of the existing list, generally by author's last name --&gt;
{{refbegin|30em|indent=yes}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Adil |یەکەم=Hajjah Amina |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=31tscfPF4tkC|سەردێڕ=Muhammad, the Messenger of Islam: His Life &amp; Prophecy |ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=ISCA |ژپنک=٩٧٨-١-٩٣٠٤٠٩-١١-٨}}
*{{cite encyclopedia |last=Ahmad |first=Anis |author-link=Anis Ahmad |date=2009 |title=Dīn |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World |editor=John L. Esposito |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e1102 |url-access=subscription |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20171205093241/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e1102 |archive-date=5 December 2017 }}{{cbignore}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ahmed |یەکەم=Shahab |بەستەری نووسەر=Shahab Ahmed |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ZCcuDwAAQBAJ |سەردێڕ=Before Orthodoxy: The Satanic Verses in Early Islam |ڕێکەوت=٢٤ی نیسانی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=Harvard University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٤-٠٤٧٤٢-٦}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Al-Bukhari |یەکەم=Muhammed Ibn Ismaiel |سەردێڕ=The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari: Arabic-English |ڕێکەوت=١ی حوزەیرانی ١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=Dar-us-Salam Publications |ژپنک=٩٧٨-٩٩٦٠-٧١٧-٣١-٩|translator-last=Khan |translator-first=Muhammad M.}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Al-Tabari|یەکەم=Abu Jafar Muhammad ibn Jarir |بەستەری نووسەر=Al-Tabari |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=sD8_ePcl1UoC |سەردێڕ=The History of al-Ṭabarī Vol. 8: The Victory of Islam: Muhammad at Medina A.D. 626-630/A.H. 5-8 |ڕێکەوت=٩ی کانوونی دووەمی ١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=SUNY Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٩١٤-٣١٥٠-٤}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Al-Tabari |یەکەم=Muhammad ibn Jarir |بەستەری نووسەر=al-Tabari |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=uyFjzQEACAAJ |سەردێڕ=The History of al-Tabari Vol. 6: Muhammad at Mecca |ڕێکەوت=١ی ئابی ١٩٨٧|بڵاوکەرەوە=SUNY Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٨٧٠٦-٧٠٧-٥}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Anthony |یەکەم=Sean W. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=_r7LDwAAQBAJ |سەردێڕ=Muhammad and the Empires of Faith: The Making of the Prophet of Islam |ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Univ of California Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢٠-٩٧٤٥٢-٤}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ardic |یەکەم=Nurullah |ڕێکەوت=٢١ی ئابی ٢٠١٢|سەردێڕ=Islam and the Politics of Secularism |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ZAXNxxkJKYsC&amp;pg=PA99 |بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-١-١٣٦-٤٨٩٨٤-٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180122105439/https://books.google.com/books?id=ZAXNxxkJKYsC&amp;pg=PA99 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Arjomand |یەکەم=Said Amir |بەستەری نووسەر=Saïd Amir Arjomand |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=rNGAEAAAQBAJ|سەردێڕ=Messianism and Sociopolitical Revolution in Medieval Islam |ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=Univ of California Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢٠-٣٨٧٥٩-١}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Armstrong |یەکەم=Karen |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=dTqRqVNtBfoC |سەردێڕ=Muhammad: A Prophet for Our Time |ڕێکەوت=٢٨ی ئابی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Harper Collins |ژپنک=٩٧٨-٠-٠٦-١١٥٥٧٧-٢}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Armstrong|یەکەم=Karen |بەستەری نووسەر= Karen Armstrong|ڕێکەوت=٢٠١٣|سەردێڕ=[[Muhammad: A Prophet for Our Time]] |بڵاوکەرەوە=[[HarperCollins]] |ژپنک= ٩٧٨٠٠٦٢٣١٦٨٣٧}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Encyclopaedia of Islam, Volume XI (V-Z) |ڕێکەوت=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٢|ناونیشان=https://brill.com/edcollbook/title/6997 |editor-last=Bearman |editor-first=Peri |editor-link=Peri Bearman |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|بڵاوکەرەوە=Brill |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-١٢٧٥٦-٢|editor2-last=Bianquis |editor2-first=Thierry |editor-link2=Thierry Bianquis |editor3-last=Bosworth |editor3-first=C. Edmund |editor-link3=C. Edmund Bosworth |editor4-last=Donzel |editor4-first=E. J. van |editor-link4=E. J. van Donzel |ref = {{harvid|Bearman et al.|2002}}}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Beeston |یەکەم=A. F. L. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Y0QkhaK4kBUC |سەردێڕ=Arabic Literature to the End of the Umayyad Period |ڕێکەوت=٣ی تشرینی دووەمی ١٩٨٣|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٢٤٠١٥-٤}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Clinton |دوایین=Bennett |بەستەری نووسەر=Clinton Bennett |سەردێڕ=In search of Muhammad |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=-VTIkkcUFHQC&amp;pg=PA182 |ڕێکەوت=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=Continuum International Publishing Group |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٠٤-٧٠٤٠١-٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150922131141/https://books.google.com/books?id=-VTIkkcUFHQC&amp;pg=PA182 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٥}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bogle |یەکەم=Emory C. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=IpFhLDUw20gC |سەردێڕ=Islam: Origin and Belief |ڕێکەوت=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=University of Texas Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٩٢-٧٠٨٦٢-٤}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Borup |یەکەم١=Jørn |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=FMG0DwAAQBAJ |سەردێڕ=Religious Diversity in Asia |دوایین٢=Fibiger |یەکەم٢=Marianne Qvortrup |دوایین٣=Kühle |یەکەم٣=Lene |ڕێکەوت=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=BRILL |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٤١٥٨١-٢}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Brockopp |یەکەم=Jonathan E. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=o58K2t344YQC |سەردێڕ=The Cambridge Companion to Muhammad |ڕێکەوت=١٩ی نیسانی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ژپنک=٩٧٨-١-١٣٩-٨٢٨٣٨-٣}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Brown |یەکەم=Daniel W. |بەستەری نووسەر=Daniel W. Brown |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=TPbLcSlUs8cC |سەردێڕ=A New Introduction to Islam |ڕێکەوت=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=Wiley |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٣١-٢١٦٠٤-٩}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Brown |یەکەم=Jonathan A.C. |بەستەری نووسەر=Jonathan A. C. Brown|ڕێکەوت=٢٠١١|سەردێڕ=Muhammad: A Very Short Introduction |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٥٥٩٢٨-٢|ناونیشان=https://archive.org/details/muhammadveryshor00brow}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Cheikh |یەکەم=Nadia Maria El |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=lRPRCgAAQBAJ |سەردێڕ=Women, Islam, and Abbasid Identity |ڕێکەوت=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Harvard University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٤-٧٣٦٣٦-٨}}
*{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Cimino |یەکەم=Richard |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٠٥|سەردێڕ=&quot;No God in Common&quot;: American Evangelical Discourse on Islam after 9/11 |journal=[[Review of Religious Research]] |بەرگ=٤٧|issue=2 |پەڕەکان=١٦٢–٧٤|doi=10.2307/3512048 |jstor=3512048}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Cole |یەکەم=W. Owen |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=1T_UAwAAQBAJ |سەردێڕ=Six World Faiths |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٦|بڵاوکەرەوە=A&amp;C Black |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٢٦٤-٤٩٦٤-١}}
*{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Conrad |یەکەم=Lawrence I. |بەستەری نووسەر=Lawrence Conrad |ڕێکەوت=١٩٨٧|سەردێڕ=Abraha and Muhammad: some observations apropos of chronology and literary topoi in the early Arabic historical tradition1 |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |بەرگ=٥٠|issue=2 |پەڕەکان=٢٢٥–٤٠|s2cid=162350288 |doi=10.1017/S0041977X00049016}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Curtis |یەکەم=Michael |ڕێکەوت=٢٠٠٩|سەردێڕ=Orientalism and Islam: European Thinkers on Oriental Despotism in the Middle East and India |ناونیشان=https://archive.org/details/orientalismislam00curt |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=limited |شوێن=New York City |بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |پەڕە=[https://archive.org/details/orientalismislam٠٠curt/page/n٤٢ ٣١]|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٧٦٧٢٥-٥}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Deming |یەکەم=David |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=2FKNAgAAQBAJ&amp;dq=muhammad+bring+you+slaughter+quraysh&amp;pg=PA68 |سەردێڕ=Science and Technology in World History, Volume 2: Early Christianity, the Rise of Islam and the Middle Ages |ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=McFarland |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٨٦٤-٥٦٤٢-٠}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dibble |یەکەم=Roy |ناونیشان=https://gutenberg.org/ebooks/73644 |سەردێڕ=Mohammed |ڕێکەوت=١٩٢٦|بڵاوکەرەوە=Viking Press}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=El-Azhari |یەکەم=Taef Kamal |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=_LaSvwEACAAJ |سەردێڕ=Queens, Eunuchs and Concubines in Islamic History, 661-1257 |ڕێکەوت=٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=Edinburgh University Press |ژپنک=٩٧٨-١-٤٧٤٤-٢٣١٨-٢|پەڕەکان=٢٤–٥|chapter=Two Wives at the Same Time: Sawda and 'Aisha}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Esposito |یەکەم=John |بەستەری نووسەر=John Esposito |ڕێکەوت=١٩٩٨|سەردێڕ=Islam: The Straight Path |edition=3rd |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١١٢٣٤-٤|ناونیشان=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo_0}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Esposito |یەکەم=John |بەستەری نووسەر=John Esposito |ڕێکەوت=٢٠٠٢|سەردێڕ=What Everyone Needs to Know About Islam |ناونیشان=https://archive.org/details/whateveryoneneed0000espo |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١٥٧١٣-٠}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|editor-last=Esposito |editor-first=John |editor-link=John Esposito |ڕێکەوت=٢٠٠٣|سەردێڕ=The Oxford Dictionary of Islam |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١٢٥٥٨-٠|پەڕە=١٩٨|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press, USA |ناونیشان=https://archive.org/details/oxforddictionary00bada/page/198 |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٢}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Esposito |یەکەم=John |بەستەری نووسەر=John Esposito |ڕێکەوت=٢٠١١|سەردێڕ=What everyone needs to know about Islam |edition=2 |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=2wSVQI3Ya2EC&amp;pg=PA14 |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٧٩٤١٣-٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150930142902/https://books.google.com/books?id=2wSVQI3Ya2EC&amp;pg=PA14 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٥}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Fontaine |یەکەم=P. F. M. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=2cuUEAAAQBAJ|سەردێڕ=Imperialism in Medieval History I: Dualism in Byzantine History 476–638 and Dualism in Islam 572–732 |ڕێکەوت=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=BRILL |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٥٠٢٣٤-٥}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Forward |یەکەم=Martin |بەستەری نووسەر=Martin Forward |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=BCkQAQAAIAAJ |سەردێڕ=Muhammad: A Short Biography |ڕێکەوت=٢٤ی نیسانی ١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=Oneworld Publications |ژپنک=٩٧٨-١-٨٥١٦٨-١٣١-٠}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gabriel |یەکەم=Richard A. |بەستەری نووسەر=Richard A. Gabriel |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=nadbe2XP2o4C |سەردێڕ=Muhammad: Islam's First Great General |ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=University of Oklahoma Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٦١-٣٨٦٠-٢}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gabriel |یەکەم=Richard A. |بەستەری نووسەر=Richard A. Gabriel |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=0HQCBQAAQBAJ |سەردێڕ=Muhammad: Islam's First Great General |ڕێکەوت=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=University of Oklahoma Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٦١-٨٢٥٠-٦}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Gibb |یەکەم١=Hamilton Alexander Rosskeen |بەستەری نووسەر١=H. A. R. Gibb |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=IAajmgEACAAJ |سەردێڕ=The Encyclopaedia of Islam: Vol. 1- |دوایین٢=Lewis |یەکەم٢=Brian |دوایین٣=Donzel |یەکەم٣=Emeri J. van |بەستەری نووسەر٣=Emeri van Donzel |دوایین٤=Bosworth |یەکەم٤=Clifford Edmund |بەستەری نووسەر٤=Clifford Edmund Bosworth |ڕێکەوت=١٩٨٦|بڵاوکەرەوە=E.J. Brill |ref = {{harvid|Gibb et al.|1986}}}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gil |یەکەم=Moshe |بەستەری نووسەر=Moshe Gil |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=M0wUKoMJeccC |سەردێڕ=A History of Palestine, 634–1099 |ڕێکەوت=٢٧ی شوباتی ١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٥٩٩٨٤-٩}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Glubb |یەکەم=Sir John Bagot |بەستەری نووسەر=John Bagot Glubb |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=miAqAQAAMAAJ |سەردێڕ=The Life and Times of Muhammad |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=Cooper Square Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٥٤-١١٧٦-٥}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Goddard |یەکەم=Hugh |ڕێکەوت=٢٠٠٠|سەردێڕ=A History of Christian-Muslim Relations |ناونیشان=https://archive.org/details/historychristian00godd |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=limited |بڵاوکەرەوە=Edinburgh University Press |chapter=The First Age of Christian-Muslim Interaction (c. 830/215) |پەڕەکان=٣٤–٤١|ژپنک=٩٧٨-١-٥٦٦٦٣-٣٤٠-٦}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Goldman |یەکەم=Elizabeth |بەستەری نووسەر=Elizabeth Goldman |ڕێکەوت=١٩٩٥|سەردێڕ=Believers: spiritual leaders of the world |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٠٨٢٤٠-١|ناونیشان=https://archive.org/details/believersspiritu00gold}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gordon |یەکەم=Matthew |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=KiawUHevW24C |سەردێڕ=The Rise of Islam |ڕێکەوت=٣٠ی ئایاری ٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Greenwood Publishing Group |ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٣-٣٢٥٢٢-٩}}
*{{cite encyclopedia |first1=Richard |last1=Gottheil |author-link1=Richard Gottheil |first2=Mary W. |last2=Montgomery |first3=Hubert |last3=Grimme |date=1906 |title=Mohammed |url=http://jewishencyclopedia.com/articles/10918-mohammed |encyclopedia=Jewish Encyclopedia |publisher=[[Kopelman Foundation]]}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hazleton |یەکەم=Lesley |بەستەری نووسەر=Lesley Hazleton |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=8b2JDQAAQBAJ |سەردێڕ=The First Muslim: The Story of Muhammad |ڕێکەوت=٤ی شوباتی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Penguin |ژپنک=٩٧٨-١-٥٩٤٦٣-٢٣٠-٣}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hodgson |یەکەم=Marshall G. S. |بەستەری نووسەر=Marshall Hodgson |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=18b-K9AMLlwC |سەردێڕ=The Venture of Islam, Volume 1: The Classical Age of Islam |ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=University of Chicago Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٢٦-٣٤٦٨٦-١}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Holt |یەکەم١=P. M. |بەستەری نووسەر١=Peter Holt (historian) |دوایین٢=Lambton |یەکەم٢=Ann K. S. |بەستەری نووسەر٢=Ann Lambton |دوایین٣=Lewis |یەکەم٣=Bernard |بەستەری نووسەر٣=Bernard Lewis |ڕێکەوت=١٩٧٧|سەردێڕ=The Cambridge History of Islam |edition=paperback |بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٢٩١٣٥-٤}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Holt |یەکەم١=P. M. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=5OO-AQAACAAJ |سەردێڕ=The Cambridge History of Islam: Volume 1A, The Central Islamic Lands from Pre-Islamic Times to the First World War |دوایین٢=Lambton |یەکەم٢=Ann K. S. |دوایین٣=Lewis |یەکەم٣=Bernard |ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ١٩٧٧|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٢٩١٣٥-٤|ref = {{harvid|Holt et al.|1977}}}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Hourani |یەکەم١=Albert |بەستەری نووسەر١=Albert Hourani |دوایین٢=Ruthven |یەکەم٢=Malise |بەستەری نووسەر٢=Malise Ruthven |سەردێڕ=A History of the Arab Peoples |ڕێکەوت=٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=Belknap Press; Revised edition |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٤-٠١٠١٧-٨}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Howard-Johnston |یەکەم=James |بەستەری نووسەر=James Howard-Johnston |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=I_9QEAAAQBAJ |سەردێڕ=Witnesses to a World Crisis: Historians and Histories of the Middle East in the Seventh Century |ڕێکەوت=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=OUP Oxford |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-١٥٧٦٠٨-٩}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Humphreys |یەکەم=R. Stephen |بەستەری نووسەر=R. Stephen Humphreys |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=L-A9DwAAQBAJ |سەردێڕ=Islamic History: A Framework for Inquiry – Revised Edition |ڕێکەوت=١٩٩١|بڵاوکەرەوە=Princeton University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٩١-٠٠٨٥٦-١}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Ibn Hisham |یەکەم١=ʻAbd al-Malik |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=tug7AAAAMAAJ |سەردێڕ=The Life of Muhammad: A Translation of Isḥāq's Sīrat Rasūl Allāh |دوایین٢=Ibn Ishaq |یەکەم٢=Muhammad |بەستەری نووسەر٢=Ibn Ishaq |ڕێکەوت=١٩٧٨|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٦٣٦٠٣٤-٨}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Ibn Kathir |بەستەری نووسەر١=Ibn Kathir |سەردێڕ=The Life of the Prophet Muhammad Volume I |دوایین٢=Gassick |یەکەم٢=Dr Trevor Le |بەستەری نووسەر٢=Trevor LeGassick|ڕێکەوت=١ی ئەیلوولی ٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=Garnet Publishing |ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٩٦٤-١٤٢-٢|شوێن=Reading |translator-last=Gassick |translator-first=Prof Trevor Le}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ibn Kathīr |یەکەم=Ismāʻīl ibn ʻUmar |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=wVdTAAAAYAAJ |سەردێڕ=The Life of the Prophet Muḥammad: A Translation of Al-Sīra Al-Nabawiyya |ڕێکەوت=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=Center for Muslim Contribution to Civilization |ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٩٦٤-٠٤٠-١}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Irving |یەکەم=Washington |بەستەری نووسەر=Washington Irving |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=p7EPAAAAYAAJ&amp;pg=PA17 |سەردێڕ=Mahomet and His Successors |ڕێکەوت=١٩٠٤|بڵاوکەرەوە=P. F. Collier}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Johnson |یەکەم=Scott Fitzgerald |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=KEYSDAAAQBAJ |سەردێڕ=The Oxford Handbook of Late Antiquity |ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٠٢٧٧٥٣-٦}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Katz |یەکەم=Steven |بەستەری نووسەر=Steven T. Katz |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=lwpxEAAAQBAJ |سەردێڕ=The Cambridge Companion to Antisemitism |ڕێکەوت=٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٧٨٧٦٥-٩}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kister |یەکەم=M. J. |بەستەری نووسەر=Meir Jacob Kister |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=0PdbEAAAQBAJ |سەردێڕ=Society and Religion from Jahiliyya to Islam |ڕێکەوت=٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-١-٠٠٠-٥٨٥٠٢-٥}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Klein |یەکەم=F. A. |بەستەری نووسەر=Frederick Klein |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Y5eJAAAAMAAJ |سەردێڕ=The Religion of Islám |ڕێکەوت=١٩٠٦|بڵاوکەرەوە=K. Paul, Trench, Trübner |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٩٠-٠٠٤٠٨-٢}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Kloppenborg |یەکەم١=Ria |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=wN-mDwAAQBAJ |سەردێڕ=Female Stereotypes in Religious Traditions |دوایین٢=Hanegraaff |یەکەم٢=Wouter J. |بەستەری نووسەر٢=Wouter Hanegraaff |ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=BRILL |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٣٧٨٨٨-٩}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lapidus |یەکەم=Ira |بەستەری نووسەر=Ira M. Lapidus |ڕێکەوت=٢٠٠٢|سەردێڕ=A History of Islamic Societies |ناونیشان=https://archive.org/details/historyofislamic0000lapi_t2d2 |بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |edition=2nd |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٧٧٩٣٣-٣}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lapidus |یەکەم=Ira M. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=qcPZ1k65pqkC |سەردێڕ=Islamic Societies to the Nineteenth Century: A Global History |ڕێکەوت=٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٥١٤٤١-٥}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lassner |یەکەم=Jacob |بەستەری نووسەر=Jacob Lassner |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=jwdsUKLbS2wC |سەردێڕ=Jews, Christians, and the Abode of Islam: Modern Scholarship, Medieval Realities |ڕێکەوت=١٥ی ئازاری ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=University of Chicago Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٢٦-٤٧١٠٧-٥}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lewis |یەکەم=Bernard |بەستەری نووسەر=Bernard Lewis |ڕێکەوت=٢٠٠٢|orig-year=1993 |سەردێڕ=The Arabs in History |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٢٨٠٣١٠-٨|title-link=The Arabs in History}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lewis |یەکەم=David Levering |بەستەری نووسەر=David Levering Lewis |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Zxuar_ISdcUC |سەردێڕ=God's Crucible: Islam and the Making of Europe, 570-1215 |ڕێکەوت=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=W. W. Norton &amp; Company |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٩٣-٠٦٧٩٠-٣}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Lindemann |یەکەم١=Albert S. |بەستەری نووسەر=Albert Lindemann |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=SaEUDAAAQBAJ |سەردێڕ=Antisemitism: A History |دوایین٢=Levy |یەکەم٢=Richard S. |بەستەری نووسەر٢=Richard S. Levy |ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٢٣٥٠٣-٢}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Madelung |یەکەم=Wilferd |بەستەری نووسەر=Wilferd Madelung |ڕێکەوت=١٩٩٧|سەردێڕ=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate |بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٦٤٦٩٦-٣|title-link=The Succession to Muhammad}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Margoliouth |یەکەم=David S. |بەستەری نووسەر=David Samuel Margoliouth |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Rwhm1b9hZh0C |سەردێڕ=Mohammed and the Rise of Islam |ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Cosimo, Inc.|ژپنک=٩٧٨-١-٦١٦٤٠-٥٠٣-٨}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Miller |یەکەم=Judith |بەستەری نووسەر=Judith Miller |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=tH_ThgVEoAcC|سەردێڕ=God Has Ninety-Nine Names: Reporting from a Militant Middle East |ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Simon and Schuster |ژپنک=٩٧٨-١-٤٣٩١-٢٩٤١-٨}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Muir |یەکەم= William |بەستەری نووسەر=William Muir |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=YTwBAAAAQAAJ |سەردێڕ=The Life of Mahomet and History of Islam to the Era of the Hegira: With Introductory Chapters on the Original Sources for the Biography of Mahomet and on the Pre-Islamite History of Arabia |ڕێکەوت=١٨٦١|بڵاوکەرەوە=Smith, Elder&amp;Company, 65, Cornhill}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Muranyi |یەکەم=Miklos |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=bsXXAAAAMAAJ |سەردێڕ=The Life of Muhammad |ڕێکەوت=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=Ashgate |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٦٠٧٨-٧٠٣-٧}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Morgan |یەکەم=Diane |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=6oHDEAAAQBAJ |سەردێڕ=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |ڕێکەوت=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing USA |ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٣-٣٦٠٢٦-٨}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Muesse |یەکەم=Mark W. |بەستەری نووسەر=Mark W. Muesse |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=i8hxEAAAQBAJ |سەردێڕ=Four Wise Men |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=Lutterworth Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٨٨-٩٥٢٢-٨}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Murray |یەکەم=Alexander |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=trene_8DY10C |سەردێڕ=Suicide in the Middle Ages: Volume 2: The Curse on Self-Murder |ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=OUP Oxford |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-١٦١٣٩٩-٩}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Nagel |یەکەم=Tilman |بەستەری نووسەر=Tilman Nagel |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=YvgdEAAAQBAJ |سەردێڕ=Muhammad's Mission: Religion, Politics, and Power at the Birth of Islam |ڕێکەوت=٦ی تەممووزی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Walter de Gruyter GmbH &amp; Co KG |ژپنک=٩٧٨-٣-١١-٠٦٧٤٩٨-٩}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Netton |یەکەم=Ian Richard |بەستەری نووسەر=Ian Richard Netton |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=bYtmAgAAQBAJ |سەردێڕ=Encyclopaedia of Islam |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-١-١٣٥-١٧٩٦٠-١}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Nigosian |یەکەم=Solomon A. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=my7hnALd_NkC|سەردێڕ=Islam: Its History, Teaching, and Practices |ڕێکەوت=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=Indiana University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٥٣-١١٠٧٤-٩}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Peters |یەکەم=F. E. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=FS8W4fEXJpsC |سەردێڕ=Muhammad and the Origins of Islam |ڕێکەوت=٦ی نیسانی ١٩٩٤|بڵاوکەرەوە=State University of New York Press |ژپنک=٩٧٨-١-٤٣٨٤-١٥٩٧-٠}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Peters |یەکەم=Francis Edward |بەستەری نووسەر=Francis Edward Peters |ڕێکەوت=٢٠٠٣|سەردێڕ=Islam: A Guide for Jews and Christians |بڵاوکەرەوە=Princeton University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٩١-١١٥٥٣-٥|ناونیشان=https://archive.org/details/islamguideforjew00fepe}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Peters |یەکەم=Francis Edward |بەستەری نووسەر=Francis Edward Peters |ڕێکەوت=2003b |سەردێڕ=The Monotheists: Jews, Christians, and Muslims in Conflict and Competition |بەرگ=١|ناونیشان=https://press.princeton.edu/books/paperback/9780691123721/the-monotheists-jews-christians-and-muslims-in-conflict-and |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration |بڵاوکەرەوە=Princeton University Press |id=ASIN: B0012385Z6 |ژپنک=٠-٦٩١-١١٤٦٠-٩}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Peters |یەکەم=Francis Edward |ڕێکەوت=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|بەستەری نووسەر=Francis Edward Peters |سەردێڕ=Jesus and Muhammad: Parallel Tracks, Parallel Lives |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=olEi-1LZYYQC&amp;pg=PA159 |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٧٤٧٤٦-٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130614223637/http://books.google.com/books?id=olEi-1LZYYQC&amp;pg=PA159 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٣}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Peterson |یەکەم=Daniel |بەستەری نووسەر=Daniel C. Peterson |ڕێکەوت=٢٠٠٧|سەردێڕ=Muhammad, Prophet of God |ناونیشان=https://archive.org/details/muhammadpropheto0000pete |بڵاوکەرەوە=Wm. B. Eerdmans Publishing Company |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٢٨-٠٧٥٤-٠}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Phipps |یەکەم=William E. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=DR_mDAAAQBAJ |سەردێڕ=Muhammad and Jesus: A Comparison of the Prophets and Their Teachings |ڕێکەوت=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing |ژپنک=٩٧٨-١-٤٧٤٢-٨٩٣٥-١}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Powers |یەکەم=David S. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Rx-LAwAAQBAJ |سەردێڕ=Zayd |ڕێکەوت=٨ی ئایاری ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=University of Pennsylvania Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٢٢-٠٩٩٥-٢}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Quinn |یەکەم=Frederick |ڕێکەوت=٢٠٠٨|سەردێڕ=The Sum of All Heresies: The Image of Islam in Western Thought |ناونیشان=https://archive.org/details/sumofallheresies0000quin |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration |شوێن=New York City |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |chapter=The Prophet as Antichrist and Arab Lucifer (Early Times to 1600) |پەڕەکان=١٧–٥٤|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٣٢٥٦٣-٨}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ramadan |یەکەم=Tariq |بەستەری نووسەر=Tariq Ramadan |ڕێکەوت=٢٠٠٧|سەردێڕ=In the Footsteps of the Prophet: Lessons from the Life of Muhammad |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٣٠٨٨٠-٨|ناونیشان=https://archive.org/details/infootstepsofpro00rama}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Rāshid |یەکەم=Maʿmar ibn |بەستەری نووسەر=Ma'mar ibn Rashid |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=N8mlCgAAQBAJ |سەردێڕ=The Expeditions: An Early Biography of Muḥammad |ڕێکەوت=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=NYU Press |ژپنک=٩٧٨-١-٤٧٩٨-٠٠٤٧-٦}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Reeves |یەکەم=Minou|بەستەری نووسەر=Minou Reeves |ڕێکەوت= ٢٠٠٣|سەردێڕ= [[Muhammad in Europe]]: A Thousand Years of Western Myth-Making |بڵاوکەرەوە=[[New York University Press]] |پەڕەکان=[https://archive.org/details/muhammadineurope٠٠٠٠mino/page/n١٣٢ ٦]–٧|ژپنک= ٠٨١٤٧٧٥٦٤٠}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Reynolds |یەکەم=Gabriel Said |بەستەری نووسەر=Gabriel Said Reynolds |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=b1SjEAAAQBAJ |سەردێڕ=The Emergence of Islam: Classical Traditions in Contemporary Perspective |ڕێکەوت=٧ی ئازاری ٢٠٢٣|بڵاوکەرەوە=Augsburg Fortress Publishers |ژپنک=٩٧٨-١-٥٠٦٤-٧٣٨٨-٨}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Robin |یەکەم=Christian J. |ڕێکەوت=٢٠١٢|سەردێڕ=Arabia and Ethiopia. In The Oxford Handbook of Late Antiquity |بڵاوکەرەوە=OUP USA |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٣٣٦٩٣-١}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Robinson |یەکەم=David |ڕێکەوت=٢٠٠٤|سەردێڕ=Muslim Societies in African History |ناونیشان=https://archive.org/details/muslimsocietiesi0000robi |بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٨٢٦٢٧-٣}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Rodgers |یەکەم=Russ |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=nOxXXwAACAAJ |سەردێڕ=The Generalship of Muhammad: Battles and Campaigns of the Prophet of Allah |ڕێکەوت=٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=University Press of Florida |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٣٠-٣٧٦٦-٠}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Rodinson |یەکەم=Maxime |بەستەری نووسەر=Maxime Rodinson |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ttPdDwAAQBAJ |سەردێڕ=Muhammad |ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=New York Review of Books |ژپنک=٩٧٨-١-٦٨١٣٧-٤٩٣-٢}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Roggema |یەکەم=Barbara |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=8O15DwAAQBAJ |سەردێڕ=The Legend of Sergius Baḥīrā: Eastern Christian Apologetics and Apocalyptic in Response to Islam |ڕێکەوت=٣١ی ئابی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=BRILL |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٤٧٤-٤١٩٥-٣}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Reading the Middle Ages: Sources from Europe, Byzantium, and the Islamic World, Third Edition |ڕێکەوت=٣ی ئایاری ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=University of Toronto Press |ژپنک=٩٧٨-١-٤٤٢٦-٣٦٧٣-٦|editor-last=Rosenwein |editor-first=Barbara H. |editor-link=Barbara H. Rosenwein |شوێن=Toronto Buffalo London}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Rubin |یەکەم=Uri |بەستەری نووسەر=Uri Rubin |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=3WFqEAAAQBAJ |سەردێڕ=The Life of Muhammad |ڕێکەوت=١٩ی نیسانی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=Taylor &amp; Francis |ژپنک=٩٧٨-١-٣٥١-٨٨٦٧٦-٥}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ṣallābī |یەکەم=ʻAlī Muḥammad Muḥammad |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=yDmuURWiSNoC |سەردێڕ=The Noble Life of the Prophet |ڕێکەوت=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Darussalam |ژپنک=٩٧٨-٩٩٦٠-٩٦٧٨-٩-٩}}
* {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Encyclopaedia of Islam, Volume III (H-Iram): [Fasc. 41-60, 60a] |ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ١٩٩٨|ناونیشان=https://brill.com/edcollbook/title/1482 |editor-last=Schacht |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|بڵاوکەرەوە=Brill |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٠٨١١٨-٥|editor2-last=Lewis |editor3-last=Pellat |editor4-last=Ménage|ref = {{harvid|Schacht et al.|1998}}}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Schroeder|یەکەم=Eric |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ZDbR3Bz1OvsC|سەردێڕ=Muhammad's People: An Anthology of Muslim Civilization |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=Courier Corporation|ژپنک=٩٧٨-٠-٤٨٦-٤٢٥٠٢-٣}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Spellberg |یەکەم=Denise A. |بەستەری نووسەر=Denise Spellberg |ڕێکەوت=١٩٩٦|سەردێڕ=Politics, Gender, and the Islamic Past: The Legacy of 'A'isha Bint Abi Bakr |بڵاوکەرەوە=Columbia University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣١-٠٧٩٩٩-٠|پەڕەکان=٣٩–٤٠}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Stillman|یەکەم=Norman A. |بەستەری نووسەر=Norman A. Stillman |ڕێکەوت=١٩٧٩|سەردێڕ=The Jews of Arab Lands: A History and Source Book |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=bFN2ismyhEYC&amp;pg=PA236 |بڵاوکەرەوە=Jewish Publication Society |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٢٧٦-٠١٩٨-٧|پەڕە=٢٣٦}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Swarup |یەکەم=Ram |بەستەری نووسەر=Ram Swarup |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=GLdZv97v2lMC |سەردێڕ=Understanding the Hadith: The Sacred Traditions of Islam |ڕێکەوت=٢٩ی نیسانی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Prometheus Books |ژپنک=٩٧٨-١-٦١٥٩٢-٢٤٣-٧}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Towghi |یەکەم=Malek Muhammad |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=sCjFXhIWTlMC |سەردێڕ=Foundations of Muslim Images and Treatment of the World Beyond Islam |ڕێکەوت=١٩٩١|بڵاوکەرەوە=Michigan State University. Department of History}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Waqidi |یەکەم=Muḥammad ibn Umar|بەستەری نووسەر=Al-Waqidi |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=6CcqAQAAMAAJ |سەردێڕ=The Life of Muḥammad: Al-Wāqidī's Kitāb Al-maghāzī |ڕێکەوت=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٥٧٤٣٤-١}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Watt |یەکەم=W. Montgomery |بەستەری نووسەر=W. Montgomery Watt |ڕێکەوت=١٩٥٣|سەردێڕ=Muhammad at Mecca |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |id=ASIN: B000IUA52A |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٧٧٢٧٧-٧|title-link=Muhammad at Mecca (book)}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Watt |یەکەم=W. Montgomery |بەستەری نووسەر=W. Montgomery Watt |ڕێکەوت=١٩٥٦|سەردێڕ=Muhammad at Medina |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٧٧٣٠٧-١|title-link=Muhammad at Medina (book)}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Watt |یەکەم=W. Montgomery |بەستەری نووسەر=W. Montgomery Watt |ڕێکەوت=١٩٧٤|سەردێڕ=Muhammad: Prophet and Statesman |ناونیشان=https://archive.org/details/muhammadprophets00watt/page/138 |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |شوێن=United Kingdom |ژپنک=٠-١٩-٨٨١٠٧٨-٤}}
*{{cite encyclopedia|last=Watt |first=W. Montgomery|date=1998 |title=Badr |chapter=Encyclopaedia of Islam, Volume I (A-B): &amp;#91;Fasc. 1-22&amp;#93; |url=https://brill.com/display/title/1480|encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]] |edition=2nd |publisher=Brill |volume=1 |pages=867–8 |isbn=978-90-04-08114-7}}
*{{cite encyclopedia |last1=Welch |first1=Alford T. |author-link1=Alford T. Welch |last2=Moussalli |first2=Ahmad S. |last3=Newby |first3=Gordon D. |date=2009 |title=Muḥammad |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World |editor=John L. Esposito |editor-link=John Esposito |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e0550 |quote= |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211050118/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e0550 |archive-date=11 February 2017 }}{{cbignore}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Islam |ناونیشان=https://archive.org/details/islam0000edit |ڕێکەوت=١٩٦١|بڵاوکەرەوە=George Braziller |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٧٦-٠١٦٥-٥|editor-last=Williams |editor-first=John Alden}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Williams |یەکەم=Rebecca |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=DBi_X2qoxpgC|سەردێڕ=Muhammad and the Supernatural: Medieval Arab Views |ڕێکەوت=٢ی ئایاری ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-١-١٣٥-٩٤٠٨٥-٠}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|editor-last=Willis |editor-first=John Ralph |ڕێکەوت=٢٠١٣|سەردێڕ=Slaves and Slavery in Muslim Africa: Islam and the Ideology of Enslavement |شوێن=New York City |بڵاوکەرەوە=[[Routledge Press|Routledge]] |بەرگ=١|پەڕەکان=vii–xi, ٣–٢٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٤٦-٣١٤٢-٤}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Zeitlin |یەکەم=Irving M. |ڕێکەوت= ٢٠٠٧|سەردێڕ= The Historical Muhammad|ناونیشان= https://books.google.com/books?id=v_seJ21M0UoC |بڵاوکەرەوە=[[Polity Press]] |ژپنک= ٩٧٨٠٧٤٥٦٥٤٨٨١}}
{{refend}}

====ئینسایکلۆپیدیای ئیسلام====
{{refbegin|30em|indent=yes}}
*{{cite encyclopedia |last=Abel |first=Armand |author-link=Armand Abel |date=1960 |title=Baḥīrā |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/bahira-SIM_1050 |encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]] |edition=2nd |publisher=Brill |volume=1 }}
*{{cite encyclopedia |last1=Buhl |first1=F. |last2=Welch |first2=A.T. |author-link2=Alford T. Welch |date=1993 |title=Muḥammad |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/muhammad-COM_0780 |encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]] |edition=2nd |publisher=Brill |volume=7 |pages=360–376 |isbn=978-90-04-09419-2 }}
*{{TDV Encyclopedia of Islam |title=MUHAMMED |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/muhammed |pages=406-479 |volume=30 }}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Muslim |یەکەم١=Imam Abul-Husain |سەردێڕ=Sahih Muslim |دوایین٢=Al-Khattab |یەکەم٢=Nasiruddin |ڕێکەوت=١ی حوزەیرانی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Dar-us-Salam Publications Inc |ژپنک=٩٧٨-٩٩٦٠-٩٩١٩-٠-٠|edition=First |شوێن=Riyadh}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Peters |یەکەم=F. E. |بەستەری نووسەر=Francis Edward Peters |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=WnMOEAAAQBAJ |سەردێڕ=Judaism, Christianity, and Islam: The Classical Texts and Their Interpretation, Volume I: From Convenant to Community |ڕێکەوت=٩ی ئازاری ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Princeton University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٩١-٢٢٦٨٢-٨}}
*{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Sa'd |یەکەم=Muḥammad Ibn |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=_vnXAAAAMAAJ |سەردێڕ=Kitab Al-tabaqat Al-kabir - Volume 2 |ڕێکەوت=١٩٧٢|بڵاوکەرەوە=Pakistan Historical Society}}
*{{cite encyclopedia |last=Watt |first=W. Montgomery |author-link=W. Montgomery Watt |date=1971 |title=Ḥalīma Bint Abī Ḏh̲uʾayb |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/halima-bint-abi-dhuayb-SIM_2648 |encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]] |edition=2nd |publisher=Brill |volume=3 }}
*{{cite encyclopedia |last=Watt |first=W. Montgomery |author-link=W. Montgomery Watt |date=1960 |title=Āmina |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/amina-SIM_0601 |encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]] |edition=2nd |publisher=Brill |volume=1 }}
*{{cite encyclopedia |last1=Wensinck |first1=A.J. |last2=Rippen |first2=A. |date=2002 |title=Waḥy |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/wahy-COM_1331 |encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]] |edition=2nd |publisher=Brill |volume=11 }}
*{{cite encyclopedia |last1=Wensinck |first1=A.J. |last2=Jomier |first2=J. |date=1990 |title=Ka'ba |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kaba-COM_0401?lang=en |encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]] |edition=2nd |publisher=Brill |volume=4 }}
{{refend}}
== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{بەستەری پرۆژە خوشکەکان|محەممەد|d=Q9458|c=محمد بن عبد الله|v=no|voy=no|m=no|mw=no|species=no|n=no|s=no|b=no|q=no}}
* {{Curlie|Society/Religion_and_Spirituality/Islam/Prophets/Muhammed}}
* {{بریتانیکا|396226}}

{{Navboxes
|title = وتارە پەیوەندیدارەکان بە محەممەد
|list  =
{{محەممەد٢|state=expanded}}
{{پێغەمبەران بەپێی قورئان}}
{{باب و باپیرانی محەممەد |state=autocollapse}}
{{بابەتەکانی ئیسلام}}
}}

{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}}
{{وتاری ھەڵبژێردراو|وەشان=|ڕێکەوت=١ی حوزەیرانی ٢٠٢٣}}
{{تووڵی دەروازە|ئیسلام|ژیاننامە|سیاسەت|قورئان|محەممەد|مێژووی ئیسلام|مەککە|مەدینە|مێژوو|کۆمەڵگا|ڕۆژھەڵاتی ناوین}}

[[پۆل:محەممەد| ]]
[[پۆل:ئەھل ئەلبەیت]]
[[پۆل:ئەھل ئەلکیسائ]]
[[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]]
[[پۆل:ئیسلام]]
[[پۆل:پێغەمبەران لە دینی درۆز]]
[[پۆل:پێغەمبەران لە قورئاندا]]
[[پۆل:پێغەمبەرە عەرەبەکان]]
[[پۆل:خەڵکی مەککە]]
[[پۆل:دامەزرێنەرانی دینەکان]]
[[پۆل:دیپلۆماتەکان]]
[[پۆل:ڕابەرە ئاینییە ئیسلامییەکانی سەدەی ٧ەم]]
[[پۆل:سیاسەتمەدارە عەرەبەکان]]
[[پۆل:عەرەبە موسڵمانەکان]]
[[پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٦ەم]]
[[پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٧ەم]]
[[پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ٧ەم لە ئاسیا]]
[[پۆل:فەلسەفەی سیاسی]]
[[پۆل:قوڕەیش]]
[[پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٥٧٠]]
[[پۆل:مردووانی ٦٣٢]]
[[پۆل:مەدینە]]</text>
      <sha1>f3t3coavjek3vizipfbanmcmrqcv4xt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا</title>
    <ns>10</ns>
    <id>1544</id>
    <revision>
      <id>1580428</id>
      <parentid>1580236</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:09:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ +هەواڵ / ئەرشیف</comment>
      <origin>1580428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4615" sha1="p6fohomp0v5u0clnia3q43j0vnrht6o" xml:space="preserve">{{لە ھەواڵەکاندا/وێنە
| وێنە       = Ali Al-zaidi.png
&lt;!--تێبینی: پەڕگەی نەپارێزراوی کۆمنز بەکار مەھێنە. پاراستنە تاڤگەیییەکەی ئێمە پەسەندی ناکەن. --&gt;
| پانی       = 140px&lt;!--بەگشتی 120 بۆ وێنە ستوونییەکان، 160 بۆ وێنە ئاسۆیییەکان و 140 بۆ وێنە چوارگۆشەیییەکان--&gt;
| شرۆڤە      = عەلی زەیدی لە ٢٠٢٦
| جێگری وێنە  = عەلی زەیدی لە ٢٠٢٦
| بەستەر     =
| لێوار      = no
| بەری شرۆڤە = ڕاست
}}
&lt;!--
* بەکاربھێنە بۆ شێوازی پێڕستکردن. ھەمیشە بە ھێڵێکی نوێ دەست پێ بکە و بە شکاندنی ھێڵێک کۆتایی پێ بھێنە. لەنێوان ھەر ھەواڵێک ھێڵی بۆش بەجێ مەھێڵە.
--&gt;
&lt;!-- تکایە نوێترینی ھەواڵەکان لە خوارووی ئێرە دابنێ. نابێت زیاتر لە ٥ ھەواڵ دابنرێن و پێویستە ھەواڵە کۆنەکان ئەرشیڤ بکرێن. --&gt;
* [[٢٧ی نیسان]] – '''[[عەلی زەیدی]]''' ''(لە وێنەکەدا)'' وەک [[سەرۆک وەزیرانی عێراق]] ھەڵبژێردرا و لە جێگای [[محەممەد شیاع سوودانی]] داندرا.
* [[١٤ی نیسان]] – '''[[کوژرانی غەزال مەولان]]'''، پێشمەرگەیەکی [[کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان]] لە کەمپی سوورداش بەھۆی ھێرشی درۆنیی ئێرانەوە کاردانەوەی زۆری لێکەوتەوە، بەتایبەتی ئەوەیکە [[نەخۆشخانەی بەخشین]] وەرگرتن و چارەسەرکردنی غەزالی ڕەت کردەوە.
* [[١٢ی نیسان]] – '''[[نزار ئامێدی]]''' وەک [[سەرۆک کۆماری عێراق]] دەستبەکار بوو و جێگای [[لەتیف ڕەشید]]ی گرتەوە.
* [[١ی نیسان]] – [[ناسا]] ئەرکی [[فڕین لە نزیک (فڕینی بۆشایی)|فڕین لە نزیک]] مانگی '''[[ئارتێمیس ٢]]''' ڕەوانە دەکات، کە یەکەم ئەرکی مرۆڤھەڵگرە بۆ ئەو دیوی [[خولگەی نزیکی زەوی|خولگەی نزیکی زەوی]] لە دوای [[ئەپۆلۆ ١٧]] لە ساڵی ١٩٧٢ەوە.
* [[١٥ی ئازار]] – لە '''[[٩٨ەمین خەڵاتەکانی ئۆسکار|خەڵاتەکانی ئۆسکاردا]]'''، فیلمی [[جەنگێک دوای جەنگێکی تر]] شەش خەڵاتی ئۆسکار دەباتەوە، لەوانە [[خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین فیلم|باشترین فیلم]] و [[خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین دەرھێنەر|باشترین دەرهێنەر]] بۆ [[پۆڵ تۆماس ئەندەرسن]].

&lt;!--کۆتاییی ھەواڵەکان--&gt;

{{لە ھەواڵەکاندا/پێپەڕە
|nocurrenteventslink = {{{nocurrenteventslink|}}}
|currentevents =
&lt;!-- ڕووداوەکانی «بەردەوامە» لێرە دەبن. بەپێی کاتی ڕوودانیان لە تازەوە بۆ کۆن پێڕستیان بکە. سوود لە جیاکردنەوە بە * ببینە ئەگەر زۆر بوون. --&gt;
* &lt;!-- ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ --&gt; [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران]]
* &lt;!-- ١٥ی نیسانی ٢٠٢٣ --&gt; [[ململانێی سوودان (٢٠٢٣–ئێستا)|ململانێی سوودان]]
* &lt;!-- ٩ی ئازاری ٢٠٢٢ --&gt; [[ھێرشی ڕووسیا بۆ ئوکراینا]]

&lt;!--*--&gt;&lt;!--ڕێکەوت--&gt; &lt;!--[[ڕووداو]]--&gt;
|recentdeaths =
&lt;!-- «دوایین مردنەکان» لێرە دەبن. * بەکاربھێنە بۆ شێوازی پێڕستکردن. ھەمیشە بە ھێڵێکی نوێ دەست پێ بکە و بە شکاندنی ھێڵێک کۆتاییی پێ بھێنە. لەنێوان ھەر ھەواڵێکی مردن ھێڵی بۆش بەجێ مەھێڵە. پێویستە ئەوپەڕی ٦ دوایین مردوو لێرە بن. ھەر ھەواڵێکی کۆنتر لە ٣٠ ڕۆژ لاببە. --&gt;
* &lt;!-- ٢٨ی نیسان --&gt; [[فارووق ڕەفیق]]
* &lt;!-- ٢٦ی ئازار --&gt; [[عەلیڕەزا تەنگسیری]]
* &lt;!-- ١٨ی ئازار --&gt; [[ئیسماعیل خەتیب]]
* &lt;!-- ١٧ی ئازار --&gt; [[عەلی لاریجانی]]
* &lt;!-- ١١ی ئازار --&gt; [[ساڵح موسلیم]]
* &lt;!-- ٢٨ی شوبات --&gt; [[عەلی خامنەیی]]
}}&lt;noinclude&gt;
{{active editnotice}}
{{بەڵگەنامە}}
&lt;/noinclude&gt;
[[پۆل:ویکیپیدیا لە ھەواڵەکاندا]]</text>
      <sha1>p6fohomp0v5u0clnia3q43j0vnrht6o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580524</id>
      <parentid>1580428</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T23:41:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1580524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4628" sha1="1f72fnwup187rbk554drataln496dw2" xml:space="preserve">{{لە ھەواڵەکاندا/وێنە
| وێنە       = Ali Al-zaidi.png
&lt;!--تێبینی: پەڕگەی نەپارێزراوی کۆمنز بەکار مەھێنە. پاراستنە تاڤگەیییەکەی ئێمە پەسەندی ناکەن. --&gt;
| پانی       = 140px&lt;!--بەگشتی 120 بۆ وێنە ستوونییەکان، 160 بۆ وێنە ئاسۆیییەکان و 140 بۆ وێنە چوارگۆشەیییەکان--&gt;
| شرۆڤە      = عەلی زەیدی لە ٢٠٢٦
| جێگری وێنە  = عەلی زەیدی لە ٢٠٢٦
| بەستەر     =
| لێوار      = no
| بەری شرۆڤە = ڕاست
}}
&lt;!--
* بەکاربھێنە بۆ شێوازی پێڕستکردن. ھەمیشە بە ھێڵێکی نوێ دەست پێ بکە و بە شکاندنی ھێڵێک کۆتایی پێ بھێنە. لەنێوان ھەر ھەواڵێک ھێڵی بۆش بەجێ مەھێڵە.
--&gt;
&lt;!-- تکایە نوێترینی ھەواڵەکان لە خوارووی ئێرە دابنێ. نابێت زیاتر لە ٥ ھەواڵ دابنرێن و پێویستە ھەواڵە کۆنەکان ئەرشیڤ بکرێن. --&gt;
* [[٢٧ی نیسان]] – '''[[عەلی زەیدی]]''' ''(لە وێنەکەدا)'' وەک [[سەرۆک وەزیرانی عێراق]] ھەڵبژێردرا و لە جێگای [[محەممەد شیاع سوودانی]] داندرا.
* [[١٤ی نیسان]] – '''[[کوژرانی غەزال مەولان]]'''، پێشمەرگەیەکی [[کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان|کۆمەڵە]] لە کەمپی سوورداش بەھۆی ھێرشی درۆنیی ئێرانەوە کاردانەوەی زۆری لێکەوتەوە، بەتایبەتی ئەوەیکە [[نەخۆشخانەی بەخشین]] وەرگرتن و چارەسەرکردنی غەزالی ڕەت کردەوە.
* [[١٢ی نیسان]] – '''[[نزار ئامێدی]]''' وەک [[سەرۆک کۆماری عێراق]] دەستبەکار بوو و جێگای [[لەتیف ڕەشید]]ی گرتەوە.
* [[١ی نیسان]] – [[ناسا]] ئەرکی [[فڕین لە نزیک (فڕینی بۆشایی)|فڕین لە نزیک]] مانگی '''[[ئارتێمیس ٢]]''' ڕەوانە دەکات، کە یەکەم ئەرکی مرۆڤھەڵگرە بۆ ئەو دیوی [[خولگەی نزیکی زەوی|خولگەی نزیکی زەوی]] لە دوای [[ئەپۆلۆ ١٧]] لە ساڵی ١٩٧٢ەوە.
* [[١٥ی ئازار]] – لە '''[[٩٨ەمین خەڵاتەکانی ئۆسکار|خەڵاتەکانی ئۆسکاردا]]'''، فیلمی [[جەنگێک دوای جەنگێکی تر]] شەش خەڵاتی ئۆسکار دەباتەوە، لەوانە [[خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین فیلم|باشترین فیلم]] و [[خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین دەرھێنەر|باشترین دەرهێنەر]] بۆ [[پۆڵ تۆماس ئەندەرسن]].

&lt;!--کۆتاییی ھەواڵەکان--&gt;

{{لە ھەواڵەکاندا/پێپەڕە
|nocurrenteventslink = {{{nocurrenteventslink|}}}
|currentevents =
&lt;!-- ڕووداوەکانی «بەردەوامە» لێرە دەبن. بەپێی کاتی ڕوودانیان لە تازەوە بۆ کۆن پێڕستیان بکە. سوود لە جیاکردنەوە بە * ببینە ئەگەر زۆر بوون. --&gt;
* &lt;!-- ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ --&gt; [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران]]
* &lt;!-- ١٥ی نیسانی ٢٠٢٣ --&gt; [[ململانێی سوودان (٢٠٢٣–ئێستا)|ململانێی سوودان]]
* &lt;!-- ٩ی ئازاری ٢٠٢٢ --&gt; [[ھێرشی ڕووسیا بۆ ئوکراینا]]

&lt;!--*--&gt;&lt;!--ڕێکەوت--&gt; &lt;!--[[ڕووداو]]--&gt;
|recentdeaths =
&lt;!-- «دوایین مردنەکان» لێرە دەبن. * بەکاربھێنە بۆ شێوازی پێڕستکردن. ھەمیشە بە ھێڵێکی نوێ دەست پێ بکە و بە شکاندنی ھێڵێک کۆتاییی پێ بھێنە. لەنێوان ھەر ھەواڵێکی مردن ھێڵی بۆش بەجێ مەھێڵە. پێویستە ئەوپەڕی ٦ دوایین مردوو لێرە بن. ھەر ھەواڵێکی کۆنتر لە ٣٠ ڕۆژ لاببە. --&gt;
* &lt;!-- ٢٨ی نیسان --&gt; [[فارووق ڕەفیق]]
* &lt;!-- ٢٦ی ئازار --&gt; [[عەلیڕەزا تەنگسیری]]
* &lt;!-- ١٨ی ئازار --&gt; [[ئیسماعیل خەتیب]]
* &lt;!-- ١٧ی ئازار --&gt; [[عەلی لاریجانی]]
* &lt;!-- ١١ی ئازار --&gt; [[ساڵح موسلیم]]
* &lt;!-- ٢٨ی شوبات --&gt; [[عەلی خامنەیی]]
}}&lt;noinclude&gt;
{{active editnotice}}
{{بەڵگەنامە}}
&lt;/noinclude&gt;
[[پۆل:ویکیپیدیا لە ھەواڵەکاندا]]</text>
      <sha1>1f72fnwup187rbk554drataln496dw2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مەلا کرێکار</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1561</id>
    <revision>
      <id>1580662</id>
      <parentid>1455116</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:27:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:ئەو کەسانەی ھەوڵی تیرۆریان دراوە]] بۆ [[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30453" sha1="chqxmrhiza781agfdmociyifc1n3rcr" xml:space="preserve">{{ئاماژەی زیاتر پێویستە|ڕێکەوت=٧ی آیاری ٢٠٢٥}}{{کەسایەتی
| ناو                   = مەلا کرێکار
| وێنە                  = Mullah Krekar.jpg
| قەبارەی وێنە          = 200px
| ناوی کاتی لەدایکبوون  = نەجمەدین فەرەج ئەحمەد
| شوێنی لەدایکبوون      = [[سلێمانی]]
| ڕێکەوتی لەدایکبوون    = {{ڕێکەوتی لەدایکبوون و تەمەن|١٩٥٦|٧|٧}}
| ڕێکەوتی مردن          =
| شوێنی مردن            =
| ھۆکاری مردن           =
| شوێنی دۆزینەوەی تەرم  =
| شوێنی گۆڕ             =
| نیشتەجێ               =
| نەتەوە                = [[کورد]]
| ناوەکانی تر           = مەلا کرێکار سەید قوتبی کورد
| نەژاد                 =
| شارومەندێتی           =
| ڕادەی خوێندەواری      =
| دایەن                 =
| پیشە                  = ئەمیری پێشووی [[ئەنسارولئیسلام]]
| ساڵانی چالاکی         =٢٠٠١–٢٠٠٣
| خاوەنکار              =
| شار                   =
| مووچە                 =
| دارایی                =
| باڵا                  =
| کێش                   =
| ناسراو بەھۆی         =
| سەرناو                =
| وادە                  =
| پێشوو                 =
| جێگر                  =
| حیزب                  =
{{flagicon image|Flag of Ansar al-Islam.svg}} [[ئەنسارولئیسلام]]
| بەرامبەرەکان          =
| ئایین                 = [[ئیسلام]]
| ھاوسەر                =ڕووخۆش ئەحمەد (١٩٨٤-ئێستا)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.krekar.co/About|سەردێڕ=پاش ئەوەی لە مانگی ٨/ی ساڵی ١٩٨٤ دەگەڕێتەوە شاری سلێمانی، لە ٢٢/٧/١٩٨٤ژیانی ھاوسەری لەگەڵ خاتو ڕوخۆش ئەحمەد پێک دەھێنێت کە پێشتر یەکیان ناسیوەو|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئازاری ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=krekar.co|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی نیسانی ٢٠٢٠}}&lt;/ref&gt;
| یار                   =
| منداڵەکان             = ٤
| دایک و باوک           = فەرەج ئەحمەد
| خزمەکان               = خالید ڕەنجدەر (برا)
| پەیوەندییەکان          =
| خەڵاتەکان             =
|واژوو                  =
| ماڵپەڕ                = https://www.krekar.co
| پەراوێزەکان           =|image caption=مەلا کرێکار لەمیانەی خۆپیشاندانێکدا لەدژی سووتاندنی [[قورئان]] لە [[ئۆسلۆ]]
}}

'''نەجمەدین فەرەج ئەحمەد''' ناسراو بە '''مەلا کرێکار''' (٧ی تەممووزی ١٩٥٦ [[سلێمانی]]) زانا و چەکداری سوننەی عێراقییە کە دامەزرێنەر و سەرکردەی پێشووی گرووپی چەکداری ئیسلامی [[ئەنسارولئیسلام]] بووە. ئێستا لە ئیتاڵیا سزای زیندانی بەسەردا سەپێنراوە، دوای ئەوەی لە ساڵی ٢٠٢٠ لە نەرویجەوە ڕادەست کرایەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Mulla Krekar|ناونیشان=https://www.snl.no/Mulla_Krekar|وێبگە=Store norske leksikon|بڵاوکەرەوە=Store norske leksikon|زمان=no|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt; ساڵی ١٩٩١ وەک پەنابەرێک لە کوردستانی عێراقەوە ھاتووەتە [[نەرویژ]]، ھاوسەرەکەی ڕووخۆش ئەحمەد&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=کرێکار|ناونیشان=https://www.krekar.co/About|وێبگە=www.krekar.co|زمان=ku}}&lt;/ref&gt; و چوار منداڵەکەی ڕەگەزنامەی نەرویژییان ھەیە بەڵام خۆی نییەتی. [[ماستەر]]ی لە [[فەرموودەناسی]]دا ھەیە، زمانەکانی [[زمانی کوردی|کوردی]]، [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]، [[زمانی فارسی|فارسی]]، [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]] و نەرویژی دەزانێت. زیاتر لە ھەزار وانە و حەفتا پەرتووکی ھەیە و شاعیریشە و دیوانی شیعرەکانی ٣٠٠ لاپەڕەیە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.krekar.co/About|سەردێڕ=ژیاننامەی مەلا کرێکار|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئازاری ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=krekar.co|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی نیسانی ٢٠٢٠}}&lt;/ref&gt; لایەنەکانی دژ بە مەلا کرێکار بە [[تیرۆریزم|تیرۆریست]] ناوی دەبەن.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Rolleiv|دوایین١=Solholm|سەردێڕ=Mullah Krekar on UN's terrorist list|ناونیشان=http://www.norwaypost.no/news-politics/10559-|وێبگە=www.norwaypost.no|ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|زمان=en-gb|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191230223735/http://www.norwaypost.no/news-politics/10559-|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Europe crackdown on 'jihadist network'|ناونیشان=http://www.bbc.com/news/world-europe-34798126|وێبگە=BBC News|ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوت=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥}}&lt;/ref&gt; بەڵام خودی مەلا کرێکار و لایەنگرانی ئەمە ڕەت دەکەنەوە و لەسەر ئەم باوەڕەن کە مەلا کرێکار تیرۆریست نییە و ھیچ بەڵگەیەک بۆ سەلماندنی ئەم بابەتە نییە و دەڵێن دادگای [[نەرویژ]]یش نەیتوانیوە تیرۆریستبوونی بسەلمێنێت.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.aparat.com/v/nN1tI/%D9%BE%D8%B1%D8%B3%D8%B4_%D9%88_%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AE_%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C_%3A_%D8%AA%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%B3%D8%AA_%D9%88%D8%A7%D9%82%D8%B9%DB%8C_%DA%A9%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%9F |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئایاری ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200329192343/https://www.aparat.com/v/nN1tI/پرسش_و_پاسخ_کوردی_%3A_تروریست_واقعی_کیست؟ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئازاری ٢٠٢٠ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

== ژیاننامە ==
نەجمەدین فەرەج ئەحمەد لە ساڵی ١٩٥٦ لە خێزانێکی ھەژار لە شاری [[سلێمانی]] لە دایکبووە، شەش برا و چوار خوشکی ھەیە. لە ساڵی ١٩٦٢ دەستی بە خوێندن کردووە و قۆناغی سەرەتایی و ناوەندی لە شاری سلێمانی تەواو کردووە. لە ساڵی ١٩٧٤ بووەتە پێشمەرگەی [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] و بەردەوام بووە تا [[نسکۆی ساڵی ١٩٧٥]]. لە پاش نسکۆی ساڵی ١٩٧٥ و لەناوچوونی [[شۆڕشی ئەیلوول]]، دەگەڕێتەوە سلێمانی و پاش ماوەیەک ڕوو دەکاتە شاری [[ھەولێر]] و لە تەمەنی ١٩ ساڵیدا وەک فەرمانبەر لە ئەمانەتی گشتیی کاروباری کۆمەڵایەتی دادەمەزرێت، و ھاوکات درێژە بە خوێندنی شەوانە دەدات، قۆناغی دواناوەندی بە سەرکەوتوویی و نمرەیەکی باش تەواو دەکات.
لە ساڵی ١٩٧٨دا، دەگەڕێتەوە شاری سلێمانی و لە [[زانکۆی سلێمانی]] وەردەگیرێت لە بەشی وێژەی [[زمانی عەرەبی]] و زانکۆ تەواو دەکات.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;ئاشنا بووە بە ئەندامان و لایەنگرانی [[ئیخوان موسلمین]] و بەھۆی ڕەوشت بەرزی و پابەندبوونی دیندارانەیان و یادکردنەوەی بۆنە ئایینییەکان و کۆڕو مەجلیسی مزگەوتیان ھۆگریان بووە و بۆ یەکەمجار لە لای مەلا حەسەن پێنجوێنی لە مزگەوتی ئەبوبەکری سدیق لە شاری سلێمانی زانستە شەرعییەکانی خوێندووە و پاشان بووەتە ئەندامی ڕێکخراوی ئیخوان موسلیمین. خۆشەویستییەکی زۆری بۆ مەلا حەسەن پێنجوێنی دەبێت، ھەر وەک خۆی دەگێڕێتەوە و دەڵێت: «مامۆستا حەسەن پێنجوێنی ئیمامی مزگەوت بووە ئیمامی ژیانم، لە خۆم و باوک و دایکمم زیاتر خۆش دەویست» بۆیە مزگەوتی ئەبووبەکری سدیق دەبێتە یەکەم قوتابخانەی ئیسلامەتی و بانگەواز و ھەروەھا کاری کۆمەڵکارانەی ڕێکخراوەکە. پاش ئاوارە بوون، بەھۆی ستەم و دەستدرێژی [[ڕژێمی بەعس]] لە ساڵی ١٩٧٤ بووەتە پێشمەرگەی [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] و بەردەوام بووە تا نسکۆی ساڵی ١٩٧٥.{{ژێدەر پێویستە|date=ئابی ٢٠٢٤}}

== پاش ١٩٧٥ ==
لە پاش نسکۆی ساڵی ١٩٧٥ و لەبارچوونی [[شۆڕشی ئەیلوول]] مەلا کرێکار دەگەڕێتەوە سلێمانی و پاش ماوەیەک ڕوودەکاتە شاری [[ھەولێر]] و لە تەمەنی ١٩ ساڵیدا وەک فەرمانبەر لە دەستپاکی گشتی کاروباری کۆمەڵایەتی دادەمەزرێت و ھاوکات درێژە بەخوێندنی شەوانە دەدات، دواتریش قۆناغی دواناوەندی تەواودەکات.

لە شاری [[ھەولێر]] بایەخێکی زۆر بە دیراسەکردن و خوێندنەوە دەدات و بینای فیکری خۆی دروست دەکات ئەمەش لە پاش ناسینی کەسانێکی دیندار و ئیسلامی، جگە لەوەش بایەخ زۆر بە خوێندنەوە دەدات و بەردەوام پەرتووک دەخوێنێتەوە.

لە ساڵی ١٩٧٨ دەگەڕێتەوە شاری [[سلێمانی]] و لە زانکۆی سلێمانی وەردەگیرێت لە بەشی ئاداب [[زمانی عەرەبی]] و بە پلەیەکی باش زانکۆ تەواو دەکات و پلەی دووەم بەدەست دێنێت لەسەر ئاستی کۆلێژ بەشی زمانی عەرەبی و شەشەم دەبێت لەسەر ئاستی بەشەکانی تری زانکۆ کە زانستەکانی زمان و کۆمەڵناسی لە خۆگرتووە، یەکێک دەبێت لە دە یەکەمەکانی زانکۆ کە یاسای ڕژێمی عێراقی ڕێگەی خوێندنی باڵای پێدەدان بەبێ ئەوەی دەدام و لایەنگیریان بۆ پارتی بەعس ھەبێت، چونکە لە یاسای بەعسییەکانی عێراقدا کۆلێژەکانی زانست و فێرکردن ھەر وەکو کۆلێژی سەربازی و پۆلیس وابوون تەنھا بۆ قوتابیانی بەعسی بوون جگە لە دە یەکەمەکان.

بۆیە پاش تەواوکردنی زانکۆ داوای خوێندنی باڵا دەکات و گرانترین بەشی زمانی عەرەبی ھەڵدەبژێرێت کە (بەلاغەی زمانی عەرەبییە)، بۆیە وەک پاڵێوراوێک بۆ ئەو بەشە ڕۆژی چاوپێکەوتنی بۆ دیاری دەکرێت، بەڵام لەکاتی چاوپێکەوتنەکەدا پرسیاری ئەوەی لێدەکرێت ئەگەر بەعسی نەبێت، چۆن دەبێتە ئاراستەوان و مامۆستای نەوەی نوێ، ئەویش لە وەڵامدا دەڵێت: کارم بەسیاسەتەوە نییە، بەڵام کاتێک پرسیاری ئەنجامەکەی دەکات، دەڵێن: ھەر کات لەو بەشە قبوڵکرایت ئاگادارت دەکەینەوە، بەڵام لە ئێستادا پەیوەندی بکە بە یەکەی سەربازییەوە، کە ئەوەش جۆرێک بووە لە ئیزندان بەوەی وەرناگیرێت چونکە بەعسی بوونەکەی قبوڵنەکردووە.

پاشان [[بەغداد]] جێدێڵێت و دەگەڕێتەوە شاری [[سلێمانی]] و بۆ ئەوەی بە سەرباز نەگیرێت خۆی حەشار دەدات، تا لە ٢٠ی ئابی ١٩٨٢ بڕیاردەدات کوردستان جێبھێڵێت، بۆیە بە ھاوڕێیەتی عەلی باپیر بەنھێنی و قاچاغەرێ لە ڕێگەی شاخ و سەختایییەوە ڕوو دەکاتە وڵاتی ئێران و سەرەتا دەچێتە شاری تاران، بە گەیشتنی ھەوڵی ئەوە دەدات کە دەست بە خوێندن بکات لە زانکۆی تاران بەشی کۆمەڵناسی، بەڵام پرۆسەی خوێندنەکە سەر ناگرێت.

لە نێوان ساڵی ١٩٨٢ بۆ ١٩٨٤ لە وڵاتی ئێران نیشتەجێ دەبێت و لە ئۆردوگایەکی سەر بە شاری کەرەج دەبێتە ئیمام و خەتیب و جگە لەوەی بایەخێکی زۆر بە خوێندنەوە دەدات، ھاوکات لە لای زۆرێک لە زانایانی ڕۆژھەڵات زانستە شەرعییەکان دەخوێنێت. ھەروەھا لەگەڵ مامۆستا سەلاحەدین بەھادئەین و چەند چالاکوانێکی ئیخوان بەشداربووە لە دروستکردنی ڕێکخراوێکی [[جیھاد]]یی بە ناوی کۆمەڵی پشتیوانان، ھەرچەند ئێرانییەکان وەعدی پشتگیری و ھاوکارییان پێداون، بەڵام سەرئەنجام لەوەی کە دڵنیا بوون دەستەمۆ نابن بۆیان، نەک ھاوکاری بگرە کەوتونەتە دژایەتیان و زۆرێک لە ئەندامانی ئیخوانیان دەستگیرکردووە. ھەروەھا کەوتونەتە لێپێچینەوە لەگەڵ مەلا کرێکار بۆیە بڕیاری ڕاکردن و گەڕانەوەی داوە پێش ئەوەی بڕیاری دادگا دەربچێت لە دژی؛ بۆیە لەلایەن برایانی ئیخوان ئامۆژگاری کراوە بەوەی کۆچبکات بەرەو وڵاتی [[پاکستان]]، یاخود [[تورکیا]] و لەوێشەوە بۆ وڵاتێکی عەرەبی بە مەبەستی خوێندنی باڵا، ئەویش داواکەیانی قبوڵکردووە، بەڵام بە باشی زانیوە پێش ئەوەی زیاتر دوربکەوێتەوە لە کوردستان، ژیانی ھاوسەری پێک بھێنێت بۆیە بە قاچاخەرێ گەڕاوەتەوە کوردستانی باشوور بەمەستی پێکھێنانی ژیانی ھاوسەری.{{ژێدەر پێویستە|date=ئابی ٢٠٢٤}}

== ھاوسەرگیری ==
پاش ئەوەی لە مانگی ٨ی ساڵی ١٩٨٤ دەگەڕێتەوە شاری [[سلێمانی]]، لە ٢٢ی تەممووزی ١٩٨٤ ژیانی ھاوسەری لەگەڵ ڕووخۆش ئەحمەد دەکات کە پێشتر یەکیان ناسیووە و مەلا کرێکار ھۆکار بووە بۆ ئەوەی لە ڕیزی [[کۆمۆنیست]]ەکان دووری بخاتەوە. خاوەنی چوار منداڵن بە ناوەکانی (معالم و سەید قووتب و زەلال و ئیبن تەیمییە).{{ژێدەر پێویستە|date=ئابی ٢٠٢٤}}

== ڕۆیشتن و نیشتەجێبوون لە پاکستان ==
پاش ئەوەی لەگەڵ ڕوخۆش ژیانی ھاوسەری پێک دێنن، بە ڕێگەی قاچاخەوە دەگەڕێنەوە وڵاتی ئێران و پاش ١٣ ڕۆژ لەوێوە بە نھێنی و قاچاخەوە ڕوو دەکەنە وڵاتی [[پاکستان]]، لەگەڵ گەیشتنیان، لە سنووری پاکستان دەستگیر دەکرێن و مەلا ماوەی ١٠٠ ڕۆژ زیندانی دەکرێت. لەبەر ئەوەی زیندانیش بۆ ژن نییە ھاوسەرەکەی تەسلیم بە ماڵی شێخ عبدالخالق زامرانی دەکرێت کە زانایەکی دیاری ناوچەی بەلوچستانە و ئەندامی کۆمەڵی ئیسلامی پاکستان بووە.

لە پاش سەد ڕۆژ زیندانی بە ھەوڵی ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ و ڕێکراوە ئیسلامییەکان، لە ناویشیاندا کەسایەتی دیارو ناسراو عبداللە عزام ئازاد دەکرێت.

لە مانگی ٢ی ساڵی ١٩٨٥ لەگەڵ خێزانی لە شاری کراتشی پاکستان نیشتەجێ دەبن و درێژە بە ژیان دەدەن. بایەخێکی زۆر بە خوێندنەوە دەدات و ھەروەھا بڕوانامەی ماستەر لە زانستی فەرمودەدا وەردەگرێت و وەک مامۆستا لە زانکۆی ئەبوبەکر کە لقێکە لە زانکۆی مەدینەی مننەوەرە وانە دەڵێتەوە و ھەروەھا بەردەوام دەبێت لە کاری ڕێکخراوەیی ئیخوان. تا ساڵی ١٩٨٨ و کارەساتی ھەڵەبجە، کە تەواو گۆڕانکاری دێنێت بە سەر ژیانیداو واز لە ھەموو کارەکانی دێنێت، لەکاتێکدا خوێندکاری دکتۆرایە، دەگەڕێتەوە و دەست دەکات بە کاری فریاگوزاری لێقەوماوان لە خێوەتگاکانی [[ئێران]] کە ١٧٥٠٠٠ پەنابەربوون و لە تورکیا ١٠٠٠٠٠ زیاتر بوون.

لە نێوان ئاوارەیی ئێران و پاکستان چەند پەرتووکێک دەنوسێت و وەردەگێڕێتە سەر [[زمانی کوردی]] کە دیارترینیان (معالم فی الطریق)ی سەید قووتبە، و ھەروەھا یەکەم دیوانە شیعرییەتی بە ناوی (ژانی مان).

لەگەڵ ئەوەی لە ڕیزەکانی ئیخوان کاری دەکرد، وەک بیر و مەنھەج پێوەیان پابەند بوو بەڵام لە ڕووی عەقائیدییەوە ھەر لە ساڵانی خوێندنی زانکو، باوەڕیکی سەلەفییانەی ھەبووە، بەھۆی ئەوەی ئاشنایەتییەکی باشی لەگەڵ ھەندێک عەرەبی بەغدادی و مووسڵاوی پەیداکردبوو، کە چەندین پەرتووکی زانایانی [[سەلەف]]ییان بۆ ھێنابوو وەک پەرتووکەکانی ئیحسان ئیلاھی زەھیر کە دیدێکی دیکەی لە بارەی ناسینی [[شیعە]] و تەشەیووع پێبەخشیبوو، پاشان چەندین پەرتووکی لە بارەی عەقیدە و [[سوننەت]] و وەلاء و بەراء و بیدعەوە، کە ئەو سەردەمە باسەکانی تەوحیدی وەک ئەسماء سیفات و ناسینی پەروەردگارێتی و حاکمییەتی بۆ خوێندکارەکانی ڕوون دەکردەوە.

لە ساڵی ١٩٨٨ پاش کیمیابارانکردنی ھەڵەبجە، ڕیزەکانی ئیخوان جێدەھێڵێت و پەیوەندی دەکات بە بزووتنەوەی ئیسلامی لەژێر ڕابەرایەتی مەلا عوسمان عەبدول عەزیز و لە ساڵی ١٩٨٩ بووەتە ئەندامی شوورای بزووتنەوەی ئیسلامی.

لە ساڵی ١٩٩٤ خەتی ئیسلاح دادەمەزرێنێت، کە ئامانج لێی پەروەردەکرن و پاراستنی گەنجانی ناو بزووتنەوەی ئیسلامی بووە لەوەی نەکەونە ژێر کاریگەری ئەو کەسانەی ئێران، وەیان لایەنە دەرەکییەکان ئاراستەیان دەکردن.

پاش ئەوەی [[عەلی باپیر]] و باڵی نەھزەکان لە ٣٠ی ئایاری ٢٠٠١ جیابوونەوە لە بزووتنەوەی ئیسلامی، و ھەروەھا ھێزی دووی سۆران لە ١ی ئەیلوولی ٢٠٠١ بەیانی خۆیان کرد وەک [[جووندوولئیسلام]] و بزووتنەوەی یەکبوون بوویەوە بە بزووتنەوەی ئیسلامی، لە ١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠١ باڵی ئیسلاحی مەلاکرێکار و [[جووندوولئیسلام]] یەکیان گرت و [[ئەنسارولئیسلام]]یان دروست کرد.{{ژێدەر پێویستە|date=ئابی ٢٠٢٤}}

== کێشەی لە نەرویژ و سەرەتای ھاتنی ==
مەلا کرێکار کە لە ١٩٨٨دا  چاوپێکەوتنی لەگەڵ دەزگای پەسەندکردنی پەنابەریی نەتەوە یەکگرتووەکان لە [[ئیسلاماباد|ئیسلام ئاباد]]ی [[پاکستان]] کرد و وەکو کوردەکانی دیکە فایلی پێناسەی ڕێکخرا، [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] فایلەکەی ناردە چەند وڵاتێک کە پەنابەرێتی ھەندێک کورد پەسەند بکەن لەوانە نەرویژ بوو کە لێکۆڵینەوەی لە فایلی مەلا کرێکار کرد و مافی پەنابەرێتی دایە لەگەڵ سێ منداڵەکەی.

بۆیە لە ٣٠ی تشرینی دووەمی ١٩٩١دا ڕێکخراوی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] گەیاندنییە نەرویژ و لەو کاتەوە لەوێ جێگیر بوون.

لە ٦ی ئابی ٢٠٠٢ دەگەڕێتەوە وڵاتی [[ئێران]] بەمەبەستی بەڕێوەبردنی کاروبارەکانی [[ئەنسارولئیسلام]] بەڵام ئێرانییەکان دەستگیری دەکەن و دەیڕفێنن، پاش دەستبەسەرکردن دواتر بە وڵاتی [[ھۆڵەندا]]ی دەدەنەوە.

حکوومەتی نەرویژی مەلا کرێکار بەوە تاوانبار دەکات کە دژواریی لەسەر ئاسایشی نەرویژی ھەیە، وەک ئەوەشی باس دەکرێت سێ جار ھەوڵی ڕفاندنی دراوە لەلایەن [[دەزگای ھەواڵگریی ناوەندی| سی ئای ئەی]] یەوە.

لە ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠ لە نیوەشەودا لە ناو [[ئۆسلۆ]]ی پایتەختی نەرویژ لە ناو ماڵەکەی خۆیدا ھەوڵی تیرۆرکردنی لەلایەن باندێکەوە دەدرێت و سەرکەوتوو نابێت، پاشانیش زانیاری دەگاتە دەستی بەوەی کەسانێکی دیکە ڕەوانە کراون کە ھەوڵی دووەم بدەن بۆ تیرۆرکردنی، بەڵام پاش ئەوەی لە ڕێگەی پارێزەرەکەیەوە پۆلیس ئاگادار دەکرێتەوە، دواتریش ئەو [[یەکێتیی نیشتمانی کوردستان]]ی بە بەرپرسی ھێرشەکە تۆمەتبار کرد.

بەپێی بڕیارێک کە وەزارەتی شارەوانی و ھەرێمەکان لە ١٩ی شوباتی ٢٠٠٣ دەری کردوە گوایە مەترسی دەبێت لەسەر ئاسایشی [[نەرویژ]]، فەرمانگەی کاروباری بێگانەکان مافی پەنابەرێتی و ڕەگەزنامە و نیشتەجێی ھەمیشەیی و مافی کارکردنی لە مەلا کرێکار سەندەوە.

ھەواڵگری نەرویژی زیاتر لە ٤٠ جار مەلا کرێکاری بردووەتە بەردەم دادگا بە تۆمەتی تیرۆر و ھاندان بۆ کاری توندوتیژی بەڵام لەبەر نەبوونی بەڵگەی تەواو زیندانی نەکراوە، پاشان لە ٢٧ی ئازاری ٢٠١٢ دەست بەسەردەکرێت و پاشان بە بڕیاری دادگا بە دوو ساڵ و دە مانگ زیندانی دەکرێت، لە زیندانی کۆنگسڤینگەر.

لە پاش دوو ساڵ و دە مانگ زیندانی لە ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥ ئازاد دەکرێت و دەگەڕێتەوە نێو ماڵی خۆی لە شاری [[ئۆسلۆ]]، بەڵام پاش ئەنجامدانی چاوپێکەوتنێکی کەناڵی ئێن ئارکۆی نەرویژی دەستگیر دەکرێتەوە.{{ژێدەر پێویستە|date=ئابی ٢٠٢٤}}

== بەرھەمەکانی ==
مەلا کرێکار بەرھەمەکانی زۆرن و زیاتر لە ھەزار وتاری دەنگی و ڤیدیۆی و زیاد لە ھەشتا پەرتووک نووسین وەرگێڕانی ھەیە و دیوانە شیعرییەکەی سێ سەد پەڕەیە.{{ژێدەر پێویستە|date=ئابی ٢٠٢٤}}

== دادگایکردنی لە ئۆسلۆ ==
=== تۆمەتەکان ===
# لە ساڵی ٢٠٠٩، لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا لەگەڵ بڵاوکراوە عەرەبییەکاندا ھەڕەشەی کردووە و وتوویەتی «ئەگەر وڵاتی [[نەرویج]] بمنێرێتەوە بۆ [[کوردستان]]، ئەوا لەسەر ئەوە وەزیری [[شارەوانی]]ی پێشوو، ئارنەسولبێرگ، دەکوژرێت.».
# ساڵی ٢٠٠٩ لە بەرنامەیەکی تەلەڤیزیۆنیی ئەمریکیدا، بە ناوی «داواکراوەکە»، بە [[ئوسامە بن لادن]]یدا ھەڵداوە و دەستخۆشیشی لەو تیرۆریستانە کردووە کە لە [[عێراق]] خۆیان دەتەقێننەوە.
# لە ساڵەکانی ٢٠٠٨ و ٢٠٠٩ و ٢٠١٠دا، لەسەر پێگەی [[پاڵتۆک]] لە ئینتەرنێت ھەڕەشەی کوشتنی لە سێ کوردی دانیشتووی وڵاتی [[نەرویژ]] کردووە و ھانی خەڵکی داوە ھەر کاتێک توانیان دەستیان لێ بوەشێنن، لەبەر ئەوەی ئەو سێ کەسە سووکایەتیان بە [[ئیسلام]] و [[قورئان]] و [[موسڵمان]]ان کردبوو.

=== حووکمدانی لە دادگای نەرویژ ===
سەرەنجام، بە سێ سکاڵاکەی لەسەر، دادگا حووکمی دوو ساڵ و دە مانگ سزای زیندانیکردنی بۆ مەلا کرێکار دەرکرد. دواجار لە ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥ ئازاد کرا.

== ڕادەستکردن بە ئیتاڵیا ==
لە ٢٦ی ئازاری ٢٠٢٠دا، ئەوە ڕاگەیەندرا کە [[نەرویج]] مەلا کرێکاری ڕادەستی [[ئیتاڵیا]] کردووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=وردەکاریی ڕادەستکردنەوەی مەلا کرێکار بە ئیتاڵیا|ناونیشان=https://rojnews.news/دۆسیە/وردەکاریی-ڕادەستکردنەوەی-مەلا-کرێکار-بە-ئیتاڵیا-48362|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٠|agency=ڕۆژنیوز|بڵاوکەرەوە=rojnews.news|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200329180729/https://rojnews.news/%25D8%25AF%25DB%2586%25D8%25B3%25DB%258C%25DB%2595/%25D9%2588%25D8%25B1%25D8%25AF%25DB%2595%25DA%25A9%25D8%25A7%25D8%25B1%25DB%258C%25DB%258C-%25DA%2595%25D8%25A7%25D8%25AF%25DB%2595%25D8%25B3%25D8%25AA%25DA%25A9%25D8%25B1%25D8%25AF%25D9%2586%25DB%2595%25D9%2588%25DB%2595%25DB%258C-%25D9%2585%25DB%2595%25D9%2584%25D8%25A7-%25DA%25A9%25D8%25B1%25DB%258E%25DA%25A9%25D8%25A7%25D8%25B1-%25D8%25A8%25DB%2595-%25D8%25A6%25DB%258C%25D8%25AA%25D8%25A7%25DA%25B5%25DB%258C%25D8%25A7-48362|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئازاری ٢٠٢٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200329180729/https://rojnews.news/%25D8%25AF%25DB%2586%25D8%25B3%25DB%258C%25DB%2595/%25D9%2588%25D8%25B1%25D8%25AF%25DB%2595%25DA%25A9%25D8%25A7%25D8%25B1%25DB%258C%25DB%258C-%25DA%2595%25D8%25A7%25D8%25AF%25DB%2595%25D8%25B3%25D8%25AA%25DA%25A9%25D8%25B1%25D8%25AF%25D9%2586%25DB%2595%25D9%2588%25DB%2595%25DB%258C-%25D9%2585%25DB%2595%25D9%2584%25D8%25A7-%25DA%25A9%25D8%25B1%25DB%258E%25DA%25A9%25D8%25A7%25D8%25B1-%25D8%25A8%25DB%2595-%25D8%25A6%25DB%258C%25D8%25AA%25D8%25A7%25DA%25B5%25DB%258C%25D8%25A7-48362 |date=٢٩ی ئازاری ٢٠٢٠}}&lt;/ref&gt; پارێزەرەکەی و زۆر کەسایەتی [[کوردستان]] ڕەخنەیان لەم بڕیارە گرت، بەوەی کە نەرویج بەبێ سەلماندنی ھیچ تۆمەتێکی سەر مەلا کرێکار ئەویان ڕادەست کردووە و ڕادەستکردنەکە لە کاتێکی نەخوازراوی وا بووە کە [[ڤایرۆسی کۆرۆنا]] بە فراوانی لە [[ئیتاڵیا]] بڵاوبووەتەوە.

== سەرچاوەکان ==
# [https://web.archive.org/web/20140916004738/http://www.awene.com/opinion/لەسەر-چییھ-مەلا-کرێکار-دادگایی-دەکرێت؟ ماڵپەڕێ ئاوێنە|لەسەر چییە مەلا کرێکار دادگایی دەکرێت؟]
{{سەرچاوەکان|٢}}

{{ئیسلامی سیاسی لە کوردستان}}
{{تووڵی دەروازە|ئیسلام|ژیاننامە|سیاسەت|کوردستان|عێراق|ھونەرەکان}}
{{پۆلی کۆمنز|Mulla Krekar}}

[[پۆل:ئاوارە عێڕاقییەکان لە نەرویژ]]
[[پۆل:ئیسلامییەکانی کورد]]
[[پۆل:بەندکراوە عێڕاقییەکانی دەرەوەی وڵات]]
[[پۆل:پەنابەرە عێڕاقییەکان]]
[[پۆل:پەنابەرەکان لە نەرویژ]]
[[پۆل:پەندکراوەکانی نەرویژ]]
[[پۆل:تیرۆریزم لە نەرویژ]]
[[پۆل:زیندووان]]
[[پۆل:سیاسەتوانانی کورد]]
[[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦]]
[[پۆل:موسڵمانە چالاکەکان]]
[[پۆل:موسڵمانە چالاکەکانی عێراق]]
[[پۆل:موسڵمانە سوننەکان]]
[[پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق]]
[[پۆل:ڕەخنەگرانی بێخوایی]]
[[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]]
[[پۆل:کورد]]</text>
      <sha1>chqxmrhiza781agfdmociyifc1n3rcr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئاکرێ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2241</id>
    <revision>
      <id>1580741</id>
      <parentid>1453541</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T08:14:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1silent scientist</username>
        <id>51740</id>
      </contributor>
      <comment>/* سەرچاوەکان */</comment>
      <origin>1580741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16871" sha1="qryiq2rat7prvsxhlui9k62qzlx23d5" xml:space="preserve">{{زانیاریدانی نیشتنگە
| ناو   =     ئاکرێ
| ناوی_فەرمی          = Akrê - Akre - عقرة
| ناوی_خۆماڵی  =
| زمانی_ناوی_خۆماڵی     = 
| ناوەکانی_تر         = 
| جۆری_نیشتنگە      = [[شارۆچکە]]
&lt;!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---&gt;
| وێنە		     =  {{Photomontage
| photo1a =  Nawroz festival in Akre, Kurdistan Region of Iraq 09.jpg 
| photo2a = Nawroz festival in Akre, Kurdistan Region of Iraq 27.jpg
| photo2b =   Akra from the southwest, early twentieth century.jpg
| photo3a = Ottoman fort, Akre, Duhok Governorate, Kurdistan Region or Iraq 19.jpg
| photo3b = Akre city.jpg
| 
| spacing = 4
|size = 700px
}}
| شرۆڤەی_وێنە	= وێنەی سەرەوە:{{ھن}} شارۆچکەی ئاکرێ{{ھن}} وێنەی ناوەڕاست:{{ھن}} ئاکرێ لە شەودا(ڕاست)، ئاکرێ ساڵی ١٩٢٢(چەپ){{ھن}}وێنەی خوارەوە:{{ھن}} قەڵای عوسمانی(ڕاست)، ئاکرێی کۆن(چەپ)
| وێنەی_ئاڵا  =
| قەبارەی_ئاڵا  =
| وێنەی_مۆر  =
| قەبارەی_مۆر  =
| وێنەی_نیشان  =
| قەبارەی_نیشان  =
| ناسناو  =
| دروشم   =
&lt;!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------&gt;
| وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe|zoom=12|coord={{Coord|36.734258|43.880913}}}}
| قەبارەی_نەخشە  =200px
| شرۆڤەی_نەخشە  = '''شارۆچکەی ئاکرێ'''
| دەرزیی_نەخشە  =  Kurdistan Region#Iraq#Asia
| ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە            = 
| شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە   = top
| قەبارەی_دەرزیی_نەخشە          = 300px
| شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە      = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا
| بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە           = ١
| پۆتانەکان              = {{coord| 36.734258|43.880913 |region:IQ|display=inline,title}}
| دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان =
&lt;!-- شوێن ------------------&gt;
| جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]]
| ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}}
| جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]]
| ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&amp;smap=03010300&amp;rnr=140&amp;anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&amp;smap=03010300&amp;rnr=140&amp;anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
| جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]]
| ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای دھۆک|دھۆک]] 
| جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]]
| ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای ئاکرێ|ئاکرێ]]
| جۆری_دابەشکراو٤ = 
| ناوی_دابەشکراو٤ = 
&lt;!-- دامەزران ---------------&gt;
| سەردێڕی_دامەزران =
| ڕێکەوتی_دامەزران =
| سەردێڕی_دامەزران١ =
| ڕێکەوتی_دامەزران١ =
| سەردێڕی_لەناوچوون =
| ڕێکەوتی_لەناوچوون =
| دامەزرێنەر  =
| ھۆکاری_ناونران =
&lt;!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---&gt;
| پەراوێزەکانی_دەسەڵات =
| جۆری_دەسەڵات  =
| حیزبی_سەرۆک  =
| سەرناوی_سەرۆک  = قایمقام
| ناوی_سەرۆک  = ھونەر ئیسماعیل
&lt;!-- ڕووبەر ----------------------&gt;
| سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٢
| ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ =
| ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ =
| ڕووبەری_ئاو_لەسەددا =
| ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ =
| ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ =
&lt;!-- بەرزایی ---------------------&gt;
| بەرزایی_بە_م   = ٦٢٥
| بەرزترین_بەرزایی_بە_م  =
| نزمترین_بەرزایی_بە_م  =
&lt;!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------&gt;
| ژمارەی_دانیشتووان  = ٦٨،١٠٠
| دانیشتووان_لە   = [[٢٠١٨]]
| چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢  =
| مەزندەی_دانیشتووان  =
| مەزندەی_دانیشتووان_لە =
| دانیشتووانی_شاری  =
| چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ =
| دانیشتووانی_لادێیی =
| چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ =
| سەرناوی_دانیشتووان  =
| ئاگاداریی_دانیشتووان  =
&lt;!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------&gt;
| جۆری_دانیشتووانناسی١          = زمان و ئایین
| سەرناوی١_دانیشتووانناسی١      = [[زمان]]
| زانیاریی١_دانیشتووانناسی١     = [[زمانی کوردی|کوردی]] [[کوردیی باکووری|کرمانجی]])
| سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١      = [[ئایین]]
| زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١     = [[ئیسلام]] ([[سوننە]])
| سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١      =
| زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١     =
&lt;!-- کاتناوچە --------------&gt;
| کاتناوچە١  =      +٣
| جیاوازی١_لە_utc =  تێبینی نەکراوە
| کاتناوچە١_DST =   +٣ 
| جیاوازی١_لە_DST =
&lt;!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---&gt;
| جۆری_کۆدی_پۆستە =
| کۆدی_پۆستە  =
| جۆری_کۆدی_پۆستە٢ =
| کۆدی_پۆستە٢  =
| جۆری_کۆدی_ناوچە =
| کۆدی_ناوچە  =
&lt;!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------&gt;
| وێبگە  =
| پەراوێزەکان  =
}}
'''ئاکرێ''' شارۆچکەیەکی [[باشووری کوردستان|باشووری کوردستانە]] و سەر بە [[پارێزگای دھۆک]]ە. ٩٥ کم دوورە لە شاری [[مووسڵ]]ەوە و دەکەوێتە ١٢٠ کم باشووری ڕۆژھەڵاتی [[پارێزگای دھۆک]]ەوە. لەنێوان سێ چیادایە، خانووەکانی لەسەر یەک بەداوێنی شاخەکاندا ھەڵچوون. ئەمە دیمەنێکی جوان و سەرنجڕاکێشی بە شارەکە بەخشیوە و ئەم شارە لەساڵی (١٨٧٧)ز بووە بە ناوەندی قەزا. ئەم شارۆچکەیە سەر بە [[پارێزگای نەینەوا]] بوو تاوەکو [[ڕاپەڕین]]ی ئازاری ساڵی ١٩٩١، پاشان بە فەرمی بووە شارۆچکەیەکی سەر بە [[پارێزگای دھۆک]] و [[ھەرێمی کوردستان]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان =   https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور  |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان =  https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان  |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان  |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان =  https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = IOM  |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان  | ناونیشان =   https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر =  د.عەبدوڵڵا غەفوور   | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}&lt;/ref&gt;

دانیشتوانەکەی پشت بە کشتوکاڵی [[وەرز]]ی دەبەستن، جگە لە باخی [[میوە]]، [[زەیتوون]]، [[ھەنار]]، [[ھەنجیر]] و [[گوێز]]، سوودمەندن لە ئاوی کانییەکان کە بەسەر دۆڵەکانیدا بڵاوبووەتەوە. [[برنج]] بە فراوانی دەچێنرێت، کە یەکێکە لە باشترین جۆرەکانی برنج، جگە لە بازرگانی، بەو پێیەی شارەکە بە بازاڕی سەرەکی بازرگانی بۆ ناوچەکە دادەنرێت.&lt;ref&gt;https://www.angelfire.com/ks/kurdistan/location.html&lt;/ref&gt;

== ناو ==
* ئاکرێ: ئەمە ناوی درووستە، چونکە کورد و ھەموو خەلکی کوردستان ئەم ناوە لە سەر ناسراوە، ناوی ئاکرێ لە ئاگرەوە ھاتووە کە لە پێش زاییندا موغێکی زەردەشتی لەوێ جێگیر بووە و ئاگری تێدا کردۆتەوە.
* کچک ئستەنبول: مێژوونووسی میسلی (یاسین خیراللە العمری) دەڵێت ئاکرێ لە کاتێک دا ناسراو بوو بە (کچک ئستەنبول یان ئستەنبولی بچووک).
* عقرة: لە سەرچاوە عەرەبیەکاندا ناوی شارەکە کردووەتە (عقرة) وەک (الحموی) لە کتێبەکەی (معجم البلدان).&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = جەمال بابان  |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}&lt;/ref&gt;

== جوگرافیا ==
ئاکرێ دەکەوێتە سەر ھێڵی درێژ (٤٤٨/١) ڕۆژاوا، و ھێڵی پانی(١/٤–٣٧) باکووردا، و ڕووبەری ئاکرێ دەکاتە (١٧٩٦) کم٢
ولەسەر [[ئاستی دەریا]]یی (٢٧٠)مەتر بەرزە.

شارۆچکەی '''ئاکرێ''' ھاوسنوورە لەگەڵ؛
* لە باکوورەوە گوندی [[کۆرتکە]].
* لە باشوورەوە گوندی [[ئۆمەر خوشا]].
* لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی [[باشقال ئاغا]].
* لە ڕۆژاواوە گوندی [[سوسنا]].&lt;ref&gt;https://www.openstreetmap.org/node/599171922&lt;/ref&gt;

== مێژوو ==
شاری ئاکرێ لە سەدەی حەوتەمی پێش زایین دروستکراوە. و یەکێکە لە کۆنترین شارە بەردەوامەکان لە [[جیھان]]دا. [[ماد]]ەکان لە ساڵانی ٦١٢ تا ٥٥٠ پێش زایین حوکمڕانی شارەکەیان کردووە لە سەردەمی زێڕینەکەیدا. شازادەی [[ئایینی زەردەشتی|زەردەشتی]] (زەند) شازادەی ئەو شارە بوو.&lt;ref&gt;Ismail, Shireen Y. (2015), Promoting integrated heritage conservation and management in Iraqi Kurdistan Region applicability of values-based approach the case study of Akre and Amedy City in Duhok Province.&lt;/ref&gt; 

لە ساڵی ١١٥ شارۆچکەکە کەوتە ژێر کۆنترۆڵی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی|ڕۆمەکانەوە]] بە فەرماندەیی [[تراجان|ئیمپراتۆر تراجان]] و ئەویش پەیکەری سەرکەوتنی لە شارەکەدا دانا. بەڵام خەڵکی ناوچەکە بە خێرایی ڕاپەڕین و پەیکەرەکەیان لابرد.

شارەکە لە سەدەی ١٠وە زەوی و زاری ھۆزی حومەیدیەی [[کورد]] بووە و بەو پێیەش (یاقوت حەمەوی) ئاماژەی بەوە کردووە کە بە (عقرة الحومیدیة) ناسراوە. لە ساڵی ١١٣٣، شارەکە لەلایەن [[عیمادەدین زەنگی]] لە [[دەوڵەتی زەنگی]] داگیرکرا کە دیواری بەرگری شارەکەی وێران کرد.&lt;ref&gt;Ismail, Shireen Y. (2015), Promoting integrated heritage conservation and management in Iraqi Kurdistan Region applicability of values-based approach the case study of Akre and Amedy City in Duhok Province.&lt;/ref&gt; ھەروەھا (شەھاب ئەلعومەری) سەدەی ١٤ ئاماژەی بە بوونی ھۆزی [[داسنی]] [[ئێزیدییەکان|ئێزیدی]] کردووە.&lt;ref&gt;James, B. “Le &quot; territoire tribal des Kurdes &quot; et l’Aire Iraqienne (Xe-XIIIe Siècles): Esquisse des Recompositions Spatiales.” Revue des Mondes Musulmans et de la Méditerranée 117-118 (2007).101-126.&lt;/ref&gt; دابەزینی [[میرنشینی بەدلیس]] لە ساڵانی ١٥٠٠ و ١٧٠٠ ڕێگەی بە [[میرنشینی بادینان]] دا کە ئاکرێ و دەوروبەری بگرێت. بەڵام [[میرنشینی بادینان]] لە ساڵی ١٨٣٣دا شارۆچکەکەی بە [[میر محەممەد|پاشای کۆرە]]ی [[میرنشینی سۆران]] لەدەست دەدا.&lt;ref&gt;https://www.taylorfrancis.com/routledge-handbooks/?context=rho#sec3_3_1&lt;/ref&gt; پێش لە دەستدانی شارەکە، سەردەمی [[میرنشینی بادینان]] شارەکە پێشکەوتن و بیناسازیی بەرچاوی کولتووری و ئابووریی بەخۆیەوە بینی. دیواری شارەکەش بە بەردەگەچ دروستکرایەوە. بەڵام لە ماوەی سەدەی ١٨دا شارەکە بووە قوربانی ھەڵمەتە سەربازییە جیاوازەکان لە [[میرنشینی سۆران]]ەوە کە دواجار لە ساڵی ١٨٣٣ شارەکەی گرتەوە. شارەکە بەھۆی شوێنی ستراتیژییەوە لە ساڵی ١٨٤٢ لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکانەوە]] دەگیرێت و تا ساڵی ١٩١٨ لەژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکاندا بوو. لەم ماوەیەدا وەک بەشێک لە [[ویلایەتی مووسڵ]] بەڕێوەدەبرا و [[مەسیحی]] و [[جوو|جولەکە]] و [[موسڵمانان]]ی تێدا نیشتەجێ بوو.&lt;ref&gt;Ismail, Shireen Y. (2015), Promoting integrated heritage conservation and management in Iraqi Kurdistan Region applicability of values-based approach the case study of Akre and Amedy City in Duhok Province.&lt;/ref&gt;

لە ساڵی ١٩٢٤دا ٩٠٫٤٪ی دانیشتووانی [[کورد]] بوون، لە کاتێکدا ئەو ژمارەیە لە ساڵی ١٩٣١ بۆ ٦٤٫٧٪ کەمیکردووە،&lt;ref&gt;https://www.brandeis.edu/crown/publications/papers/pdfs/cp7.pdf&lt;/ref&gt; لە ساڵی ١٩٤٧دا ٩٠٪ی دانیشتووانی [[کورد]] بوون.&lt;ref&gt;https://books.google.iq/books?id=Qm26AAAAIAAJ&amp;redir_esc=y&lt;/ref&gt;

== ئەمانەش ببینە ==
* [[قەزای ئاکرێ]]
* [[ناحیەی ناوەندی قەزای ئاکرێ]]
* [[پارێزگای دھۆک]]
* [[مزگەوتی گەورە (ئاکرێ)|مزگەوتی گەورەی ئاکرێ]]

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

# [http://www.bakhawan.com/kurdipedia/default.aspx?q=341 ماڵپەڕی کوردیپیدیا]{{بەستەری مردوو|url=http://www.bakhawan.com/kurdipedia/default.aspx?q=341 |date=تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ }}
{{شار، شارۆچکە و شارەدێیەکانی ھەرێمی کوردستان}}
{{شارەکانی کوردستان}}

{{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|عێراق|کوردستان}}
{{پۆلی کۆمنز|Aqrah}}

[[پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان]]
[[پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق]]
[[پۆل:پارێزگای دھۆک]]
[[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دھۆک]]
[[پۆل:شارەکانی کوردستان]]
[[پۆل:شارەکانی عێراق]]
[[پۆل:ئاکرێ]]
[[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]]</text>
      <sha1>qryiq2rat7prvsxhlui9k62qzlx23d5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئیسلام</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2366</id>
    <revision>
      <id>1580707</id>
      <parentid>1579098</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T03:21:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>دوایین ٧ گۆڕانکاریی دەق ڕەد کرایەوە و گەڕێنرایەوە بۆ پێداچوونەوەی 1479786 لە لایەن مامۆستا</comment>
      <origin>1580707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="180407" sha1="0m8o4kbr6ritcz06xijdtoysml6ldo4" xml:space="preserve">{{ئیسلام}}
{{بیروبڕوای ئایینی
| بیروبڕوا = ئیسلام
| وێنە  = [[پەڕگە:IslamSymbol ر.svg|120px]]
| لێدوان = مانگ و ئەستێرە، یەکێک لە ھێماکانی ئیسلام
| ئایین   = ئیسلام
| سەرکردە  = [[محەممەد|محەممەدی کوڕی عەبدوڵڵا]]
| مێژووی دەرکەوتن = سەرەتاکانی سەدەی حەوتەم
| شوێنی دەرکەوتن  = [[مەککە]]، حیجاز، ڕۆژاوای [[نیمچەدوورگەی عەرەبی]]
| لق لێ بۆوە = [[سوننی]]، [[شیعە]]
| شوێنگە = باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا، [[ئاسیای ناوەندی|ئاسیای ناوەڕاست]]، [[ڕۆژھەڵاتی ناوین|ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]]، باکووری ئەفریقا، وڵاتەکانی بەلقان، و کەمایەتی لە ھەموو وڵاتەکانی جیھان.
| چەندجارەیی = ٢ ملیار شوێنکەوتوو&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://worldpopulationreview.com/country-rankings/muslim-population-by-country |سەردێڕ=Muslim Population By Country 2021 |وێبگە=World Population Review |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢١}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pew2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی نیسانی ٢٠١٥|سەردێڕ=Religious Composition by Country, 2010–2050 |ناونیشان=https://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2010/number/all/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200615053333/https://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2010/number/all/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=[[Pew Research Center]]}}&lt;/ref&gt;
| دامەزرێنەر  = [[محەممەد|محەممەدی کوڕی عەبدوڵڵا]]
| زانستگەکان  = - [[مزگەوتی حەرام]]، [[مەککە]]، [[عەرەبستانی سعوودی]] {{flagicon|عەرەبستانی سعوودی}}{{ھن}}- [[مزگەوتی پێغەمبەر]]، [[مەدینە]]، عەرەبستانی سعوودی {{flagicon|عەرەبستانی سعوودی}}{{ھن}}- [[مزگەوتی ئەقسا]]، [[ئورشەلیم]]، [[ئیسرائیل]] {{flagicon|ئیسرائیل}}
| ھاوشێوەیی = [[حەنەفی]]، [[جوو]]، [[مەسیحی]]، سائیبی، [[سیخی]]، [[ئێزیدی]]، [[یارسان]]ی، [[بەھایی]].
| بڕواگەل= ئایینە ئیبراھیمییەکان}}

'''ئیسلام''' ئایینێکی [[یەکتاپەرستی]]یە، بەو کەسەی باوەڕی بە ئیسلام ھەبێت دەوترێت [[موسڵمان]]، ئیسلام بە ٢ ملیار و ھەشت ملیۆن شوێنکەوتوو&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=World population 2022 {{!}} Population clock live|ناونیشان=https://countrymeters.info/en/World#religion|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠٢٢|وێبگە=countrymeters.info}}&lt;/ref&gt; دوای ئایینی [[مەسیحییەت]] بە دووەم گەورەترین ئایینی جیھان دادەنرێت،&lt;ref name=&quot;Pew2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی نیسانی ٢٠١٥|سەردێڕ=Religious Composition by Country, 2010–2050 |ناونیشان=https://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2010/number/all/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200615053333/https://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2010/number/all/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=[[Pew Research Center]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://worldpopulationreview.com/country-rankings/muslim-population-by-country |سەردێڕ=Muslim Population By Country 2021 |وێبگە=World Population Review |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢١}}&lt;/ref&gt; یان ٢٥٪ لە دانیشتووانی جیھان بە [[موسڵمان]] دانراون،&lt;ref&gt;&quot;[https://www.lexico.com/en/definition/muslim Muslim] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160729005309/http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/muslim|date=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٦}}.&quot; ''[[Oxford Dictionaries|Lexico]]''. UK: [[Oxford University Press]]. 2020.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://timesprayer.com/muslim-population/&lt;/ref&gt; مسوڵمانەکان زۆرینەی دانیشتووانی [[ئیسلام بەپێی وڵات|٤٧ وڵات]] پێک دێنن.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Muslim Majority Countries 2021 |ناونیشان=https://worldpopulationreview.com/country-rankings/muslim-majority-countries |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=worldpopulationreview.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Pew Forum|The Pew Forum on Religion and Public Life]]. December 2012. &quot;[https://assets.pewresearch.org/wp-content/uploads/sites/11/2014/01/global-religion-full.pdf The Global Religious Landscape: A Report on the Size and Distribution of the World's Major Religious Groups as of 2010].&quot; DC: Pew Research Center. [https://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-exec/ Article].&lt;/ref&gt;

موسڵمانان باوەڕیان بەوە ھەیە کە پێغەمبەرەکەیان [[محەممەد]] دوایین نێردراو و پێغەمبەری '''[[خوا لە ئیسلامدا|اللە]]''' ([[خودا|خوا]])یە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=من ھو خاتم الأنبیاء والمرسلین سطور|ناونیشان=https://sotor.com/من_ھو_خاتم_الأنبیاء_والمرسلین|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=sotor.com|زمان=ar}}{{بەستەری مردوو|url=https://sotor.com/%D9%85%D9%86_%DA%BE%D9%88_%D8%AE%D8%A7%D8%AA%D9%85_%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%86%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%A1_%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B1%D8%B3%D9%84%DB%8C%D9%86 |date=نیسانی ٢٠٢٥ }}&lt;/ref&gt; ھەروەک باوەڕیان بە ڕۆژی دوایی و [[فریشتە لە ئیسلامدا|فریشتەکان]] ھەیە و [[قورئان]] بە پەیامی ڕەوانەکراوی خوا دەزانن بۆ سەر محەممەد، قورئان سەرچاوەی یەکەمی [[شەریعەتی ئیسلامی|شەریعەتی ئیسلامە]]، پاشان کردەوەکان و وتەکانی محەممەد ([[موستەحەب|سوننەت]]) دێت،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ما ھی مصادر التشریع الإسلامی|ناونیشان=https://mawdoo3.com/ما_ھی_مصادر_التشریع_الإسلامی|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=موضوع|زمان=ar}}{{بەستەری مردوو|url=https://mawdoo3.com/%D9%85%D8%A7_%DA%BE%DB%8C_%D9%85%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%B9_%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C |date=نیسانی ٢٠٢٥ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی نیسانی ٢٠١٣|سەردێڕ=المصادر التی تؤخذ منھا شرائع الإسلام وأحکامھ|ناونیشان=http://www.alukah.net/sharia/0/53614/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=www.alukah.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=مصادر التشریع الإسلامی - الإسلام سؤال وجواب|ناونیشان=https://islamqa.info/ar/answers/112268/مصادر-التشریع-الاسلامی|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=islamqa.info|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; ھەروەک موسڵمانان باوەڕیان بە ھەموو نێردراو و پێغەمبەرەکانی پێش محەممەد ھەیە وەک [[ئیبراھیم]] و [[یووسف]] و [[مووسا]] و [[عیسا]] بەتایبەت ئەوانەی ناویان لە قورئاندا ھاتبێت.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الإیمان بالأنبیاء والرسل حقیقتە ومقتضیاتە - موقع مقالات إسلام ویب|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/article/13386/الإیمان-بالأنبیاء-والرسل-حقیقتھ-ومقتضیاتھ|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=www.islamweb.net}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=الإیمان بالأنبیاء والرسل من أصول الإیمان|ناونیشان=http://www.alukah.net/sharia/0/97433/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=www.alukah.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الإیمان بالأنبیاء والرسل من أرکان الإیمان ولیس الإیمان بالرسل فقط - الإسلام سؤال وجواب|ناونیشان=https://islamqa.info/ar/answers/138141/الایمان-بالانبیاء-والرسل-من-ارکان-الایمان-ولیس-الایمان-بالرسل-فقط|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=islamqa.info|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=التحریر|سەردێڕ=الإیمان بالأنبیاء والرسل – بصائر|ناونیشان=https://basaer-online.com/2010/10/2010-10-28-11-50-03/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢١|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئایاری ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210523122414/https://basaer-online.com/2010/10/2010-10-28-11-50-03/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=المبحث الأول: معنی الإیمان بالرسل|ناونیشان=https://dorar.net/aqadia/1906|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=dorar.net|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181015214153/http://dorar.net/aqadia/1906|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

زۆربەی موسڵمانانی ئەمڕۆ لەسەر مەزھەبی [[سوننە]] یان [[شیعە|شیعەن]] و ھەندێ کەمایەتی تر ھەیە کە لەسەر مەزھبی ترن، [[ئیندۆنیزیا]] گەورەترین وڵاتی ئیسلامییە لە ئێستادا ١٣٪ موسڵمانانی جیھان لە خۆ دەگرێت، و ئەوانەی تر دابەشدەبن لە جیھاندا بەم شێوەیە: ٢٥٪ لە [[باشووری ئاسیا]]، ٢٠٪ لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین|ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]]، ٢٪ لە [[ئاسیای ناوەندی|ئاسیای ناوەڕاست]]، ٤٪ لە وڵاتەکانی تری باشووری ئاسیا و ١٥٪ لە ئەفریقیا و ھەروەک چەند [[کۆمەڵگە]]یەکی ئیسلامی ھەیە لە [[چین]] و [[ڕووسیا]]دا بەڵام بە کەمایەتی دادەنرێن، لەبەر زۆریی ژمارەی دانیشتووانیان، ژمارەی موسڵمانان ئەمڕۆ دەگاتە ١٬٩ ملیارد کەس بەم شێوەیە ٢٤٫٩٪ی دانیشتووانی ٤٧ وڵات پێک دەھێنن؛ و ژمارەیەکی زۆر [[موسڵمان]] ھەیە لە وڵاتە پیشەسازییەکانی وەک [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] و [[کەنەدا]] و وڵاتەکانی ئەورووپای ڕۆژاوا، ئەمیش بەھۆی کۆچکردن بووە بۆ سەرچاوەی بژێوی، و ڕێژەی موسڵمانان لەم وڵاتانە بە شێوەیەکی بەرچاو زیاد دەکات و ئەویش بەھۆی ئەوەی ھەندێ لە نەوەکانیان ھەڵدەستن بە ناسین و نزیکبوونەوە لەم ئایینە، ئەمەش وای کردووە ژمارەیەک لە شارەزایان وا دابنێن کە ئیسلام خێراترین بڵاوبوونەوەی ھەیە لە نێو ئایینەکان.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی ئەیلوولی ٢٠١٨|سەردێڕ=الغاردیان: الإسلام سیکون الدیانة الأولی فی العالم بحلول سنة 2060|ناونیشان=https://www.france24.com/ar/20180904-الإسلام-الدیانة-الأولی-العالم-نمو-دیموغرافیا-المسیحیة-الیھودیة|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=فرانس 24 / France 24|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=ھل یموت الدین فی مختلف أنحاء العالم؟|ناونیشان=https://www.bbc.com/arabic/world-47484337|newspaper=BBC News عربی|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢١|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=لماذا سیصبح الإسلام فی ریادة الادیان العالمیة؟|ناونیشان=https://annabaa.org/arabic/variety/24466|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=annabaa.org|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=بالأرقام.. الدین الأسرع نموا.. ھذە تحولات نسب المسلمین وکافة الأدیان|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/news/cultureandart/2019/10/29/الدین-نسب-المسلمین-الأدیان|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/onair/tv/episodes/episode/new_roj_13032018|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=www.rudaw.net}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=دراسة أمریکیة: الإسلام الدین الوحید الأسرع نموا من نمو سکان العالم وسیصبح أکبر الأدیان عام 2070|ناونیشان=https://ar.qantara.de/content/دراسة-أمریکیة-الإسلام-الدین-الوحید-الأسرع-نموا-من-نمو-سکان-العالم-وسیصبح-أکبر-الأدیان-عام|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=Qantara.de موقع قنطرة للحوار مع العالم الإسلامی |زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی ئایاری ٢٠١٩|سەردێڕ=Why Muslims are the world’s fastest-growing religious group {{!}} Pew Research Center|ناونیشان=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/04/06/why-muslims-are-the-worlds-fastest-growing-religious-group/|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190514123559/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/04/06/why-muslims-are-the-worlds-fastest-growing-religious-group/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

== ئەرکانەکانی ئیسلام ==
{{سەرەکی|ئەڕکانەکانی ئیسلام|شایەتمان|نوێژ|ڕۆژوو|زەکات|حەج}}
{{ئەڕکانەکانی ئیسلام}}
'''ئەرکانەکانی ئیسلام''' پێنجن، وەک لە فەرموودەیەکی پێغەمبەر محەممەد ھاتووە کە [[بوخاری]] و [[موسلیم کوڕی حەجاج|موسلیم]] ڕیوایەتیان کردووە:

پێغەمبەری ئیسلام گوتویوتی: ئیسلام لەسەر پێنج بنەما دامەزراوە: شایەتمان، نوێژکردن، دانی زەکات، [[ڕۆژووی ڕەمەزان]] و حەج.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حدیث بُنی الإسلام علی خمس - موقع مقالات إسلام ویب|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/article/59048/حدیث-بُنی-الإسلام-علی-خمس|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=www.islamweb.net}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=(بنی الإسلام علی خمس) - الإسلام سؤال وجواب|ناونیشان=https://islamqa.info/ar/articles/36/بنی-الاسلام-علی-خمس|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=islamqa.info|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=تخریج حدیث: بنی الإسلام علی خمس|ناونیشان=http://www.alukah.net/sharia/0/92152/|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=www.alukah.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=شرح حدیث (بنی الإسلام علی خمس)|ناونیشان=http://www.saaid.net/Doat/binbulihed/11.htm|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=www.saaid.net}}&lt;/ref&gt;
# شایەتمان: شایەتمان (أشھد ان لا الە الا اللە وأشھد ان محمد ڕسول اللە) واتە شایەتی دەدەم ھیچ پەرستراوێکی بە حەق نییە بێجگە لە (اللە) و شایەتی دەدەم کە محەممەد پێغەمبەری خوایە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=الإسلام|یەکەم=ھذە المقالة جزء من سلسلة: الإسلام العقائد فی الإسلام توحید اللە الإیمان بالملائکة الإیمان بالکتب السماویة الإیمان بالرسل والأنبیاء الإیمان بالیوم الآخر الإیمان بالقضاء والقدر أرکان الإسلام شھادة أن لا إلە إلا اللە وأن محمد ڕسول اللە إقامة الصلاة إیتاء الزکاة صوم رمضان الحج مصادر التشریع الإسلامی القرآن الکریم السنة النبویة • أحادیث أھل البیت إجماع أقوال العلماء • القیاس الإجتھاد شخصیات محوریة محمد ڕسول اللە الانبیاء • أھل البیت الصحابة • الخلفاء الراشدون الأئمة • أمھات المؤمنین الفرق أھل السنة والجماعة الشیعة الاثنا عشریة • الشیعة الإسماعیلیة الإباضیة • فرق اخری التاریخ والجغرافیا مدن مقدسة مکة المکرمة المدینة المنورة • القدس الشریف مواقع مقدسة المسجد الحرام المسجد النبوی • المسجد الأقصی الخلافة الإسلامیة الخلافة الراشدة الخلافة الأمویة • الخلافة العباسیة الخلافة القرطبیَّة • الخلافة الموحدیَّة الخلافة الفاطمیة • الخلافة العثمانیة الفتوحات الإسلامیة مکة • الشام • العراق • فارس مصر • الأندلس • الغال القسطنطینیة • جنوب إیطالیا • الھند أعیاد ومُناسبات الأعیاد فی الإسلام عید الفطر • عید الأضحی مناسبات إسلامیة ذکری المولد النبوی • ذکری عاشوراء احتفال رأس السنة الھجریَّة إحیاء لیلة القدر إحیاء لیلة النصف من شعبان ذکری الإسراء والمعراج الإسلام فی العالم الإسلام فی أوروبا الإسلام فی أفریقیا الإسلام فی آسیا الإسلام فی الأمریکتین الإسلام فی أوقیانوسیا انظر أیضًا الثقافة الإسلامیة الإسلام والأدیان الاخری العالم الإسلامی بوابة|سەردێڕ=الشھادتان|ناونیشان=https://www.marefa.org/الشھادتان|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=المعرفة|زمان=ar}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.marefa.org/%D8%A7%D9%84%D8%B4%DA%BE%D8%A7%D8%AF%D8%AA%D8%A7%D9%86 |date=نیسانی ٢٠٢٥ }}&lt;/ref&gt;
# نوێژ: یەکێکە لە پەرستنەکانی کە موسڵمانان پێی ھەڵدەستن ڕۆژانە، [[نوێژ]] فەرزکراوە لەسەر موسڵمانان لە ڕۆژێکدا پێنج جار (بەیانی، نیوەڕۆ، عەسر، ئێوارە، خەوتنان)، و دەبێت موسڵمانان ڕوو بکەنە کەعبە لە [[مەککە]] لە کاتی نوێژدا.&lt;ref name=&quot;حکم الصلاة وأھمیتھا&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حکم الصلاة وأھمیتھا|ناونیشان=https://binbaz.org.sa/categories/fiqhi/23|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=binbaz.org.sa|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; جگە لە نوێژە فەرزکراوەکان چەند نوێژێکی تر ھەیە وەک [[نوێژی جێژن (ئیسلام)|نوێژی جەژن]] و [[نوێژی مردوو]] و [[نوێژەبارانە]] و ھتد.. لە زۆربەی وڵاتە ئیسلامییەکاندا بانگ دەدرێت لە کاتی نوێژدا و ھەروەھا نوێژ بە زمانی عەرەبی بە جێ دەھێنریت.
# زەکاتدان: بەخشینێکە لە ماڵی موسڵمانە داراکان بۆ نەدار و ھەژارەکان، ئەمەش فەرزە لەسەر ھەموو ئەو موسڵمانانەی لە توانایان ھەیە، ھەروەک زەکات جیاوازە لەو خێرەی کە موسڵمانان خۆبەخشانە خۆیان دەیکەن.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=فریضة الزکاة فی الإسلام|ناونیشان=https://ar.islamway.net/article/60367|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=ar.islamway.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;
# ڕۆژوو گرتن: لە مانگی [[ڕەمەزان]]دا موسڵمانان ھیچ خواردن و خواردنەوەیک ناخۆن و ناخۆنەوە لە بەرەبەیانەوە تا خۆراوابوون، ھەروەک پێویستە لە ھەڵەی تر دوور بکەونەوە، و زۆر پەرستن بە ئەنجام بگەیەنن. ڕۆژوو لەسەر کەسانی نەخۆش و گەشتیار نییە و دەتوانن لە کاتێکی تر لە ساڵەکەدا بیگرنەوە، پێش ھاتنی ڕەمەزانێکی نوێ، یان بە بەخشینی ماڵ بە نەداران بۆ ئەوانەی کە نەتوانن بەڕۆژوو بن وەک کەسانی بەتەمەن. ڕۆژوو لای موسڵمانان کارێکی گران نییە، بەڵکو مەبەستێکی ڕۆحی و تەندروستی ھەیە، کە سودێکی تەندروستی زۆری ھەیە ھەروەک وا دەکات کە موسڵمانان یارمەتی ھەژاران بدەن بەھۆی ھەستکردن بە برسێتی، و ھەروەھا دەبێتە ھۆی نزیکبوونەوەی زیاتر لە خوا بە ھەموو مانا باوەڕی و ڕۆحییەکان.&lt;ref name=&quot;حکم الصلاة وأھمیتھا&quot;/&gt;
# حەج: بریتییە لە سەردانی [[کەعبە]] «ماڵی خوا» لە [[مەککە]] لە مانگی زیلحەجە. ئەمەش فەرزە لەسەر ھەر موسڵمانێک کە لە توانایدا ھەبێت ئەرکانەکانی حەج بە جێ بھێنێت بە لایەنی کەمەوە جارێک لە ژیانیدا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تعریف الحج|ناونیشان=https://mawdoo3.com/تعریف_الحج|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=موضوع|زمان=ar}}{{بەستەری مردوو|url=https://mawdoo3.com/%D8%AA%D8%B9%D8%B1%DB%8C%D9%81_%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%AC |date=نیسانی ٢٠٢٥ }}&lt;/ref&gt;

== بیروباوەڕ ==
{{سەرەکی|بیروباوەڕی ئیسلامی|پایەکانی باوەڕ}}
بەپێی [[قورئان]]، موسڵمانان باوەڕیان بە خودا و فریشتەکانی و کتێبەکانی و پێغەمبەرەکانی و ڕۆژی دوایی ھەیە. موسڵمانانی سوننە قەزا و قەدەریشی بۆ زیاد دەکەن بە گەڕانەوە بۆ وتەیەکی پێغەمبەر [[محەممەد]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=أرکان الإسلام وأرکان الإیمان - إسلام ویب - مرکز الفتوی|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/47159/|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=www.islamweb.net}}&lt;/ref&gt;

موسڵمانان باوەڕیان بەوە ھەیە کە بێجگە لە [[خوا لە ئیسلامدا|اللە]] ھیچ خودایەکی تر نییە و خودا [[گەردوون]] و ھەرچییەکی تێدایە دروست کردووە، قورئانی بۆ محەممەد ناردووە لە ڕێگەی جوبرەیل، کە ئەمەش دوایین پەیامە لەو پەیامانەی کە خودا ناردوونی بۆ پێغەمبەرەکانی، و پێغەمبەرەکان ئەو پیاوانەن کە خودا ھەڵی بژاردوون تا پێغەمبەر بن.

=== خودا (ﷲ) ===
{{سەرەکی|خوا لە ئیسلامدا}}
[[پەڕگە:Allah calligraphy in green background.png|چەپ|بێچوارچێوە]]
بنەمای ئیسلام دادەنرێت بە باوەڕ بوون بە خودای تاک، کە نەمرە و غافڵ نابێت و دادپەروەرە و ستەم لە کەس ناکات،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ما معنی الإیمان باللە؟ - الإسلام سؤال وجواب|ناونیشان=https://islamqa.info/ar/answers/34630/ما-معنی-الایمان-باللھ|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=islamqa.info|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; ھیچ ھاوەڵێکی نییە، لە کەس نەبووە و کەسی لێ نەبووە، بەخشندە و میھرەبانە، لە گوناھ خۆش دەبێت و گەڕانەوە وەردەگرێت و جیاوازی ناکات لە نێوان خەڵکدا تەنھا بە کردەوەی چاک نەبێت. دروستکەری گەردوونە و باڵادەستە بەسەر ھەموو شتێکیدا، و لە بیروباوەڕی ئیسلامیدا ھیچ شتێک ھاوشێوەی خودا نییە و جیاوازە لە ھەموو دروستکراوانی و دوورە لە پێشبینی بەشەر،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=الإیمان باللە وآثارھ|ناونیشان=http://www.alukah.net/sharia/0/136804/الإیمان-باللھ-وآثارھ/|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=www.alukah.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; موسڵمانان باوەڕیان بە بوونی ھەیە و دەیپەرستن بێ ئەوەی بیبینن، خودا نەوەد و نۆ ناوی ھەیە کە ناسراون بە [[ناوەکانی خودا لە ئیسلامدا|ناوە جوانەکانی خودا]] کە ئەم ناوانە ستایش و پێداھەڵدان و پیرۆزکردنن کە لە قورئاندا یان لەسەر زمانی یەکێک لە پێغەمبەرەکان ھاتوون.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=الصلابی|یەکەم=د علی|سەردێڕ=10 أمور یقوی بھا الإیمان باللە تعالی|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/blogs/2018/5/20/10-أمور-یقوی-بھا-الإیمان-باللھ-تعالی|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ما معنی الإیمان باللھ|ناونیشان=https://mawdoo3.com/ما_معنی_الإیمان_باللھ|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=موضوع|زمان=ar}}{{بەستەری مردوو|url=https://mawdoo3.com/%D9%85%D8%A7_%D9%85%D8%B9%D9%86%DB%8C_%D8%A7%D9%84%D8%A5%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%84%DA%BE |date=نیسانی ٢٠٢٥ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ص6 - دروس للشیخ عبد العزیز بن باز - الإیمان باللە - المکتبة الشاملة الحدیثة|ناونیشان=https://al-maktaba.org/book/7680/70|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=al-maktaba.org}}&lt;/ref&gt;

=== فریشتە ===
{{سەرەکی|فریشتە لە ئیسلامدا}}
باوەڕ بە فریشتەکان دادەنرێت بە یەکێک لە بنەماکانی ئیسلام.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الإیمان بالملائکة {{!}} الموقع الرسمی لمعالی الشیخ عبد الکریم بن عبد اللە الخضیر - حفظە اللە تعالی -|ناونیشان=https://shkhudheir.com/lecture/1569280081|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=shkhudheir.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220225190043/https://shkhudheir.com/lecture/1569280081|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=بحث عن الإیمان بالملائکة والرسل|ناونیشان=https://mqaall.com/theme-faith-angels-messengers/|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=مقال|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; بەپێی قورئان فریشتە ویستێکی سەربەخۆیان نییە، بەڵکوو دروستکراون بۆ گوێڕایەڵی خودا و بەجێھێنانی فەرمانەکانی. ناخۆن و ناخۆنەوە بەڵکوو بەندەی ڕێزلێنراون و لە فەرمانی خودا دەرناچن و سەرپێچی ناکەن. ئەرکی فریشتەکان گەیاندنی نیگای خودا دەگرێتەوە لەگەڵ ھەڵگرتنی [[عەرش]]، پیرۆزکردنی خودا، تۆمارکردنی کردەوەی کەسەکان لە چاکە و خراپە، کێشانی ڕۆح کاتی مردن و ھتد. موسڵمانان لەو باوەڕەدان کە فریشتە لە نوور دروست کراوە، ھەر وەک [[جنۆکە]] لە [[ئاگر]] دروست کراوە و [[ئادەم]] لە قوڕ دروست کراوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=1 - تعریف الملائکة وحقیقتھم ومادة خلقھم|ناونیشان=https://alsallabi.com/article/1608|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=alsallabi.com|زمان=en-US|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220225190057/https://alsallabi.com/article/1608|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٨ی شوباتی ٢٠١٤|سەردێڕ=الإیمان بالملائکة|ناونیشان=http://www.alukah.net/sharia/0/66304/|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=www.alukah.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;

=== قورئان ===
{{سەرەکی|قورئان}}
[[پەڕگە:Mamluk era Quran, circa 1380, open to sura 16.jpg|وێنۆک|349x349پیکسڵ|قورئانێکی سەردەمی [[مەمالیکەکان]] نزیکەی ساڵی ١٣٨٠، [[سووڕەتی نەحل|سوورەتی ئەل-نەحل]]]]
موسڵمانان قورئان دادەنێن بە وتەی خودا، و ئایەتەکانی نێرراون بە [[زمانی عەرەبی]]ی ڕوون بۆ پێغەمبەر [[محەممەد]] لە ڕێگەی جوبرەئیل،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ما ھو القرآن الکریم سطور|ناونیشان=https://sotor.com/ما-ھو-القرآن-الکریم/|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=sotor.com|زمان=ar}}{{بەستەری مردوو|url=https://sotor.com/%D9%85%D8%A7-%DA%BE%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86-%D8%A7%D9%84%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D9%85/ |date=نیسانی ٢٠٢٥ }}&lt;/ref&gt; لە کاتی ناردنییەوە دەوروبەری ساڵی٦١٠ تا کۆچی دوایی کە دەکاتە ٦٣٢، قورئان کۆکرایەوە لە یەک کتێبدا لە سەردەمی خەلیفە [[ئەبووبەکری سدیق|ئەبووبەکردا]]، و پاشان چەندین نوسخەی لێ گیرایەوە و دابەش کرا لە سەردەمی خەلیفە [[عوسمان کوڕی عەفان|عوسمانی کوڕی عەفان]]،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=جمع القرآن، نقد الوثائق وعرض الحقائق|ناونیشان=http://iicss.iq/?id=180|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=المرکز الاسلامی للدراسات الاستراتیجیة}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=جمع القرآن الکریم فی عھد الخلفاء الراشدین - الجزء: 1 صفحة: 5|ناونیشان=https://quranpedia.net/ar/book/816/1/5|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=quranpedia.net|زمان=en}}&lt;/ref&gt; موسڵمانان لەو باوەڕەدان کە قورئان ھیچ گۆڕانکارییەکی تێدا ناکرێت و خوا دەیپارێزێت، و ھەموو موسڵمانان بە جیاوازی مەزھەب و تایفەوە یەک نوسخەی قورئان کۆیان دەکاتەوە تا ئێستا. [[قورئان]] دابەش دەبێت بۆ ١١٤ [[سوورەت]]، و ٦٢٣٦ [[ئایەت]] لە خۆ دەگرێت، و دادەنرێت بە سەرچاوەی سەرەکی بۆ بنەماکانی ئیسلام و موسڵمانان چۆن باوەڕیان بە قورئان ھەیە بە ھەمان شێوە باوەڕیان بە کتێبەکانی پێشتر ھەیە کە دابەزێنراون لەلایەن خوداوە بۆ سەر ھەندێک لە پێغەمبەران، وەک [[تەورات]] کە نێرراوە بۆ مووسا، و [[زەبوور]] نێرراوە بۆ داوود، سوحفی ئیبراھیم، و [[ئینجیل]] کە ڕەوانە کراوە بۆ عیسای کوڕی مریەم. باوەڕبوون بەم کتێبە (قورئان) مەرجی باوەڕە لای موسڵمانان و ئەوەی نکوڵی شتێکی قورئان بکات بە بێ باوەڕ دادەنرێت.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=الصلابی|یەکەم=د علی|سەردێڕ=أھمیة الکتب السماویة وجوب الإیمان بھا|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/blogs/2019/8/11/أھمیة-الکتب-السماویة-ووجوب-الإیمان|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الباب الأول: الإیمان بالکتب تعریفە وأھمیتە وحکمە وحقیقتە وثمرتە - الموسوعة العقدیة - الدرر السنیة|ناونیشان=https://dorar.net/aqadia/1749/الباب-الأول%3A-الإیمان-بالکتب-تعریفھ-وأھمیتھ-وحکمھ-وحقیقتھ-وثمرتھ|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=dorar.net|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220123024450/https://www.dorar.net/aqadia/1749/الباب-الأول:-الإیمان-بالکتب-تعریفھ-وأھمیتھ-وحکمھ-وحقیقتھ-وثمرتھ|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الایمان بالقران الکریم من الایمان – المحیط|ناونیشان=https://www.almuheet.net/post/234303|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=www.almuheet.net|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220225190047/https://www.almuheet.net/post/234303|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

=== پێغەمبەرەکان ===
{{سەرەکی|پێغەمبەران لە ئیسلامدا}}
پێغەمبەرەکان لە ئیسلامدا ناسراون بەو کەسانەی کە خودا ھەڵی بژاردوون تا پەیامەکەی بگەیێنن، کە ئەوان تەنھا بەشەر بوون بەڵام خودا توانای دروستکردنی موعجیزەی پێ داون تا پێغەمبەرایەتییان بسەلمێنێت، موسڵمانان لەو باوەڕەدان کە ھەموو پێغەمبەرەکان بانگەوازیان بۆ ئایینی ئیسلام کردووە بەڵام بە پەیامی جیاواز، یان بانگەوازیان کردووە بۆ ئەو بنەمایانەی ئیسلام بانگەوازی بۆ دەکات بەڵام بەپێی ھەلومەرجی سەردەمەکانیان و ئاستی نەتەوەکانیان، و کۆتایی ئەو پەیامانە پەیامی محەممەدی کوڕی عەبدوڵڵا بووە، کە موسلمانان بە دوایین پەیام و دوایین پێغەمبەری دادەنێن.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=فصل: معنی الإیمان بالرسل:{{!}}نداء الإیمان|ناونیشان=http://www.al-eman.com/الکتب/موسوعة%20الفقھ%20الإسلامی/معنی%20الإیمان%20بالرسل%3A/i582%26d916195%26c%26p1|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=www.al-eman.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220225190042/http://www.al-eman.com/الکتب/موسوعة%20الفقھ%20الإسلامی/معنی%20الإیمان%20بالرسل%3A/i582%26d916195%26c%26p1|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الإیمان بالرسل - ڕکن المسلم|ناونیشان=https://roknalmoslem.com//a/الإیمان-بالرسل|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=roknalmoslem.com|زمان=ar}}{{بەستەری مردوو|url=https://roknalmoslem.com//a/%D8%A7%D9%84%D8%A5%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%B3%D9%84 |date=نیسانی ٢٠٢٥ }}&lt;/ref&gt;

و [[محەممەد]] پێغەمبەری ئیسلامە، کە موسڵمانان وەک دامەزرێنەری ئایین سەیری ناکەن، بەڵکوو وەک نوێکەرەوەیەکی ئیسلامی بنەڕەتی و بیروباوەڕی یەکتاپەرستی کە خودا ناردوویەتی بۆ پێغەمبەرەکانی پێشتر وەک ئادەم و [[ئیبراھیم]] و [[مووسا]] و [[عیسا]] و ئەوانی تر.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الإیمان بالرسل -علیھم السلام- - ملتقی الخطباء|ناونیشان=https://khutabaa.com/index.php/ar/article/الإیمان-بالرسل-علیھم-السلام|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=khutabaa.com}}{{بەستەری مردوو|url=https://khutabaa.com/index.php/ar/article/%D8%A7%D9%84%D8%A5%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%B3%D9%84-%D8%B9%D9%84%DB%8C%DA%BE%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85 |date=نیسانی ٢٠٢٥ }}&lt;/ref&gt; لە ئیسلامدا سەیری محەممەد دەکرێت وەک دوایین و گەورەترین پێغەمبەر. لە ماوەی ٢٣ ساڵی کۆتایی ژیانیدا، یان لە سەرەتای تەمەنی چل ساڵییەوە محەممەد نیگای خودای پێ گەیشت لە ڕیگەی فریشتە ([[جبرەییل|جوبرەیل]]). موسڵمانان ھەر وەک ئەوەی باوەڕیان بە محەممەد ھەیە باوەڕیان بە ھەموو پێغەمبەرەکانی تریش ھەیە، وەک ئادەم و [[نووح]] و ئیبراھیم و مووسا و عیسا و ھتد.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=المبحث الأول: معنی الإیمان بالرسل|ناونیشان=https://dorar.net/aqadia/1906|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=dorar.net|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181015214153/http://dorar.net/aqadia/1906|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الإیمان بالرسل {{!}} دلیل المسلم المیسر|ناونیشان=https://imuslimguide.com/ar/faith/13|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=imuslimguide.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220225190053/https://imuslimguide.com/ar/faith/13|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

=== ڕۆژی دوایی ===
{{سەرەکی|ڕۆژی دوایی لە ئیسلامدا}}
ڕۆژی دوایی، یان ڕۆژی قیامەت، یان ڕۆژی دین یان زۆر ناوی تر کە لە قورئاندا ھاتووە،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=التفسیر المیسر {{!}} التفسیر التفاعلی|ناونیشان=https://read.tafsir.one/almuyassar|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=read.tafsir.one}}&lt;/ref&gt; کە ڕۆژی لێپرسینەوەیە بەپێی بیروباوەڕی ئیسلامی، کۆتایی جیھان و تەواو بوونی ژیانی دونیای تێدایە و ھەموو خەڵک کۆ دەکرێنەوە بۆ لێپرسینەوە لەلایەن خوداوە پاشان شوێنیان [[بەھەشت]] یان [[جەھەنەم]] دەبێت،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الإیمان بالیوم الآخر {{!}} دلیل المسلم الجدید|ناونیشان=https://www.newmuslimguide.com/ar/your-faith/354|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=www.newmuslimguide.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220225190056/https://www.newmuslimguide.com/ar/your-faith/354|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; چاکەکاران دەچنە بەھەشتەوە کە جێگەیەکی خۆشە و بەھرەوەر دەبن لە ھەموو خۆشییەک، و ئەوەی کردەوەی خراپ بووە لە ژیانی دونیادا لە دۆزەخدا سزا دەدرێت، لە قورئاندا ھاتووە کە بە تەنھا خودا کاتی تەواو بوونی دونیا دەزانێت، و ھیچ کام لە دروستکراوەکانی نایزانن، و نیشانەکانی ڕۆژی کۆتایی لای موسڵمانانی سوننە دەبێت بە دوو بەشەوە کە نیشانە بچووکەکان و نیشانە گەورەکانن.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ھل تھون وتعظم أھوال القیامة بدرجة الإیمان والصلاح|ناونیشان=https://binbaz.org.sa/fatwas/28503/ھل-تھون-وتعظم-اھوال-القیامة-بدرجة-الایمان-والصلاح|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=binbaz.org.sa|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئایاری ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210524170418/https://binbaz.org.sa/fatwas/28503/ھل-تھون-وتعظم-اھوال-القیامة-بدرجة-الایمان-والصلاح|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الإیمان باللە والیوم الآخر روابط ومعانی|ناونیشان=https://www.albayan.co.uk/article2.aspx?id=4698|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=www.albayan.co.uk}}&lt;/ref&gt;

=== قەزا و قەدەر ===
{{سەرەکی|قەزا و قەدەر}}
موسڵمانانی سوننە لەو باوەڕەدان کە ھەموو شتێک نووسراوە پێش دروستبوونی مرۆڤ و ئەمەش خودا بە تەنھا دەیزانێت، ئەمە وەکوو زاراوە ھەموو کردار و ھەڵسوکەوتێک دەگرێتەوە کە مرۆڤ دەسەڵاتی نەبێت بە سەریدا وەک [[تۆرنادۆ|گەردەلوول]] و [[بوومەلەرزە]] و ڕووداوە ھاوشێوەکانیان.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الإیمان بالقدر - الموقع الرسمی لفضیلة الشیخ عبد الرحمن بن ناصر البراک|ناونیشان=https://sh-albarrak.com/article/5117|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=sh-albarrak.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=بحث عن الایمان بالقدر شامل مع المراجع - موسوعة|ناونیشان=https://www.mosoah.com/people-and-society/religion-and-spirituality/%D8%A8%D8%AD%D8%AB-%D8%B9%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A7%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%AF%D8%B1/|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٢|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئایاری ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250513103103/https://www.mosoah.com/people-and-society/religion-and-spirituality/%D8%A8%D8%AD%D8%AB-%D8%B9%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A7%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%AF%D8%B1/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الإیمان بالقضاء والقدر {{!}} شبکة بینونة للعلوم الشرعیة|ناونیشان=https://www.baynoona.net/ar/article/487|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=www.baynoona.net|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220225190055/https://www.baynoona.net/ar/article/487|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

== مێژووی ئیسلامی ==
[[پەڕگە:Age of Caliphs.png|وێنۆک|380px|فەتحە ئیسلامییەکان لە سەردەمی پێغەمبەرایەتییەوە تا سەردەمی ئەمەوییەکان]]
{{سەرەکی|مێژووی ئیسلام}}

مێژووی ئیسلامی دابەش دەبێت بۆ چەند سەردەمێک بەپێی ئەو خەلافەتە جیاوازانەی کە ڕابوردوون بەسەر دەوڵەتی ئیسلامی و ئەو خێزانانەی حوکمیان کردووە، و مێژووی ئیسلامی دەست پێدەکات لە سەردەمی پێغەمبەر [[محەممەد]]، و ئەو قۆناغە ناو دەبرێت بە سەردەمی پێغەمبەرایەتی، کە تێیدا بانگەوازی ئیسلامی دەستی پێکرد لە نێو [[عەرەب]]دا، وردە وردە ئایینەکە بڵاوبوویەوە تا زۆربەی دانیشتووانی نیمچە دوورگەی عەرەبی باوەڕیان پێ ھێنا، و لەدوای کۆچی دواییی پێغەمبەر محەممەد چوار لە ھاوەڵە گەورەکانی کارووباری موسڵمانانیان گرتە دەست، کە ئەوانیش [[ئەبووبەکری سدیق|ئەبووبەکری]] سدیق و [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتاب]] و [[عوسمان کوڕی عەفان|عوسمانی کوڕی عەفان]] و [[عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب|عەلی کوڕی ئەبوتالیب]] بوون و ناسراون بە [[خەلافەتی ڕاشدین|خەلیفەکانی ڕاشدین]] یان جێنشینەکانی ڕاشدین، کە لەسەردەمی {{قت|ئەماندا}} فراوانبوونی ئیسلامی گەیشتە دەرەوەی [[نیمچەدوورگەی عەرەبی]]، لە دوای سەردەمی خەلافەتی ڕاشدین [[دەوڵەتی ئەمەوی|سەردەمی ئەمەوی]] دێت، کە بەنی ئومەیە جێ نشینیان گرتە دەست و فراوانبوونی ئیسلامی بەردەوام بوو تێیدا تا گەیشتە [[نیمچەدوورگەی ئیبیریا]]، لە کۆتایی ئەم سەردەمەدا نەوەکانی عەباسی کوڕی عەبدول موتەلیب کە مامی پێغەمبەر محەممەد بوو دەسەڵاتیان گرتە دەست و ئەمەوییەکانیان ڕووخاند و ئەم ماوەیەش بە [[خەلافەتی عەباسی|سەردەمی عەبباسی]] ناسراوە، کە شارستانیی ئیسلامی پێشکەوتن و گەشەسەندنی بە خۆیەوە بینی، [[زانست]] و [[وێژە|ئەدەب]] پێشکەوت لەبەرئەوە ئەم سەردەم ناسراوە بە [[سەردەمی زێڕینی ئیسلام]]، لە کۆتایییەکانیدا ئەم دەوڵەتە بەرەو لاوازی ڕۆیشت و گەڕانەوە دواوەی بە خۆیەوە بینی لە بەر چەند ھۆکارێکی جیاواز، و زۆر لە دەسەڵاتدارەکانی ھەرێمی جیاوازیان بۆ خۆیان جیا کردەوە، لە دوای ئەوە ھیچ دەوڵەتێکی بەھێز نەبوو کە ئیسلام یەکبخات، وەک سەرەتاکانی سەردەمی عەباسی تا دەرکەوتنی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] لەسەر دەستی [[سوڵتان عوسمانی یەکەم]]، کە جێ نشینەکانی زۆر وڵاتیان فەتح کرد کە پێشتر موسڵمانان نەیانتوانی بوو فەتحیان بکەن، وەک وڵاتەکانی [[بالکان|بەلقان]]، و ئیسلامیان تێدا بڵاوکردنەوە و لە سەردەمی حەوتەم سوڵتانیاندا کە محەممەدی دووەمە ناسراو بە [[محەممەدی دووەم|سوڵتان محەممەد فاتیح]] فەتحی [[قوستەنتینە|قوستەنتینییە]] کرا، دواتر لە ساڵی ١٥١٦. نەوەی [[سوڵتان]] محەممەدی دووەم کە [[سەلیمی یەکەم]] بوو فەتحی وڵاتەکانی [[شام]] و [[میسر]]ی کرد و [[مەمالیکەکان]]یان ڕووخاند و دوایین خەلیفەی عەباسیان دابەزاند لە دەسەڵات، بەم شێوەیە نەوەکانی عوسمان بوونە جێنشینی موسڵمانان بۆ ماوەی ٤٠٨ ساڵ، و ئەم سەردەمە ناسراوە بە سەردەمی عوسمانی، و لە دوای ڕووخانی دەوڵەتی عوسمانی چەند دەوڵەتێکی سەربەخۆ دامەزران بێ ئەوەی قەوارەیەکی یەکگرتوو، یەکیان بخات بە کردار.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=العصور الإسلامیة بالترتیب سطور|ناونیشان=https://sotor.com/العصور_الإسلامیة_بالترتیب|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=sotor.com|زمان=ar}}{{بەستەری مردوو|url=https://sotor.com/%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B5%D9%88%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%A9_%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B1%D8%AA%DB%8C%D8%A8 |date=نیسانی ٢٠٢٥ }}&lt;/ref&gt;

=== سەردەمی پێغەمبەرایەتی (٦١٠–٦٣٢) ===
{{سەرەکی|سەردەمی پێغەمبەرایەتی}}
[[پەڕگە:ArabianpeninsulaAL.PNG|وێنۆک|330px|left|پێغەمبەر وەفاتی کرد ساڵی ٦٣٢. کاتێک ھەموو نیمچە دوورگەی عەرەبی ڕێکخست لەژێر ئاڵای ئیسلام]]
ئایینی ئیسلام لەسەر دەستی محەممەدی کوڕی عەبدولڵای کوڕی عەبدول موتەلیب یەکەمجار بانگەوازی بۆ کرا، لە بەنی ھاشم کە یەکێک بوو لە لقەکانی ھۆزی قوڕەیشی عەرەبی ڕەسەن، خوای پەرستووە لەسەر ڕێبازی [[ئیبراھیم]] و پەرستنی بتەکانی ڕەتکردووەتەوە و چووەتە {{قت|[[ئەشکەوتی حیڕا|ئەشکەوتی حەڕا]]}} لە [[چیای نوور|شاخی سەور]]، لە دووری چوار کیلۆمەتر لە [[مەککە]]وە و ئاو و پێویستی لەگەڵ خۆی بردووە و مانگی [[ڕەمەزان (مانگ)|ڕەمەزان]] تێیدا ماوەتەوە، و کاتی بەسەر بردووە تێیدا بە بیرکردنەوە و تێڕامان، و موسڵمانان لەو باوەڕەدان کە نیگا بۆ یەکەم جار دابەزیوەتە سەر محەممەد لەو ئەشکەوتەدا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=(5) نزول الوحی - السیرة النبویة|ناونیشان=https://ar.islamway.net/article/79170|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=ar.islamway.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; و دابەزاندنی نیگا (وەحی) بۆ ماوەی ٢٣ ساڵ بەردەوام بوو تا کۆچی دوایی کرد، سەرەتا محەممەد پەیامەکەی گەیاند بە خێزانەکەی بە نھێنی، ئەوانەی کە پێش کەوتن بۆ چوونە ناو ئیسلام خێزانەکەی [[خەدیجە کچی خووەیلید|خەدیجەی کچی خوەیلید]]، و [[عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب|عەلی کوڕی ئەبوتالیبی]] ئامۆزای، و [[ئەبووبەکری سدیق|ئەبووبەکری]] ھاوڕێی نزیکی بوون، بەم شێوەیە محەممەد بانگەوازی کرد بۆ وازھێنان لە [[بتپەرستی]] و بانگی کردن بۆ پەرستنی [[خوا لە ئیسلامدا|خوای تاک و تەنھا]] و باوەڕھێنان بە ڕۆژی دوایی، و ڕووبەڕووی گاڵتەپێکردن بووەوە لەلایەن ھۆزی [[قوڕەیش]] و شوێنکەوتووانی ئازار دەدران، تا پێغەمبەر محەممەد ھەواڵی پێدان کە خوا ڕێگەی پێداون کۆچبکەن بۆ [[ئیتیۆپیا|حەبەشە]]، نزیکەی ٨٠ موسڵمان کۆچیان کرد بۆ حەبەشە و [[نەجاشی (نازناو)|نەجاشی]] حەبەشە [[نەجاشی|ئەسحەمەی کوڕی ئەبحەر]] ڕۆحی موسڵمانانی پاراست و سەربەستی کردن لە مانەوە لە وڵاتەکەیدا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ملخص عصر النبوة|ناونیشان=https://sm9-1.yoo7.com/t418-topic|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=sm9-1.yoo7.com|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;

ئەوەی زیاتر ھەڵوێستی پێغەمبەر محەممەد و شوێنکەوتووەکانی قورس کرد کۆچی دوایی ئەبووتالیبی مامی و خەدیجەی خێزانی بوو، بە لەدەستدانی ئەم دوو یارمەتیدەرە بەھێزە، قوڕەیش توندتربوون لە ئازاردانی شوێنکەوتووانی پێغەمبەر محەممەد، لەم کاتەدا پێغەمبەر فەرمانی کرد بە موسڵمانان کە کۆچ بکەن لە [[مەککە]]وە بۆ [[مەدینە]] بە نھێنی، لەکاتێکدا ٧٠ پیاویان موسڵمان بوو بوون، لە سەردانێکیاندا بۆ مەککە، و بەم شێوەیە ژمارەی موسڵمانان لە زیاد بووندا بوو، تا دەیانتوانی ڕووبەڕووی دانیشتووانی مەککە ببنەوە لە مەیدانەکانی [[شەڕ]]دا، لە غەزای بەدردا لە ساڵی ٦٢٤ سوپای موسڵمانان سەرکەوت و نزیکەی حەفتا کەس لە مەککە کوژران و لە نێوانیاندا [[ئەبوو جەھل]]ی گەورەی قوڕەیش بوو، لە کاتێکا موسڵمانان نزیکەی ١٤ قوربانیان ھەبوو، ئەم تێکشکانە وای لە خەڵکی مەککە کرد خۆیان کۆبکەنەوە و لە ساڵی دواتردا لای شاخی ئوحد بە موسڵمانان گەیشتن و شکاندیان، [[پەڕگە:Mescidi nebevi.JPG|وێنۆک|280px|مزگەوتی پێغەمبەر کە لێی نێژراوە]] و لەم داستانەدا ژمارەیەکی زۆر لە موسڵمانان کوژران لە نێوانیاندا [[حەمزە کوڕی عەبدولموتەڵیب|حەمزەی]] مامی پێغەمبەر ھەبوو کە ناونرا بە گەورەی شەھیدەکان، لە دوای ئەمە ئەبوسوفیان سوپایەکی گەوری کۆکردەوە و بەرەو مەدینە بەڕێ کەوت تا داگیری بکات، و محەممەد سوپایەکی گەورەی ئامادە کرد بۆ ڕووبەڕوونەوەی و تەکنیکێکی نوێی بەکار ھێنا بە ڕاوێژکردن بە [[سەلمانی فارسی]] ھەستا بە دروستکردنی خەندەق لە دەوری مەدینە، کاتێک ھاوپەیمانی عەرەبی گەیشتنە مەدینە لە ساڵی ٦٢٧ و بەخەندەقەکەیان زانی بڕیاریان دا گەمارۆی مەدینە بدەن، و ئەم گەمارۆیە بۆ ماوەی دوو ھەفتە بەردەوام بوو پاشان بڕیاریاندا بگەڕێنەوە بۆ شوێنی خۆیان، و لە ساڵی دواتردا پێغەمبەر ڕێکەوتننامەی ئاشتی کرد لەگەڵ خەڵکی مەککە، کە ناسراوە بە [[سوڵحی حودەیبییە|ڕێککەوتننامەی حودەیبییە]] و ڕیککەوتن کە بۆ ماوەی ١٠ ساڵ کاری پێبکرێت.

موسڵمانان بەڕێکەوتن بەرەو [[خەیبەر]] دوای ئەوەی دڵنیابوون لای مەککەوە، کە نزیکەی ١٦٠٠ جەنگاوەر بوون، و موسڵمانان سەرکەوتن و لە ھەمان کاتدا پێغەمبەر [[محەممەد]] پەیامی نارد بۆ زۆر لە بەرپرسانی وڵاتەکانی دەوروبەری و بانگی کردن بۆ ئیسلام، و چەند ساڵێک دوای ڕیککەوتنی حودەیبییە محەممەد ھێزەکانی نارد بۆ باشوور لەگەڵ بیزەنتییەکان پێک گەیشتن بەڵام شکان بەھۆی ئەو جیاوازییە زۆرەی لە ژمارەدا ھەیانبوو، ئەمەش ناو دەبرێت بە غەزای {{قت|مۆتە}}، و پاش تێپەڕبوونی ھەشت ساڵ بەسەر کۆچی پێغەمبەردا لە مەککە توانی بگەڕێتەوە و فەتحی بکات، بێ شەڕ و کوشتار، و لێبوردنێکی گشتی بۆ دەرکردن بێجگە لە دە کەس کە زۆر ئازاریان دابوو، و خەڵکەکەی خێرایان کرد لە ھاتنە ناو ئیسلام و ھەموو بت و پەیکەری خواوەندە عەربییەکانیان شکاند، لەناو [[کەعبە]] و دەوروبەری، و فەرمانی کرد بە [[بیلالی حەبەشی]] یەکێک لە ھاوەڵەکان و یەکەم بانگدەر لە ئیسلامدا، کە سەرکەوێتە سەر کەعبە وبانگ بۆ [[نوێژ]] بکات.

پێغەمبەر دوو ساڵ ژیا پاش [[فەتحی مەککە]]، لە ساڵی ١٠ی کۆچی دەرچوو لەگەڵ سەد ھەزار موسڵماندا بۆ حەج، و لای [[کێوی عەرەفە|شاخی عەرەفات]] وتارەکەی {{قت|پێشکەش کردن}} کە بەدەستوورێک دادەنرێت بۆ ئیسلام، تێیدا بنەماکانی ئیسلامی ڕوونکردەوە و داوای یەکسانی کرد لە نێو خەڵکدا، بە شێوەیەک جیاوازی نابێت لە نێوان بەندەیەکی حەبەشی و گەورەیەکی قوڕەیشی، و دوایین ئایەتی [[قورئان]]ی بۆ خوێندنەوە {{قورئان|سوورەت=٥|ئایەت=٣|ژمارە=١|کوردی={حەرامکراوەکان} ئەوانەی کە لەسەرتان حەرامە مردارەوە بووە تەنھا ماسی و کوللە نەبێت و خوێن لەسەرتان حەرامە کە بیخۆن تەنھا جەرگ و سپڵ نەبێت و گۆشتی بەراز بەھەموو شێوازێک حەرامە و ئەوەی کە بۆ غەیری خوا سەرئەبڕێ لەسەر بتەکان و ناوی غەیری خوای لەسەر دەھێنرێ ھەمووی حەرامە بیخۆن و ئەو ئاژەڵانەی کە دەخنکێنرێن ئیتر خۆیان دەخنکێن یان مرۆڤ ئەیانخنکێنێ ئەمە حەرامە و ئەو ئاژەڵانەی کە بریندار دەبن بە بەرد یان بە چەقۆ یان بە ھەر شتێکی ترو مردار دەبنەوە بەبێ ئەوەی سەرببڕێن ئەویش حەرامە و ئەو ئاژەڵانەی کە لەسەر شاخێک یان لەسەر شوێنێکی بەرز بەر دەبنەوە یان دەکەونە ناو بیرەوە مردار دەبنەوە بەبێ سەربڕین ئەوانیش حەرامە و ئەو ئاژەڵانەی کە شەڕە شاخ و شۆق دەکەن ئەویش بەبێ سەربڕین حەرامە کە مردار ببنەوە و ئەوەی کە دڕندەکان بیخوات وەکو شێرو پڵنگ و گورگ بەبێ سەربڕین مردار دەبنەوە ئەوانیش حەرامە بۆ ئێوە بیخۆن تەنھا لەمانەی کە باسمان کرد ئەوەی فریا بکەون و ڕوحی لەبەر مابێت و سەری ببڕن ئەوە حەڵاڵە و ئەوەی بۆ بتەکان سەرئەبڕێ بۆ بەگەورەزانینیان ئەویش بەھەمان شێوە حەرامە و تیروپشکیش کە لە سەردەمی نەفامیدا دەیانکرد حەرامە: کە سێ داریان دەھێنا لە یەکیان دەیاننووسی بیکە، لە یەکیان دەیاننووسی مەیکە، لە یەکێکیان ھیچیان نانوسی، ئەگەر ئەوەی بیکە بھاتایەتەوە ئیشەکەیان دەکرد سەفەر بوایە جەنگ بوایە ھەر شتێک بوایە، و ئەگەر ئەوەی کە مەیکە دەربچوایە ئەوا ئیشەکەیان نەئەکرد، و ئەگەر سپییەکە دەربچووایە ئەوا دووبارەیان دەکردەوە تا یەکێک لەو دووانە دەردەچوو، ئەمیش ھەر حەرامەو ئیشی سەردەمی نەفامییە لەبەر ئەوەی بانگەشەی زانیاری غەیبی تیایە و بەشێکە لە فاڵچییەتی، لە ئیسلامدا لە جیاتی ئەمە نوێژی (ئیستیخارە) دانراوە ئەمانەی کە باسمان کرد ھەمووی فسق و لەڕێدەرچوون و حەرام و تاوانە ئەمڕۆ کافران بێ ئومێد بوونە لە دینەکەی ئێوە کە بتانگەڕێننەوە بۆ سەر دینی خۆیان ئێوە لەوان مەترسێن کە زاڵبن بەسەرتانداو تەنھا لە من بترسێن من سەرتاندەخەم بەسەریانداو پشتیوانتانم ئەمڕۆ دینەکەی خۆم بۆتان تەواو کرد، ھەرگیز پێویستتان بە زیادە نابێت بیھێننە ناو دینەکەتانەوە، و ئاشکرام کرد بەسەر ھەموو دینەکاندا، (ئەم ئایەتە بەڵگەیە لەسەر ئەوەی بیدعەی حەسەنە لە دیندا نییە، (ئیمامی مالیک) دەفەرمێت: (ھەرکەسێک لە ئیسلامدا بیدعەیەک بکات و بڵێت حەسەنەیە ئەوا بڕیاری ئەوەی داوە کە پێغەمبەری خوا- صلی اللە علییە وسلم - خیانەت و ناپاکی لەم دینە کردووە، چونکە خوای گەورە دەفەرمێت: ئەمڕۆ من دینەکەی خۆمم بۆتان تەواو کرد، بۆیە ئەوەی ئەو ڕۆژە دین نەبووبێت ئەمرۆیش دین نییە، و ئەم ئایەتەی خوێندەوەو کردی بە بەڵگە لەسەر قسەکەی) لە پاش ئەم ئایەتە ھیچ حەڵاڵ و حەرامێک دانەبەزی و نیعمەتی خۆم تەواو ڕژاند بەسەرتاندا بەوەی کە مەککەم بۆ ئازادکردن و بەسەر کافراندا زاڵم کردن و ڕازی بووم کە ئیسلام دینی ئێوە بێ تا ڕۆژی قیامەت، و ئێوەیش ڕازی بن کە دینتان بێت، ئەمە دوا ئایەت بووە لە قورئانی پیرۆز دابەزی لە (حَجَّةُ الْوَدَاع) لە حەجی ماڵاوایی لە ڕۆژی عەرەفە لە ڕۆژی جومعەدا کە پێغەمبەری خوا- صلی اللە علییە وسلم - بە پێوە ڕاوەستا بوو، وەھەشتاو یەک ڕۆژ پاش ئەم ئایەتە کۆچی دوایی کرد و ھەر کەسێک ناچار بوو ناچاری و برسییەتی وای لێکرد کە مردارەوەبوو یان ئەو شتانەی کە حەرامە بیخوات ئەوا دروستە، بەڵکو ئەگەر لە برسا بمرێت ئەوکاتە واجبە لەسەری بیخوات بەڵام بەمەرجێک مەبەستی ئەوە نەبێ کە سەرپێچی خوای گەورە بکات و بۆ تاوان بیخوات بەڵکو لە ناچاریدا بیخوات ئەوە بە دڵنیایی خوای گەورە زۆر لێخۆشبوو بەبەزەیییە}}.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=وەرگێڕانی ماناکان ئایەتی 3 سوورەتی سوورەتی المائدة - وەرگێڕاوی کوردی - صلاح الدین|ناونیشان=https://quranenc.com/ku/browse/kurdish_salahuddin/5/3|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئایاری ٢٠٢٢|وێبگە=فرەفەرھەنگی قورئانی پیرۆز|زمان=ku}}&lt;/ref&gt; سێ مانگی نەبرد دوای [[حەجی ماڵاوایی]] کە پێغەمبەر نەخۆش کەوت و کۆچی دوایی کرد، لە ساڵی ٦٣٢. بەرامبەر ساڵی ١١ی کۆچی لە تەمەنی ٦٣ ساڵیدا، و لە ماڵی [[عائیشە]]ی ھاوسەری نێژرا، لە تەنیشت مزگەوتی پێغەمبەر، لەو کاتەدا ئیسلام لە ھەموو [[نیمچەدوورگەی عەرەبی]] بڵاوبوو بوویەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تأملات فی المجتمع الإسلامی فی العصر النبوی|ناونیشان=https://ar.islamway.net/article/55391|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=ar.islamway.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;

=== سەردەمی خەلیفەکانی ڕاشدین (٦٣٢–٦٦١) ===
{{سەرەکی|خەلافەتی ڕاشدین|ئەبوبەکر|عومەر کوڕی خەتتاب|عوسمان کوڕی عەفان|عەلی کوڕی ئەبوتالیب}}

==== ئەبووبەکری سدیق ====
لەدوای کۆچی دوایی محەممەد، موسڵمانان جیاواز بوون لەسەر ئەو کەسەی ببێت بە جێنشین، کۆمەڵێک موسڵمان کۆبوونەوە لە سەقیفەی بەنی ساعدە، سەعدی کوڕی عەبادە خۆی پاڵاوت بۆ ئەو مەبەستە و، پشتیوانان پشتگیرییان کرد، لە ھەمان کاتدا [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوری خەتاب]]، ئەبوبەکری سدیقی دەستنیشانکرد بۆ ئەو مەبەستە بەپێی ئەوەی کە کۆچکردووەکان لە پێشترن بۆ جێنشینی، ئەمەش پشتگیریی ھەموو موسڵمانانی لەسەر بوو کە لەوێدا کۆببوونەوە، لە ھەمان کاتدا کۆمەڵێک لەو موسڵمانانەی کە لەو کاتەدا سەرگەرمی [[کفن]] و دفنی پێغەمبەر بوون دوایی ناڕازیبوون، سووربوون لەسەر ئەوەی [[عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب|عەلی کوڕی ئەبوتالیب]] جێنشین بێت لەبەر ئەو نزیکایەتییەی ھەیەتی لەگەڵ پێغەمبەر، دوای جێگیربوونی دۆخەکە بۆ [[ئەبووبەکری سدیق|ئەبوبەکر]]، ئیشی کرد لەسەر پاراستنی ئیسلام و دژایەتی کردنی ئەوانەی لە ئیسلام پاشگەزبوونەوە، پاش کۆچی دوایی پێغەمبەر، لەو ڕۆژانەدا موسەیلەمەی درۆزن دەرکەوت، کە بانگەوازی پێغەمبەرایتی دەکرد، جەنگاوەری بۆ نارد و کوشتی و ئەم جەنگە ناسراوە بە شەڕی ڕەدە، بە ھەمان شێوە سجاحی کچی حارس بانگەوازی پێغەمبەرایەتی دەکرد و مایەوە ھەتا سەردەمی [[موعاویە کوڕی ئەبووسوفیان|معاوییە کوڕی ئەبووسوفیان]] پاشان موسڵمان بوو، ھەروەھا ئەبوبەکر سوپای نارد بەرەو وڵاتی [[شام]] بە سەرکردایەتی {{قت|ئەبوو}} عوبەیدەی کوڕی جەڕاح، و یەکێک لە سرییەکان بەسەرکردایەتیی ئوسامەی کوڕی زەید بوو، و یەکەم پێکدادان لە دۆڵی عربە بوو لە باشووری [[دەریای مردوو]]، کە عەرەبەکان سەرکەوتن و بیزەنتییەکان پاشەکشەیان کرد بەرەو غەزە، کاتێک ھەواڵی یەکەم جەنگ درا بە ھەرقلی ئیمپراتۆڕی ڕۆم، بە پەلە لە باشوور پلانێکی بەرگری ڕیکخست و تیۆدۆرسی برای کردە سەرکردەی سوپای ڕۆم، ئەبووبەکر ناردی بۆ خالیدی کوڕی وەلید کە لەو کاتەدا شەڕی فارسی دەکرد لە عێراقدا تا بەپەلە بڕوات بە دەنگ ھێزەکانی عەرەبەوە لە شام. خالید بە دەم داواکەوە چوو، دوای ئەوەی کە شاری حیرە تەسلیمی بوون ئەمەش یەکەم دەستکەوتی موسڵمانان بوو لەدەرەوەی [[نیمچەدوورگەی عەرەبی]]، خالید سوپاکەی بە شێوەیەکی نوێ ڕێک خست و چەند ھێرشێکی ڕێکخراوی کردە سەر شارەکانی شام، و لە ساڵی ٦٣٤ز ئەبووبەکر نەخۆشییەکی توندی گرت و ھەستی کرد کاتی مردنی ھاتووە، لەبەرئەوە خەلافەتی عومەری کوڕی خەتابی ڕاگەیاند تا لە دوایی ئەو موسڵمانان ناکۆکی نەکەوێتە نێوانیان، ئەبوبەکر لە ھەمان ساڵدا کۆچی دوایی کرد و لە تەنیشتی پێغەمبەردا نێژرا.

==== عومەر کوڕی خەتتاب ====
[[پەڕگە:Arabische Rijk.jpg|وێنۆک|320px|ڕاست|فەتحی ئیسلامی{{ھن}}I:سەردەمی پێغەمبەر{{ھن}}II: سەردەمی ئەبووبەکر{{ھن}}III:سەردەمی عومەر{{ھن}}IV:سەردەمی عوسمان]]
عومەری کوڕی خەتتاب، خەلافەتی گرتەدەست لە دوای کۆچی دوایی [[ئەبووبەکری سدیق|ئەبووبەکر]]، بەردەوام بوو لەسەر ئەو فەتحانەی «شەڕانەی» کە موسڵمانان پێشتر دەستیان پێکردبوو، شاری [[پارێزگای بەسرە|بەسڕەی]] گرت، پاشان زفەی ئوردنی ڕۆژھەڵاتی گرت، و پاش گەمارۆدانی [[دیمەشق]]، بۆ ماوەی شەش مانگ دیمەشق تەسلیم بوو، دوای ئەوە بیزەنتییەکان چۆڵیان کرد، و موسڵمانان خەڵکی دیمەشقیان دڵنیاکرد لە ماڵ و مناڵ و سەروەت و کەنیسەکانیان ئەگەر جزییە بدەن، ھێزەکانی عەرەبی گەیشتنە حومس و حەما، بەڵام ھەواڵی ئەو ھێزە زۆرەی کەوا ھەرقل کۆی کردووەتەوە لە [[فەلەستین]] کە دەگەنە سەد ھەزار پیاو، وای لە [[خالید کوڕی وەلید|خالیدی کوڕی وەلید]] کرد کە سەرکردایەتیی ھێزی موسڵمانانی دەکرد لە شام دەست ھەڵگرێت لە ھەندێک شارەکانی شام بۆ بەرەنگار بوونەوەی سوپای ڕۆم، لای دا بەرەو دۆڵی یەرموک کە ڕووبارەکەی دەڕژێتە ئوردنەوە و سوپاکەی کۆکردەوە لە بەرزایی باشووری ڕووبارەکە، لە دوای ڕوودانی داستانێکی گەورە لە نێوانیاندا بیزەنتییەکان شکان و کوژراوێکی زۆریان ھەبوو لە نێوانیاندا تیودورسی سەرکردەی سوپاکەیان بوو، لە ھەمان کاتدا ھێزە عەرەبییەکان بەسەرکردایەتیی {{قت|ئەبوو}} عوبەیدەی کوڕی جەڕاح گەیشتنە دەشتی بیقاع، دەوری بەعلبەکیان دا و دوای گەمارۆیەکی زۆر و کوشتارێکی زۆر، بیزەنتی شارەکە تەسلیم بوون، ھێزە عەرەبییەکانی تر بە سەرکردایەتیی یەزیدی کوڕی ئەبووسوفیان گەیشتنە کەنارەکانی [[لوبنان]]، سوور و سەیدا و [[بەیرووت|بەیروت]] و جوبەیل و عرقە بە ئاشتی گیران.&lt;ref&gt;عومەری کوڕی خەتاب، عەلی سەلابی، وەرگێڕان عەفان شیخ سدیق سەرگەتی، کتێبخانەی نارین، چاپی یەکەم ٢٠٠٩&lt;/ref&gt;

ھێرشی عەرەبی لە [[عێراق]] بە سەرکردایەتیی سەعدی کوڕی ئەبو وەقاس سوپای فارسیان بە سەرکردایەتیی ڕۆستەم فرخزاد شکاند لە شەڕی {{قت|قادسیە}} نزیک حیرە، لە ئەنجامدا ڕۆستەم کوژرا و سوپای فارس پەرتەوازە بوون و سوپای موسڵمانان شوێنیان کەوتن تا مەدائنی پایتەختی فارس و فەتحیان کرد دوای ئەوەی یەزدجوردی سێیەم دوایەمین کیسڕای ساسانییەکان ڕای کرد لەگەڵ سوپاکەی، بەڵام موسڵمانان شار بە شار ڕاویان نان ھەتا لە کۆتاییدا داستانی نەھاوەند ڕوویدا لە نێوانیان، و بەرگری فارس بەھێزتر بوو لە بەرگری ڕۆم لە شام، شەڕەکان زۆر بوون و قوربانی زۆربوون، ھەتا فەتحی فارس بە تەواوی لە ساڵی ٦٤٠ز کرا، و عەرەب کوفەیان کردە بنکەی سەربازی بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەو ھێزانەی فارس کە بەرگرییان دەست پێدەکردەوە ھەتا ھەرێمە ڕۆژھەڵاتییەکان ملکەچ بوون وەک خۆراسان و لەوێوە پێش کەوتن بەرەو نێوان وڵاتی نێوان دوو ڕووبار و پاش ئەوە فەتحی [[ئازەربایجان]] و [[ئەرمەنستان|ئەرمینیا]] و ھەموو [[قەوقاز]] کرا؛ و عەمری کوڕی عاس دەرچوو لە [[ئورشەلیم|قودسەوە]] بەرەو [[میسر]]، دوای ڕاوێژکردن بە خەلیفە، ئەو ڕێگەیەی گرتەبەر کە پێشتر قمبیز و ئەسکەندەری گەورە گرتبوویانە بەر، و لەگەڵ ڕۆم دا بەیەکیاندا لە شاری فەرما، دەروازەی میسری ڕۆژھەڵات، و شارەکە کەوتە دەستی عەمر، و دوای ئەوەی یارمەتییان لە خەلیفە عومەرەوە پێ گەیشت لەگەڵ ڕۆمەکانی دەسەڵاتداری میسر دایان بەیاکا، دوای ئەوەی عەمر گەمارۆی لەسەر توندکردن، وای لێکردن جزییە بدەن، بەردەوام بوو لە بەرەو پێشچوون بەرەو شارەکانی میسر، ھەمووی گرت جگە لە ئەسکەندەرییە کە شارێکی گەورەی میسر و دووەم ڕێگری ئیمپراتۆری بیزەنتییەکان بوو، کەشتییە بیزەنتییەکان ئەیان پاراست لە دەریادا بەڵام بە ھێزی ھەڵمەتە عەرەبییەکان، و مردنی ھەرقل و ھاتنە سەر تەختی قستەنتینی دووەم بۆ سەر عەرشی ئیمپراتۆرییەتی بیزەنتی کە لە تەمەنێکی لاویدا بوو، وای لە ڕۆم کرد ڕازی بن لەسەر مەرجەکانی ئاشتینامەکە و ھێز و کەشتییەکانی خۆیان ھەڵگرت لەسەر شارەکە و موسڵمانان فەتحیان کرد، ئەقباتەکانیان سەربەست کرد لە ھەڵبژاردنی ئایین و ماڵ و حاڵیان پاراستن، و لە ساڵی ٦٤٤ز بەرامبەر ٢٣ی کۆچی [[عومەر (ڕوونکردنەوە)|عومەری]] کوڕی خەتتاب بریندار کرا، بە دەستی ئەبوولوئلوئەی فارسی کاتێک خەریکی نوێژکردن بوو، زۆری نەبرد تا ژیانی بەجێھێشت لە ھەمان ساڵدا، ناشتیان لە تەنیشت [[محەممەد|پێغەمبەر]] و [[ئەبووبەکری سدیق|ئەبوبەکر]]، عومەر یەکەم کەس بوو کە ناونرا بە (پێشەوای باوەڕداران)، و ژمارەی ئەو شارانەی فەتح کران لە خەلافەتی عومەردا گەیشتنە دەوروبەری ٤٠٥٠ شار، و لە سەردەمی ئەودا پۆستە و ڕۆژژمێری کۆچی دانران. شایەنی باسە ھەر لەو سەردەمەدا فەتحی کوردستان کرا.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;کــوردستان لەبەردەم فتوحــاتـی ئــیسلامیدا، حەسەن مەحمود حەمە کەریم، کتێبخانەی نارین، چاپی پێنجەم، ٢٠١٣&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''عومەری کوڕی خەتتاب, پشتیوان ساڵح، زانکۆی سەڵاحەدین کۆلێژی ئاداب ٢٠١٩-٢٠٢٠'''&lt;/ref&gt;

==== عوسمان کوڕی عەفان ====
لە دوای [[عومەر (ڕوونکردنەوە)|عومەری]] کوڕی خەتاب موبایەعە درا بە عوسمانی کوڕی عەفان کە ببێتە خەلیفەی [[موسڵمان]]ان، گرنگترین ئەو ڕووداوانەی ڕوویاندا لە خەلافەتی {{قت|ئەمدا}} فەتحی باشووری [[ئەفریقا]] بوو لەگەڵ غەزاکانی کەنارەکانی [[نیمچەدوورگەی ئیبیریا]] و دوورگەی [[قوبرس]]، [[قورئان]] چەندین چاپی لێکرا دوای ئەوەی لەسەردەمی ئەبووبەکر کۆکرابوونەوە، و چاپی لێنێردرا بۆ ھەموو ئەو شوێنانەی تازە فەتح کرابوون، و لەسەردەمی عوسماندا جیاوازی کەوتە نێوان ھاشمی و ئەمەوییەکان، کە زۆربەی نزیکەکانی خۆی دانا لەسەر بەرپرسی، بۆیە زۆر خەڵک ھاتن بۆی و نوێنەر ھاتن لە میسر و کوفە و عێراقەوە بەرەو [[مەدینە]] و بارەگای خەلیفەیان گەمارۆدا، و زۆر لە ھاوەڵەکان بەرگریان لە خەلیفە کرد، وەک محەممەدی کوڕی ئەبووبەکر و حەسەن و حوسەینی کوڕی عەلی کوڕی ئەبوتالیب و عەبدوڵڵای کوڕی زوبەیر، بەڵام نەیانتوانی پارێزگاری لێبکەن و کوژرا، لە ساڵی ٦٥٦ بەرامبەر ٣٥کۆچی، و لە گۆڕستانی بەقیع نێژرا.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

==== عەلی کوڕی ئەبووتالیب ====
لە دوای کوژرانی عوسمان، [[عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب|عەلی کوڕی ئەبووتالیب]] موبایەعەی بە دەستھێنا و بڕیاریدا بنەماکانی ئیسلام و دادپەروەری و یەکسانی بڵاو بکاتەوە، و لە ساڵی ٣٦ی کۆچی ئەو بەرپرسانەی عوسمان دای نابوون لای بردن، و چەند مانگێک دوای ئەوەی حوکمی گرتە دەست، [[عائیشە|عائیشەی کچی ئەبووبەکر]] و ھاوسەری پێغەمبەر داوای تۆڵەسەندنەوەی عوسمانی کرد و تەڵحە و زوبەیر چوونە ڕیزییەوە و ڕۆیشتن بۆ ئەوەی [[بەسرە|بەسڕە]] بگرن، عەلی دوایان کەوت و داستانی جەمەلی بەناوبانگ ڕوویدا لە نێوانیاندا، عەلی سەرکەوت و تەڵحە کوژرا و عەلی [[عائیشە]]ی ناردەوە بۆ مەدینە لەگەڵ محەممەدی کوڕی ئەبووبەکری برایدا. پاشان عەلی سوپاکەی کۆکردەوە بەرەو وڵاتی [[شام]] بۆ بەرەنگاری [[موعاویە کوڕی ئەبووسوفیان|معاوییە کوڕی ئەبووسوفیان]] بۆ ئەوەی ڕێی لێبگرێت لە موبایەعە وەرگرتن و تۆڵەسەندنەوەی [[عوسمان کوڕی عەفان|عوسمانی کوڕی عەفان]]، و داستانی سەفینی بەناوبانگ ڕوویدا لە نێوانیان، پاشان عەلی و موعاوییە ڕێککەوتن کە ھەریەکەیان کەسێک دابنێ بۆ کۆتایی ھاتن بەم ناکۆکییە، عەلی ئەبووموسای ئەشعەری دانا و عەمری کوڕی عاس بە جێگری معاوییە دانرا، دوای وتووێژێکی زۆر لە نێوان ئەم دوو ناوبژیوانەدا بڕیاریاندا عەلی و موعاوییە ھەردووکیان لاببەن و ھەڵبژاردنی خەلیفە بدەنە دەست موسڵمانان، پاشان ھەریەکەیان ھەستان بە ڕاگەیاندنی بڕیارەکە، ئەبووموسا ڕای گەیاند کە عەلی و موعاوییە ھەردووکیان لابران، بەڵام عەمری کوڕی عاس ڕای گەیاند کە عەلی لابراوە و موعاوییە جێگیرا کراوە. بەم شێوەیە جارێکی تر کوشتار گەڕایەوە نێوانیان، و موعاوییە توانی کۆمەڵێک سەرکەوتن بەدەست بھێنێت و لەگەڵ شامدا میسریشی گرتە دەست، لەگەڵ ئەوە لەماوەی عەلیدا ھیچ فەتحێک نەکرا بەڵام چەندین دەستکەوتی مەدەنی و شارستانی ھەبوو وەک ڕیکخستنی پۆلیس و دروستکردنی ناوەندی تایبەت بە خزمەتگوزاری گشتی و دروستکردنی بەندیخانە.

و لە ساڵی ٦٦١ بەرامبەر ٤٠ی {{قت|کۆچیدا}} عەبدول ڕەحمانی کوڕی مەلجەم شمشێرێکی دا لە سەری عەلی لە کاتی نوێژی بەیانیدا، و دوای سێ ڕۆژ کۆچی دوایی کرد لەتەمەنی ٦٤ ساڵیدا.

=== سەردەمی ئەمەوییەکان (٦٦١–٧٥٠) ===
{{سەرەکی|دەوڵەتی ئەمەوی|خەلافەتی ئەمەوی لە ئەندەلوس}}
لەدوای کوژرانی چوارەم خەلیفەی ڕاشدین، موبایەعە درا بە حەسەنی کوڕی عەلی لە [[عێراق]] و [[حیجاز]] و وڵاتەکانی تری ئیسلام بێجگە لە [[شام]] و [[میسر]]، موعاوییە سوپایەکی کۆکردەوە بۆ بەرەنگاری حەسەن، و حەسەنیش خۆی بۆ ھەمان مەبەست ئامادەکرد، بەڵام ئاژاوە کەوتە نێوان سەربازەکانی و زۆریان لێ پاشگەز بوونەوە کاتیک حەسەن ئەمەی بینی نوسی بۆ موعاوییە کەوا ئامادەیە واز لە حەقی خۆی بھێنێت لە خەلافەت بە چەند مەرجێک، بەم شێوەیە موعاوییە ڕۆیشتە کوفەوە و خەلافەتی گرتە دەست بە بێ ھیچ ڕکابەرێک، موعاوییە دامەزرێنەری زنجیرەی ئەمەوییەکان بوو، و دیمەشقی کردە پایتەخت کە بووە مەڵبەندی چالاکی سیاسی و کۆمەڵایەتی ئیسلامی لەو سەردەمەدا، و حەسەنی کوڕی عەلی گەڕایەوە مەدینە و لەوێ کۆچی دوایی کرد، و گرنگترین ڕووداوەکانی سەردەمی موعاوییە گەمارۆدانی شاری قوستەنتینییە بوو بۆ یەکەم جار لەلایەن موسڵمانانەوە، [[پەڕگە:Umayyad750ADloc.png|وێنۆک|300px|ڕاست|دەوڵەتی ئەمەوی لە فراوانترین ئاستیدا، ناوچەکانی سەر بە دەوڵەتەکە بە سەوز ڕەنگ کراوە]] و عەقبەی کوڕی نافع شاری قیروانی لە [[توونس|تونس]] دروست کرد و سەعدی کوڕی عوسمانی کوڕی عەفان چووە شاری سەمەرقەندەوە، لە ساڵی ٥٦ک موعاوییە موبایەعەی جێ نشینی خۆی دا بە یەزیدی کوڕی، و حسەینی کوڕی [[عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب|عەلی کوڕی ئەبوتالیب]] ناڕازی بوو، و کاتێک موبایەعە بە یەزید درا لە دوای مردنی معواوییە، حسەین سووربوو لەسەر ڕێگرتن لێیان و لە مەدینەوە ڕۆیشت بۆ کوفە بۆ بەرەنگاری یەزید، بە سەربازەکانی گەیشت لە کەربەلا، و لەکاتی گەیشتنی سوپای ئەمەوییەکان خەڵکی کوفە دەستیان ھەڵگرت لە فریاکەوتنی حوسەین و تەنھا کەسوکاری لەگەڵی مانەوە، و سەرکردەی ئەمەوییەکان ھەوڵیدا حسەین ڕازی بکات بە موبایەعە دان بە موعاوییە بەڵام ئەو ڕەتی کردەوە و شەڕ ڕوویدا لە نێوانیان و کۆتای ھات بە کوژرانی حسەین و کەسوکاری، ئەمەش دەنگدانەوەیەکی بەئازاری ھەبوو لە ھەموو جیھانی ئیسلامیدا.

[[دەوڵەتی ئەمەوی|خەلافەتی ئەمەوی]] دوای ئەوە بەردەوام بوو بۆ ماوەی ٩٠ ساڵ و١٢ خەلیفە حوکمیان کرد و ئیسلام بڵاوبونەوەیەکی گەورەی بەخۆیەوە بینی، لە ساڵی ٧٠٥ فەتحی وڵاتی [[مەغریب]] کرا، و پاشان ھەڵمەتی سەربازیان برد بۆ فەتحی [[ئەندەلوس]]، و توانیان بگەنە [[نیمچەدوورگەی ئیبیریا]] ساڵی ٧١١، قووتییەکانیان کوشت وشار لە دوای شار فەتحیان کرد تا ھەموو نیمچە دوورگەکەیان گرت بێجگە لە شاخەکانی باکووری ڕۆژاوای، و ڕۆیشتن بەرەو [[ئەورووپا]] تا شارل مارتل وەستاندنی لە تور لە [[فەڕەنسا]] لە ساڵی ٧٣٢، و لە ڕۆژھەڵاتەوە گەیشتنە سەند و کاشگەر و تەشقەند، و لەباکورەوە جێ پێی خۆیان جێگیر کرد لە [[ئەرمەنستان|ئەرمینیا]] و شاخەکانی [[قەوقاز]]ی باشووری، بەڵام لە باشوورەوە زەریای ھیندی ڕێگرێکی سروشتی بوو لەبەردەم بەرەو پێشچوونی موسڵمانان.
ھەندێک لە خەلیفە ئەمەوییەکان سەرگەرمی خۆشی بوون وبەھۆی ناکۆکی نێوانیانەوە ئاگایان لە کاروباری دەوڵەت نەما، ئەمەش ھاوکات بوو لەگەڵ ڕاگەیاندنی شۆڕشی عەبباسی کە نەوەکانی عەباس بانگەوازیان بۆ دەکرد، و لاوازی ئەو کاتەی ئەمەوییەکان و سەرگەرم بوونیان بە کێشە تایبەتییەکانیانەوە بووە ھۆی سەرکەوتنی شۆڕشی عەبباسییەکان و بڵاوبوویەوە لە نێو خەڵکدا بە تایبەت لە ناو فارسدا کە ئەمەوییەکان لە دەسەڵات دووریان خستبوونەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ما ھو العصر الاموی|ناونیشان=https://mawdoo3.com/ما_ھو_العصر_الاموی|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=موضوع|زمان=ar}}{{بەستەری مردوو|url=https://mawdoo3.com/%D9%85%D8%A7_%DA%BE%D9%88_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B5%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%88%DB%8C |date=نیسانی ٢٠٢٥ }}&lt;/ref&gt;

[[پەڕگە:Abbasids850.png|وێنۆک|300px|دەوڵەتی عەباسی لە فراوانترین ئاستیدا ساڵی ٨٥٠، ناوچەکانی سەر بە دەوڵەتەکە بە سەوز ڕەنگ کراوە]]

=== سەردەمی عەبباسی (٧٥٠–١٢٥٠, ١٢٦١–١٥١٧) ===
{{سەرەکی|دەوڵەتی عەبباسی|خەلافەتی عەبباسی لە قاھیرە}}
[[شۆڕشی عەباسی]] دەستی پێکرد لە خۆراسان بەسەرکردایەتی ئەبو موسلیمی خۆراسانی ساڵی ٧٤٧، خۆراسانیان گرت و پاشان کوفە و [[بەغدا]]یان گرت ساڵی ٧٤٩ و لەکۆتایییەکانی ھەمان ساڵدا موبایەعەی خەلافەت درا بە ئەبوعەباسی سفاح لە مزگەوتی کوفە، دوایین خەلیفەی ئەمەوییەکان (مەروانی کوڕی محەممەد) ویستی بەرەنگاریان بکات و لەکەنارەکانی ڕووباری زاب بەیەک گەیشتن و عەباسییەکان سەرکەوتن و توانیان دیمەشق داگیر بکەن و دەوڵەتی ئەمەوی بڕوخێنن، ئەبو عەباس زۆربەی سەردەمەکەی بە لەناوبردنی پشتیوانەکانی بەنی ئومەیە بەسەر برد و ھەمووی لە ناو بردن و تەنھا [[عەبدولڕەحمان داخل|عەبدول ڕەحمان داخل]] نەبێت کە لە [[ئەندەلوس]] [[دەوڵەتی ئەمەوی]] دامەزراند، کە کۆنترین ھەرێمی جیا بوو لە دەسەڵاتی عەباسی، لەدوای ئەبو عەباس، [[ئەبووجەعفەری مەنسوور|ئەبوجەعفەری مەنسووری]] برای بووە خەلیفە، کە بەدامەزرێنەری ڕاستی [[خەلافەتی عەباسی|دەوڵەتی عەبباسی]] دادەنرێت، توانی لێزانانە بەسەر ڕووداوەکاندا سەرکەوێت.
وخەلافەتی عەباسی سەردەمی زێڕینی بەخۆیەوە بینی لە ماوەی خەلیفەی سێیەم ئەبو عەبدولڵا محەممەد مەھدی، و کۆتایی ھات لە سەردەمی خەلیفەی نۆیەم ئەبو جەعفەری ھارون واسیق بیلا، پرشنگدارترین ڕۆژانی سەردەمی زێڕین لە کاتی [[ھاروون ڕەشید|ھارون ڕەشید]] و ئەبو عەباس مەئموندا بوو، کە لەم کاتانەدا بەغدای پایتەخت گەشەی سەند و بووە مەڵبەندی ھونەر و ئەدەب و زانست و ژمارەیەکی زۆر زانا و مێژووناس و فەیلەسوف و پزیشک و زانای کیمیا و بیرکاری دەرکەوتن وەک ئیبن سینا و ئەبونەسر محەممەد فارابی و ئەبو عەلی ئیبن ھەیسەم، و ئیسلام زۆر خێرا و فراوان بڵاو بوویەوە ھەتاکو زۆربەی دەوڵەتێکی مەسیحی ئیسلام بوون.
ھەروەھا کتێبخانە و ناوەندی چاپ و بڵاوکردنەوە بنیاتنران، و بیمارستان دروست کرا کە سەرەتایەک بوو بۆ نەخۆشخانەکانی ئێستا، و زانکۆ کرانەوە لە ھەموو وڵاتدا و یەکێک لەوانە زانکۆی قیروانە کە تا ئێستا ماوە.

==== لێک ھەڵوەشان و نەمانی برەوی خەلافەت ====
{{سەرەکی|دەوڵەتی ئەیوبی|دەوڵەتی فاتیمی|مەمالیکەکان}}
لە کۆتایی سەدەی نۆیەمەوە [[خەلافەتی عەباسی|دەوڵەتی عەبباسی]] لێک ھەڵوەشا بۆ چەند ویلایەت و [[میرنشین]]ێک، ئەویش بەھۆی ئەو بزووتنەوە جەماوەری و ئایینییە جیاوازانەی دەرکەوتن لەو سەردەمە، ئەم ناکۆکییەش بوو ھۆی جیابوونەوەی نەتەوە نا عەرەبەکان لە [[عەرەب]] و ئەو نەتەوانە پێش عەرەب کەوتن لە شارستانی و ئەدەب و شیعردا، ئەم جیابوونەوانە وای کرد یەکەم بزووتنەوەی فارسی سەربکەوێت لەسەر دەستی تاھیری کوڕی حسەین، کە دەوڵەتی تاھیری دامەزراند لە خۆراسان ساڵی ٨١٩، و پێش ئەو ڕێکەوتەش [[میر]]ی عەلەوی ئیدریسی کوڕی عەبدولڵا دەوڵەتی ئەداریسەی لە [[مەغریب]] دامەزراند و فاسی کردە پایتەخت کە یەکەم دەوڵەتی شیعەی بە ھێز بوو لە مێژوودا، وبە ھەمان شێوە ئیبراھیمی کوڕی ئەغلەب لە تونس [[ئەغلەبییەکان|دەوڵەتی ئەغلەبی]] دامەزراند بوو و قیروانی کردە پایتەخت و چەند ھەڵمەتێکی بردە سەر [[ئیتاڵیا]] و [[فەڕەنسا]] و کۆرسیکا و [[ماڵتا]].
[[پەڕگە:Cairo - Islamic district - Al Azhar Mosque and University.JPG|وێنۆک|ڕاست|250px|مزگەوتی ئەزھەر، دیارترین ئاسەواری فاتمییەکان کە ماوەتەوە]]
لەگەڵ ئەم جیاوازییە جەماوەریانە کۆمەڵەی ئایینی جیاوازیش {{قت|دروست بوون}}، و ئەم جیاوازیانەش موسڵمانانی کردە دەستە و پارتی جیاوازەوە،
مێژووی عەباسی لە سەردەمی متوەکیلەوە دەستبەسەراگرتنی تورکەکانی تیایا دەرکەوت کە بەردەوام بوو بۆ ماوەی ١٠٠ ساڵ، و سەعیدی کوڕی حسەین خەلافەتی [[دەوڵەتی فاتیمی|فاتمییەکان]]ی لە تونس دامەزراند؛ و پاشان تورکە [[دەوڵەتی سەلجووقی|سەلجوقییەکان]] دەرکەوتن و توانیان سەربکەون بەسەر سوپای عەباسی بەڵام ڕێزی خەلیفەی عەباسیان دەگرت و خەلیفە داوای یارمەتی لێکردن بۆ ڕیگرتن لە ھێرشی فاتمییەکان، لە دوای ئەم سەرکەوتنە تەغرول بیکی حەفیدی سەلجوق دەرکەوت کە دەرچوو بۆ ئیمپراتۆری بیزەنتییەکان بەلام نەیتوانی ھیچ لە ھەرێمێکە فەتح بکات، بەڵام جێ نشینەکەی ئەلب ئەرسەلان بە یارمەتی وەزیرەکەی توانی کاروباری دوڵەتەکەی ڕیک بخات و سەرکەوێت بەسەر ئیمپراتۆری بیزەنتی ڕۆمانوس دیوجینوس لە جەنگی مەڵاز گرد ساڵی ١٠٧١، بەمە ڕێگە کرایەوە لەبەردەم سەلجوقییەکان کە بچنە [[ئاسیای ناوەندی|ئاسیای ناوەڕاست]] و دەوڵەتەکەیان دامەزراند کە ناسراوە بە سەلجوقی ڕۆم.
[[پەڕگە:Hattin Estoire d'Eracles.jpg|وێنۆک|300px|داستانی حەتین لە نێوان خاچ پەرست و موسڵمانان]]
لە ماوەی نێوان سەدەی یازدە و چواردەدا، مەمالیکە ئەورووپییە مەسیحییەکان زنجیرە ھێرشێکیان کردە سەر ڕۆژھەڵاتی ئیسلامی بۆ گەڕانەوەی زەوییە پیرۆزەکان، و بەتایبەت شاری [[ئورشەلیم|قودس]] لە دەستی موسڵمانان، و ئەم شەڕانە ناسراون بە شەڕی خاچھەڵگرەکان، و لە ھۆکارەکانی تری شەڕی خاچھەڵگری ئەو بانگەوازانە بوو کە بیزەنتییەکان دەیانکرد بۆ [[ئەورووپا]] دوای ئەوەی لەسەردەستی [[دەوڵەتی سەلجووقی|سەلجوقییەکان]] شکێنران، و چەندین ھۆکاری تر، و یەکەم شەڕی خاچھەڵگران توانیان کەنارەکانی شام بگرن ساڵی ١٠٩٥ گەیشتنە قودس، و لە دوای گرتنی [[قودس]] شانشینی لاتینیان دامەزراند کە لە سەرەتای سەدەی ١٢ بەھێزترین کاتی بوو، پاشان وردە وردە داڕما، تا موسڵمانان توانایان بەسەریاندا ھەبوو [[نورەدین زەنگی]] سەرۆکی دەوڵەتی ئەتابکە توانی ڕەھا بگەڕێنێتەوە لە ساڵی ١١٤٤ و ھەروەھا بەشێک لە میرنشینی ئەنتاکییە و تەڕابلس.
* و لە ساڵی ١١٧٥ '''[[سەلاحەدینی ئەییووبی|سەڵاحەدینی ئەیوبی]]''' [[دەوڵەتی ئەییووبی|دەوڵەتی ئەیوبی]] دامەزراند لە میسر و شام و حیجاز دوای ئەوەی دوایین خەلیفەی [[دەوڵەتی فاتیمی|فاتیمییەکان]]ی لادا، وزنجیرەیەک ھێرشی کردە سەر خاچھەڵگرەکان کە دیارترینیان داستانی حەتین بوو لە ساڵی ١١٨٧ کە تێیدا موسڵمانان سەرکەوتنێکی گەورەیان بەدەست ھێنا، و قودسیان گێڕایەوە ھاوکات لەگەڵ زۆر لە شارەکانی [[شام]]، ولەدوای مردنی [[سەلاحەدینی ئەییووبی|سەڵاحەدینی ئەیوبی]] لاوازی و تێکچوون دەوڵەتی ئەیوبی گرتەوە تا بە تەواوی تیا چوو لە ساڵی ١٢٥٠.
لە دوای ڕووخانی دەوڵەتی ئەییوبی، [[مەمالیکەکان]] دەوڵەتەکەیان دامەزراند لە میسر لە ساڵی ١٢٥٠، و ھێزە بەھێزەکانی [[مەغۆل]] لە ناوەڕاستی [[ئاسیا]]وە ھاتن و گەیشتنە دەروازەکانی بەغدا، خەلیفەی عەباسییەکان (موستەعسیم بیلا) ڕۆیشت بۆ بینینی سەرکردەی مەغۆل (ھۆلاکۆ خان)، وھۆلاکۆ داوای لێکرد کە داوا لە خەڵکی [[بەغدا]] بکات چەکەکانیان دانێن و بڕۆنە دەرەوە لە شار، پاشان مەغۆل شمشێری لەسەر ملی خەڵکی بەغدا دانا چل ڕۆژ ماڵ و سامانیان {{قت|تاڵان کردن}} و خەڵکەکەیان ھیلاک کرد و خەلیفە ومناڵ و کەسوکاریان کوشت، پاشان مەغۆل ڕۆیشتن بەرەو ڕۆژاوا و گرنگترین شارە سوورییەکانی وەک دیمەشق و حەلەبیان گرت، و پێش ئەوەی بڕۆن بەرەو باشوور بۆ [[میسر]]، سوپای مەمالیک بەرەو ڕوویان بوویەوە بەسەرکردایەنی زاھیر بیبرس و سەیفەدین قەتز و سەرکەوتن بەسەریاندا لە داستانی عەین جالوت نزیک شاری [[ناسرە]] لە ساڵی ١٢٦٠، دوای ئەوەی بیبرس سەرکەوت بەسەر مەغۆلدا ھێرشی کردە سەر خاچھەڵگرەکان، کە ھەموو قەڵا و شارەکانی یەک لە دوای یەک گرتن، و بەردەوام بوون ھەتا سوڵتان ئەشرەف سەڵاحەدین خەلیل بەندەرە سەرکییەکەی گرتن، و لەسەردەمی [[مەمالیکەکان]] زۆر لە مەغۆلەکان ئیسلام بوون و بڵاویان کردەوە لە ھەرێمەکانی خۆیان وەک [[ئاسیای ناوەندی|ئاسیای ناوەڕاست]] و نیمچە قاڕەی ھندی و ئەورووپای ڕۆژھەڵات و نیمچە دوورگەی قەرم. و[[خەلافەتی عەباسی|عەباسییەکان]] مەڵبەندی خەلافەتیان گواستەوە بۆ قاھیرە، و حوکمی مەمالیکەکان بەرەو لاوازی ڕۆیشت لە ناوەڕاستی سەدەی پازدە، زۆربەی سوڵتانەکانی لاواز بوون، دوای ئەوەی کە عوسمانییەکان گەیشتنە [[سووریا]] وئەمەش ئاماژەبوو بۆ گرتنی میسریش.
[[پەڕگە:Ottoman Empire 16-17th century.jpg|وێنۆک|380px|دەوڵەتی عوسمانی لە فراوانترین ئاستیدا ساڵی ١٦٨٣, ناوچەکانی سەر بە دەوڵەتەکە بە سەوز ڕەنگ کراوە]]

=== سەردەمی عوسمانی (١٥١٧–١٩٢٣) ===
{{سەرەکی|دەوڵەتی عوسمانی|سوڵتان عوسمانی یەکەم| محەممەدی دووەم}}

[[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] دەگەڕێنەوە بۆ ئۆرتۆغرۆل، سەرکردەی ھۆزی قابی تورکی، کە ئیشیان دەکرد لە بەرژەوەندی عەلائەدین سەلجوقی سوڵتانی [[قۆنیە]]، و دوای مردنی ئۆرتۆغرۆل، عوسمانی کوڕی سەرکردایەتی ھۆزەکەی گرتە دەست، کە دڵسۆز بوو بۆ دەوڵەتی سەلجوقی لەگەڵ ھەموو ئەو کێشانەی تیای بوو، و کاتێک [[مەغۆل]] دەوڵەتی قۆنییەی سەلجوقیان گرت، خێرا عوسمان سەربەخۆیی ڕاگەیاند لە [[دەوڵەتی سەلجووقی|سەلجوقییەکان]]، و بەدامەزرێنەری ڕاستی ئەو دەوڵەتە تورکییە گەورەیە دادەنرێت کە ھەر بە ناوی ئەوەوە ناونرا، عوسمان و جێ نشینەکانی دەستیان کرد بە فەتح کردنی میرنشین و وڵاتەکانی دەوروبەریان کە پێشتر ئیسلامیان پێ نەگەیشتبوو وەک [[یۆنان]] و مەقدۆنیا و ئەلبانیا و [[بولگاریا]]، و لە ساڵی ١٤٥٣ حەوتەم سوڵتانی عوسمانی محەممەدی دووەم ناسراو بە '''[[محەممەدی دووەم|سوڵتان محەممەد فاتیح]]'''، فەتحی قوستەنتینەی کرد و ئیمپراتۆرییەتی بیزەنتییەکانی ڕوخاند، کە ھەموو موسڵمانانی جیھان زۆر دڵخۆش بوون پێی، بەوەباوەڕەی کە ئەم ڕووداوە پێشبینی پێغەمبەر [[محەممەد]] بووە کە وتویەتی (فەتحی قوستەنتینییە دەکرێت، باشترین ئەمیر ئەو [[ئەمیر]]ەیە و باشترین سوپا ئەو سوپایەیە)، و سەرکەوتنی عوسمانییەکان بەسەر بیزەنتییەکان دەگەڕێتەوە بۆ بەکارھێنانی چەکە پێشکەوتووەکانیان ڕاھێنان و توانای بەرزی سەربازەکانیان، و لەو سەردەمەدا چەند دەوڵەتێکی ئیسلامی دەرکەوتن لە ڕۆژھەڵاتی [[ئەنادۆڵ]] و [[شام]]، وەک دەوڵەتی تەیموری و [[سەفەوییەکان|دەوڵەتی سەفەوی]]، کە دەوڵەتی سەفەوی دامەزرا لەسەردەستی ئیسماعیلی یەکەم کوڕی حەیدەر سەفەوی، لە [[ئێران]] و[[ئازەربایجان]] و ڕۆژھەڵاتی [[عێراق]]، و شیعەی سەپاند بەسەر خەڵکەکە و وای کرد کە شیعەکانی [[ئاسیای ناوەندی|ئاسیای ناوەڕاست]] کە لەژێر دەستی عوسمانییەکان بوون شۆڕش بکەن، [[سەلیمی یەکەم|سوڵتان سەلیمی یەکەم]]، حەفیدی سوڵتان محەممەد فاتیح شۆڕشەکەی ملکەچکرد و لەناوی بردن و پاشان کەوتە سەفەوییەکان و سەرکەوت بەسەریاندا لە داستانی [[شەڕی چاڵدێران|چاڵدێران]]، ودوای ئەم داستانە سەلیم سەرنجی چووە سەر سوڵتانی [[مەمالیکەکان]]، دوای ئەوەی مەمالیکەکان ڕێکەوتنی نھێنیان کردبوو لەگەڵ سەفەوییەکان لە ترسی فراوانخوازی سەلیم کە ئامانج لێی یەکخستنی ھەموو وڵاتە سونییەکان بوو لەژێر دەسەڵاتیدا.
[[پەڕگە:Zonaro GatesofConst.jpg|وێنۆک|ڕاست|سوڵتان محەممەد فاتیح کاتێک دەچێتە قوستەنتینەوە]]
* و لە ساڵی ١٥١٦ سوڵتان سەلیم سەرکردایەتی سوپاکەی کرد بەڕەو [[سووریا]] مەمالیکەکانی شکاند و وڵاتی شامی گرت، پاشان بەردەوام بوو بەرەو میسر و کوشتارێکی زۆری لە مەمالیکەکان کرد وسەرکەوت بەسەریاندا و میسری گرت لە ١٥١٧ز، و دوایین خەلیفەی عەباسی لەگەڵ خۆی بردەوە بۆ قوستەنتینییە، کە محەممەد متوەکیل بیلا بوو وازی لە خەلافەت ھێنا بۆ سەلیم، بەم شێوەیە نەوەکانی عوسمان بوونە خەلیفەی [[موسڵمان]]ان لەو کاتەوە، ولەدوای مردنی سوڵتان سەلیم سولەیمانی کوڕی دەسەڵاتی گرتە دەست، کە لە سەردەمی {{قت|ئەمدا}} بەرەوپێشچوون لە فەتحکردن بە بەرەو پێشچونێکی گەورە، و عوسمانییەکان دەستیان گرت بەسەر ھەرێم و میرنشینی زۆردا لە ئەورووپای ڕۆژھەڵات و شاری بەلەگرادیان فەتح کرد، و دووجار ڤێیەنایان گەمارۆدا بەڵام نەیانتوانی بچنە ناوەوە، و لە دوای سەردەمی [[سولەیمان قانوونی|سوڵتان سولەیمان]]، دەوڵەتەکە لاوازی گرتییەوە تا سەردەمی سوڵتان محەممەدی چوارەم، لەم کاتدا عوسمانییەکان ھێرشیان کردە سەر [[ئوکراینا]] و گرتیان و بۆ دواجار گەمارۆی ڤێیەنایان دایەوە لە ساڵی ١٦٨٣ بەڵام گەڕانەوە دواوە، لەو کاتەوە تێکشکان عوسمانییەکانی گرتەوە وزۆر لە دارایییەکانیان لە دەستدا لە [[ئەورووپا]].
* و لە سەدەی ١٨دا، بزووتنەوەی وەھابی دەرکەوت لە [[نیمچەدوورگەی عەرەبی]] لەسەر دەستی محەممەدی کوڕی عەبدول وەھاب، بانگەوازی دەکرد بۆ پاککردنەوەی ئایینی ئیسلام و گەڕانەوە بۆ ئیسلامی بنەڕەتی، عوسمانییەکان بەرەنگاری ئەم بزووتنەوەیە بوون و شۆڕشەکەیان سەرکوت کردن بەڵام بە تەواوی نەیانکوژاندنەوە، تا لە سەدەی ١٩ بانگەوازی سەلەفی و بەریولی یان دەست پێکرد، لە ھەمان سەدەدا ئیمپراتۆرییەتی [[مەغۆل]]ی یھندی ئیسلامی بە تەواوی تیا چوو لەسەر دەستی بەریتانییەکان، و ناکۆکی نەتەوەیی لە وڵاتەکانی [[بالکان|بەلقان]] دەستی پێکرد کە وای کرد زۆریان سەربەخۆییان وەرگرت لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]]، و ژمارەی کۆچکردنی ھیند و ئێندۆنیزییە موسڵمانەکان زیادی کرد بۆ وڵاتەکانی کاری بی کە گەورەترین کۆمەڵگەی ئیسلامی دروست بوو لە دوو ئەمریکاکەدا، ھەروەھا ڕێگەی بازرگانی نوێ دروست بوو لە [[ئەفریقا]]دا، ئەمەش وای کرد زۆر لە بانگەوازکارە موسڵمانەکان بڕۆن بەرەو ئەوێ بۆ بڵاوکردنەوەی ئیسلام، کە ژمارەیان لە ئەفریقا، لە باشووری بیابانی گەورە بووە دوو ئەوەندە لە نێوان ساڵی ١٨٦٩ و ١٩١٤، سەردەمی عوسمانییەکان تەواو بوو لە کۆتایی جەنگی جیھانی یەکەم ودەوڵەتی عوسمانی تێک شکا لەبەرامبەر ھێزی ھاوپەیمانان، و زۆربەی بەشەکانی دەوڵەتەکە داگیر کران، و لە ساڵی ١٩٢٤ سەرۆککۆماری [[تورکیا]] [[مستەفا کەمال ئاتاتورک|مستەفا کەمال ئەتاتورک]] پۆستی خەلیفەی ھەڵوەشاندەوە ودەسەڵاتە زەمەنی و ئایینییەکەی تواندەوە.

=== دوای سەردەمی عوسمانی (١٩١٨-ئێستا) ===
زۆربەی وڵاتە ئیسلامییەکانی ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکان داگیر کران لەلایەن وڵاتەکانی [[ئەورووپا]]وە لە سەرەتاکانی سەدەی بیستەمدا، و دوای ڕووخانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیھانی یەکەم]]، [[بەریتانیای مەزن|بەریتانیا]] و [[فەڕەنسا]] زۆربەی خاکی ئەو دەوڵەتەیان دابەش کرد لە نێوانیاندا بەپێی ڕێککەوتننامەی سایکس بیکۆ، و ملکەچیان کردن بۆ دەسەڵاتیان، و ھەر لە سەدەی بیستەمدا ھەموو وڵاتەکان سەربەخۆییان وەرگرت و ھەر وڵاتێک بوونێکی سەربەخۆی ھەبوو و کە ھیچ شتێک بە یەکیانەوە نابەستێت بێجگە لە زمان و ڕۆشنبیری و برایەتی نەبێت؛ و ڕێکخراوی گۆنگرەی ئیسلامی دامەزرا ساڵی ١٩٦٩ و ھەموو وڵاتە ئیسلامییەکانی دنیا بوونە ئەندام تێیدا، ئەمەش لە دوای ڕووداوی سووتانی مزگەوتی ئەقسا بوو لەسەر دەستی ئیسرائیلییە توندڕەوەکان کە بانگەشەی ئەویان دەکرد پەیکەری سولەیمان لەژێر مزگەوتەکەدایە، و لە کۆتایییەکانی سەدەی بیست شۆڕشی ئیسلامی لە ئێران ھەڵگیرسا و دەوڵەتەکەی گۆڕی بۆ دەوڵەتی ئیسلامی، ھەروەھا چەند ڕێکخراو و پارتی ئیسلامی دامەزران بۆ بەرەنگاری [[داگیرکاری]] بیانی بۆ وڵاتەکانیان وەک حزب اللە لە [[لوبنان]] و ڕێکخراوی قاعیدە لە [[ئەفغانستان]]. و لە سەرەتای سەدەی بیست ویەک ھێرشی ئیرھابی کرایە سەر ناوەندی بازرگانی جیھانی لە شاری نیۆیۆرک لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]، و پەنجەی تۆمەت خرایە سەر ڕێکخراوی قاعیدە، کە ئەمەش کاردانەوەیەکی سلبی ھەبوو لەسەر وێنەی ئیسلام لە جیھانی ڕۆژاوادا.

== کۆمەڵە ئیسلامییەکان ==
کۆمەڵە ئیسلامییەکان ئەو کۆمەڵ و دەستانەن کە پێک ھاتوون لەسەر بۆچوونێک لەگەڵ بۆچوونی دەستە و کۆمەڵەکانی تر جیاوازە، جا ئەم جیاوازییە بەھۆی تێگەیشتنی لێکدانەوەیانە بۆ ھەندێک زاراوە. لە [[پێغەمبەر]]یشەوە ھاتووە فەرموویەتی (گەلەکەی من دەبێت بە (٧٣) کۆمەڵ و دەستە ھەموویان گومڕان، تەنھا یەکێکیان نەبێ. وتیان:کێ؟ فەرمووی: لەسەر ئەوەن کەمن لەسەری دەڕۆم).

بەناوبانگترین دەستە و [[کۆمەڵە ئیسلامیەکان]]یش ئەمانەن:
* [[سوننە|ئەھلی سوننە]]
* [[ئەشعەریەت|ئەشعەرییەکان]]
* [[ماتوریدی|ماتریدییەکان]]
* [[موعتەزیلە]]
* جەبرییەکان
* مورجیئەکان
* [[خەواریج]]
* [[شیعە]]

زۆرێکیش لەم دەستانە چەندان لقی تری بچووکیان لێ دەبێتەوە.

== ڕێباز و ڕێڕەو شەریعەی ئیسلامی ==
مەبەست پێی ئەم [[یاسا]] و داڕێژراونەی ئایینی ئیسلامە، کە بەسەر محەممەد ھاتووەتە خوارەوە، جا چ پەیوەندی بە بیروباوەڕەوە ھەبێت یاخود بە کردار و ھەڵسوکەوت، بەڵام وشەی (شەریعە) زیاتر وای لێھاتووە کە مانای دووەمیان بدات.

=== ئامانجەکانی (مەقاسیدی) شەریعەت ===
یەکەم ئامانجی [[شەریعەتی ئیسلامی]] پارێزگاریکردنی شتە سەرەکییەکانە، کە پێنج شتی پێویستن بۆ ژیانی خەڵکی کە پارێزگاریکردنی [[ئایین]] و گیانی [[مرۆڤ]] و [[مێشک]] و ماڵ و وەچەکەیەتی..

=== تایبەتمەندییەکانی شەریعەت ===
[[شەریعەتی ئیسلامی]] بەوە جیادەکرێتەوە، کە ھەندێک تایبەتمەندی ھەیە لە ھیچ [[ئایین]] و پرۆگرام و بەرنامەیەکدا نییە، چونکە بە پوختی و ڕێکی دارێژراوە و ناکۆکی و دژایەتی لە نێوان ئایەتەکانیدا نییە و یەکترگر و ئاسانە و بەدیھێنەری دادگەری و یەکسانی و ئازادییە بۆ مرۆڤەکان لە گرنگترینی ئەم تایبەتمەندیانە ئەمانەن:

=== گشتگیری ===
ئەوەتا بەرنامە و ڕێبازی پەرستشی داناوە کە ئەمیش بە ڕێکخستنی پەیوەندی نێوان [[مرۆڤ]] و [[خودا]] وەک: [[نوێژ]] و [[ڕۆژوو لە ئیسلامدا|ڕۆژوو]] و [[زەکات]] و [[حەج]]. ھەروەھا بەرنامە و ڕێباز و حوکمی زۆری بۆ ڕەفتار و ھەڵسوکەوت داناوە ئەمیش بە ڕێکخسنتی پەیوەندی نێوان خەڵکی لەگەڵ خودی خەڵک لە نێو دەوڵەتێکی ئیسلامی، ھەروەھا پەیوەندی [[دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)|دەوڵەتی ئیسلامی]] لەگەڵ دەوڵەتانی تر، جا ئەم بەشەی حوکمی ڕەفتار و ھەڵسوکەوتە -احکام المعاملات- دابەش دەبێت بەسەر:
* حوکمەکانی باری کەسێتی: کە پەیوەستە بە خانەوادە لەمارەبڕین و ژن ھێنان و مافەکانی ھاوسەرایەتی و ڕەچەڵەک و تەڵاق دان و ماوەکەی و خەرجی.
* حوکمەکانی باری شارستانی: کە پەیوەستە بە کڕین و فرۆشتن بارمتە و بریکاری و مافی کڕین پێش کەسانی تر -شفعە- ھەر چ مافێک کە پەیوەست بە ماڵ و سامان.
* حوکمەکانی تاوان (جنائی): کە پەیوەستە بەم [[تاوان]]انە کە کەسی پێگەیشتووی تێگەیشتوو ئەنجامی دەدات ئەو سزایەش کە شایانییەتی.
* حوکمەکانی چونییەتی پێشکەشکردنی داوا -مرافعات-: کە پەیوەستە بە دادگەو داوا و بەڵگەکان.
* حوکمە دەستوورییەکان: کە پەیوەستە بە داڕێژانی حوکم و بنەماکانی و دەسەڵاتی سەردار و کاربەدەستان بەسەر ئەوانەی کە بە سەریانەوەن [[ماف]] ئەرکی ھەردوولایان.
* حوکمە نێودەوڵەتییەکان: کە پەیوەستە بە پەیوەندی [[دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)|دەوڵەتی ئیسلامی]] بە دەوڵەتانی تر و ھەڵسوکەوت لەگەڵ کەسانی نا[[موسڵمان]] لە دەوڵەتی ئیسلامی.

ئەم نەخشە کێشی و ھێلکاری ڕێکخستنەش بەم دوایییە سەری ھەڵداوە، کەمەبەست پێی تەنھا ڕێکخستن و ئاسانکارییە بۆ لێکۆڵینەوە و خوێندن، ئەگینا، لە بۆچوونی ئیسلامیدا ھیچ چالاکیێکی مرۆییانە نییە کە مانا پەرستشی بەسەردا نەچەسپێ، بەڵکو مەبەست لە بوونی مرۆڤ لە ژیاندا بەندایەتی کردنی خودایە، {{قورئان|سوورەت=٥١|ئایەت=٥٦|کوردی=و من جن و مرۆڤم دروست نەکردووە تەنھا بۆ ئەوە نەبێ بە تاک و تەنھا بمپەرستن و ملکەچی فەرمانی من بن.}}

جا ئەم یاسا و [[ڕێسا]] و حوکمە شەرعیانە، ڕێکخەری ژیانیخەڵکن، و سوود مەندن بۆتاکەکانی کۆمەڵگەی ئیسلامی، بەشێوازێکی ڕێکی پەروەردەیی، بۆ نموونە نوێژ، پەیوەندیێکە لە نێوان بەندە وخواد، جاکە خودای گەورە باسی ئەوپەرستشە پەروەردەیییەی [[کۆمەڵگا]]دەکات، {{قورئان|سوورەت=٢٩|ئایەت=٤٥|کوردی=بەدڵنیایی نوێژ قەدەغەی خەڵکی دەکات و دەیانگەڕێنێتەوە لە خراپەکاری و تاوان و ھەر شتێک کە پێچەوانەی شەریعەت بێت}}، ڕۆژووش پاڵنەرێکە بۆ پارێزگاری، {{قورئان|سوورەت=٢|ئایەت=١٨٣|کوردی=ئەی باوەڕداران ئێوە ڕۆژووی مانگی ڕەمەزانتان لەسەر فەرز کراوە [ ھەروەکو چۆن لەسەر ئوممەتانی پێش ئێوەش فەرز کرابوو  بەڵکو تەقوای خوای گەورە بکەن}}. زەکاتیش مایەی پاکییە،{{قورئان|سوورەت=٩|ئایەت=١٠٣|کوردی=ئەی محمد - صلی اللە علییە وسلم - لە ماڵەکانیان صەدەقەو خێرێک وەربگرە یان زەکاتی فەرز وەربگرە کە بەھۆیەوە پاکیان دەکەیتەوە لەو تاوان و شتانەی کە پێیانەوەیە}}. حەج کردنیش دەبێتە ھۆی دوور کەوتنەوە لەزمان پیسی بەھۆی جوێن و کیشمە کێشم و قسەی ناشرین،{{قورئان|سوورەت=٢|ئایەت=١٩٧|کوردی=کاتی حەج چەند مانگێکی دیاری کراوە کە (شەوال و ذو القعدة و ذو الحجة)یە، یاخود وتراوە: (شەوال و ذو القعدة و دەی ذو الحجة)یە جا ھەر کەسێک ئیحرامی بەست ئەوە پێویستە لەسەری حەج بکات [ئەوکاتە کە ئیحرامی بەست نابێ جیماع بکات و بچێتە لای خێزانی، یان قسەی خراپ لەگەڵ ژندا بکات و نابێ لە سنووری شەرع دەرچێ بەوەی کە سەری بتاشێ یان ھەر شتێکی تر بکات، یان زوڵم بکات یان قسەی ناشرین بکات  و نابێ دەمەقاڵێ و مشتومڕ لەگەڵ خەڵکدا بکات لە کاتی حەجدا.}}.

== لە ئاسانکارییەکانی ئیسلام و بێ گیروگرفت بوونی ==
نەگرتنی دەرگای [[پەشیمانی]] ([[تۆبە]]) و گەڕانەوە بۆ لای خودا، لەبەردەم تاونباران تائەوکاتەی دەمرن یان ڕۆژلە خۆراواوە ھەڵبێت، کە بەڕاستی ئەمەش ئاسودەیی، و خۆشی بۆ دەروونی کەسی تاوانبار، و ئازادی دەکات لە ھەستکردن بە گوناھ و تاوان، {{قورئان|سوورەت=٣٩|ئایەت=٥٣|کوردی=پێیان بڵێ: ئەی بەندەکانم، ئەی ئەوانەی زێدە ڕۆییتان کردووە لە سەرخۆتان، لە سۆز و میھری خودا بێ ئومێد مەبن خودا لە ھەموو گوناھێک خۆش دەبێ، چونکە ئەو لێبوردە و بەخشندەیە}}.

== دادگەری ==
ئەم بنەمایەش کە لە بانگەوازەکانی قورئان خۆی دەنوێنێ، کەفەرمان ئەفەرمووێ بە دادگەری ڕەھا لە نێوان خەڵکی و ڕێ دەگرێ لە جەور و ستەم لەگەڵ ئەوانەش کە ڕقمان لێک دەبێتەوە، بەیەک ھەڵدەشاخێن،{{قورئان|سوورەت=٥|ئایەت=٨|کوردی=ئەی باوەڕداران دادپەروەر بن بەرامبەر خێزان و مناڵەکانتان یان لە نێوان خەڵکدا، یان فەرمانڕەوایان ھەمووتان دادپەروەر بن بۆ خوای گەورە نەک بۆ ڕیاو ناوبانگ دەرکردن شایەتی بدەن بەدادپەروەری و ڕق لێبونتان بۆ کەسانێک واتان لێ نەکات کە دادپەروەر نەبن بەڵکو ئێوە دادپەروەر بن لە نێوان دۆست و دوژمندا ئەمە نزیکترە لە تەقواوە یان نزیکترە لەوەی کە خۆتانی پێ بپارێزن لە ئاگری دۆزەخ و تەقوای خوای گەورە بکەن بەڕاستی خوای گەورە زانستێکی وردەکاری ھەیە بە کردەوەکانی ئێوە.}}. قورئانیش باسی ئەوەی کردووە کە گەلانی پێشوو بەھۆی زۆرداری و بەربڵاوی ستەمەوە لەناوچوون،{{قورئان|سوورەت=١٠|ئایەت=١٣|کوردی=و بە دڵنیایی ئوممەتانی پێش ئێوەمان لەناوبرد کاتێک کە زوڵم و ستەمیان کرد و پێغەمبەرانی خوای گەورە بەبەڵگەی ڕوون و ئاشکراو موعجیزە ھاتن بۆ لایان بەڵام ئیمانیان نەھێناو بەم شێوازەش لەناومان بردن، و بەم شێوازەش کەسانی تاوانبار لەناو دەبەین، کە ئەمە ھەڕەشەیە بۆ کافرانی مەککە.}}. لە مێژووی ئیسلامدا دادگەری بەڕوون و ئاشکرایی بەرچاودەکەوێ، بگرە لەگەڵ ناموسڵمانانیش، ئەوەتا لە بەسەرھاتی عومەری کوڕی خەتاب، لەگەڵ ئەوقیبتییەی (قبگی) کەھاتبوو شکاتی لە لای ئەودەکرد، کە کوڕی سەرداری سەرکردەی میسڕی ئەوکات، عەمری کوڕی عاس، شەقێکی بەناڕەوا لێ داوە، عومەریش دادوەری لەگەڵ کرد تۆڵەی بۆ کردەوە پێی وت: لەو کوڕە بدە کە دووجار بەڕێزە.
لە ڕاستیشدا ئەو دادگەری و نەبوونی جەورستەمە، خەڵکی شامی موسڵمان کرد، ھەرچەندە کەخاچ پەرست بوون؛ بەڵام ئیسلامبوونی خۆیان ڕاگەیاند، لەگەڵ ئەوەی ژێر دەستەی ڕۆمەکان بوون، و خاچ پەرستیش بوون.

== کۆمەڵگە ==
[[پەڕگە:Muslim distribution.png|وێنۆک|380px|دابەشبوونی ئیسلام لە جیھاندا]]

=== دیمۆگرافیا و بڵاو بوونەوە ===
{{سەرەکی|ئیسلام بەپێی وڵات}}

== دیمۆگرافیا ==


[[پەڕگە:Islam_percent_population_in_each_nation_World_Map_Muslim_data_by_Pew_Research.svg|وێنۆک|ڕێژەی موسڵمانانی جیھان بەپێی وڵات.]]
تا ساڵی ٢٠٢٠ نزیکەی ٢٤%ی دانیشتوانی جیھان، واتە نزیکەی ١.٩&amp;nbsp;ملیار کەس، موسڵمانن.&lt;ref name=&quot;www.pewresearch.org-2022&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.pewresearch.org/topic/religion/religious-demographics/pew-templeton-global-religious-futures-project/|سەردێڕ=Pew-Templeton Global Religious Futures Project - Research and data from Pew Research Center |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230205195540/https://www.pewresearch.org/topic/religion/religious-demographics/pew-templeton-global-religious-futures-project/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی شوباتی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|ناونیشان=https://www.pewresearch.org/religion/2011/01/27/the-future-of-the-global-muslim-population/|سەردێڕ=The Future of the Global Muslim Population |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230930233955/https://www.pewresearch.org/religion/2011/01/27/the-future-of-the-global-muslim-population/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئابی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/08/09/muslims-and-islam-key-findings-in-the-u-s-and-around-the-world/|سەردێڕ=Muslims and Islam: Key findings in the U.S. and around the world |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221108121140/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/08/09/muslims-and-islam-key-findings-in-the-u-s-and-around-the-world/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}&lt;/ref&gt;  لە ساڵی ١٩٠٠ ڕێژەکە ١٢.٣% بووە،  لە ساڵی ١٩٩٠دا ١٩.٩% بووە  و پێشبینییەکان پێشبینی دەکەن کە تا ٢٠٥٠  ڕێژەکە ببێتە ٢٩.٧%. توێژینەوەی پیو مەزەندە دەکات کە ٨٧-٩٠% موسڵمانان [[سوننە]] و ١٠-١٣% [[شیعە|شیعەن]]. {{Sfnp|Pew Forum for Religion &amp; Public Life|2009}} نزیکەی ٤٩ وڵات [[جیھانی ئیسلامی|زۆرینەی موسڵمانن]]، {{Sfnp|Pew Forum for Religion &amp; Public Life|2009}} &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ba-Yunus|یەکەم=Ilyas|ناونیشان=https://archive.org/details/muslimsunitedsta00bayu|سەردێڕ=Muslims in the United States|دوایین٢=Kone, Kassim|بڵاوکەرەوە=[[Greenwood Publishing]] Group|ساڵ=٢٠٠٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٣-٣٢٨٢٥-١|پەڕە=[https://archive.org/details/muslimsunitedsta٠٠bayu/page/n١٨٦ ١٧٢]|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}}&lt;/ref&gt;  &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی ئازاری ٢٠١٨|ناونیشان=https://www.aljazeera.com/features/2018/3/7/islam-in-russia/|سەردێڕ=Islam in Russia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231228024349/https://www.aljazeera.com/amp/features/2018/3/7/islam-in-russia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢١|وێبگە=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Book review: Russia's Muslim Heartlands reveals diverse population |ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠١٨|ئیش=[[The National (Abu Dhabi)|The National]] |ناونیشان=https://www.thenational.ae/arts-culture/book-review-russia-s-muslim-heartlands-reveals-diverse-population-1.723230 |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190114210257/https://www.thenational.ae/arts-culture/book-review-russia-s-muslim-heartlands-reveals-diverse-population-1.723230 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt; ٦٢%ی موسڵمانانی جیھان لە ئاسیا دەژین، و ٦٨٣ ملیۆن موسڵمان تەنیا لە ئەندەنوسیا و  پاکستان ، [[ئیسلام لە ھیندستان|ھیندستان]] و بەنگلادیش ھەن. &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.usnews.com/usnews/graphics/religion/islams_global_reach.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110122200555/http://www.usnews.com/usnews/graphics/religion/islams_global_reach.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٣|وێبگە=[[U.S. News &amp; World Report]]}}&lt;/ref&gt; {{Sfnp|Pew Forum for Religion &amp; Public Life|2009}} &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Pechilis|یەکەم=Karen|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=kaubzRxh-U0C|سەردێڕ=South Asian Religions: Tradition and Today|دوایین٢=Raj|یەکەم٢=Selva J.|ڕێکەوت=٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]]|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٤٤٨٥١-٢|پەڕە=[https://books.google.com/books?id=kaubzRxh-U٠C&amp;pg=PA١٩٣ ١٩٣]|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231228024331/https://books.google.com/books?id=kaubzRxh-U0C|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt; موسڵمانانی عەرەب گەورەترین گرووپی نەتەوەیی لەنێو موسڵمانانی جیھان پێکدەھێنن،  بەدوایدا بەنگالییەکان &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Richard Eaton|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=pR0LzVCpfw8C|سەردێڕ=Islam in South Asia in Practice|ڕێکەوت=٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Princeton University Press|ژپنک=٩٧٨-١-٤٠٠٨-٣١٣٨-٨|editor-last=Barbara D. Metcalf|پەڕە=٢٧٥|chapter=Forest Clearing and the Growth of Islam in Bengal}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Meghna Guhathakurta|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=haGORCJRlOUC&amp;pg=PA50|سەردێڕ=The Bangladesh Reader: History, Culture, Politics|دوایین٢=Willem van Schendel|ڕێکەوت=٣٠ی نیسانی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Duke University Press|ژپنک=٩٧٨-٠٨٢٢٣٥٣١٨٨|پەڕە=٥٠|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230707092408/https://books.google.com/books?id=haGORCJRlOUC&amp;pg=PA50|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt; و پەنجابیەکان دێن. &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gandhi|یەکەم=Rajmohan|سەردێڕ=Punjab: A History from Aurangzeb to Mountbatten|بڵاوکەرەوە=Aleph Book Company|ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨-٩٣-٨٣٠٦٤-٤١-٠|شوێن=New Delhi, India, Urbana, [[Illinois]]|پەڕە=١}}&lt;/ref&gt; زۆربەی خەمڵاندنەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە چین نزیکەی ٢٠ بۆ ٣٠ ملیۆن موسڵمانی ھەیە (١.٥% بۆ ٢%ی دانیشتووان). &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china/|سەردێڕ=China |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210213122152/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئەیلوولی ٢٠٠٩|وێبگە=[[The World Factbook]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/2006/71338.htm|سەردێڕ=China (includes Hong Kong, Macau, and Tibet) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190710075050/https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/2006/71338.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تەممووزی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٣|وێبگە=Archived Content}}&lt;/ref&gt; ئیسلام لە ئەوروپا دووەم گەورەترین ئایینە لە دوای [[مەسیحییەت|ئایینی مەسیحی]] لە زۆرێک لە وڵاتان، ڕێژەی گەشەکردن بە پلەی یەکەم دەگەڕێتەوە بۆ کۆچکردن و بەرزبوونەوەی ڕێژەی لەدایکبوونی موسڵمانان لە ساڵی ٢٠٠٥، &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٥|سەردێڕ=Muslims in Europe: Country guide|ئیش=[[BBC News]]|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4385768.stm|ڕێکەوتی سەردان=١ی نیسانی ٢٠١٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090929213440/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4385768.stm}}&lt;/ref&gt; کە ٤.٩%ی ھەموو دانیشتوانی ئەوروپا لە ساڵی ٢٠١٦دا پێکدەھێنێت. &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوە|دوایین=Hackett |یەکەم=Conrad |سەردێڕ=5 facts about the Muslim population in Europe |ڕێکەوت=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ئیش=[[Pew Research Center]] |ناونیشان=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/11/29/5-facts-about-the-muslim-population-in-europe/ |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190105202657/http://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/11/29/5-facts-about-the-muslim-population-in-europe/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;

گۆڕینی ئایین ھیچ کاریگەرییەکی لەسەر گەشەی دانیشتوانی موسڵمان نییە چونکە &quot;پێدەچێت ژمارەی ئەو کەسانەی کە لەڕێگەی ئایینییەوە دەبنە موسڵمان بە نزیکەیی یەکسان بێت بە ژمارەی ئەو موسڵمانانەی کە ئیسلام بەجێدەھێڵن&quot;.  ھەرچەندە، پێشبینی دەکرێت ئیسلام لە نێوان ساڵانی ٢٠١٠ و ٢٠٥٠دا لە ڕێگەی گۆڕینی ئایینییەوە ٣ ملیۆن کەسی بۆ زیاد بووبێ، کە زۆربەیان لە ئەفریقای ژێر سەحران (٢.٩ ملیۆن). &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.pewforum.org/files/2015/03/PF_15.04.02_ProjectionsFullReport.pdf|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://wayback.archive-it.org/all/20150429153811/http://www.pewforum.org/files/2015/03/PF_15.04.02_ProjectionsFullReport.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی نیسانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی نیسانی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.pewforum.org/2017/04/05/the-changing-global-religious-landscape/|سەردێڕ=The Changing Global Religious Landscape |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218030628/https://www.pewforum.org/2017/04/05/the-changing-global-religious-landscape/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=Pew Research Center}}&lt;/ref&gt;

بەپێی ڕاپۆرتێکی [[سی ئێن ئێن]] &quot;ئیسلام لە ھەموو چین و توێژەکانی ژیانەوە موسڵمانانی کۆکردۆتەوە، دیارترینیان ئەمریکییە ئەفریقییەکان&quot;. &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Fast-growing Islam winning converts in Western world|بڵاوکەرەوە=[[CNN]]|ناونیشان=http://edition.cnn.com/WORLD/9704/14/egypt.islam/|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئایاری ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181015114027/http://edition.cnn.com/WORLD/9704/14/egypt.islam/}}&lt;/ref&gt; لە بەریتانیا ساڵانە نزیکەی ٦ ھەزار کەس موسڵمان دەبن و بەپێی بابەتێکی ڕاپرسی مانگانەی موسڵمانانی بەریتانیا، زۆربەی موسڵمانە نوێیەکان لە بەریتانیا ژن بوون. &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://artsweb.bham.ac.uk/bmms/2000/06June00.asp#Women%20convert|سەردێڕ=BMMS June 2000 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080214160750/http://artsweb.bham.ac.uk/bmms/2000/06June00.asp#Women%20convert |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|لە=Women convert}}&lt;/ref&gt; بەپێی ''ھەواڵێکی ڕۆژنامەی ھافینگتۆن پۆست'' ، &quot;چاودێران مەزەندە دەکەن کە ساڵانە ٢٠ ھەزار ئەمریکی موسڵمان دەبن&quot;، زۆربەیان [[ژن لە ئیسلامدا|ژن]] و ئەفریقییە ئەمریکییەکانن. &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی ئابی ٢٠١١|ناونیشان=https://www.huffpost.com/entry/post-911-islam-converts_n_935572|سەردێڕ=Conversion To Islam One Result Of Post-9/11 Curiosity |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210111201117/https://www.huffpost.com/entry/post-911-islam-converts_n_935572 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=HuffPost |زمان=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Bindel |یەکەم=Julie |بەستەری نووسەر=Julie Bindel |ڕێکەوت=٢٦ی نیسانی ٢٠١٠|ناونیشان=http://standpointmag.co.uk/features-may-10-why-do-western-women-convert-julie-bindel-islam-female-conversion|سەردێڕ=Why do Western Women Convert? - Standpoint |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006102003/http://standpointmag.co.uk/features-may-10-why-do-western-women-convert-julie-bindel-islam-female-conversion |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئایاری ٢٠١٦|وێبگە=[[Standpoint (magazine)|Standpoint]]}}&lt;/ref&gt;

بە ھەردوو ژمارە لەسەدا و کۆی گشتی، ئیسلام خێراترین گروپی ئایینی گەورەی جیھانە کە گەشە دەکات، و پێشبینی دەکرێت تا کۆتایی سەدەی بیست و ببێتەگەورەترین گروپی جیھان و [[مەسیحییەت|ئایینی مەسیحی]] تێپەڕێنێت. &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Lipka |یەکەم=Michael |دوایین٢=Hackett |یەکەم٢=Conrad |ڕێکەوت=٦ی نیسانی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/04/06/why-muslims-are-the-worlds-fastest-growing-religious-group/|سەردێڕ=Why Muslims are the world’s fastest-growing religious group |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190514123559/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/04/06/why-muslims-are-the-worlds-fastest-growing-religious-group/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئایاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=Pew Research Center |زمان=en-US}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;pew2015&quot; /&gt; بەپێی خەمڵاندنەکان، تا ساڵی ٢٠٥٠، ژمارەی موسڵمانان نزیکەی یەکسان دەبێت بە ژمارەی مەسیحییەکان لە سەرانسەری جیھان، &quot;بەھۆی تەمەنی گەنجی و ڕێژەی بەرزی منداڵبوونی موسڵمانان بە بەراورد بە گروپە ئاینییەکانی دیکە&quot;. و لەوەدایە کە لە کیشوەرەکانی ئەمریکادا بگاتە ھەمان ئاست، بەڵام ١٥ گەورەترین وڵاتی ئیسلامی ئەمانەی خوارەوەن:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90٪;&quot;
|-
! پلە || وڵات || ژمارەی دانیشتووان ||ڕێژەی موسڵمانان || مەزھبی پەیرەوکراو
|-
|-class=&quot;sortbottom&quot;
| ١ ||align=right|{{ئاڵا|ئیندۆنیزیا}}|| ٢٢٨٬٥٨٢٬٠٠٠ || ٨٦٫١٪ || سونە
|-class=&quot;sortbottom&quot;
| ٢ || align=right|{{ئاڵا|پاکستان}}|| ١٧٢٬٨٠٠٬٠٠٠ || ٩٧٪ || سونە
|-class=&quot;sortbottom&quot;
| ٣ || align=right|{{ئاڵا|بەنگلادیش}}|| ١٦٢٬٢٢١٬٠٠٠ || ٨٩٪ || سونە
|-class=&quot;sortbottom&quot;
| ٤ || align=right| {{ئاڵا|نێجیریا}} || ١٥٤٬٢٧٩٬٠٠٠ || ٥٠٪ || سونە
|-class=&quot;sortbottom&quot;
| ٥ || align=right| {{ئاڵا|میسر}} || ٧٧٬١٠٠٬٠٠٠ || ٩٠٪ || سونە
|-class=&quot;sortbottom&quot;
| ٦ || align=right| {{ئاڵا|تورکیا}} || ٧١٬٥١٧٬١٠٠ || ٩٩٫٨٪ || سونە
|-class=&quot;sortbottom&quot;
| ٧ || align=right| {{ئاڵا|ئێران}} || ٧٠٬٤٩٥٬٧٨٢ || ٩٨٪ || شیعە/سونە
|-class=&quot;sortbottom&quot;
| ١٢ || align=right| {{ئاڵا|عێراق}} || ٤١٬٢٣٤٬٠٠٠ || ٩٧٪ ||شیعە/سونە
|-class=&quot;sortbottom&quot;
| ٨ || align=right| {{ئاڵا|سوودان}} || ٣٩٬٣٧٩٬٣٥٨ || ٧٠٪ || سونە
|-class=&quot;sortbottom&quot;
| ٩ || align=right| {{ئاڵا|جەزائیر}} || ٣٣٬٧٦٩٬٦٦٩ || ٩٩٪ || سونە
|-class=&quot;sortbottom&quot;
| ١٠ || align=right| {{ئاڵا|ئەفغانستان}} || ٣٢٬٧٣٨٬٣٧٦ || ٩٩٪ || سونە
|-class=&quot;sortbottom&quot;
| ١١ || align=right| {{ئاڵا|مەغریب}} || ٣٣٬٧٢٣٬٤١٨ || ٩٩٪ || سونە
|-class=&quot;sortbottom&quot;
| ١٣ || align=right| {{ئاڵا|مالیزیا}} || ٢٧٬٧٣٠٬٠٠٠ || ٦٠٫٤٪ || سونە
|-class=&quot;sortbottom&quot;
| ١٤ || align=right| {{flag|Saudi Arabia}} || ٢٧٬٦٠١٬٠٣٨ || ١٠٠٪ || سونە
|-class=&quot;sortbottom&quot;
| ١٥ || align=right| {{ئاڵا|ئوزبەکستان}} || ٢٧٬٣٧٢٬٠٠٠ || ٨٨٪ || سونە
|}
[[پەڕگە:Lunar libration with phase Oct 2007 450px.gif|وێنۆک|خولیمانگ، بنەمای ڕۆژمێری کۆچی]]

=== ڕۆژژمێری کۆچی ===
{{سەرەکی|ڕۆژژمێری کۆچی}}

ڕۆژژمێری کۆچی یان ڕۆژژمێری ئیسلامی پشت دەبەستێت بە ڕۆژژمێری مانگی کە بەکاردەھات لەناو عەرەبدا پێش ئیسلام، و ئەو کاتانە [[عەرەب]] ساڵەکان نابژێرن بەڵکو ھەر ساڵێک ناوێکی ھەیە کە جیای دەکاتەوە لە ساڵەکانی تر، و ئەم حاڵەتە بەردەوام بوو تا ساڵی ١٧ی کۆچی لە سەردەمی خەلیفە [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتابدا]] ئەوەی دانا کە ناو دەبرێت بە ڕۆژژمێری کۆچی، و یەکەم ساڵی کرد بەو ساڵەی کە پێغەمبەر [[محەممەد]] [[کۆچی مسوڵمانان|کۆچی کرد لەمەککەوە بۆ مەدینە]]، بەڵام گۆڕانکاری نەکرد لە گۆڕینی ناو و ڕیزبەندی مانگە عەرەبییەکاندا، و مانگە کۆچییەکان بریتین لە موحەڕەم، سەفەر، ڕەبیعی یەکەم، ڕەبیعی دووەم، جەمادی یەکەم، جەمادی دووەم، ڕەجەب، شەعبان، ڕەمەزان، شەوال، زولعەقدە، و زولحەجە؛ و مانگی قەمەری (مانگی) ماوەی نێوان دەرکەوتنەوەی دوو ھیلالە، یان ئەو ماوەیە کە مانگ خولێکی تەواو دەکات بەدەوری زەویدا، و ماوە گەردوونییەکەی ٢٩٫٥٣٠٥٨٨ ڕۆژە، لەبەر ئەوەیە کە مانگە کۆچییەکان یان ٢٩ یان ٣٠ ڕۆژن.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20200107090338/https://www.islamweb.net/ar/fatwa/50696/یحسب-زکاة-مالھ-بالتاریخ-المیلادی&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20200309170556/https://ar.islamway.net/article/22625/التاریخ-الھجری-ھویة-الأمة-الإسلامیة&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}

=== کتێبنامە ===
{{Refbegin|30em}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ahmed |یەکەم=Imad-ad-Dean |سەردێڕ=Signs in the heavens |بەرگ=٢|بڵاوکەرەوە=Amana Publications |ساڵ=٢٠٠٦|ژپنک=١-٥٩٠٠٨-٠٤٠-٨}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Arnold|یەکەم=Thomas |سەردێڕ=The Preaching of Islam: A History of the Propagation of the Muslim Faith.|ناونیشان=https://archive.org/details/in.gov.ignca.21207|ساڵ=١٨٩٦}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bennett |یەکەم=Clinton |سەردێڕ=Interpreting the Qur'an: a guide for the uninitiated |بڵاوکەرەوە=[[Continuum International Publishing Group]] |ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٢٦٤-٩٩٤٤-٨|پەڕە=١٠١|بەستەری نووسەر=Clinton Bennett}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Blankinship |یەکەم=K. |ساڵ=٢٠٠٨|chapter=The early creed |editor=T. Winter |سەردێڕ=The Cambridge Companion to Classical Islamic Theology |زنجیرە=Cambridge Companions to Religion |پەڕەکان=٣٣–٥٤|شوێن=Cambridge |بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |doi=10.1017/CCOL9780521780582.003|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٧٨٠٥٨-٢}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Brockopp |یەکەم=Jonathan E. |سەردێڕ=Islamic Ethics of Life: abortion, war and euthanasia |ناونیشان=https://archive.org/details/islamicethicsofl0000unse |بڵاوکەرەوە=[[University of South Carolina Press]] |ساڵ=٢٠٠٣|ژپنک=٩٧٨-١-٥٧٠٠٣-٤٧١-٨}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bulliet|یەکەم=Richard| بڵاوکەرەوە = [[Houghton Mifflin Harcourt|Houghton Mifflin]]| ژپنک = ٠-٦١٨-٤٢٧٧٠-٨| سەردێڕ = The Earth and Its Peoples
|شوێن= Boston| ساڵ = ٢٠٠٥| ناونیشان =https://archive.org/details/earthitspeoplesg0000unse_q4r6}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Burge|یەکەم=Stephen|ساڵ=٢٠١٥|سەردێڕ=Angels in Islam: Jalal al-Din al-Suyuti's al-Haba'ik fi akhbar al-mala'ik |شوێن=London |بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-١-١٣٦-٥٠٤٧٣-٠}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Çakmak |یەکەم=Cenap |سەردێڕ=Islam: A Worldwide Encyclopedia |زنجیرە=4 volumes |بڵاوکەرەوە=[[ABC-CLIO]] |ساڵ=٢٠١٧|ژپنک=٩٧٨-١-٦١٠٦٩-٢١٧-٥}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Campo |یەکەم=Juan E. |سەردێڕ=Encyclopedia of Islam |بڵاوکەرەوە=[[Infobase Publishing]] |ساڵ=٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٦٠-٥٤٥٤-١|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=OZbyz_Hr-eIC}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Chittick |یەکەم=William C |سەردێڕ=Sufism: A Beginner's Guide |ساڵ=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Simon and Schuster |ژپنک=٩٧٨-١-٧٨٠٧٤-٠٥٢-٢|ناونیشان={{google books|plainurl=y|id=LI0kjBlXS5UC}} |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Cohen-Mor |یەکەم=Dalya |سەردێڕ=A Matter of Fate: The Concept of Fate in the Arab World as Reflected in Modern Arabic Literature |ناونیشان=https://archive.org/details/matteroffateconc0000cohe |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ساڵ=٢٠٠١|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١٣٣٩٨-١}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Curtis |یەکەم=Patricia A. |ناونیشان=https://archive.org/details/guidetofoodlawsr0000curt |سەردێڕ=A Guide to Food Laws and Regulations |بڵاوکەرەوە=[[Wiley-Blackwell|Blackwell Publishing Professional]] |ساڵ=٢٠٠٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٣٨-١٩٤٦-٤|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Esposito |یەکەم=John |ناونیشان=https://archive.org/details/islamstraightpat0000espo |سەردێڕ=Islam: The Straight Path |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ساڵ=١٩٩٨|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١١٢٣٤-٤|edition=3rd |بەستەری نووسەر=John Esposito}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|editor-last=Esposito |editor-first=John |سەردێڕ=The Oxford History of Islam |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ساڵ=١٩٩٩|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١٠٧٩٩-٩|ناونیشان=https://archive.org/details/oxfordhistoryofi00john |editor-mask=١}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|editor-last=Esposito |editor-first=John |سەردێڕ=The Oxford History of Islam |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ساڵ=٢٠٠٠|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١٠٧٩٩-٩|ناونیشان=https://archive.org/details/oxfordhistoryofi00john |editor-mask=١}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Esposito |یەکەم=John |ناونیشان=https://archive.org/details/unholywarterrori0000espo |سەردێڕ=Unholy War: Terror in the Name of Islam |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ساڵ=٢٠٠٢a|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١٦٨٨٦-٠|author-mask=١}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Esposito |یەکەم=John |سەردێڕ=What Everyone Needs to Know about Islam |ناونیشان=https://archive.org/details/whateveryoneneed0000espo |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ساڵ=٢٠٠٢b|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١٥٧١٣-٠|author-mask=١}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Esposito |یەکەم=John |ناونیشان=https://archive.org/details/islamstraightpat0001espo |سەردێڕ=Islam: The Straight Path |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ساڵ=٢٠٠٥|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١٨٢٦٦-٨|edition=Revised 3rd |author-mask=١}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Esposito |یەکەم=John |سەردێڕ=Islam: The Straight Path |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٣٩٦٠٠-٣|edition=4th |author-mask=١}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Esposito |یەکەم=John |ساڵ=٢٠١١|سەردێڕ=What Everyone Needs to Know about Islam |ناونیشان=https://archive.org/details/whateveryoneneed0000espo_n1c8 |edition=2nd |شوێن=Oxford |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٧٩٤١٣-٣|author-mask=1}}[https://web.archive.org/web/20080204031050/http://www.oxfordislamicstudies.com/Public/book_wenkai.html Lay summary]
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Esposito |یەکەم١=John |ناونیشان=https://archive.org/details/muslimsonamerica00yvon |سەردێڕ=Muslims on the Americanization Path? |دوایین٢=Haddad |یەکەم٢=Yvonne Yazbeck |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ساڵ=٢٠٠٠|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١٣٥٢٦-٨}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Farah |یەکەم=Caesar |سەردێڕ=Islam: Beliefs and Observances |بڵاوکەرەوە=[[Barron's Educational Series]] |ساڵ=١٩٩٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٢٠-١٨٥٣-٠|edition=5th |بەستەری نووسەر=Caesar E. Farah}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Farah |یەکەم=Caesar |ناونیشان=https://archive.org/details/islambeliefsobse00fara_0 |سەردێڕ=Islam: Beliefs and Observances |بڵاوکەرەوە=[[Barron's Educational Series]] |ساڵ=٢٠٠٣|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٦٤١-٢٢٢٦-٢|edition=7th |author-mask=١}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Firestone |یەکەم=Reuven |سەردێڕ=Jihad: The Origin of Holy War in Islam |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ساڵ=١٩٩٩|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١٢٥٨٠-١}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Goldschmidt |یەکەم١=Arthur Jr. |سەردێڕ=A Concise History of the Middle East |دوایین٢=Davidson |یەکەم٢=Lawrence |بڵاوکەرەوە=[[Westview Press]] |ساڵ=٢٠٠٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٣٣-٤٢٧٥-٧|edition=8th |ناونیشان=https://archive.org/details/concisehistoryof0008gold |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Griffith |یەکەم١=Ruth Marie |بەستەری نووسەر١=Ruth Marie Griffith |سەردێڕ=Women and Religion in the African Diaspora: Knowledge, Power, and Performance |دوایین٢=Savage |یەکەم٢=Barbara Dianne |بەستەری نووسەر٢=Barbara D. Savage |بڵاوکەرەوە=[[Johns Hopkins University Press]] |ساڵ=٢٠٠٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠١٨-٨٣٧٠-٥}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Haddad |یەکەم١=Yvonne Yazbeck |دوایین٢=Smith |یەکەم٢=Jane I. |بەستەری نووسەر=Jane Idleman Smith |سەردێڕ=Muslims in the West: Visible and Invisible |شوێن=Walnut Creek, CA |بڵاوکەرەوە=Altamira |ساڵ=٢٠٠٢}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hedayetullah |یەکەم=Muhammad |سەردێڕ=Dynamics of Islam: An Exposition |بڵاوکەرەوە=[[Trafford Publishing]] |ساڵ=٢٠٠٦|ژپنک=٩٧٨-١-٥٥٣٦٩-٨٤٢-٥}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|editor-last1=Holt |editor-first1=P.M. |editor-last2=Lewis |editor-first2=Bernard |بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ساڵ=١٩٧٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٢٩١٣٦-١|سەردێڕ=The Cambridge History of Islam |بەرگ=١|بەستەری نووسەر٢=Bernard Lewis}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|editor-last1=Holt |editor-first1=P.M. |editor-last2=Lambton |editor-first2=Ann K.S. |editor2-link=Ann Lambton |editor-last3=Lewis |editor-first3=Bernard |بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ساڵ=١٩٧٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٢٩١٣٧-٨|سەردێڕ=The Cambridge History of Islam |بەرگ=٢}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|editor-last1=Holt |editor-first1=P.M. |editor-last2=Lambton |editor-first2=Ann K.S. |editor-last3=Lewis |editor-first3=Bernard |سەردێڕ=The Cambridge History of Islam |بەرگ=١A|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ساڵ=٢٠٠٠|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٢١٩٤٦-٤|ناونیشان=https://archive.org/details/cambridgehistory00holt_798 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Hourani |یەکەم١=Albert |ناونیشان=https://archive.org/details/historyofarabpeo0122hour_06BYS |سەردێڕ=A History of the Arab Peoples |بڵاوکەرەوە=[[Belknap Press]] |ساڵ=٢٠٠٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٤-٠١٠١٧-٨|بەستەری نووسەر=Albert Hourani}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The Caliphate of Banu Umayyah the first Phase, Ibn Katheer, Taken from Al-Bidayah wan-Nihayah |نووسەر=Ismāʻīl ibn ʻUmar Ibn Kathīr |ژپنک=٩٧٨-٦٠٣-٥٠٠-٠٨٠-٢|translator=Yoosuf Al-Hajj Ahmad |شوێن=Riyadh |بڵاوکەرەوە=Maktaba Dar-us-Salam |ساڵ=٢٠١٢}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kobeisy |یەکەم=Ahmed Nezar |سەردێڕ=Counseling American Muslims: Understanding the Faith and Helping the People |ناونیشان=https://archive.org/details/counselingameric0000kobe |بڵاوکەرەوە=[[Greenwood Publishing Group|Praeger Publishers]] |ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٣-٣٢٤٧٢-٧}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kramer |یەکەم=Martin |سەردێڕ=Shi'Ism, Resistance, and Revolution |ناونیشان=https://archive.org/details/shiismresistance0000unse |بڵاوکەرەوە=[[Westview Press]] |ساڵ=١٩٨٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٣٣-٠٤٥٣-٣}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lapidus |یەکەم=Ira |سەردێڕ=A History of Islamic Societies |ناونیشان=https://archive.org/details/historyofislamic0000lapi_t2d2 |بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ساڵ=٢٠٠٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٧٧٩٣٣-٣|edition=2nd}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lewis |یەکەم=Bernard |سەردێڕ=The Jews of Islam |بڵاوکەرەوە=[[Routledge &amp; Kegan Paul]] |ساڵ=١٩٨٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٠٢-٠٤٦٢-٢|بەستەری نووسەر=Bernard Lewis}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lewis |یەکەم=Bernard |سەردێڕ=The Arabs in History |ناونیشان=https://archive.org/details/arabsinhistory0000bern |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ساڵ=١٩٩٣|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٢٨٥٢٥٨-٨|author-mask=١}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lewis |یەکەم=Bernard |ناونیشان=https://archive.org/details/middleeastbriefh0000lewi |سەردێڕ=The Middle East |بڵاوکەرەوە=[[Charles Scribner's Sons|Scribner]] |ساڵ=١٩٩٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٨٤-٨٣٢٨٠-٧|author-mask=١}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lewis |یەکەم=Bernard |ناونیشان=https://archive.org/details/islaminhistory00bern |سەردێڕ=Islam in History: Ideas, People, and Events in the Middle East |بڵاوکەرەوە=[[Open Court Publishing Company]]|ساڵ=٢٠٠١|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٢٦-٩٥١٨-٢|edition=2nd |author-mask=١ |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lewis |یەکەم=Bernard |ناونیشان=https://archive.org/details/whatwentwrongcl00lewi |سەردێڕ=What Went Wrong?: The Clash Between Islam and Modernity in the Middle East |بڵاوکەرەوە=[[Harper Perennial]] |ساڵ=٢٠٠٣|ژپنک=٩٧٨-٠-٠٦-٠٥١٦٠٥-٥|edition=reprint |author-mask=١}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lewis |یەکەم=Bernard |ناونیشان=https://archive.org/details/crisisofislam00bern |سەردێڕ=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror |بڵاوکەرەوە=[[Random House, Inc.]], New York |ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٢٩-٦٧٨٥-٢|author-mask=١}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Madelung |یەکەم=Wilferd |سەردێڕ=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate |ناونیشان=https://archive.org/details/successiontomuam0000made |بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ساڵ=١٩٩٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٦٤٦٩٦-٣|بەستەری نووسەر=Wilferd Madelung}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Malik |یەکەم١=Jamal |سەردێڕ=Sufism in the West |دوایین٢=Hinnells |یەکەم٢=John R. |بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ساڵ=٢٠٠٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٢٧٤٠٨-١}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Momen |یەکەم=Moojan |سەردێڕ=An Introduction to Shi'i Islam: The History and Doctrines of Twelver Shi'ism |بڵاوکەرەوە=[[Yale University Press]] |ساڵ=١٩٨٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٠٠-٠٣٥٣١-٥}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Nasr |یەکەم=Seyed Hossein |بەستەری نووسەر=Seyyed Hossein Nasr |ساڵ=٢٠٠٣|سەردێڕ=The Heart of Islam: Enduring Values for Humanity|ناونیشان=https://archive.org/details/heartofislamendu00nasr}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Nasr |یەکەم=Seyed Muhammad |ناونیشان=https://archive.org/details/ourreligions00shar |سەردێڕ=Our Religions: The Seven World Religions Introduced by Preeminent Scholars from Each Tradition (Chapter 7) |بڵاوکەرەوە=[[HarperCollins]] |ساڵ=١٩٩٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٠٦-٠٦٧٧٠٠-٨}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Nigosian |یەکەم=Solomon Alexander |سەردێڕ=Islam: Its History, Teaching, and Practices |بڵاوکەرەوە=[[Indiana University Press]] |ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٥٣-٢١٦٢٧-٤|ناونیشان=https://archive.org/details/islamitshistoryt0000nigo |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Peacock|یەکەم=A.C.S.|سەردێڕ=Islam, Literature and Society in Mongol Anatolia|ڕێکەوت=٢٠١٩ |بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |doi= 10.1017/9781108582124|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٥٨٢١٢-٤|s2cid=٢١١٦٥٧٤٤٤}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Peters |یەکەم=F. E. |ناونیشان=https://archive.org/details/islamguideforjew00fepe |سەردێڕ=Islam: A Guide for Jews and Christians |بڵاوکەرەوە=[[Princeton University Press]] |ساڵ=٢٠٠٣|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٩١-١١٥٥٣-٥}}
* {{Cite report |date=October 2009 |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |publisher=[[Pew Research Center]] |url=https://www.pewresearch.org/wp-content/uploads/sites/7/2009/10/Muslimpopulation.pdf |access-date=25 May 2020 |ref={{sfnref|Pew Forum for Religion &amp; Public Life|2009}} }} [https://www.pewforum.org/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/ Overview].
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Rippin |یەکەم=Andrew |ناونیشان=https://archive.org/details/muslimstheirreli0000ripp |سەردێڕ=Muslims: Their Religious Beliefs and Practices |بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ساڵ=٢٠٠١|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٢١٧٨١-١|edition=2nd |بەستەری نووسەر=Andrew Rippin}}
* {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Serjeant |یەکەم=R.B. |ڕێکەوت=١٩٧٨ |سەردێڕ=Sunnah Jami'ah, pacts with the Yathrib Jews, and the Tahrim of Yathrib |journal=[[Bulletin of the School of Oriental and African Studies]] |بەرگ=٤١|پەڕەکان=١–٤٢|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]]|doi=10.1017/S0041977X00057761 |s2cid=١٦١٤٨٥٦٧١}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Sachedina |یەکەم=Abdulaziz |سەردێڕ=The Just Ruler in Shi'ite Islam: The Comprehensive Authority of the Jurist in Imamite Jurisprudence |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] US |ساڵ=١٩٩٨|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١١٩١٥-٢|بەستەری نووسەر=Abdulaziz Sachedina}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Smith |یەکەم=Jane I. |بەستەری نووسەر=Jane Idleman Smith |سەردێڕ=The Islamic Understanding of Death and Resurrection |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ساڵ=٢٠٠٦|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١٥٦٤٩-٢}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|editor-last=Stefon |editor-first=Matt |سەردێڕ=Islamic Beliefs and Practices |بڵاوکەرەوە=[[Britannica Educational Publishing]] |ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-١-٦١٥٣٠-٠٦٠-٠|شوێن=New York |ناونیشان=https://archive.org/details/islamicbeliefspr0000stef |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Ṭabāṭabāʼī |یەکەم١=Sayyid Mohammad Hosayn |سەردێڕ=Shi'ite Islam |translator-last=Nasr |translator-first=Seyyed Hossein |بڵاوکەرەوە=[[SUNY Press]] |ساڵ=١٩٧٩|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٧٣٩٥-٢٧٢-٩|بەستەری نووسەر=Allameh Tabatabaei}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Teece |یەکەم=Geoff |ناونیشان=https://archive.org/details/islam0000teec_a5d6 |سەردێڕ=Religion in Focus: Islam |بڵاوکەرەوە=[[Grolier|Franklin Watts Ltd]] |ساڵ=٢٠٠٣|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٤٩٦-٤٧٩٦-٤}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Trimingham |یەکەم=John Spencer |سەردێڕ=The Sufi Orders in Islam |ناونیشان=https://archive.org/details/sufiordersinisla0000trim_x5k7 |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ساڵ=١٩٩٨|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١٢٠٥٨-٥}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Turner |یەکەم=Colin |سەردێڕ=Islam: the Basics |ناونیشان=https://archive.org/details/islambasics0000turn |بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ساڵ=٢٠٠٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٣٤١٠٦-٦|شوێن=London}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Turner |یەکەم=Bryan S. |سەردێڕ=Weber and Islam |ناونیشان=https://archive.org/details/weberislam0001turn |بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ساڵ=١٩٩٨|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-١٧٤٥٨-٩|شوێن=London}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Waines |یەکەم=David |سەردێڕ=An Introduction to Islam |ناونیشان=https://archive.org/details/introductiontois0000wain_y8x7 |بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ساڵ=٢٠٠٣|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٥٣٩٠٦-٧}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Watt |یەکەم=W. Montgomery |سەردێڕ=The Formative Period of Islamic Thought |ناونیشان=https://archive.org/details/formativeperiodo0000watt |بڵاوکەرەوە=University Press Edinburgh |ساڵ=١٩٧٣|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٢٢٤-٢٤٥-٢|بەستەری نووسەر=William Montgomery Watt}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Watt |یەکەم=W. Montgomery |ناونیشان=https://archive.org/details/muhammadprophets00watt |سەردێڕ=Muhammad: Prophet and Statesman |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ساڵ=١٩٧٤|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٨٨١٠٧٨-٠|edition=New |author-mask=١}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Weiss |یەکەم=Bernard G. |سەردێڕ=Studies in Islamic Legal Theory |بڵاوکەرەوە=[[Brill Publishers|Brill Academic publishers]] |ساڵ=٢٠٠٢|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-١٢٠٦٦-٢|شوێن=Boston |بەستەری نووسەر=Bernard G. Weiss}}
{{Refend}}
* پوختەی مێژووی ئیسلامی، ن/د. سھیل طقوش، و/ نھاد جلال حبیب اللە
* فەرموودە ھاوبەشەکانی بوخاری و موسلیم، ئامادەکرن و وەرگێڕانی/جەمەکەریم عەبدولڵا

=== ئینساکلۆپیدیا و فەرھەنگەکان ===
{{Refbegin|30em}}
* {{harvc |last1=Gardet|first1=L.|last2=Jomier|first2=J.|year=2012|c=Islām |in=Encyclopaedia of Islam (2nd ed.)}} {{doi|10.1163/1573-3912_islam_COM_0387}}
* {{Cite encyclopedia |title=Encyclopædia Britannica |publisher=[[Encyclopædia Britannica, Inc.]]}}
* {{Cite encyclopedia |ref={{harvid|Fahlbusch et al|2001}} |editor-last=Fahlbusch |editor-first=Erwin |display-editors=etal |url={{google books|plainurl=y|id=yaecVMhMWaEC}} |title=The Encyclopedia of Christianity |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2001 |isbn=978-90-04-11695-5 |volume=2}}
* {{cite encyclopedia |year=1913–1936 |title=[[Encyclopaedia of Islam]] |editor1-last=Houtsma |editor1-first=M.T. |editor1-link=Martijn Theodoor Houtsma |editor2-first=T.W. |editor2-last=Arnold |editor2-link=Thomas Walker Arnold |editor3-first=R. |editor3-last=Basset |editor4-first=R. |editor4-last=Hartmann |edition=1st |place=Leiden |publisher=[[Brill Publishers|Brill]] |isbn=978-90-04-08265-6 |ref={{harvid|Encyclopaedia of Islam (1st ed.)|1913–1936}}}}
* {{cite encyclopedia |year=2012 |title=[[Encyclopaedia of Islam]] |editor-last=Bearman |editor-first=P.J. |issn=1573-3912 |editor1-link=Peri Bearman |editor2-first=Th. |editor2-last=Bianquis |editor3-first=C.E. |editor3-last=Bosworth |editor3-link=Clifford Edmund Bosworth |editor4-first=E. |editor4-last=van Donzel |editor5-first=W.P. |editor5-last=Heinrichs |editor5-link=Wolfhart Heinrichs |edition=2nd |place=Leiden |publisher=[[Brill Publishers|Brill]] |isbn=978-90-04-16121-4 |ref={{harvid|Encyclopaedia of Islam (2nd ed.)|2012}}}}
* {{Cite encyclopedia |title=Encyclopaedia of Islam Online |publisher=[[Brill Academic Publishers]] |editor-last=Bearman |editor-first=P.J. |issn=1573-3912 |editor1-link=Peri Bearman |editor2-first=Th. |editor2-last=Bianquis |editor3-first=C.E. |editor3-last=Bosworth |editor3-link=Clifford Edmund Bosworth |editor4-first=E. |editor4-last=van Donzel |editor5-first=W.P. |editor5-last=Heinrichs |editor5-link=Wolfhart Heinrichs |ref={{harvid|Encyclopaedia of Islam Online|n.d.}} |year=n.d. |url=https://brill.com/view/package/eio?language=en |url-access=subscription}}
* {{Cite encyclopedia |year=2004 |title=Encyclopedia of Islam and the Muslim World |series=[[Macmillan Reference Books]] |publisher=[[Thomson-Gale]] |url=https://archive.org/details/encyclopediaofis0001unse |editor-last=Martin |editor-first=Richard C. |isbn=978-0-02-865603-8}}
* {{Cite encyclopedia |title=[[Encyclopaedia of the Qur'an|Encyclopaedia of the Qur'an Online]] |publisher=[[Brill Academic Publishers]] |year=n.d.|editor-first=Jane Dammen|editor-last=McAuliffe|editor-link=Jane Dammen McAuliffe}}
* {{cite encyclopedia |title=[[Encyclopaedia of the Qurʾān]] |volume=2 |editor-first=Jane Dammen |editor-last=McAuliffe |publisher=[[Brill Academic Publishers]] |year=2002}}
* {{cite encyclopedia |title=[[Encyclopaedia of the Qurʾān]] |volume=3 |editor-first=Jane Dammen |editor-last=McAuliffe |publisher=[[Brill Academic Publishers]] |year=2003}}
* {{Cite encyclopedia |title=Encyclopedia of Religious Rites, Rituals, and Festivals |publisher=[[Routledge]] |editor-last=Salamone |editor-first=Frank |edition=1st |isbn=978-0-415-94180-8 |series=Routledge Encyclopedias of Religion and Society |volume=6 |url=https://archive.org/details/encyclopediaofre00sala |jstor=j.ctt1jd94wq |year=2004 &lt;!-- no bot --&gt;}}
* {{Cite encyclopedia |year=2003 |title=The New Encyclopedia of Islam |publisher=[[AltaMira Press]] |url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas |editor-last=Glassé |editor-first=Cyril |series=Revised Edition of the Concise Encyclopedia of Islam |isbn=978-0-7591-0190-6 |url-access=registration}}
* {{Cite encyclopedia |editor-last=Esposito |editor-first=John |title=The Oxford Dictionary of Islam |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2003 |isbn=978-0-19-512558-0 |url=https://archive.org/details/oxforddictionary00bada |url-access=registration}} {{doi|10.1093/acref/9780195125580.001.0001}} – via Oxford Reference.
* {{Cite encyclopedia |editor-last=Esposito |editor-first=John |year=2004 |title=The Oxford Dictionary of Islam |place=Oxford |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-975726-8 |url=https://books.google.com/books?id=E324pQEEQQcC}}
* {{Cite encyclopedia |year=2006 |title=The Qur'an: An Encyclopedia |publisher=[[Routledge]] |url={{google books|plainurl=y|id=isDgI0-0Ip4C|page=}} |editor-last=Leaman |editor-first=Oliver |isbn=978-0-415-32639-1}}
{{Refend}}

== ئەمانەش ببینە ==
{{Sister project links |wikt=Islam |commons=Category:Islam |b=Subject:Islam |n=Category:Islam |q=Islam |s=Portal:Islam |v=Islam |voy=Islam |species=no |d=Q432 |m=no|mw=no}}
{{Refbegin}}
* [https://www.barnesandnoble.com/w/encyclopedia-of-sahih-al-bukhari-arabic-virtual-translation-center/1134457685?ean=2940160787701 Encyclopedia of Sahih Al-Bukhari] by Arabic Virtual Translation Center (New York 2019, [[Barnes &amp; Noble]] {{ISBN|978-0-359-67265-3}}). The foundation of Islam: from revelation to tawhid.
* Abdul-Haqq, Abdiyah Akbar (1980). ''Sharing Your Faith with a Muslim''. Minneapolis: [[Bethany House Publishers]]. ''N.B''. Presents the genuine doctrines and concepts of Islam and of the Holy Qur'an, and this religion's affinities with Christianity and its Sacred Scriptures, in order to &quot;dialogue&quot; on the basis of what both faiths really teach. {{ISBN|0-87123-553-6}}
* {{Cite encyclopedia |year=2008 |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=[[SAGE Publishing|SAGE]]; [[Cato Institute]] |location=Thousand Oaks, CA |last=Ahmad |first=Imad-ad-Dean |title=Islam |author-link=Imad-ad-Dean Ahmad |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |editor-link=Ronald Hamowy |pages=256–258 |doi=10.4135/9781412965811.n155 |isbn=978-1-4129-6580-4 |lccn=2008009151 |oclc=750831024 |url={{Google books|yxNgXs3TkJYC|plainurl=yes}} }}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Akyol |یەکەم=Mustafa |ناونیشان=https://archive.org/details/islamwithoutextr0000akyo |سەردێڕ=Islam Without Extremes |بڵاوکەرەوە=[[W.W. Norton &amp; Company]] |ساڵ=٢٠١١|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٩٣-٠٧٠٨٦-٦|edition=1st |بەستەری نووسەر=Mustafa Akyol}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Arberry |یەکەم=A.J. |ناونیشان=https://archive.org/details/koraninterpreted00ajar |سەردێڕ=The Koran Interpreted: A Translation |بڵاوکەرەوە=Touchstone |ساڵ=١٩٩٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٨٤-٨٢٥٠٧-٦|edition=1st |بەستەری نووسەر=A. J. Arberry}}
* Cragg, Kenneth (1975). ''The House of Islam'', in ''The Religious Life of Man Series''. Second ed. Belmont, CA: [[Wadsworth Publishing Company]] 1975. xiii, 145 p. {{ISBN|0-8221-0139-4}}.
* Hourani, Albert (1991). ''Islam in European Thought''. First pbk. ed. Cambridge, Eng. : [[Cambridge University Press]], 1992, cop. 1991. xi, 199 p. {{ISBN|0-521-42120-9}}; alternative ISBN on back cover, 0-521-42120-0.
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Khan |یەکەم١=Muhammad Muhsin |سەردێڕ=Noble Quran |دوایین٢=Al-Hilali Khan |دوایین٣=Muhammad Taqi-ud-Din |بڵاوکەرەوە=[[Dar-us-Salam Publications]] |ساڵ=١٩٩٩|ژپنک=٩٧٨-٩٩٦٠-٧٤٠-٧٩-٩|edition=1st |بەستەری نووسەر=Muhammad Muhsin Khan}}
* Khanbaghi, A, (2006). ''The Fire, the Star and the Cross: Minority Religions in Medieval and Early Modern Iran''. [[I. B. Tauris]].
* Khavari, Farid A. (1990). ''Oil and Islam: the Ticking Bomb''. First ed. Malibu, Calif. : Roundtable Publications. viii, 277 p. , ill. with maps and charts. {{ISBN|0-915677-55-5}}.
* {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The Jewish Discovery of Islam: Studies in Honor of Bernard Lewis |ناونیشان=https://archive.org/details/jewishdiscoveryo0000unse |بڵاوکەرەوە=[[Syracuse University Press]] |ساڵ=١٩٩٩|ژپنک=٩٧٨-٩٦٥-٢٢٤-٠٤٠-٨|editor-last=Kramer |editor-first=Martin |editor-link=Martin Kramer}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kuban |یەکەم=Dogan |سەردێڕ=Muslim Religious Architecture |بڵاوکەرەوە=[[Brill Academic Publishers]] |ساڵ=١٩٧٤|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٠٣٨١٣-٤}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lewis |یەکەم=Bernard |ناونیشان=https://archive.org/details/islamwest00lewi_0 |سەردێڕ=Islam and the West |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ساڵ=١٩٩٤|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٠٩٠٦١-١}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lewis |یەکەم=Bernard |ناونیشان=https://archive.org/details/culturesinconfli0000lewi |سەردێڕ=Cultures in Conflict: Christians, Muslims, and Jews in the Age of Discovery |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ساڵ=١٩٩٦|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١٠٢٨٣-٣|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mubarkpuri |یەکەم=Saifur-Rahman |سەردێڕ=The Sealed Nectar: Biography of the Prophet |بڵاوکەرەوە=[[Dar-us-Salam Publications]] |ساڵ=٢٠٠٢|ژپنک=٩٧٨-١-٥٩١٤٤-٠٧١-٠}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Najeebabadi |یەکەم=Akbar Shah |سەردێڕ=History of Islam |بڵاوکەرەوە=[[Dar-us-Salam Publications]] |ساڵ=٢٠٠١|ژپنک=٩٧٨-١-٥٩١٤٤-٠٣٤-٥}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Rahman |یەکەم=Fazlur |ناونیشان=https://archive.org/details/ISBN -9780226702810 |سەردێڕ=Islam |بڵاوکەرەوە=[[University of Chicago Press]] |ساڵ=١٩٧٩|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٢٦-٧٠٢٨١-٠|edition=2nd |بەستەری نووسەر=Fazlur Rahman Malik}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Schimmel |یەکەم=Annemarie |ناونیشان=https://www.giffordlectures.org/books/deciphering-signs-god-phenomenological-approach-islam |سەردێڕ=Deciphering the Signs of God: A Phenomenological Approach to Islam |بڵاوکەرەوە=[[State University of New York Press]] |ساڵ=١٩٩٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٩١٤-١٩٨٢-٣|بەستەری نووسەر=Annemarie Schimmel |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی نیسانی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190422154518/https://www.giffordlectures.org/books/deciphering-signs-god-phenomenological-approach-islam |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Schuon |یەکەم=Frithjof |سەردێڕ=Understanding Islam |بڵاوکەرەوە=[[Allen &amp; Unwin]] |ساڵ=١٩٦٣|ژپنک=٩٧٨-٠-٩٤١٥٣٢-٢٤-٢|edition=3rd |بەستەری نووسەر=Frithjof Schuon}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Tausch |یەکەم=Arno |سەردێڕ=What 1.3 Billion Muslims Really Think: An Answer to a Recent Gallup Study, Based on the &quot;World Values Survey&quot;. Foreword Mansoor Moaddel, Eastern Michigan University |بڵاوکەرەوە=[[Nova Science Publishers]], New York |ساڵ=٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-١-٦٠٦٩٢-٧٣١-١|edition=1st}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Tausch |یەکەم١=Arno |سەردێڕ=The political algebra of global value change. General models and implications for the Muslim world |یەکەم٢=Almas |دوایین٢=Heshmati |یەکەم٣=Hichem |دوایین٣=Karoui |بڵاوکەرەوە=[[Nova Science Publishers]] |شوێن=New York |ساڵ=٢٠١٥|ژپنک=٩٧٨-١-٦٢٩٤٨-٨٩٩-٨|edition=1st}} Prepublication text available at: {{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Tausch |یەکەم١=Arno |دوایین٢=Heshmati |یەکەم٢=Almas |دوایین٣=Karoui |یەکەم٣=Hichem |ڕێکەوت=کانوونی دووەم ٢٠١٤ |سەردێڕ=The political algebra of global value change. General models and implications for the Muslim world |وێبگە=ResearchGate |ناونیشان=https://www.researchgate.net/publication/290349218}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Tausch |یەکەم١=Arno |سەردێڕ=Political Islam and Religiously Motivated Political Extremism |زنجیرە=SpringerBriefs in Political Science |بڵاوکەرەوە=[[Springer Nature]] |شوێن=Cham |ساڵ=٢٠٢٣|doi=10.1007/978-3-031-24854-2 |ژپنک=٩٧٨-٣-٠٣١-٢٤٨٥٣-٥|s2cid=256852082 |edition=1st |ناونیشان=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-031-24854-2}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Walker |یەکەم=Benjamin |سەردێڕ=Foundations of Islam: The Making of a World Faith |بڵاوکەرەوە=[[Peter Owen Publishers]] |ساڵ=١٩٩٨|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٢٠٦-١٠٣٨-٣|بەستەری نووسەر=Benjamin Walker (author)}}
{{Refend}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
* [https://web.archive.org/web/20131217012407/http://islam-qa.com/ar الفتاوی الإسلامیة].
* [http://www.sultan.org/a/ دلیل المواقع الإسلامیة المتکامل].
* [http://arabic.islamicweb.com/ الشبکة الإسلامیة].
* [http://www.aqaedalshia.com/ الشیعة الإمامیة].
* [http://al-islam.org/index.php?inl_language=arabic موقع الإسلام].

{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}}
{{پۆلی کۆمنز|Islam|ئیسلام}}
{{بابەتەکانی ئیسلام}}

{{تووڵی دەروازە|ئیسلام|محەممەد|قورئان|مێژووی ئیسلام|ئایین|مەدینە|مەککە}}

[[پۆل:ئیسلام|ئیسلام]]
[[پۆل:ئایینە یەکتاپەرستییەکان]]
[[پۆل:دینە ئیبراھیمییەکان]]
[[پۆل:ئیسلام لەسەدەی ٧ەم]]</text>
      <sha1>0m8o4kbr6ritcz06xijdtoysml6ldo4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>حوسنی موبارەک</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2703</id>
    <revision>
      <id>1580647</id>
      <parentid>1545838</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:27:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:ئەو کەسانەی ھەوڵی تیرۆریان دراوە]] بۆ [[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13324" sha1="sitxvibw2x0w8f0q053r4wrdopys3go" xml:space="preserve">{{کەسایەتی
| ناو                   = محەممەد حووسنی مووبارەک
| وێنە                  = Hosni Mubarak ritratto.jpg
| قەبارەی وێنە          = 200px
| ناوی کاتی لەدایکبوون  =
| شوێنی لەدایکبوون      = [[میسر]]، پارێزگای [[منوفیە]]
| ڕێکەوتی لەدایکبوون    = ٤ی ئایاری ١٩٢٨
| ڕێکەوتی مردن          = {{Death date and age|٢٠٢٠|٢|٢٥|١٩٢٨|٥|٤|mf=yes}}
| شوێنی مردن            = [[قاھیرە]] [[میسر]]
| ھۆکاری مردن           =
| شوێنی دۆزینەوەی تەرم  =
| شوێنی گۆڕ             =
| نیشتەجێ               ={{ئاڵا|میسر}}
| نەتەوە                =
| ناوەکانی تر           =
| نەژاد                 =[[عەرەب]]
| شارومەندێتی           =
| ڕادەی خوێندەواری      =
| دایەن                 =
| پیشەی کۆن             = سەرۆکی پێشووی وڵاتی [[میسر]]، فڕۆکەوان
| ساڵانی چالاکی           =
| خاوەنکار              =
| شار                   =
| مووچە                 =
| دارایی                =
| باڵا                   =
| کێش                   =
| ناسراو بەھۆی         =
| سەرناو                =
| وادە                  =
| پێشوو                 =
| جێگر                  =
| حیزب                  = پارتی دیموکراتی نەتەوەیی
| بەرامبەرەکان          =
| ئایین                 = [[ئیسلام]]، [[سوننە]]
| ھاوسەر                = [[سوزان موبارەک]]
| یار                   =
| منداڵەکان             = عەلا، [[جەمال موبارەک|جەمال]]
| دایک و باوک           =
| خزمەکان               =
| پەیوەندییەکان          =
| خەڵاتەکان              =
|واژوو                  = Hosni Mubarak Signature.svg
| ماڵپەڕ                =
| پەراوێزەکان           =
}}
'''محەممەد حوسنی موبارەک''' ({{بە عەرەبی|{{نووسەی عەرەبی|مُحَمَد حُسني مُبارك}}}}) ناسراو بە '''حوسنی موبارەک''' (٤ی ئایاری ١٩٢٨ – ٢٥ی شوباتی ٢٠٢٠)، کەسایەتی سیاسیی و سەربازی میسری بوو. لە ٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٨١ تاوەکوو ١١ی شوباتی ٢٠١١ سەرکۆماری وڵاتی [[میسر]] بوو. چوارەمین سەرۆکی میسر بوو لەوەتەی دروستبوونی کۆمارەکەوە.

موبارەک پاش تێپەڕبوونی ١٨ ڕۆژ بەسەر [[خۆپیشاندان|خۆپیشاندانەکاندا]] لە [[شۆڕشی میسر (٢٠١١)|شۆڕشی ساڵی ٢٠١١ی میسر]]، ڕێکەوتی ١١ی شوبات لە کار وەلا نرا.

== سەرچاوەکان ==
== کتێبنامە ==
{{Ref begin|30em}}
{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Amin |یەکەم=Galal |بەستەری نووسەر=Galal Amin |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=LGljEAAAQBAJ |سەردێڕ=Egypt in the Era of Hosni Mubarak: 1981-2011 |بڵاوکەرەوە=American University in Cairo Press |ساڵ=٢٠١١|ژپنک=٩٧٨٩٧٧٤١٦٥٦٧٢}}

{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Arafat |یەکەم=Alaa Al-Din |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=2QhfAQAAQBAJ |سەردێڕ=Hosni Mubarak and the Future of Democracy in Egypt |بڵاوکەرەوە=Palgrave Macmillan US |ساڵ=٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣٠-٣٣٨١٣-٥}}

{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Blaydes |یەکەم=Lisa |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=vBPglwEACAAJ |سەردێڕ=Elections and Distributive Politics in Mubarak's Egypt |بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ساڵ=٢٠١١|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٧-٦١٧٠١-٨}}

{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Cook |یەکەم=Steven A |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=goQ8DwAAQBAJ |سەردێڕ=The Struggle for Egypt: From Nasser to Tahrir Square |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ساڵ=٢٠١٢|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٩٣١٧٧-٤}}

{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Darraj |یەکەم١=Susan Muaddi |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=UpaKe-R_0aYC |سەردێڕ=Hosni Mubarak |دوایین٢=Cox |یەکەم٢=Vicki |بڵاوکەرەوە=Infobase Holdings |ساڵ=٢٠٠٧|ژپنک=٩٧٨-١-٤٣٨١-٠٤٦٧-٦}}

{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Joya |یەکەم=Angela |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=7ZXYDwAAQBAJ |سەردێڕ=The Roots of Revolt: A Political Economy of Egypt from Nasser to Mubarak |بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ساڵ=٢٠٢٠|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٨٠٨٨٨-٠}}

{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kienle |یەکەم=Eberhard |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=LA6MDwAAQBAJ |سەردێڕ=A Grand Delusion: Democracy and Economic Reform in Egypt |بڵاوکەرەوە=I.B.Tauris |ساڵ=٢٠٠١|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٧٧١-٣٠٣-٢}}

{{Cite thesis |last=Kassem-Ewea |first=Maye Salah el-Din |title=The Role of Non-Competitive Multi-Party Legislative Elections in Mubarak's Egypt |access-date=1 February 2025 |publisher=University of London |url=https://eprints.soas.ac.uk/28964/1/10673208.pdf}}

{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ketchley |یەکەم=Neil |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=uHyJDgAAQBAJ |سەردێڕ=Egypt in a Time of Revolution: Contentious Politics and the Arab Spring |بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ساڵ=٢٠١٧|ژپنک=٩٧٨-١-٣١٦-٨٨٥٨٥-٧}}

{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Osman |یەکەم=Tarek |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=7VJ_AAAAQBAJ |سەردێڕ=Egypt on the Brink: From Nasser to the Muslim Brotherhood, Revised and Updated |بڵاوکەرەوە=Yale University Press |ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٠٠-٢٠٣٧٠-٧|edition=2nd}}

{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=DwNjDgAAQBAJ |سەردێڕ=Egypt: The Moment of Change |بڵاوکەرەوە=[[Zed Books]] |ساڵ=٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤٨١٣-٦٥٤-٠|editor-last=El-Mahdi |editor-first=Rabab |editor-last2=Philip |editor-first2=Marfleet}}

{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Roccu |یەکەم=Roberto |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=1folAgAAQBAJ |سەردێڕ=The Political Economy of the Egyptian Revolution: Mubarak, Economic Reforms and Failed Hegemony |بڵاوکەرەوە=Palgrave Macmillan |ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٧-٣٩٥٩٢-٤}}

{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Rutherford |یەکەم=Bruce K. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ePCmY5SuZngC |سەردێڕ=Egypt After Mubarak: Liberalism, Islam, and Democracy in the Arab World |بڵاوکەرەوە=Princeton University Press |ساڵ=٢٠٠٨|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٩١-١٥٨٠٤-٤}}

{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=XkLvCgAAQBAJ |سەردێڕ=Egypt's Revolutions: Politics, Religion, and Social Movements |بڵاوکەرەوە=Palgrave Macmillan |ساڵ=٢٠١٦|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٧-٥٦٣٢٢-٤|editor-last=Rougier |editor-first=Bernard |editor-last2=Lacroix |editor-first2=Stéphane}}

{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Shama |یەکەم=Nael |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=HSfjAQAAQBAJ |سەردێڕ=Egyptian Foreign Policy From Mubarak to Morsi: Against the National Interest |بڵاوکەرەوە=Taylor &amp; Francis |ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٤-٦٠٦٩٢-٤}}

{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Sharp |یەکەم=Jeremy |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=hRMe8oJ_z9AC |سەردێڕ=Egypt: The January 25 Revolution and Implications for U. S. Foreign Policy |بڵاوکەرەوە=DIANE Publishing Company |ساڵ=٢٠١١|ژپنک=٩٧٨-١-٤٣٧٩-٨٢٣٢-٩}}

{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Soliman |یەکەم=Samer |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=-pk9qbhRjxoC |سەردێڕ=The Autumn of Dictatorship: Fiscal Crisis and Political Change in Egypt Under Mubarak |بڵاوکەرەوە=Stanford University Press |ساڵ=٢٠١١|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٤٧-٧٧٧٣-٥}}

{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Springborg |یەکەم=Robert |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=pyCwDwAAQBAJ |سەردێڕ=Mubarak's Egypt: Fragmentation Of The Political Order |بڵاوکەرەوە=Taylor &amp; Francis |ساڵ=٢٠١٩|ژپنک=٩٧٨-٠-٤٢٩-٧٢٢١١-٠}}

{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.routledge.com/Egypt-Under-Mubarak/Owen-Tripp/p/book/9781138869738 |سەردێڕ=Egypt Under Mubarak |بڵاوکەرەوە=Routledge |ساڵ=١٩٨٩|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٥-٠٨٠٤٨-٨|editor-last=Tripp |editor-first=Charles |editor-last2=Owen |editor-first2=Roger}}

{{Ref end}}

=== وتارەکان ===
* {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Anagondahalli |یەکەم=Deepa |ڕێکەوت=٢٠١٣|سەردێڕ=Prior reputation and the transition from image repair to image makeover: The case of Hosni Mubarak |ناونیشان=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0363811113000465 |journal=Public Relations Review |بەرگ=٣٩|issue=3 |پەڕەکان=٢٤١–٢٤٤|doi=10.1016/j.pubrev.2013.04.001}}
* {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Beinin |یەکەم=Joel |بەستەری نووسەر=Joel Beinin |ڕێکەوت=٢٠١١|سەردێڕ=Workers and Egypt's January 25 Revolution |ناونیشان=https://www.cambridge.org/core/journals/international-labor-and-working-class-history/article/workers-and-egypts-january-25-revolution/D2FF1B47A7F481C455B6C8BC41DE33FE |journal=International Labor and Working-Class History |بەرگ=٨٠|issue=80 |پەڕەکان=١٨٩–١٩٦|doi=10.1017/S0147547911000123 |jstor=41307202}}
* {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Brownlee |یەکەم=Jason |ڕێکەوت=٢٠٠٢|سەردێڕ=The Decline of Pluralism in Mubarak's Egypt |ناونیشان=https://www.researchgate.net/publication/236831112 |journal=Journal of Democracy |بەرگ=١٣|issue=4 |پەڕەکان=٦–١٤|doi=10.1353/jod.2002.0063}}
* {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Bou Nassif |یەکەم=Hicham |ڕێکەوت=٢٠١٣|سەردێڕ=Wedded to Mubarak: The Second Careers and Financial Rewards of Egypt's Military Elite, 1981-2011 |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/43698073 |journal=Middle East Journal |بەرگ=٦٧|issue=4 |پەڕەکان=٥٠٩–٥٣٠|doi=10.3751/67.4.11 |jstor=43698073}}
* {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Heiss |یەکەم=Andrew |ڕێکەوت=٢٠١٢|سەردێڕ=The Failed Management of a Dying Regime: Hosni Mubarak, Egypt's National Democratic Party, and the January 25 Revolution |ناونیشان=https://www.andrewheiss.com/research/articles/heiss-2012/ |journal=Journal of Third World Studies |بەرگ=٢٨|issue=1 |پەڕەکان=١٥٥–١٧١}}
* {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Masoud |یەکەم=Tarek |ڕێکەوت=٢٠١١|سەردێڕ=The Upheavals in Egypt and Tunisia: The Road to (and from) Liberation Square |ناونیشان=https://www.journalofdemocracy.org/articles/the-upheavals-in-egypt-and-tunisia-the-road-to-and-from-liberation-square/ |journal=Journal of Democracy |بەرگ=٢٢|issue=3 |پەڕەکان=٢٠–٣٤|doi=10.1353/jod.2011.0038}}
* {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Piazza |یەکەم=Bárbara Azaola |ڕێکەوت=٢٠١٩|سەردێڕ=The foreign policy of post-Mubarak Egypt and the strengthening of relations with Saudi Arabia: balancing between economic vulnerability and regional and regime security |ناونیشان=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/56217816/The_foreign_policy_of_post_Mubarak_Egypt-libre.pdf?1522681531=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DThe_Foreign_Policy_of_post_Mubarak_Egypt.pdf&amp;Expires=1738457948&amp;Signature=fALttzYOe7-TUyZ5WREJFxk8GhMWiQaiRtLenoO60uFkAMzYabOYbRzoKDyER3mA2v32~3rbmPegXL25koRGwcYpnIpswJ~458MvsPuEAwFKxhZbyapEh9ds4ZV-kjF~QsVywm5xbY9v0Lkf5Fp5Aj-B3zkKap4rjfudjWFHVhHas8AvaZLMLEvNYsevgIRu5F4ssIISPY0bbhU47GoH2m4lLhPRkP7WIlgH~dGEzVU8dCNhbAshsjZQhuscaN7a-n1v~wxgj8BZs9aoTN9ePOBqLcRh5CNkm8EP5LPcBxYeobHhHpHtayqLJfD750qmdT24Es~-KgbommVSFcLzHw__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |journal=The Journal of North African Studies |بەرگ=٢٤|issue=3 |پەڕەکان=٤٠١–٤٢٥|doi=10.1080/13629387.2018.1454650}}/

{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|شەڕ|سیاسەت|مافەکانی مرۆڤ|میسر}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}
{{پۆلی کۆمنز|Hosni Mubarak}}

[[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی میسر]]
[[پۆل:سەرۆک وەزیرانی میسر]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٨]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٠]]
[[پۆل:وەرگرانی نیشانی ئەستێرەی نیپاڵ]]
[[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]]</text>
      <sha1>sitxvibw2x0w8f0q053r4wrdopys3go</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>باکووری کوردستان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3186</id>
    <revision>
      <id>1580705</id>
      <parentid>1565480</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T03:15:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>دوایین گۆڕانکاریی دەق ڕەد کرایەوە (لە لایەن [[تایبەت:بەشدارییەکان/Sabrpirani|Sabrpirani]]) و گەڕێنرایەوە بۆ پێداچوونەوەی 1563960 لە لایەن AramBot</comment>
      <origin>1580705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43407" sha1="4n847k1jzxjcwq7h4kk61lb6oi01mca" xml:space="preserve">{{خاوێنکردن}}
{{نامەی ڕوونکردنەوە|باکووری کوردستان|‏کوردستان (ڕوونکردنەوە)}}
{{کورد}}
'''باکووری کوردستان''' یان '''کوردستانی تورکیا''' ({{بە کوردیی باکووری|Bakurê Kurdistanê}}) پارچەیەکی [[کوردستان]]ە و ڕووبەڕەکەی لە نێوان ١٦٠،٠٠٠–٢٢٥،٠٠٠ کم٢یە. لە دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[پەیمانی سێڤر|پەیماننامەی سیڤەر]] و گۆڕینی بە [[پەیمانی لۆزان|پەیماننامەی لۆزان]]، خراوەتە ژێر دەسەڵاتی کۆماری [[تورکیا]] کە پێشتر [[دەوڵەتی عوسمانی]] بوو. ژمارەی دانیشتووانی [[کوردەکان]] لە باکووری کوردستان لە نێوان ١٥–٢٥ ملیۆن کەسن بە ڕێژەی ١٨–٢٣٪ی دانیشتووانی [[تورکیا]].&lt;ref&gt;https://www.institutkurde.org/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://konda.com.tr/&lt;/ref&gt; کوردەکان لە نزیکەی ١٣ بۆ ١٦ پارێزگادا زۆرینەن لەکۆی ٨١ پارێزگادا.

== مێژوو ==
وەک بەشێک لە [[کەوانەی بەپیت]]ی [[ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن]]، کوردستانی باکوور بە خێرایی کاریگەری شۆڕشی نیۆلیتیکی ([[سەردەمی بەردینی نوێ]]) لەسەر دەرکەوت کە بووە ھۆی بڵاوبوونەوەی کشتوکاڵ. لە [[سەردەمی برۆنز]]یدا، [[ئارامییەکان]] فەرمانڕەوایەتییان دەکرد، دواتر [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری نوێ]] لە [[سەردەمی ئاسن]]دا. سەردەمی کلاسیکی کۆن گەواھیدەری ھاتنی [[ئەرمینیای گەورە]] و پاشان [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمان]]ی بوو. داگیرکارییە سەرەتایییەکانی موسڵمانان ناوچەکەی گرتەوە و [[ئیسلام]]ی تێدا بڵاوکردەوە.

لە [[سەدەکانی ناوەڕاست]]دا، ناوچەکە کەوتە ژێر دەسەڵاتی سەرۆکە ناوخۆیییەکان. لە سەدەکانی ١٠ و ١١دا، لەلایەن خانەوادەی [[مەروانی]] کوردییەوە فەرمانڕەوایەتی دەکرا. لە سەدەی ١٤ بەدواوە، ناوچەکە زۆربەی خرایە سەر [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]].

=== میرنشینە کوردییەکان ===
تۆمارێکی [[باج]] کە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٥٢٧ ئاماژە بە ناوچەیەک دەکات بە ناوی «[[ویلایەتی کوردستان]]»، کە حەوت میرنشینی گەورە و ١١ میرنشینی بچووکی لەخۆدەگرت. بەڵگەنامەکە ئاماژە بە [[میرنشینە کوردییەکان]] دەکات وەک «[[ئەیالەت]]» (دەوڵەت)، کە ئاماژەیە بۆ ئەو [[ئۆتۆنۆمی]]یەی (سەربەخۆیییەی) ھەیانبووە. لە فەرمانێکی ئیمپراتۆریدا کە لەلایەن [[سلێمان قانونی|سلێمان قانوونی]]یەوە لە دەوروبەری ساڵی ١٥٣٣ دەرچووە، یاساکانی میراتی و جێنشینی لە نێوان [[بەگەکان]] و [[ئەرستۆکراسی]]ی کورددا دیاری دەکات. جێنشینیی بۆماوەیی درایە میرنشینە کوردییە دڵسۆزەکانی ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانی، و میرە کوردەکان ئۆتۆنۆمییان لە ناو ئیمپراتۆرییەتەکەدا پێ بەخشرا. ئاستی ئۆتۆنۆمیی ئەم میرنشینانە جیاواز بوو و بەند بوو بە گرنگیی [[جیۆپۆلەتیک|جیۆپۆلیتیکییان]]. ھۆزە کوردییە لاوازەکان ناچار دەکران پەیوەندی بە ھۆزە بەھێزەکانەوە بکەن یان ببنە بەشێک لە [[سەنجەقە عوسمانییەکان]]. بەڵام ھۆزە بەھێز و سەختەکان، بە تایبەتی ئەوانەی نزیک بوون لە سنووری [[ئێران]]، ئاستێکی بەرزی ئۆتۆنۆمییان ھەبوو.

بەپێی «کانووننامە» (کتێبی یاسا) کە لەلایەن [[ئەولیا چەلەبی]]یەوە ئاماژەی پێکراوە، دوو یەکەی ئیداری جیاواز لە سەنجەقە ئاسایییەکان ھەبوون: ١: سەنجەقە کوردییەکان، کە بە حوکمڕانیی بۆماوەیی ئەرستۆکراسیی کورد ([[دەربەگایەتی]]) ناسرابوون و ٢: حکوومەتە کوردییەکان. سەنجەقە کوردییەکان، وەک سەنجەقە ئاسایییەکان، ئەرکی سەربازییان ھەبوو و دەبوایە باج بدەن. لە لایەکی ترەوە، «[[حکوومەت]]»ە کوردییەکان نە باجیان دەدا و نە سەربازیان بۆ سوپای عوسمانی دابین دەکرد، و عوسمانییەکان پێیان باش بوو دەستوەردان لە جێنشینی و کاروباری ناوخۆیان نەکەن. بەپێی چەلەبی، تا ناوەڕاستی سەدەی ١٧، ئۆتۆنۆمیی [[میرنشینە کوردییەکان]] کەم بووبووەوە. لەو کاتەدا، لە کۆی ١٩ سەنجەقی [[ئەیالەتی دیاربەکر]]، ١٢یان سەنجەقی ئاسایی عوسمانی بوون، و ئەوانی تر بە سەنجەقی کوردی ناودەبران. سەنجەقە کوردییەکان بریتی بوون لە ساگمان، کولپ، میھرانییە، تەرجیل، ئاتاک، پێتەک، چاپاکچوور و چێرمیک. چەلەبی حکوومەتە کوردییەکان وەک جزیرە، ئێگیل، گێنج، پالۆ و ھازۆ ڕیزبەندی دەکات. لە کۆتایی سەدەی ١٨ و سەرەتای سەدەی ١٩دا، بەھۆی لاوازبوونی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]، میرنشینە کوردییەکان بە کردەیی سەربەخۆ بوون.&lt;ref&gt;Ozoglu, Hakan. State-Tribe Relations: Kurdish Tribalism in the 16th- and 17th- Century Ottoman Empire, pp.15,18–22,26, British Journal of Middle Eastern Studies, 1996&lt;/ref&gt;

== مێژووی ھاوچەرخ ==
[[حکوومەتی عوسمانی]] لە سەرەتای سەدەی ١٩دا دەستی کرد بە سەپاندنی دەسەڵاتی خۆی لە ناوچەکەدا. بەھۆی نیگەرانی لە ھزر و مەیلی سەربەخۆیی میرنشینە کوردییەکان، عوسمانییەکان ھەوڵیان دا کاریگەرییان کەم بکەنەوە و بیانخەنە ژێر کۆنترۆڵی حکوومەتی ناوەندی لە [[قوستەنتینیە]] ([[ئیستانبوڵ]]). بەڵام لابردنی ئەم میرنشینە بۆماوەییانە لە دەسەڵات بووە ھۆی ناسەقامگیری زیاتر لە ناوچەکەدا لە ساڵانی ١٨٤٠ بەدواوە. لە شوێنی ئەواندا، شێخە [[سۆفیایەتی|سۆفییەکان]] و تەریقەتە ئایینییەکان دەرکەوتن و کاریگەرییان لە سەرتاسەری ناوچەکەدا بڵاوکردەوە. یەکێک لە سەرکردە سۆفییە دیارەکان [[شێخ عوبەیدوڵڵای نەھری]] بوو، کە لە نێوان دەریاچەکانی [[وان]] و [[ورمێ]] دەستی بە یاخیبوون کرد. ئەو ناوچەیەی لەژێر کۆنترۆڵی دا بوو ھەردوو خاکی عوسمانی و [[قاجاڕ]]ی دەگرتەوە. شێخ عوبەیدوڵڵا بە یەکێک لە سەرکردە سەرەتایییەکان دادەنرێت کە بیرۆکەی [[کوردایەتی]] مۆدێرنی لە نێو کورددا پەیڕەو کردووە. لە نامەیەکدا بۆ جێگری کونسووڵی [[بەریتانیا]] ڕای گەیاند: «نەتەوەی کورد گەلێکی جیاوازە… ئێمە دەمانەوێت کارووباری خۆمان لە دەستی خۆماندا بێت».&lt;ref&gt;Dahlman, Carl. The Political Geography of Kurdistan, Eurasian Geography and Economics, Vol. 43, No. 4, 2002, p.278&lt;/ref&gt;

ھەڵوەشاندنەوەی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] دوای شکستەکەی لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] بووە ھۆی پارچەپارچەبوونی و دامەزراندنی سنوورە سیاسییەکانی ئێستا، کە ناوچە کوردنشینەکانی لە نێوان چەند دەوڵەتێکی نوێدا دابەش کرد. دامەزراندن و جێبەجێکردنی سنوورە نوێیەکان کاریگەریی قووڵی لەسەر [[کورد]] ھەبوو، کە ناچار بوون دەستبەرداری ژیانی کۆچەریی نەریتی خۆیان ببن بۆ ژیانی گوندنشینی و کشتوکاڵی جێگیر.&lt;ref&gt;&quot;Kurd,&quot; Encyclopædia Britannica. Ultimate Reference Suite. Chicago: Encyclopædia Britannica, 2007.&lt;/ref&gt;

== دیمۆگرافیا ==
لە یەکەمین سەرژمێری [[تورکیا]]دا لە ساڵی ١٩٢٧، [[زمانی کوردی]] گەورەترین زمانی دایک بوو لە پارێزگاکانی [[ئاگری]] (٥٨٪)، [[بەدلیس]] (٧٥٪)، [[ئامەد]] (٦٩٪)، [[خارپێت]] (٥٣٪)، [[جۆلەمێرگ]] (٨٩٪)، [[مێردین]] (٦١٪)، [[سێرت]] (٧٤٪، کە [[ئێلح]]ی ئێستاش دەگرێتەوە) و وان (٧٧٪). ھەروەھا، زمانی کوردی گەورەترین [[زمانی دایک]] بوو لە شاری [[ڕحا]] بە ڕێژەی ٤٢٪. لە سەرژمێری ساڵی ١٩٣٥دا، ٦٩٪ی دانیشتووانی پارێزگای موش زمانی کوردی زمانی دایکیان بوو، ئەمەش یەکەم سەرژمێری بوو لەوێ ئەنجام بدرێت دوای ئەوەی پێشتر پارێزگاکە لە [[بەدلیس]] جیاکرایەوە. پارێزگای [[بینگۆل (پارێزگا)|بینگۆل]] لە ساڵی ١٩٣٥ لە [[مووش]] جیاکرایەوە، لەکاتێکدا پارێزگای [[تونجەلی]] لە ساڵی ١٩٣٦ لە [[خارپێت]] جیاکرایەوە، لە یەکەم سەرژمێری ئەم پارێزگا نوێیانەدا لە ساڵی ١٩٤٥ زمانی کوردی زمانی یەکەم بوو تێیان دا بە ڕێژەی ٥٦٪ و ٥٣٪.&lt;ref&gt;Dündar, Fuat (2000), Türkiye nüfus sayımlarında azınlıklar (in Turkish), pp. 156–157, ISBN 9789758086771&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dündar, Fuat (2000), Türkiye nüfus sayımlarında azınlıklar (in Turkish), p. 164, ISBN 9789758086771&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dündar, Fuat (2000), Türkiye nüfus sayımlarında azınlıklar (in Turkish), pp. 178–179, ISBN 9789758086771&lt;/ref&gt;

ھەروەھا، گرووپە نەتەوەیییەکانی دیکەش لە کوردستانی تورکیادا بوونیان ھەیە، لەوانە [[عەرەب]]، [[ئاشووری]]، [[چەرکەس]]، [[ئۆسێتی]] و [[تورک]]. ھەرچەندە ژمارەی دانیشتووانە ناکوردەکان کەمە.&lt;ref&gt;Leonard, Thomas M. (2013). Encyclopedia of the Developing World. Routledge. p. 920. ISBN 9781135205089.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Repetowicz, Witold (2019). KURDS IN TURKEY. COUNTRY OF ORIGIN INFORMATION UNIT and EUROPEAN UNION Asylum, Migration and Integration Fund. p. 12.&lt;/ref&gt;

لە ساڵانی نەوەدەکانەوە، کۆچی زۆرەملێ لە باشووری ڕۆژھەڵاتەوە بووەتە ھۆی ئەوەی ملیۆنان کورد لە شارەکانی [[ئەنقەرە]]، [[ئیزمیر]] یان [[ئیستانبوڵ]] نیشتەجێ ببن.&lt;ref&gt;https://www.al-monitor.com/originals/2014/09/turkey-krg-iraq-kurds-anti-kurdish-discourse-hdp.html&lt;/ref&gt;

پێشتر ١١ کۆمەڵگەی [[جوولەکە]] لە باکووری کوردستاندا ھەبوون.&lt;ref&gt;https://www.jewishvirtuallibrary.org/kurdistan&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
بەشێکی زۆری ناوچەکە بەپیتە و بە شێوەیەکی نەریتی [[دانەوێڵە]] و ئاژەڵی بۆ شارەکانی دەشتایی ھەناردە کردووە. ئابووریی ناوخۆیی بەسەر [[ئاژەڵداری]] و [[کشتوکاڵ]]ی بچووکدا دابەش بووە، ھەروەھا قاچاخچێتی سنووری بۆ ناو [[ھەرێمی کوردستان]] و بە پێچەوانەشەوە (بە تایبەتی [[نەوت]]) سەرچاوەیەکی سەرەکی داھاتە لە ناوچە سنوورییەکانی [[عێراق]] و [[تورکیا]]. کشتوکاڵی گەورە و چالاکییە پیشەسازییەکان زاڵن بەسەر ژیانی ئابووریی ناوچە نزمەکانی دەوروبەری [[ئامەد]]، کە گەورەترین شاری زۆرینە کوردە لە ناوچەکەدا. لە شوێنەکانی تر، چالاکیی سەربازی و بێکاریی زۆر بووەتە ھۆی کۆچکردنی بەرفراوان لە ناوچەکەوە بۆ بەشەکانی دیکەی تورکیا و دەرەوەی وڵات.

== پەروەردە ==
ململانێیەکی بەرچاو لە تورکیادا لەسەر مافە زمانییەکانی دانیشتووانی کورد ھەبووە. لە قۆناغە جیاوازەکانی مێژوویدا [[تورکیا]] یاسای دەرکردووە کە بەکارھێنانی [[زمانی کوردی]] لە قوتابخانەکاندا قەدەغە دەکات. بۆ بەرەنگاربوونەوەی [[کۆمەڵکوژیی دەرسیم|شۆڕشی دەرسیم]]، پرۆسەی [[تورکاندن|بەتورککردن]] لەلایەن [[حکوومەتی تورکیا]]وە دەستی پێکرد و پەیمانگای کچانی ئەلەزیز (خارپێت) کرایەوە. پەیمانگاکە قوتابخانەیەکی بەشەناوخۆیی بوو بۆ کچانی کورد و ژنانی گەنج کە دەبوایە فێر ببن بە [[تورکی]] لەگەڵ منداڵەکانیان قسە بکەن، کە پێشتر نەیاندەتوانی چونکە زۆربەیان تورکییان نەدەزانی. قوتابخانەی کچان تا ساڵی ١٩٥٩ کراوە بوو.&lt;ref&gt;Hassanpour, Amir (1996). &quot;The Non-Education of Kurds:A Kurdish Perspective&quot;. International Review of Education. 42 (4): 367–379. Bibcode:1996IREdu..42..367H. doi:10.1007/bf00601097. ISSN 0020-8566. S2CID 145579854.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.jstor.org/stable/23017343&lt;/ref&gt;

لە ساڵی ٢٠١٤دا، چەندین ڕێکخراوی ناحکومیی کوردی و دوو پارتی سیاسیی کوردی پشتیوانییان لە بایکۆتکردنی قوتابخانەکان لە باکووری کوردستان کرد بۆ برەودان بە مافی خوێندن بە زمانی کوردی لە ھەموو بابەتەکاندا. لەکاتێکدا ناسنامەی کوردی لە کۆمەڵگەی تورکیادا زیاتر قبووڵکراو بووە، [[حکوومەتی تورکیا]] تەنھا ڕێگەی داوە [[زمانی کوردی]] وەک وانەیەکی ھەڵبژاردە لە قوتابخانەکاندا پێشکەش بکرێت. حکوومەت ڕەتیکردووەتەوە ڕێز لە داواکارییەکانی تر بگرێت. لە چەندین شاری باشووری ڕۆژھەڵاتدا، کوردەکان قوتابخانەی تایبەتیان بۆ وتنەوەی وانەکان بە زمانی کوردی دامەزراندووە، بەڵام پۆلیس ئەم قوتابخانە تایبەتانەی داخستووە.&lt;ref&gt;Turkyilmaz, Zeynep (2016), p.179&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.al-monitor.com/originals/2014/09/turkey-krg-iraq-kurds-anti-kurdish-discourse-hdp.html&lt;/ref&gt;

=== ململانێ و مشتومڕ ===
ململانێیەکی جیابوونەوەی درێژخایەن لە [[تورکیا]]دا ھەبووە کە بووەتە ھۆی گیانلەدەستدانی ٣٠٬٠٠٠ کەس لە ھەردوولا. ناوچەکە لە ساڵانی ١٩٢٠ و ١٩٣٠کاندا چەندین یاخیبوونی گەورەی کوردی بەخۆیەوە بینی. ئەمانە بە زەبری ھێز لەلایەن دەسەڵاتدارانی تورکیاوە سەرکوت کران و ناوچەکە وەک ناوچەیەکی سەربازیی داخراو ڕاگەیەندرا کە بیانییەکان لە نێوان ساڵانی ١٩٢٥ و ١٩٦٥دا قەدەغە بوو سەردانی بکەن. ناوی شوێنە کوردییەکان گۆڕدران و تورک کران، بەکارھێنانی زمانی کوردی قەدەغە کرا، وشەکانی «کورد» و «[[کوردستان]]» لە فەرھەنگ و کتێبەکانی مێژوودا سڕانەوە، و کوردەکان تەنھا وەک «تورکی شاخاوی» ئاماژەیان پێ دەکرا. [[سیاسەتوان]]ان زۆرجار دادگایی دەکران و سزای زیندانیان بەسەردا دەسەپێنرا بەھۆی قسەکردن بە کوردی.&lt;ref&gt;https://www.hrw.org/reports/1999/turkey/turkey993-08.htm&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;G. Chaliand, A.R. Ghassemlou, M. Pallis, A People Without A Country, 256 pp., Zed Books, 1992, ISBN 1-85649-194-3, p.58&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Kurd,&quot; Hutchinson Unabridged Encyclopedia including Atlas, 2005.&lt;/ref&gt;

لە ساڵی ١٩٨٣دا، ژمارەیەک پارێزگا خرانە ژێر [[حوکمی عورفی]]یەوە وەک وەڵامێک بۆ چالاکییە چەکدارییەکانی [[پارتی کرێکارانی کوردستان]] (PKK). شەڕێکی [[پارتیزان]]ی لە ماوەی ساڵانی ١٩٨٠کان و ١٩٩٠کاندا بەردەوام بوو. تا ساڵی ١٩٩٣، کۆی ژمارەی ھێزە ئەمنییەکان کە بەشدار بوون لە ململانێکەدا لە باکووری کوردستان نزیکەی ٢٠٠٬٠٠٠ کەس بوو، و ململانێکە بووە گەورەترین دژە-یاخیبوون لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]]دا، کە تێیدا بەشێکی زۆری گوندەکان چۆڵ کران، ھەزاران گوندی کوردنشین وێران کران، و چەندین کوشتنی مەیدانیی بێ دادگایی ([[سزای مەرگ|لەسێدارەدان]]) لەلایەن ھەردوولاوە ئەنجام دران. زیاتر لە ٣٧٬٠٠٠ کەس لە توندوتیژییەکاندا کوژران و سەدان ھەزار کەسی دیکەش ناچار بوون ماڵەکانیان بەجێھێشت. دۆخی ناوچەکە لەو کاتەوە ھێور بووەتەوە دوای دەستگیرکردنی سەرۆکی پەکەکە [[عەبدوڵڵا ئۆجەلان]] لە ساڵی ١٩٩٩ و ناساندنی ئاستێکی زیاتری لێبووردەیی فەرمی بۆ چالاکییە [[چاند]]ە کوردییەکان، کە لەلایەن [[یەکێتیی ئەورووپا]]وە ھاندەدرا. لەگەڵ ئەوەشدا، ھەندێک توندوتیژیی سیاسی ھێشتا بەردەوامە و ناوچەی سنووریی تورکیا و [[عێراق]] بە گرژی ماوەتەوە.&lt;ref&gt;&quot;Turkey,&quot; Encyclopædia Britannica. Ultimate Reference Suite. Chicago: Encyclopædia Britannica, 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/6537751.stm&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6687631.stm&lt;/ref&gt;

=== بەکوردکردن ===
کاتێک پەنابەران لە [[قەوقاز]]ەوە گەیشتنە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]، [[قوستەنتینیە]] بڕیاری دا ئەمانە لە [[کوردستان]] نیشتەجێ نەکات بەھۆی ھەژاریی زۆر و نەبوونی سەرچاوەی ماددی بۆ پەنابەران؛ بەڵام دوای ماوەیەک، عوسمانییەکان وەک دەرفەتێک سەیری پەنابەرانیان دەکرد بۆ کەمکردنەوەی داواکاریی کورد بۆ ناوچەکە و ڕێگەیان بە پەنابەران دا لە ناوچەکەدا نیشتەجێ ببن.&lt;ref&gt;Janet Klein (2011). The Margins of Empire: Kurdish Militias in the Ottoman Tribal Zone. ISBN 978-0-8047-7775-9.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Yeldar Barış Kalkan (2006). Çerkes halkı ve sorunları: Çerkes tarih, kültür, coğrafya ve siyasetine sınıfsal yaklaşım. p. 175.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dursun Gümüşoğlu (2008). Anadolu'da bir köy: Eskikonak : antropolojik inceleme.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://jamestown.org/program/turkish-circassians-reject-proffered-alliance-with-kurds/&lt;/ref&gt;

لە قۆناغی سەرەتاوە، ھەندێک لە قەوقازییەکان بە پرۆسەیەکی خۆبەخشانەی بە کوردبووندا تێپەڕین و بەھۆیەوە کوردی بوو بە زمانی دایکیان.&lt;ref&gt;http://www.ozgur-gundem.com/haber/106811/cerkes-gerilla-pkk-kendimle-yuzlesmemi-sagladi&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kurdish Politics in Turkey: From the PKK to the KCK. Routledge. 2014. ISBN 978-1-317-27116-1.&lt;/ref&gt;

کاتێک پرسی کورد لە تورکیادا سەریھەڵدا، کاریگەریشی لەسەر دراوسێ قەوقازییەکانیان ھەبوو. تەنانەت ئەمڕۆش، دوودڵییەک ھەیە لە پەیوەستبوون بە کوردەکان لە ململانێکانیان دژی دەوڵەتی تورکیا، بەڵام ھەندێک تاک لە ڕەچەڵەکی قەوقازی پەیوەندییان بە [[پارتی کرێکارانی کوردستان]]ەوە کردووە. وەک بەشێک لە کەمپینەکەیان، [[پارتی دیموکراتی گەلان]] (HDP) لە زۆربەی گوندە قەوقازییەکانی کوردستانی تورکیادا ھەڵبژاردنەکانی بردەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.bitlisradikal.com/haber/65/bitliste-oturan-cerkes-aileden-hdpye-destek.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241210200447/http://www.bitlisradikal.com/haber/65/bitliste-oturan-cerkes-aileden-hdpye-destek.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://sonuc.ysk.gov.tr/module/GirisEkrani.jsf&lt;/ref&gt;

== پارێزگاکان ==
[[تورکیا]] پێکھاتووە لە ٨١ پارێزگا کە لە ١٣ بۆ ١٦ پارێزگای ئەم وڵاتە کورد زۆرینەی دانیشتووان:&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ= The transformation of Kurdish political identity in Turkey: Impact of| ناونیشان=http://books.google.com/books?id=bqBCosjgRpQC&amp;pg=PA62&amp;dq=kars+turkey+kurdish+people&amp;hl=en&amp;ei=N9p9Ts-eJ-Oj4gSzy7G8Dg&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=2&amp;ved=0CDQQ6AEwATgK#v=onepage&amp;q=kars%20turkey%20kurdish%20people&amp;f=false |نووسەر: Emrullah Uslu| ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١١ |زمان= ئینگلیزی |نووس}}&lt;/ref&gt;

{|
||
* [[پارێزگای کلیس|کلیس]] kilis
* [[پارێزگای دیاربەکر|ائامەد]] Diyarbakır
* [[پارێزگای وان|وان]] Van
* [[بینگۆل (پارێزگا)|بینگۆل]] Bingöl
* [[پارێزگای ئادیەمان|ئادیامان]] Adıyaman
* [[پارێزگای خارپێت|خارپێت]] Elazığ
* [[پارێزگای باتمان|باتمان]] Batman
||
* [[پارێزگای مەرعەش|مەرعەش]] Mereş
* [[پارێزگای دیلۆک|دیلۆک]] Dîlok
* [[پارێزگای مێردین|مێردین]] Mardin
* [[پارێزگای دێرسم|دێرسم]] Dêrsim
* [[پارێزگای حەکاری|جۆلەمێرگ]] Hakkâri
* [[پارێزگای ئاگری|ئاگری]] Ağrı
* [[پارێزگای سێرت|سێرت]] Siirt
* [[پارێزگای سێواس|سێواس]] Sivas
* [[پارێزگای مووش|مووش]] Muş
* [[پارێزگای بدلیس|بدلیس]] Bitlis
* [[پارێزگای ئەرزنگان|ئەرزنگان]] Erzincan
* [[پارێزگای ئەرزیڕۆم|ئەرزڕوم]] Erzurum
* [[پارێزگای قەرس|قەرس]] Kars
||
* [[پارێزگای خەتای|خەتای]] Hatay
* [[پارێزگای مەلەدی|ماڵاتیا]] Malatya
* [[پارێزگای ڕحا|ئورفا]] Şanlıurfa
* [[پارێزگای شرنەخ|شرنەخ]] Şırnak
* [[پارێزگای ئیدر|ئیدر]] Iğdır
* [[پارێزگای ئەردێخان|ئەردێھان]] Ardahan
||
|}

=== ١. دیاربەکر (ئامەد) ===
شارێکی گەورەی دێرینی کوردستانی باکوورە، کەوتووەتە باشووری خۆراوای [[گۆل]]ی [[وان]]ەوە، لەسەرزێی گەورە دانیشتووانی لە نیو ملیۆن کەس زیاترە مەڵبەندێکی ڕۆشنبیری وشارستانێتی و بازرگانی و شۆڕشگێرانەیە، و لەڕووی جوگرافییەوە کەوتووەتە ناوچەیەکی دەشتایی پان و فراوان، و لە بەرزایییەکدایە کە ١١٥٥م لەڕووی [[ئاستی دەریا]]وە بەرزە، و دیوارێکی بەدرێژی پێنج کیلۆمەتر بەدەوریدا کراوە، و ئەم دیوارە لەدوای [[دیواری چین]]، بەناوبانگترین دیواری جیھانە، و شوێنەوارناسان تەمەنی ئەم دیوارەیان بە ٥٥٠٠ ساڵ لەمەوبەر مەزەندە کردووە کە شوورایەکی مێژوویی گەورەیە.{{ژێدەر پێویستە}}

=== ٢. وان ===
گەورەترین شارە لە کوردستانی باکووردا کە کەوتووەتە سەر [[دەریاچەی وان]] دانیشتووانی لە ٣٥٠ ھەزار کەس زیاترە و
کەوتووەتە سەر دەشتایییەکی بەپیتی کشتووکاڵییەوە، گەلێک کارگەی پیشە سازی وەک: ڕستن و چنین و کارگەی [[چیمەنتۆ]] و پێڵاو درووستکردنی ھەیە.{{ژێدەر پێویستە}}

=== ٣. بەدلیس ===
شارێکی کۆنی مێژوویی کووردستانی باکوورە دانیشتووانی نزیکەی ٢٠٠ ھەزار کەس دەبێت و کەوتووەتە نێوان دوو [[چیا]]وە بەسەر گردێکەوە، و لە بەرزایی ١٥٧٢م دایە لەڕووی [[ئاستی دەریا]]وە و ١٥ کم لەخوار [[دەریاچەی وان]]ەوەیە ئاووھەوایەکی خۆشی ھەیە بەھاوینان ھەوایەکی فێنکی ھەیە و و بە زستاندا ھەواکەی ساردە، ئەم شارە مێژوویەکی کۆنی ھەیە نزیکەی ١٨سەدە بنکەی میرنشینی کورد بووە١٨ میر حوکمی تێدا کردووە و چەندین کەسی بەناوبانگی تێدا ھەڵکەوتووە بەناوبانگترینیان [[شەرەفخانی بدلیسی]] یە، کە لە ساڵی ١٥٩٦ز کتێبی ([[شەرەفنامە]])ی لە مێژووی میرنشین و حکوومەتەکانی کورد داناوە، بە [[فارسی]] نوسیوویەتی.{{ژێدەر پێویستە}}

=== ٤. ئەرزەڕۆم ===
ھەرێمێکی گەورەی کوردستانی باکوورە، کەوتووەتە باکووری خۆرھەڵاتی تورکیاوە و ڕووبەڕەکەی ٢٨٩٥٥ کم٢یە و دانیشتووانی ٧٠٠ ھەزار کەس دەبێت، و ناوچەیەکی کشتو کاڵی و بازرگانییە؛ و ھەرێمێکی فراوانە، و ١٢ شار و شارۆچکەی گرتووەتە خۆی، بەرزی لەڕووی [[ئاستی دەریا]]وە ١٩٥٠ مەترە.{{ژێدەر پێویستە}}

=== ٥. ھەکاری (جۆلەمێرگ) ===
ھەرێمێکی گەورەی کوردستانی باکوورە، و سێ، پارچەی [[کوردستان]] (باکوور، باشوور، ڕۆژھەڵات)ی بەیەکەوە بەستووەتەوە دانیشتووانی لە نیو ملیۆن کەس زیاترە و ڕووبەرەکەی ٧١٢١کم٢یە، و ناوچەیەکی شاخاوی سەختە؛ و گەلێک چیای بەرزی تێدایە و بەرزترینیان چیای (جیلۆ)یە کە بەرزی ٤١٣٥ مەترە، و دانیشتووانی زۆربەی کوردن ئەوانیتر [[ئاشووری]] و [[ئەرمەنییەکان|ئەرمەنین]]، و لەناوچیاکاندا ھەندێک دەشتی فراوانی بەپیت ھەیە و شاری [[جۆلەمێرگ|ھەکاری]] ٣ قەزا وەک (شەمدیان، گەڤەر، چەلێ) و٤٠٠ گوندی گرتووەتە خۆی، و مەڵبەندە کەی شاری (جۆلەمێرگ)ەکە دانیشتووانی بەکاری شوانی و کشتوکاڵەوە خەریکن و بەتایبەتی ([[تووتن]])ی زۆری لێ دەکرێت و ناوی ھەکاری لەناوی ھۆزەکانی ھەکارییەوە ھاتوون کە کۆنترین دانیشتووان بوون لەم ناوچەیە.{{ژێدەر پێویستە}}

=== ٦. مێردین ===
ھەرێمێکی کووردستانی باکوورە، ناوچەیەکی شاخاوییە دانیشتووانی لە ٧٥٠ ھەزار کەس زیاترە و ھەموویان کوردن لەگەڵ زۆرێکی لە [[عەرەب]]، و کەمێک [[ئاشووری]] دا دەژین و زۆربەیان [[ئیسلام]] و [[ئێزیدی (دین)|ئێزیدی]]ن و ھەندێکیشیان مەسیحین و دانیشتووانی ئەم ناوچەیە بەکاری مەڕووماڵات بە خێوکردن و کشتوکاڵکردنەوە خەریکن، و ھەموو جۆرە کشتوکاڵێکی لێدەکرێت بەتایبەتی ([[دانەوێڵە]]، [[میوە]]، [[تووتن]] و [[لۆکە]]) وەگەلێک سامانی سروشتی و پیشەسازی لێیە ئەم ھەرێمە چەند قەزا و ناوچەیەکی گرتووەتە خۆی، وەک (دێرک، کەرجەوی، ھەزەخ، کۆسار، شەمرەخ، میدیات، نسێبین، مارسەت، شەور) و شاری [[مێردین]] بنکەی ھەرێمەکەیە، کەخاوەنی مێژوویەکی کۆنە و لەپێش زایینیدا [[گۆتی]] و [[سوورباری]] و نایری و [[میتانییەکان]] و چەندین گەلی تر دەسەڵاتیان تێدا کردووە وەک: [[ماد|میدییەکان]] لە ٦١٢پ. ز دا شاری مێردینیان لە [[ئاشوورییەکان]] ڕزگارکرد، و پاش ئەوان [[فارسەکان]] ھاتنە ناو شاری مێردینەوە، لە ساڵی ٦٤٠ز ئیسلامییەکان و لە ساڵی ٩٩٠ز [[میرنشینی مەڕوانی]] و دۆستەکی کورد و لەو سەردەمەدا چەندین پێشکەوتنی بە خۆوە دیوە و لە ساڵی ١٥١٤ز دا تورکە عوسمانییەکان دەستیان بەسەرداگرت، و لە ساڵی ١٨٢٠–١٨٣٦ لەلایەن [[میرنشینی سۆران]]ەوە حوکمڕانی کراوە و پاشان لە ساڵی ١٨٤٣–١٨٤٧ لەلایەن [[میرنشینی بۆتان]]ەوە فەرمانڕەوایی کراوە بەڵام عووسمانییەکان ئەم میرنشینانەیان ڕووخاند و خۆیان فەرمان ڕەواییان کرد.{{ژێدەر پێویستە}}

== دەریاچە و ڕووبارە گرنگەکان ==
=== دەریاچەی وان ===
[[دەریاچەی وان]] گەورەترین دەریاچەیە لە کووردستانی باکووردا کە ڕووبەرەکەی ٣٧٦٥کم٢ە، و تێکڕای قووڵی دەگاتە ١٠٠م و لەبەرزایی ١٦٤٦م دایە لەڕووی دەریاوە، و لە ھەموولایەکەوە چەموو ڕووبارەکانی تێدەڕژێت، و ھیچ ئاوێکی لەبەر ناڕوات، لەبەر ئەوە ئاوەکەی [[سوێر]]ە.{{ژێدەر پێویستە}}

=== ڕووباری فورات ===
ڕووباری [[فورات]] یەکێکە لە دوو ڕووبارە گرنگەکەی عێراق. درێژی ٢٨٠٠کم؛ و لە سەرەتادا. لە دوو لق پێکدێت، کە فوراتی سوور و مورادی سووری پێدەڵێن، و لە کوردستانی باکوور ھەڵدەقوڵێن و یەکدەگرن و ١١١٠کم بە کوردستاندا دەڕوات، کە لە ([[جەرابلوس]])ەوە دێتە خاکی [[ڕۆژاوای کوردستان]]، لەوێش لقێکی تری تێدەڕژێت پێی دەڵێن (بڵێخ). ئینجا لە نزیک شاری ئەلبووکەمالەوە دێتە ناو خاکی عێراقەوە، تاکو لە باشووری عێراق لەگەڵ ڕووباری [[دیجلە]]دا یەکدەگرن و ڕووبارێکی گەورە پێکدەھێنن بە ناوی (شگل العرب)ەوە کە ئەویش دەڕژێتە ناو ([[کەنداوی فارس]]). ئەم ڕووبارە لە عێراقدا چەندین لقی لێدەبێتەوە، کە بۆ ئاودێری لێی ھەڵگیراوە، و گەلێ بەربەست و پڕۆژەی [[کشتوکاڵ]]ی لەسەر دروست کراوە. ڕووباری فورات لەگەڵ ڕووباری دیجلەدا، بە شا ڕەگی ژیانی وڵاتی عێراق دادەنرێت.{{ژێدەر پێویستە}}

=== دیجلە ===
ڕووبارێکی گەورەی وڵاتی [[عێراق]]ە. درێژی ١٩٠٠کم کە لە خاکی کوردستانی باکووردا ھەڵدەقوڵێت و چەند [[چەم]] و [[ڕووبار]]ێکی بچووکی تێدەڕژێت، و داخڵی خاکی عیراق دەبێت. درێژی لە خاکی [[کوردستان]]دا نزیکی ٨٤٧کم؛ و گەلێ لقی گەورەی تری لەناو خاکی کوردستانی باکوور و باشووردا تێدەڕژێت کە ئەمانەن: ([[زێی گەورە]]، [[زێی بچووک]]، [[ڕووباری سیروان]]، [[عوزێم]]) و چەندەھا ڕووباری تر، و پاشان لەگەڵ ڕووباری [[فورات]]دا لە خوارووی عێراق لە ناوچەی ئەلقورنە یەکدەگرن و [[شەتەلعەرەب]] پێکدێنن، کە ئەویش دەڕژێتە ناو [[کەنداوی فارس]].{{ژێدەر پێویستە}}

== ھەندێک لە ھۆزە کوردییەکان ==
=== مووما ===
ھۆزێکی کوردی کوردستانی باکوورە. نزیکەی ٦٠٠ خێزان دەبن. لە ناوچەی سەروی خۆراوای جەزیرەدا نیشتەجێ بوون.{{ژێدەر پێویستە}}

=== میران ===
ھۆزێکی کوردی کوردستانی باکوورە، لە دەوروبەری قەزای جەزیرەدا دەژین. کۆچەرین. لە ھاویندا ڕودەکەنە بەرزایییەکانی وان؛ و لە چەند تیرەیەک پێکھاتون و، ژمارەیان ١٠ تیرەیە، و نزیکەی ٢٠٠٠ خێزان زیاتر دەبن.{{ژێدەر پێویستە}}

=== میللی ===
ھۆزێکی گەورەی کوردی کوردستانی باکوورە. لە دێر زەمانەوە لە کوردستانی باکووردا نیشتەجێ بوون، بە تایبەتی لە دەوروبەری شاری ئۆرفەو نسیبین و دیاربەکر. ژمارەیان ٢٥ ھەزار خێزان دەبن بە زمانی کرمانجی ژورو قسە دەکەن. یەکێتی ئەم ھۆزە، لە ٤٨ تیرەو خێڵ پێکھاتوە، و بوون بە سێ بەشەوە (١) میللی، (٢) زیلان، (٣) بابا کوردی ئەم سێ بەشە لە کۆن زەمانەوە ناکۆکیان لە بەینا بووە. مە ڵبەندە کەیان شاری (ڤیران)ە؛ و بە ناوبانگترین سەرۆکیان ئیبراھیم پاشای میللییە، کە حکوومەتی عوسمانی زۆر جار ھێرشیان کردووەتە سەریان. ئەم ھۆزانە لە کاتی کوشتاری ئەرمەنە کاندا.. زۆریان یارمەتی ئەرمەنییەکان داوە، وپاراستویانن و لە کوشتن ڕزگاریان کردون.{{ژێدەر پێویستە}}

=== سینا میللی ===
خێڵێکی کوردی کوردستانی باکوورە. نزیکەی ٢٠٠٠ خێزان دەبن. لە سەدەی چواردەھەم لە ناوچەی نزیک خەرپوتەوە دەژیان. ھەواری ئێستایان، کە لە ٤٨ گونددا دەژین، لە ناوچەی بازار چیک لە خۆرھەڵاتی مەر عشەوەیە. ھەمویان مسوڵمانن و مەزھەبی شیعەن. بە کرمانجی ژورو قسە دەکەن. زۆربەیان گەرمیان و کوێستان دەکەن، و ئەوانی تریان بە کشتوکاڵەوە خەریکن.{{ژێدەر پێویستە}}

=== شێخ بزینی ===
یەکێکن لەھۆزەگەورەکانی باکووری کوردستان دەکەونە نێوان ئەنکەرەو دیاربەکرەوە ژمارەیان نزیکەی ٢٥٠٠ خێزان دەبێت.{{ژێدەر پێویستە}}

== کەسایەتییە بەناوبانگەکان ==
=== ١. [[سەعید نوورسی]] ===
سەعید نوورسی ناسراو بە &quot;بەدیعوززەمان&quot; کەسێکی بەناوبانگی ناوچەی (نوورس)ی سەربە شاری [[بدلیس]]ی کوردستانی باکوورە لە ساڵی ١٨٧٦ز دا لە گوندی نوورسی لەدایکبووە لە بنەماڵەیەکی کوردی دیندار، و دوای ئەمە ڕۆشت بۆ [[ئەستەمبوڵ]] و پڕۆژەی دامەزراندنی زانکۆیەک لە کوردستاندا بەناوی &quot;زانکۆی زەھرا&quot; - بەوێنەی [[زانکۆی ئەزھەر]] – پێشکەشی کاربەدەستانی کرد بەڵام قبووڵیان نەکرد، و لەھەوڵێکی تردا لە ساڵی ١٩١١زدا سووڵتان ڕەشاد بڕێک پارەی بۆ ئەو پڕۆژەیە تەرخان کرد و لەسەر لێواری &quot; [[دەریاچەی وان]] &quot; دەست کرا بە بنیادنانی ئەو زانکۆیە، بەڵام ھەڵگرسانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] پەکی تەواکردنی پڕۆژەکەی خست، و لەکاتی جەنگی جیھانیی یەکەمدا خۆی و قوتابییەکانی ھاوبەشییان لەوجەنگەدا کرد دژی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ڕووسیا]]، کە لە بەرەی [[قەوقاز]]ەوە ھێرشیان بۆ شارە سنوورییەکانی کوردستان دەبرد؛ و &quot; بەدیعوززەمان &quot; وھێزەکەی لەچەندین [[جەنگ]]ی گرنگدا لە دژی [[ڕووسەکان]] بەژدارییان کردووە؛ و کاتێک کە سوپای ڕووس بەژمارەیەکی زۆر زیاتر لە بەرگریکاران ڕژانە ناو شاری [[بدلیس]]ە و&quot; بەدیعوززەمان &quot; و قووتابیانی بەرگرییەکی زۆریان لەشارەکەیان دەکرد، تا لە ئەنجامدا &quot; بەدیعوززەمان &quot;بریندارکرا، و پاشان ڕووسەکانیش لە ١٩١٦زدا بەبرینداری بەدیلیان گرت و بردیان بۆ بەندینخانەی ئەفسەرەی دیلەکان لەشاری &quot; کۆسترما &quot;ی [[سیبیریا]]، و لە نیوەشەوی قەدری [[مانگی ڕەمەزان]]دا لە ساڵی ١٣٧٩ی [[کۆچی]] بەرامبەر بە ١٩٦٠ز ماڵاوایی لەم دونیایە کرد و چەند مانگێک دوای کۆچی، کاربەدەستان لە گۆڕەکەی دەریان ھێنا و لەشوێنێکی نەزانراو ناشتیانەوە.

=== ٢. موورادخانی بایەزیدی ===
شاعیرێکی کوردە لە [[بایەزید]] لە کووردستانی باکوور لەدایکبووە بەمنداڵی خوێندوویەتی، و لەناوچەکانی بایەزید و [[ھەکاری]] و [[بدلیس]] خوێندوویەتی و ڕێزمان و [[وێژەی عەرەبی]] و [[فیقھی ئیسلامی]] خوێندووە و دواجار بەکارووباری موڵک دارییەوە خەریک بووە موورادخان لە ھۆنینەوەی شیعردا دەستێکی باڵای ھەبووە و شیعرەکانیشی شیرین و ڕەوانن، شیعرەکانی لە بواری ئایینی و دڵداری دایە، و چیرۆکی (زەمبیلە فرۆش)ی کردووە بەشیعر و لە ٢٥٤ دێڕدا نووسیوویەتی.

=== ٣. [[مەلای جزیری]] ===
شێخ ئەحمەد کوڕی شێخ محەممەدە، [[شاعیر]]ێکی کۆنی کوردە، لەشاری [[جزیر]] لە کوردستانی باکوور لەدایکبووە، و خوێندنی لە لای باوکی دەست پێکردووە و دواجار ھەر بۆ مەبەستی خوێندن ھەموو ناوچەکانی جزیرە و [[جۆلەمێرگ]] و [[ئامەد]] و [[ئامێدی]] گەڕاوە، و دواجار ئیجازەی مەلایەتی وەرگرتووە، و بەمەلایی چەند ناوچەیەک گەڕاوە، دواجار لە ئامەد ماوەتەوە و بە وانە وتنەوەوە خەریک بووە زۆر جاریش ئیجازەی عیلمی داوە بە قووتابییەکانی، پاشان گەڕاوەتەوە بۆ جزیر و ئیتر ڕوودەکاتە [[سۆفیگەری]]، و واز لەدەرس وتنەوە دەھێنێت، ھەر لە جزیرەش کۆچی دوایی دەکات، و یەکەم جار دیوانەکەی لەلایەن (فۆن مارتن ھارتمان) لە ساڵی ١٩٠٤زدا لە[[ئەڵمانیا]] چاپکراوە.

=== ٤. [[شڤان پەروەر]] ===
[[شڤان پەروەر]] یەکێک لە ھونەرمەندان و گۆرانیبێژانی باکووری کوردستانە. لە بواری [[مۆسیقای کوردی]]دا زیاتر لە ٢٥ [[ئەلبوم]]ی ھەیە. ھەروەھا [[نووسەر]]، مامۆستای مۆسیقا و [[ژەنیار]]یشە. بەھۆی شۆڕشگێڕی و ھەڵوێستە سیاسییەکانییەوە لە میدیاکاندا زۆر ناوی لێ دەبرێت.

== ڕاپەڕینەکان ==
# [[شۆڕشی شێخ سەعیدی پیران]] (١٩٢٤–١٩٢٥).
# [[کۆمەڵکوژیی دێرسیم|جوڵانەوەی سەید ڕەزای دێرسیم]] لە ساڵی (١٩٣٧).
# ڕاپەڕینی کوردەکان [[ئامەد]] لە ساڵی (١٩٣٤).
# [[ڕاپەڕینی ئاگری|شۆڕشی ئاگری]] (١٩٢٦–١٩٣٠).
# [[جووڵانەوەی میر شەرەفخانی بدلیسی]] (١٨٣٤).

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
* [http://countrystudies.us/turkey/28.htm Turkey - Kurds]
* [[ئینسایکڵۆپیدیا]]

{{چوارپارچەی کوردستان}}
{{خەڵکی کورد}}

{{تووڵی دەروازە|کوردستان|زمانی کوردی|جوگرافیا|تورکیا}}
{{پۆلی کۆمنز|Turkish Kurdistan}}

[[پۆل:جیاییخوازی لە تورکیا]]
[[پۆل:کوردستان]]
[[پۆل:ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات]]
[[پۆل:جوگرافیای کوردستان]]
[[پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان]]
[[پۆل:سیاسەتی تورکیا]]
[[پۆل:ھەرێمەکانی تورکیا]]
[[پۆل:ناوچەی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات]]
[[پۆل:کوردەکانی تورکیا]]
[[پۆل:باکووری کوردستان]]
[[پۆل:میزۆپۆتامیای سەروو]]
[[پۆل:جیاییخوازیی کورد لە تورکیا]]</text>
      <sha1>4n847k1jzxjcwq7h4kk61lb6oi01mca</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بەرھەم ساڵح</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4631</id>
    <revision>
      <id>1580641</id>
      <parentid>1556642</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:27:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:ئەو کەسانەی ھەوڵی تیرۆریان دراوە]] بۆ [[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20321" sha1="92aeonc5s677iymkqx65180f2r6h6k2" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| honorific-orefux = جەنابیان
| name = بەرھەم ساڵح
| honorific-suffix =
| image = Barham Salih (cropped).jpg
| caption = بەرھەم ساڵح لە ٢٠١٩
| imagesize =
| office = چوارەمین [[سەرۆککۆماری عێراق]]
| vicepresident =
| primeminister = [[عادل عەبدولمەھدی]]{{ھن}}[[مستەفا کازمی]]
| term_start = ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨
| term_end = ١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢
| deputy =
| predecessor = [[فوئاد مەعسووم]]
| successor = [[لەتیف ڕەشید]]
| office1 = [[سەرۆک وەزیرانی ھەرێمی کوردستان]]
| term_start1 = ٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩
| president1 = [[مەسعوود بارزانی]]
| predecessor1 = [[نێچیرڤان بارزانی]]
| successor1 = [[نێچیرڤان بارزانی]]
| term_end1 = ٥ی نیسانی ٢٠١٢
| term_start2 = ٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠١
| term_end2 = ١٥ی تەممووزی ٢٠٠٤
| president2 = [[جەلال تاڵەبانی]]
| predecessor2 = [[کۆسرەت ڕەسووڵ عەلی]]
| successor2 = عومەر فەتاح حوسێن
| office3 =جێگری سەرۆک وەزیرانی عێراق
| alongside3 = [[سەلام زوبەیعی]]،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|بڵاوکەرەوە=BBC|ڕێکەوت=٢٠ی ئایاری ٢٠٠٦|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/5000750.stm|سەردێڕ=Who's who in Iraq's new cabinet}}&lt;/ref&gt; [[ڕافیع ئەلعیساوی]]&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Katzman |یەکەم=Kenneth |ساڵ=٢٠٠٩|سەردێڕ=Iraq: Post-Saddam Governance and Security |بڵاوکەرەوە=Diane Publishing Co.|پەڕە=٥٥|ژپنک=٩٧٨-١-٤٣٧٩-١٩٤٤-٨|ناونیشان=https://books.google.com/?id=NtJ163gwKHIC&amp;pg=PA55}}&lt;/ref&gt;
| term_start3 = ٢٠ی ئایاری ٢٠٠٦&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/?id=pqanFyF6nI0C&amp;pg=PA331#v=onepage&amp;f=false|سەردێڕ=The CIA World Factbook 2010, Book 2010|بڵاوکەرەوە=CIA|ساڵ=٢٠١٠|پەڕە=٣٣١|ژپنک=٩٧٨-١-٦٠٢٣٩-٧٢٧-٩}}&lt;/ref&gt;
| term_end3 = ٢٠ی ئابی ٢٠٠٩&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ=Dabbagh: Iraqi PM approves resignation of Barham Salih | بڵاوکەرەوە=[[Patriotic Union of Kurdistan]] | ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠٠٩| ناونیشان=http://pukmedia.com/english/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=12883&amp;Itemid=53 | ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠٠٩| ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171203013844/http://pukmedia.com/english/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=12883&amp;Itemid=53 | ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ | ڕەوشی ناونیشان=مردوو | df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| president3 = [[جەلال تاڵەبانی]]
| primeminister3 = [[نووری مالیکی]]
| predecessor3 = [[ڕۆژ نووری شاوەیس]]
| successor3 = [[ڕۆژ نووری شاوەیس]]
| term_start4 = ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٤
| term_end4 = ٣ی ئایاری ٢٠٠٥
| primeminister4 = [[ئەیاد عەلاوی]]
| predecessor4 = [[ھاوپەیمانی دەسەڵاتی کاتی لە عێراق]]
| successor4 = [[ڕۆژ نووری شاوەیس]]
| office5 = کورسی بۆردی فەرمانداران لە [[زانکۆی ئەمریکیی عێراق – سلێمانی|زانکۆی ئەمریکی، سلێمانی]]
| term_start5 = ٢٠٠٧
| term_end5 = ٢٠١٧
| predecessor5 = ''پۆستەکە دامەزرا''
| successor5 = جیڵ دێربی
| birth_name = بەرھەم ئەحمەد ساڵح
| birth_date = {{Birth date and age|١٩٦٠|٩|١٢|df=yes}}
| birth_place = [[سلێمانی]]، [[کوردستان]]، [[عێراق]]
| death_date =
| death_place =
| nationality = کورد
| spouse = سەرباخ ساڵح
| party = [[پەڕگە:Flag of PUK.png|22px]] [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] {{small|(١٩٧٦–٢٠١٧)}}
| otherparty = [[ھاوپەیمانی بۆ دیموکراسی و دادپەروەری]] {{small|(٢٠١٨)}}
| residence = پاڵاسی ڕەوەندییە، [[بەغدا]]، عێراق
| profession =
| signature =
| website = [https://web.archive.org/web/20090701001032/http://barhamsalih.net/index.html www.barhamsalih.net]
| footnotes =
| alma_mater = زانکۆی کاردیف{{ھن}}زانکۆی لیڤەرپووڵ
| citizenship = [[عێراق]] و [[شانشینی یەکگرتوو]]
}}

'''بەرھەم ئەحمەد ساڵح''' ({{بە عەرەبی|برهم صالح}}؛ لەدایکبووی ١٢ی ئەیلوولی ١٩٦٠) سیاسەتوانێکی [[کورد]]ە. ئەو لە ماوەی لە ماوەی ساڵانی ٢٠١٨ بۆ ٢٠٢٢، [[پێڕستی سەرۆککۆمارەکانی عێراق|ھەشتەمین]] [[سەرۆککۆماری عێراق|سەرۆککۆماری]] [[عێراق]] بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.thenational.ae/world/mena/iraq-elects-kurdish-barham-salih-as-president-1.776522|سەردێڕ=Iraq elects Kurdish Barham Salih as president |newspaper=The National|ڕێکەوت=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨}}&lt;/ref&gt; سەرۆک وەزیرانی پێشووی [[ھەرێمی کوردستان]] و جێگری سەرۆک وەزیرانی حکوومەتی فیدراڵی عێراق بووە.

== ژیانی سەرەتایی و خوێندن ==
بەرھەم ئەحمەد ساڵح لە ١٢ی ئەیلوولی ١٩٦٠ لە شاری [[سلێمانی]] لەدایکبووە. لە ١٩٧٩ دوو جار لەلایەن [[ڕژێمی بەعس]]ەوە دەسگیرکراوە بە تۆمەتی پەیوەندیکردن بە ڕیزەکانی [[بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کوردستان]]. ماوەی ٤٣ ڕۆژ لە زیندانەکانی ئاسایش (ئەمن) لە (ھەییەی تەحقیقی خاسە) لە [[کەرکووک]] دەسگیرکراوە. دوای ئازادکردنی لە زیندان خوێندنی ئامادەیی تەواو کردووە و [[پلەی یەکەم]]ی لەسەر ئاستی [[کوردستان]] و [[پلەی سێیەم]]ی لەسەر ئاستی [[عێراق]] بەدەستھێناوە. پاشان بەھۆی چاودێریی ئەمنییەوە [[عێراق]]ی جێھێشت و چووە [[بەریتانیا]].

بڕوانامەی [[بەکالۆریۆس]]ی لە [[ئەندازیاریی شارستانی]] و تەلارسازی لە ساڵی ١٩٨٣ لە [[زانکۆی کاردیف]] لە [[بەریتانیا]] بەدەستھێناوە. خاوەنی بڕوانامەی [[دکتۆرا]]یە لە بواری ئامار و پراکتیزەی کۆمپیوتەر لە ئەندازیاریی گشتی. لە ساڵی ١٩٨٧ لە [[زانکۆی لیڤەرپوول]] لە [[بەریتانیا]]. وەک ئەندازیاری ڕاوێژکار لە کۆمپانیایەکی ئەورووپی کاری کردووە.

== ژیانی ڕامیاریی و دەستکەوتەکانی ==
=== لەناو یەکێتیی نیشتمانیی کوردستاندا ===
* لە کۆتایی ساڵی ١٩٧٦ پەیوەندیی کردووە بە ڕیزەکانی [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]]ەوە.
* لە سەرەتای ھەشتاکانەوە بووەتە [[ئەندام]] لە ڕێکخستنەکانی ئەورووپای [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]]، و بووەتە بەرپرسی پەیوەندییەکانی یەکێتیی لە [[لەندەن]]ی پایتەختی [[بەریتانیا]].
* لە یەکەمین کۆنگرەی ئاشکرای یەکێتیی نیشتمانیی لە [[باشووری کوردستان]]ی ئازاد کراو، ساڵی ١٩٩٢، بە [[ئەندامی سەرکردایەتی]] ھەڵبژێردراوە و ئەرکی بەڕێوەبردنی مەکتەبی پەیوەندییەکانی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]ی پێسپێردراوە.
* تۆڕی پەیوەندییەکانی [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]]ی فراوان کردووە لەگەڵ ناوەندەکانی بڕیار لە [[واشنتۆن]].
* ئەندامبوون لە مەکتەبی سیاسییە لە [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] ھەتا ١٧ی ئەیلوولی ٢٠١٧

=== لەناو حکوومەتی ھەرێمی کوردستاندا ===
* نوێنەری یەکەمین کابینەی حکوومەتی ھەرێم بووە لە دوای یەکەمین ھەڵبژاردنی [[پەرلەمان]]ی لە [[کوردستان]] لە ساڵی[[١٩٩٢]]دا، بووەتە بەرپرسی پەیوەندییەکانی دەرەوە لە [[ئەمریکا]]-[[واشنتۆن]].
* پەیوەندییەکانی [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]]ی فراوان کردووە لەگەڵ [[ناوەندەکان]]ی بڕیار لە [[واشنتۆن]]، و بەشداریکردووە لە چالاکییەکانی [[ئۆپۆزسیۆنی عێراقی]] و کۆنگرەکانی بەر لە ڕووخانی [[ڕژێمی بەعس]].
* سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیرانی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان (سلێمانی) بووە، لە ماوەی نێوان کانوونی دووەمی ٢٠٠١ و ناوەڕاستی ٢٠٠٤ لەسەر داخوازی سەرکردایەتی [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]].
* لە ڕۆژی ٢٥ی تەممووزی ٢٠٠٩ لەلایەن سەرکردایەتی کوردستانەوە کاندید کراوە بۆ سەرۆکایەتی [[لیستی کوردستانی]] بۆ ھەڵبژاردنی [[پەرلەمانی کوردستان]].
* کابینەکەی پێکھاتبوو لە ١٩ وەزارەت.
* لە مانگی ٩ی ٢٠١١ نامەی دەست لەکارکێشانەوەی خۆی لە پۆستی سەرۆکی حکوومەت پێشکەش بە سەرۆکی ھەرێم کردووە.
* لە ٢ی شوباتی ٢٠١٢ نامەی دەست لەکارکێشانەوەکەی لەلایەن سەرۆکی ھەرێمەوە پەسەند کرا.

=== لەناو حکوومەتی عێراقیدا ===
لە دوای ڕووخانی ڕژێمی سەددامی لە [[بەغداد]]، بووە بە جێگری سەرۆک وەزیرانی [[حکوومەتی کاتیی عێراق]] لە نیوەی دووەمی ساڵی [[٢٠٠٤]].
لە ساڵی [[٢٠٠٥]] بووە بە [[وەزیری پلاندانان]] لە [[حکوومەتی ئینتیقالی عێراق]]. دواتر لە ساڵی [[٢٠٠٦]] تاکوو [[٢٠٠٩]] جێگری [[سەرۆک وەزیران]]ی حکوومەتی ھەڵبژێدراوی [[عێراق]] (حکوومەتی [[نوری مالکی]]) بووە، ھاوکات [[سەرۆکایەتی]] لیژنەی [[ئابووری]] پێسپێردراوە.

بە نوێنەرایەتی [[حکوومەتی عێراق]]، پرۆژەی [[پەیماننامەی نێودەوڵەتی]] لەگەڵ [[عێراق]] بە ھاوبەشی لەگەڵ [[ڕێکخراوی نێودەوڵەتی]] دەست پێکردووە. پەیماننامەی نێودەوڵەتی بەڵگەنامەیەکە بۆ دەستەیەک ئیلتزامی ھاوبەش لە نێوان عێراق و [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] بۆ ھاوکاری کردنی [[بەغداد]] لە پابەندبوون بە ئیلتزامەکانی لە بونیادنانی عێراقێکی دیموکراتی فیدرالی گەشەکردوو، کە لەگەڵ خۆی و دەوروبەرە ھەرێمایەتییەکەی (ئیقلیمییەکەی) و [[نێودەوڵەتی]]یەکەیدا بە [[ئاشتی]] وھێمنی بژی.

== کۆمیساری بۆ پەنابەران ==
لە ١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥، بەرھەم ساڵح وەک [[کۆمیسیاری باڵای پەنابەرانی نەتەوە یەکگرتووەکان]] دەستنیشانکرا و لە ١ی ١ی ٢٠٢٦ دەست پێ دەکات، دەستبەکاربوونی بێوێنە بوو، چونکە پێشتر زۆربەی سەرۆکەکانی ئەم پلەیە لە وڵاتانی [[ئەورووپا]] بوون.&lt;ref&gt;https://www.bbc.com/arabic/articles/c4gv0e0kd90o&lt;/ref&gt;

== ھەوڵی تیرۆرکردن ==
لە ٢ی نیسانی ٢٠٠٢، بەرھەم ساڵح لە ھەوڵی تیرۆرکردنی [[ئەنسارولئیسلام]] ڕزگاری بوو بەبێ زیانی گیانی.&lt;ref&gt;Documentation, Austrian Centre for Country of Origin and Asylum Research and (8 Mar 2006). &quot;a-4812 (ACC-IRQ-4812)&quot;. www.ecoi.net (بالإنجليزية). Archived from the original on 2025-06-16. Retrieved 2022-05-12.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1909073.stm |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220619074928/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1909073.stm |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;

== ڕەخنەکان ==
ڕۆژی ١٩ی ئەیلوولی ٢٠١٨، ڕاگەیاندنی کاندیدبوونی بەرھەم ساڵح بۆ [[سەرۆککۆماری عێراق]] لەلایەن [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]]ەوە، کاردانەوەی تێکەڵاوی لە [[سۆشیال میدیا]] بەدوای خۆیدا ھێنا. ھەندێک تووڕەیی خۆیان دەربڕی و بە ھەلپەرستانە سەیریان کرد، بەتایبەتی کە ساڵح لەم دواییانەدا لە کاتی بانگەشەی ھەڵبژاردنەکانیدا لەگەڵ حیزبە [[ئۆپۆزسیۆن]]ە تازە پێکھێنراوەکەیدا ڕەخنەی لە گەندەڵی ئەو دوو حزبە دەسەڵاتدارە گرتبوو. لە لایەکی دیکەوە، بە لەبەرچاوگرتنی ناوبانگی نێونەتەوەیی و ئەزموونی درێژخایەنی سیاسی، کاندیدکردنی وەک دەرفەتێک بۆ سەقامگیرکردنی دۆخی [[بەغدا]] دەبینی.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20181006075248/http://www.nrttv.com/En/News.aspx?id=5292&amp;MapID=1&lt;/ref&gt;

== چالاکیی و کارەکانی تری ==
* '''زانکۆی ئەمریکایی''' لە عێراق - [[سلێمانی]] دامەزراندووە و ئێستاش سەرۆکایەتی ئەنجومەنی باوەرمەندانی ئەو زانکۆیە دەکات.
* بەرھەم ئەحمەد ساڵح خاوەنی تۆڕێکی فراوانی پەیوەندیی [[کوردستانی]] و [[عێراقی]] و [[ھەرێمایەتی]] و [[نێودەوڵەتی]]یە و وەک سیاسییەکی میانڕەو، لەگەڵ ھەموو ھێز و ڕەوتە سیاسییەکانی [[وڵات]]دا کراوەیە. خاوەنی پەیوەندییەکی پتەوە لەگەڵ ناوەندی میدیایی و ڕووناکبیریی.
* خاوەنی چالاکییەکی بەرچاوە لە بواری [[ڕووناکبیری]] و لە پشتگیریکردنی چالاکییەکانی کۆمەڵگای شارستانی. سەرۆکی [[دەستەی باوەڕمەندان]]ە ('''مولتەقای عێراقییە''')، کە [[چەتر]]ێکی [[دیموکراتی]]ی [[عێراق]]ییە، و چەندین کەسایەتی دیموکراتی و نیشتمانیی و کەسایەتی لە چین و توێژەکانی [[کۆمەڵی عێراقی]] لە خۆدەگرێت، مولتەقا خاوەنی [[پرۆژەی واعیدون]] و پرۆژەی [[ھیوا]]یە، بۆ پشتگیریکردنی [[خوێندکار]]ی زیرەک و [[بەھرەمەند]] لە [[زانکۆکانی کوردستان]] و ناوەڕاست و [[باشووری عێراق]]دا.

== ژیانی تایبەتی ==
ھاوسەرگیری لەگەڵ [[سەرباغ سالح]] بەرپرسی کۆمەڵەی فرەچەشنی ڕوەک لە [[ھەرێمی کوردستان|ھەرێم]] و چالاکوان لە بواری داکۆکی لە مافەکانی [[ژن]]ان کردووە و خاوەنی کوڕ و کچێکن. بەرھەم ساڵح زمانی [[عەرەبی]] و [[ئینگلیزی]] و [[کوردی]] شارەزایە.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20190206095608/https://www.alsumaria.tv/news/248956/%D9%85%D9%86-%D9%87%D9%88-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF/ar&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}
* [https://web.archive.org/web/20170127054439/http://www.barhamsalih.net/pages/16 ژیاننامەی بەرھەم ساڵح]
* [http://netkurd.com/?mod=news&amp;option=view&amp;id=2480 نێتکورد NetKurd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306001423/http://netkurd.com/?id=2480&amp;mod=news&amp;option=view |date= ٦ی ئازاری ٢٠١٦}} - Serokwezîrê nû Dr. Berhem Ahmed Salih kî ye?

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
* [https://www.facebook.com/Barham-Salih-112851263139/ بەرھەم ساڵح لەسەر فەیسبووک]
* [http://www.twitter.com/barhamsalih بەرھەم ساڵح لەسەر تویتەر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091111032503/http://twitter.com/BarhamSalih |date=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩ }}
* [http://www.youtube.com/barhamsalih بەرھەم ساڵح لەسەر یووتیووب]

{{s-start}}
{{s-ppo}}
{{s-new|office}}
{{s-ttl|title=سەرۆکی [[ھاوپەیمانی بۆ دیموکراسی و دادپەروەری]]|years=١٧ی ئەیلوولی ٢٠١٧}}
{{s-inc}}
|-
{{s-bef|before=[[کۆسرەت ڕەسووڵ عەلی]]}}
{{s-ttl|title=جێگری دووەمی سکرتێری گشتیی [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]]|years=ھەتا ئەیلوولی ٢٠١٧}}
{{s-aft|after=پڕنەکراوەتەوە}}
|-
{{s-off}}
{{s-bef|before=[[کۆسرەت ڕەسووڵ عەلی]]}}
{{s-ttl|title=[[سەرۆک وەزیرانی ھەرێمی کوردستان]]|years=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠١–٤ی تەممووزی ٢٠٠٤}}
{{s-aft|after=[[عومەر فەتاح]]}}
|-
{{s-bef|before=[[دەسەڵاتی کاتی ھاوپەیمانان]]}}
{{s-ttl|title=جێگری سەرۆک وەزیرانی عێراق بۆ کاروباری ئاسایش|years=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٤–٣ی ئایاری ٢٠٠٥}}
{{s-aft|after=[[ڕۆژ نووری شاوەیس]]}}
|-
{{s-bef|before=[[مەھدی حافیز]]}}
{{s-ttl|title=وەزیری پلاندانان و ھاوکاری پەرەپێدان|years=٣ی ئایاری ٢٠٠٥–٢٠ی ئایاری ٢٠٠٦}}
{{s-aft|after=[[عەلی بابان]]}}
|-
{{s-bef|before=[[ڕۆژ نووری شاوەیس]]}}
{{s-ttl|title=جێگری سەرۆک وەزیرانی عێراق بۆ کاروباری ئاسایش|years=٢٠ی ئایاری ٢٠٠٦–٢٠ی ئابی ٢٠٠٩}}
{{s-aft|after=[[ڕۆژ نووری شاوەیس]]}}
|-
{{s-bef|before=[[نێچیرڤان بارزانی]]}}
{{s-ttl|title=[[سەرۆک وەزیرانی ھەرێمی کوردستان]]|years=١ی ئەیلوولی ٢٠٠٩–١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢}}
{{s-aft|after=[[نێچیرڤان بارزانی]]}}
|-
{{s-bef|before=[[فوئاد مەعسووم]]}}
{{s-ttl|title= [[سەرۆککۆماری عێراق]]|years=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨–١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢}}
{{s-aft|after=[[لەتیف ڕەشید]]}}
{{s-end}}

{{سەرۆک وەزیرەکانی ھەرێمی کوردستان}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|کوردستان|عێراق}}

{{سەرۆک کۆمارەکانی عێراق}}
{{پۆلی کۆمنز|Barham Salih}}

[[پۆل:خەڵکی سلێمانی]]
[[پۆل:زیندووان]]
[[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی عێراق]]
[[پۆل:سیاسەتوانانی کورد]]
[[پۆل:سیاسییەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]]
[[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠]]
[[پۆل:موسڵمانانی کورد]]
[[پۆل:وەزیرانی حکوومەتی عێراق]]
[[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]]
[[پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق]]</text>
      <sha1>92aeonc5s677iymkqx65180f2r6h6k2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>٣٠ی ئازار</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4914</id>
    <revision>
      <id>1580695</id>
      <parentid>1550775</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T02:36:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <origin>1580695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3320" sha1="qna9f426oiqx0jtigwzjf5qz28kdpv3" xml:space="preserve">{{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
{{ڕۆژژمێر}}
{{ڕۆژ}}

== ڕووداوەکان ==
* [[١٨٢٢]] – [[ھەرێمی فلۆریدا]] دروست کرا لە [[وڵاتە یەکگرتووەکان|وڵاتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا]].
* [[١٩٨١]] – [[رۆناڵد ریگان]]، تەقەی لێکرا لە دەرەوەی ئوتێلێک لە واشنتۆن لەلایەن [[جۆن ھینکلی]] کوڕییەوە.
* [[٢٠٠٦]] – [[تیرۆر]] لە [[بەڕیتانیا]] بوو بە یاسا.

== لە دایک بوون ==
* ٨٩٢ - [[شی جینگتانگ]]، دامەزرێنەری شانشینی جین (مردن: ٩٤٢)
* [[١٤٣٢]] – [[محەممەدی دووەم|محەمەدی دووەم]]، سوڵتانی عوسمانی (مردن: [[١٤٨١]]).
* ١٧٤٦ - [[فرانسیسکۆ گۆیا]]، [[وێنەکێشی|وێنەکێش]] و [[پەیکەرتاشی]] [[ئیسپانیا|ئیسپانی]]-[[فەڕەنسا|فەڕەنسی]] (مردن: ١٨٢٨)
* ١٨٥٣- [[ڤینسێنت ڤان گۆخ]]، [[وێنەکێشی]] ئەڵمانی-فەڕەنسی.
* ١٨٩٥ - ژان ژیونۆ، [[نووسەر]] و [[شاعیر]]ی فەڕەنسی
* ١٩٣٤ - ھانس ھۆڵاین، تەلارسازی نەمسایی، دیزاینی خانووی ھاسی کردووە
* ١٩٥٧- [[پۆڵ ڕەیزەر]]، ئەکتەری [[کۆمیدی]] ئەمریکی
* [[١٩٦٨]] – [[سێلین دیۆن]]، گۆرانیبێژ و دانانەری گۆرانی کەنەدی.
* [[١٩٧٣]] – [[یان کۆلەر]]، یاریزانی تۆپی پێی [[کۆماری چیک]].
* [[١٩٨٣]] – [[جێریمی ئەڵیادێر]]، یاریزانی تۆپی پیێ فەڕەنسی.
* [[١٩٨٦]] – [[سێرجیۆ ڕامۆس]]، یاریزانی تۆپی پێی ئیسپانی

== مردنەکان ==
* [[١٦٦٢]] – [[فرانسوا لو مێتێل دوو بوارۆبێر]]، [[شاعیر]] و [[شانۆگەری]] [[فەڕەنسا|فەڕەنسی]]
* [[١٨٧٩]] – [[تامس کوچیو]]، مامۆستا و [[وێنەکێشی]] فەڕەنسی
* [[١٩٤٩]] – [[فرێدریک بیرگوس]]، [[کیمیازان]] و ئەکادیمی [[ئەڵمانیا|ئەڵمانی]]، براوەی [[خەڵاتی نۆبێل لە کیمیا]]
* [[١٩٦٥]] - فیلیپ شۆوڵتەر ھینچ، فیزیکزان و ئەکادیمی ئەمریکی، براوەی [[خەڵاتی نۆبێل لە زانستی ئەرکی ئەندام و پزیشکی]]
* [[١٩٧٩]] – [[عەبدول حەلیم حافز]]، گۆرانیبیژی [[میسڕ]]ی .(لەدایکبووی [[١٩٢٩]])
* ١٩٨٦ – [[جەیمز کاگنی]]، سەماکەر و ئەکتەری ئەمریکی

== بۆنەکان ==
* [[ڕۆژی شەھیدانی کوردستان]].
* [[رۆژی جیھانی دکتۆر]]، ([[وڵاتە یەکگرتووەکان|وڵاتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا]]).
* [[رۆژی زەوی]]، وڵاتی [[فەڵەستین]].

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
* [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/30 BBC: لەم ڕۆژەدا]
* {{NYT On this day|month=3|day=30}}{{Commons}}

----
{{ڕۆژەکانی ساڵ}}
{{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}}

[[پۆل:ئازار]]
[[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]]</text>
      <sha1>qna9f426oiqx0jtigwzjf5qz28kdpv3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>٣١ی ئازار</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4923</id>
    <revision>
      <id>1580693</id>
      <parentid>1550760</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T02:35:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>/* مردنەکان */</comment>
      <origin>1580693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3923" sha1="4a4lyxz1ut69pccve8ztj878zgguny1" xml:space="preserve">{{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
{{ڕۆژژمێر}}
{{ڕۆژ}}

== ڕووداوەکان ==
* [[١٨٨٩]] - کردنەوەی [[بورجی ئیڤڵ]].
* [[٢٠٠٤]] - ٤ سەربازی ئەمریکی کوژران لە [[شاری فەلوجە|فەلوجە]] کە کاریان بۆ [[کۆمپانیای بلاک وۆتەر]] دەکرد، دووای ئەوەی کەوتنە بۆسەی [[تیرۆریس]]تانەوە و لاشەکانیان شێواند.

== لە دایکبوون ==
* [[١٩٨٢]] – [[فلیپ مێکسێس]]، یاریزانی [[تۆپی پێ]]ی فەڕەنسی.
* [[١٥٩٦]] – [[ڕێنێ دێکارت]]، بیرکاریزان و فەیلەسوف&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=John Cottingham|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Prhr9FBdQ_MC&amp;pg=PA22|سەردێڕ=The Cambridge Companion to Descartes|نووسەر٢=Professor of Philosophy John Cottingham|ڕێکەوت=٢٥ی ئەیلوولی ١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٣٦٦٩٦-٠|پەڕەکان=٢٢}}&lt;/ref&gt;
* [[١٨٩٠]] – [[نیکۆڵای گۆگۆڵ]]، چیرۆکنووس و ڕۆماننوس، شانۆگەر
* ١٨٩٠ – [[ویلیام لۆرنس براگ]]، فیزیکزان و براوەی [[خەڵاتی نۆبێل لە فیزیک]]
* [[١٩١٤]] – [[ئۆکتاڤیۆ پاس]]، [[سیاسەت]]مەدار و شاعیر
* [[١٩٣٤]] – [[کارلۆ ڕوبیا]]، فیزیکزان و براوەی خەڵاتی نۆبێل لە فیزیک
* [[١٩٥٩]] – [[مارکوس ھێدیگێر]]، شاعیر و وەرگێری سویسری

== مردنەکان ==
* [[١٧٢٧]] - ئیسحاق نیوتن، زانای [[فیزیا]]یی و [[ماتماتیک]]ی ئینگلیزی .(لە دایک بوون ١٦٤٣)
* [[١٦٢١]]: [[فیلیپی سێیەمی ئیسپانیا]]، پاشای ئیسپانیا
* [[١٦٣١]]: [[جۆن دۆن]]، پارێزەر و شاعیری ئینگلیزی.
* [[١٩١٧]]: [[ئێمیل فۆن بێرینگ]]، پزیشک لە بواری سایکۆلۆژیا و ئیمیۆنۆلۆجیست، براوەی [[خەڵاتی نۆبێل لە زانستی ئەرکی ئەندام و پزیشکی|خەڵاتی نۆبێل]]
* [[١٩٤٧]]: [[قازی محەممەد]]، سیاسەتوان، دادوەری کورد و دامەزرێنەر و سەرۆکی [[کۆماری کوردستان]]
* ١٩٤٧: [[سەیفی قازی]]، بازرگان، پێشمەرگەی کورد و وەزیری جەنگی کۆماری کوردستان
* ١٩٤٧: [[سەدری قازی]]، سیاسەتوانی کورد
* [[١٩٧٨]]: [[چارڵز ھاربێرت بێست]]، پزیشک لە بواری سایکۆلۆژیا و زیندە کیمیایی، دۆزەرەوەی [[ئەنسۆلین]]
* [[٢٠٠١]]: کلیفۆرد شول، فیزیکزان، وەرگری [[خەڵاتی نۆبێل لە فیزیک]]
* [[٢٠١١]]: [[ماری گرەییەس]]، یەکەم ئافرەتە [[نەتەوە یەکەمینەکان]] کە بچێتە سەربازی لە [[کەنەدا]].
* [[٢٠١٦]]: زەھا حەدید، تەلارسازی عێراقی-ئینگلیزی کە دیزاینی پردی پاڤیلیۆنی کردووە

== بۆنەکان ==
* [[رۆژی سەربەخۆی]]، لە وڵاتی [[ماڵتا]].
* [[رۆژی تۆمان ماوندی پیتەرسۆن]]، (نیوجێرسی).
* ڕۆژی سیزار چاڤیز، [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{پۆلی کۆمنز|31 March|٣١ی ئازار}}
* [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/31 BBC: لەم ڕۆژەدا]
* {{NYT On this day|month=3|day=31}}

{{ڕۆژەکانی ساڵ}}
{{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}}

[[پۆل:ئازار]]
[[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]]</text>
      <sha1>4a4lyxz1ut69pccve8ztj878zgguny1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580694</id>
      <parentid>1580693</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T02:35:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <origin>1580694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4103" sha1="171gispqtagk8qjrfsukynfnhjnos9e" xml:space="preserve">{{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
{{ڕۆژژمێر}}
{{ڕۆژ}}

== ڕووداوەکان ==
* [[١٨٨٩]] - کردنەوەی [[بورجی ئیڤڵ]].
* [[١٩٤٧]]: [[قازی محەممەد]] لەگەڵ برا و ئامۆزاکەی لە [[مەیدانی چوارچرا]]ی شاری [[مەھاباد]] لەسێدارە دران.
* [[٢٠٠٤]] - ٤ سەربازی ئەمریکی کوژران لە [[شاری فەلوجە|فەلوجە]] کە کاریان بۆ [[کۆمپانیای بلاک وۆتەر]] دەکرد، دووای ئەوەی کەوتنە بۆسەی [[تیرۆریس]]تانەوە و لاشەکانیان شێواند.

== لە دایکبوون ==
* [[١٩٨٢]] – [[فلیپ مێکسێس]]، یاریزانی [[تۆپی پێ]]ی فەڕەنسی.
* [[١٥٩٦]] – [[ڕێنێ دێکارت]]، بیرکاریزان و فەیلەسوف&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=John Cottingham|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Prhr9FBdQ_MC&amp;pg=PA22|سەردێڕ=The Cambridge Companion to Descartes|نووسەر٢=Professor of Philosophy John Cottingham|ڕێکەوت=٢٥ی ئەیلوولی ١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٣٦٦٩٦-٠|پەڕەکان=٢٢}}&lt;/ref&gt;
* [[١٨٩٠]] – [[نیکۆڵای گۆگۆڵ]]، چیرۆکنووس و ڕۆماننوس، شانۆگەر
* ١٨٩٠ – [[ویلیام لۆرنس براگ]]، فیزیکزان و براوەی [[خەڵاتی نۆبێل لە فیزیک]]
* [[١٩١٤]] – [[ئۆکتاڤیۆ پاس]]، [[سیاسەت]]مەدار و شاعیر
* [[١٩٣٤]] – [[کارلۆ ڕوبیا]]، فیزیکزان و براوەی خەڵاتی نۆبێل لە فیزیک
* [[١٩٥٩]] – [[مارکوس ھێدیگێر]]، شاعیر و وەرگێری سویسری

== مردنەکان ==
* [[١٧٢٧]] - ئیسحاق نیوتن، زانای [[فیزیا]]یی و [[ماتماتیک]]ی ئینگلیزی .(لە دایک بوون ١٦٤٣)
* [[١٦٢١]]: [[فیلیپی سێیەمی ئیسپانیا]]، پاشای ئیسپانیا
* [[١٦٣١]]: [[جۆن دۆن]]، پارێزەر و شاعیری ئینگلیزی.
* [[١٩١٧]]: [[ئێمیل فۆن بێرینگ]]، پزیشک لە بواری سایکۆلۆژیا و ئیمیۆنۆلۆجیست، براوەی [[خەڵاتی نۆبێل لە زانستی ئەرکی ئەندام و پزیشکی|خەڵاتی نۆبێل]]
* [[١٩٤٧]]: [[قازی محەممەد]]، سیاسەتوان، دادوەری کورد و دامەزرێنەر و سەرۆکی [[کۆماری کوردستان]]
* ١٩٤٧: [[سەیفی قازی]]، بازرگان، پێشمەرگەی کورد و وەزیری جەنگی کۆماری کوردستان
* ١٩٤٧: [[سەدری قازی]]، سیاسەتوانی کورد
* [[١٩٧٨]]: [[چارڵز ھاربێرت بێست]]، پزیشک لە بواری سایکۆلۆژیا و زیندە کیمیایی، دۆزەرەوەی [[ئەنسۆلین]]
* [[٢٠٠١]]: کلیفۆرد شول، فیزیکزان، وەرگری [[خەڵاتی نۆبێل لە فیزیک]]
* [[٢٠١١]]: [[ماری گرەییەس]]، یەکەم ئافرەتە [[نەتەوە یەکەمینەکان]] کە بچێتە سەربازی لە [[کەنەدا]].
* [[٢٠١٦]]: زەھا حەدید، تەلارسازی عێراقی-ئینگلیزی کە دیزاینی پردی پاڤیلیۆنی کردووە

== بۆنەکان ==
* [[رۆژی سەربەخۆی]]، لە وڵاتی [[ماڵتا]].
* [[رۆژی تۆمان ماوندی پیتەرسۆن]]، (نیوجێرسی).
* ڕۆژی سیزار چاڤیز، [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{پۆلی کۆمنز|31 March|٣١ی ئازار}}
* [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/31 BBC: لەم ڕۆژەدا]
* {{NYT On this day|month=3|day=31}}

{{ڕۆژەکانی ساڵ}}
{{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}}

[[پۆل:ئازار]]
[[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]]</text>
      <sha1>171gispqtagk8qjrfsukynfnhjnos9e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>٤ی نیسان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4935</id>
    <revision>
      <id>1580689</id>
      <parentid>1550731</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T02:21:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>/* مردنەکان */</comment>
      <origin>1580689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2243" sha1="5l6vqxl9ruckfq6zbdsohnzbebngndq" xml:space="preserve">{{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
{{ڕۆژژمێر}}
{{ڕۆژ}}

== رووداوەکان ==
* [[١٨١٤|۱۸۱٤]] - بۆ یەکەم جار [[ناپۆلیۆن بۆناپارت|ناپلیۆن پۆناپەرت]] وازی هێنا.
* [[١٨٤١|۱۸٤۱]] - [[ویلیام ھێنری ھاریسۆن|ولیام هێنری هاریسۆن]]، یەکەم سەرۆکی ئەمریکا بوو کە بە هۆی نەخۆشییەوە لە ئۆفیسەکەی خۆی گیانی سپارد و کەمترین ماوەش سەرۆک بوو.
* [[١٩٣٩|۱۹۳۹]] - [[فەیسەڵی دووەم]] بوو بە پاشای [[عێراق]].
* [[١٩٤٩]] - دامەزراندنی ڕێکخراوی ھاوپەیمانی باکووری ئەتڵەسی یان [[ناتۆ]] لە شاری [[واشینگتۆن دی سی]].
* [[٢٠٠٤]] - دامەزراندنی [[پارتی ژیانی ئازادی کوردستان]] لە چیای قەندیل
* [[٢٠٢١]] - [[ڤیۆسا عوسمانی]] بە شێوەیەکی ڕەسمی بووە پێنجەم سەرۆکی  [[کۆسۆڤۆ]]

== لەدایکبوونەکان ==
* [[١٩٤٨|۱۹٤۸]] - [[عەبدوڵڵا ئۆجەلان]]، سەرۆکی [[پارتی کرێکارانی کوردستان]]
* [[١٩٨٥|۱۹۸٥]] - [[رودی فێرناندێز]]، یاریزانی [[تۆپی سەبەتە]]ی ئیسپانی

== مردنەکان ==
* [[٢٠٢٦]]: [[وەحید بەنی عامریان]]، بەندکراوی سیاسیی کورد&lt;ref&gt;[https://iranhrs.org/%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%9F/ زندانی سیاسی وحید بنی عامریان کیست؟ در تاریخ ۱۵ فروردین‌ماه ۱۴۰۵ اعدام شد.]&lt;/ref&gt;

== بۆنەکان ==
*  ڕۆژی جیهانی [[مین]] و هۆشیارکردنەوە و یارمەتیدان (جیهان)
* [[ڕۆژی منداڵان|ڕۆژی مناڵان]] ([[تایوان]]، [[هۆنگ کۆنگ]])
----
{{ڕۆژەکانی ساڵ}}
{{پۆلی کۆمنز|4 April}}
{{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}}

[[پۆل:نیسان]]
[[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]]</text>
      <sha1>5l6vqxl9ruckfq6zbdsohnzbebngndq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5941</id>
    <revision>
      <id>1580427</id>
      <parentid>1547441</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:05:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1580427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8197" sha1="tjvqv60inwkw9wqvdovd7d1augijmy1" xml:space="preserve">{{تێک نەچێ|کۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێران|حیزبی کۆمەڵەی کوردستانی ئێران|کۆمەڵە ڕێکخراوی کوردستانی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران}}
{{حیزب
|ناوی حیزب            = کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان
|ئاڵا                  = The Official Logo Of Komala.png
|ئەندازەی ئاڵا         = ٥٠
|دەربارەی ئاڵا         = 
|سەرکردە              = [[ڕەزا کەعبی]] 
|وتەبێژ               = فەریبا محەمەدی
|دامەزران             = ٢٠٠٧
|پێگەی سەرەکی         = سلێمانی، زرگوێز، بانەگەورە، ناوەندی سەرکردایەتیی کۆمەڵە
|ھەواڵنامە            = دوارۆژ، گۆڤاری چرۆ
|لقی لاوان             = لاوانی پێشڕەو، ڕێکخراوی خوێندکارانی پێشڕەو و ئاسۆی ژنی کورد
|ئامانج               = سەربەخۆیی بۆ کوردستان
|ناوچەی چالاکییەکان    = [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]
|ئایدۆلۆجیا           = [[کوردایەتی]]، سۆسیال دێمۆکرات
|کردەوە سەرەکییەکان   = ئاسۆسات، دواڕۆژ 
|بار                  = 
|پەیوەندی نێودەوڵەتی  =
|دروشم                = 
|رەنگی فەرمی          = سوور
|ماڵپەڕ               = https://rojhelatnews.com{{ھن}}https://komele.org
}}

'''کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان''' حیزبێکی سیاسیی چەپی [[ئۆتۆنۆمی]]خوازی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] و ئۆپۆزیسیۆنی [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران|کۆماری ئیسلامیی ئێران]]ە. ئەو حیزبە یەکێک لە پێنج دامەزرێنەر و ھەروەھا ئەندامی ئێستای [[ھاوپەیمانیی ھێزە سیاسییەکانی کوردستانی ئێران]]ە.

کۆمەڵەی زەحمەتکێشان پێشتر لە ژێر هەژموونەی عەبدوڵا موهتەدی و عومەر ئیلخانیزادەدا خۆی تەنیا وەک ئۆپۆزیسیۆنی حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران (نەک کۆی دەوڵەتی ئێرانی) دەناساند. پێشتر عومەر ئیلخانیزادە وەک سکرتێری کۆمەڵەی زەحمەتکێشان بێ ئاگاداریی ئەندامانی حزبەکەی لە کۆبوونەوەیەکدا لە شاری ستۆکهۆڵم پایتەختی سوێد لە ڕۆژماساڵی ٢٠٢٣/٢/٢٢ لەگەڵ عەبدوڵا موهتەدی، سکرتێری کۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێران بە شێوەیەکی چاوەڕێنەکراو یەکگرتنەوەی هەردووک کۆمەڵەیان ڕاگەیاند. دوای ئەم ڕاگەیاندنە بە ماوەیەکی کورت ژمارەیەکی زۆر لە ئەندامانی حزبی کۆمەڵەی زەحمەتکێشان کە نزیکەی ٦٠ کەس دەبوون لە ڕیزەکانی حزب دەرچوون و دەستیان کێشایەوە. پڕۆسەی یەکگرتنەوەی هەردوو حزبی کۆمەڵە بڕیار بوو لە ماوەیەکی دیاریکراودا و لە چوارچێوەی کۆنگرەیەکی هاوبەشدا تەواو ببێت و فۆرمی فەرمی و ڕێکخراوەیی وەربگرێت. بەڵام سەرهەڵدانی &quot;شۆڕشی ژینا مەهسا ئەمینی&quot; و دەرکەوتنی ڕوونتری بیروباوەڕی خەڵکی ڕۆژهەڵاتی کوردستان هاندەری سەرەکی بوون بۆ ئەوەی کۆمەڵەی زەحمەتکێشان گەڕانەوە بۆ دید (ڕەئی) و ویستەی خەڵکی ڕۆژهەڵاتی کوردستان بکاتە بنەمای بڕیار لە بەرامبەر ڕەفتار و کردەوەکانی عومەر ئیلخانیزادە کە بەبێ هیچ گەڕانەوەیەک بۆ سەرکردایەتی و ئەندامانی حزبەکەی بچێتە ناو &quot;تیمی جۆرج تاون&quot;ەوە کە دواتر مەنشووری (منشور همبستگی و سازماندهی برای آزادی &quot;مهسا&quot;/میساقی هاوپشتی و ڕێخستن بۆ ئازادی)ی لێ کەوتەوە. پێشتریش زێدەبوونی گرژی و ناکۆکی لە نێوان سەرکردەکانی[[ کۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێران]] لە کۆتای ساڵی ٢٠٠٧دا بوو بە ھۆی جودابوونەوە و لقدانەوەی عومەر ئیلخانیزادە و دامەزراندنی حزبێکی جودا بە ناوی &quot;کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان''&quot;''. بەڵام لە ١٩ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٢ دوای ١٥ ساڵ هەردوو حزبەکە جارێکی دیکە یەکیان گرتەوە و لە ژێر ناوی &quot;حزبی کۆمەڵەی کوردستانی ئێران''&quot;''و بە شێوەی ڕێبەرایەتیی هاوبەش کار و خەباتیان بەڕێوە دەبەن .&lt;ref name=&quot;حیزبی کۆمەڵەی کوردستانی ئێران ۱&quot;&gt;[http://komala.org/farsy/dreja.aspx?=hewal&amp;jmare=1288&amp;Jor=2 حیزبی کۆمەڵەی کوردستانی ئێران: ''ڕاگەیاندنی یەکگرتنەوەی دوو لایەنی کۆمەڵە'' (بە فارسی)، نووسراو لە در ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221202195604/http://komala.org/farsy/dreja.aspx?=hewal&amp;jmare=1288&amp;Jor=2 |date= ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ }} سەردان لە ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان ۱&quot;&gt;[https://www.komala.com/?p=16308 کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان: ''ڕاگەیاندنی یەکگرتنەوەی دوو لایەنی کۆمەڵە' (بە کوردیی سۆرانی)، نووسراو لە در ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221202195522/https://www.komala.com/?p=16308 |date= ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ }} سەردان لە ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢.&lt;/ref&gt; هەر لە دامەزراندیەوە لە ٢٠٠٧ تا کۆتا، سکرتێری گشتیی ئەو حزبە (کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان) [[عومەر ئیلخانیزادە]] بوو بەڵام لە دوای یەکگرتنەوەی لەگەڵ &quot;کۆمەڵەی شۆڕشگێر&quot;، سکرتێرەکەی بووە جێگری سکرتێری گشتیی کۆمەڵە عەبدوڵا موهتەدی.&lt;ref name=&quot;ن.ن.س. ڕۆژ ۱&quot;&gt;[http://www.nnsroj.com/fa/detiles.aspx?id=3312&amp;ID_map=20 ماڵپەڕی ھەوال و شیکاریی ڕۆژ: ''ھەڵبژاردنی دووبارەی عومەر ئیلخانیزادە بە سکرتێریی گشتیی کۆمەڵەی زەحمەتکێشان''، نووسراو لە ۱ی تشرینی دووەمی ۲۰۱۲؛]{{بەستەری مردوو|date=تشرینی دووەمی ۲۰۱۹ |bot=InternetArchiveBot}} سەردان لە ۳۰ی ئایاری ۲۰۱۹.&lt;/ref&gt;

== کەرتبوونەکانی کۆمەڵە ==
{{لق لێبوونەوەکانی کۆمەڵە}}

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەری دەرەکی ==
* [https://dwaroj.net دووھەفتەنامەی «دواڕۆژ»]

{{کۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێران}}
{{ڕێکخراوە سیاسییەکانی کوردستان}}
{{حیزبەکانی ئۆپۆزیسیۆنی ئێران}}
{{حیزبە سۆسیالیست و چەپەکانی کوردستان}}

{{تووڵی دەروازە|سیاسەت|کوردستان|ئێران}}
{{کۆڵکە}}
{{پۆلی کۆمنز|Komala (Ilkhanizadeh faction)}}

[[پۆل:پارتە سۆسیال دیمۆکراتەکانی کوردستان]]
[[پۆل:پارتە سۆسیال دیمۆکراتەکانی ئێران]]
[[پۆل:پارتە سیاسییەکان لە ھەرێمی کوردستان]]
[[پۆل:حیزبە کۆمۆنیستەکان لە ئێران]]</text>
      <sha1>tjvqv60inwkw9wqvdovd7d1augijmy1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580479</id>
      <parentid>1580427</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:02:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:عێراق|عێراق]]</comment>
      <origin>1580479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8208" sha1="kllj3v3pjwzjnit97od8td8ymknjb9c" xml:space="preserve">{{تێک نەچێ|کۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێران|حیزبی کۆمەڵەی کوردستانی ئێران|کۆمەڵە ڕێکخراوی کوردستانی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران}}
{{حیزب
|ناوی حیزب            = کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان
|ئاڵا                  = The Official Logo Of Komala.png
|ئەندازەی ئاڵا         = ٥٠
|دەربارەی ئاڵا         = 
|سەرکردە              = [[ڕەزا کەعبی]] 
|وتەبێژ               = فەریبا محەمەدی
|دامەزران             = ٢٠٠٧
|پێگەی سەرەکی         = سلێمانی، زرگوێز، بانەگەورە، ناوەندی سەرکردایەتیی کۆمەڵە
|ھەواڵنامە            = دوارۆژ، گۆڤاری چرۆ
|لقی لاوان             = لاوانی پێشڕەو، ڕێکخراوی خوێندکارانی پێشڕەو و ئاسۆی ژنی کورد
|ئامانج               = سەربەخۆیی بۆ کوردستان
|ناوچەی چالاکییەکان    = [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]
|ئایدۆلۆجیا           = [[کوردایەتی]]، سۆسیال دێمۆکرات
|کردەوە سەرەکییەکان   = ئاسۆسات، دواڕۆژ 
|بار                  = 
|پەیوەندی نێودەوڵەتی  =
|دروشم                = 
|رەنگی فەرمی          = سوور
|ماڵپەڕ               = https://rojhelatnews.com{{ھن}}https://komele.org
}}

'''کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان''' حیزبێکی سیاسیی چەپی [[ئۆتۆنۆمی]]خوازی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] و ئۆپۆزیسیۆنی [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران|کۆماری ئیسلامیی ئێران]]ە. ئەو حیزبە یەکێک لە پێنج دامەزرێنەر و ھەروەھا ئەندامی ئێستای [[ھاوپەیمانیی ھێزە سیاسییەکانی کوردستانی ئێران]]ە.

کۆمەڵەی زەحمەتکێشان پێشتر لە ژێر هەژموونەی عەبدوڵا موهتەدی و عومەر ئیلخانیزادەدا خۆی تەنیا وەک ئۆپۆزیسیۆنی حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران (نەک کۆی دەوڵەتی ئێرانی) دەناساند. پێشتر عومەر ئیلخانیزادە وەک سکرتێری کۆمەڵەی زەحمەتکێشان بێ ئاگاداریی ئەندامانی حزبەکەی لە کۆبوونەوەیەکدا لە شاری ستۆکهۆڵم پایتەختی سوێد لە ڕۆژماساڵی ٢٠٢٣/٢/٢٢ لەگەڵ عەبدوڵا موهتەدی، سکرتێری کۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێران بە شێوەیەکی چاوەڕێنەکراو یەکگرتنەوەی هەردووک کۆمەڵەیان ڕاگەیاند. دوای ئەم ڕاگەیاندنە بە ماوەیەکی کورت ژمارەیەکی زۆر لە ئەندامانی حزبی کۆمەڵەی زەحمەتکێشان کە نزیکەی ٦٠ کەس دەبوون لە ڕیزەکانی حزب دەرچوون و دەستیان کێشایەوە. پڕۆسەی یەکگرتنەوەی هەردوو حزبی کۆمەڵە بڕیار بوو لە ماوەیەکی دیاریکراودا و لە چوارچێوەی کۆنگرەیەکی هاوبەشدا تەواو ببێت و فۆرمی فەرمی و ڕێکخراوەیی وەربگرێت. بەڵام سەرهەڵدانی &quot;شۆڕشی ژینا مەهسا ئەمینی&quot; و دەرکەوتنی ڕوونتری بیروباوەڕی خەڵکی ڕۆژهەڵاتی کوردستان هاندەری سەرەکی بوون بۆ ئەوەی کۆمەڵەی زەحمەتکێشان گەڕانەوە بۆ دید (ڕەئی) و ویستەی خەڵکی ڕۆژهەڵاتی کوردستان بکاتە بنەمای بڕیار لە بەرامبەر ڕەفتار و کردەوەکانی عومەر ئیلخانیزادە کە بەبێ هیچ گەڕانەوەیەک بۆ سەرکردایەتی و ئەندامانی حزبەکەی بچێتە ناو &quot;تیمی جۆرج تاون&quot;ەوە کە دواتر مەنشووری (منشور همبستگی و سازماندهی برای آزادی &quot;مهسا&quot;/میساقی هاوپشتی و ڕێخستن بۆ ئازادی)ی لێ کەوتەوە. پێشتریش زێدەبوونی گرژی و ناکۆکی لە نێوان سەرکردەکانی[[ کۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێران]] لە کۆتای ساڵی ٢٠٠٧دا بوو بە ھۆی جودابوونەوە و لقدانەوەی عومەر ئیلخانیزادە و دامەزراندنی حزبێکی جودا بە ناوی &quot;کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان''&quot;''. بەڵام لە ١٩ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٢ دوای ١٥ ساڵ هەردوو حزبەکە جارێکی دیکە یەکیان گرتەوە و لە ژێر ناوی &quot;حزبی کۆمەڵەی کوردستانی ئێران''&quot;''و بە شێوەی ڕێبەرایەتیی هاوبەش کار و خەباتیان بەڕێوە دەبەن .&lt;ref name=&quot;حیزبی کۆمەڵەی کوردستانی ئێران ۱&quot;&gt;[http://komala.org/farsy/dreja.aspx?=hewal&amp;jmare=1288&amp;Jor=2 حیزبی کۆمەڵەی کوردستانی ئێران: ''ڕاگەیاندنی یەکگرتنەوەی دوو لایەنی کۆمەڵە'' (بە فارسی)، نووسراو لە در ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221202195604/http://komala.org/farsy/dreja.aspx?=hewal&amp;jmare=1288&amp;Jor=2 |date= ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ }} سەردان لە ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان ۱&quot;&gt;[https://www.komala.com/?p=16308 کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان: ''ڕاگەیاندنی یەکگرتنەوەی دوو لایەنی کۆمەڵە' (بە کوردیی سۆرانی)، نووسراو لە در ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221202195522/https://www.komala.com/?p=16308 |date= ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ }} سەردان لە ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢.&lt;/ref&gt; هەر لە دامەزراندیەوە لە ٢٠٠٧ تا کۆتا، سکرتێری گشتیی ئەو حزبە (کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان) [[عومەر ئیلخانیزادە]] بوو بەڵام لە دوای یەکگرتنەوەی لەگەڵ &quot;کۆمەڵەی شۆڕشگێر&quot;، سکرتێرەکەی بووە جێگری سکرتێری گشتیی کۆمەڵە عەبدوڵا موهتەدی.&lt;ref name=&quot;ن.ن.س. ڕۆژ ۱&quot;&gt;[http://www.nnsroj.com/fa/detiles.aspx?id=3312&amp;ID_map=20 ماڵپەڕی ھەوال و شیکاریی ڕۆژ: ''ھەڵبژاردنی دووبارەی عومەر ئیلخانیزادە بە سکرتێریی گشتیی کۆمەڵەی زەحمەتکێشان''، نووسراو لە ۱ی تشرینی دووەمی ۲۰۱۲؛]{{بەستەری مردوو|date=تشرینی دووەمی ۲۰۱۹ |bot=InternetArchiveBot}} سەردان لە ۳۰ی ئایاری ۲۰۱۹.&lt;/ref&gt;

== کەرتبوونەکانی کۆمەڵە ==
{{لق لێبوونەوەکانی کۆمەڵە}}

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەری دەرەکی ==
* [https://dwaroj.net دووھەفتەنامەی «دواڕۆژ»]

{{کۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێران}}
{{ڕێکخراوە سیاسییەکانی کوردستان}}
{{حیزبەکانی ئۆپۆزیسیۆنی ئێران}}
{{حیزبە سۆسیالیست و چەپەکانی کوردستان}}

{{تووڵی دەروازە|سیاسەت|کوردستان|ئێران|عێراق}}
{{کۆڵکە}}
{{پۆلی کۆمنز|Komala (Ilkhanizadeh faction)}}

[[پۆل:پارتە سۆسیال دیمۆکراتەکانی کوردستان]]
[[پۆل:پارتە سۆسیال دیمۆکراتەکانی ئێران]]
[[پۆل:پارتە سیاسییەکان لە ھەرێمی کوردستان]]
[[پۆل:حیزبە کۆمۆنیستەکان لە ئێران]]</text>
      <sha1>kllj3v3pjwzjnit97od8td8ymknjb9c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کۆشکی ڤێرسای</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9189</id>
    <revision>
      <id>1580495</id>
      <parentid>1580337</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T20:02:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}}</comment>
      <origin>1580495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8359" sha1="r6evgrqba4vgef6iz20hy263h465lcu" xml:space="preserve">{{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}}
{{داتابۆکس}}[[پەڕگە:Versailles_Palace.jpg|وێنۆک|کۆشکی ڤێرسای]]
'''کۆشکی ڤێرسای''' (بە [[فەڕەنسی]]: Château de Versailles) کۆمەڵە کۆشکێکە لە شاری [[ڤێرسای]] لە نزیکی [[پاریس|پاریسدا]] کە وەکوو گەورەترین کۆشکی شاھانەی جیھان دەناسرێت. [[پەیمانی ڤێرسای]] کە یەکێک لە گرنگرین پەیمانەکانی مێژووی جیھانە لەم کۆشکەدا بەستراوە.

==مێژوو==
[[پەڕگە:Versailles on the 1652 map of Paris by Gomboust - Gallica 2012.jpg|وێنۆک|ڕاست|ڤێرسای لە دەوروبەری ١٦٥٢، لەلایەن [[ژاک گۆمبو]]|alt=ھەڵکۆڵراوێکی شاتۆی لویسی سێزدەھەم وەک ئەوەی لە ساڵی ١٦٥٢دا دەرکەوتووە]]

لە ساڵی ١٦٢٣دا،{{sfn|Spawforth|2008|p=2}}{{sfn|Ayers|2004|p=333}} [[لویسی سێزدەھەم]]، [[پاشای فەڕەنسا]]، [[نیشتەجێگەی ڕاو|نیشتەجێگەی ڕاو]]ێکی لەسەر گردێک لە ناوچەیەکی دڵخوازی ڕاوکردن دروست کرد، کە ١٢ میل بەرەو ڕۆژئاوای [[پاریس]]،{{sfn|Spawforth|2008|pp=1–2}} و ١٠ میل لە نیشتەجێگە سەرەکییەکەیەوە، [[کۆشکی سەنت-ژێرمێن-ئان-لێ]]، دوور بوو.{{sfn|Hoog|1996|p=369}} شوێنەکە، لە نزیک گوندێک بە ناوی ڤێرسای،{{efn|ناوی «ڤێرسای»، کە یەکەمجار لە ساڵی ١٠٣٨دا بەکارھاتووە،{{sfn|City of Versailles: History}} لە وشەی فەڕەنسی کۆنی «ڤێرسایڵ» (versail)ەوە،{{sfn|Jones|2018|p=12}} لە وشەی لاتینی «ڤێرتێری» (vertere)ەوە دێت؛{{sfn|Spawforth|2008|p=1}} ھەردووکیان بە واتای «کێڵگەی کێڵدراو» دێن.{{sfn|Jones|2018|p=12}}{{sfn|Spawforth|2008|p=1}}}} ناوچەیەکی دارستانی شێدار بوو کە دەربارەکەی لویسی سێزدەھەم بە کەم تماشایان دەکرد و بە گشتی بە شایستەی پاشایان نەدەزانی؛{{sfn|Jones|2018|p=15}} یەکێک لە دەربارەکانی، [[فرانسوا دی باسومپیێر]]، نووسیویەتی کە نیشتەجێگەکە «تەنانەت لە سادەترین پیاوی بەڕێزیشدا، ھەستی لووتبەرزی دروست ناکات».{{sfn|Ayers|2004|p=333}}{{sfn|Walton|1986|p=53}} لە ساڵی ١٦٣١ تا ١٦٣٤، تەلارساز [[فیلیبێرت لێ ڕۆی]] نیشتەجێگەکەی بە [[کۆشک|شاتۆ]]یەک بۆ لویسی سێزدەھەم گۆڕی،{{sfn|Jones|2018|pp=15–16}}{{sfn|Berger|1994|p=53}} کە ڕێگەی نەدەدا بە شاژنەکەی، [[ئانی نەمسا]]، کە شەوان لەوێ بمێنێتەوە،{{sfn|Jones|2018|p=16}}{{sfn|Spawforth|2008|p=3}} تەنانەت کاتێک بڵاوبوونەوەی [[کۆڵە]] لە [[سەنت-ژێرمێن-ئان-لێ]] لە ساڵی ١٦٤١دا لویسی سێزدەھەمی ناچار کرد ڕوو بکاتە ڤێرسای لەگەڵ میراتگرە سێ ساڵانەکەی، [[لویسی چواردەھەم]]ی داھاتوو.{{sfn|Jones|2018|p=16}}{{sfn|Palace of Versailles: History}}

کاتێک لویسی سێزدەھەم لە ساڵی ١٦٤٣دا مرد، ئان بوو بە [[ڕەجێنت]]ی لویسی چواردەھەم،{{sfn|Bohanan|2001|p=58}} و شاتۆکەی لویسی سێزدەھەم بۆ دەیەی داھاتوو بەجێھێڵدرا. ئەو دەربارەکەی گەڕاندەوە بۆ پاریس،{{sfn|Jones|2018|p=17}} کە لەوێ ئان و [[وەزیری سەرەکیی فەڕەنسا|وەزیری سەرەکی]]یەکەی، [[کاردیناڵ مازارین]]، بەردەوام بوون لە ڕێکارە دارایییە ناپەسەندەکانی لویسی سێزدەھەم. ئەمە بووە ھۆی [[فرۆند]]، زنجیرەیەک یاخیبوون دژی دەسەڵاتی پاشایەتی لە ١٦٤٨ تا ١٦٥٣ کە ململانێیەکی نێوان مازارین و [[میرەکانی خوێن]]، خێزانە فراوانەکەی لویسی چواردەھەم، بۆ دەسەڵات بەسەریدا شاردەوە.{{sfn|Bohanan|2001|pp=58, 60, 66}} لە دوای فرۆند، لویسی چواردەھەم بڕیاری دا بە تەنیا فەرمانڕەوایی بکات.{{sfn|Spawforth|2008|p=26}}{{sfn|Bohanan|2001|p=66}} لە دوای مردنی مازارین لە ساڵی ١٦٦١دا،{{sfn|Berger|1994|p=18}} لویسی چواردەھەم حکوومەتەکەی چاکسازی تێدا کرد بۆ ئەوەی دایکی و میرەکانی خوێن دوور بخاتەوە،{{sfn|Bohanan|2001|p=66}} دەربارەکەی گەڕاندەوە بۆ سەنت-ژێرمێن-ئان-لێ،{{sfn|Jones|2018|p=25}} و فەرمانی کرد بە فراوانکردنی شاتۆکەی باوکی لە ڤێرسای بۆ کۆشکێکی گەورە.{{sfn|Jones|2018|p=16}}{{sfn|Hoog|1996|pp=369–70}}

لویسی چواردەھەم لە ساڵی ١٦٥٠کاندا لە ڤێرسای ڕاوی کردبوو،{{sfn|Berger|1994|p=53}}{{sfn|Palace of Versailles: History}} بەڵام تا ساڵی ١٦٦١ بایەخێکی تایبەتی بە ڤێرسای نەدابوو.{{sfn|Spawforth|2008|pp=4–5}} لە ١٧ی ئابی ١٦٦١دا،{{sfn|Bonney|2007|p=223}} لویسی چواردەھەم میوانی ئاھەنگێکی شکۆدار بوو کە لەلایەن [[نیکۆلاس فوکێت]]، [[سەرپەرشتیاری دارایی]]، لە نیشتەجێگە کۆشکییەکەی، [[شاتۆ دی ڤۆ-لێ-ڤیکۆنت]]، ڕێکخرابوو.{{sfn|Berger|1994|p=18}}{{sfn|Blanning|2002|p=33}} لویسی چواردەھەم سەرسام بوو بە شاتۆکە و باخچەکانی،{{sfn|Blanning|2002|p=33}}{{sfn|Jones|2018|p=19}} کە کاری [[لویس لێ ڤۆ]]، [[تەلارسازی یەکەمی پاشا|تەلارسازی دەربار]] لەوەتەی ساڵی ١٦٥٤، [[ئاندرێ لێ نۆتر]]، باخەوانی پاشایەتی لەوەتەی ساڵی ١٦٥٧، و [[شارڵ لێ برون]]،{{sfn|Berger|1994|p=53}} وێنەکێشێکی ناو خزمەتی پاشایەتی لەوەتەی ساڵی ١٦٤٧ بوون.{{sfn|Palace of Versailles: Charles Le Brun}} قەبارە و دەوڵەمەندی ڤۆ-لێ-ڤیکۆنت بووە ھۆی ئەوەی فوکێت لەو ئەیلوولەدا زیندانی بکات، چونکە ئەو ھەروەھا قەڵایەکی دوورگەیی و سوپایەکی تایبەتی دروست کردبوو.{{sfn|Blanning|2002|p=33}}{{sfn|Berger|1994|pp=18–19}} بەڵام لویسی چواردەھەم ھەروەھا لە ڤۆ-لێ-ڤیکۆنتەوە وەرگیرا،{{sfn|Walton|1986|p=41}} و بنیاتنەرەکانی بۆ پڕۆژەکانی خۆی دامەزراند.{{sfn|Blanning|2002|p=40}}{{sfn|Walton|1986|p=42}} لویسی چواردەھەم فوکێتی بە [[ژان-باتیس کۆڵبێر]] گۆڕی،{{sfn|Bohanan|2001|p=66}}{{sfn|Jones|2018|p=19}} کە لایەنگرێکی مازارین و دوژمنی فوکێت بوو،{{sfn|Bonney|2007|pp=208–10}} و ئەرکی بەڕێوەبردنی دەستەی پیشەوەرانی ناو خزمەتی پاشایەتی پێ سپارد.{{sfn|Spawforth|2008|p=5}}{{sfn|Blanning|2002|p=36}} کۆڵبێر وەک نێوەندگیرێک لە نێوان ئەوان و لویسی چواردەھەمدا کاری دەکرد،{{sfn|Berger|1994|p=20}} کە بە کەسی ڕێنمایی و چاودێری پلاندانان و بنیاتنانی ڤێرسای دەکرد.{{sfn|Spawforth|2008|p=9}}{{sfn|Walton|1986|p=35}}{{sfn|Berger|1994|p=25}}

== تێبینییەکان ==
{{تێبینییەکان}}
= سەرچاوەکان =
{{سەرچاوەکان}}
{{تووڵی دەروازە|نژیاروانی|فەڕەنسا|پاریس}}

{{پۆلی کۆمنز|Palace of Versailles}}

[[پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکان، تەواوبوونی ١٦٧٢]]
[[پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکان، تەواوبوونی ١٦٨٤]]
[[پۆل:کۆشکی ڤێرسای]]
[[پۆل:کۆشکەکانی فەڕەنسا]]
[[پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە فەڕەنسا]]</text>
      <sha1>r6evgrqba4vgef6iz20hy263h465lcu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مزگەوتی سوڵتان ئەحمەد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11842</id>
    <revision>
      <id>1580394</id>
      <parentid>1580345</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:01:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ پارامەترە واڵاکان لابران؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ چاکسازیی ژمارەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]])</comment>
      <origin>1580394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16757" sha1="9k1jz6kspuykaxd2v4oqa2jv6ez3ach" xml:space="preserve">{{Coord|41.005483|N|28.977385|E|region:TR_type:landmark|title=inline,title|display=title}}{{زانیاریدانی مزگەوت
| ناو= مزگەوتی سوڵتان ئەحمەد
| وێنە= Sultan Ahmed Mosque, Istambul.jpg
| دەرخستنی وێنە= 
| لێدوان= 
| شار= [[ئەستەمبوڵ]]
| وڵات= {{ئاڵا|تورکیا}}
| بنیاتنەری مزگەوت= 
| میژووی بیناکردن= ١٦٠٩–١٦١٦
| بیناسازی= 
| کردنەوە=
| ئەندازیاری بیناسازی= سەدەفکار محەممەد ئاغا
| ڕووبەر= ١٠،٠٠٠
| درێژی= ٧٢م
| پانی= ٦٤م
| بەرزی= ٤٥م
| ژمارەی نوێژکەران= 
| ژمارەی منارە= ٦
| بەرزی منارە= 
| ژمارەی قوبە= 
| بەرزی قوبە= 
| تیرەی قوبە= 
| کەرەستەی بیناسازی= 
&lt;!-- بۆ دەرکەوتنی شوێنی مزگەوتەکە لەسەر نەخشە --&gt;
| نەخشە= 
|بازنەی پانی=
|ھێڵی درێژی=}}
'''مزگەوتی سوڵتان ئەحمەد''' ({{بە تورکی|Sultan Ahmet Camii}}، {{بە عەرەبی|مَسجِدُ السلطان أحمد}}) لە نێوان ساڵانی (١٦٠٩–١٦١٦) لەلایەن [[ئەحمەدی یەکەم|سوڵتان ئەحمەدی یەکەم]]ی [[دەوڵەتی عوسمانی]] و بە سەرپەرشتی [[ئەندازیاری]] بە توانای ئەو سەردەمە [[سەدەفکار محەممەد ئاغا]] دروستکراوە. بەھۆی شوێنەکەی و [[منارە]] بەرزەکانییەوە بووەتە یەکێک لە ھەرە شوێنە بەناوبانگەکانی شاری [[ئەستەمبوڵ]].

== مێژوو ==
=== بیناکردن ===
[[File:Portrait_of_Sultan_Ahmed_I.png|وێنۆک|ڕاست|چەپ|پۆرترێتێکی ھاوچەرخی [[ئەحمەدی یەکەم|سوڵتان ئەحمەدی یەکەم]]، کە فەرمانی بە دروستکردنی مزگەوتی شین کرد. [[مۆزەخانەی میترۆپۆلیتەنی ھونەر]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Portrait of Sultan Ahmet I (r. 1603–17) |ناونیشان=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/450516 |وێبگە=www.metmuseum.org |بڵاوکەرەوە=The Metropolitan Museum of Art |زمان=en}}&lt;/ref&gt;]]
دوای [[پەیماننامەی زیتڤاتۆرۆک]]، کە وەک گورزێک بۆ ناوبانگی عوسمانییەکان دەبینرا، سوڵتان [[ئەحمەدی یەکەم]] بڕیاری دا مزگەوتێکی گەورە لە ئەستەمبووڵ دروست بکات بەو بەھیوایەی بەدەستھێنانی ڕەزامەندی خودا.{{sfn|Goodwin|1971|p=342}} ئەو یەکەم سوڵتان بوو کە مزگەوتێکی ئیمپراتۆری دروست بکات لە دوای [[سەلیمی دووەم]] (کۆچی دوایی ١٥٧٤)، چونکە ھەریەک لە [[مورادی سێیەم]] و [[محەممەدی سێیەم]] پێش ئەو ھی خۆیان دروست نەکردبوو.{{Sfn|Kuban|2010|p=361}}{{Sfn|Blair|Bloom|1995|p=228}}

مزگەوتەکە لە لای باشووری ڕۆژھەڵاتی [[گۆڕەپانی سوڵتان ئەحمەد|ھیپۆدرۆمی]] بیزەنتی کۆن دروست کراوە، لە نزیک [[ئایاسۆفیا]]، کە گۆڕدرابوو بۆ [[مزگەوت]]، کە وەک سەرچاوەیەکی ئیلھامبەخش بۆ تەلارسازانی عوسمانی کاری دەکرد،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Bailey |یەکەم١=Julia |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=DBbgOTsAHQ8C&amp;pg=PA270 |سەردێڕ=History and Ideology: Architectural Heritage of the &quot;Lands of Rum&quot; |دوایین٢=Bozdoğan |یەکەم٢=Sibel |دوایین٣=Necipoğlu |یەکەم٣=Gülru |بڵاوکەرەوە=Brill |ساڵ=٢٠٠٧|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-١٦٣٢٠-١|پەڕەکان=٢٧٠|زمان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=QjzYdCxumFcC&amp;pg=PA245 |سەردێڕ=Encyclopedia of the Ottoman Empire |بڵاوکەرەوە=Infobase Publishing |ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-١-٤٣٨١-١٠٢٥-٧|editor-last=Agoston |editor-first=Gabor |پەڕەکان=٢٤٥|زمان=en |editor-last2=Masters |editor-first2=Bruce Alan}}&lt;/ref&gt; شوێنێکی خاوەن بایەخێکی ڕەمزی گەورەیە کە ڕێگەی پێ دەدات بەسەر ئاسۆی شارەکەدا زاڵ بێت. شوێنی مزگەوتەکە لە بنەڕەتدا لەلایەن [[پلیکانە|پلیکانەکانی]] ھیپۆدرۆم و سەکۆی ئیمپراتۆرییەکەیەوە (کە ئیمپراتۆر لە کاتی بەشداریکردن لە چالاکییەکان لێرە لێی دادەنیشت) داگیرکرابوو. لە کاتی ھەڵکۆڵینەکاندا لە سەرەتای سەدەی ٢٠ەمدا، ھەندێک لە کورسییە کۆنەکان لە حەوشەی مزگەوتەکەدا دۆزرانەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Akyürek |یەکەم=Engin |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=1-9DEAAAQBAJ&amp;pg=PT99 |سەردێڕ=The Hippodrome of Constantinople |بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ساڵ=٢٠٢١|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٩٤٤٤٨-٩|پەڕەکان=١٧, ٢٠|زمان=en}}&lt;/ref&gt; بە لەبەرچاوگرتنی شوێن، قەبارە و ژمارەی [[منارە|منارەکانی]] مزگەوتەکە، ئەوە ئەگەرێکی بەھێزە کە سوڵتان ئەحمەد مەبەستی بووە مۆنیۆمێنتێک دروست بکات کە ڕکابەری ئایاسۆفیا بکات یان لێی تێپەڕێنێت.{{Sfn|Kuban|2010|p=|pp=362–363}}

پێش دروستکردنی، ئەم شوێنە لەلایەن کۆشکەکانی چەند وەزیرێکی عوسمانییەوە داگیرکرابوو، لەوانە [[سۆکۆلو محەممەد پاشا]] و گوزەل ئەحمەد پاشا، کە پێویستی بە پرۆسەیەکی گرانبەھای خاوەندارێتی لێسەندنەوە ھەبوو.{{sfn|Goodwin|1971|p=343}}{{Sfn|Kuban|2010|p=361}} ئەمە، لەگەڵ ئەو ڕاستییەی کە ئیمپراتۆریەتەکە لە ژێر گوشاری ئابووریدا بوو، ناڕەزایەتی [[زانا ئاینییەکان|عولەماکانی]] (زانیارانی شەریعەتی ئیسلامی) لێکەوتەوە، کە دەیانگوت سوڵتانەکان دەبێت تەنھا بە دەستکەوتەکانی داگیرکاری پارەی دروستکردنی مزگەوتێکی ئیمپراتۆری دابین بکەن. ئەحمەدی یەکەم ھیچ سەرکەوتنێکی گەورەی بەدەست نەھێنابوو و بەو ھۆیەشەوە ناچار بوو پارە لە خەزێنەوە بۆ ئەم پڕۆژە گرانبەھایە تەرخان بکات.{{sfn|Goodwin|1971|p=343}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Rüstem |یەکەم=Ünver |ڕێکەوت=٢٠١٦|سەردێڕ=The Spectacle of Legitimacy: The Dome-Closing Ceremony of the Sultan Ahmed Mosque |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/26551687 |journal=Muqarnas |بەرگ=٣٣|پەڕەکان=٢٥٣–٣٤٤|jstor=26551687 |issn=0732-2992}}&lt;/ref&gt; عولەماکان تا ئەو شوێنە ڕۆیشتن کە نوێژکردنی موسڵمانانیان لە مزگەوتەکەدا قەدەغە کرد.{{sfn|Goodwin|1971|p=343}}

[[File:Relation nouvelle d'un voyage de Constantinople - enrichie de plans levez par l'auteur sur les lieux, and des figures de tout ce qu'il y a de plus remarquable dans cette ville (1680) (14586728998).jpg|وێنۆک|ڕاست|وێناکردنێکی سەدەی ١٧ھەم لەگەڵ نەخشەی زەوی لەلایەن گەڕیدەی فەڕەنسی گیوم جۆزێف گرێلۆ|چەپ]]
سەرەڕای دژایەتییەکان، سوڵتان بەردەوام بوو لە پڕۆژەکە.{{sfn|Goodwin|1971|p=343}} دروستکردنی لە ساڵی ١٦٠٩ دەستی پێ کرد و لە ساڵی ١٦١٧ تەواو بوو، کاتێک مەڕاسیمی کردنەوەی بەڕێوەچوو، ھەرچەندە ساڵی ١٦١٦ لەسەر ھەندێک لە نەخشێنراوەکانی مزگەوتەکە ئاماژەی پێ کراوە.{{sfn|Goodwin|1971|p=343}}{{Sfn|Kuban|2010|p=362}}{{Sfn|Blair|Bloom|1995|p=228}} ئەحمەدی یەکەم لە دەوروبەری ھەمان کاتدا یان زۆر زوو دوای ئەوە لە ساڵی ١٦١٧ کۆچی دوایی کرد. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Sumner-Boyd |یەکەم١=Hilary |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=2G6KDwAAQBAJ |سەردێڕ=Strolling Through Istanbul: The Classic Guide to the City |دوایین٢=Freely |یەکەم٢=John |بڵاوکەرەوە=Tauris Parke Paperbacks |ساڵ=٢٠١٠|edition=Revised |پەڕەکان=١٠٧–١١١|زمان=en}}&lt;/ref&gt; زانا [[گۆدفرێی گودوین (زانا)|گۆدفرێی گودوین]] ئاماژە بەوە دەکات کە دوایین ڕاپۆرتەکانی [[ژمێریاری]] سەبارەت بە دروستکردنی مزگەوتەکە لەلایەن [[مستەفای یەکەم]]، جێنشینی ئەحمەدی یەکەم، واژوو کراون، کە ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە ئەحمەدی یەکەم پێش تەواوبوونی کۆتایی پڕۆژەکە کۆچی دوایی کردووە.{{sfn|Goodwin|1971|p=343}}

لە کۆتاییدا، شکۆمەندی مزگەوتەکە، ڕازاندنەوە لوکسەکەی و ئەو مەڕاسیمە گشتییە وردانەی کە ئەحمەدی یەکەم بۆ ئاھەنگگێڕان بەبۆنەی پڕۆژەکە ڕێکی خستبوون، وادیارە ڕای گشتییان گۆڕیوە و بەسەر مشتومڕە سەرەتاییەکانی سەبارەت بە دروستکردنەکەیدا زاڵ بوون. بوو بە یەکێک لە بەناوبانگترین مزگەوتەکانی شارەکە.{{sfn|Goodwin|1971|p=343}}&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; مزگەوتەکە شوێنەوارێکی گەورەی لەسەر شارەکە بەجێھێشتووە و ناوی خۆی داوە بە گەڕەکەکانی دەوروبەری، کە ئێستا بە سوڵتان ئەحمەد ناسراوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kezer |یەکەم=Zeynep |chapter-url=https://books.google.com/books?id=WEGPre35WvAC&amp;pg=PA212 |سەردێڕ=Architecture as Experience: Radical Change in Spatial Practice |بڵاوکەرەوە=Routledge |ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٤-٤١٧٥٢-٠|editor-last=Arnold |editor-first=Dana |پەڕەکان=٢١٢|زمان=en |chapter=If walls could talk: exploring the dimensions of heterotopia at the Four Seasons Istanbul Hotel |editor-last2=Ballantyne |editor-first2=Andrew}}&lt;/ref&gt;
=== نۆژەنکردنەوەکان و مێژووی ئەم دواییانە ===
[[File:Interieur de la Mosquée Ahmed - DPLA - ea640e6a581430dd574fbb4922e8bcdd.jpg|وێنۆک|وێنەی ناوەوەی مزگەوتەکە {{دەوروبەری|١٩٠٠}}]]
لە ساڵی ١٨٨٣دا، زۆربەی نەخشە کێشراوەکانی ناوەوەی مزگەوتەکە بە کاری ڕەنگکردنی نوێی [[قاڵبی نەخشاندن]] گۆڕدران، کە ھەندێکیان نەخشەی ڕەنگی ڕەسەنیان گۆڕی.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ئاگرکەوتنەوەیەکی گەورە لە ساڵی ١٩١٢دا زیانی بە چەند پێکھاتەیەکی دەرەوەی کۆمەڵە مزگەوتەکە گەیاند یان وێرانی کردن، کە دواتر نۆژەن کرانەوە.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

نۆژەنکردنەوەیەکی گەورەی مزگەوتەکە لە سەدەی ٢١ەمدا ڕووی دا. لە کاتی کارە ئامادەکارییەکان لە ساڵی ٢٠١٣دا، دەرکەوت کە منارەی باکووری ڕۆژئاوای مزگەوتەکە بە تێپەڕبوونی کات {{گۆڕین|٥|cm|in}} لای داوە، کە مەترسییەکی ئەگەریی بۆ سەر سەقامگیری پێکھاتەکەی دروست کردووە. کارەکانی دووبارە بونیادنانەوە و چاککردنەوەی منارەکە لە ساڵی ٢٠١٥دا لە بەڕێوەچووندا بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی شوباتی ٢٠١٥|سەردێڕ=Istanbul's historical Blue Mosque's minaret 'shifted' |ناونیشان=https://www.hurriyetdailynews.com/istanbuls-historical-blue-mosques-minaret-shifted-77993 |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٣|وێبگە=Hürriyet Daily News |زمان=en}}&lt;/ref&gt; کارە گشتگیرەکانی نۆژەنکردنەوە لەسەر باقی مزگەوتەکە لە ساڵی ٢٠١٨ دەستی پێ کرد و لە نیسانی ٢٠٢٣ کۆتایی ھات.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Blue Mosque opens doors for worshippers after 5-year restoration |ناونیشان=https://www.middleeastmonitor.com/20230421-blue-mosque-opens-doors-for-worshippers-after-5-year-restoration/ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٣|وێبگە=Middle East Monitor |زمان=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی نیسانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Blue Mosque in Istanbul reopens for prayer after 6-year restoration |ناونیشان=https://www.dailysabah.com/arts/blue-mosque-in-istanbul-reopens-for-prayer-after-6-year-restoration/news |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٣|وێبگە=Daily Sabah |زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;

[[پاپا بێنێدیکتی شانزدەیەم]] لە ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦ لە کاتی سەردانەکەیدا بۆ [[تورکیا]]، لەگەڵ مستەفا چاگریجی، [[موفتی]]ی [[ئەستەمبووڵ]] و ئەمرۆڵڵا ھاتیپۆغڵو، ئیمامی مزگەوتی شین، سەردانی مزگەوتەکەی کرد. ئەمە دووەم سەردانی پاپا بوو لە مێژوودا بۆ شوێنێکی پەرستنی موسڵمانان.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Pope makes Turkish mosque visit |ناونیشان=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6158811.stm |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ئیش=BBC News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Pope Benedict XVI Visits Turkey's Famous Blue Mosque |ناونیشان=https://www.foxnews.com/story/pope-benedict-xvi-visits-turkeys-famous-blue-mosque |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Fox News}}&lt;/ref&gt;

== پێشانگا ==
&lt;gallery&gt;
Image:Blue mosque2.jpg|&lt;!--Seen from Sultanahmed Square, close to the Hagia Sophia--&gt;
Image:SunsetOverTheBosphorus1.JPG|&lt;!--Sunset over the Bosphorus, left the Blue Mosque, right the Hagia Sophia--&gt;
Image:Sultan Ahmed Mosque 01.JPG|&lt;!--Arcaded forecourt with one of the entrance gates--&gt;
Image:Blekitny Meczet RB3.jpg|&lt;!--Prayers inside--&gt;
Image:Blue Mosque 03 2010.jpg|&lt;!--Blue tiles--&gt;
Image:SultanAhmetMosqueCourtyard.jpg|&lt;!--Courtyard View--&gt;
Image:DSC04728 Istanbul - La Moschea Blu - Foto G. Dall'Orto 29-5-2006.jpg|&lt;!--Gateway to the courtyard--&gt;
Image:BlueMosqueCourtyard.jpg|&lt;!--View of the inner courtyard--&gt;
Blue Mosque Courtyard Dusk Wikimedia Commons.jpg
File:Blue Mosque Interior 2009.JPG|&lt;!--Prayer area--&gt;
File:Blue Mosque Ceiling Blue Tiles.JPG|&lt;!--Main dome and its blue tiles--&gt;
File:Blue_Mosque_Courtyard_Arcades_Wikimedia_Commons.JPG|&lt;!--Arcades in the inner courtyard--&gt;
File:Blue_Mosque_Two_Tourists_Wikimedia_Commons.JPG|&lt;!--Two tourists staring at the Blue mosque in the Sultan Ahmed park--&gt;
File:A side of Sultan Ahmed Mosque.jpg|
&lt;/gallery&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
* {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://tr.wikipedia.org/wiki/Sultan_Ahmet_Camii|سەردێڕ=Sultan Ahmet Camii|زمان=تورکی|سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٩}}
{{تووڵی دەروازە|نژیاروانی|ئیسلام|ئایین|تورکیا|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|مزگەوت}}
{{پۆلی کۆمنز|Sultan Ahmed I Mosque}}

[[پۆل:مزگەوتەکانی ئەستەمبوڵ]]
[[پۆل:نژیاروانیی ئیسلامی]]
[[پۆل:خانووبەرە ئایینییەکان، تەواوبونی ١٦١٦]]
[[پۆل:نژیاروانیی لە تورکیا]]
[[پۆل:شوێنە گەشتیارییەکانی ئەستەمبوڵ]]
[[پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە تورکیا]]
[[پۆل:خانووبەرە دینییەکان، تەواوبونی ١٦١٦]]</text>
      <sha1>9k1jz6kspuykaxd2v4oqa2jv6ez3ach</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا/ئەرشیڤ</title>
    <ns>10</ns>
    <id>12902</id>
    <revision>
      <id>1580429</id>
      <parentid>1580237</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:10:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>/* ئازار */</comment>
      <origin>1580429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3847" sha1="jk21mkkj78f9dm8nx3srvno94l6ct5u" xml:space="preserve">{{بۆکسی ئەرشیڤ|
[[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا/ئەرشیڤ/ئەرشیڤی ٢٠١٠|٢٠١٠]] {{•}} [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا/ئەرشیڤ/ئەرشیڤی ٢٠١١|٢٠١١]] {{•}} [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا/ئەرشیڤ/ئەرشیڤی ٢٠١٢|٢٠١٢]] {{•}} [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا/ئەرشیڤ/ئەرشیڤی ٢٠١٣|٢٠١٣]] {{•}} [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا/ئەرشیڤ/ئەرشیڤی ٢٠١٤|٢٠١٤]] {{•}} [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا/ئەرشیڤ/ئەرشیڤی ٢٠١٥|٢٠١٥]] {{•}} [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا/ئەرشیڤ/ئەرشیڤی ٢٠١٦|٢٠١٦]] {{•}} [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا/ئەرشیڤ/ئەرشیڤی ٢٠١٧|٢٠١٧]] {{•}} [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا/ئەرشیڤ/ئەرشیڤی ٢٠١٨|٢٠١٨]] {{•}} [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا/ئەرشیڤ/ئەرشیڤی ٢٠١٩|٢٠١٩]] {{•}} [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا/ئەرشیڤ/ئەرشیڤی ٢٠٢٠|٢٠٢٠]] {{•}} [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا/ئەرشیڤ/ئەرشیڤی ٢٠٢١|٢٠٢١]] {{•}} [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا/ئەرشیڤ/ئەرشیڤی ٢٠٢٢|٢٠٢٢]] {{•}} [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا/ئەرشیڤ/ئەرشیڤی ٢٠٢٣|٢٠٢٣]] {{•}} [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا/ئەرشیڤ/ئەرشیڤی ٢٠٢٤|٢٠٢٤]] {{•}} [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا/ئەرشیڤ/ئەرشیڤی ٢٠٢٥|٢٠٢٥]]}}
&lt;!--تکایە ھەواڵەکانی ٢٠٢٦ لە خوارەوەی ئەم تێبینییە ئەرشیڤ بکە بە زیادکردنی ئاستێک بۆ ھەر مانگێک بە تەنیا--&gt;

== ٢٠٢٦ ==
=== کانوونی یەکەم ===

=== تشرینی دووەم ===

=== تشرینی یەکەم ===

=== ئەیلوول ===

=== ئاب ===

=== تەممووز ===

=== حوزەیران ===

=== ئایار ===
 
=== نیسان ===

=== ئازار ===
* [[١١ی ئازار]] – '''[[ساڵح موسلیم]]'''، سیاسەتوانی کورد و ھاوسەرۆکی پێشووی [[پارتی یەکێتیی دیموکرات (سووریا)|پەیەدە]] لە نەخۆشخانەیەکی [[ھەولێر]] کۆچی دواییی کرد.
* [[٨ی ئازار]] – [[موجتەبا خامنەیی]]، کوڕی [[عەلی خامنەیی]] دوای [[کوشتنی عەلی خامنەیی|کوژرانی باوکی]] وەک سێیەمین [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران]] '''[[ھەڵبژاردنی ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران (٢٠٢٦)|ھەڵبژێردرا]]'''.

=== شوبات ===
* [[٢٨ی شوبات]] – ئیسرائیل و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|ھێرشیان کردە سەر ئێران]]، کە بووە ھۆی '''[[کوشتنی عەلی خامنەیی|کوشتن]]ی''' [[عەلی خامنەیی]]، [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران]] لەگەڵ چەندین بەرپرسی تری باڵای وڵاتەکە.
* [[٢٣ی شوبات]] – '''[[ڕۆپ یێتە]]''' وەکوو یەکەمین سەرۆک وەزیرانی [[ھاوزایەندخوازی|ھاوزایەندخواز]] لە [[ھۆڵەندا]] ھەڵبژێردرا.

=== کانوونی دووەم ===
* [[٣ی کانوونی دووەم]] – [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] '''[[ھێرشی ٢٠٢٦ی ئەمریکا بۆ سەر ڤێنیزوێلا|ھێرشی ئاسمانیی کردە]]''' سەر [[ڤێنیزوێلا]] و [[نیکۆلاس مادۆرۆ]]، سەرۆک کۆماری ئەو وڵاتەی دەستبەسەر کرد.
&lt;!--کۆتاییی ھەواڵەکان--&gt;</text>
      <sha1>jk21mkkj78f9dm8nx3srvno94l6ct5u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پارتی نازی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18403</id>
    <revision>
      <id>1580739</id>
      <parentid>1544927</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T08:09:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1silent scientist</username>
        <id>51740</id>
      </contributor>
      <comment>/* وێنە */</comment>
      <origin>1580739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12290" sha1="5m8t5asfas0oj4mcu2sfmb2fmn5ghf7" xml:space="preserve">{{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
[[پەڕگە:Flag of the NSDAP (1920–1945).svg|وێنۆک|ئاڕمی پارتی سۆشیالیستی کرێکارانی ئەڵمانیا ناسراو بە نازی]]

'''پارتی نازیی ئەڵمانی''' یان '''پارتی سۆشیالیستیی کرێکارانی ئەڵمانیا''' ئەو پارتە بوون کە دەسەڵاتیان گرتە دەست لە وڵاتی [[ئەڵمانیا]] لەنێوان ساڵانی [[١٩٣٣]] تا [[١٩٤٥]] بە سەرۆکایەتیی [[ئادۆڵف ھیتلەر]]، لە ئێستادا پارتەکە بە تاکە تاوانباری ڕووداوی [[ھۆڵۆکۆست]] دێتە ھەژمار.

== پارتی نازی و بیرووباوەڕەکانی ==
{{خاوێنکردن}}
نازی بزووتنەوەیەکی ڕامیاری بوو کە لە ئەڵمانیادا دەرکەوت لە دوای [[جەنگی یەکەمی جیھانی]]دا و لە ساڵانی بیستەکانی [[سەدەی بیستەم]]دا بە سەرۆکایەتیی [[ئادۆڵف ھیتلەر]]ی نازی پاشان گۆڕا بۆ سیستەمێکی ڕامیاری و ھەروەھا زاراوەی نازی بۆ ھەموو ئەو سیستەم و دەسەڵات و بیروباوەڕانە دادەنرێت کە لە و پارتە بچێت کە لەو سەردەمەدا لە [[ئەڵمانیا]]دا دامەزرا. نازی بزووتنەوەیەکی فاشی بوو کە ھەموو دەستی بەسەر ھەموو ئازادییەکی تاکدا گرتبوو بەڵام ڕێگەی بە خاوەندارێتیی تایبەتی دابوو، و بانگەشەی نازیی نەتەوایەتی دووژمنکارانە و فەرمانڕەوایی سەربازییان دەکرد و سەربەرزییان گەڕاندەوە بۆ ئەڵمانیا و سەرجەم گەلەکانی دیکەی باکووری ئەورووپا کە بە ڕەچەڵەک دەچوونەوە سەر [[ئارییەکان]]، و پۆلێنێکیان بۆ نەتەوەکان کرد کە [[جوولەکە]]کەکان و سلاڤییەکان و نەتەوەکانی دیکە لە خوارەوەی پۆلێنەکەدا بوون. نازی دژایەتیی [[دیموکراسی]] و [[کۆمۆنیزم]] و [[سۆشیالیزم|سۆشیالیستی]] دەکرد لەگەڵ سەرجەم سیستەمە ڕامیارییە جیاوازەکانی دیکە کە بانگەشەی یەکسانییان دەکرد. نازی بە ھەموو ئەو کێشە ئابووری و ڕامیارییەکاندا تێپەڕی کە لە دوای جەنگی جیھانیی یەکەمەوە لە ساڵی ([[١٩١٤]]-[[١٩١٨]]) تووشی ئەڵمانیا ھاتبوو ھەروەھا دەسەڵاتی دیموکراتی جێگەی پادشایەتیی گرتەوە کە بۆ ماوەیەکی زۆر فەرمانڕەوایی ئەڵمانیای کردبوو، بەڵام وڵات تووشی ھەڵاوسانێکی گەورە بوو و بێکارییەکی گەورە لە دوای جەنگەوە تووشی ئەڵمانیا ببوو و زۆربەی ئەڵمانییەکان لایەنگریی خۆیان گۆڕی بۆ ئەو گرووپە ڕامیارییانەی کە بانگەشەی گۆڕانکاریی تووندڕەوانەی دەکرد. و ئەم پارتە لە سەرەتادا ناوی پارتی کرێکارانی ئەڵمانیا بوو بە ھاتنە ناوەوەی ھیتلەر لە ساڵی [[١٩١٩]] و گەیشتنی بە خێرایی بە پۆستی سەرۆکایەتی پارتەکە ناوی پارتەکەی گۆڕی بۆ پارتی کرێکارانی سۆشیالیستیی نەتەوەیی ئەڵمانیا لە ساڵی [[١٩٢٠]]دا. ھیتلەر لە سەرەتادا ئامانجی سەرەکیی ئامانجێکی نیشتمانی بوو بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا بەڵێنی بەرپاکردنی شۆڕشێکی کۆمەڵایەتیدا بوو بۆ بەدەسھێنانی لایەنگریی ھاوڵاتییان بۆ خۆی، و پارتی نازی گەشەکردنێکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینی لە ئەنجامی ئەو گرفتانەی کە لە دوای کۆتایی ھاتنی جەنگی جیھانییەوە تووشی ئەڵمانیا ھاتبوو، ھیتلەر پشتگیریی ھێزی سەربازیی دەکرد بۆ رێکخستنی سیستەمی ڕامیاری و ھەوروەھا داگیرکاری لە ڕێگەی سەربازییەوە و ھەستا بە چاکسازیی کۆمەڵایەتی کە بەم ھۆیەوە سەرنجی جووتیارەکان و چینەکانی ناوەندی بۆ خۆی ڕاکێشا و ھەروەھا پشتگیریی سەرمایەدارەکانی کرد بۆ دژایەتیی [[کۆمۆنیزم]]. ئەمانەش ھەموو ھۆکار بوون بۆ فراوانبوونی نازی لە ئەڵمانیادا و کە لە ساڵی [[١٩٢٣]]دا پارتی نازی نزیکەی ١٧٠٠٠ ئەندامی ھەبوو. گەیشتن بە دەسەڵات لەلایەن نازییەکانەوە پشتگیرییەکی جەماوەریی بەھێزی بەدەستنەھێنا ھەتا ئەو کاتەی کە جیھان تووشی قەیرانێکی گەورە ھات کە لەساڵی [[١٩٢٩]] و دەستی پێکرد، لەمەودوا ئەڵمانییەکان بەلێشاو دەچوونە ناو پارتی نازیەوە و پارتەکەش لە لای خۆیەوە بەڵێنی چاکردنی باری ئابووری و بەھێزی دەسەڵات و گەڕانەوەی سەربەرزی نیشتیمانی بە ئەڵمانیەکاندا. و لە ھەڵبژاردنەکەی ساڵی [[١٩٣٢]]دا پارتی نازی وەک و پارتێکی بەھێز دەرکەوت لە ئەڵمانیادا و لە ٣٠ کانوونی دووەمی ساڵی [[١٩٣٣]]دا ھیتلەر بووە [[ڕاوێژکار]] و بە خێرای ڕوی کردە [[دیکتاتۆری]] و ئازادی تاک و ئازادی ڕامیاری قەدەغەکرد و سەرجەم پارتە ڕامیارییەکانی داخست جگە لە پارتی نازی نەبێت، ھەروەھا دەستی گرت بەسەر ڕۆژنامە و ڕاگەیاندەکان و خوێندندا، وە ھەستان بە دروستکردنی سیستەمێکی ئاسایشی بەھێز و دروستکردنی چەندین بەندیخانەی گەورە بۆ ئەو کەسانەی کە دژایەتی پارتی نازیان دەکرد لەو سەردەمەدا. پاش فراوان بوونی جەنگەکان [[ھیتلەر]] و دەست و نێوەندەکەی خەونیان بە دروستکردنی ئیمپراتۆریەتیی نازیەوە دەبینی کە دەس بەسەر ھەموو جیھاندا بگرێت و لەساڵی [[١٩٣٨]]دا دەستی کرد بە جێبەجێ کردنی پلانەکەی و ھێزەکانی ئەڵمانیا لە ساڵی [[١٩٣٨]]دا [[نەمسا]]یان داگیر کرد و لە ساڵی دواتر [[چیک]] و [[سلۆڤاکیا]]ی پێشوویان داگیر کرد، ھەروەھا لەساڵی [[١٩٣٩]] دا ھێرشیان کردە سەر [[پۆلەندا]] و دواتر جەنگی جیھانی دووەم دەستی پێکرد و کە [[ئەڵمانیا]] و ھاوپەیمانەکانی شکستیان ھێنا لە ساڵی [[١٩٤٥]] و فەرمانڕەوایی نازی لەناوبرا.
===ڕەخنە گرتن لە دیموکراسی===
نازی باوەڕی بە دیموکراسییەت نییە لەبەر ئەوەی ئەوانە نازی بوون لە پێشتر پێیان وابوو کە ئەو وڵاتەی دیموکراسی ھەڵدەبژێرێت کە خاوەنی سەرکردە و و سەرۆکێکی بێ ھێزە بەمەش وڵاتەکە ناتوانێت بەرامبەر وڵاتانی تر خۆی بگرێت لە ڕووی ھێز و بڕیارەوە و ئەوان پێیان وایە دەبێت سەرۆکی وڵات دەسەڵاتی
ھەموو شتێکی ھەبێت لە وڵاتەکەیدا.

== مێژوو==


===سەرەتای سەرهەڵدان:١٩١٨-١٩٢٣===

پارتی نازی لە حیزب و گروپە سیاسییە بچوکترەکانەوە گەشەی کردووە بە ئاڕستەیەکی ناشیۆنالیستی کە لە کۆتاییەکانی جەنگی جیهانی دووەم دروست بوو بوون.

لە ٥ی کانوومی دووەمی ساڵی ١٩١٩،ئانتۆن درێکسلەر کە ئەندامی پێشووی (حیزبی فاذەرلاندی ئەڵمانی بوو) وە دژی ئاگربەستی ساڵی ١٩١٨ بوو بۆ ڕاگرتنی شەڕ (حیزبی کرێکارانی ئەڵمانیا)ی دامەزراند، بە هەماهەنگی کۆمەڵێکی سیاسەتزان.

سەرەتا وا بڕیار بوو پارتەکە ناو بنرێت(حیزبی کرێکارانی سۆشیالیست)بەڵام کارڵ هارێر’ی سیاسەتمەدار و ڕۆژنامەنوس کە ئەویش یەکێک بوو لە دامەزرێنەران ناڕەزایەتی دەربری لە ناوەکە بۆیە وشەی([[سۆسیالیزم|سۆشیالیست]])سڕدرایەوە و بووە (پارتی کرێکارانی ئەڵمانیا، DAP).وە بۆ مەبەستی ڕاکێشانی چینی ناوەڕاست و سەرمایەدار حیزبەکە دووپاتی کردەوە کە تەواو دژی [[مارکسیزم|مارکسیزمە]] و حیزبەکە پشتگیری لە چینی ناوەڕاست و تەواوی ڕەگەزی ئاریاییە.

ئەم کۆمەڵەیە هەفتانە لە باڕێکی [[میونشن|میونخ]] چاویان پێک دەکەوت،لە دوای [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیهانی یەکەم]]ەوە میونخ شارێک بوو کە لە ڕووی سیاسییەوە ناجێگیر بوو، هاوڵاتیان مەیلی پشتگیری کردنی حیزب و ئایدیای جیایان هەبوو تا ببێتە مایەی گۆڕانکاری گەورە.

لە ٢٤ی شوباتی ١٩٢٠، ناوی حیزبەکە لە (حیزبی کرێکارانی ئەڵمانیا) گۆڕدرا بۆ(حیزبی کرێکارانی سۆشیالیستی نەتەوەیی).

حیزبەکە گروپێکی بچوک بوو لەو کاتدا کە کەمتر لە ٦٠ ئەندامی هەبوو، سەرەڕای ئەوەش سەرنجی دەسەڵاتدارانی ئەڵمانیای ڕاکێشابوو.

====سەرەتای هیتلەر لە حیزبەکە====
دوای جەنگی جیهانی یەکەم هیتلەر گەڕایەوە میونخ بەردەوام بوو لە کارکردن لە سوپا لە بەشی هەواڵگری،کاری ئەو هاندانی ئایدۆلۆژیای [[ناسیۆنالیزم|ناشیۆنالیزم]] و [[دژە کۆمۆنیزم|دژە کۆمەنیزم]] بوو لە ناو سەربازان دا، وە دزەی دەکردە نێو حیزبە سیاسییە ساواکانی ئەوکاتە.
ئەوە بەشێک بوو لە کارەکەی هیتلەر کە  بەشداری بکات لە کۆبوونەوەیەکی حیزبەکە لە ١٢ی ئەیلولی ١٩١٩.
لەو کاتەدا هیتلەر دەستی کرد بە مناقەشە کردن لەگەڵ وتاربێژەکە ئەمەش سەرنجی درێکسلەری بە لای خۆیا ڕاکێشا،بۆیە بانگهێشتی کرد تا ببێتە ناو حیزبەکە.
هیتلەر بووە ئەندامی (٥٥)هەمی حیزبەکە،بەڵام وەک ئەندامی(٥٥٥)هەم ناوزەند کرا تا وا دەریبخەن حیزبەکە گەورەترە. هەر لە سەرەتای دەست بەکار بوونی دەستی کرد بە چالاکییەکانی وەک بەرپرسیاری ([[پرۆپاگەندە|پڕۆپاگەندە]])، وە دانیشتن و کۆبوونەوەی گەورەتری ڕێک دەخست،خۆشی وتاری دەدا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی شوباتی ١٩٢٠|سەردێڕ=The early years of the Nazi Party – The Holocaust Explained: Designed for schools|ناونیشان=https://www.theholocaustexplained.org/the-nazi-rise-to-power/the-early-years-of-the-nazi-party/|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٤|زمان=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>5m8t5asfas0oj4mcu2sfmb2fmn5ghf7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580740</id>
      <parentid>1580739</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T08:10:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1silent scientist</username>
        <id>51740</id>
      </contributor>
      <comment>/* سەرچاوەکان */</comment>
      <origin>1580740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14332" sha1="nnkzwa9akf82iou1i2x1alf24b9fm89" xml:space="preserve">{{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
[[پەڕگە:Flag of the NSDAP (1920–1945).svg|وێنۆک|ئاڕمی پارتی سۆشیالیستی کرێکارانی ئەڵمانیا ناسراو بە نازی]]

'''پارتی نازیی ئەڵمانی''' یان '''پارتی سۆشیالیستیی کرێکارانی ئەڵمانیا''' ئەو پارتە بوون کە دەسەڵاتیان گرتە دەست لە وڵاتی [[ئەڵمانیا]] لەنێوان ساڵانی [[١٩٣٣]] تا [[١٩٤٥]] بە سەرۆکایەتیی [[ئادۆڵف ھیتلەر]]، لە ئێستادا پارتەکە بە تاکە تاوانباری ڕووداوی [[ھۆڵۆکۆست]] دێتە ھەژمار.

== پارتی نازی و بیرووباوەڕەکانی ==
{{خاوێنکردن}}
نازی بزووتنەوەیەکی ڕامیاری بوو کە لە ئەڵمانیادا دەرکەوت لە دوای [[جەنگی یەکەمی جیھانی]]دا و لە ساڵانی بیستەکانی [[سەدەی بیستەم]]دا بە سەرۆکایەتیی [[ئادۆڵف ھیتلەر]]ی نازی پاشان گۆڕا بۆ سیستەمێکی ڕامیاری و ھەروەھا زاراوەی نازی بۆ ھەموو ئەو سیستەم و دەسەڵات و بیروباوەڕانە دادەنرێت کە لە و پارتە بچێت کە لەو سەردەمەدا لە [[ئەڵمانیا]]دا دامەزرا. نازی بزووتنەوەیەکی فاشی بوو کە ھەموو دەستی بەسەر ھەموو ئازادییەکی تاکدا گرتبوو بەڵام ڕێگەی بە خاوەندارێتیی تایبەتی دابوو، و بانگەشەی نازیی نەتەوایەتی دووژمنکارانە و فەرمانڕەوایی سەربازییان دەکرد و سەربەرزییان گەڕاندەوە بۆ ئەڵمانیا و سەرجەم گەلەکانی دیکەی باکووری ئەورووپا کە بە ڕەچەڵەک دەچوونەوە سەر [[ئارییەکان]]، و پۆلێنێکیان بۆ نەتەوەکان کرد کە [[جوولەکە]]کەکان و سلاڤییەکان و نەتەوەکانی دیکە لە خوارەوەی پۆلێنەکەدا بوون. نازی دژایەتیی [[دیموکراسی]] و [[کۆمۆنیزم]] و [[سۆشیالیزم|سۆشیالیستی]] دەکرد لەگەڵ سەرجەم سیستەمە ڕامیارییە جیاوازەکانی دیکە کە بانگەشەی یەکسانییان دەکرد. نازی بە ھەموو ئەو کێشە ئابووری و ڕامیارییەکاندا تێپەڕی کە لە دوای جەنگی جیھانیی یەکەمەوە لە ساڵی ([[١٩١٤]]-[[١٩١٨]]) تووشی ئەڵمانیا ھاتبوو ھەروەھا دەسەڵاتی دیموکراتی جێگەی پادشایەتیی گرتەوە کە بۆ ماوەیەکی زۆر فەرمانڕەوایی ئەڵمانیای کردبوو، بەڵام وڵات تووشی ھەڵاوسانێکی گەورە بوو و بێکارییەکی گەورە لە دوای جەنگەوە تووشی ئەڵمانیا ببوو و زۆربەی ئەڵمانییەکان لایەنگریی خۆیان گۆڕی بۆ ئەو گرووپە ڕامیارییانەی کە بانگەشەی گۆڕانکاریی تووندڕەوانەی دەکرد. و ئەم پارتە لە سەرەتادا ناوی پارتی کرێکارانی ئەڵمانیا بوو بە ھاتنە ناوەوەی ھیتلەر لە ساڵی [[١٩١٩]] و گەیشتنی بە خێرایی بە پۆستی سەرۆکایەتی پارتەکە ناوی پارتەکەی گۆڕی بۆ پارتی کرێکارانی سۆشیالیستیی نەتەوەیی ئەڵمانیا لە ساڵی [[١٩٢٠]]دا. ھیتلەر لە سەرەتادا ئامانجی سەرەکیی ئامانجێکی نیشتمانی بوو بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا بەڵێنی بەرپاکردنی شۆڕشێکی کۆمەڵایەتیدا بوو بۆ بەدەسھێنانی لایەنگریی ھاوڵاتییان بۆ خۆی، و پارتی نازی گەشەکردنێکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینی لە ئەنجامی ئەو گرفتانەی کە لە دوای کۆتایی ھاتنی جەنگی جیھانییەوە تووشی ئەڵمانیا ھاتبوو، ھیتلەر پشتگیریی ھێزی سەربازیی دەکرد بۆ رێکخستنی سیستەمی ڕامیاری و ھەوروەھا داگیرکاری لە ڕێگەی سەربازییەوە و ھەستا بە چاکسازیی کۆمەڵایەتی کە بەم ھۆیەوە سەرنجی جووتیارەکان و چینەکانی ناوەندی بۆ خۆی ڕاکێشا و ھەروەھا پشتگیریی سەرمایەدارەکانی کرد بۆ دژایەتیی [[کۆمۆنیزم]]. ئەمانەش ھەموو ھۆکار بوون بۆ فراوانبوونی نازی لە ئەڵمانیادا و کە لە ساڵی [[١٩٢٣]]دا پارتی نازی نزیکەی ١٧٠٠٠ ئەندامی ھەبوو. گەیشتن بە دەسەڵات لەلایەن نازییەکانەوە پشتگیرییەکی جەماوەریی بەھێزی بەدەستنەھێنا ھەتا ئەو کاتەی کە جیھان تووشی قەیرانێکی گەورە ھات کە لەساڵی [[١٩٢٩]] و دەستی پێکرد، لەمەودوا ئەڵمانییەکان بەلێشاو دەچوونە ناو پارتی نازیەوە و پارتەکەش لە لای خۆیەوە بەڵێنی چاکردنی باری ئابووری و بەھێزی دەسەڵات و گەڕانەوەی سەربەرزی نیشتیمانی بە ئەڵمانیەکاندا. و لە ھەڵبژاردنەکەی ساڵی [[١٩٣٢]]دا پارتی نازی وەک و پارتێکی بەھێز دەرکەوت لە ئەڵمانیادا و لە ٣٠ کانوونی دووەمی ساڵی [[١٩٣٣]]دا ھیتلەر بووە [[ڕاوێژکار]] و بە خێرای ڕوی کردە [[دیکتاتۆری]] و ئازادی تاک و ئازادی ڕامیاری قەدەغەکرد و سەرجەم پارتە ڕامیارییەکانی داخست جگە لە پارتی نازی نەبێت، ھەروەھا دەستی گرت بەسەر ڕۆژنامە و ڕاگەیاندەکان و خوێندندا، وە ھەستان بە دروستکردنی سیستەمێکی ئاسایشی بەھێز و دروستکردنی چەندین بەندیخانەی گەورە بۆ ئەو کەسانەی کە دژایەتی پارتی نازیان دەکرد لەو سەردەمەدا. پاش فراوان بوونی جەنگەکان [[ھیتلەر]] و دەست و نێوەندەکەی خەونیان بە دروستکردنی ئیمپراتۆریەتیی نازیەوە دەبینی کە دەس بەسەر ھەموو جیھاندا بگرێت و لەساڵی [[١٩٣٨]]دا دەستی کرد بە جێبەجێ کردنی پلانەکەی و ھێزەکانی ئەڵمانیا لە ساڵی [[١٩٣٨]]دا [[نەمسا]]یان داگیر کرد و لە ساڵی دواتر [[چیک]] و [[سلۆڤاکیا]]ی پێشوویان داگیر کرد، ھەروەھا لەساڵی [[١٩٣٩]] دا ھێرشیان کردە سەر [[پۆلەندا]] و دواتر جەنگی جیھانی دووەم دەستی پێکرد و کە [[ئەڵمانیا]] و ھاوپەیمانەکانی شکستیان ھێنا لە ساڵی [[١٩٤٥]] و فەرمانڕەوایی نازی لەناوبرا.
===ڕەخنە گرتن لە دیموکراسی===
نازی باوەڕی بە دیموکراسییەت نییە لەبەر ئەوەی ئەوانە نازی بوون لە پێشتر پێیان وابوو کە ئەو وڵاتەی دیموکراسی ھەڵدەبژێرێت کە خاوەنی سەرکردە و و سەرۆکێکی بێ ھێزە بەمەش وڵاتەکە ناتوانێت بەرامبەر وڵاتانی تر خۆی بگرێت لە ڕووی ھێز و بڕیارەوە و ئەوان پێیان وایە دەبێت سەرۆکی وڵات دەسەڵاتی
ھەموو شتێکی ھەبێت لە وڵاتەکەیدا.

== مێژوو==


===سەرەتای سەرهەڵدان:١٩١٨-١٩٢٣===

پارتی نازی لە حیزب و گروپە سیاسییە بچوکترەکانەوە گەشەی کردووە بە ئاڕستەیەکی ناشیۆنالیستی کە لە کۆتاییەکانی جەنگی جیهانی دووەم دروست بوو بوون.

لە ٥ی کانوومی دووەمی ساڵی ١٩١٩،ئانتۆن درێکسلەر کە ئەندامی پێشووی (حیزبی فاذەرلاندی ئەڵمانی بوو) وە دژی ئاگربەستی ساڵی ١٩١٨ بوو بۆ ڕاگرتنی شەڕ (حیزبی کرێکارانی ئەڵمانیا)ی دامەزراند، بە هەماهەنگی کۆمەڵێکی سیاسەتزان.

سەرەتا وا بڕیار بوو پارتەکە ناو بنرێت(حیزبی کرێکارانی سۆشیالیست)بەڵام کارڵ هارێر’ی سیاسەتمەدار و ڕۆژنامەنوس کە ئەویش یەکێک بوو لە دامەزرێنەران ناڕەزایەتی دەربری لە ناوەکە بۆیە وشەی([[سۆسیالیزم|سۆشیالیست]])سڕدرایەوە و بووە (پارتی کرێکارانی ئەڵمانیا، DAP).وە بۆ مەبەستی ڕاکێشانی چینی ناوەڕاست و سەرمایەدار حیزبەکە دووپاتی کردەوە کە تەواو دژی [[مارکسیزم|مارکسیزمە]] و حیزبەکە پشتگیری لە چینی ناوەڕاست و تەواوی ڕەگەزی ئاریاییە.

ئەم کۆمەڵەیە هەفتانە لە باڕێکی [[میونشن|میونخ]] چاویان پێک دەکەوت،لە دوای [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیهانی یەکەم]]ەوە میونخ شارێک بوو کە لە ڕووی سیاسییەوە ناجێگیر بوو، هاوڵاتیان مەیلی پشتگیری کردنی حیزب و ئایدیای جیایان هەبوو تا ببێتە مایەی گۆڕانکاری گەورە.

لە ٢٤ی شوباتی ١٩٢٠، ناوی حیزبەکە لە (حیزبی کرێکارانی ئەڵمانیا) گۆڕدرا بۆ(حیزبی کرێکارانی سۆشیالیستی نەتەوەیی).

حیزبەکە گروپێکی بچوک بوو لەو کاتدا کە کەمتر لە ٦٠ ئەندامی هەبوو، سەرەڕای ئەوەش سەرنجی دەسەڵاتدارانی ئەڵمانیای ڕاکێشابوو.

====سەرەتای هیتلەر لە حیزبەکە====
دوای جەنگی جیهانی یەکەم هیتلەر گەڕایەوە میونخ بەردەوام بوو لە کارکردن لە سوپا لە بەشی هەواڵگری،کاری ئەو هاندانی ئایدۆلۆژیای [[ناسیۆنالیزم|ناشیۆنالیزم]] و [[دژە کۆمۆنیزم|دژە کۆمەنیزم]] بوو لە ناو سەربازان دا، وە دزەی دەکردە نێو حیزبە سیاسییە ساواکانی ئەوکاتە.
ئەوە بەشێک بوو لە کارەکەی هیتلەر کە  بەشداری بکات لە کۆبوونەوەیەکی حیزبەکە لە ١٢ی ئەیلولی ١٩١٩.
لەو کاتەدا هیتلەر دەستی کرد بە مناقەشە کردن لەگەڵ وتاربێژەکە ئەمەش سەرنجی درێکسلەری بە لای خۆیا ڕاکێشا،بۆیە بانگهێشتی کرد تا ببێتە ناو حیزبەکە.
هیتلەر بووە ئەندامی (٥٥)هەمی حیزبەکە،بەڵام وەک ئەندامی(٥٥٥)هەم ناوزەند کرا تا وا دەریبخەن حیزبەکە گەورەترە. هەر لە سەرەتای دەست بەکار بوونی دەستی کرد بە چالاکییەکانی وەک بەرپرسیاری ([[پرۆپاگەندە|پڕۆپاگەندە]])، وە دانیشتن و کۆبوونەوەی گەورەتری ڕێک دەخست،خۆشی وتاری دەدا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی شوباتی ١٩٢٠|سەردێڕ=The early years of the Nazi Party – The Holocaust Explained: Designed for schools|ناونیشان=https://www.theholocaustexplained.org/the-nazi-rise-to-power/the-early-years-of-the-nazi-party/|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٤|زمان=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== پێشانگە ==
&lt;gallery&gt;
پەڕگە:Reichsadler.svg
پەڕگە:Reichsmark.jpg
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery&gt;
پەڕگە:Bundesarchiv Bild 146-1976-033-20, Anschluss sudetendeutscher Gebiete.jpg|خەڵکی [[چیکۆسلۆڤاکیا]] بە سڵاوی نازی پێشوازی لە سەربازانی نازی دەکەن.
پەڕگە:Bundesarchiv Bild 192-208, KZ Mauthausen, Sowjetische Kriegsgefangene.jpg|سووتاندنی کۆمۆنیستەکانی سۆڤیەتی لەلایەن نازیەکان.
پەڕگە:Buchenwald-bei-Weimar-am-24-April-1945.jpg|تاوانی نازیەکان.
پەڕگە:1933-may-10-berlin-book-burning.JPG|سووتاندنی پەرتووکخانەیەکی جوولەکە کە پەرتووکی ئەفرۆشت دژی بیری نازیەکان ساڵی [[١٩٣٣]].
|پاش کوشتاری ، سەربازانی سۆڤیەت ئاڵای [[یەکێتیی سۆڤیەت]] لە [[بەرلین]]ی پایتەخت دەشەکێننەوە.
پەڕگە:Bundesarchiv Bild 183-L05487, Paris, Avenue Foch, Siegesparade.jpg|سەربازانی نازی لە [[پاریس]].
پەڕگە:Flag of Germany (1933-1935).svg|ئاڵای نازیەکان لەنێوان ساڵانی [[١٩٣٣]] بۆ [[١٩٣٥]].
&lt;/gallery&gt;
== سەرچاوەکان ==
&lt;references /&gt;
{{تووڵی دەروازە|مێژوو|ئەڵمانیا|سیاسەت|زانستی سیاسەت}}
{{پۆلی کۆمنز|National Socialist German Workers' Party}}

[[پۆل:ئادۆڵف ھیتلەر]]
[[پۆل:حیزبی نازی]]
[[پۆل:ڕێکخراوەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٤٥]]
[[پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩١٩]]
[[پۆل:ھەڵوەشانەوەکانی ١٩٤٥ لە ئەڵمانیا]]
[[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩١٩ لە ئەڵمانیا]]
[[پۆل:ھۆلۆکۆست]]
[[پۆل:فەرھەنگی زانستی سیاسی]]
[[پۆل:ھۆمۆفۆبیا]]
[[پۆل:نازیزم]]
[[پۆل:دژە جوولەکەکان لە ئەڵمانیا]]
[[پۆل:حیزبەکانی سیستەمە تاک حیزبییەکان]]
[[پۆل:ھۆلۆکۆست لە ئەڵمانیا]]</text>
      <sha1>nnkzwa9akf82iou1i2x1alf24b9fm89</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عەبدولکەریم قاسم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20704</id>
    <revision>
      <id>1580657</id>
      <parentid>1476421</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:27:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:ئەو کەسانەی ھەوڵی تیرۆریان دراوە]] بۆ [[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35933" sha1="bumiixktxy8fvdrx1f0l1v22nc4mwzc" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name                = عەبدولکەریم قاسم{{ھن}}{{Nobold|{{lang|ar|عَبْدُ اَلْکَریِمِ قَاسِم}}}}
| image               = Abd al-Karim Qasim.png
| caption             = قاسم لە ١٩٥٨
| nationality         = [[عێراق]]ی
| order               = [[سەرۆکوەزیرانی عێراق]]
| term_start          = ١٤ی تەممووزی ١٩٥٨
| term_end            = ٨ی شوباتی ١٩٦٣
| president           = [[محەممەد نەجیب ئەل ڕەبیعی|محەممەد نەجیب ئەلڕەبیعی]]
| predecessor         = [[ئەحمەد موختار بابان]]
| successor           = [[ئەحمەد حەسەن بەکر]]
| birth_date          = {{birth date|df=y|١٩١٤|١١|٢١}}&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=1NcbAAAAMAAJ&amp;q=Abd+al-Karim+Qasim+1914 Benjamin Shwadran, The Power Struggle in Iraq], Council for Middle Eastern Affairs Press, 1960&lt;/ref&gt;
| birth_place         = [[بەغدا]]، [[دەوڵەتی عوسمانی]]
| death_date          = {{death date and age|df=y|1963|2|9|١٩١٤|١١|٢١}}
| death_place         = [[بەغدا]]، [[عێراق]]
| death_cause         = [[کوشتن بە تەقەکردن]]
| spouse              =
| party               = [[سەربەخۆ (سیاسی)|سەربەخۆ]]{{Efn|پشتگیری کراوە لەلایەن [[حیزبی نیشتمانیی دیموکراتی عێراق]] و[[حیزبی شیووعیی عێراقی]].}}
| vicepresident       =
| rank                = [[پەڕگە:IraqArmyRankInsignia-4.png|20px]] [[پلەی ئەفسەری]]
| allegiance          = {{flagicon image|Flag of Iraq (1959–1963).svg}} [[عێراق]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag of the Iraqi Ground Forces.svg}} [[سوپای عێراق]]
| honorific_prefix    = زەعیم (سەرکردە)
}}
[[پەڕگە:Abd_al-Karim_death.jpg|وێنۆک|تەرمی عەبدولکەریم قاسم دوایی گولەباران کردنی لەلایەن بەعسییەکانەوە]]
'''عەبدولکەریم قاسم''' (لەدایکبوونی ٢١ی تشرینی دووەمی ١٩١٤ – مردووی ٩ی شوباتی ١٩٦٣) ئەفسەرێکی [[ناسیۆنالیزم]]ی سەردەمی پاشایەتی و یەکەم [[سەرۆک وەزیرانی عێراق|سەرۆکوەزیران]] و فەرماندەی گشتی ھێزە چەکدارەکانی عێراق دوای [[شانشینی عێراق|دەسەڵاتی پاشایەتی]]، و یەکێک لە سەرکردەکانی [[شۆڕشی ١٤ی تەممووز|شۆڕشی ١٤ی تەممووزە]].

عەبدولکەریم قاسم لە [[٢١ی تشرینی دووەم|٢١ ی تشرینی دووەمی]] ساڵی [[١٩١٤]] لە خێزانێکی پێنج کەسی لەدایکبووە، لە باوکێکی موسڵمانی [[سوننە]]، و دایکێک لە خێزانێکی [[شیعە]] و دوو برای ھەیە بە ناوەکانی حەمید قاسم، لەتیف قاسم، ھەروەھا خاوەنی دوو خوشک بووە، دوای تەواوکردنی قۆناغەکانی خوێندن لە قەزای شەمییە سەر بە [[پارێزگای قادسیە]] وەک [[مامۆستا]] کاری کردووە، و دواتر چووەتە خزمەتی سەربازییەوە.

لە [[١٩٣٢|ساڵی ١٩٣٢]] پاش ئەوەی ڕاگەیەندرا کە [[ھێزە چەکدارەکانی عێراق|سوپای عێراق]] پێویستی بە ئەفسەری نوێ ھەیە، بۆیە عەبدولکەریم قاسم چووە ناو کۆلێژی سەربازی و لە [[١٥ی نیسان|١٥]] ی نیسانی [[١٩٣٤]] بە پلەی لیوای دووەم دەرچووە&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=جمال مصطفى مردان|ناونیشان=http://www.almeshkat.net/books/archive/books/1011566.rar|سەردێڕ=عبد الكريم قاسم البداية والسقوط|بڵاوکەرەوە=المكتبة الشرقية|ساڵ=[[١٩٨٩]]|شوێن=[[بغداد]]|پەڕە=١٦|format=PDF|ڕێکەوتی سەردان=[[6 يناير]]، [[2017]]|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170211081134/http://www.almeshkat.net/books/archive/books/1011566.rar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی شوباتی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=ليث عبد الحسن الزبيدي|ناونیشان=https://ia601308.us.archive.org/13/items/iraqhist/QUTOR.pdf|سەردێڕ=ثورة 14 تموز 1958 في العراق|بڵاوکەرەوە=مكتبة اليقظة العربية|ساڵ=١٩٨١|edition=الثانية|شوێن=[[رأس الخيمة]]|پەڕە=٣٢٥|format=PDF|ڕێکەوتی سەردان=[[5 يناير]]/[[كانون الأول]]، [[2017]]|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200103193647/https://ia601308.us.archive.org/13/items/iraqhist/QUTOR.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠}}&lt;/ref&gt; پلە سەربازییەکانی بڕیوە و تا بووەتە فەرماندەی لیوای نۆزدە کە دوایین پلەی سەربازی قاسم بووە لە دامەزراوە سەربازییەکان. لە زۆرێک لە شەڕ و بزووتنەوەکاندا بەشداری کردووە، وەک [[شەڕی عەرەب و ئیسرائیل (١٩٤٨)|شەڕی فەلەستین]] و یەکەم بزووتنەوەی فورات، ھەروەھا لە شۆڕشی ڕەشید عالی گەیلانی بەشداری کردووە.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ذكری ثورە 14 تموز لمحات عن حیاە الزعیم الشھيد عبدالكريم قاسم و ڕفاقە -|ناونیشان=https://www.gilgamish.org/printarticle.php?id=2705|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی شوباتی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170211075526/http://www.gilgamish.org/printarticle.php?id=2705|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; و ھەروەھا بەشداری زۆر خولی سەربازی کردووە، چەندین خەڵات و مەدالیای وەرگرتووە، لەو ڕاپۆرتانەی کە لەبارەیەوە نوسراون، ئەفسەرێکی باشە، زۆر ڕەوشت بەرزە، ھەروەھا دەبێتە یەکێک لە ئەفسەرە بەتواناکانی سوپا.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;[http://algardenia.com/fereboaliraq/3030-2015-02-07-20-06-48.html من هو عبد الكريم قاسم ...!؟؟؟] اطلع علیە بتاریخ [[١ی کانوونی دووەم|1 يناير]]، [[٢٠١٦|2016]] ''مجلة الكاردينيا'' {{Webarchive}}&lt;/ref&gt;پاش ئەوەی لە سەرەتای پەنجاکان کۆمەڵەی ئەفسەرە ئازادیخوازەکان دامەزرا قاسم بووە ئەندامێکی کارا و ئامانجی سەرەکیان ڕووخاندنی سیستمی پاشایەتی بوو.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=ليث عبد الحسن الزبيدي|ناونیشان=https://ia601308.us.archive.org/13/items/iraqhist/QUTOR.pdf|سەردێڕ=ثورة 14 تموز 1958 في العراق|بڵاوکەرەوە=مكتبة اليقظة العربية|ساڵ=١٩٨١|edition=الثانية|شوێن=[[رأس الخيمة]]|پەڕە=١١٩|format=PDF|ڕێکەوتی سەردان=[[5 يناير]]/[[كانون الأول]]، [[2017]]|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200103193647/https://ia601308.us.archive.org/13/items/iraqhist/QUTOR.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=ليث عبد الحسن الزبيدي|ناونیشان=https://ia601308.us.archive.org/13/items/iraqhist/QUTOR.pdf|سەردێڕ=ثورة 14 تموز 1958 في العراق|بڵاوکەرەوە=مكتبة اليقظة العربية|ساڵ=١٩٨١|edition=الثانية|شوێن=[[رأس الخيمة]]|پەڕە=١١١|format=PDF|ڕێکەوتی سەردان=[[5 يناير]]/[[كانون الأول]]، [[2017]]|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200103193647/https://ia601308.us.archive.org/13/items/iraqhist/QUTOR.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=ليث عبد الحسن الزبيدي|ناونیشان=https://ia601308.us.archive.org/13/items/iraqhist/QUTOR.pdf|سەردێڕ=ثورة 14 تموز 1958 في العراق|بڵاوکەرەوە=مكتبة اليقظة العربية|ساڵ=١٩٨١|edition=الثانية|شوێن=[[رأس الخيمة]]|پەڕە=١٠٩|format=PDF|ڕێکەوتی سەردان=[[5 يناير]]/[[كانون الأول]]، [[2017]]|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200103193647/https://ia601308.us.archive.org/13/items/iraqhist/QUTOR.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠}}&lt;/ref&gt;

لەگەڵ [[عەبدولسەلام عارف]] سەرکردایەتی [[شۆڕشی ١٤ی تەممووز|شۆڕشی ١٤ی تەممووزیان]] کرد و توانیان دەسەڵاتی [[شانشینی عێراق|پاشایەتی]] بڕوخێنێت و [[کۆماری عێراق (١٩٥٨-١٩٦٨)|کۆماری عێراق]] ڕابگەیەنێت و ئەمەش بووە ھۆی دەستگیرکردن و کوشتنی زۆرێک لە ئەندامانی بنەماڵەی شاھانە و کەسانی نزیک لێیەوە، ھەروەھا سەرەتای سەردەمێکی نوێ دەستی پێکرد، ئەم شۆڕشە کاردانەوەی ناوخۆیی و [[نێونەتەوەیی (ڕوونکردنەوە)|نێونەتەوەیی]] و عەرەبی لێکەوتەوە، عەبدولکەریم قاسم خۆی بوو بە سەرۆک وەزیران تاوەکوو ٨ی شوباتی ساڵی ١٩٦٣ کاتێک لە [[کوودەتا|کوودەتایەکی]] [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] گولەباران کرا لە ھەمان ڕۆژ.{{ژێدەر پێویستە|date=ئابی ٢٠٢٤}}&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=کورد و عەبدولکەریم قاسم|ناونیشان=https://www.diplomaticmagazine.net/detail/3975|ڕێکەوتی سەردان=١ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.diplomaticmagazine.net}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=کودەتاکەی عەبدولکەریم قاسم، یەکەم داننان بە کورددا وەک نەتەوە لە عێراق|ناونیشان=https://www.peyserpress.com/detail.aspx?Jimare=5829|ڕێکەوتی سەردان=١ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.peyserpress.com}}&lt;/ref&gt;

قاسم لە سەردەمی دەسەڵاتداریدا، لەنێو خەڵکیدا بە زەعیم (سەرکردە) ناسرابوو.&lt;ref&gt;{{harvp|Dawisha|2009|p=174}}&lt;/ref&gt;

== سەرەتای ژیان و پیشە ==
باوکی عەبدولکەریم، قاسم محەممەد بەکر فەزلی ئەلزوبەیدی جووتیارێکی باشووری [[بەغدا]] بووە و [[موسڵمان|موسڵمانێکی]] [[سوننە]]ی [[عێراق]] بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Yapp|یەکەم=Malcolm|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=bJHZBAAAQBAJ&amp;q=Abd+al-Karim+Qasim+1914&amp;pg=PA83|سەردێڕ=The Near East Since the First World War: A History to 1995|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]]|ساڵ=٢٠١٤|ژپنک=٩٧٨-١-٣١٧-٨٩٠٥٤-٦|پەڕە=٨٤}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iraq – Republican Iraq|ناونیشان=http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-6577.html|وێبگە=www.country-data.com}}&lt;/ref&gt; باوکی لەماوەی [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیھانیی یەکەمدا]] کۆچی دوایی کردووە، ئەمەش بە ماوەیەکی کەم لە دوای لە دایکبوونی عەبدولکەریم بوو. دایکی قاسم، کەیفییە حەسەن یەعقووب ئەلسەکینی&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=من ماهيات سيرة الزعيم عبد الكريم قاسم|ناونیشان=http://almadasupplements.com/news.php?action=view&amp;id=11267|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190403134218/http://almadasupplements.com/news.php?action=view&amp;id=11267#sthash.Eh6LWIvG.dpbs|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی نیسانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=Am Mad as Supplements|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; موسڵمانێکی [[شیعە]] [[فەیلییەکان|فەیلی کورد]] بووە و خەڵکی [[بەغدا]] بووە.

عەبدولکەریم قاسم لە ٢١ی تشرینی دووەمی ١٩١٤ لە ناوچەی مەھدییە لەدایکبووە کە ناوچەیەکی ھەژارنشینی بەغدایە لەلای چەپی ڕووبار، کە ئێستا بە [[کەرخ]] ناسراوە، ئەو بچووکترین کوڕی نێوان سێ کوڕی ماڵەکەیان بوو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dann|یەکەم=Uriel|ناونیشان=https://academic.oup.com/ahr/article-abstract/75/3/893/118489|سەردێڕ=Iraq under Qassem: A Political History, 1958–1963|بڵاوکەرەوە=Pall Mall Press|ساڵ=١٩٦٩|ژپنک=٩٧٨–٠٢٦٩٦٧٠٦٤٠|شوێن=London|پەڕەکان=٢٠–٢١|زمان=English}}&lt;/ref&gt;

== شۆڕشی ١٤ی تەممووز ==
قاسم لە ١٤ی تەممووزی ١٩٥٨، جووڵەی سەربازانی حکوومەتی بەرھێنا، وەک دەرفەتێک بۆ دەستبەسەرداگرتن و کۆنتڕۆڵکردنێکی بەغدا و ڕووخاندنی دەسەڵاتی پاشایەتی. [[فەیسەڵی دووەم|پاشا]] و چەند ئەندامێکی بنەماڵەی شاھانە و ھاوکارە نزیکەکانیان، لەنێویاندا سەرۆکوەزیران [[نووری سەعید|نوری ئەس-سەعید]]، کوژران.

کودەتاکە لەلایەن [[بزووتنەوەی ئەفسەر و مەدەنییە ئازادەکان|بزووتنەوەی ئەفسەر و مەدەنییە ئازادەکانەوە]] پلانی بۆ داڕێژرا، کە ھەرچەندە ئیلھامیان لە بزووتنەوەیەکی ھاوشێوە و ھاوناو لە میسر وەرگرتبوو، بەڵام بەو شێوەیە پێشکەوتوو و یەکگرتوو نەبوو.&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dann|یەکەم=Uriel|ناونیشان=https://academic.oup.com/ahr/article-abstract/75/3/893/118489|سەردێڕ=Iraq under Qassem: A Political History, 1958–1963|بڵاوکەرەوە=Pall Mall Press|ساڵ=١٩٦٩|ژپنک=٩٧٨–٠٢٦٩٦٧٠٦٤٠|شوێن=London|پەڕەکان=٢٠–٢١|زمان=English}}&lt;/ref&gt; ھەر لە ١٩٥٢ەوە شانەی سەرەتایی بزووتنەوەی ئەفسەرانی ئازاد و مەدەنییەکانی عێراق لەلایەن قاسم و عەقید ئیسماعیل عارفەوە سەرکردایەتی دەکرا، پێش ئەوەی دواتر ئەفسەرێکی پیادە کە لەژێر دەستی قاسمدا خزمەت دەکات پەیوەندی پێوە بکات کە دواتر دەبێتە نزیکترین ھاوکارەکەی، [[عەبدولسەلام عارف|عەقید عەبدولسەلام عارف]].&lt;ref name=&quot;:03&quot;/&gt; تا کاتی کودەتاکەی تەممووزی ١٩٥٨، کۆی ژمارەی ئەو بریکارانەی کە بەناوی ئەفسەرە ئازادەکانەوە کاریان دەکرد، بەرزبووەوە بۆ نزیکەی ١٥٠ کەس کە ھەموویان وەک زانیاریدەر یان نێوانیان لە زۆربەی یەکەکان و ناوەندەکانی سوپادا چێندرابوون.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Al Hayah|یەکەم=Dar|سەردێڕ=Majzarat Al Rihab: A Journalistic Investivation on the Death of the Hashemite Royal Family on 14 July 1958 in Baghdad|بڵاوکەرەوە=Dar Al Hayah|ساڵ=١٩٦٠|شوێن=Beirut|پەڕەکان=٤٢|زمان=Arabic}}&lt;/ref&gt;

کودەتاکە کاتێک دەستی پێکرد کە [[حوسێن کوڕی تەلال|شا حوسێنی]] [[ئوردن]] لە ترسی ئەوەی ڕاپەڕینێکی دژە ڕۆژاوا لە [[لوبنان]] بەرەو [[ئوردن]] بڵاوبێتەوە، داوای ھاوکاری عێراقی کرد؛ بەڵام عەقید عارف لەبری ئەوەی بەرەو ئوردن ھەنگاو بنێت، سەرکردایەتی کەتیبەیەکی کرد بۆ ناو بەغدا و دەستبەجێ کۆماری نوێ و کۆتایی ڕژێمە کۆنەکەی ڕاگەیاند.

[[فەیسەڵی دووەم|شا فەیسەلی دووەم]] فەرمانی بە پاسەوانی شاھانە کرد کە ھیچ بەرخۆدانێک پێشکەش نەکەن، و خۆی ڕادەستی ھێزەکانی کودەتاکە کرد. نزیکەی کاتژمێر ٨ی بەیانی، کاپتن عەبدولسەتار سەباعە ئەلئیبوسی، کە سەرکردایەتی گرووپی ھێرشبەرە شۆڕشگێڕییەکەی لە کۆشکی ڕیھاب دەکرد، کە ھێشتا شوێنی نیشتەجێبوونی سەرەکی شاھانە بوو لە ناوەڕاستی بەغدا، فەرمانی بە پاشا، [[شازادەی جێنشین]] عەبد ئەلئیلا، شازادەی جێنشین ھیام ('ھاوسەرەکەی عەبد ئەلئیلا)، شازادە نەفیسە ('عەبد ئەلئیلا)، دایکی شازادە، و شازادە عابدییە عەلی (پووری فەیسەڵ) کرد لەگەڵ چەند خزمەتکارێک بۆ ئەوەی لە حەوشەی کۆشکەکەدا کۆببنەوە (پاشا گەنجەکە ھێشتا نەچوو بوو بۆ ناو [[کۆشکی کۆماری (عێراق)|کۆشکی شاھانەی]] تازە تەواوکراو). کاتێک ھەموویان گەیشتنە حەوشەکە پێیان گوترا کە ڕوویان لە دیواری کۆشکەکە بکەن. پاشان ھەموویان لەلایەن کاپتن عەبدولسەتار، ئەندامی کودەتاکە بە سەرۆکایەتی قاسم تەقەیان لێکرا و کوژران.&lt;ref name=&quot;shorthistory&quot;&gt;T. Abdullah, ''A Short History of Iraq: 636 to the present'', [[Pearson Education]], Harlow, UK,(2003)&lt;/ref&gt;

لە دوای ئەو کودەتایە دڕندانەیە، کۆماری نوێی عێراق ڕاگەیەندرا و ئەنجومەنێکی شۆڕشگێڕانە سەرۆکایەتیی دەکرد.&lt;ref name=&quot;shorthistory2&quot;&gt;T. Abdullah, ''A Short History of Iraq: 636 to the present'', [[Pearson Education]], Harlow, UK,(2003)&lt;/ref&gt; لە سەرۆکایەتیدا ئەنجومەنی سەروەری سێ کەسی بوو، کە لە ئەندامانی سێ گرووپی سەرەکی کۆمەڵایەتی/نەتەوەیی عێراق پێکھاتبوو. محەممەد مەھدی کوبە نوێنەرایەتیی[[شیعە]]ی عەرەبی دەکرد؛ خالید نەقشەبەندی وەک [[کورد]]؛ و [[محەممەد نەجیب ئەل ڕەبیعی|نەجیب ئەلروبەیعی]] وەک نوێنەری عەرەبی [[سوننە]].&lt;ref name=&quot;Marr 158&quot;&gt;{{harvp|Marr|2004|p=158}}&lt;/ref&gt; ئەم ئەنجومەنە سێ قۆڵییە بڕیار بوو ڕۆڵی سەرۆکایەتی بگرێتە ئەستۆ. کابینەیەک دروست کرا، کە لە کۆمەڵەیەکی بنکەفراوانی بزووتنەوە سیاسییەکانی عێراق پێکھاتبوو، کە دوو نوێنەری پارتی دیموکراتی نیشتمانی و ئەندامێکی ئەلئیستقلال و نوێنەرێکی [[حیزبی بەعس|بەعس]] و یەکێکیان [[مارکسیزم|مارکسی]] تێدابوو.&lt;ref name=&quot;shorthistory2&quot;/&gt;

قاسم دوای دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵات، پۆستی سەرۆک وەزیران و وەزیری بەرگری وەرگرت، ھاوکات عەقید عارف وەک جێگری سەرۆک وەزیران و وەزیری ناوخۆ ھەڵبژێردرا. ئەوان بوونە باڵاترین دەسەڵاتی عێراق بە ھەردوو دەسەڵاتی جێبەجێکردن و یاسادانان. [[محەممەد نەجیب ئەل ڕەبیعی|محمد نەجیب ئەل ڕەبیعی]] بوو بە سەرۆکی ئەنجومەنی سەروەری (سەرۆکی دەوڵەت)، بەڵام دەسەڵاتەکەی زۆر سنووردار بوو.

لە ٢٦ی تەممووزی ١٩٥٨، دەستووری کاتی پەسەندکرا، بە چاوەڕوانی یاسایەکی ھەمیشەیی کە دوای ڕیفراندۆمێکی ئازاد ڕابگەیەنرێت. بەپێی بەڵگەنامەکە، عێراق بڕیار بوو کۆمارێک بێت و بەشێک بێت لە نەتەوەی عەرەبی لەکاتێکدا ئایینی فەرمی دەوڵەت وەک [[ئیسلام]] ناوی ھات. دەسەڵاتەکانی یاسادانان بە ئەنجومەنی وەزیران دەدرا، بە ڕەزامەندی ئەنجومەنی سەروەری، لەکاتێکدا ئەرکی جێبەجێکردن بە ئەنجومەنی وەزیرانیش دەدرا.&lt;ref name=&quot;Marr 1582&quot;&gt;{{harvp|Marr|2004|p=158}}&lt;/ref&gt;

== سەرۆکوەزیران ==
قاسم دوای دیاریکرانی بۆ پۆستی سەرۆک وەزیران، دوای ماوەیەکی کەم لە کودەتاکە لە تەممووزی ١٩٥٨ دەستبەکاربوو. ئەم پۆستەی بەدەستەوە بوو تا لە مانگی شوباتی ساڵی ١٩٦٣ لادرا.

سەرەڕای کارکردن بۆ پەسەندکردنی دەستوورە کاتییەکە، حکوومەتی نوێی عێراق بە سەرۆکایەتی قاسم بووە دەسەڵاتێکی خۆسەپێن. سەرەتای سەرھەڵدانی ئەوەش بۆ بوون بە &quot;تاکە سەرکردە&quot; بە جیابوونەوە لە نێوان قاسم و ھاوپیلانگێڕەکەی عارف دەستی پێکرد. سەرەڕای ئەوەی یەکێک لە ئامانجە سەرەکییەکانی شۆڕش پەیوەندیکردن بوو بە بزووتنەوەی [[پان عەرەبیزم]] و پراکتیزەکردنی سیاسەتەکانی ''قەومیە'' (ناسیۆنالیزمی عەرەبی)، بەڵام کاتێک قاسم لە دەسەڵاتدا بوو، زۆری نەخایاند بۆچوونەکانی گۆڕا بۆ ئەوەی ئەمڕۆ بە [[قاسمیزم]] ناسراوە. قاسم کە ئامادە نەبوو زۆر لە نزیکەوە خۆی بە [[جەمال عەبدولناسر|ناسری]] میسر ببەستێتەوە، لایەنگری گرووپە جیاوازەکانی ناو عێراق بوو (بە تایبەتی [[دیموکراسیی کۆمەڵایەتی|سۆسیال دیموکراتەکان]]) کە پێیان دەگوت کارێکی لەو شێوەیە مەترسیدار دەبێت. لەبری ئەوە خۆی بینی کە دەنگدانەوەی بۆچوونەکانی [[نووری سەعید|نوری سەعید]] خۆی دەبینییەوە بە گرتنەبەری سیاسەتی ''نیشتمانیی عێراق''&quot; لە پێش شتەکانی دیکەوە.&lt;ref&gt;{{harvp|Polk|2005|p=111}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvp|Simons|1996|p=221}}&lt;/ref&gt; ئەمەش بووە ھۆی دابەشبوون لە حکوومەتی عێراق لە نێوان قاسمی ناسیۆنالیستی عێراقی کە دەیویست ناسنامەی عێراق بریتی بێت لە سێکولاریزم و ناسیۆنالیستی مەدەنی و لە دەوری ناسنامەی میزۆپۆتامیادا دەسوڕێتەوە. لە بەرامبەردا، ناسیۆنالیستە عەرەبەکان کە بەدوای [[ناسنامەی عەرەبی|ناسنامەیەکی عەرەبیدا]] دەگەڕان بۆ عێراق و پەیوەندییەکی نزیکتر لەگەڵ باقی جیھانی عەرەبیدا خۆیان گرێ بدەن.

بە پێچەوانەی بەشێکی زۆری ئەفسەرە سەربازییەکانەوە، قاسم لە شارۆچکە عەرەبییەکانی باکووری ڕۆژاوای سوننە نەھاتبوو، ھەروەھا ھاوبەشی حەماسەتی ئەوان نەبوو بۆ پان عەرەبیزم: ئەو لە دایک و باوکێکی تێکەڵاوی سوننە-شیعە بوو و خەڵکی باشووری ڕۆژھەڵاتی عێراق بوو؛ بۆیە توانای مانەوەی لە دەسەڵاتدا وابەستەی ھاوسەنگییەکی لێھاتووانەی نێوان کۆمۆنیستەکان و پان عەرەبییەکان بوو. قاسم بۆ زۆربەی ماوەی سەرۆکایەتییەکەی ھەوڵیدا ھاوسەنگی لەگەڵ پەرەسەندنی ڕەوتی پان عەرەبی لە بواری سەربازیدا ھاوسەنگ بکات.

قاسم لە ڕێی دەرکردنی یاسای ٨٠، زەویوزارەکانی کۆمپانیا و نوخبەکانی دەسەڵاتی شاھانەی وەرگرتەوە، بەگوتەی لایەنگرانی ئەوا ئەو زەویانەی بە خەڵکی ئاسایی و ھەژارداوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iraq – Republican Iraq|ناونیشان=http://countrystudies.us/iraq/21.htm|وێبگە=countrystudies.us}}&lt;/ref&gt; قاسم ھەوڵیدا ھاوسەنگی سیاسی بە کەڵک وەرگرتن لە نەیارانی تەقلیدیی پان-عەرەبیزم و ڕاستڕەو و [[ناسیۆنالیزم|ناسیۆنالیستەکان]] بپارێزێت. تا شەڕی لەگەڵ یاخیبووە کوردەکان لە باکوور، توانی دڵسۆزی سوپا بپارێزێت.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Rubin|یەکەم=Avshalom|ڕێکەوت=١٣ی نیسانی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Abd al-Karim Qasim and the Kurds of Iraq: Centralization, resistance and revolt, 1958–63|journal=[[Middle Eastern Studies (journal)|Middle Eastern Studies]]|بەرگ=٤٣|issue=3|پەڕەکان=٣٥٣–٣٨٢|doi=10.1080/00263200701245944}}&lt;/ref&gt;

لە سەردەمی دەسەڵاتی قاسمدا، [[نەزھەت دولەیمی]] وەک وەزیر دەستنیشانکرا، کە بووە یەکەم وەزیری ژن لە مێژووی عێراق و جیھانی عەرەبیدا. ھەروەھا بەشداری لە داڕشتنی یاسای کاروباری مەدەنی ساڵی ١٩٥٩ کرد، کە تێیدا مافی ژنانی دەپاراست.&lt;ref&gt;The Washington Post (20 November 2017): &quot;[https://www.washingtonpost.com/news/monkey-cage/wp/2017/11/20/womens-rights-are-under-threat-in-iraq/ Women's rights are under threat in Iraq]&quot; By Zahra Ali.&lt;/ref&gt;

[[پەڕگە:Barzani_&amp;_Qasim.jpg|alt=Photograph of Qasim with Mustafa Barzani|وێنۆک|قاسم لەگەڵ [[مەلا مستەفا بارزانی|مستەفا بارزانی]]]]

=== پەیوەندییەکان لەگەڵ ئێران ===
پەیوەندییەکان لەگەڵ ئێران و ڕۆژاوا لەژێر سەرکردایەتی قاسمدا بەشێوەیەکی بەرچاو تێکچوو. چالاکانە دژی بوونی ھێزی بیانی لە عێراق وەستایەوە و دژی ھاتە دەنگ. بەھۆی بانگەوازی ئەو بۆ لکاندنی خاکی عەرەبی لەناو ئێران بە عێراقەوە پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئێران گرژ بوو، ئێرانیش بەردەوام بوو لە دابینکردنی بوودجە و کارئاسانی بۆ یاخیبووانی کورد لە باکووری عێراق.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Factualworld.com|ناونیشان=http://www.factualworld.com/article/Abdul_Karim_Qassim|وێبگە=www.factualworld.com|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تەممووزی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190704065726/http://www.factualworld.com/article/Abdul_Karim_Qassim|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

=== ڕاپەڕینەکانی کورد ===
حکوومەتی نوێ کوردستانی بە «یەکێک لە دوو نەتەوەی عێراق» ناساند.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=David L. Phillips|سەردێڕ=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East|ڕێکەوت=٢٠١٧}}&lt;/ref&gt; لەسەردەمی حوکمڕانیدا، گرووپە کوردییەکان [[مەلا مستەفا بارزانی|مستەفا بارزانییان]] ھەڵبژارد بۆ دانوستان لەگەڵ حکوومەت، بەدوای دەرفەتێکدا دەگەڕان بۆ ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی.

دوای ماوەیەک لە ئارامییەکی ڕێژەیی، پرسی ئۆتۆنۆمی کورد (خۆبەڕێوەبەری یان سەربەخۆیی) نەھاتەدی و ناڕەزایی و دواجار یاخیبوونی کورد لە ساڵی ١٩٦١دا بەدوای خۆیدا ھێنا. جوداخوازانی کورد بە سەرکردایەتی مستەفا بارزانی شەڕیان لە دژی دامەزراوەی عێراق ھەڵبژارد. ھەرچەندە لە سەرەتادا پەیوەندییەکانی نێوان قاسم و کورد ئەرێنی بوو، بەڵام لە ساڵی ١٩٦١ پەیوەندییەکان تێکچوو و کورد بە ئاشکرا ڕەخنەی لە ڕژێمەکەی قاسم گرت. بارزانی لە ئابی ١٩٦١، ھۆشدارییەکی پێشکەش بە قاسم کردبوو و داوای کۆتاییھێنان بە دەسەڵاتی تاکڕەوانە و داننان بە ئۆتۆنۆمی کورد و گەڕاندنەوەی ئازادییە دیموکراسیەکانی کرد.&lt;ref&gt;{{harvp|Marr|2004|p=178}}&lt;/ref&gt;

== میرات ==
شۆڕشی ١٩٥٨دەتوانرێت بە ئاودانێک لە سیاسەتی عێراقدا ھەژمار بکرێت، نەک تەنھا لەبەر کاریگەرییە سیاسییە ئاشکراکانی (بۆ نموونە ھەڵوەشاندنەوەی دەسەڵاتی پاشایەتی و کۆماریخوازی و زەمینە خۆشکردن بۆ دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعس]]) بەڵکو بەھۆی چاکسازییە ناوخۆییەکانیشەوە. سەرەڕای کەموکوڕیەکانی، دەسەڵاتی قاسم یارمەتیدەر بوو بۆ جێبەجێکردنی کۆمەڵێک گۆڕانکاری ئەرێنی ناوخۆیی کە سوودی بۆ کۆمەڵگای عێراق ھەبوو و بە شێوەیەکی بەرفراوان پشتگیریی جەماوەریان ھەبوو، بەتایبەتی دابینکردنی خانووبەرەی کەم تێچووی بۆ گەڕەک و ناوچە پڕ دانیشتووانەکانی بەغدا.{{Sfnp|Farouk–Sluglett|Sluglett|2001}}

=== چاکسازیی زەویوزار ===
شۆڕش گۆڕانکاری بەرفراوانی لە کەرتی کشتوکاڵی عێراقدا بەدوای خۆیدا ھێنا. ڕیفۆرمخوازان پێکھاتە کۆنەکەی [[دەرەبەگایەتی|دەربەگایەتیی]] گوندنشینەکانی عێراقیان ھەڵوەشاندەوە. بۆ نموونە یاسای ماف و ئەرکی چاندنکاران لە ساڵی ١٩٣٣ و یاسای ناکۆکی خێڵەکی گۆڕدرا، ئەمەش سوودی بۆ دانیشتووانە ھەژارنشینەکانی عێراق ھەبوو و پڕۆسەیەکی دادپەروەرتری یاسا مسۆگەر بوو. یاسای چاکسازی کشتوکاڵی (٣٠ی ئەیلوولی ١٩٥٨&lt;ref name=&quot;Iraq&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iraqis Recall Golden Age|ناونیشان=http://www.iwpr.net/?p=icr&amp;s=f&amp;o=167565&amp;apc_state=heniicr2004|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060902123122/http://www.iwpr.net/?p=icr&amp;s=f&amp;o=167565&amp;apc_state=heniicr2004|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئەیلوولی ٢٠٠٦|وێبگە=Institute for War and Peace}} Reporting article on discovery of Qasim's body&lt;/ref&gt;) ھەوڵیدا بە شێوەیەکی بەرفراوان دابەشکردنەوەی زەوی و زارەکان و سەقفی لەسەر کرێی زەوی دانا؛ زەوییەکە بە شێوەیەکی یەکسانتر بەسەر جووتیاراندا دابەشکرابوو کە بەھۆی یاسا نوێیەکانی کرێگرتن نزیکەی ٥٥٪ بۆ ٧٠٪ی بەرھەمەکانیان وەرگرتبوو.&lt;ref name=&quot;Iraq&quot;/&gt;{{sfnp|Farouk–Sluglett|Sluglett|2001|pp=٧٦–٧٨}}

=== مافەکانی ژنان ===
قاسم ھەوڵیدا یەکسانی زیاتر بۆ ژنان لە عێراق بھێنێتە ئاراوە. لە کانوونی دووەمی ١٩٥٩دا پێداچوونەوەیەکی بەرچاوی بە یاسای باری کەسی ڕاگەیاند، بەتایبەتی ئەو یاسایەی کە پەیوەندییە خێزانییەکان ڕێکدەخات.&lt;ref name=&quot;Iraq2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iraqis Recall Golden Age|ناونیشان=http://www.iwpr.net/?p=icr&amp;s=f&amp;o=167565&amp;apc_state=heniicr2004|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060902123122/http://www.iwpr.net/?p=icr&amp;s=f&amp;o=167565&amp;apc_state=heniicr2004|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئەیلوولی ٢٠٠٦|وێبگە=Institute for War and Peace}} Reporting article on discovery of Qasim's body&lt;/ref&gt; [[فرەھاوسەری|فرەژنی]] قەدەغە بوو، ھەروەھا کەمترین تەمەن بۆ ھاوسەرگیریش بە ١٨ ساڵ دیاریکرا (جگە لە ھەندێک باری تایبەت کە دەتوانرا لەلایەن دادگاوە بۆ ١٦ ساڵ کەمبکرێتەوە).&lt;ref name=&quot;Iraq2&quot;/&gt; ژنان لە جیابوونەوەی ئارەزوومەندانە پارێزراو بوون. دیارترین چاکسازی بریتی بوو لە بڕگەیەک لە مادەی ٧٤ کە مافی یەکسانی بە ژنان لە بابەتی میراتدا بەخشی.&lt;ref name=&quot;Iraq2&quot;/&gt; ئەم ھەنگاوەی کۆتایی، لەلایەن سوننە و شیعەکانەوە دژایەتی کرا.

== تێبینییەکان ==
&lt;references group=&quot;kurdish-alpha&quot;/&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}
{{سەرۆک وەزیرەکانی عێراق}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|مێژوو|عێراق}}
{{s-start}}
{{s-off}}
{{succession box |
before=[[ئەحمەد موختار بابان]]|
title=[[سەرۆک وەزیرانی عێراق]] |
years= ١٤ی تەممووزی ١٩٥٨–٨ی شوباتی ١٩٦٣|
after= [[ئەحمەد حەسەن بەکر]]
}}
{{s-end}}
{{پۆلی کۆمنز|Abd al-Karim Qasim}}

[[پۆل:خەڵکی بەغدا]]
[[پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە عێراق]]
[[پۆل:سەرۆک وەزیرانی عێراق]]
[[پۆل:مردووانی ١٩٦٣]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٤]]
[[پۆل:سیاسییەکانی عێراق]]
[[پۆل:سەرۆک وەزیرانە ئیعدام کراوەکان]]
[[پۆل:موسڵمانانی عێراقی]]
[[پۆل:ئەو سەرۆکانەی بە کودەتا لاکەوتوون]]
[[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی عێراق]]
[[پۆل:لەسێدارەدراوانی عێراقی]]
[[پۆل:عەرەبەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی]]
[[پۆل:سیاسەتمەدارە عێراقییەکان]]
[[پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق]]
[[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]]
[[پۆل:خەڵکانی ١٩٤٨، شەڕی عەرەب و ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>bumiixktxy8fvdrx1f0l1v22nc4mwzc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580761</id>
      <parentid>1580657</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T09:05:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان</comment>
      <origin>1580761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36036" sha1="1k7w4htolh4p2pbdwcw1zx136wnlq3x" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name                = عەبدولکەریم قاسم{{ھن}}{{Nobold|{{lang|ar|عَبْدُ اَلْکَریِمِ قَاسِم}}}}
| image               = Abd al-Karim Qasim.png
| caption             = قاسم لە ١٩٥٨
| nationality         = [[عێراق]]ی
| order               = [[سەرۆکوەزیرانی عێراق]]
| term_start          = ١٤ی تەممووزی ١٩٥٨
| term_end            = ٨ی شوباتی ١٩٦٣
| president           = [[محەممەد نەجیب ئەل ڕەبیعی|محەممەد نەجیب ئەلڕەبیعی]]
| predecessor         = [[ئەحمەد موختار بابان]]
| successor           = [[ئەحمەد حەسەن بەکر]]
| birth_date          = {{birth date|df=y|١٩١٤|١١|٢١}}&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=1NcbAAAAMAAJ&amp;q=Abd+al-Karim+Qasim+1914 Benjamin Shwadran, The Power Struggle in Iraq], Council for Middle Eastern Affairs Press, 1960&lt;/ref&gt;
| birth_place         = [[بەغدا]]، [[دەوڵەتی عوسمانی]]
| death_date          = {{death date and age|df=y|1963|2|9|١٩١٤|١١|٢١}}
| death_place         = [[بەغدا]]، [[عێراق]]
| death_cause         = [[کوشتن بە تەقەکردن]]
| spouse              =
| party               = [[سەربەخۆ (سیاسی)|سەربەخۆ]]{{Efn|پشتگیری کراوە لەلایەن [[حیزبی نیشتمانیی دیموکراتی عێراق]] و[[حیزبی شیووعیی عێراقی]].}}
| vicepresident       =
| rank                = [[پەڕگە:IraqArmyRankInsignia-4.png|20px]] [[پلەی ئەفسەری]]
| allegiance          = {{flagicon image|Flag of Iraq (1959–1963).svg}} [[عێراق]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag of the Iraqi Ground Forces.svg}} [[سوپای عێراق]]
| honorific_prefix    = زەعیم (سەرکردە)
}}
[[پەڕگە:Abd_al-Karim_death.jpg|وێنۆک|تەرمی عەبدولکەریم قاسم دوایی گولەباران کردنی لەلایەن بەعسییەکانەوە]]
'''عەبدولکەریم قاسم''' (لەدایکبوونی ٢١ی تشرینی دووەمی ١٩١٤ – مردووی ٩ی شوباتی ١٩٦٣) ئەفسەرێکی [[ناسیۆنالیزم]]ی سەردەمی پاشایەتی و یەکەم [[سەرۆک وەزیرانی عێراق|سەرۆکوەزیران]] و فەرماندەی گشتی ھێزە چەکدارەکانی عێراق دوای [[شانشینی عێراق|دەسەڵاتی پاشایەتی]]، و یەکێک لە سەرکردەکانی [[شۆڕشی ١٤ی تەممووز|شۆڕشی ١٤ی تەممووزە]].

عەبدولکەریم قاسم لە [[٢١ی تشرینی دووەم|٢١ ی تشرینی دووەمی]] ساڵی [[١٩١٤]] لە خێزانێکی پێنج کەسی لەدایکبووە، لە باوکێکی موسڵمانی [[سوننە]]، و دایکێک لە خێزانێکی [[شیعە]] و دوو برای ھەیە بە ناوەکانی حەمید قاسم، لەتیف قاسم، ھەروەھا خاوەنی دوو خوشک بووە، دوای تەواوکردنی قۆناغەکانی خوێندن لە قەزای شەمییە سەر بە [[پارێزگای قادسیە]] وەک [[مامۆستا]] کاری کردووە، و دواتر چووەتە خزمەتی سەربازییەوە.

لە [[١٩٣٢|ساڵی ١٩٣٢]] پاش ئەوەی ڕاگەیەندرا کە [[ھێزە چەکدارەکانی عێراق|سوپای عێراق]] پێویستی بە ئەفسەری نوێ ھەیە، بۆیە عەبدولکەریم قاسم چووە ناو کۆلێژی سەربازی و لە [[١٥ی نیسان|١٥]] ی نیسانی [[١٩٣٤]] بە پلەی لیوای دووەم دەرچووە&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=جمال مصطفى مردان|ناونیشان=http://www.almeshkat.net/books/archive/books/1011566.rar|سەردێڕ=عبد الكريم قاسم البداية والسقوط|بڵاوکەرەوە=المكتبة الشرقية|ساڵ=[[١٩٨٩]]|شوێن=[[بغداد]]|پەڕە=١٦|format=PDF|ڕێکەوتی سەردان=[[6 يناير]]، [[2017]]|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170211081134/http://www.almeshkat.net/books/archive/books/1011566.rar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی شوباتی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=ليث عبد الحسن الزبيدي|ناونیشان=https://ia601308.us.archive.org/13/items/iraqhist/QUTOR.pdf|سەردێڕ=ثورة 14 تموز 1958 في العراق|بڵاوکەرەوە=مكتبة اليقظة العربية|ساڵ=١٩٨١|edition=الثانية|شوێن=[[رأس الخيمة]]|پەڕە=٣٢٥|format=PDF|ڕێکەوتی سەردان=[[5 يناير]]/[[كانون الأول]]، [[2017]]|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200103193647/https://ia601308.us.archive.org/13/items/iraqhist/QUTOR.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠}}&lt;/ref&gt; پلە سەربازییەکانی بڕیوە و تا بووەتە فەرماندەی لیوای نۆزدە کە دوایین پلەی سەربازی قاسم بووە لە دامەزراوە سەربازییەکان. لە زۆرێک لە شەڕ و بزووتنەوەکاندا بەشداری کردووە، وەک [[شەڕی عەرەب و ئیسرائیل (١٩٤٨)|شەڕی فەلەستین]] و یەکەم بزووتنەوەی فورات، ھەروەھا لە شۆڕشی ڕەشید عالی گەیلانی بەشداری کردووە.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ذكری ثورە 14 تموز لمحات عن حیاە الزعیم الشھيد عبدالكريم قاسم و ڕفاقە -|ناونیشان=https://www.gilgamish.org/printarticle.php?id=2705|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی شوباتی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170211075526/http://www.gilgamish.org/printarticle.php?id=2705|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; و ھەروەھا بەشداری زۆر خولی سەربازی کردووە، چەندین خەڵات و مەدالیای وەرگرتووە، لەو ڕاپۆرتانەی کە لەبارەیەوە نوسراون، ئەفسەرێکی باشە، زۆر ڕەوشت بەرزە، ھەروەھا دەبێتە یەکێک لە ئەفسەرە بەتواناکانی سوپا.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;[http://algardenia.com/fereboaliraq/3030-2015-02-07-20-06-48.html من هو عبد الكريم قاسم ...!؟؟؟] اطلع علیە بتاریخ [[١ی کانوونی دووەم|1 يناير]]، [[٢٠١٦|2016]] ''مجلة الكاردينيا'' {{Webarchive}}&lt;/ref&gt;پاش ئەوەی لە سەرەتای پەنجاکان کۆمەڵەی ئەفسەرە ئازادیخوازەکان دامەزرا قاسم بووە ئەندامێکی کارا و ئامانجی سەرەکیان ڕووخاندنی سیستمی پاشایەتی بوو.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=ليث عبد الحسن الزبيدي|ناونیشان=https://ia601308.us.archive.org/13/items/iraqhist/QUTOR.pdf|سەردێڕ=ثورة 14 تموز 1958 في العراق|بڵاوکەرەوە=مكتبة اليقظة العربية|ساڵ=١٩٨١|edition=الثانية|شوێن=[[رأس الخيمة]]|پەڕە=١١٩|format=PDF|ڕێکەوتی سەردان=[[5 يناير]]/[[كانون الأول]]، [[2017]]|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200103193647/https://ia601308.us.archive.org/13/items/iraqhist/QUTOR.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=ليث عبد الحسن الزبيدي|ناونیشان=https://ia601308.us.archive.org/13/items/iraqhist/QUTOR.pdf|سەردێڕ=ثورة 14 تموز 1958 في العراق|بڵاوکەرەوە=مكتبة اليقظة العربية|ساڵ=١٩٨١|edition=الثانية|شوێن=[[رأس الخيمة]]|پەڕە=١١١|format=PDF|ڕێکەوتی سەردان=[[5 يناير]]/[[كانون الأول]]، [[2017]]|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200103193647/https://ia601308.us.archive.org/13/items/iraqhist/QUTOR.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=ليث عبد الحسن الزبيدي|ناونیشان=https://ia601308.us.archive.org/13/items/iraqhist/QUTOR.pdf|سەردێڕ=ثورة 14 تموز 1958 في العراق|بڵاوکەرەوە=مكتبة اليقظة العربية|ساڵ=١٩٨١|edition=الثانية|شوێن=[[رأس الخيمة]]|پەڕە=١٠٩|format=PDF|ڕێکەوتی سەردان=[[5 يناير]]/[[كانون الأول]]، [[2017]]|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200103193647/https://ia601308.us.archive.org/13/items/iraqhist/QUTOR.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠}}&lt;/ref&gt;

لەگەڵ [[عەبدولسەلام عارف]] سەرکردایەتی [[شۆڕشی ١٤ی تەممووز|شۆڕشی ١٤ی تەممووزیان]] کرد و توانیان دەسەڵاتی [[شانشینی عێراق|پاشایەتی]] بڕوخێنێت و [[کۆماری عێراق (١٩٥٨-١٩٦٨)|کۆماری عێراق]] ڕابگەیەنێت و ئەمەش بووە ھۆی دەستگیرکردن و کوشتنی زۆرێک لە ئەندامانی بنەماڵەی شاھانە و کەسانی نزیک لێیەوە، ھەروەھا سەرەتای سەردەمێکی نوێ دەستی پێکرد، ئەم شۆڕشە کاردانەوەی ناوخۆیی و [[نێونەتەوەیی (ڕوونکردنەوە)|نێونەتەوەیی]] و عەرەبی لێکەوتەوە، عەبدولکەریم قاسم خۆی بوو بە سەرۆک وەزیران تاوەکوو ٨ی شوباتی ساڵی ١٩٦٣ کاتێک لە [[کوودەتا|کوودەتایەکی]] [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] گولەباران کرا لە ھەمان ڕۆژ.{{ژێدەر پێویستە|date=ئابی ٢٠٢٤}}&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=کورد و عەبدولکەریم قاسم|ناونیشان=https://www.diplomaticmagazine.net/detail/3975|ڕێکەوتی سەردان=١ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.diplomaticmagazine.net}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=کودەتاکەی عەبدولکەریم قاسم، یەکەم داننان بە کورددا وەک نەتەوە لە عێراق|ناونیشان=https://www.peyserpress.com/detail.aspx?Jimare=5829|ڕێکەوتی سەردان=١ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.peyserpress.com}}&lt;/ref&gt;

قاسم لە سەردەمی دەسەڵاتداریدا، لەنێو خەڵکیدا بە زەعیم (سەرکردە) ناسرابوو.&lt;ref&gt;{{harvp|Dawisha|2009|p=174}}&lt;/ref&gt;

== سەرەتای ژیان و پیشە ==
باوکی عەبدولکەریم، قاسم محەممەد بەکر فەزلی ئەلزوبەیدی جووتیارێکی باشووری [[بەغدا]] بووە و [[موسڵمان|موسڵمانێکی]] [[سوننە]]ی [[عێراق]] بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Yapp|یەکەم=Malcolm|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=bJHZBAAAQBAJ&amp;q=Abd+al-Karim+Qasim+1914&amp;pg=PA83|سەردێڕ=The Near East Since the First World War: A History to 1995|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]]|ساڵ=٢٠١٤|ژپنک=٩٧٨-١-٣١٧-٨٩٠٥٤-٦|پەڕە=٨٤}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iraq – Republican Iraq|ناونیشان=http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-6577.html|وێبگە=www.country-data.com}}&lt;/ref&gt; باوکی لەماوەی [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیھانیی یەکەمدا]] کۆچی دوایی کردووە، ئەمەش بە ماوەیەکی کەم لە دوای لە دایکبوونی عەبدولکەریم بوو. دایکی قاسم، کەیفییە حەسەن یەعقووب ئەلسەکینی&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=من ماهيات سيرة الزعيم عبد الكريم قاسم|ناونیشان=http://almadasupplements.com/news.php?action=view&amp;id=11267|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190403134218/http://almadasupplements.com/news.php?action=view&amp;id=11267#sthash.Eh6LWIvG.dpbs|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی نیسانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=Am Mad as Supplements|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; موسڵمانێکی [[شیعە]] [[فەیلییەکان|فەیلی کورد]] بووە و خەڵکی [[بەغدا]] بووە.

عەبدولکەریم قاسم لە ٢١ی تشرینی دووەمی ١٩١٤ لە ناوچەی مەھدییە لەدایکبووە کە ناوچەیەکی ھەژارنشینی بەغدایە لەلای چەپی ڕووبار، کە ئێستا بە [[کەرخ]] ناسراوە، ئەو بچووکترین کوڕی نێوان سێ کوڕی ماڵەکەیان بوو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dann|یەکەم=Uriel|ناونیشان=https://academic.oup.com/ahr/article-abstract/75/3/893/118489|سەردێڕ=Iraq under Qassem: A Political History, 1958–1963|بڵاوکەرەوە=Pall Mall Press|ساڵ=١٩٦٩|ژپنک=٩٧٨–٠٢٦٩٦٧٠٦٤٠|شوێن=London|پەڕەکان=٢٠–٢١|زمان=English}}&lt;/ref&gt;

== شۆڕشی ١٤ی تەممووز ==
قاسم لە ١٤ی تەممووزی ١٩٥٨، جووڵەی سەربازانی حکوومەتی بەرھێنا، وەک دەرفەتێک بۆ دەستبەسەرداگرتن و کۆنتڕۆڵکردنێکی بەغدا و ڕووخاندنی دەسەڵاتی پاشایەتی. [[فەیسەڵی دووەم|پاشا]] و چەند ئەندامێکی بنەماڵەی شاھانە و ھاوکارە نزیکەکانیان، لەنێویاندا سەرۆکوەزیران [[نووری سەعید|نوری ئەس-سەعید]]، کوژران.

کودەتاکە لەلایەن [[بزووتنەوەی ئەفسەر و مەدەنییە ئازادەکان|بزووتنەوەی ئەفسەر و مەدەنییە ئازادەکانەوە]] پلانی بۆ داڕێژرا، کە ھەرچەندە ئیلھامیان لە بزووتنەوەیەکی ھاوشێوە و ھاوناو لە میسر وەرگرتبوو، بەڵام بەو شێوەیە پێشکەوتوو و یەکگرتوو نەبوو.&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dann|یەکەم=Uriel|ناونیشان=https://academic.oup.com/ahr/article-abstract/75/3/893/118489|سەردێڕ=Iraq under Qassem: A Political History, 1958–1963|بڵاوکەرەوە=Pall Mall Press|ساڵ=١٩٦٩|ژپنک=٩٧٨–٠٢٦٩٦٧٠٦٤٠|شوێن=London|پەڕەکان=٢٠–٢١|زمان=English}}&lt;/ref&gt; ھەر لە ١٩٥٢ەوە شانەی سەرەتایی بزووتنەوەی ئەفسەرانی ئازاد و مەدەنییەکانی عێراق لەلایەن قاسم و عەقید ئیسماعیل عارفەوە سەرکردایەتی دەکرا، پێش ئەوەی دواتر ئەفسەرێکی پیادە کە لەژێر دەستی قاسمدا خزمەت دەکات پەیوەندی پێوە بکات کە دواتر دەبێتە نزیکترین ھاوکارەکەی، [[عەبدولسەلام عارف|عەقید عەبدولسەلام عارف]].&lt;ref name=&quot;:03&quot;/&gt; تا کاتی کودەتاکەی تەممووزی ١٩٥٨، کۆی ژمارەی ئەو بریکارانەی کە بەناوی ئەفسەرە ئازادەکانەوە کاریان دەکرد، بەرزبووەوە بۆ نزیکەی ١٥٠ کەس کە ھەموویان وەک زانیاریدەر یان نێوانیان لە زۆربەی یەکەکان و ناوەندەکانی سوپادا چێندرابوون.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Al Hayah|یەکەم=Dar|سەردێڕ=Majzarat Al Rihab: A Journalistic Investivation on the Death of the Hashemite Royal Family on 14 July 1958 in Baghdad|بڵاوکەرەوە=Dar Al Hayah|ساڵ=١٩٦٠|شوێن=Beirut|پەڕەکان=٤٢|زمان=Arabic}}&lt;/ref&gt;

کودەتاکە کاتێک دەستی پێکرد کە [[حوسێن کوڕی تەلال|شا حوسێنی]] [[ئوردن]] لە ترسی ئەوەی ڕاپەڕینێکی دژە ڕۆژاوا لە [[لوبنان]] بەرەو [[ئوردن]] بڵاوبێتەوە، داوای ھاوکاری عێراقی کرد؛ بەڵام عەقید عارف لەبری ئەوەی بەرەو ئوردن ھەنگاو بنێت، سەرکردایەتی کەتیبەیەکی کرد بۆ ناو بەغدا و دەستبەجێ کۆماری نوێ و کۆتایی ڕژێمە کۆنەکەی ڕاگەیاند.

[[فەیسەڵی دووەم|شا فەیسەلی دووەم]] فەرمانی بە پاسەوانی شاھانە کرد کە ھیچ بەرخۆدانێک پێشکەش نەکەن، و خۆی ڕادەستی ھێزەکانی کودەتاکە کرد. نزیکەی کاتژمێر ٨ی بەیانی، کاپتن عەبدولسەتار سەباعە ئەلئیبوسی، کە سەرکردایەتی گرووپی ھێرشبەرە شۆڕشگێڕییەکەی لە کۆشکی ڕیھاب دەکرد، کە ھێشتا شوێنی نیشتەجێبوونی سەرەکی شاھانە بوو لە ناوەڕاستی بەغدا، فەرمانی بە پاشا، [[شازادەی جێنشین]] عەبد ئەلئیلا، شازادەی جێنشین ھیام ('ھاوسەرەکەی عەبد ئەلئیلا)، شازادە نەفیسە ('عەبد ئەلئیلا)، دایکی شازادە، و شازادە عابدییە عەلی (پووری فەیسەڵ) کرد لەگەڵ چەند خزمەتکارێک بۆ ئەوەی لە حەوشەی کۆشکەکەدا کۆببنەوە (پاشا گەنجەکە ھێشتا نەچوو بوو بۆ ناو [[کۆشکی کۆماری (عێراق)|کۆشکی شاھانەی]] تازە تەواوکراو). کاتێک ھەموویان گەیشتنە حەوشەکە پێیان گوترا کە ڕوویان لە دیواری کۆشکەکە بکەن. پاشان ھەموویان لەلایەن کاپتن عەبدولسەتار، ئەندامی کودەتاکە بە سەرۆکایەتی قاسم تەقەیان لێکرا و کوژران.&lt;ref name=&quot;shorthistory&quot;&gt;T. Abdullah, ''A Short History of Iraq: 636 to the present'', [[Pearson Education]], Harlow, UK,(2003)&lt;/ref&gt;

لە دوای ئەو کودەتایە دڕندانەیە، کۆماری نوێی عێراق ڕاگەیەندرا و ئەنجومەنێکی شۆڕشگێڕانە سەرۆکایەتیی دەکرد.&lt;ref name=&quot;shorthistory2&quot;&gt;T. Abdullah, ''A Short History of Iraq: 636 to the present'', [[Pearson Education]], Harlow, UK,(2003)&lt;/ref&gt; لە سەرۆکایەتیدا ئەنجومەنی سەروەری سێ کەسی بوو، کە لە ئەندامانی سێ گرووپی سەرەکی کۆمەڵایەتی/نەتەوەیی عێراق پێکھاتبوو. محەممەد مەھدی کوبە نوێنەرایەتیی[[شیعە]]ی عەرەبی دەکرد؛ خالید نەقشەبەندی وەک [[کورد]]؛ و [[محەممەد نەجیب ئەل ڕەبیعی|نەجیب ئەلروبەیعی]] وەک نوێنەری عەرەبی [[سوننە]].&lt;ref name=&quot;Marr 158&quot;&gt;{{harvp|Marr|2004|p=158}}&lt;/ref&gt; ئەم ئەنجومەنە سێ قۆڵییە بڕیار بوو ڕۆڵی سەرۆکایەتی بگرێتە ئەستۆ. کابینەیەک دروست کرا، کە لە کۆمەڵەیەکی بنکەفراوانی بزووتنەوە سیاسییەکانی عێراق پێکھاتبوو، کە دوو نوێنەری پارتی دیموکراتی نیشتمانی و ئەندامێکی ئەلئیستقلال و نوێنەرێکی [[حیزبی بەعس|بەعس]] و یەکێکیان [[مارکسیزم|مارکسی]] تێدابوو.&lt;ref name=&quot;shorthistory2&quot;/&gt;

قاسم دوای دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵات، پۆستی سەرۆک وەزیران و وەزیری بەرگری وەرگرت، ھاوکات عەقید عارف وەک جێگری سەرۆک وەزیران و وەزیری ناوخۆ ھەڵبژێردرا. ئەوان بوونە باڵاترین دەسەڵاتی عێراق بە ھەردوو دەسەڵاتی جێبەجێکردن و یاسادانان. [[محەممەد نەجیب ئەل ڕەبیعی|محمد نەجیب ئەل ڕەبیعی]] بوو بە سەرۆکی ئەنجومەنی سەروەری (سەرۆکی دەوڵەت)، بەڵام دەسەڵاتەکەی زۆر سنووردار بوو.

لە ٢٦ی تەممووزی ١٩٥٨، دەستووری کاتی پەسەندکرا، بە چاوەڕوانی یاسایەکی ھەمیشەیی کە دوای ڕیفراندۆمێکی ئازاد ڕابگەیەنرێت. بەپێی بەڵگەنامەکە، عێراق بڕیار بوو کۆمارێک بێت و بەشێک بێت لە نەتەوەی عەرەبی لەکاتێکدا ئایینی فەرمی دەوڵەت وەک [[ئیسلام]] ناوی ھات. دەسەڵاتەکانی یاسادانان بە ئەنجومەنی وەزیران دەدرا، بە ڕەزامەندی ئەنجومەنی سەروەری، لەکاتێکدا ئەرکی جێبەجێکردن بە ئەنجومەنی وەزیرانیش دەدرا.&lt;ref name=&quot;Marr 1582&quot;&gt;{{harvp|Marr|2004|p=158}}&lt;/ref&gt;

== سەرۆکوەزیران ==
قاسم دوای دیاریکرانی بۆ پۆستی سەرۆک وەزیران، دوای ماوەیەکی کەم لە کودەتاکە لە تەممووزی ١٩٥٨ دەستبەکاربوو. ئەم پۆستەی بەدەستەوە بوو تا لە مانگی شوباتی ساڵی ١٩٦٣ لادرا.

سەرەڕای کارکردن بۆ پەسەندکردنی دەستوورە کاتییەکە، حکوومەتی نوێی عێراق بە سەرۆکایەتی قاسم بووە دەسەڵاتێکی خۆسەپێن. سەرەتای سەرھەڵدانی ئەوەش بۆ بوون بە &quot;تاکە سەرکردە&quot; بە جیابوونەوە لە نێوان قاسم و ھاوپیلانگێڕەکەی عارف دەستی پێکرد. سەرەڕای ئەوەی یەکێک لە ئامانجە سەرەکییەکانی شۆڕش پەیوەندیکردن بوو بە بزووتنەوەی [[پان عەرەبیزم]] و پراکتیزەکردنی سیاسەتەکانی ''قەومیە'' (ناسیۆنالیزمی عەرەبی)، بەڵام کاتێک قاسم لە دەسەڵاتدا بوو، زۆری نەخایاند بۆچوونەکانی گۆڕا بۆ ئەوەی ئەمڕۆ بە [[قاسمیزم]] ناسراوە. قاسم کە ئامادە نەبوو زۆر لە نزیکەوە خۆی بە [[جەمال عەبدولناسر|ناسری]] میسر ببەستێتەوە، لایەنگری گرووپە جیاوازەکانی ناو عێراق بوو (بە تایبەتی [[دیموکراسیی کۆمەڵایەتی|سۆسیال دیموکراتەکان]]) کە پێیان دەگوت کارێکی لەو شێوەیە مەترسیدار دەبێت. لەبری ئەوە خۆی بینی کە دەنگدانەوەی بۆچوونەکانی [[نووری سەعید|نوری سەعید]] خۆی دەبینییەوە بە گرتنەبەری سیاسەتی ''نیشتمانیی عێراق''&quot; لە پێش شتەکانی دیکەوە.&lt;ref&gt;{{harvp|Polk|2005|p=111}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvp|Simons|1996|p=221}}&lt;/ref&gt; ئەمەش بووە ھۆی دابەشبوون لە حکوومەتی عێراق لە نێوان قاسمی ناسیۆنالیستی عێراقی کە دەیویست ناسنامەی عێراق بریتی بێت لە سێکولاریزم و ناسیۆنالیستی مەدەنی و لە دەوری ناسنامەی میزۆپۆتامیادا دەسوڕێتەوە. لە بەرامبەردا، ناسیۆنالیستە عەرەبەکان کە بەدوای [[ناسنامەی عەرەبی|ناسنامەیەکی عەرەبیدا]] دەگەڕان بۆ عێراق و پەیوەندییەکی نزیکتر لەگەڵ باقی جیھانی عەرەبیدا خۆیان گرێ بدەن.

بە پێچەوانەی بەشێکی زۆری ئەفسەرە سەربازییەکانەوە، قاسم لە شارۆچکە عەرەبییەکانی باکووری ڕۆژاوای سوننە نەھاتبوو، ھەروەھا ھاوبەشی حەماسەتی ئەوان نەبوو بۆ پان عەرەبیزم: ئەو لە دایک و باوکێکی تێکەڵاوی سوننە-شیعە بوو و خەڵکی باشووری ڕۆژھەڵاتی عێراق بوو؛ بۆیە توانای مانەوەی لە دەسەڵاتدا وابەستەی ھاوسەنگییەکی لێھاتووانەی نێوان کۆمۆنیستەکان و پان عەرەبییەکان بوو. قاسم بۆ زۆربەی ماوەی سەرۆکایەتییەکەی ھەوڵیدا ھاوسەنگی لەگەڵ پەرەسەندنی ڕەوتی پان عەرەبی لە بواری سەربازیدا ھاوسەنگ بکات.

قاسم لە ڕێی دەرکردنی یاسای ٨٠، زەویوزارەکانی کۆمپانیا و نوخبەکانی دەسەڵاتی شاھانەی وەرگرتەوە، بەگوتەی لایەنگرانی ئەوا ئەو زەویانەی بە خەڵکی ئاسایی و ھەژارداوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iraq – Republican Iraq|ناونیشان=http://countrystudies.us/iraq/21.htm|وێبگە=countrystudies.us}}&lt;/ref&gt; قاسم ھەوڵیدا ھاوسەنگی سیاسی بە کەڵک وەرگرتن لە نەیارانی تەقلیدیی پان-عەرەبیزم و ڕاستڕەو و [[ناسیۆنالیزم|ناسیۆنالیستەکان]] بپارێزێت. تا شەڕی لەگەڵ یاخیبووە کوردەکان لە باکوور، توانی دڵسۆزی سوپا بپارێزێت.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Rubin|یەکەم=Avshalom|ڕێکەوت=١٣ی نیسانی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Abd al-Karim Qasim and the Kurds of Iraq: Centralization, resistance and revolt, 1958–63|journal=[[Middle Eastern Studies (journal)|Middle Eastern Studies]]|بەرگ=٤٣|issue=3|پەڕەکان=٣٥٣–٣٨٢|doi=10.1080/00263200701245944}}&lt;/ref&gt;

لە سەردەمی دەسەڵاتی قاسمدا، [[نەزھەت دولەیمی]] وەک وەزیر دەستنیشانکرا، کە بووە یەکەم وەزیری ژن لە مێژووی عێراق و جیھانی عەرەبیدا. ھەروەھا بەشداری لە داڕشتنی یاسای کاروباری مەدەنی ساڵی ١٩٥٩ کرد، کە تێیدا مافی ژنانی دەپاراست.&lt;ref&gt;The Washington Post (20 November 2017): &quot;[https://www.washingtonpost.com/news/monkey-cage/wp/2017/11/20/womens-rights-are-under-threat-in-iraq/ Women's rights are under threat in Iraq]&quot; By Zahra Ali.&lt;/ref&gt;

[[پەڕگە:Barzani_&amp;_Qasim.jpg|alt=Photograph of Qasim with Mustafa Barzani|وێنۆک|قاسم لەگەڵ [[مەلا مستەفا بارزانی|مستەفا بارزانی]]]]

=== پەیوەندییەکان لەگەڵ ئێران ===
پەیوەندییەکان لەگەڵ ئێران و ڕۆژاوا لەژێر سەرکردایەتی قاسمدا بەشێوەیەکی بەرچاو تێکچوو. چالاکانە دژی بوونی ھێزی بیانی لە عێراق وەستایەوە و دژی ھاتە دەنگ. بەھۆی بانگەوازی ئەو بۆ لکاندنی خاکی عەرەبی لەناو ئێران بە عێراقەوە پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئێران گرژ بوو، ئێرانیش بەردەوام بوو لە دابینکردنی بوودجە و کارئاسانی بۆ یاخیبووانی کورد لە باکووری عێراق.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Factualworld.com|ناونیشان=http://www.factualworld.com/article/Abdul_Karim_Qassim|وێبگە=www.factualworld.com|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تەممووزی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190704065726/http://www.factualworld.com/article/Abdul_Karim_Qassim|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

=== ڕاپەڕینەکانی کورد ===
حکوومەتی نوێ کوردستانی بە «یەکێک لە دوو نەتەوەی عێراق» ناساند.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=David L. Phillips|سەردێڕ=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East|ڕێکەوت=٢٠١٧}}&lt;/ref&gt; لەسەردەمی حوکمڕانیدا، گرووپە کوردییەکان [[مەلا مستەفا بارزانی|مستەفا بارزانییان]] ھەڵبژارد بۆ دانوستان لەگەڵ حکوومەت، بەدوای دەرفەتێکدا دەگەڕان بۆ ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی.

دوای ماوەیەک لە ئارامییەکی ڕێژەیی، پرسی ئۆتۆنۆمی کورد (خۆبەڕێوەبەری یان سەربەخۆیی) نەھاتەدی و ناڕەزایی و دواجار یاخیبوونی کورد لە ساڵی ١٩٦١دا بەدوای خۆیدا ھێنا. جوداخوازانی کورد بە سەرکردایەتی مستەفا بارزانی شەڕیان لە دژی دامەزراوەی عێراق ھەڵبژارد. ھەرچەندە لە سەرەتادا پەیوەندییەکانی نێوان قاسم و کورد ئەرێنی بوو، بەڵام لە ساڵی ١٩٦١ پەیوەندییەکان تێکچوو و کورد بە ئاشکرا ڕەخنەی لە ڕژێمەکەی قاسم گرت. بارزانی لە ئابی ١٩٦١، ھۆشدارییەکی پێشکەش بە قاسم کردبوو و داوای کۆتاییھێنان بە دەسەڵاتی تاکڕەوانە و داننان بە ئۆتۆنۆمی کورد و گەڕاندنەوەی ئازادییە دیموکراسیەکانی کرد.&lt;ref&gt;{{harvp|Marr|2004|p=178}}&lt;/ref&gt;

== میرات ==
شۆڕشی ١٩٥٨دەتوانرێت بە ئاودانێک لە سیاسەتی عێراقدا ھەژمار بکرێت، نەک تەنھا لەبەر کاریگەرییە سیاسییە ئاشکراکانی (بۆ نموونە ھەڵوەشاندنەوەی دەسەڵاتی پاشایەتی و کۆماریخوازی و زەمینە خۆشکردن بۆ دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعس]]) بەڵکو بەھۆی چاکسازییە ناوخۆییەکانیشەوە. سەرەڕای کەموکوڕیەکانی، دەسەڵاتی قاسم یارمەتیدەر بوو بۆ جێبەجێکردنی کۆمەڵێک گۆڕانکاری ئەرێنی ناوخۆیی کە سوودی بۆ کۆمەڵگای عێراق ھەبوو و بە شێوەیەکی بەرفراوان پشتگیریی جەماوەریان ھەبوو، بەتایبەتی دابینکردنی خانووبەرەی کەم تێچووی بۆ گەڕەک و ناوچە پڕ دانیشتووانەکانی بەغدا.{{Sfnp|Farouk–Sluglett|Sluglett|2001}}

=== چاکسازیی زەویوزار ===
شۆڕش گۆڕانکاری بەرفراوانی لە کەرتی کشتوکاڵی عێراقدا بەدوای خۆیدا ھێنا. ڕیفۆرمخوازان پێکھاتە کۆنەکەی [[دەرەبەگایەتی|دەربەگایەتیی]] گوندنشینەکانی عێراقیان ھەڵوەشاندەوە. بۆ نموونە یاسای ماف و ئەرکی چاندنکاران لە ساڵی ١٩٣٣ و یاسای ناکۆکی خێڵەکی گۆڕدرا، ئەمەش سوودی بۆ دانیشتووانە ھەژارنشینەکانی عێراق ھەبوو و پڕۆسەیەکی دادپەروەرتری یاسا مسۆگەر بوو. یاسای چاکسازی کشتوکاڵی (٣٠ی ئەیلوولی ١٩٥٨&lt;ref name=&quot;Iraq&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iraqis Recall Golden Age|ناونیشان=http://www.iwpr.net/?p=icr&amp;s=f&amp;o=167565&amp;apc_state=heniicr2004|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060902123122/http://www.iwpr.net/?p=icr&amp;s=f&amp;o=167565&amp;apc_state=heniicr2004|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئەیلوولی ٢٠٠٦|وێبگە=Institute for War and Peace}} Reporting article on discovery of Qasim's body&lt;/ref&gt;) ھەوڵیدا بە شێوەیەکی بەرفراوان دابەشکردنەوەی زەوی و زارەکان و سەقفی لەسەر کرێی زەوی دانا؛ زەوییەکە بە شێوەیەکی یەکسانتر بەسەر جووتیاراندا دابەشکرابوو کە بەھۆی یاسا نوێیەکانی کرێگرتن نزیکەی ٥٥٪ بۆ ٧٠٪ی بەرھەمەکانیان وەرگرتبوو.&lt;ref name=&quot;Iraq&quot;/&gt;{{sfnp|Farouk–Sluglett|Sluglett|2001|pp=٧٦–٧٨}}

=== مافەکانی ژنان ===
قاسم ھەوڵیدا یەکسانی زیاتر بۆ ژنان لە عێراق بھێنێتە ئاراوە. لە کانوونی دووەمی ١٩٥٩دا پێداچوونەوەیەکی بەرچاوی بە یاسای باری کەسی ڕاگەیاند، بەتایبەتی ئەو یاسایەی کە پەیوەندییە خێزانییەکان ڕێکدەخات.&lt;ref name=&quot;Iraq2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iraqis Recall Golden Age|ناونیشان=http://www.iwpr.net/?p=icr&amp;s=f&amp;o=167565&amp;apc_state=heniicr2004|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060902123122/http://www.iwpr.net/?p=icr&amp;s=f&amp;o=167565&amp;apc_state=heniicr2004|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئەیلوولی ٢٠٠٦|وێبگە=Institute for War and Peace}} Reporting article on discovery of Qasim's body&lt;/ref&gt; [[فرەھاوسەری|فرەژنی]] قەدەغە بوو، ھەروەھا کەمترین تەمەن بۆ ھاوسەرگیریش بە ١٨ ساڵ دیاریکرا (جگە لە ھەندێک باری تایبەت کە دەتوانرا لەلایەن دادگاوە بۆ ١٦ ساڵ کەمبکرێتەوە).&lt;ref name=&quot;Iraq2&quot;/&gt; ژنان لە جیابوونەوەی ئارەزوومەندانە پارێزراو بوون. دیارترین چاکسازی بریتی بوو لە بڕگەیەک لە مادەی ٧٤ کە مافی یەکسانی بە ژنان لە بابەتی میراتدا بەخشی.&lt;ref name=&quot;Iraq2&quot;/&gt; ئەم ھەنگاوەی کۆتایی، لەلایەن سوننە و شیعەکانەوە دژایەتی کرا.

== تێبینییەکان ==
&lt;references group=&quot;kurdish-alpha&quot;/&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}
{{سەرۆک وەزیرەکانی عێراق}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|مێژوو|عێراق}}
{{s-start}}
{{s-off}}
{{succession box |
before=[[ئەحمەد موختار بابان]]|
title=[[سەرۆک وەزیرانی عێراق]] |
years= ١٤ی تەممووزی ١٩٥٨–٨ی شوباتی ١٩٦٣|
after= [[ئەحمەد حەسەن بەکر]]
}}
{{s-end}}
{{پۆلی کۆمنز|Abd al-Karim Qasim}}

[[پۆل:خەڵکی بەغدا]]
[[پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە عێراق]]
[[پۆل:سەرۆک وەزیرانی عێراق]]
[[پۆل:مردووانی ١٩٦٣]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٤]]
[[پۆل:سیاسییەکانی عێراق]]
[[پۆل:سەرۆک وەزیرانە ئیعدام کراوەکان]]
[[پۆل:موسڵمانانی عێراقی]]
[[پۆل:ئەو سەرۆکانەی بە کودەتا لاکەوتوون]]
[[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی عێراق]]
[[پۆل:لەسێدارەدراوانی عێراقی]]
[[پۆل:عەرەبەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی]]
[[پۆل:سیاسەتمەدارە عێراقییەکان]]
[[پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق]]
[[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]]
[[پۆل:خەڵکانی ١٩٤٨، شەڕی عەرەب و ئیسرائیل]]
[[پۆل:سیاسەتوانانی کورد]]
[[پۆل:کوردانی باشووری کوردستان]]</text>
      <sha1>1k7w4htolh4p2pbdwcw1zx136wnlq3x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جۆرج ئۆروێڵ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38292</id>
    <revision>
      <id>1580481</id>
      <parentid>1573959</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:23:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1silent scientist</username>
        <id>51740</id>
      </contributor>
      <comment>/* ژیان */</comment>
      <origin>1580481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18665" sha1="66i5z1t8y839r450btd5qh1wznaof1c" xml:space="preserve">{{کەسایەتی
| ناو   = جۆرج ئۆروێڵ
| وێنە    = George Orwell press photo.jpg
| قەبارەی وێنە  =
| ناوی کاتی لەدایکبوون  = ئێریک ئارتور بلێر
| ناوی نوسین            = جۆرج ئۆروێڵ
| شوێنی لەدایکبوون  = [[ھیندستان]]
| ڕێکەوتی لەدایکبوون    = ٢٦ی حوزەیرانی ١٩٠٣
| ڕێکەوتی مردن   = ٢١ی کانونی دووەمی ١٩٥٠
| شوێنی مردن   =
| ھۆکاری مردن   =
| شوێنی دۆزینەوەی تەرم =
| شوێنی گۆڕ  =
| نیشتەجێ  =
| نەتەوە         = [[بەریتانی]]
| ناوەکانی تر  =
| نەژاد   = [[بەریتانی]]
| شارومەندێتی  =
| ڕادەی خوێندەواری =
| دایەن   =
| پیشە   = [[ڕۆژنامەنووس]]، [[ڕۆماننووس]]، [[نووسەری سیاسی]]
| ساڵانی چالاکی  =
| ناسراو بەھۆی  = ''[[کێڵگەی ئاژەڵان]]'' (١٩٤٥)، ''[[ھەزارونۆسەد و ھەشتاوچوار]]'' (١٩٤٩)
| ئایین   =
| ھاوسەر  = [[ئایلین ئۆشاغنێسی]] (١٩٣٥–١٩٤٥، مردنی ئەو){{ھن}}[[سۆنیا براونەڵ]] (١٩٤٩–١٩٥٠تا مردنی ئەم)
| منداڵەکان  = ڕیچارد ھێراتۆ بلێر
| خزمەکان  =
| پەیوەندییەکان  =
| خەڵاتەکان  =
| واژوو   = Orwell-Signature.svg|380px
| ماڵپەڕ  =
| پەراوێزەکان  =
}}

'''ئێریک ئارتور بلێر'''، ناوە خوازراو: '''جۆرج ئۆروێڵ''' (لەدایکبووی ٢٦ی حوزەیرانی ١٩٠٣-٢١ی کانوونی دووەمی ١٩٥٠) ڕۆماننووس، وتارنووس، ڕۆژنامەنووس و ڕەخنەگر بوو. کارەکانی نیشان دەکرێن بە پەخشانی ڕوون و ئاشکرا، ھۆشیاری لەڕووی نادادپەروەریی کۆمەڵایەتی، دژایەتی کردنی تۆتالیتاریانیزم و، ھەروەھا پشتیگیریکردنێکی ئاشکرایانەی [[سۆسیالیزمی دیموکراتی]].

ئۆڕوێڵ ڕەخنەی ئەدەبی و شیعر و چیرۆکی خەیاڵی و ھەروەھا (ڕۆژنامەوانیی وتووێژی- -[[polemic]]al journalism)ی نووسیوە. ڕۆمانی ''١٩٨٤'' یەکێکە لە شاکارەکانی ئۆروێڵ کە لە ناو لیستی ١٠٠ کتێبی گەورەی سەدەی بیستەمدایە بەپێی ڕاپرسییەکی بی بی سی لە ساڵی ٢٠٠٣دا لەنێو ئەوانەی وەڵامی ڕاپرسییەکەی بی بی سییان دابووەوە.&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/arts/bigread/top100.shtml لیستی ۱٠٠ کتێبی سەدەی بیستەمی بی بی سی]، دوا سەردان ۲٠. ۱۱. ۲٠۱۳&lt;/ref&gt; دێڕی یەکەمی ئەم ڕۆمانە دەڵێت: «ڕۆژێکی ساردی ڕوناکی مانگی ٤ بوو کە کاتژمێرەکان ١٣یان نیشان دەدا». لەم شاکارەیدا ئۆروێڵ ھەندێ دەستەواژەی گرنگی ھێنایە ناو زمانی ئینگلیزی و ھزری گشتییەوە. وشەی ''[[ئۆروێڵی]]'' بەکار دێت بۆ سیستمێکی داپڵۆسێنەری ڕەھا و، ھەروەھا دەستەواژەکانی ''[[برا گەورە]]'' بۆ چاودێری دەوڵەت بەسەر خەڵکەوە، ''[[تاوانی بیر]]'' وەک چەوساندنەوەی خەڵک لەسەر ئازادیی بیروڕا، ''[[جووتبیر]]'' و ''[[پۆلیسی بیر]]''&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/books/2009/may/10/1984-george-orwell ئەو شاکارەی ئۆروێڵی لە ناوبرد]، [[گاردیان]]، ۱٠/۵/۲٠۱۳. دواسەردان ۲٠/۱۱/۲٠۱۳&lt;/ref&gt;

== ژیان ==
=== سەرەتاکانی ژیان ===
ئێریک ئارسەر بلەیر لە ٢٥ی حوزەیرانی ١٩٠٣ لە مۆتیھاریی [[بیھار]] لە دایک بوو کە ناوچەیەک بوو لە‌و بەشەی [[ھیندستان]] کە [[بەریتانیا]] دەسەڵاتدار بوو تێیدا. باپیرە گەورەی، چارڵز بلەیر، پیاوێکی خانەدانی دەشتەکیی ناوچەی دۆرسێت بوو کە ھاوسەرگیریی لەگەڵ خاتوو ماری فەینی کچی ئێرلی ناوچەی وێستمۆرلاند کرد و، داھاتی بەروبوومی ھەبوو وەک خاوەنزەوی لە جامایکا. باپیری بە ناوی تۆماس ڕیچارد ئارسەر بلەیر [[قەشە]] بوو. ئێریک بلەیر پەسنی خێزانەکەی وەک «چینی خواروو - مامناوەندی – سەروو» کردووە.&lt;ref name=&quot;ODNB&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Crick|یەکەم=Bernard|سەردێڕ=Oxford Dictionary of National Biography|بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]]|ساڵ=٢٠٠٤|شوێن=Oxford, England, United Kingdom|chapter=Eric Arthur Blair [''pseud.'' George Orwell] (1903–1950)|authorlink=Bernard Crick}}&lt;/ref&gt;

باوکی، ڕیچارد وۆلمێسلی بلەیر، لە بەشی ئۆپیەم لە خزمەتگوزاریی مەدەنیی ھیندی کاری دەکرد. دایکی، ئیدا مابێل بلەیر (کچی لیمۆوزین)، لە مۆلمێن لە [[بۆرما]] گەورە بووە کە باوکە فەڕەنسییەکەی خەریکی کاری وەبەرھێنانی نامسۆگەر بوو. ئێریک دوو خوشکی ھەبوو: مارجۆری کە پێنج ساڵ لە خۆی گەورەتر بوو لەگەڵ ئاڤریل کە پێنج ساڵ لەخۆی بچووکتر بوو. کاتێک ئێریک تەمەنی ساڵێک بوو دایکی ئەوو ئاڤریلی برد بۆ [[ئینگلتەرا]]. خانووی بابوباپیرانی و ئەو خانووەش کە تێیدا لە دایک بوو لە مۆتیھاری وەک مۆنیومنێتێکی پارێزراو ڕاگەیەندرا کە سەنگی مێژوویی ھەیە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Orwell|یەکەم=George|سەردێڕ=The Road to Wigan Pier|ڕێکەوت=شوباتی ١٩٣٧|بڵاوکەرەوە=[[Left Book Club]]|پەڕە=١|chapter=8}}&lt;/ref&gt;

ساڵی ١٩٠٤ ئیدا بلەیر لەگەڵ منداڵەکانی لە ھێنلی-ئۆن-تەیمس لە ئۆکسفۆردشایەر دەژیا. ئێریک بە یاوەریی دایک و خوشکەکانی پەروەردە کرا و، ئەم خێزانە جگە لە سەردانێکی کورت لە ناوەڕاستی ١٩٠٧ باوکی خۆیان نەبینیبوو تا ساڵی ١٩١٢. بیرەوەریی ڕۆژانەی دایکی لە ساڵی ١٩٠٥ پەسنی چالاکییە کۆمەڵایەتییەکان و حەز و ئارەزووی ھونەریی دەکرد.

ئێریک لە تەمەنی پێنج ساڵی نێردرایە خوێندنگەی دێر لە ھێنلی-ئۆن-تەیمس کە بە ھەمان شێوە مارجۆری خوشکیشی دەچووە ئەو خوێندنگەیە. خوێندنگەیەکی دێری کاتۆلیکی ڕۆمان بوو لەلایەن دێری ئورسولاینی فەڕەنسییەوە بەڕێوە دەبرا کە لە فەڕەنسا دوور خرابووە‌وە دوای ئەوەی خوێندنی کاسۆلیکی لە فەڕەنسا قەدەغە کرا لە ساڵی ١٩٠٣ بە ھۆکاری پەیوەندییەکانی درێیفوس. دایکی دەیویست بچێتە خوێندنگەی گشتی، بەڵام خێزانەکەی نەیاندەتوانی تێچووی خوێندنی بۆ دابین بکەن و، ئەویش پێویستی بە کورسی خوێندنی خۆڕایی بوو. برای ئیدا بلەیر، چارڵز لیمۆوزین، پێشنیاری خوێندنگەی سەینت سیپریانی بۆ کردن لە ئیستبۆرن لە سەسێکس. لیمۆوزین کە یاریزانێکی پیشەگەری گۆلف بوو شارەزای خوێندنگەکە و بەڕێوەبەرەکەی بوو لە ڕێگەی یانەی گۆلفی ئیستبۆرنی شاھانەوە کە چەندین خەڵاتی لە ساڵانی ١٩٠٣ و ١٩٠٤ بەدەست ھێنابوو. بەڕێوەبەرەکە ئامادەیی دەربڕیبوو کە یارمەتی بلەیر بدات تا کورسیی خوێندنی خۆڕایی بەدەست بھێنێت و ڕێگەیەکی دارایی تایبەتی ڕێک خستبوو کە ڕێگەی بە دایک و باوکی دەدا نیوەی کرێی خوێندنی بۆ بدەن. لە ئەیلولی ١٩١١ ئێریک چووە سەینت سیپریان. بۆ ماوەی پێنج ساڵی داھاتوو لە بەشەناوخۆیی خوێندنگەکەدا مایەوە و، تەنیا لە کاتی پشوودا دەگەڕایەوە ماڵەوە. لەو ماوەیەدا و لە کاتی کارکردنی بۆ بەشی خانەنیشینی، دایکی لە شەقامی ٢٣ی کرۆموێل کرێسێنت لە ئێرل کۆرت دەژیا. بلەیر ھیچ شتێکی دەربارەی کەمکردنەوەی تێچووی خوێندنەکەی نەدەزانی ھەرچەندە دواتر «ھەر زوو ئەوەی زانی کە لە ماڵێکی ھەژارترەوە ھاتووە». بلەیر ڕقی لە خوێندنگەکە بوو و، دوای چەندین ساڵ وتارێکی نووسی لەژێر ناوی «ئاوا، ئاوا بوو خۆشییەکان» کە دوای مردنیشی بڵاو کرایەوە، لەبارەی ئەو کاتەوەیە کە لەوێ بووە. لە سەینت سیپریان بلەیر بۆ یەکەمجار سیریل کۆنۆلی بینی کە بووە نووسەر. دوای چەندین ساڵ کۆنۆلی وەک سەرنووسەری ھۆریزۆن چەندین وتاری ئۆروێلی بڵاو کردەوە.&lt;ref name=&quot;BBC News&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-28739420|سەردێڕ=The Indian Animal Farm where Orwell was born|newspaper=BBC News|ڕێکەوت=١١ی ئابی ٢٠١٤|دوایین١=Haleem|یەکەم١=Suhail}}&lt;/ref&gt;

پێش جەنگی جیھانیی یەکەم، خێزانەکەی چوونە شیپلەیک لە ئۆکسفۆردشایر کە لەوێ ئێریک بووە ھاوڕێ لەگەڵ خێزانی بودیکۆن و بەتایبەتی لەگەڵ کچەکەیان بە ناوی جاسینسە. ئەو کاتەی کە یەکەمجار یەکتریان بینی، ئێریک لەسەر سەری وەستابوو لە نێو مەیداندا. کە لێیان پرسیبوو بۆ، گووتبووی: «زیاتر بەرچاو دەبی ئەگەر لەسەر سەر ڕابوەستی نەک لەسەر پێیەکانت». جاسینتە و ئێریک ھۆنراوەیان خوێندووەتەوە‌ و نووسیووە، ھەروەھا خەونیان بەوەوە بینیوە کە ببن بە نووسەری بەناوبانگ. ئێریک گووتبووی کە دەکرێت [[پەرتووک]]ێک لەسەر شێوازی (جیھانی خەیاڵاوی نوێ)ی ە.ج. وێلس بنووسێت. لەم ماوەیەدا خۆشیی لە [[تەقەکردن]]، [[ڕاوەماسی]] و سەیرکردنی باڵندەدا دەبینی لەگەڵ برا و خوشکی جاسینا.

لەو کاتەی بلەیر لە سیپریان بوو دوو ھۆنراوەی نووسی کە لە ھێنلی و ستانداردی باشوری ئۆکسفۆرد بڵاو کرانەوە. پلەی دووەمی بەدەستھێنا لە خەڵاتی مێژوویی ھارۆو، کارەکانی لەلایەن لیژنەی تاقیکردنەوەی دەرەکیی خوێندنگەکە ستایش کرابوون. ھەروەھا کورسی خوێندنی خۆڕایی لە وێلینگتۆن و ئێتۆن بەدەست ھێنا، بەڵام دانانی ناوی لە لیستی خوێندنی خۆڕایی ئێتۆن گەرەنتیی شوێنێکی نەدەدا و ڕاستەوخۆش بۆ بلەیر بەردەست نەبوو. بۆیە بڕیاری دا لە سەینت سیپریان بمێنێتەوە تا کانوونی یەکەمی ١٩١٦ تا ئەو کاتەی شوێنێک لە ئێتۆن بەردەست دەبێت.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Renovation of British Author George Orwell's house in Motihari begins|ناونیشان=http://news.biharprabha.com/2014/06/renovation-of-british-author-george-orwells-house-in-motihari-begins/|ئیش=IANS|بڵاوکەرەوە=news.biharprabha.com|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140629044724/http://news.biharprabha.com/2014/06/renovation-of-british-author-george-orwells-house-in-motihari-begins/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

لە مانگی کانوونی دووەم شوێنێکی لە وێلینگتۆن بۆ دابینکرا کە بۆ تێرمی بەھارە لەوێ مایەوە. لە مایسی ١٩١٧ شوێنێکی بۆ دابین کرا وەک توێژەری کینگ لە ئێتۆن. لەم ماوەیەدا خێزانەکەی لە چامەرس مۆل لە گەیت ھیل نۆتینگ دەژیان. بلەیر تا کانوونی یەکەمی ١٩٢١ لە ئێتۆن مایەوە لەو کاتەی کە لەنێوان تەمەنی ١٨ و ١٩ ساڵیدا بوو. ئۆروێل بە جاسینتای ھاوڕێی منداڵیی گووتبوو: «وێلینگتۆن دڕندانە بوو» بەڵام گووتبووشی کە ئەو «ئارەزووی لێیە و دڵی خۆشە» لە ئیتۆن. مامۆستا تایبەتەکەی ئا.س. ف گۆ بوو کە مامۆستای کۆلێژی ترینیتی بوو لە کامبریج کە دواتریش لەسەر پیشەکەی ئامۆژگاریی پێ دەبەخشی. بلەیر بۆ ماوەیەکی کورت زمانی فەڕەنسیی لەلایەن [[ئالدۆس ھەکسلی]]ەوە خوێند. ستیڤن ڕونسیمان کە لە ئیتۆن لەگەڵ بلەیردا بوو تێبینیی کردبوو کە توانای زمانەوانیی ھەکسلییان بەرز نرخاندووە. سیریل کۆنۆلی بە دوای بلەیردا چوو بۆ ئیتۆن، بەڵام لەبەر ئەوەی لە قۆناغی جیاوازدا دەیانخوێند، پەیوەندییان بەیەکەوە نەبوو. بلەیر بەگوێرەی ئەنجامی تاقیکردنەوەکانی وا دەردەکەوێت کە گوێی بە خوێندن نەدابێت، بەڵام لەو کاتەی کە لە ئیتۆن بوو لەگەڵ ڕۆجەر میرۆنس کاری کردووە و، گۆڤاری کۆلێژیان بە ناوی «کاتەکانی دەنگدان» دەرکردووە. ھەروەھا، بەشداریی کردووە لە دەرکردنی بەرھەمی تر—ڕۆژەکانی کۆلێژو بەبڵ و سکویک—ھەروەھا بەشداریی کردووە لە گەیم وۆل ئیتۆن. ماڵەوە نەیانتوانی بۆ کۆلێژێکی تر بینێرن بەبێ ئەوەی کورسی خوێندنی خۆڕایی ھەبێت و بەھۆی ئەنجامە خراپەکانیشی گەیشتنە ئەو بڕوایەی کە ناتوانێت کورسییەکی تری خوێندن بباتەوە. ڕونسیمان تێبینیی ئەوەی کردبوو کە خۆشەویستیی بۆ ڕۆژھەڵات ھەیە و، خێزانەکەشی بڕیاریان دا کە پەیوەندی بە پۆلیسی ئیمپڕاتۆرییەوە بکات لە بەشی خزمەتگوزاریی پۆلیسی ھیندی. بۆ ئەم مەبەستە دەبوایە لە تاقیکردنەوەیەک دەربچێت. لە کانوونی یەکەمی ١٩٢١ ئیتۆنی جێ ھێشت و چووە لای باوکە خانەنشینکراوەکەی و دایکی و خوشکە بچووکەکەی، ئاڤریل، کە لە ھەمان ئەو مانگەدا ماڵیان گواستبووەوە بۆ شەقامی سترادبرۆک ٤٠ لە ساوسوۆلد لە شارۆچکەی سەفۆک کە ئەمە یەکەم خانوویان بوو و، دواتر سێ خانووی تریشیان ھەر لەم شارۆچکەیە گۆڕی. لەوێ بلەیر چووە ناوەندی ئامادەکاریی کرایگھێرت بۆ تاقیکردنەوە و لەوێ دەربارەی ئەدەبی کۆن، ئینگلیزی و، مێژوو پەرەی بە زانیارییەکانی دا. لە تاقیکردنەوەی داخڵبوون سەرکەوتوو بوو بە جۆرێک لە نێوان ٢٦ کەسدا، بە حەوتەم دەرچوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|یەکەم=Gordon|دوایین=Bowker|سەردێڕ=George Orwell|پەڕە=٢١}}&lt;/ref&gt;

== بەرھەمەکان ==
ڕۆمانەکان و یادەوەرییەکان:
* ١٩٨٤
* [[کێلگەی ئاژەڵەکان (ڕۆمان)|کێلگەی ئاژەڵەکان]]
* لات و لووتەکانی پاریس و لەندەن
* سۆزێک بۆ کەتەلۆنیا

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}

* [https://web.archive.org/web/20090227083521/http://www.ucl.ac.uk/Library/special-coll/orwell.shtml ئەرشیڤی ئۆرێڵ لە زانکۆی UCL]، دواسەردان ٢٠/١١/٢٠١٣
* Orwell, George (1968) [1958]. Bott, George. ed. Selected Writings. London: Heinemann. p.&amp;nbsp;103. ISBN 0-435-13675-5

{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|شیعر|سیاسەت|شانشینی یەکگرتوو|فەڕەنسا|وێژە|سۆشیالیزم|ھیندستان|فەلسەفە}}
{{پۆلی کۆمنز|George Orwell}}

[[پۆل:جۆرج ئۆروێڵ| ]]
[[پۆل:ڕۆماننووسانی ئینگلیز]]
[[پۆل:مردووانی ١٩٥٠]]
[[پۆل:ڕۆژنامەوانانی ئینگلیز]]
[[پۆل:شاعیرانی ئینگلیز]]
[[پۆل:نووسەران بە زمانی فەڕەنسی]]
[[پۆل:مێژووناسانی فاشیزم]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٣]]
[[پۆل:شاعیرانی سەدەی ٢٠ەم]]
[[پۆل:ڕەخنەگرانی مەسیحییەت]]
[[پۆل:ڕەخنەگرانی ئایینەکان]]
[[پۆل:ڕەخنەگرانی کڵێسەی کاتۆلیک]]
[[پۆل:نووسەرە مۆدێرنەکان]]
[[پۆل:فەیلەسووفانی ئەخلاق]]
[[پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور]]
[[پۆل:فەیلەسووفانی پەروەردە]]
[[پۆل:فەیلەسووفەکانی بواری زانستی کۆمەڵایەتی]]
[[پۆل:فەیلەسووفە سیاسەتمەدارەکان]]
[[پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان]]
[[پۆل:وتارنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم]]
[[پۆل:فەیلەسووفانی زمان]]</text>
      <sha1>66i5z1t8y839r450btd5qh1wznaof1c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>خانەدانی ئەفشاری</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38656</id>
    <revision>
      <id>1580496</id>
      <parentid>1563193</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T20:37:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-26915-08</username>
        <id>76122</id>
      </contributor>
      <origin>1580496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13275" sha1="jc86jvdeok72k93hl9i8dzfb5ciwiwa" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''شانشینی ئەفشاری''' (بە [[فارسی]]: افشاریان) شانشینێکی [[ئێرانی]] بوو کە لە ھۆزی ئەفشار لە [[پارێزگای خۆراسان]] لە باکووری ڕۆژھەڵاتی [[ئێران]] سەریھەڵدا، و لە ناوەڕاستی سەدەی ھەژدەدا فەرمانڕەوایی ئێرانیان کرد. دەوڵەتی ئەفشاری لە ساڵی ١٧٣٦ لەسەر دەستی [[نادر شا]] دامەزرا، کە کۆتایی بە دەسەڵاتی دوایین ئەندامی بنەماڵەی [[سەفەوی]] ھێنا و خۆی وەک شای ئێران ڕاگەیاند.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20191215193002/https://books.google.fr/books?id=6BuDBAAAQBAJ&amp;pg=PT374&amp;lpg=PT374&amp;dq=The+Sword+of+Persia:+Nader+Shah,+From+Tribal+Warrior+to+Conquering+Tyrant+nader+shah+military+brilliance&amp;source=bl&amp;ots=R6MHzPidun&amp;sig=6ykMX4bWRgjfHmHZ1WVmh6601Yw&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwj0y4aVruTbAhUHaRQKHaD3CFwQ6AEIZzAN&lt;/ref&gt;

لە سەردەمی نادردا، ئێران گەیشتە فراوانترین سنووری خۆی لەوەتەی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]]یەوە. لە لووتکەی دەسەڵاتیدا، کۆنترۆڵی ئێرانی سەردەمی مۆدێرن، ئەرمینیا، جۆرجیا، کۆماری ئازەربایجان، بەشێک لە باکووری [[قەوقاز]] ([[داغستان]])، [[ئەفغانستان]]، [[بەحرەین]]، [[تورکمانستان]]، [[ئوزبەکستان]]، [[پاکستان]]، و بەشێک لە [[عێراق]]، [[تورکیا]]، [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] و [[عومان]]ی دەکرد. دوای مردنی، زۆربەی ئیمپراتۆرییەتەکەی لە نێوان [[زەندییەکان]]، [[دۆرانییەکان]]، [[جۆرجییەکان]] و خانەکانی قەوقاز دابەش کرا، لەکاتێکدا حوکمڕانیی ئەفشاری لە دەوڵەتێکی بچووک لە خۆراسان سنووردار کرا. دواجار، ئاغا [[محەممەد خانی قاجار]] لە ساڵی ١٧٩٦ شانشینی ئەفشاری ڕووخاند، و ئیمپراتۆرییەتێکی نوێی ئێرانیی ڕەسەنی دامەزراند و سەروەریی ئێرانی بەسەر زۆرێک لەو ناوچانەی سەرەوەدا گەڕاندەوە.

ناوی ئەم بنەماڵەیە لە ناوی هاوشار هاتووە کە چەند ناوچەیەکی ڕۆژھەڵاتی کوردستان ئەگرێتەوە، ئەفشار لە خۆراسانی گەورە لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئێرانەوە وەرگیراوە، کە نادر سەر بەو ھۆزە بوو. ئەفشارەکان لە بنەڕەتدا کورد بوون کوردی کورمانجی بەڵام بەداخەوە بە تورکمان ناوزەند کراون لە کرمان و ئورمیە و دیاربەکر ئازەربایجان هتد.. ژیاون بەڵام دواتر لە سەرەتای سەدەی حەڤدەھەمدا، [[شا عەباسی یەکەم|شا عەباسی]] گەورە زۆرێک لە ئەفشارەکانی لە [[ئازەربایجان]]ەوە گواستەوە بۆ [[خۆراسان]] بۆ بەرگریکردن لە سنوورەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتی دەوڵەتەکەی دژی ئوزبەکەکان و تورکمانەکانی ئەو ناوچەیە، و دواتر ئەفشارەکان بوونە دانیشتووی ڕەسەنی ئەو ناوچانە. نادر سەر بە لقی «قرخلو»ی ئەفشارەکان بوو.&lt;ref&gt;Michael Axworthy's biography of Nader, The Sword of Persia (I.B. Tauris, 2006), pp. 17–19: &quot;His father was of lowly but respectable status, a herdsman of the أفشار … The Qereqlu Afshars to whom Nader's father belonged were a semi-nomadic Turcoman tribe settled in Khorasan in north-eastern [[إيران|]] … The tribes of Khorasan were for the most part ethnically distinct from the Persian-speaking population, speaking Turkic or Kurdish languages. Nader's mother tongue was a dialect of the language group spoken by the Turkic tribes of Iran and Central Asia, and he would have quickly learned Persian, the language of high culture and the cities as he grew older. But the Turkic language was always his preferred everyday speech, unless he was dealing with someone who knew only Persian.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Cambridge History of Iran Volume 7, pp. 2–4&lt;/ref&gt;

== دامەزراندنی بنەماڵەی فەرمانڕەوا ==
نادر شا (بە ناوی «نادر قولی») لە خێزانێکی نیمچە کۆچەریی سادەی ھۆزی ئەفشار لە خۆراسان لەدایک بوو، کە لەوێ بووە سەرکردەیەکی جەنگیی ناوچەیی. ڕێگای ئەو بەرەو دەسەڵات کاتێک دەستی پێکرد کە مەحموود شای ھۆتاکی لە ھۆزی غەزایی، شا سوڵتان حوسێنی سەفەوی لە ساڵی ١٧٢٢ لەسەر تەخت لابرد. لە ھەمان کاتدا، ھێزەکانی [[عوسمانی]] و [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ڕووسیا]] دەستیان بەسەر خاکەکانی ئێراندا گرت. ڕووسیا دەستی بەسەر ناوچە بەرفراوانەکانی قەوقازی ئێران لە باکووری [[قەوقاز]] و ناوچەی ئەودیو قەوقاز، ھەروەھا خاکەکانی باکووری ئێراندا گرت لە ڕێگەی جەنگی ڕووسیا و ئێرانەوە، لەکاتێکدا عوسمانییە دراوسێکان لە ڕۆژاواوە ھێرشیان کرد. بەپێی پەیماننامەی [[قوستەنتینیە]] (ئیستانبوڵ)ی ساڵی ١٧٢٤، ڕێککەوتن لەسەر دابەشکردنی ناوچە داگیرکراوەکان لە نێوان خۆیاندا.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20200526211729/http://www.iranicaonline.org/articles/nader-shah&lt;/ref&gt;

لە دیوێکی دیکەی گۆڕەپانەکەوە، نادر ھاوپەیمانی لەگەڵ [[تەھماسبی دووەم]]، کوڕی سوڵتان حوسێن بەست، و سەرکردایەتی بەرگریی دژی ئەفغانە غەزایییەکانی کرد، بە جۆرێک کە سەرکردەکەیان ئەشرەف خانی بە ئاسانی لە ساڵی ١٧٢٩ لە پایتەخت دەرکرد، و تەھماسبی خستە سەر تەخت. نادر جەنگا بۆ وەرگرتنەوەی ئەو خاکانەی عوسمانی و ڕووسەکان دەستیان بەسەردا گرتووبوو، و بۆ گەڕاندنەوەی زاڵیی ئێران. کاتێک ئەو لە ڕۆژھەڵات خەریکی شەڕ بوو دژی ھێزەکانی غەزایی، تەھماسب ڕێگەی بە عوسمانییەکان دا خاکەکانی ڕۆژاوا وەربگرنەوە. نادر ڕازی نەبوو، و لە ئەنجامدا، لە ساڵی ١٧٣٢ تەھماسبی لابرد لە بەرژەوەندیی عەباسی سێیەمی کوڕە شیرەخۆرەکەی. دوای چوار ساڵ، دوای ئەوەی زۆربەی خاکە لەدەستچووەکانی فارسی وەرگرتەوە، نادر ھەستی بە متمانەی تەواو کرد بۆ ئەوەی لە ئاھەنگێکدا لە دەشتی موغان خۆی وەک شا ڕابگەیەنێت بە حوکمی دەسەڵاتی خۆی.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20210205044954/http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranica.com/newsite/articles/ot_grp10/ot_nadershah_20060329.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20200725005321/https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ&amp;pg=PA1060&amp;dq=russo+persian+war+1722&amp;hl=nl&amp;sa=X&amp;ei=waybVN-eFIv5UOT_gJgL&amp;ved=0CDcQ6AEwAw#v=onepage&amp;q=russo%20persian%20war%201722&amp;f=false/&lt;/ref&gt;

دواتر، نادر ڕووسەکانی ناچار کرد دەستبەرداری ئەو خاکانە بن کە لە ١٧٢٢–١٧٢٣ دەستیان بەسەردا گرتووبوو، ئەمەش لە ڕێگەی پەیماننامەی ڕەشت لە ساڵی ١٧٣٢ و پەیماننامەی گەنجە لە ساڵی ١٧٣٥ بوو. دوای ئەوەی کۆنترۆڵی ناوچەکانی باکووری وەرگرتەوە، و لەگەڵ ھاوپەیمانییەکی نوێی ڕووسی-ئێرانی دژی دوژمنە ھاوبەشە عوسمانییەکە، بەردەوامی بە جەنگی عوسمانی-فارسی دا. سوپاکانی عوسمانی لە ڕۆژاوای ئێران و بەشەکەی دیکەی قەوقاز دەرکران، و [[عوسمانییەکان]] ناچار کران دان بە سەروەریی ئێراندا بنێن بەسەر قەوقازدا بەپێی پەیماننامەی قوستەنتینییەی ساڵی ١٧٣٦، و نادریان وەک شای نوێی ئێران (پاشا) ناساند.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20240531005648/https://books.google.com/books?id=UWYdLuA34OQC&amp;pg=PA49%2F&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Michael Axworthy Iran: Empire of the Mind (Penguin, 2008) pp.153–156&lt;/ref&gt;

== سیاسەتی ئایینی ==
[[سەفەوییەکان]] ئیسلامی [[شیعە]]یان کردە ئایینی دەوڵەت لە ئێران. ڕەنگە نادر وەک شیعە پەروەردە بووبێت، بەڵام ھەوڵی دا لە نێوان ئەوان و سوننەدا سازان دروست بکات کاتێک دەسەڵاتی گرتە دەست و دەستی کرد بە ھێرشکردنە سەر [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]. باوەڕی وابوو سوپاکەی تێکەڵەیەکە لە شیعە و [[سوننە]] (لەگەڵ کەمینەیەکی بەرچاو لە [[مەسیحییەکان]])، و قزڵباشی تایبەت بە خۆی، ھەروەھا ئوزبەک، ئەفغان، و مەسیحییە جۆرجی و [[ئەرمەنییەکان]] و ئەوانی تری لەخۆ دەگرت. دەیویست وڵاتی پارس جۆرێک لە ئایین پەیڕەو بکات کە بۆ سوننەکان زیاتر جێی قبووڵکردن بێت، و پێشنیازی کرد کە جۆرێک لە مەزھەبی شیعە پەیڕەو بکەن کە ناوی نا «[[جەعفەری]]»، وەک ڕێزێک بۆ ئیمامی شەشەمی شیعە جەعفەری سادق. ھەندێک لە دابونەریتە شیعەکانی قەدەغە کرد کە بەتایبەتی بۆ سوننەکان سووکایەتی بوون، وەک جنێودان بە سێ خەلیفەی یەکەم. لە ڕووی کەسییەوە، دەوترێت نادر بێباک بووە بەرامبەر ئایین، و ئەو پزیشکە [[عیساییەکان|یەسووعییە]] فەڕەنسییەی کە وەک پزیشکی تایبەتیی کاری دەکرد، ئاماژەی بەوە کردووە کە زەحمەت بووە بزانرێت پەیڕەوی کام ئایینی دەکرد، و زۆرێک لەوانەی بە باشترین شێوە دەیناسین دەیانگوت ھیچ ئایینێکی نەبووە. نادر ھیوای خواستبوو کە «جەعفەری» وەک مەزھەبی پێنجەم (مەزھەب)ی ئیسلامی سوننە قبووڵ بکرێت، و عوسمانییەکان ڕێگە بە شوێنکەوتووانی بدەن حەج بکەن لە [[مەککە]]، کە لەناو خاکەکەیاندا بوو. لە دانوستانەکانی ئاشتیی دواتردا، عوسمانییەکان ڕەتیانکردەوە دان بە جەعفەریدا بنێن وەک مەزھەبی پێنجەم، بەڵام ڕێگەیان بە حاجییە فارسییەکان دا بچن بۆ [[حەج]]. نادر خوازیاری بەدەستھێنانی مافی [[فارسەکان]] بوو بۆ چوون بۆ حەج، بەشێکی بەھۆی داھاتی بازرگانیی حەجەوە بوو. ئامانجی سەرەکیی تری نادر لە چاکسازییە ئایینییەکانیدا لاوازکردنی زیاتری سەفەوییەکان بوو، چونکە ئیسلامی شیعە ھەمیشە توخمێکی سەرەکی بوو لە پشتیوانیکردنی ئەو بنەماڵەیە. ئەو گەورە مەلای وڵاتی پارسی لە سێدارە دا دوای ئەوەی بیسترابوو کە پشتیوانی بۆ سەفەوییەکان دەربڕیبوو. لە نێو چاکسازییەکانیدا ناساندنی ئەوە بوو کە بە «کڵاوی نادری» ناسرا. ئەمە کڵاوێکی چوار لووتکە بوو کە ھێمایەک بوو بۆ چوار خەلیفەی یەکەم.&lt;ref&gt;Axworthy p.168&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Axworthy p.34&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}

{{مێژووی ئیسلام}}
{{تووڵی دەروازە|مێژوو|ئیسلام|ئێران|پاشایەتی}}
{{پۆلی کۆمنز|Afsharid dynasty}}

[[پۆل:دامەزرانەکانی ١٧٣٦]]
[[پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئاسیا]]
[[پۆل:مێژووی ئێران]]
[[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٧٩٦]]
[[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٧٣٦]]
[[پۆل:مێژووی ئیسلام]]
[[پۆل:وڵاتە پێشووەکان]]
[[پۆل:مێژووی پاکستان]]
[[پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییەکانی شیعە]]</text>
      <sha1>jc86jvdeok72k93hl9i8dzfb5ciwiwa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بێنیتۆ موسۆلینی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40916</id>
    <revision>
      <id>1580642</id>
      <parentid>1278102</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:27:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:ئەو کەسانەی ھەوڵی تیرۆریان دراوە]] بۆ [[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13766" sha1="8huzx9l40cokv52gch34zunmm9j97xf" xml:space="preserve">{{کەسایەتی
| ناو                  =   بینیتۆ موسۆلینی
| ناوی_خۆماڵی          =  Benito Amilcare Andrea Mussolini
| زمانی_ناوی_خۆماڵی    =  [[ئیتالی]]
| وێنە                 =  Duce Benito Mussolini.jpg
| قەبارەی وێنە         =  250px
| جێگری_وێنە           =  
| سەردێری وێنە         =  
| ناوی کاتی لەدایکبوون =  بینیتۆ ئامیلکارێ ئدرێیا موسپلینی
| ڕێکەوتی لەدایکبوون   =  ٢٩ی جانواری ١٨٨٣
| شوێنی لەدایکبوون     =  پرێداپیۆ، {{ئاڵا|ئیتالیا}}
| ڕێکەوتی_ونبوون       =  
| شوێنی_ونبوون         =  
| ڕەوشی_ونبوون         =  
| ڕێکەوتی مردن         =  ٢٨ی نیسانی ١٩٤٥ (٦١ ساڵ)
| شوێنی مردن           =  
| ھۆکاری مردن          =  
| شوێنی دۆزینەوەی تەرم =  
| شوێنی گۆڕ            =  
| مۆنۆمێنتەکان         =  
| نیشتەجێ              =  
| نەتەوە               =  {{ئاڵا|ئیتالیا}}
| ناوەکانی تر          =  
| نەژاد                =  [[ئیتاڵی]]
| شارومەندێتی          =  
| ڕادەی خوێندەواری     =  
| پیشە                 =  دیکتاتۆری ئیتالیا، سەرۆک وەزیرانی ئیتالیا
| ساڵانی چالاکی          =  ١٩١٥ بۆ ١٩٤٣
| خاوەنکار             =  
| ڕێکخراو              =  
| ناوبانگ              =  
| کارە_دیارەکان        =  [[شەڕی جیھانیی یەکەم]] {{-}} [[شەڕی جیھانیی دووەم]]
| شێواز                =  
| کاریگەر_بووە         =  
| کاریگەری_بووە        =  
| شار                  =  
| مووچە                =  
| دارایی               =  
| باڵا                  =  
| کێش                  =  
| تەلەفزیۆن            =  
| سەرناو               =  
| وادە                 =  
| پێشوو                =  
| جێگر                 =  
| حیزب                 =  پارتی سۆسیالیستی ئیتالیا{{-}} پارتی کۆماریخوازی فاشیست {{-}} پارتی نیشتیمانی فاشیست
| بزاڤ                 =  
| بەرانبەرەکان         =  
| ئایین                =  [[کڵێسای کاتۆلیک|کاتۆلیکی ڕۆمی]]
| سزای_تاوانباری       =  
| ڕەوشی_تاوانباری      =  
| ھاوسەر               =  [[دۆنا راشێل موسۆلینی]]&lt;ref&gt;Rachele Mussolini&lt;/ref&gt; (۱۹۷۹-۱۸۹۰){{-}}
| یار                  =  [[کلارا پێتاچی]]&lt;ref&gt;Clara Petacci&lt;/ref&gt; {{-}} [[ئیدا دالسێر]] {{-}} [[مارگێریتا سارفاتی]]
| منداڵەکان            =   بروونۆ (١٩٤١-١٩١٨)له ڕاشێل {{-}} ڤیتۆریۆ&lt;ref&gt;Vittorio&lt;/ref&gt;(۱۹۹۷-۱۹۱٦)له ڕاشێل{{-}}ڕۆمانۆ&lt;ref&gt;Romano&lt;/ref&gt;  (۲۰۰٦-۱۹۲۷){{-}}ئێدا&lt;ref&gt;Edda&lt;/ref&gt;(۱۹۹٥-۱۹۱۰)
| دایک و باوک          = 
| خزمەکان              =  
| خەڵاتەکان             =  
| واژۆ                 =  Benito Mussolini Signature.svg
| جێگری_واژۆ           =  
| قەبارەی_واژۆ         =  100px
| ماڵپەڕ               =  
| پەراوێزەکان          =  
}}

'''بینیتۆ ئەمیلکەیر ئاندریا موسۆلینی''' (ماوەی ژیان:٢٩ی تەمموزی ١٨٨٣ تا ٢٨ی نیسانی ١٩٤٥) کەسایەتی سیاسی ئیتالی بوو و ڕێبەر و سەرۆکی حیزبی نێونەتەوەی فاشیزمی بوو &lt;ref&gt;http://en.wikipedia.org/wiki/Grand_Council_of_Fascism&lt;/ref&gt;، موسۆلینی فەرمانڕەوایی ئیتالیای کرد لەنێو ساڵانی ١٩٢٢ تاکوو ١٩٤٣ ، بەر لەوەی موسلینی بچێتە ناو سیاسەت خەریکی کاری ڕۆژنامەگەری بوو و سەرنووسەری ڕۆژنامەیەک بووە و باوکیشێ ئاسنگەر بووە ، لەسەرەتای دەسەڵاتیدا موسۆلینی کەسایەتی و فەرمانەڕەوایی دەوڵەتی بەشێوازی  
[[سۆشیالیزم]] بوو بەڵام لەو کاتەی چووە ناو [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیهانی یەکەم]] موسۆلینی ئایدیای سۆشیالیزمی لە خۆیی و دەوڵەتەکەی لەت کرد و ئایدۆلۆژیای [[فاشیزم|فاشیسم]] لەجێگای دانا و کەدوور بوو لە [[ناسیۆنالیزم]] و سۆشیالیزم بەمەش موسۆلینی ئەوەی دەویست سەردەمی ئیتالیا بگەڕێنێتەوە بۆ سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی|ئیمپراتۆری ڕۆم]] بەوەی پەلاماری دوورگەی کۆرفوی دا لە [[یۆنان]] ئەمەش لەساڵی ١٩٢٤ بوو , موسۆلینی بەیەکێ لە گەورە دیکتاتۆرەکانی جیهانی چاو لێدەکرێت&lt;ref&gt;http://www.historylearningsite.co.uk/mussolini_dictatorship.htm&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://europeanhistory.about.com/od/italyandthecitystates/p/prmussolini.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170113105138/http://europeanhistory.about.com/od/italyandthecitystates/p/prmussolini.htm |date=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ }}&lt;/ref&gt;

دیکتاتۆری ئیتالی (بەنیتۆ موسۆلینی) لە ٢٨ ی نیسانی ساڵی ١٩٤٥ لەگەڵ ژنە دۆستەکەیدا کە ناوی [[کلارا پێتاچی]] بوو هەردوکیان بەیەکەوە گوللە بارانکران و گاڵتەجاری بە لاشەکانیان کراو بۆئەوەی ببن بە عیبرەت بۆ هەموو جیهان لاشەی هەردوکیان لە بەنزینخانەی (ئیسسۆ) لە شاری (میلانۆ) لە ئیتالیا سەربەرەوخوار هەڵواسێنران .


لەدوا ڕۆژانی جەنگی جیهانی دووەم موسۆلینی لە ٢٥ ی نیسانی ساڵی ١٩٤٥ چاوەڕێی نێردراوەکانی ئەڵمان دەکات ، بەڵام پێی سەیرە کەکەس نایەبەلایدا ، لەوکاتەدا موسۆلینی دەڵێت (فریودراین جارێکیتر لەلایەن ئەڵمانەکانەوە فریودراین) موسۆلینی لە ٢٧ ی نیسانی ١٩٤٥ بە ماشینێکی تایبەتی خۆی و بەیاوەری ٢٥ ماشێنی سەربازییەوە کەوتە ڕێ ، دەیویست خۆی بگەهێنێتە سویسراو لەوێشەوە بە فڕۆکەیەک بچێت بۆ ئیسپانیا ، لەڕێگادا دەکەونە بۆسەی پارتیزانەکانی پارتێک کە ناوی (موسسۆ) بووە ، دەکەونە شەڕەوە ، دەرەنجام سەربازەکانی موسۆلینی خۆیان ئەدەن بەدەستەوە بەڵام موسۆلینی دەتوانێت خۆی ڕزگار بکات ، پاشان لە نزیک گوندێک بەناوی (دۆنگۆ) دەکەونە ناو خاڵی پشکنینی پارتیزانە کۆمۆنیستەکانەوە ئەم گروپە لەلایەن وربانۆ لاززارۆ وە فەرماندەیی کراوە ، کاتێک پارتیزانەکان ماشێنەکە دەپشکنن دەبینن پیاوێک لە بەتانییەکەوە پێچراوە ، هەرچەندە کەسانی ناو ماشێنەکە وتویانە گوایە ئەم زەلامە سەرخۆشێکی بەسزمانە بەڵام پارتیزانەکان موسۆلینیان ناسیوەتەوە و دەستبەسەریان کردووە .
دوای گرتنی موسۆلینی دەبرێتە گوندێک بەناوی (مێززەگرا) و لێرەدا دەیبەنە ماڵی خانەوادەیەک بەناوی (دیماریا) ، بۆڕۆژی دوایی واتا ٢٨ ی نیسانی ساڵی ١٩٤٥ کۆمیتەی ڕزگاری نەتەوەیی بڕیاردەدات کە موسۆلینی بکوژن ، هەربۆیە یەکێک لە ئەفسەرەکانی پاریزانەکانی کۆمۆنیست بۆ ئەم کارە تەرخان دەکرێت کە نازناوی (کۆلۆننەللۆ ڤالەریۆ) بووە ناوە ڕاستەقینەکەشی (والتەر ئاودیسیۆ) بووە ، ناوبراو هەریەک لە موسۆلینی و ژنە دۆستەکەی لەیەک شوێندا دەکوژێت ، لە بەڵگە فەرمێکاندا ئەم کوشتنە بەم شێوەیە تۆمارکراوە .. پارتیزان (والتەر ئاودیسیۆ) دەچیتە ئەو ژوورەی کە موسۆلینی و خۆشەویستەکەی تێدا دەستبەسەر کرابوون ، ناوبراو بە کورتی پێیانی وتوە کە ڕاسپێردراوم دەبێت جارێکی تر عەدالەتی نەتەوەیی بۆ گەلی ئیتالیا بەرجەستە بکەمەوە ، فەرمانی پێکردوون کە هەردوکیان بەچۆکدا بێن ، بەڵام کلاریای دۆستی موسۆلینی ئەمەی ڕەتکردۆتەوە و باوەشی بە موسۆلینیدا کردووە ، سەرەتا چەکی دەستی ئاودیسیۆ چروکی کرد و تەقەی نەکرد ، دووەمین چەکیش هەر تەقەی نەکرد ، هەربۆیە ئاودیسیۆ بە ڕقداهات و چەکی یەکێک لە پاسەوانەکانی هەڵگرت و لوولەی کردە ڕووی هەردوکیان ، ئاودیسیۆ سەرەتا تەقەی لە کلارا کردو کوشتی لەوکاتەدا موسۆلینی کراسەکەی خۆی دادڕی و سنگی دەرپەڕاند و هاواریکرد من بکوژن ، ئاودیسیۆ بەبێ هیچ تەرەدودێک فیشەکی نا بە سنگی موسۆلینەوە و موسۆلینی بەلادا هات ، بەڵام هێشتا گیانی دەرنەچوبو هەناسەی دەدا پاشان ئەویش مرد .

[[File:Predappio house.JPG|thumb|left|شوێنی له دایک بوونی مۆسولینی له پرێداپیۆ که ئێستا وەکوو مۆزهخانه به کاردێت.]]
{{multiple image
|align=left|direction=horizontal|width=150
|image1=Alessandro Mussolini.jpg|12
|caption1=ئەلێساندرۆ باوکی موسۆلینی.
|image2=Rosa Maltoni in Mussolini.jpg
|caption2=ڕۆزا، دایکی موسۆلینی.
}}
[[File:Margherita Sarfatti.jpg|thumb|[[مارگێریتا سارفاتی]]،یەکێک له یارەکانی مۆسولینی]]
لەدوای کۆتایی جەنگی دووەمی جیهانی فەرماندەی پارتیزان (ئاودیسیۆ) لەبیرەوەریەکانی خۆیدا بەم شێوەیە باس لەم مەسەلەیە دەکات (موسۆلینی و ژنە دۆستەکەی هەردوکیانم بە ٥ فیشەک کوشت) دوای کوشتی موسۆلینی وەزیر و بەڕێوبەرە باڵا دەستەکانی موسۆلینی هەموویان بەیەکەوە و لەیەک کاتدا لەسێدارە دران ، بۆ ڕۆژی دوایش لاشەی موسۆلینی و خۆشەویستەکەی و چەند کەسێکی باڵادەست نزیک لە موسۆلینی لە مەیدانی (لۆریتۆ) لە شاری (میلانۆ) لەسەر بەنزینخانەی (ئیسسۆ) سەربەرەو خوار هەڵواسێنران ، گەل تفیان لە لاشەی موسۆلینی دەکرد و شێواندیان ، دوای ئەوەی لاشەکانیان بۆخەڵک نمایشکرد لەباکوری شاری (میلانۆ) لە گۆڕستانی (موسۆککۆ) خرایە چاڵێکەوە . 
[[File:Benito Mussolini.gif|thumb|موسۆلینی له گەنجی دا]]
[[File:Benito Mussolini mugshot 1903.jpg|thumb|وێنەیەکی موسۆلینی که له ساڵی ١٩٠٣ له کاتی دەستگیر کرانی لە لایان پۆلیسی [[سویس]] گیراوه|250px|center]]
[[File:DeadMussolini.jpg|thumb|وێنەی موسۆلینی و یارەکەی [[کلارا پێتاچی]] ١٩٤٥ دوای هەڵواسرانیانو گووللە باران کردنیان و بڕینی ئەندامەکانی جەستەیان و نیشان دانی به خەڵک له سارداخانەی [[میلان]]ی [[ئیتالیا]]|250px]]
[[File:Mussolini e Petacci a Piazzale Loreto, 1945.jpg|thumb|وێنەی موسۆلینی و یارەکەی [[کلارا پێتاچی]] له تەنیشتی، کاتی  هەڵواسرانیان دوای تیر باران کردنیان.:جەستەکان لە چەپ بۆ ڕاستەوە نیکۆلا بامباچی، بێنیتۆ مۆسولینی، [[کلارا پێتاچی]]، ئالێساندرۆ پاڤۆلینی، ئاکیلی ستاراچی]]

== پەراویزەکان ==
&lt;references /&gt;

{{کورت}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئەڵمانیا|ئەورووپا|ڕۆژنامەوانی|مێژوو|سیاسەت}}
{{پۆلی کۆمنز|Benito Mussolini}}

[[پۆل:ڕۆژنامەوانانی ئیتالی]]
[[پۆل:وەزیرانی دەرەوەی ئیتالیا]]
[[پۆل:مێژووناسانی فاشیزم]]
[[پۆل:سەرۆک وەزیرانی ئیتالیا]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٣]]
[[پۆل:مردووانی ١٩٤٥]]
[[پۆل:ڕەخنەگرانی کڵێسەی کاتۆلیک]]
[[پۆل:سەرۆک وەزیرانە ئیعدام کراوەکان]]
[[پۆل:ئەو سەرۆکانەی بە کودەتا لاکەوتوون]]
[[پۆل:ڕەخنەگرانی مارکسیزم]]
[[پۆل:مێژووی ئیتالیا]]
[[پۆل:ڕۆژنامەنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم]]
[[پۆل:ڕەخنەگرانی ئایینەکان]]
[[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]]
[[پۆل:شۆڕشگێڕانی لەسێدارەدراو]]</text>
      <sha1>8huzx9l40cokv52gch34zunmm9j97xf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580763</id>
      <parentid>1580642</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T09:07:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان</comment>
      <origin>1580763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13828" sha1="sy1jwmzasy93cskoxtzu6thukpa1gz0" xml:space="preserve">{{کەسایەتی
| ناو                  =   بینیتۆ موسۆلینی
| ناوی_خۆماڵی          =  Benito Amilcare Andrea Mussolini
| زمانی_ناوی_خۆماڵی    =  [[ئیتالی]]
| وێنە                 =  Duce Benito Mussolini.jpg
| قەبارەی وێنە         =  250px
| جێگری_وێنە           =  
| سەردێری وێنە         =  
| ناوی کاتی لەدایکبوون =  بینیتۆ ئامیلکارێ ئدرێیا موسپلینی
| ڕێکەوتی لەدایکبوون   =  ٢٩ی جانواری ١٨٨٣
| شوێنی لەدایکبوون     =  پرێداپیۆ، {{ئاڵا|ئیتالیا}}
| ڕێکەوتی_ونبوون       =  
| شوێنی_ونبوون         =  
| ڕەوشی_ونبوون         =  
| ڕێکەوتی مردن         =  ٢٨ی نیسانی ١٩٤٥ (٦١ ساڵ)
| شوێنی مردن           =  
| ھۆکاری مردن          =  
| شوێنی دۆزینەوەی تەرم =  
| شوێنی گۆڕ            =  
| مۆنۆمێنتەکان         =  
| نیشتەجێ              =  
| نەتەوە               =  {{ئاڵا|ئیتالیا}}
| ناوەکانی تر          =  
| نەژاد                =  [[ئیتاڵی]]
| شارومەندێتی          =  
| ڕادەی خوێندەواری     =  
| پیشە                 =  دیکتاتۆری ئیتالیا، سەرۆک وەزیرانی ئیتالیا
| ساڵانی چالاکی          =  ١٩١٥ بۆ ١٩٤٣
| خاوەنکار             =  
| ڕێکخراو              =  
| ناوبانگ              =  
| کارە_دیارەکان        =  [[شەڕی جیھانیی یەکەم]] {{-}} [[شەڕی جیھانیی دووەم]]
| شێواز                =  
| کاریگەر_بووە         =  
| کاریگەری_بووە        =  
| شار                  =  
| مووچە                =  
| دارایی               =  
| باڵا                  =  
| کێش                  =  
| تەلەفزیۆن            =  
| سەرناو               =  
| وادە                 =  
| پێشوو                =  
| جێگر                 =  
| حیزب                 =  پارتی سۆسیالیستی ئیتالیا{{-}} پارتی کۆماریخوازی فاشیست {{-}} پارتی نیشتیمانی فاشیست
| بزاڤ                 =  
| بەرانبەرەکان         =  
| ئایین                =  [[کڵێسای کاتۆلیک|کاتۆلیکی ڕۆمی]]
| سزای_تاوانباری       =  
| ڕەوشی_تاوانباری      =  
| ھاوسەر               =  [[دۆنا راشێل موسۆلینی]]&lt;ref&gt;Rachele Mussolini&lt;/ref&gt; (۱۹۷۹-۱۸۹۰){{-}}
| یار                  =  [[کلارا پێتاچی]]&lt;ref&gt;Clara Petacci&lt;/ref&gt; {{-}} [[ئیدا دالسێر]] {{-}} [[مارگێریتا سارفاتی]]
| منداڵەکان            =   بروونۆ (١٩٤١-١٩١٨)له ڕاشێل {{-}} ڤیتۆریۆ&lt;ref&gt;Vittorio&lt;/ref&gt;(۱۹۹۷-۱۹۱٦)له ڕاشێل{{-}}ڕۆمانۆ&lt;ref&gt;Romano&lt;/ref&gt;  (۲۰۰٦-۱۹۲۷){{-}}ئێدا&lt;ref&gt;Edda&lt;/ref&gt;(۱۹۹٥-۱۹۱۰)
| دایک و باوک          = 
| خزمەکان              =  
| خەڵاتەکان             =  
| واژۆ                 =  Benito Mussolini Signature.svg
| جێگری_واژۆ           =  
| قەبارەی_واژۆ         =  100px
| ماڵپەڕ               =  
| پەراوێزەکان          =  
}}

'''بینیتۆ ئەمیلکەیر ئاندریا موسۆلینی''' (ماوەی ژیان:٢٩ی تەمموزی ١٨٨٣ تا ٢٨ی نیسانی ١٩٤٥) کەسایەتی سیاسی ئیتالی بوو و ڕێبەر و سەرۆکی حیزبی نێونەتەوەی فاشیزمی بوو &lt;ref&gt;http://en.wikipedia.org/wiki/Grand_Council_of_Fascism&lt;/ref&gt;، موسۆلینی فەرمانڕەوایی ئیتالیای کرد لەنێو ساڵانی ١٩٢٢ تاکوو ١٩٤٣ ، بەر لەوەی موسلینی بچێتە ناو سیاسەت خەریکی کاری ڕۆژنامەگەری بوو و سەرنووسەری ڕۆژنامەیەک بووە و باوکیشێ ئاسنگەر بووە ، لەسەرەتای دەسەڵاتیدا موسۆلینی کەسایەتی و فەرمانەڕەوایی دەوڵەتی بەشێوازی  
[[سۆشیالیزم]] بوو بەڵام لەو کاتەی چووە ناو [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیهانی یەکەم]] موسۆلینی ئایدیای سۆشیالیزمی لە خۆیی و دەوڵەتەکەی لەت کرد و ئایدۆلۆژیای [[فاشیزم|فاشیسم]] لەجێگای دانا و کەدوور بوو لە [[ناسیۆنالیزم]] و سۆشیالیزم بەمەش موسۆلینی ئەوەی دەویست سەردەمی ئیتالیا بگەڕێنێتەوە بۆ سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی|ئیمپراتۆری ڕۆم]] بەوەی پەلاماری دوورگەی کۆرفوی دا لە [[یۆنان]] ئەمەش لەساڵی ١٩٢٤ بوو , موسۆلینی بەیەکێ لە گەورە دیکتاتۆرەکانی جیهانی چاو لێدەکرێت&lt;ref&gt;http://www.historylearningsite.co.uk/mussolini_dictatorship.htm&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://europeanhistory.about.com/od/italyandthecitystates/p/prmussolini.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170113105138/http://europeanhistory.about.com/od/italyandthecitystates/p/prmussolini.htm |date=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ }}&lt;/ref&gt;

دیکتاتۆری ئیتالی (بەنیتۆ موسۆلینی) لە ٢٨ ی نیسانی ساڵی ١٩٤٥ لەگەڵ ژنە دۆستەکەیدا کە ناوی [[کلارا پێتاچی]] بوو هەردوکیان بەیەکەوە گوللە بارانکران و گاڵتەجاری بە لاشەکانیان کراو بۆئەوەی ببن بە عیبرەت بۆ هەموو جیهان لاشەی هەردوکیان لە بەنزینخانەی (ئیسسۆ) لە شاری (میلانۆ) لە ئیتالیا سەربەرەوخوار هەڵواسێنران .


لەدوا ڕۆژانی جەنگی جیهانی دووەم موسۆلینی لە ٢٥ ی نیسانی ساڵی ١٩٤٥ چاوەڕێی نێردراوەکانی ئەڵمان دەکات ، بەڵام پێی سەیرە کەکەس نایەبەلایدا ، لەوکاتەدا موسۆلینی دەڵێت (فریودراین جارێکیتر لەلایەن ئەڵمانەکانەوە فریودراین) موسۆلینی لە ٢٧ ی نیسانی ١٩٤٥ بە ماشینێکی تایبەتی خۆی و بەیاوەری ٢٥ ماشێنی سەربازییەوە کەوتە ڕێ ، دەیویست خۆی بگەهێنێتە سویسراو لەوێشەوە بە فڕۆکەیەک بچێت بۆ ئیسپانیا ، لەڕێگادا دەکەونە بۆسەی پارتیزانەکانی پارتێک کە ناوی (موسسۆ) بووە ، دەکەونە شەڕەوە ، دەرەنجام سەربازەکانی موسۆلینی خۆیان ئەدەن بەدەستەوە بەڵام موسۆلینی دەتوانێت خۆی ڕزگار بکات ، پاشان لە نزیک گوندێک بەناوی (دۆنگۆ) دەکەونە ناو خاڵی پشکنینی پارتیزانە کۆمۆنیستەکانەوە ئەم گروپە لەلایەن وربانۆ لاززارۆ وە فەرماندەیی کراوە ، کاتێک پارتیزانەکان ماشێنەکە دەپشکنن دەبینن پیاوێک لە بەتانییەکەوە پێچراوە ، هەرچەندە کەسانی ناو ماشێنەکە وتویانە گوایە ئەم زەلامە سەرخۆشێکی بەسزمانە بەڵام پارتیزانەکان موسۆلینیان ناسیوەتەوە و دەستبەسەریان کردووە .
دوای گرتنی موسۆلینی دەبرێتە گوندێک بەناوی (مێززەگرا) و لێرەدا دەیبەنە ماڵی خانەوادەیەک بەناوی (دیماریا) ، بۆڕۆژی دوایی واتا ٢٨ ی نیسانی ساڵی ١٩٤٥ کۆمیتەی ڕزگاری نەتەوەیی بڕیاردەدات کە موسۆلینی بکوژن ، هەربۆیە یەکێک لە ئەفسەرەکانی پاریزانەکانی کۆمۆنیست بۆ ئەم کارە تەرخان دەکرێت کە نازناوی (کۆلۆننەللۆ ڤالەریۆ) بووە ناوە ڕاستەقینەکەشی (والتەر ئاودیسیۆ) بووە ، ناوبراو هەریەک لە موسۆلینی و ژنە دۆستەکەی لەیەک شوێندا دەکوژێت ، لە بەڵگە فەرمێکاندا ئەم کوشتنە بەم شێوەیە تۆمارکراوە .. پارتیزان (والتەر ئاودیسیۆ) دەچیتە ئەو ژوورەی کە موسۆلینی و خۆشەویستەکەی تێدا دەستبەسەر کرابوون ، ناوبراو بە کورتی پێیانی وتوە کە ڕاسپێردراوم دەبێت جارێکی تر عەدالەتی نەتەوەیی بۆ گەلی ئیتالیا بەرجەستە بکەمەوە ، فەرمانی پێکردوون کە هەردوکیان بەچۆکدا بێن ، بەڵام کلاریای دۆستی موسۆلینی ئەمەی ڕەتکردۆتەوە و باوەشی بە موسۆلینیدا کردووە ، سەرەتا چەکی دەستی ئاودیسیۆ چروکی کرد و تەقەی نەکرد ، دووەمین چەکیش هەر تەقەی نەکرد ، هەربۆیە ئاودیسیۆ بە ڕقداهات و چەکی یەکێک لە پاسەوانەکانی هەڵگرت و لوولەی کردە ڕووی هەردوکیان ، ئاودیسیۆ سەرەتا تەقەی لە کلارا کردو کوشتی لەوکاتەدا موسۆلینی کراسەکەی خۆی دادڕی و سنگی دەرپەڕاند و هاواریکرد من بکوژن ، ئاودیسیۆ بەبێ هیچ تەرەدودێک فیشەکی نا بە سنگی موسۆلینەوە و موسۆلینی بەلادا هات ، بەڵام هێشتا گیانی دەرنەچوبو هەناسەی دەدا پاشان ئەویش مرد .

[[File:Predappio house.JPG|thumb|left|شوێنی له دایک بوونی مۆسولینی له پرێداپیۆ که ئێستا وەکوو مۆزهخانه به کاردێت.]]
{{multiple image
|align=left|direction=horizontal|width=150
|image1=Alessandro Mussolini.jpg|12
|caption1=ئەلێساندرۆ باوکی موسۆلینی.
|image2=Rosa Maltoni in Mussolini.jpg
|caption2=ڕۆزا، دایکی موسۆلینی.
}}
[[File:Margherita Sarfatti.jpg|thumb|[[مارگێریتا سارفاتی]]،یەکێک له یارەکانی مۆسولینی]]
لەدوای کۆتایی جەنگی دووەمی جیهانی فەرماندەی پارتیزان (ئاودیسیۆ) لەبیرەوەریەکانی خۆیدا بەم شێوەیە باس لەم مەسەلەیە دەکات (موسۆلینی و ژنە دۆستەکەی هەردوکیانم بە ٥ فیشەک کوشت) دوای کوشتی موسۆلینی وەزیر و بەڕێوبەرە باڵا دەستەکانی موسۆلینی هەموویان بەیەکەوە و لەیەک کاتدا لەسێدارە دران ، بۆ ڕۆژی دوایش لاشەی موسۆلینی و خۆشەویستەکەی و چەند کەسێکی باڵادەست نزیک لە موسۆلینی لە مەیدانی (لۆریتۆ) لە شاری (میلانۆ) لەسەر بەنزینخانەی (ئیسسۆ) سەربەرەو خوار هەڵواسێنران ، گەل تفیان لە لاشەی موسۆلینی دەکرد و شێواندیان ، دوای ئەوەی لاشەکانیان بۆخەڵک نمایشکرد لەباکوری شاری (میلانۆ) لە گۆڕستانی (موسۆککۆ) خرایە چاڵێکەوە . 
[[File:Benito Mussolini.gif|thumb|موسۆلینی له گەنجی دا]]
[[File:Benito Mussolini mugshot 1903.jpg|thumb|وێنەیەکی موسۆلینی که له ساڵی ١٩٠٣ له کاتی دەستگیر کرانی لە لایان پۆلیسی [[سویس]] گیراوه|250px|center]]
[[File:DeadMussolini.jpg|thumb|وێنەی موسۆلینی و یارەکەی [[کلارا پێتاچی]] ١٩٤٥ دوای هەڵواسرانیانو گووللە باران کردنیان و بڕینی ئەندامەکانی جەستەیان و نیشان دانی به خەڵک له سارداخانەی [[میلان]]ی [[ئیتالیا]]|250px]]
[[File:Mussolini e Petacci a Piazzale Loreto, 1945.jpg|thumb|وێنەی موسۆلینی و یارەکەی [[کلارا پێتاچی]] له تەنیشتی، کاتی  هەڵواسرانیان دوای تیر باران کردنیان.:جەستەکان لە چەپ بۆ ڕاستەوە نیکۆلا بامباچی، بێنیتۆ مۆسولینی، [[کلارا پێتاچی]]، ئالێساندرۆ پاڤۆلینی، ئاکیلی ستاراچی]]

== پەراویزەکان ==
&lt;references /&gt;

{{کورت}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئەڵمانیا|ئەورووپا|ڕۆژنامەوانی|مێژوو|سیاسەت}}
{{پۆلی کۆمنز|Benito Mussolini}}

[[پۆل:ڕۆژنامەوانانی ئیتالی]]
[[پۆل:وەزیرانی دەرەوەی ئیتالیا]]
[[پۆل:مێژووناسانی فاشیزم]]
[[پۆل:سەرۆک وەزیرانی ئیتالیا]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٣]]
[[پۆل:مردووانی ١٩٤٥]]
[[پۆل:ڕەخنەگرانی کڵێسەی کاتۆلیک]]
[[پۆل:سەرۆک وەزیرانە ئیعدام کراوەکان]]
[[پۆل:ئەو سەرۆکانەی بە کودەتا لاکەوتوون]]
[[پۆل:ڕەخنەگرانی مارکسیزم]]
[[پۆل:مێژووی ئیتالیا]]
[[پۆل:ڕۆژنامەنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم]]
[[پۆل:ڕەخنەگرانی ئایینەکان]]
[[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]]
[[پۆل:شۆڕشگێڕانی لەسێدارەدراو]]
[[پۆل:داگیرکاری]]
[[پۆل:تەواوخوازی]]</text>
      <sha1>sy1jwmzasy93cskoxtzu6thukpa1gz0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نیکۆلاس مادورۆ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41287</id>
    <revision>
      <id>1580664</id>
      <parentid>1558959</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:27:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:ئەو کەسانەی ھەوڵی تیرۆریان دراوە]] بۆ [[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25444" sha1="k8syfkgequeqdkxmxln4phbq8uagt8x" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}
'''نیکۆلاس مادۆرۆ مۆرۆس''' (٢٣ی تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٦٢ –) [[سیاسەتوان]]ێکی ڤەنزوێلییە، لەدوای مردنی سەرۆکی پێشووی [[ڤێنیزوێلا]] -[[ھوگۆ چاڤێز]] لەھەڵبژاردنی پێشوەختەدا لە ساڵی ٢٠١٣ دا بووە سەرۆکی ڤەنزوێلا کە پەنجا و چوارەمین سەرۆکی ئەو وڵاتە لەژێر کاندنیدی پارتی سۆسیالیزمی یەکگرتووی ڤەنزوێلا، ئەمەو پێشتر لەسەر ڕاسپاردە و لەدوای مردنی ھۆگۆ چافێز وڵاتی بە شێوەی کاتی بەڕێوەبرد و پێش ئەوەی ببێتە نزیکترین کەس لە چافێز و ببێتە دارودەستەکەی، مادۆرۆ شۆفێری لۆری بووە؛ بەڵام پێش ئەوەی کاراکس بەجێبھێڵێت، ھۆگۆ چافێز داوای لە ھاووڵاتیانی وڵاتەکەی کرد لە دوای خۆی و لەکاتی جێھێشتنی دەسەڵاتدا، مادۆرۆ بکەن بە سەرۆک و بەیەکێک لە سەرکردە گەنجەکانی وەسفکردووە کە بەوتەی چافێز زۆرترین لێھاتوویی بۆ بەڕێوەبردنی وڵات ھەیە. لەپێشووشدا لە ساڵی ٢٠٠٦ وەزیری دەرەوەی ڤەنزوێلا بووەو لە ساڵی ٢٠١٢ بووبوو بە جێگری سەرۆک واتە جێگری چاڤێز و لە ئێستاشدا سەرۆکی ڤەنزوێلایە.

== ژیان ==
نیکۆلاس مادۆرۆ مۆرۆس لە ٢٣ی تشرینی دووەمی ١٩٦٢ لە شاری کاراکاس لە خێزانێکی چینی کرێکار لەدایکبووە.&lt;ref name=&quot;elmundo2012&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشان=http://www.elmundo.com.ve/noticias/actualidad/politica/perfil---nicolas-maduro-cruzo-la-calle.aspx|سەردێڕ=Perfil {{!}} Nicolás Maduro, el sucesor de Chávez |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131002135115/http://www.elmundo.com.ve/noticias/actualidad/politica/perfil---nicolas-maduro-cruzo-la-calle.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠١٣|وێبگە=El Mundo |زمان=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aljazeera&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٣|ناونیشان=http://www.aljazeera.com/news/americas/2013/03/2013397107588721.html|سەردێڕ=Profile: Nicolas Maduro |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181203072800/https://www.aljazeera.com/news/americas/2013/03/2013397107588721.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠١٣}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lamb|یەکەم=Peter|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=vSHuCgAAQBAJ&amp;q=nicolas+maduro+born+1962&amp;pg=PA289|سەردێڕ=Historical Dictionary of Socialism|ڕێکەوت=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Rowman &amp; Littlefield|ژپنک=٩٧٨-١-٤٤٢٢-٥٨٢٧-٣|پەڕە=٢٨٩|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211203221412/https://books.google.com/books?id=vSHuCgAAQBAJ&amp;q=nicolas+maduro+born+1962&amp;pg=PA289|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١}}&lt;/ref&gt; باوکی بەناوی نیکۆلاس مادۆرۆ گارسیا، سەرکردەیەکی دیار و «خەونبینێکی خەباتکار» بوو لە [[حرکة الشعب الانتخابیة الفنزویلیة|بزووتنەوەی ھەڵبژاردنی گەلی ڤەنزوێلا]]،&lt;ref name=&quot;minci.gob.ve&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٥ی نیسانی ٢٠١٣|ناونیشان=http://www.minci.gob.ve/2013/04/maduro-perfecto-heredero-de-chavez|سەردێڕ=Maduro: perfecto heredero de Chávez - MippCI |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171010121853/http://minci.gob.ve/2013/04/maduro-perfecto-heredero-de-chavez/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠١٦|وێبگە=MinCI |زمان=es}}&lt;/ref&gt; کە لە ٢٢ی نیسانی ١٩٨٩ لە ڕووداوێکی ئۆتۆمبێلدا گیانی لەدەستدا. دایکی، تێرێزا دی خیسوس مۆرۆس، لە شاری کوکوتا لەدایکبووە، خەڵکی کۆڵۆمبیایە شارێک کە ھاوسنوورە لەگەڵ ڤەنزوێلا. مادۆرۆ لە شەقامی کالی ١٤ لە گەڕەکی لۆس جاردینێس لە ئێل ڤالی گەورە بووە، کە ناوچەیەکی چینی کرێکارە لە گەڕەکەکانی ڕۆژاوای کاراکاس.&lt;ref name=&quot;eltiempo.com&quot;/&gt; لەنێو منداڵەکاندا تاکە کوڕ بوو و سێ خوشکی ھەیە: ماریا تێرێزا، جۆزێفینا و ئانیتا.&lt;ref name=&quot;minci.gob.ve&quot;/&gt;

مادۆرۆ لەسەر مەزھەبی [[کڵێسای کاتۆلیک|کاسۆلیکی]] گەورە بووە. لە ساڵی ٢٠١٢ ڕۆژنامەی [[نیویۆرک تایمز]] بڵاوی کردەوە کە ئەو شوێنکەوتووی مامۆستای ڕۆحی ھیندی ساثیا سای بابا بووە. لە ساڵی ٢٠٠٥دا لە ھیندستان سەردانی کردووە. لە چاوپێکەوتنێکدا لە ٢٠١٣دا مادۆرۆ گوتی کە باب و باپیرانی جوولەکە بوون لە جوولەکەکانی سەفاردیم لە پێشینەیەکی ئەندەلووسی، و باوەڕیان بە کاسۆلیکییەت ھێنا پاش چوونیان بۆ ڤێنیزوێلا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lamb|یەکەم=Peter|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=vSHuCgAAQBAJ&amp;q=nicolas+maduro+born+1962&amp;pg=PA289|سەردێڕ=Historical Dictionary of Socialism|ڕێکەوت=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Rowman &amp; Littlefield|ژپنک=٩٧٨-١-٤٤٢٢-٥٨٢٧-٣|پەڕە=٢٨٩|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211203221412/https://books.google.com/books?id=vSHuCgAAQBAJ&amp;q=nicolas+maduro+born+1962&amp;pg=PA289|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١}}&lt;/ref&gt;
[[پەڕگە:Nicolás_Maduro_and_Cilia_Flores_in_2019_(cropped).jpg|وێنۆک|مادۆرۆ و [[سیلیا فلۆریس]] ھاوسەری لە ساڵی ٢٠١٩]]
مادۆرۆ دوو جار ھاوسەرگیری کردووە. یەکەم ھاوسەرگیری لەگەڵ ئادریانا گوێرا ئەنگولۆ بوو، کە لەو یەک کوڕی لێ بوو. نیکۆلاس مادۆرۆ گێرا بە &quot;نیکۆلاسیتۆ&quot; ناسراوە،&lt;ref&gt;{{cite books|last=Turner|first=Barry|date=2013|title=The Statesman's Yearbook 2014: The Politics, Cultures and Economies of the World|url=https://books.google.com/books?id=r5PlDQAAQBAJ&amp;q=nicolas+maduro+born+1962&amp;pg=PA1486|publisher=Springer|page=1486|isbn=978-1-349-59643-0|access-date=19 October 2020|archive-date=3 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203221357/https://books.google.com/books?id=r5PlDQAAQBAJ&amp;q=nicolas+maduro+born+1962&amp;pg=PA1486|url-status=live}}&lt;/ref&gt; دواتر چەندین پۆستی باڵای حکوومی بەدەستھێناوە، لەوانە سەرۆکی پشکنینی سەرۆکایەتی، بەڕێوەبەری قوتابخانەی نیشتمانیی سینەما، ھەروەھا وەک جێگر لە ئەنجومەنی نیشتمانی ڤەنزوێلادا.

لە مانگی تەممووزی ساڵی ٢٠١٣ مادۆرۆ ھاوسەرگیری لەگەڵ [[سیلیا فلۆریس]] کرد کە پارێزەر و سیاسەتوان بوو و لە مانگی ئابی ٢٠٠٦ بووبووە سەرۆکی ئەنجومەنی نیشتمانی ڤەنزوێلا، و دوای دەستلەکارکێشانەوەی مادۆرۆ لەجێی ئەو بووە وەزیری دەرەوەی ڤەنزوێلا، ئەمەش بووە یەکەم ژن کە ئەو پۆستەی بەدەستھێنابێت. لە ساڵانی نەوەدەکانەوە پەیوەندییەکی سۆزدارییان ھەبووە، کاتێک فلۆریس پارێزەری [[ھوگۆ چاڤێز|ھوگۆ چاوێز]] بوو دوای [[محاولة الانقلاب الفنزویلیة فی فبرایر ١٩٩٢|ھەوڵەکانی کودەتاکەی ڤەنزوێلا لە ساڵی ١٩٩٢]]. ھاوسەرگیرییەکە دوای مانگێک لە بەدەستھێنانی مادۆرۆ بۆ سەرۆکایەتی کۆمار بەدوادا ھات.

مادۆرۆ و فلۆریس پێکەوە ھیچ منداڵێکیان نییە، بەڵام مادۆرۆ سێ منداڵی ناڕاستەوخۆی ھەیە لە یەکەم ھاوسەرگیری ھاوسەرەکەی لەگەڵ واڵتەر ڕامۆن گاڤیدیا، ئەوانیش واڵتەر جاکۆب، یۆسووێل و یۆسەر.

مادۆرۆ بە خۆشەویستی بۆ مۆسیقای [[جۆن لێنۆن]] و چالاکی سیاسی ناسراوە کە بانگەشە بۆ ئاشتی و دژایەتیکردنی شەڕەکان دەکات. ھەروەھا ڕای گەیاندووە کە کاریگەری مۆسیقا و کولتووری یاخیبووانی ساڵانی شەست و حەفتاکانی سەدەی ڕابردووی لەسەر بووە و [[ڕۆبێرت پلانت|ڕۆبەرت پلانت]] و لێد زێپلینی کاریگەرییان لەسەری بووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lamb|یەکەم=Peter|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=vSHuCgAAQBAJ&amp;q=nicolas+maduro+born+1962&amp;pg=PA289|سەردێڕ=Historical Dictionary of Socialism|ڕێکەوت=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Rowman &amp; Littlefield|ژپنک=٩٧٨-١-٤٤٢٢-٥٨٢٧-٣|پەڕە=٢٨٩|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211203221412/https://books.google.com/books?id=vSHuCgAAQBAJ&amp;q=nicolas+maduro+born+1962&amp;pg=PA289|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١}}&lt;/ref&gt;

== وەزیری دەرەوە ==
نیکۆلاس مادۆرۆ لە ساڵی ٢٠٠٦ وەک وەزیری دەرەوە دەستنیشانکرا و لە سەردەمی سەرۆککۆماری کۆچکردوو [[ھوگۆ چاڤێز|ھوگۆ چاوێز]] لە پۆستەکەیدا مایەوە تا لە مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ دوای ھەڵبژاردنەکانی سەرۆکایەتی وەک جێگری سەرۆککۆمار دەستنیشانکرا. بەپێی ھەواڵێکی بی بی سی موندۆ، مادۆرۆ لەم ماوەیەدا ڕۆڵێکی سەرەکی بینی لە فراوانکردنی سیاسەتی دەرەوەی ڤەنزوێلا بۆ دەرەوەی [[ئەمریکای لاتینی|ئەمریکای لاتین]]، بەدوای پەیوەندییەکی نزیکتردا دەگەڕا لەگەڵ ھەر حکوومەتێک کە ھەڵوێستی دژایەتی یان لە کێبڕکێی دژی ئەمریکادا بگرێتەبەر.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشان=https://www.bbc.com/mundo/noticias/2012/12/121207_venezuela_perfil_nicolas_maduro_az|سەردێڕ=Nicolás Maduro, el presidente de una nación dividida|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251102154757/https://www.bbc.com/mundo/noticias/2012/12/121207_venezuela_perfil_nicolas_maduro_az|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=BBC News Mundo|زمان=es|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;
[[پەڕگە:Hillary_Clinton_and_Hugo_Chavez.png|وێنۆک|272x272پیکسڵ|مادۆرۆ و ھوگۆ چاوێز لەگەڵ وەزیری دەرەوەی ئەمریکا [[ھیلاری کڵینتن|ھیلاری کلینتۆن]] لە لووتکەی ئەمریکا لە ١٩ی نیسانی ٢٠٠٩]]
سیاسەتی دەرەوەی ڤەنزوێلا لە ماوەی سەرۆکایەتیەکەیدا وەک وەزیر بە زنجیرەیەک ھەڵوێستی ستراتیژی مشتومڕاوی دیار بوو، لەوانە پچڕاندنی پەیوەندییەکانی لەگەڵ [[تایوان]] لە بەرژەوەندی [[چین|کۆماری گەلی چین]]،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشان=https://www.bbc.com/mundo/noticias/2012/12/121207_venezuela_perfil_nicolas_maduro_az|سەردێڕ=Nicolás Maduro, el presidente de una nación dividida|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251102154757/https://www.bbc.com/mundo/noticias/2012/12/121207_venezuela_perfil_nicolas_maduro_az|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=BBC News Mundo|زمان=es|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt; و نیشاندانی پشتیوانی بۆ لیبیا لە سەردەمی [[موعەمەر قەزافی|موعەمەر قەزافیدا]]. ھەروەھا وڵاتەکەی ھێڵێکی توندی گرتەبەر بە بڕینی پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان لەگەڵ [[ئیسرائیل]] لە کاتی [[شەڕی غەززە (٢٠٠٨–٢٠٠٩)|جەنگی غەززە]] (٢٠٠٨–٢٠٠٩)،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://edition.cnn.com/2009/WORLD/meast/01/28/israel.venezuela/|سەردێڕ=Israel expels Venezuelan ambassador - CNN.com |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190111232733/http://edition.cnn.com/2009/WORLD/meast/01/28/israel.venezuela/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=edition.cnn.com |زمان=en}}&lt;/ref&gt; دانپێدانانی دەوڵەتی فەلەستین و دامەزراندنی پەیوەندی دیپلۆماسی فەرمی لەگەڵیدا. جگە لەوەش، ماوەی سەرۆکایەتییەکەی پەیوەندییەکانی لەگەڵ [[کۆڵۆمبیا]]ی دراوسێدا ناسەقامگیر بوو و داننان بە سەربەخۆیی [[ئەبخازیا]] و [[ئۆسێتیای باشوور]] و پشتگیرییەکی ئاشکرای [[بەشار ئەسەد]] لە کاتی [[شەڕی ناوخۆییی سووریا|شەڕی ناوخۆی سووریادا]] بەخۆیەوە بینی.

سەبارەت بە ھەڵسەنگاندنی کەسایەتی سیاسییەکەی لەو قۆناغەدا، تیمیر پۆراس- کە وەک سەرۆکی ئەرکانی مادۆرۆ لە وەزارەتی دەرەوە کاری کردووە - وا وەسف دەکات کە مادۆرۆ لە ڕۆژانی سەرەتای ڕەوتی چاڤیسمۆدا وەک سیاسەتمەدارێکی پراگماتیک و لێھاتوو و توانایەکی نایابی دانوستان و سەوداگەری سەیر دەکرا. لە لایەکی دیکەوە، نووسەر ڕۆری کارۆل ئاماژەی بە جیاوازییەک کرد لە ژیانی دیپلۆماسی مادۆرۆدا، ئاماژەی بەوەدا کە بە درێژایی ماونەوەی وەک وەزیری دەرەوە بە ھیچ زمانێکی بیانی قسەی نەکردووە.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

=== دەستبەسەرکردنی لە نیوویۆرک لە ساڵی ٢٠٠٦ ===
لە ئەیلوولی ٢٠٠٦ لە شاری [[نیوویۆرک|نیویۆرک]]، لەکاتێکدا ھەوڵیدا لە ڕێگەی [[مەیامی|میامیەوە]] بگەڕێتەوە ڤەنزوێلا، مادۆرۆ بۆ ماوەیەکی کورت لەلایەن ئەفسەرانی [[وەزارەتی ئاسایشی ناوخۆی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|وەزارەتی ئاسایشی ناوخۆی]] ئەمریکاوە لە [[فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی جۆن ئێف کێنێدی|فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی جۆن ئێف کێنێدی]] بۆ ماوەی نزیکەی ٩٠ خولەک دەستبەسەرکرا، دوای ئەوەی پارەی سێ بلیتی فڕۆکەی بە کاش داوە. ھەردوو مادۆرۆ و سەرۆک ھوگۆ چاوێز لەو کاتەدا لە نیویۆرک بوون بۆ بەشداریکردن لە ٦١ەمین دانیشتنی کۆبوونەوەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان، تێدا چاوێز لەکاتی وتارە بەناوبانگەکەی، [[جۆرج دەبلیوو بوش|جۆرج بوشی]] سەرۆکی ئەمریکای بە «شەیتان» وەس کرد.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشان=https://www.bbc.com/mundo/noticias/2012/12/121207_venezuela_perfil_nicolas_maduro_az|سەردێڕ=Nicolás Maduro, el presidente de una nación dividida|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251102154757/https://www.bbc.com/mundo/noticias/2012/12/121207_venezuela_perfil_nicolas_maduro_az|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=BBC News Mundo|زمان=es|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;

ڕووداوەکە لەو کاتەوە دەستی پێکرد کە مادۆرۆ ھەوڵیدا شتێک وەربگرێتەوە کە لە خاڵێکی ئەمنی فڕۆکەخانە پشکنینی بۆ کراوە، کارمەندانی ئەمنی پێیان وتووە کە ڕێگەی پێنادرێت ئەو کارە بکات. دواتر مادۆرۆ خۆی وەک دیپلۆماتکارێک لە حکوومەتی ڤەنزوێلا ناساند، بەڵام سەرەڕای ئەوەش بەرپرسان بە یاوەرییەوە بردیانە ژوورێک بۆ پشکنینی لاوەکی. لەکاتێکدا دەسەڵاتداران فەرمانیان بە مادۆرۆ و بەرپرسانی دیکەی ڤەنزوێلا دا کە قۆڵ و قاچیان بڵاوبکەنەوە بۆ گەڕان و پشکنین، بەڵام مادۆرۆ و ئەوانی دیکە بە توندی ڕەتیانکردەوە. پاسپۆرت و بلیتی دیپلۆماسی بۆ ماوەیەک دەستی بەسەردا گیرا و لە کۆتاییدا بۆی گەڕێندرایەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشان=https://www.bbc.com/mundo/noticias/2012/12/121207_venezuela_perfil_nicolas_maduro_az|سەردێڕ=Nicolás Maduro, el presidente de una nación dividida|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251102154757/https://www.bbc.com/mundo/noticias/2012/12/121207_venezuela_perfil_nicolas_maduro_az|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=BBC News Mundo|زمان=es|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;

== دەستگیرکردن ==
لە کاتژمێرەکانی سەرەتای ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦، ئەمریکا ئۆپەراسیۆنێکی سەربازی لە ڤەنزوێلا دەستپێکرد و ھێرشێکی بەرفراوانی ئەنجامدا. نزیکەی کاتژمێر ٤:٢٠ خولەکی بەیانی بە کاتی ڕۆژھەڵات، سەرۆک ترەمپ لە ڕێگەی سۆشیال میدیاوە دەستگیرکردنی مادۆرۆ و ھاوسەرەکەی و دوورخستنەوەیان لە وڵاتەکەی لە ڕێگەی ئاسمانییەوە ڕاگەیاند. مارکۆ ڕوبیۆ وەزیری دەرەوەی ئەمریکا ڕای گەیاند کە مادۆرۆ لە ئەمریکا ڕووبەڕووی تۆمەتی تاوانکاری دەبێتەوە. سیناتۆر مایک لی ئاماژەی بەوەدا کە ڕوبیۆ «پێشبینی ڕێوشوێنی زیاتر ناکات لە ڤەنزوێلا ئێستا پاش ئەوەی مادۆرۆ لە دەستی ئەمریکادایە». دەستگیرکردنەکە لەلایەن [[ھێزی دەلتا|ھێزی دێڵتای]] سوپای ئەمریکاوە ئەنجامدراوە. جێگری سەرۆکی ڤەنزوێلا، دێلسی ڕۆدریگێز ڕای گەیاند کە شوێنی مادۆرۆ نازانێت و داوای «بەڵگەی کردووە کە ھێشتا لە ژیاندایە».&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Ali |یەکەم=Idrees |ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.reuters.com/world/americas/loud-noises-heard-venezuela-capital-southern-area-without-electricity-2026-01-03/#:~:text=Trump%20says%20Venezuela%27s%20Maduro%20captured%20after%20strikes |ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=ريوترز}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.okaz.com.sa/politics/na/2229461#:~:text=ترمب%3A%20القبض%20على%20مادورو%20وزوجته%20ونقلهما%20جواً%20خارج%20البلاد|سەردێڕ=ترمب: القبض على مادورو وزوجته ونقلهما جواً خارج البلاد |ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=عكاظ}}&lt;/ref&gt;
[[پەڕگە:Nicolas_Maduro_on_board_the_USS_Iwo_Jima.jpg|وێنۆک|457x457پیکسڵ|نیکۆلاس مادۆرۆ لە ناو کەشتیی فڕۆکە ھەڵگری ئەمریکی ئیۆ جیما دوای دەستگیرکردنی]]
لای خۆیەوە حکوومەتی [[ترینیداد و تۆباگۆ]] کە میوانداری کارمەندانی سەربازی و کەشتییە سەربازییەکانی ئەمریکای کردووە لە نێوان کۆبوونەوەی سەربازیی ئەم دواییەی [[دەریای کاریبی|کاریبیدا]]، ڕای گەیاندووە کە بەشداری لە ھێرشەکەدا نەکردووە. ھەروەھا گوستاڤۆ پێترۆ، سەرۆکی کۆڵۆمبیا، ھێزەکانی بۆ سنووری ڤەنزوێلا جێگیر کرد، ئەمەش وەک پێشبینییەک بۆ لێشاوێکی بەرفراوانی پەنابەرانی ڤەنزوێلا. [[پێدرۆ سانچێز]] سەرۆکوەزیرانی ئیسپانیا داوای لە کەمکردنەوەی ئاستی پەرەسەندن کرد و جەختی لەسەر پێویستی «ڕێزگرتن لە یاسا نێونەتەوەیییەکان و بنەماکانی پەیمانی نەتەوە یەکگرتووەکان» کردەوە، ھەڵوێستێک کە [[کایا کالاس]]، بەرپرسی سیاسەتی دەرەوەی [[یەکێتیی ئەورووپا|یەکێتی ئەورووپا]] و جێگری سەرۆکی [[لێژنەی ئەورووپی|کۆمیسیۆنی ئەورووپا]] پشتگیری کرد.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Ali |یەکەم=Idrees |ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.reuters.com/world/americas/loud-noises-heard-venezuela-capital-southern-area-without-electricity-2026-01-03/#:~:text=Trump%20says%20Venezuela%27s%20Maduro%20captured%20after%20strikes |ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=ريوترز}}&lt;/ref&gt;

[[بی بی سی]] ئاماژەی بەوەدا کە ئەم ئۆپەراسیۆنە بێ وێنە بووە و دەستگیرکردنی مانوێل نۆریێگا لە ساڵی ١٩٨٩ لە کۆتایی لەشکرکێشی ئەمریکا بۆ سەر پەنەما وەک نزیکترین ھاوتەریبی گەڕاندەوە. بەگوێرەی ئاژانسی ڕۆیتەرز، ڕاپۆرتە سەرەتاییەکان ئاماژەیان بەوە کردووە کە ڕۆدریگێز لە کاتی دەستگیرکردنی مادۆرۆ لە ڕووسیا بووە، بەڵام دواتر ئەمە ڕەتکرایەوە. ئیڤان گیل وەزیری دەرەوە ڕای گەیاند، نیکۆلاس مادۆرۆ وەک سەرۆکی شەرعی وڵاتەکە دەمێنێتەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Ali |یەکەم=Idrees |ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.reuters.com/world/americas/loud-noises-heard-venezuela-capital-southern-area-without-electricity-2026-01-03/#:~:text=Trump%20says%20Venezuela%27s%20Maduro%20captured%20after%20strikes |ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=ريوترز}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|سۆشیالیزم|ڤێنیزوێلا}}
{{پۆلی کۆمنز|Nicolás Maduro}}
{{سەرچاوەکان|٢}}

[[پۆل:زیندووان]]
[[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ڤێنیزوێلا]]
[[پۆل:ڕەخنەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢]]
[[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]]
[[پۆل:دەسەڵاتخوازی]]</text>
      <sha1>k8syfkgequeqdkxmxln4phbq8uagt8x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580760</id>
      <parentid>1580664</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T09:04:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان</comment>
      <origin>1580760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25473" sha1="o2jvshjdtvcwb7tdxcsrhyonbnu03t8" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}
'''نیکۆلاس مادۆرۆ مۆرۆس''' (٢٣ی تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٦٢ –) [[سیاسەتوان]]ێکی ڤەنزوێلییە، لەدوای مردنی سەرۆکی پێشووی [[ڤێنیزوێلا]] -[[ھوگۆ چاڤێز]] لەھەڵبژاردنی پێشوەختەدا لە ساڵی ٢٠١٣ دا بووە سەرۆکی ڤەنزوێلا کە پەنجا و چوارەمین سەرۆکی ئەو وڵاتە لەژێر کاندنیدی پارتی سۆسیالیزمی یەکگرتووی ڤەنزوێلا، ئەمەو پێشتر لەسەر ڕاسپاردە و لەدوای مردنی ھۆگۆ چافێز وڵاتی بە شێوەی کاتی بەڕێوەبرد و پێش ئەوەی ببێتە نزیکترین کەس لە چافێز و ببێتە دارودەستەکەی، مادۆرۆ شۆفێری لۆری بووە؛ بەڵام پێش ئەوەی کاراکس بەجێبھێڵێت، ھۆگۆ چافێز داوای لە ھاووڵاتیانی وڵاتەکەی کرد لە دوای خۆی و لەکاتی جێھێشتنی دەسەڵاتدا، مادۆرۆ بکەن بە سەرۆک و بەیەکێک لە سەرکردە گەنجەکانی وەسفکردووە کە بەوتەی چافێز زۆرترین لێھاتوویی بۆ بەڕێوەبردنی وڵات ھەیە. لەپێشووشدا لە ساڵی ٢٠٠٦ وەزیری دەرەوەی ڤەنزوێلا بووەو لە ساڵی ٢٠١٢ بووبوو بە جێگری سەرۆک واتە جێگری چاڤێز و لە ئێستاشدا سەرۆکی ڤەنزوێلایە.

== ژیان ==
نیکۆلاس مادۆرۆ مۆرۆس لە ٢٣ی تشرینی دووەمی ١٩٦٢ لە شاری کاراکاس لە خێزانێکی چینی کرێکار لەدایکبووە.&lt;ref name=&quot;elmundo2012&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشان=http://www.elmundo.com.ve/noticias/actualidad/politica/perfil---nicolas-maduro-cruzo-la-calle.aspx|سەردێڕ=Perfil {{!}} Nicolás Maduro, el sucesor de Chávez |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131002135115/http://www.elmundo.com.ve/noticias/actualidad/politica/perfil---nicolas-maduro-cruzo-la-calle.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠١٣|وێبگە=El Mundo |زمان=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aljazeera&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٣|ناونیشان=http://www.aljazeera.com/news/americas/2013/03/2013397107588721.html|سەردێڕ=Profile: Nicolas Maduro |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181203072800/https://www.aljazeera.com/news/americas/2013/03/2013397107588721.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠١٣}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lamb|یەکەم=Peter|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=vSHuCgAAQBAJ&amp;q=nicolas+maduro+born+1962&amp;pg=PA289|سەردێڕ=Historical Dictionary of Socialism|ڕێکەوت=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Rowman &amp; Littlefield|ژپنک=٩٧٨-١-٤٤٢٢-٥٨٢٧-٣|پەڕە=٢٨٩|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211203221412/https://books.google.com/books?id=vSHuCgAAQBAJ&amp;q=nicolas+maduro+born+1962&amp;pg=PA289|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١}}&lt;/ref&gt; باوکی بەناوی نیکۆلاس مادۆرۆ گارسیا، سەرکردەیەکی دیار و «خەونبینێکی خەباتکار» بوو لە [[حرکة الشعب الانتخابیة الفنزویلیة|بزووتنەوەی ھەڵبژاردنی گەلی ڤەنزوێلا]]،&lt;ref name=&quot;minci.gob.ve&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٥ی نیسانی ٢٠١٣|ناونیشان=http://www.minci.gob.ve/2013/04/maduro-perfecto-heredero-de-chavez|سەردێڕ=Maduro: perfecto heredero de Chávez - MippCI |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171010121853/http://minci.gob.ve/2013/04/maduro-perfecto-heredero-de-chavez/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠١٦|وێبگە=MinCI |زمان=es}}&lt;/ref&gt; کە لە ٢٢ی نیسانی ١٩٨٩ لە ڕووداوێکی ئۆتۆمبێلدا گیانی لەدەستدا. دایکی، تێرێزا دی خیسوس مۆرۆس، لە شاری کوکوتا لەدایکبووە، خەڵکی کۆڵۆمبیایە شارێک کە ھاوسنوورە لەگەڵ ڤەنزوێلا. مادۆرۆ لە شەقامی کالی ١٤ لە گەڕەکی لۆس جاردینێس لە ئێل ڤالی گەورە بووە، کە ناوچەیەکی چینی کرێکارە لە گەڕەکەکانی ڕۆژاوای کاراکاس.&lt;ref name=&quot;eltiempo.com&quot;/&gt; لەنێو منداڵەکاندا تاکە کوڕ بوو و سێ خوشکی ھەیە: ماریا تێرێزا، جۆزێفینا و ئانیتا.&lt;ref name=&quot;minci.gob.ve&quot;/&gt;

مادۆرۆ لەسەر مەزھەبی [[کڵێسای کاتۆلیک|کاسۆلیکی]] گەورە بووە. لە ساڵی ٢٠١٢ ڕۆژنامەی [[نیویۆرک تایمز]] بڵاوی کردەوە کە ئەو شوێنکەوتووی مامۆستای ڕۆحی ھیندی ساثیا سای بابا بووە. لە ساڵی ٢٠٠٥دا لە ھیندستان سەردانی کردووە. لە چاوپێکەوتنێکدا لە ٢٠١٣دا مادۆرۆ گوتی کە باب و باپیرانی جوولەکە بوون لە جوولەکەکانی سەفاردیم لە پێشینەیەکی ئەندەلووسی، و باوەڕیان بە کاسۆلیکییەت ھێنا پاش چوونیان بۆ ڤێنیزوێلا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lamb|یەکەم=Peter|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=vSHuCgAAQBAJ&amp;q=nicolas+maduro+born+1962&amp;pg=PA289|سەردێڕ=Historical Dictionary of Socialism|ڕێکەوت=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Rowman &amp; Littlefield|ژپنک=٩٧٨-١-٤٤٢٢-٥٨٢٧-٣|پەڕە=٢٨٩|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211203221412/https://books.google.com/books?id=vSHuCgAAQBAJ&amp;q=nicolas+maduro+born+1962&amp;pg=PA289|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١}}&lt;/ref&gt;
[[پەڕگە:Nicolás_Maduro_and_Cilia_Flores_in_2019_(cropped).jpg|وێنۆک|مادۆرۆ و [[سیلیا فلۆریس]] ھاوسەری لە ساڵی ٢٠١٩]]
مادۆرۆ دوو جار ھاوسەرگیری کردووە. یەکەم ھاوسەرگیری لەگەڵ ئادریانا گوێرا ئەنگولۆ بوو، کە لەو یەک کوڕی لێ بوو. نیکۆلاس مادۆرۆ گێرا بە &quot;نیکۆلاسیتۆ&quot; ناسراوە،&lt;ref&gt;{{cite books|last=Turner|first=Barry|date=2013|title=The Statesman's Yearbook 2014: The Politics, Cultures and Economies of the World|url=https://books.google.com/books?id=r5PlDQAAQBAJ&amp;q=nicolas+maduro+born+1962&amp;pg=PA1486|publisher=Springer|page=1486|isbn=978-1-349-59643-0|access-date=19 October 2020|archive-date=3 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203221357/https://books.google.com/books?id=r5PlDQAAQBAJ&amp;q=nicolas+maduro+born+1962&amp;pg=PA1486|url-status=live}}&lt;/ref&gt; دواتر چەندین پۆستی باڵای حکوومی بەدەستھێناوە، لەوانە سەرۆکی پشکنینی سەرۆکایەتی، بەڕێوەبەری قوتابخانەی نیشتمانیی سینەما، ھەروەھا وەک جێگر لە ئەنجومەنی نیشتمانی ڤەنزوێلادا.

لە مانگی تەممووزی ساڵی ٢٠١٣ مادۆرۆ ھاوسەرگیری لەگەڵ [[سیلیا فلۆریس]] کرد کە پارێزەر و سیاسەتوان بوو و لە مانگی ئابی ٢٠٠٦ بووبووە سەرۆکی ئەنجومەنی نیشتمانی ڤەنزوێلا، و دوای دەستلەکارکێشانەوەی مادۆرۆ لەجێی ئەو بووە وەزیری دەرەوەی ڤەنزوێلا، ئەمەش بووە یەکەم ژن کە ئەو پۆستەی بەدەستھێنابێت. لە ساڵانی نەوەدەکانەوە پەیوەندییەکی سۆزدارییان ھەبووە، کاتێک فلۆریس پارێزەری [[ھوگۆ چاڤێز|ھوگۆ چاوێز]] بوو دوای [[محاولة الانقلاب الفنزویلیة فی فبرایر ١٩٩٢|ھەوڵەکانی کودەتاکەی ڤەنزوێلا لە ساڵی ١٩٩٢]]. ھاوسەرگیرییەکە دوای مانگێک لە بەدەستھێنانی مادۆرۆ بۆ سەرۆکایەتی کۆمار بەدوادا ھات.

مادۆرۆ و فلۆریس پێکەوە ھیچ منداڵێکیان نییە، بەڵام مادۆرۆ سێ منداڵی ناڕاستەوخۆی ھەیە لە یەکەم ھاوسەرگیری ھاوسەرەکەی لەگەڵ واڵتەر ڕامۆن گاڤیدیا، ئەوانیش واڵتەر جاکۆب، یۆسووێل و یۆسەر.

مادۆرۆ بە خۆشەویستی بۆ مۆسیقای [[جۆن لێنۆن]] و چالاکی سیاسی ناسراوە کە بانگەشە بۆ ئاشتی و دژایەتیکردنی شەڕەکان دەکات. ھەروەھا ڕای گەیاندووە کە کاریگەری مۆسیقا و کولتووری یاخیبووانی ساڵانی شەست و حەفتاکانی سەدەی ڕابردووی لەسەر بووە و [[ڕۆبێرت پلانت|ڕۆبەرت پلانت]] و لێد زێپلینی کاریگەرییان لەسەری بووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lamb|یەکەم=Peter|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=vSHuCgAAQBAJ&amp;q=nicolas+maduro+born+1962&amp;pg=PA289|سەردێڕ=Historical Dictionary of Socialism|ڕێکەوت=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Rowman &amp; Littlefield|ژپنک=٩٧٨-١-٤٤٢٢-٥٨٢٧-٣|پەڕە=٢٨٩|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211203221412/https://books.google.com/books?id=vSHuCgAAQBAJ&amp;q=nicolas+maduro+born+1962&amp;pg=PA289|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١}}&lt;/ref&gt;

== وەزیری دەرەوە ==
نیکۆلاس مادۆرۆ لە ساڵی ٢٠٠٦ وەک وەزیری دەرەوە دەستنیشانکرا و لە سەردەمی سەرۆککۆماری کۆچکردوو [[ھوگۆ چاڤێز|ھوگۆ چاوێز]] لە پۆستەکەیدا مایەوە تا لە مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ دوای ھەڵبژاردنەکانی سەرۆکایەتی وەک جێگری سەرۆککۆمار دەستنیشانکرا. بەپێی ھەواڵێکی بی بی سی موندۆ، مادۆرۆ لەم ماوەیەدا ڕۆڵێکی سەرەکی بینی لە فراوانکردنی سیاسەتی دەرەوەی ڤەنزوێلا بۆ دەرەوەی [[ئەمریکای لاتینی|ئەمریکای لاتین]]، بەدوای پەیوەندییەکی نزیکتردا دەگەڕا لەگەڵ ھەر حکوومەتێک کە ھەڵوێستی دژایەتی یان لە کێبڕکێی دژی ئەمریکادا بگرێتەبەر.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشان=https://www.bbc.com/mundo/noticias/2012/12/121207_venezuela_perfil_nicolas_maduro_az|سەردێڕ=Nicolás Maduro, el presidente de una nación dividida|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251102154757/https://www.bbc.com/mundo/noticias/2012/12/121207_venezuela_perfil_nicolas_maduro_az|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=BBC News Mundo|زمان=es|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;
[[پەڕگە:Hillary_Clinton_and_Hugo_Chavez.png|وێنۆک|272x272پیکسڵ|مادۆرۆ و ھوگۆ چاوێز لەگەڵ وەزیری دەرەوەی ئەمریکا [[ھیلاری کڵینتن|ھیلاری کلینتۆن]] لە لووتکەی ئەمریکا لە ١٩ی نیسانی ٢٠٠٩]]
سیاسەتی دەرەوەی ڤەنزوێلا لە ماوەی سەرۆکایەتیەکەیدا وەک وەزیر بە زنجیرەیەک ھەڵوێستی ستراتیژی مشتومڕاوی دیار بوو، لەوانە پچڕاندنی پەیوەندییەکانی لەگەڵ [[تایوان]] لە بەرژەوەندی [[چین|کۆماری گەلی چین]]،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشان=https://www.bbc.com/mundo/noticias/2012/12/121207_venezuela_perfil_nicolas_maduro_az|سەردێڕ=Nicolás Maduro, el presidente de una nación dividida|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251102154757/https://www.bbc.com/mundo/noticias/2012/12/121207_venezuela_perfil_nicolas_maduro_az|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=BBC News Mundo|زمان=es|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt; و نیشاندانی پشتیوانی بۆ لیبیا لە سەردەمی [[موعەمەر قەزافی|موعەمەر قەزافیدا]]. ھەروەھا وڵاتەکەی ھێڵێکی توندی گرتەبەر بە بڕینی پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان لەگەڵ [[ئیسرائیل]] لە کاتی [[شەڕی غەززە (٢٠٠٨–٢٠٠٩)|جەنگی غەززە]] (٢٠٠٨–٢٠٠٩)،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://edition.cnn.com/2009/WORLD/meast/01/28/israel.venezuela/|سەردێڕ=Israel expels Venezuelan ambassador - CNN.com |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190111232733/http://edition.cnn.com/2009/WORLD/meast/01/28/israel.venezuela/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=edition.cnn.com |زمان=en}}&lt;/ref&gt; دانپێدانانی دەوڵەتی فەلەستین و دامەزراندنی پەیوەندی دیپلۆماسی فەرمی لەگەڵیدا. جگە لەوەش، ماوەی سەرۆکایەتییەکەی پەیوەندییەکانی لەگەڵ [[کۆڵۆمبیا]]ی دراوسێدا ناسەقامگیر بوو و داننان بە سەربەخۆیی [[ئەبخازیا]] و [[ئۆسێتیای باشوور]] و پشتگیرییەکی ئاشکرای [[بەشار ئەسەد]] لە کاتی [[شەڕی ناوخۆییی سووریا|شەڕی ناوخۆی سووریادا]] بەخۆیەوە بینی.

سەبارەت بە ھەڵسەنگاندنی کەسایەتی سیاسییەکەی لەو قۆناغەدا، تیمیر پۆراس- کە وەک سەرۆکی ئەرکانی مادۆرۆ لە وەزارەتی دەرەوە کاری کردووە - وا وەسف دەکات کە مادۆرۆ لە ڕۆژانی سەرەتای ڕەوتی چاڤیسمۆدا وەک سیاسەتمەدارێکی پراگماتیک و لێھاتوو و توانایەکی نایابی دانوستان و سەوداگەری سەیر دەکرا. لە لایەکی دیکەوە، نووسەر ڕۆری کارۆل ئاماژەی بە جیاوازییەک کرد لە ژیانی دیپلۆماسی مادۆرۆدا، ئاماژەی بەوەدا کە بە درێژایی ماونەوەی وەک وەزیری دەرەوە بە ھیچ زمانێکی بیانی قسەی نەکردووە.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

=== دەستبەسەرکردنی لە نیوویۆرک لە ساڵی ٢٠٠٦ ===
لە ئەیلوولی ٢٠٠٦ لە شاری [[نیوویۆرک|نیویۆرک]]، لەکاتێکدا ھەوڵیدا لە ڕێگەی [[مەیامی|میامیەوە]] بگەڕێتەوە ڤەنزوێلا، مادۆرۆ بۆ ماوەیەکی کورت لەلایەن ئەفسەرانی [[وەزارەتی ئاسایشی ناوخۆی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|وەزارەتی ئاسایشی ناوخۆی]] ئەمریکاوە لە [[فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی جۆن ئێف کێنێدی|فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی جۆن ئێف کێنێدی]] بۆ ماوەی نزیکەی ٩٠ خولەک دەستبەسەرکرا، دوای ئەوەی پارەی سێ بلیتی فڕۆکەی بە کاش داوە. ھەردوو مادۆرۆ و سەرۆک ھوگۆ چاوێز لەو کاتەدا لە نیویۆرک بوون بۆ بەشداریکردن لە ٦١ەمین دانیشتنی کۆبوونەوەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان، تێدا چاوێز لەکاتی وتارە بەناوبانگەکەی، [[جۆرج دەبلیوو بوش|جۆرج بوشی]] سەرۆکی ئەمریکای بە «شەیتان» وەس کرد.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشان=https://www.bbc.com/mundo/noticias/2012/12/121207_venezuela_perfil_nicolas_maduro_az|سەردێڕ=Nicolás Maduro, el presidente de una nación dividida|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251102154757/https://www.bbc.com/mundo/noticias/2012/12/121207_venezuela_perfil_nicolas_maduro_az|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=BBC News Mundo|زمان=es|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;

ڕووداوەکە لەو کاتەوە دەستی پێکرد کە مادۆرۆ ھەوڵیدا شتێک وەربگرێتەوە کە لە خاڵێکی ئەمنی فڕۆکەخانە پشکنینی بۆ کراوە، کارمەندانی ئەمنی پێیان وتووە کە ڕێگەی پێنادرێت ئەو کارە بکات. دواتر مادۆرۆ خۆی وەک دیپلۆماتکارێک لە حکوومەتی ڤەنزوێلا ناساند، بەڵام سەرەڕای ئەوەش بەرپرسان بە یاوەرییەوە بردیانە ژوورێک بۆ پشکنینی لاوەکی. لەکاتێکدا دەسەڵاتداران فەرمانیان بە مادۆرۆ و بەرپرسانی دیکەی ڤەنزوێلا دا کە قۆڵ و قاچیان بڵاوبکەنەوە بۆ گەڕان و پشکنین، بەڵام مادۆرۆ و ئەوانی دیکە بە توندی ڕەتیانکردەوە. پاسپۆرت و بلیتی دیپلۆماسی بۆ ماوەیەک دەستی بەسەردا گیرا و لە کۆتاییدا بۆی گەڕێندرایەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشان=https://www.bbc.com/mundo/noticias/2012/12/121207_venezuela_perfil_nicolas_maduro_az|سەردێڕ=Nicolás Maduro, el presidente de una nación dividida|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251102154757/https://www.bbc.com/mundo/noticias/2012/12/121207_venezuela_perfil_nicolas_maduro_az|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=BBC News Mundo|زمان=es|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;

== دەستگیرکردن ==
لە کاتژمێرەکانی سەرەتای ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦، ئەمریکا ئۆپەراسیۆنێکی سەربازی لە ڤەنزوێلا دەستپێکرد و ھێرشێکی بەرفراوانی ئەنجامدا. نزیکەی کاتژمێر ٤:٢٠ خولەکی بەیانی بە کاتی ڕۆژھەڵات، سەرۆک ترەمپ لە ڕێگەی سۆشیال میدیاوە دەستگیرکردنی مادۆرۆ و ھاوسەرەکەی و دوورخستنەوەیان لە وڵاتەکەی لە ڕێگەی ئاسمانییەوە ڕاگەیاند. مارکۆ ڕوبیۆ وەزیری دەرەوەی ئەمریکا ڕای گەیاند کە مادۆرۆ لە ئەمریکا ڕووبەڕووی تۆمەتی تاوانکاری دەبێتەوە. سیناتۆر مایک لی ئاماژەی بەوەدا کە ڕوبیۆ «پێشبینی ڕێوشوێنی زیاتر ناکات لە ڤەنزوێلا ئێستا پاش ئەوەی مادۆرۆ لە دەستی ئەمریکادایە». دەستگیرکردنەکە لەلایەن [[ھێزی دەلتا|ھێزی دێڵتای]] سوپای ئەمریکاوە ئەنجامدراوە. جێگری سەرۆکی ڤەنزوێلا، دێلسی ڕۆدریگێز ڕای گەیاند کە شوێنی مادۆرۆ نازانێت و داوای «بەڵگەی کردووە کە ھێشتا لە ژیاندایە».&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Ali |یەکەم=Idrees |ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.reuters.com/world/americas/loud-noises-heard-venezuela-capital-southern-area-without-electricity-2026-01-03/#:~:text=Trump%20says%20Venezuela%27s%20Maduro%20captured%20after%20strikes |ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=ريوترز}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.okaz.com.sa/politics/na/2229461#:~:text=ترمب%3A%20القبض%20على%20مادورو%20وزوجته%20ونقلهما%20جواً%20خارج%20البلاد|سەردێڕ=ترمب: القبض على مادورو وزوجته ونقلهما جواً خارج البلاد |ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=عكاظ}}&lt;/ref&gt;
[[پەڕگە:Nicolas_Maduro_on_board_the_USS_Iwo_Jima.jpg|وێنۆک|457x457پیکسڵ|نیکۆلاس مادۆرۆ لە ناو کەشتیی فڕۆکە ھەڵگری ئەمریکی ئیۆ جیما دوای دەستگیرکردنی]]
لای خۆیەوە حکوومەتی [[ترینیداد و تۆباگۆ]] کە میوانداری کارمەندانی سەربازی و کەشتییە سەربازییەکانی ئەمریکای کردووە لە نێوان کۆبوونەوەی سەربازیی ئەم دواییەی [[دەریای کاریبی|کاریبیدا]]، ڕای گەیاندووە کە بەشداری لە ھێرشەکەدا نەکردووە. ھەروەھا گوستاڤۆ پێترۆ، سەرۆکی کۆڵۆمبیا، ھێزەکانی بۆ سنووری ڤەنزوێلا جێگیر کرد، ئەمەش وەک پێشبینییەک بۆ لێشاوێکی بەرفراوانی پەنابەرانی ڤەنزوێلا. [[پێدرۆ سانچێز]] سەرۆکوەزیرانی ئیسپانیا داوای لە کەمکردنەوەی ئاستی پەرەسەندن کرد و جەختی لەسەر پێویستی «ڕێزگرتن لە یاسا نێونەتەوەیییەکان و بنەماکانی پەیمانی نەتەوە یەکگرتووەکان» کردەوە، ھەڵوێستێک کە [[کایا کالاس]]، بەرپرسی سیاسەتی دەرەوەی [[یەکێتیی ئەورووپا|یەکێتی ئەورووپا]] و جێگری سەرۆکی [[لێژنەی ئەورووپی|کۆمیسیۆنی ئەورووپا]] پشتگیری کرد.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Ali |یەکەم=Idrees |ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.reuters.com/world/americas/loud-noises-heard-venezuela-capital-southern-area-without-electricity-2026-01-03/#:~:text=Trump%20says%20Venezuela%27s%20Maduro%20captured%20after%20strikes |ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=ريوترز}}&lt;/ref&gt;

[[بی بی سی]] ئاماژەی بەوەدا کە ئەم ئۆپەراسیۆنە بێ وێنە بووە و دەستگیرکردنی مانوێل نۆریێگا لە ساڵی ١٩٨٩ لە کۆتایی لەشکرکێشی ئەمریکا بۆ سەر پەنەما وەک نزیکترین ھاوتەریبی گەڕاندەوە. بەگوێرەی ئاژانسی ڕۆیتەرز، ڕاپۆرتە سەرەتاییەکان ئاماژەیان بەوە کردووە کە ڕۆدریگێز لە کاتی دەستگیرکردنی مادۆرۆ لە ڕووسیا بووە، بەڵام دواتر ئەمە ڕەتکرایەوە. ئیڤان گیل وەزیری دەرەوە ڕای گەیاند، نیکۆلاس مادۆرۆ وەک سەرۆکی شەرعی وڵاتەکە دەمێنێتەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Ali |یەکەم=Idrees |ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.reuters.com/world/americas/loud-noises-heard-venezuela-capital-southern-area-without-electricity-2026-01-03/#:~:text=Trump%20says%20Venezuela%27s%20Maduro%20captured%20after%20strikes |ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=ريوترز}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|سۆشیالیزم|ڤێنیزوێلا}}
{{پۆلی کۆمنز|Nicolás Maduro}}
{{سەرچاوەکان|٢}}

[[پۆل:زیندووان]]
[[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ڤێنیزوێلا]]
[[پۆل:ڕەخنەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢]]
[[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]]
[[پۆل:دەسەڵاتخوازی]]
[[پۆل:دیلی جەنگ]]</text>
      <sha1>o2jvshjdtvcwb7tdxcsrhyonbnu03t8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مزگەوتی سەلیمیە</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42599</id>
    <revision>
      <id>1580393</id>
      <parentid>1580349</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:01:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ چاکسازیی ژمارەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]])</comment>
      <origin>1580393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12478" sha1="bgxisyn155nh4os5gruv0jrn9otf6iq" xml:space="preserve">{{داتابۆکس-شوێن}}
'''مزگەوتی سەلیمیە''' (بە [[تورکی]]: Selimiye Camii) [[مزگەوت]]ێکی [[دەوڵەتی عوسمانی|عوسمانی]]یە، دەکەوێتە شاری [[ئێدیرنە]] لە [[تورکیا]]، کەناوەکەی لە سوڵتانی عوسمانی [[سەلیمی دووەم]] ھاتووە، ئەم مزگەوتە لەلایەن [[تەلارسازی]] [[تورک]] [[میعمار سینان]] بنیادنراوە لەماوەی ساڵانی ١٥٦٩ تاکوو ١٥٧٥.&lt;ref name=&quot;islamic_art_book_p201&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Islamic Art, Literature, and Culture | بڵاوکەرەوە=Rosen Education Service | دوایین = Kiuiper | یەکەم=Kathleen|ساڵ=٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-١-٦١٥٣٠-٠١٩-٨|پەڕەکان=[http://books.google.gr/books?id=ZI٥٧X٤XX٢RQC&amp;pg=PA٢٠٢&amp;dq=k%C٣%BClliye&amp;hl=el&amp;ei=cLp١TvqFEoTg٤QShoLXADQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=book-preview-link&amp;resnum=١&amp;ved=٠CCwQuwUwADgK#v=onepage&amp;q=k%C٣%BClliye&amp;f=false ٢٠١]}}&lt;/ref&gt;

== مێژوو ==
=== بیناکردن ===
مزگەوتی سەلیمییە لە لووتکەی دەسەڵاتی سەربازی و کلتووریی عوسمانیدا دروست کرا. سوڵتان [[سەلیمی دووەم]]، کوڕ و جێنشینی [[سولەیمان قانوونی|سولەیمانی مەزن]]، جیاتی [[ئەستەمبوڵ]] (پایتەختی [[عوسمانی]]) شاری [[ئێدیرنە]]ی ھەڵبژارد وەک شوێنێک بۆ بیناکردنی [[مزگەوتی سوڵتانی]]ی خۆی. ھۆکارەکانی ئەم بڕیارە جێگەی مشتومڕن لە نێوان مێژوونووساندا.{{Sfn|Necipoğlu|2011|p=|pp=241–242}} وادیار بوو سەلیمی دووەم خولیایەکی بۆ شارەکە ھەبووبێت، چونکە لە نێوان ساڵانی ١٥٤٨ بۆ ١٥٥٠ وەک پارێزگاری ئەوێ کاری کردبوو، و دوای ئەوەی بوو بە سوڵتان بە بەردەوامی سەردانی دەکرد.{{Sfn|Necipoğlu|2011|p=239}}{{Sfn|Kuban|2010|p=298}} ئێدیرنە، کە پایتەختێکی پێشووی عوسمانی بوو، ھەروەھا یەکێک بوو لە گرینگترین شارەکانی ئیمپراتۆریەتەکە و وێستگەیەکی سەرەکی بوو لەسەر شاڕێی ئیمپراتۆری لە نێوان ئەستەمبوڵ و ویلایەتەکانی [[بالکان]].{{Sfn|Necipoğlu|2011|p=239}}{{Sfn|Kuban|2010|p=298}} ھۆکارەکانی تریش ڕەنگە ئەوەیان تێدا بووبێت کە ھیچ شوێنێکی تری دیار لەسەر گردەکان لە ئەستەمبوڵدا نەمابوو بۆ دروستکردنی کۆمەڵە مزگەوتێکی ئیمپراتۆری – لایەنی کەم بەبێ پەنابردن بۆ لێسەندنەوەی خاوەندارێتیی بەکۆمەڵ.{{Sfn|Necipoğlu|2011|p=242}}{{Sfn|Kuban|2010|p=298}} لە کاتی سپاردنی دروستکردنی مزگەوتەکەدا، سەلیمی دووەم فەرماندەیی ھیچ ھەڵمەتێکی سەربازیی سەرکەوتووی نەکردبوو، کە زانایانی ئیسلامیی ئەو سەردەمە بە مەرجێکیان دادەنا بۆ دروستکردنی مزگەوتێکی سوڵتانی لە [[ئەستەمبوڵ]].{{Sfn|Necipoğlu|2011|p=242}}

لە ئاداری ١٥٦٨دا، سەلیمی دووەم داوای لە سینان کرد کە [[مزگەوتی کۆن، ئێدیرنە|مزگەوتی کۆن]]ی شارەکە نۆژەن بکاتەوە. پلانی مزگەوتێکی ئیمپراتۆریی نوێ، کە لەسەر لووتکەی گردەکەی سەروو مزگەوتی کۆن ھەڵکەوتووە، پێدەچێت لە ھەمان کاتدا دەستی پێ کردبێت.{{Sfn|Necipoğlu|2011|p=239}} دروستکردنی مزگەوتەکە لە ساڵی ١٥٦٨ یان ١٥٦٩ (٩٧٦ی [[ساڵی کۆچی|کۆچی]]) دەستی پێ کرد و لە ساڵی ١٥٧٤ یان ١٥٧٥ (٩٨٢ی کۆچی) تەواو بوو.{{Sfn|Necipoğlu|2011|p=240}}{{Sfn|Blair|Bloom|1995|p=225-227}}{{Sfn|Kuban|2010|p=295-299}} دروستکردنی مزگەوتەکە و [[وەقف|وەقفەکەی]] (بەخشینی خێرخوازی) لە کۆتاییدا بە یارمەتی پشکی سوڵتان لە دەستکەوتەکانی [[جەنگی عوسمانی-ڤینیسیا (١٥٧٠–١٥٧٣)|فەتحکردنی سەرکەوتووانەی قوبرس]] دابین کرا، کە لە ساڵی ١٥٧١ بە ڕادەستکردنی [[فاماگوستا]] کۆتایی ھات.{{Sfn|Necipoğlu|2011|p=240}} سەلیمی دووەم لە کانوونی یەکەمی ١٥٧٤ کۆچی دوایی کرد، پێش ئەوەی بتوانێت تەواوبوونی تەواوەتی مزگەوتەکە ببینێت.{{Sfn|Necipoğlu|2011|p=244}}

=== مێژووی دواتر ===
مزگەوتەکە یەکەمین چاککردنەوەی لەلایەن سینانەوە لە ساڵی ١٥٨٤دا بۆ کرا، دوای زیانێکی کەم کە بەھۆی ھەورەبروسکەوە پێی گەیشتبوو. بوومەلەرزەیەک لە ساڵی ١٧٥٢دا زیانی کەمی لێ دا.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Selimiye Mosque in Edirne |ناونیشان=https://www.turkisharchaeonews.net/object/selimiye-shadow-edirne |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=Turkish Archaeological News|ڕێکەوت=٢١ی ئابی ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt; لە ساڵی ١٨٠٨دا ھەندێک لە نەخشە خۆشنووسییەکانی ناو مزگەوتەکە نۆژەن کرانەوە و [[بان]]ێک بۆ نافوورەی حەوشەکە زیاد کرا، ھەرچەندە لەو کاتەوە ون بووە. لە سەردەمی [[عەبدولمەجیدی یەکەم]] (١٨٣٩–١٨٦١)، ناوەوەی مزگەوتەکە دووبارە بە گەچ سووا و ڕازاندنەوەکەی دووبارە کرایەوە، بە شێوازێک کە تا ڕادەیەک لاسایی نەخشە پێشووەکانی دەکردەوە.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

لە ساڵی ١٨٦٥دا، [[بەھائوڵڵا]]، دامەزرێنەری [[بەھائیزم|ئایینی بەھائی]]، لەگەڵ خێزانەکەیدا وەک زیندانییەکی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی گەیشتە ئێدیرنە و لە ماڵێکی نزیک مزگەوتی سەلیمییە نیشتەجێ بوو،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The Bábí and Bahá'í religions 1844-1944 : some contemporary western accounts|ڕێکەوت=١٩٨١|بڵاوکەرەوە=G. Ronald|ئەوانی تر=Momen, Moojan.|ژپنک=٠٨٥٣٩٨١٠٢٧|شوێن=Oxford|oclc=١٠٧٧٧١٩٥}}&lt;/ref&gt; کە زۆربەی کات سەردانی دەکرد تا ساڵی ١٨٦٨. لە مزگەوتی سەلیمییە بوو&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The Bábí and Bahá'í religions 1844-1944: some contemporary western accounts|دوایین=Momen|یەکەم=Moojan|ڕێکەوت=١٩٨١|بڵاوکەرەوە=G. Ronald|ژپنک=٩٧٨٠٨٥٣٩٨١٠٢٢|شوێن=Oxford|زمان=en|oclc=١٠٧٧٧١٩٥}}&lt;/ref&gt; کە وابڕیار بوو گفتوگۆیەکی کراوەی لەگەڵ [[سووبحی ئەزەل|میرزا یەحیا نووری]] (کە بە ناوی سووبحی ئەزەلیش دەناسرێت) ھەبێت، کە ڕووداوێکی گرینگ بوو لە جیابوونەوەی [[بابییەت]]، کە لە کۆتاییدا بووە ھۆی پێکھێنانی ئایینی بەھائی بە ڕێبەرایەتی بەھائوڵڵا و [[ئەزەلییەت]] بە ڕێبەرایەتی میرزا یەحیا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Momen|یەکەم=Moojan|ڕێکەوت=٢٠٠٩|سەردێڕ=Yahyá, Mírzá (c.1831-1912)|ناونیشان=https://www.bahai-encyclopedia-project.org/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=71:yahya-mirza&amp;catid=37:biography|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=The Bahá'í Encyclopedia Project|بڵاوکەرەوە=National Spiritual Assembly of the Bahá'ís of the United States}}&lt;/ref&gt;

لە کاتی [[جەنگی ڕووسیا و عوسمانی (١٨٧٧–١٨٧٨)]]، ھەندێک لە کاشییە تزیینییەکانی سەر دیوارەکانی ژووری سوڵتان تاڵان کران و گوازرانەوە بۆ مۆسکۆ.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Çakmak |یەکەم=Şakir |سەردێڕ=Selimiye Mosque |ناونیشان=https://islamicart.museumwnf.org/database_item.php?id=monument;isl;tr;mon01;23;en |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=Discover Islamic Art, Museum With No Frontiers}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; لە کاتی [[گەمارۆدانی ئێدیرنە (١٩١٢–١٩١٣)|گەمارۆدانی شارەکە لە ساڵی ١٩١٣]]، گومەزی مزگەوتەکە بەھۆی تەقەی تۆپخانە زیانی پێ گەیشت. لەسەر فەرمانی [[ئەتاتووورک]]، شوێنەواری زیانەکان بەبێ نۆژەنکردنەوە جێھێڵدران، وەک یادخستنەوە و ئاگادارکردنەوەیەک بۆ نەوەکانی داھاتوو. دوای ماوەیەکی کەم، لە کۆتایی [[جەنگی دووەمی بالکان]]، ھەندێک لە کۆنترین فەرشەکانی مزگەوتەکە لەلایەن سەربازە کشانەوەکانی بولگاریاوە دزران.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

مزگەوتەکە لە نێوان ساڵانی ١٩٥٤ بۆ ١٩٧١دا نۆژەنکردنەوەی بۆ کرا، و ھەندێک بەشیشی لە نێوان ساڵانی ١٩٨٢ بۆ ١٩٨٤ نۆژەن کرانەوە.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; وێنەی مزگەوتەکە لەسەر دیوی پشتەوەی دراوە کاغەزییەکانی ١٠٬٠٠٠ [[لیرەی تورکی]] ساڵانی ١٩٨٢–١٩٩٥ کێشراوە.&lt;ref&gt;[http://www.tcmb.gov.tr/yeni/eng/ Central Bank of the Republic of Turkey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090615060512/http://www.tcmb.gov.tr/yeni/eng/ |date=2009-06-15 }}. Banknote Museum: 7. Emission Group - Ten Thousand Turkish Lira - [http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E7/284.htm I. Series] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090729061754/http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E7/284.htm |date=2009-07-29 }}, [http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E7/286.htm II. Series] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090729061833/http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E7/286.htm |date=2009-07-29 }}, [http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E7/288.htm III. Series] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090729063212/http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E7/288.htm |date=2009-07-29 }} &amp; [http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E7/290.htm IV. Series] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090729063638/http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E7/290.htm |date=2009-07-29 }}. – Retrieved on 20 April 2009.&lt;/ref&gt; لە کۆتایی ساڵی ٢٠٢١دا پڕۆژەیەکی تری نۆژەنکردنەوەی گشتگیر لەسەر مزگەوتەکە دەستی پێ کرد، کە بڕیارە تا ساڵی ٢٠٢٥ تەواو بێت.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Restoration works in Selimiye Mosque to last over 3 years - Türkiye News |ناونیشان=https://www.hurriyetdailynews.com/restoration-works-in-selimiye-mosque-to-last-over-3-years-176784 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=Hürriyet Daily News |ڕێکەوت=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

==پێشانگە==
&lt;gallery&gt;
پەڕگە:Salimiye's beauty and grandeur.jpg|[[منارە]] و [[گومبەز]]ی [[مزگەوت]]
پەڕگە:Selimiye Mosque, Dome.jpg|نەخش و نیگارەکانی مزگەوتی سەلیمیە
پەڕگە:Selimiye-Mosque-interior.jpg|ناوەوەی مزگەوت
پەڕگە:Gravestones-and-museum-at-Selimiye-Mosque.jpg|[[مۆزەخانە]] و [[گۆڕستان]]ی سەلیمیە نزیک مزگەوتەکە
&lt;/gallery&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

{{پۆلی کۆمنز|Selimiye Mosque|مزگەوتی سەلیمیە}}
{{تووڵی دەروازە|نژیاروانی|ئیسلام|ئایین|تورکیا|مزگەوت}}

[[پۆل:مزگەوتەکانی ئێدیرنە]]
[[پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە تورکیا]]
[[پۆل:نژیاروانیی تورکی]]</text>
      <sha1>bgxisyn155nh4os5gruv0jrn9otf6iq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عەلی خامنەیی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42770</id>
    <revision>
      <id>1580529</id>
      <parentid>1579971</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T23:45:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <origin>1580529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64733" sha1="rg7hqf79yrqs7oavu1bki8hm9p8hd1a" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| honorific-prefix    = [[ئایەتوڵڵا]]{{ھن}}[[سەید]]{{ھن}}
| name                = عەلی خامنەیی
| native_name         = علی خامنەای
| native_name_lang    = فارسی
| image               = Khamenei 2023.jpeg
| caption             = خامنەیی لە ساڵی ٢٠٢٣
| order               = دووەمین
| office              = ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران
| predecessor         = [[ڕووحوڵڵا خومەینی]]
| president           = {{plainlist|
* ''خۆی''
* [[ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی]]
* [[محەممەد خاتەمی]]
* [[مەحموود ئەحمەدینەژاد]]
* [[حەسەن ڕۆحانی]]
* [[ئیبراھیم ڕەئیسی]]
* [[محەممەد موخبیر]] (کاتی)
* [[مەسعوود پزیشکیان]]
 }}
| successor           = [[موجتەبا خامنەیی]]
| term_start          = ٤ی حوزەیرانی ١٩٨٩
| term_end            = ٢٨ی شوباتی ۲۰۲٦{{ھن}}کاتی: ٤ی حوزەیرانی ١٩٨٩ – ٦ی ئابی ١٩٨٩&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.entekhab.ir/fa/news/387806|سەردێڕ=توضیحات مجلس خبرگان درباره جلسه انتخاب آیت‌الله خامنه‌ای به عنوان رهبر در سال 68/ آیت‌الله گلپایگانی فقط 14 ڕای داشت|یەکەم=پایگاه خبری تحلیلی انتخاب|دوایین=Entekhab.ir|وێبگە=پایگاه خبری تحلیلی انتخاب – Entekhab.ir}}{{بەستەری مردوو|url=http://www.entekhab.ir/fa/news/387806 |date=ئەیلوولی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;
| office1             = [[پێڕستی سەرۆک کۆمارەکانی ئێران|سێیەمین]] [[سەرۆک کۆماری ئێران]]
| 1blankname1         = {{nowrap|ڕێبەر}}
| 1namedata1          = [[ڕووحوڵڵا خومەینی]]{{ھن}}''خۆی''
| predecessor1        = [[محەممەدعەلی ڕەجایی]]
| primeminister1      = [[میرحوسێن مووسەوی]]
| successor1          = [[ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی]]
| term_start1         = ٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٨١
| term_end1           = ١٦ی ئابی ١٩٨٩&lt;ref name=&quot;resignation&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=letter to Hashemi Rafsanjani and resignation from presidency|ناونیشان=http://farsi.khamenei.ir/message-content?id=2165|بڵاوکەرەوە=Khamenei.ir|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠١٨|زمان=fa|ڕێکەوت=١٦ی ئابی ١٩٨٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180616204334/http://farsi.khamenei.ir/message-content?id=2165|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
| office2             = یەکەمین سەرۆکی [[ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم]]
| appointed2          = [[ڕووحوڵڵا خومەینی]]
| predecessor2        = پۆستەکە دامەزراوە
| successor2          = [[ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی]]
| term_start2         = ٧ی شوباتی ١٩٨٨
| term_end2           = ٤ی حوزەیرانی ١٩٨٩
| office3             = ئەندامی [[ئەنجومەنی شارەزایانی ڕێبەری]]
| term_start3         = ١٥ی ئابی ١٩٨٣
| term_end3           = ٤ی حوزەیرانی ١٩٨٩
| constituency3       = [[پارێزگای تاران]]&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=1982 Assembly of Experts Election|ئیش=The Iran Social Science Data Portal|بڵاوکەرەوە=Princeton University|ناونیشان=https://www.princeton.edu/irandataportal/elections/experts/1982/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151019162414/http://www.princeton.edu/irandataportal/elections/experts/1982/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥}}&lt;/ref&gt;
| majority3           = ٢٬٨٠٠٬٣٥٣ (٨٧٫٨٪)&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.mashreghnews.ir/news/520344|سەردێڕ=چه کسی در نخستین انتخابات خبرگان اول شد؟ +جدول|ڕێکەوت=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171010024415/https://www.mashreghnews.ir/news/520344/%da%86%d9%87-%da%a9%d8%b3%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d9%86%d8%ae%d8%b3%d8%aa%db%8c%d9%86-%d8%a7%d9%86%d8%aa%d8%ae%d8%a7%d8%a8%d8%a7%d8%aa-%d8%ae%d8%a8%d8%b1%da%af%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d9%88%d9%84-%d8%b4%d8%af-%d8%ac%d8%af%d9%88%d9%84|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt;
| office4             = ئەندامی [[پەرلەمانی ئەنجومەنی ئیسلامی]]
| term_start4         = ٢٨ی ئایاری ١٩٨٠
| term_end4           = ١٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٨١
| constituency4       = تاران، ڕەی و شەمیرانات
| majority4           = ١٬٤٠٥٬٩٧٦ (٦٥٫٨٪)&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Parliament members|ناونیشان=http://rc.majlis.ir/fa/parliament_member/show/762450|بڵاوکەرەوە=Iranian Majlis|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|زمان=fa|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140707095033/http://rc.majlis.ir/fa/parliament_member/show/762450|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تەممووزی ٢٠١٤}}&lt;/ref&gt;
| office5             = پێشنوێژی ھەینیی [[تاران]]
| term_start5         = ١٤ی کانوونی دووەمی ١٩٨٠–٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦
| term_end5           =
| appointer5          = [[ڕووحوڵڵا خومەینی]]
| predecessor5        = [[حوسێنعەلی مونتەزیری]]
| successor5          = خاڵی
| 1blankname5         = {{nowrap|پێشنوێژە کاتییەکان}}
| 1namedata5          = {{List collapsed|title=''پێڕست''|[[ئەحمەد جەننەتی|ئەحمەد جەنەتی]]{{ھن}}[[ئەحمەد خاتمی]]{{ھن}}[[کازم سەدیقی]]{{ھن}}[[محەممەدعەلی مەوحەدی کرمانی]]{{ھن}}[[محەممەد حەسەن ئەبووتۆرابی فەرد]]{{ھن}}[[محەممەد جەواد حاج عەلی ئەکبەری]]}}
| birth_name          = سەید عەلی حوسێنی خامنە&lt;ref name=&quot;cc&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=A photo of Identity document of Ayatollah Khamenei|ناونیشان=http://farsi.khamenei.ir/photo-album?id=8799|بڵاوکەرەوە=Khamenei.ir|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|زمان=fa|ڕێکەوت=١ی شوباتی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170814175343/http://farsi.khamenei.ir/photo-album?id=8799|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئابی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
| birth_date          = {{Birth date|df=yes|١٩٣٩|٧|١٦}}&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://farsi.khamenei.ir/photo-album?id=8799|سەردێڕ=تصویری از شناسنامه حضرت آیت‌الله خامنه‌ای|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئابی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170814175343/http://farsi.khamenei.ir/photo-album?id=8799|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; (ڕێکەوتی ناسنامە)&lt;ref name=&quot;cc&quot;/&gt;{{ھن}}{{Birth date|df=yes|١٩٣٩|٤|١٩}} (ڕێکەوتی ڕاستەقینە)&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.mashreghnews.ir/news/558617/روایتی-از-تاریخ-دقیق-تولد-رهبر-انقلاب-از-زبان-معظم-له-عکس|سەردێڕ=روایتی از تاریخ دقیق تولد رهبر انقلاب از زبان معظم‌له+عکس|ڕێکەوت=١٦ی نیسانی ٢٠١٦|وێبگە=مشرق نیوز}}&lt;/ref&gt;
| birth_place         = [[مەشھەد]]، [[پارێزگای خۆراسان]]، [[شانشینی پەھلەوی|شانشینی ئێران]]
| death_date         = {{death date and age|٢٠٢٦|٠٢|٢٨|١٩٣٩|٠٤|١٩|df=y}}
| death_place         = [[تاران]]، [[ئێران]]
| party               = [[سیاسەتوانی سەربەخۆ|سەربەخۆ]] (١٩٨٩–٢٠٢٦)
| otherparty          = {{plainlist|
* [[حیزبی کۆماری ئیسلامی]] (١٩٧٩–١٩٨٧)
* [[کۆمەڵەی ڕۆحانییە خەباتکارەکان]] (١٩٧٧–١٩٨٩)&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://fararu.com/fa/news/118101/جامعه-روحانيت-مبارز-جوان-مي‌شود|سەردێڕ=جامعه روحانيت مبارز جوان مي‌شود|زمان=fa|trans-title=Combatant Clergy Association gets younger|id=118101|ڕێکەوت=٨ی تەممووزی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Fararu|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160902124141/http://fararu.com/fa/news/118101/%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%AA-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B2-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%8A%E2%80%8C%D8%B4%D9%88%D8%AF|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئەیلوولی ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;
 }}
| spouse              = {{marriage|[[مەنسوورە خوجەستە باقرزادە]]|١٩٦٤}}
| children            = {{hlist|[[مستەفا خامنەیی|مستەفا]]|[[موجتەبا خامنەیی|موجتەبا]]|[[مەسعوود خامنەیی|مەسعوود]] (ناسراو بە موحسین)&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|یەکەم١=Masoud|دوایین١=Kazemzadeh|s2cid=153558136|سەردێڕ=Ayatollah Khamenei's Foreign Policy Orientation|journal=Comparative Strategy|ڕێکەوت= n.d. |issn=0149-5933|eissn=1521-0448|پەڕەکان=٤٤٣–٤٥٨|بەرگ=٣٢|issue=5|doi=10.1080/01495933.2013.840208}}&lt;/ref&gt;|مەیسەم|ھودا|بوشرا}}
| parents             = {{plain list|
* [[جەواد خامنەیی]]
* خەدیجە میردامادی
 }}
| relatives           = {{plain list|
* [[محەممەد خامنەیی]] {{small|(برا)}}
* [[ھادی خامنەیی]] {{small|(برا)}}
 }}
| residence           = [[بەیتی ڕێبەری]] (١٩٨٩–٢٠٢٦)
| alma_mater          = [[ناوچەی زانستیی قوم]]
| website             = {{url|http://farsi.khamenei.ir/}}
| signature           =
| module              = {{Infobox religious biography
 | title             = [[مەرجەع]]
 | embed             = yes
 | religion          = [[ئیسلام]]
 | denomination      = [[شیعە]]ی [[شیعەی دوازدە ئیمام|دوازدە ئیمام]]
 | jurisprudence     = [[جەعفەرییەکان|جەعفەری]]
 | creed             = [[ئوسوولی]]
 | main_interests    = [[بنەماکانی فیقھ]]، [[زانستی تەفسیر|تەفسیر]]&lt;ref name=&quot;cgie&quot;/&gt;
 | notable_ideas     = [[فتوای عەلی خامنەیی لەبارەی دژایەتیی سازکردنی چەکی ناوکی]]
 | alma_mater        = {{plainlist|
* ناوچەی زانستیی خۆراسان&lt;ref name=&quot;cgie&quot;/&gt;
* [[ناوچەی زانستیی نەجەف]]&lt;ref name=&quot;cgie&quot;/&gt;
* [[ناوچەی زانستیی قوم]]&lt;ref name=&quot;cgie&quot;/&gt;
 }}
 | teachers          =
 | students          =
 | influences        =
 | influenced        =
 }}
| module2             = {{Infobox Military person|embed=yes
 | allegiance        = {{ھێمای ئاڵا|ئێران}} [[کۆماری ئیسلامیی ئێران]]
 | branch            = [[سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]]{{ھن}}[[بارەگای شەڕە ناڕێککەکان]]&lt;ref name=&quot;raee&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Raee|یەکەم١=Sajjad|editor1-last=Ardestani|editor1-first=Hussein|script-title=fa:نقش آیت‌الله خامنه‌ای در دفاع مقدس: سال اول جنگ|journal=Negin-e Iran: Quarterly for Studies of Iran–Iraq War|ڕێکەوت=زستانی ٢٠٠٨|بەرگ=٧|issue=26|پەڕەکان=٩–٢٤|ناونیشان=http://www.negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf|سەردێڕ=Wayback Machine|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|trans-title=Ayatollah Khamanei's Role in the Sacred Defense: During the First Year|زمان=fa|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160428015402/http://negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی نیسانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
 | serviceyears      = ١٩٧٩–٨٠؛ ١٩٨٠–٨١
 | commands          = فەرماندەی سپای پاسداران&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Detailed biography of Ayatollah Khamenei, Leader of Islamic Revolution |ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Khamenei.ir |ناونیشان=http://english.khamenei.ir/news/2157/Detailed-biography-of-Ayatollah-Khamenei-Leader-of-Islamic-Revolution |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160410112848/http://english.khamenei.ir/news/2157/Detailed-biography-of-Ayatollah-Khamenei-Leader-of-Islamic-Revolution |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی نیسانی ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;
 | battles           = [[شەڕی ئێران و عێراق]]
* [[ئۆپەراسیۆنی سامن ئەئێمە]]&lt;ref name=&quot;raee&quot;/&gt;{{ھن}}
[[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی دوازدە ڕۆژە]]{{ھن}}
[[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|شەڕی ٢٠٢٦]] '''[[کوشتنی عەلی خامنەیی|X]]'''
 }}
}}

'''سەید عەلی حوسێنی خامنە''' ({{بە فارسی| سید علی حسینی خامنه‌ای}}) ناسراو بە '''سەید عەلی خامنەیی''' (١٩ی نیسانی ١٩٣٩ – ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦)&lt;ref&gt;https://www.iranintl.com/en/202602280738&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ali Khamenei |ناونیشان=https://www.cgie.org.ir/fa/publication/entryview/16337 |وێبگە=CGIE (fa)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=taking look at the biography of Ali Khamenei |ناونیشان=http://farsi.khamenei.ir/memory-content?id=26142 |وێبگە=khamenei (fa) |ڕێکەوت=٢١ی ئازاری ٢٠١٤ |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠١٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151208233452/http://farsi.khamenei.ir/memory-content?id=26142 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; سیاسەتوانی ئێرانی، مەرجەعێکی [[شیعە]]ی [[شیعەی دوازدە ئیمام|دوازدە ئیمام]] و دووەمین [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران]] بوو، کە لە ساڵی ١٩٨٩ەوە ھەتا [[کوشتنی عەلی خامنەیی|کاتی کوشتنی]] لە ٢٠٢٦ ئەو پۆستەی پێبوو، ئەمەش دوای [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] و پێش [[موجتەبا خامنەیی]]. ئەو پێشتر سێیەمین [[سەرۆک کۆماری ئێران]] بوو لە نێوان ساڵەکانی ١٩٨١ ھەتا ١٩٨٩. خامنەیی لە کاتی ڕێبەرایەتیدا، بەپێی [[دەستووری کۆماری ئیسلامیی ئێران|دەستووری ئێران]] باڵاترین دەسەڵاتدار و فەرماندەی گشتیی [[ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|ھێزە چەکدارەکانی ئەو وڵاتە]] بوو. ئەو لە درێژترین ماوەی [[سەرۆکی حکوومەت|دەسەڵاتداری]] لە ڕۆژھەڵاتی ناویندا و لەدوای [[محەممەدڕەزا پەھلەوی]] دووەم درێژترین ماوەی ڕێبەرایەتی لە ئێراندا پێبوو.&lt;ref name=&quot;Primer&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://iranprimer.usip.org/resource/supreme-leader|سەردێڕ=The Supreme Leader – The Iran Primer|ڕێکەوت=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=١ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160630220905/http://iranprimer.usip.org/resource/supreme-leader|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;

بەوتەی خۆی لە سەردەمی [[شانشینی پەھلەوی|حکوومەتی پەھلەوی]]دا چەند جار دەستبەسەر کراوە و دواتر بۆ ماوەی سێ ساڵ دوور خرایەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://english.khamenei.ir//index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=57&amp;Itemid=20 |سەردێڕ=Khamenei.ir |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131112211620/http://english.khamenei.ir//index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=781&amp;Itemid=4 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}&lt;/ref&gt; دوای سەرکەوتنی [[شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران|شۆڕشی ئێران]] و ڕووخانی [[شانشینی پەھلەوی]]، لە حوزەیرانی ١٩٨١دا [[ھەوڵی تیرۆرکردنی عەلی خامنەیی|ھەوڵی تیرۆرکردنی خامنەیی]] درا کە بووە ھۆی لەکارکەوتنی دەستی ڕاستی.&lt;ref&gt;[https://nationalpost.com/m/story.html?id=1715112 Khamenei has kept a low profile]{{dead link|date=November 2016 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} Agence France Presse, 20 June 2009. Retrieved 24 September 2009.{{dead link|date=February 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.newsweek.com/2007/04/05/reign-of-the-melted-ones.html |سەردێڕ=How Khamenei Keeps Control|ئیش=Newsweek|نووسەر=Maziar Bahari|ڕێکەوت=٦ی نیسانی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20101025013022/http://www.newsweek.com/2007/04/05/reign-of-the-melted-ones.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt; خامنەیی یەکێک لە سەرکردەکانی ئێران لە سەردەمی [[شەڕی ئێران و عێراق]] لە دەیەی ١٩٨٠دا بوو و پەیوەندیییەکی نزیکی لەگەڵ [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] ھەبوو کە دواتریش فەرماندەکانی سوپا لەلایەن خامنەییەوە دادەنران و لادەبران. ھەروەھا سوپای پاسداران ھەوڵی سەرکوتکردنی دژبەرانی خامنەیی دابوو.&lt;ref name=&quot;Newsweekmag&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Khamenei Will Be Iran's Last Supreme Leader|ناونیشان=http://www.newsweek.com/khamenei-will-be-irans-last-supreme-leader-76961|ئیش=Newsweek|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|وتەگێڕانەوە=referring to the enormous power Khamenei has given Iran's Islamic Revolutionary Guards Corps, which, under Khamenei's direct control, has brutally repressed demonstrators, human rights activists, and opposition journalists.|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170916184019/http://www.newsweek.com/khamenei-will-be-irans-last-supreme-leader-76961|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئەیلوولی ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt; خامنەیی لە ساڵی ١٩٨١ ھەتا ١٩٨٩، وەکوو سێیەمین سەرۆک کۆماری ئێران کاری کرد و یەکێک لە نزیکەکانی [[ڕووحوڵڵا خومەینی]]، یەکەمین ڕێبەری باڵای شۆڕش بوو. خومەینی ھەندێک پێش مردنی لەگەڵ ئەو جێگرەوەی کە ھەڵیبژاردبوو، [[حوسێنعەلی مونتەزیری]] ناکۆکیی ھەبوو، ھەر بۆیە لەکاتی مردنی خومەینی کەس نەبوو کە جێگەی بگرێتەوە. لەلایەن [[ئەنجومەنی شارەزایانی ڕێبەری|ئەجومەنی شارەزایان]]ەوە لە ٤ی حوزەیرانی ١٩٨٩، خامنەیی کە تەمەنی ٥٠ ساڵ بوو وەکوو ڕێبەری نوێ ھەڵبژێردرا. بەوتەی [[ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی]]، خامنەیی کەسێک بوو کە خومەینی پێش مردنی وەکوو جێگرەوەی خۆی ھەڵیبژاردبوو. خامنەیی لە ١٤ی ئایاری ١٩٧٩ەوە ھەتا کاتی کوژرانی، بەڕێوبەرایەتیی خزمەتکارانی [[ئاستانی قودسی ڕەزەوی]] پێبوو.&lt;ref name=&quot;رئیس خدمه‌ی آستان قدس رضوی&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=انتصاب آیت‌الله خامنه‌ای به عنوان ڕئیس خدمه‌ی آستان قدس رضوی|ناونیشان=http://farsi.khamenei.ir/photo-album?id=37411|وێبگە=farsi.khamenei.ir|ڕێکەوت = ١٤ی نیسانی ١٩٧٩|بڵاوکەرەوە=khamenei.ir|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170819145038/http://farsi.khamenei.ir/photo-album?id=37411|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئابی ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt;

خامنەیی وەکوو ڕێبەر، بەھێزترین کاربەدەستی سیاسی لە کۆماری ئیسلامی بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14362281|ئیش=BBC News|سەردێڕ=Profile: Iran's 'unremarkable' supreme leader Khamenei|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120218062301/http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14362281|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠١٢}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=GanjiForAff&gt;Ganji, Akbar, &quot;The Latter-Day Sultan: Power and Politics in Iran&quot;, ''Foreign Affairs'', November December 2008&lt;/ref&gt; ئەو [[سەرۆکی دەوڵەت]]ی ئێران و فەرماندەی گشتیی ھێزە چەکدارەکان بوو و توانی لە زۆرێک لە بوارە ئابوورییەکان، ئایینییەکان، سیاسەتە ناوخۆیییەکان و دەرەکییەکان و ژینگە سروشتییەکاندا دەستێوەردان و ڕۆڵی سەرەکیی ھەبێت.&lt;ref name=&quot;Middle East Eye&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.middleeasteye.net/news/khamenei-lashes-out-rafsanjani-and-rouhani-rare-iran-public-spat-1261460510|سەردێڕ=Iran's Khamenei hits out at Rafsanjani in rare public rebuke|ئیش=Middle East Eye|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160404031405/http://www.middleeasteye.net/news/khamenei-lashes-out-rafsanjani-and-rouhani-rare-iran-public-spat-1261460510|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی نیسانی ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;al-monitor.com&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/11/iran-green-climate-change-khamenei.html|سەردێڕ=Khamenei says Iran must go green – Al-Monitor: the Pulse of the Middle East|بڵاوکەرەوە=Al-Monitor|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151222135539/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/11/iran-green-climate-change-khamenei.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Louis Charbonneau and Parisa Hafezi&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.reuters.com/article/us-iran-nuclear-missiles-idUSBREA4E11V20140516|سەردێڕ=Exclusive: Iran pursues ballistic missile work, complicating nuclear talks|نووسەر=Louis Charbonneau and Parisa Hafezi|ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠١٤|ئیش=Reuters|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170731230530/https://www.reuters.com/article/us-iran-nuclear-missiles-idUSBREA4E11V20140516|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;en.iranwire.com&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://en.iranwire.com/features/5272/|سەردێڕ=IranWire – Asking for a Miracle: Khamenei's Economic Plan|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160307035444/https://en.iranwire.com/features/5272/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئازاری ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2014/05/khamenei-plans-increase-iran-population.html|سەردێڕ=Khamenei outlines 14-point plan to increase population|ڕێکەوت=٢٢ی ئایاری ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170801000839/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2014/05/khamenei-plans-increase-iran-population.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئابی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئایاری ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.payvand.com/news/06/jul/1055.html|سەردێڕ=Iran: Executive, legislative branch officials endorse privatization plan|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170105175931/http://www.payvand.com/news/06/jul/1055.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}&lt;/ref&gt; خامنەیی وەکوو ڕێبەر، توانای بەڕێوەبەرایەتیی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆی بەسەر دەزگاکانی جێبەجێکردن، یاسادانان و دادگەری و ھەروەھا ھێزە چەکدارەکان و میدیاکاندا ھەبوو.&lt;ref name=&quot;Primer&quot;/&gt; تەواوی کاندیداکانی ئەنجومەنی شارەزایان، سەرۆکایەتیی کۆمار و [[ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی|پەرلەمان]] لەلایەن [[ئەنجومەنی پارێزەران]]ەوە پەسەند دەکران، کە ئەندامەکانی بەشێوەی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ لەلایەن خامنەیییەوە دادەنران.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2015/dec/14/rafsanjani-breaks-taboo-over-selection-of-irans-next-supreme-leader|سەردێڕ=Rafsanjani breaks taboo over selection of Iran's next supreme leader|ئیش=The Guardian|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161218132154/https://www.theguardian.com/world/2015/dec/14/rafsanjani-breaks-taboo-over-selection-of-irans-next-supreme-leader|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt; ھەروەھا ھەندێک کات بوو کە ئەنجومەنی پارێزەران دوای فەرمانی خامنەیی، ڕەتکردنەوەکانی بۆ ژمارەیەکی تایبەت ھەڵوەشاندەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2005/may/24/iran|سەردێڕ=Iran reverses ban on reformist candidates|ئیش=The Guardian|ڕێکەوت=٢٤ی ئایاری ٢٠٠٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161221144045/https://www.theguardian.com/world/2005/may/24/iran|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;

خامنەیی لە سەردەمی دەسەڵاتیدا بینەری ژمارەیەکی بەرچاو خۆپیشاندان و ناڕەزایەتیی گەورە بوو، لەوانەش [[خۆپیشاندانەکانی ١٩٩٤ی قەزوین]]،&lt;ref name=&quot;english.alarabiya.net&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://english.alarabiya.net/en/perspective/features/2016/12/06/The-Basij-Mostazafan-A-culture-of-martyrdom-and-death.html|سەردێڕ=The Basij Mostazafan – A culture of martyrdom and death|ڕێکەوت=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Al Arabiya|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161207015759/http://english.alarabiya.net/en/perspective/features/2016/12/06/The-Basij-Mostazafan-A-culture-of-martyrdom-and-death.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;[[خۆپیشاندانەکانی خوێندکارانی ئێران (تەممووزی ١٩٩٩)|خۆپیشاندانەکانی ١٩٩٩ی خوێندکارانی تاران]]، [[خۆپیشاندانەکانی دوای ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ئێران (٢٠٠٩)|خۆپیشاندانەکانی دوای ھەڵبژاردنی ٢٠٠٩ی سەرۆکایەتیی]]،&lt;ref name=&quot;linkday.ir&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Khamenei was the victim of an attempted assassination|ناونیشان=http://www.linkday.ir/گزارشی-از-ماجرای-ترور-6-تیر-1360.html|وێبگە=LinkDay|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161011225034/http://www.linkday.ir/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%D9%88%D8%B1-6-%D8%AA%DB%8C%D8%B1-1360.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The New York Times&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2009/12/28/world/middleeast/28iran.html|سەردێڕ=Police Are Said to Have Killed 10 in Iran Protests|ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|ئیش=The New York Times|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100205184518/http://www.nytimes.com/2009/12/28/world/middleeast/28iran.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی شوباتی ٢٠١٠}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cnn.com&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.cnn.com/2009/WORLD/meast/12/27/iran.protests/index.html|سەردێڕ=Several killed, 300 arrested in Tehran protests|وێبگە=CNN|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091231034802/http://www.cnn.com/2009/WORLD/meast/12/27/iran.protests/index.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt; [[خۆپیشاندانەکانی ئێران (٢٠١١–٢٠١٢)|خۆپیشاندانەکانی ٢٠١١–٢٠١٢]]، [[خۆپیشاندانەکانی ئێران (٢٠١٧–٢٠١٨)|خۆپیشاندانەکانی ٢٠١٧–٢٠١٨]]، [[خۆپیشاندانەکان و مانگرتنەکانی گشتیی ئێران (٢٠١٨–٢٠١٩)|خۆپیشاندانەکان و مانگرتنەکانی گشتیی ٢٠١٨–٢٠١٩]]، [[خۆپیشاندانەکانی ئێران (٢٠١٩–٢٠٢٠)|خۆپیشاندانەکانی ٢٠١٩–٢٠٢٠]]، [[خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢١ی ئێران|خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢١]]، [[خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێران|سەرھەڵدانی ٢٠٢٢]] و [[خۆپیشاندانەکانی ئێران (٢٠٢٥–٢٠٢٦)|سەرھەڵدانی ٢٠٢٥–٢٠٢٦]]. ھەروەھا زۆربەی [[ڕۆژنامەنووس]] و ئەو کەسانەی کە ڕەخنەیان لە خامنەیی دەگرت بە تۆمەتە جۆراوجۆرەکان دەستبەسەر دەکران و بە بەندیخانە و قامچلێدان سزا دەدران، کە ھەندێک جار گیانیان لەدەست دەدا.&lt;ref name=&quot;State Department2015&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=IRAN 2015 HUMAN RIGHTS REPORT|ناونیشان=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/253135.pdf|بڵاوکەرەوە=United States State Department|وتەگێڕانەوە=During the year the government arrested students, journalists, lawyers, political activists, women's activists, artists, and members of religious minorities; charged many with crimes such as &quot;propaganda against the system&quot; and &quot;insulting the supreme leader;&quot; and treated such cases as national security trials (see sections 1.a. through 1.e. ; section 6, Women; and section 7.a.).}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;State Department&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=IRAN 2016 HUMAN RIGHTS REPORT|ناونیشان=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/265708.pdf|بڵاوکەرەوە=United States State Department}}&lt;/ref&gt; لە سەردەمی ڕێبەرایەتیی خامنەییدا [[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی دوازدە ڕۆژە]] و ھەروەھا [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|شەڕی ٢٠٢٦]] ڕوویدا.

== ژیانی سەرەتایی و خوێندن ==
عەلی خامنەیی لە ١٩ی نیسانی ١٩٣٩ لەدایکبووە، باوکی جەواد خامنەیی بوو کە [[عالم]] و [[موجتەھید]]ێکی لەدایکبووی [[نەجەف]]، [[عێراق]] بوو، و دایکی ناوی خەدیجە میردامادی (کچی ھاشم میردامادی) بوو لە [[مەشھەد]]. ئەو دووەم منداڵ بوو لە کۆی ھەشت منداڵ. دوو لە برایەکانیشی پیاوی ئایینین؛ برا بچووکەکەی، ھادی خامنەیی، سەرنووسەری ڕۆژنامە و پیاوی ئایینییە. خوشکە گەورەکەی، فاتیمە حوسێنی خامنەیی لە ساڵی ٢٠١٥ لە تەمەنی ٨٩ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. باوکی [[تورک]]ێکی [[ئازەرییەکان|ئازەری]] خەڵکی [[خامنە]] بوو. دایکیشی [[فارس]]ێکی خەڵکی [[یەزد]] بوو. ھەندێک لە باپیرانی خەڵکی [[تەفرێش]] بوون لە پارێزگای مەرکەزیی ئێستا و لە شوێنی ڕەسەنی خۆیانەوە لە تەفرێش کۆچیان کردبوو بۆ خامنە لە نزیک [[تەورێز]].

باپیرانی عەلی خامنەیی سەید حوسێن تەفرێشی بوو، کە لە نەوەکانی سەیدە ئەفتاسییەکان بوو کە دەوترێت دەگەڕێنەوە سەر سوڵتانی زانایان ئەحمەد، ناسراو بە سوڵتان سەید، کە نەوەی [[شیعەی دوازدە ئیمام|ئیمامی چوارەمی شیعە]]، عەلی سەجادە. خوێندنی خامنەیی لە تەمەنی چوار ساڵییەوە دەستی پێکرد، بە فێربوونی [[قورئان]] لە مەکتەب؛ ئاستەکانی سەرەتایی و پێشکەوتووی خوێندنی [[حەوزە]]ی لە حەوزەی مەشھەد بەسەر برد، لەژێر دەستی مامۆستایانی وەک شێخ ھاشم قەزوینی و ئایەتوڵڵا میلانی.

لە [[مەشھەد]]، ھەروەھا سەردانی ڕووناکبیرە سێکیولارەکان و ھەروەھا بزووتنەوەی [[سۆسیالیست]]ە خواپەرستەکانی دەکرد، کە ڕێکخراوێکی سیاسی بوو بانگەشەی بۆ [[سۆسیالیزمی ئیسلامی]] دەکرد و کاریگەر بوو بە کەسایەتییەکانی وەک [[کارل مارکس]]، [[چێ گیڤارا]]، [[تیتۆ]] و [[عەلی شەریعەتی]]؛ خامنەیی بەشداری لە سیمینار و وتارەکانیاندا دەکرد، کە بەلای عەباس میلانییەوە کاریگەری لەسەر جیھانبینیی جیھانی سێیەمیی ئەوی دواتری ھەبوو. لە ساڵی ١٩٥٧ چوو بۆ [[نەجەف]]، بەڵام بەھۆی ناڕازیبوونی باوکی بۆ مانەوەی لەوێ، زوو گەڕایەوە بۆ [[مەشھەد]]. لە ساڵی ١٩٥٨، لە [[قوم]] نیشتەجێ بوو، کە لەوێ بەشداری لە وانەکانی سەید حوسێن برووجێردی و [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] دەکرد. وەک زۆرێک لە پیاوانی ئایینی دیکەی چالاکی سیاسی لەو سەردەمەدا، خامنەیی زۆر زیاتر تێکەڵ بە [[سیاسەت]] بوو تا زانستی ئایینی.

== سەرەتای کاری سیاسی (١٩٦٠ەکان–١٩٨١) ==
بەپێی ماڵپەڕە فەرمییەکەی، خامنەیی شەش جار دەستگیر کراوە پێش ئەوەی بۆ ماوەی سێ ساڵ لە سەردەمی [[محەممەدڕەزا پەھلەوی]]دا دووربخرێتەوە. ئەو کەسایەتییەکی سەرەکیی [[شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران|شۆڕشی ئێران]] و یەکێک لە نزیکەکانی [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] بوو. لە کاتی دامەزراندنی [[کۆماری ئیسلامی]]یەوە، خامنەیی چەندین پۆستی حکوومیی ھەبووە. خامنەیی لە ١٤ی نیسانی ١٩٧٩ەوە وەک سەرۆکی خزمەتکارانی ئاستان قودس ڕەزەوی کاری کردووە.

محەممەد سەحیمی جەختی لەوە کردەوە کە کاری سیاسیی ئەو دوای شۆڕشی ئێران دەستی پێکرد، کاتێک سەرۆککۆماری پێشووی ئێران، ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی، کە ئەو کاتە جێی متمانەی خومەینی بوو، خامنەیی ھێنایە ناو بازنەی ناوەوەی خومەینی. دواتر، حەسەن ڕۆحانی، کە ئەو کاتە ئەندامی پەرلەمان بوو، ڕێکخستنی بۆ خامنەیی کرد تا یەکەم پۆستی گەورەی خۆی لە حکوومەتی کاتیی شۆڕشگێڕدا وەک جێگری وەزیری بەرگری وەربگرێت.

لە ساڵی ١٩٨٠، دوای دەستلەکارکێشانەوەی حوسێن عەلی مونتەزەری لەو پۆستە، ڕووحوڵڵا خومەینی عەلی خامنەیی بۆ پۆستی پێشنوێژی ھەینیی [[تاران]] دەستنیشان کرد. خامنەیی بۆ ماوەیەکی کورت لە کۆتایییەکانی تەممووز تا ٦ی تشرینی دووەمی ١٩٧٩ جێگری وەزیری بەرگریی نەتەوەیی بوو و وەک سەرپەرشتیاری [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] کاری دەکرد. ھەروەھا وەک نوێنەری لیژنەی بەرگریی [[پەرلەمانی ئێران]] لە مەیدانی جەنگدا خزمەتی کردووە.

== ھەوڵی تیرۆرکردنی ١٩٨١ ==
خامنەیی بە تەسکۆڵە لە ھەوڵێکی تیرۆرکردن لەلایەن [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران|موجاھیدینی خەلق]] ڕزگاری بوو کاتێک [[بۆم]]بێک، کە لەناو تۆمارکەرێکی دەنگدا شاردرابووەوە، لە تەنیشتی تەقییەوە. لە ٢٧ی حوزەیرانی ١٩٨١، کاتێک خامنەیی لە بەرەکانی پێشەوەی جەنگ گەڕابووەوە، بەپێی خشتەی شەممەکانی چوو بۆ [[مزگەوتی ئەبوزەر]]. دوای نوێژی یەکەم، [[وتار]]ێکی بۆ نوێژخوێنان پێشکەش کرد کە پرسیارەکانیان لەسەر [[کاغەز]] نووسیبوو.

لەو کاتەدا، گەنجێک کە دوگمەیەکی داگرت، تۆمارکەرێکی دەنگی لەگەڵ کاغەزەکان لەسەر مێزەکەی بەردەم خامنەیی دانا. دوای خولەکێک، تۆمارکەرەکە دەستی بە فیکە لێدان کرد، پاشان لەناکاو تەقییەوە. «دیارییەکی گرووپی فورقان بۆ کۆماری ئیسلامی» لەسەر دیواری ناوەوەی تۆمارکەرەکە نووسرابوو. چارەسەرکردنی خامنەیی چەند مانگێکی خایاند و [[قۆڵ]] و [[دەنگەژێ]] و [[سی]]یەکانی بە سەختی بریندار بوون. ئەو بەشێوەیەکی ھەمیشەیی بریندار بوو، و توانای بەکارھێنانی قۆڵی ڕاستی لەدەست دا.

== سەرۆکایەتی (١٩٨١–١٩٨٩) ==
لە ساڵی ١٩٨١، دوای تیرۆرکردنی [[محەممەد عەلی ڕەجایی]]، خامنەیی لە ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ئێرانی تشرینی یەکەمی ١٩٨١ بە دەنگێکی زۆر (٩٧٪) وەک سەرۆککۆماری ئێران ھەڵبژێردرا، کە تێیدا تەنھا چوار کاندید لەلایەن ئەنجومەنی پارێزەرانەوە پەسەند کرابوون. خامنەیی بووە یەکەم پیاوی ئایینی کە ئەو پۆستە وەربگرێت. [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] لە سەرەتادا دەیویست پیاوانی ئایینی لە سەرۆکایەتی دوور بخاتەوە، بەڵام دواتر بۆچوونەکانی گۆڕی. لە ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ئێرانی ١٩٨٥دا، کە تەنھا سێ کاندید لەلایەن ئەنجومەنی پارێزەرانەوە پەسەند کرابوون، عەلی خامنەیی جارێکی دیکە وەک سەرۆککۆماری ئێران ھەڵبژێردرایەوە و ٨٧٪ی دەنگەکانی بەدەست ھێنا.

لە وتاری دەستبەکاربوونی سەرۆکایەتیدا، خامنەیی بەڵێنی دا کە «لاڕێی، [[لیبراڵیزم]]، و [[چەپڕەوی|چەپە]] کاریگەرەکان بە [[ئەمریکا]]» لەناو ببات. بەپێی ژووری ئێران، دژایەتیی توند بەرامبەر [[حکوومەت]]، لەوانە ناڕەزایەتیی توندوتیژ و ناتوندوتیژ، تیرۆرکردن، چالاکیی [[گەریلا]] و یاخیبوونەکان، لە سەرەتای ساڵانی ١٩٨٠کاندا، چ پێش سەرۆکایەتیی خامنەیی و چ لە کاتی سەرۆکایەتییەکەیدا، بە سەرکوتکردنی دەوڵەت و تیرۆر وەڵام درانەوە. ھەزاران ئەندامی ئاسایی گرووپە یاخیبووەکان کوژران، زۆرجار لەلایەن دادگا شۆڕشگێڕییەکانەوە. تا ساڵی ١٩٨٢، حکوومەت ڕای گەیاند کە کۆنترۆڵی دادگاکان دەکات، ھەرچەندە گرووپە سیاسییە جیاوازەکان لە نیوەی یەکەمی ساڵانی ١٩٨٠کاندا بەردەوام لەلایەن حکوومەتەوە سەرکوت دەکران.

=== لەکاتی جەنگی ئێران و عێراق ===
خامنەیی یەکێک بوو لە سەرکردەکانی ئێران لە کاتی [[جەنگی ئێران و عێراق]]دا لە ساڵانی ١٩٨٠کان و پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ سوپای پاسداراندا پەرەپێدا کە ئێستا بەھێزە. سوپای پاسداران بۆ سەرکوتکردنی دژبەرانی [[کۆماری ئیسلامیی ئێران]] جێگیر کراون. وەک سەرۆککۆمار، ناوبانگی ئەوەی ھەبوو کە گرنگییەکی زۆر بە وردەکارییە سەربازی، [[بوودجە]] و کارگێڕییەکان دەدات.

دوای دەرکردنی [[سوپای عێراق]] لە [[ئێران]] لە ساڵی ١٩٨٢، خامنەیی بووە یەکێک لە دژبەرانی سەرەکیی بڕیارەکەی خۆی بۆ ھێرشی پێچەوانە بۆ ناو عێراق، کە ئەمەش بۆچوونێک بوو خامنەیی لەگەڵ سەرۆک وەزیران [[میرحوسێن موسەوی]] ھاوبەش بوو، کە دواتر لەکاتی [[ناڕەزایەتییەکانی ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ئێرانی ٢٠٠٩]]دا ناکۆکی لەگەڵیدا دروست کرد.

=== قۆناغی دوای جەنگ ===
لە بڕیارەکەی ١٠ی نیسانی ١٩٩٧ سەبارەت بە تیرۆرەکانی چێشتخانەی میکۆنۆس، دادگای [[ئەڵمانیا]] فەرمانی دەستگیرکردنی نێونەتەوەیی بۆ [[عەلی فەلاحیان]]، وەزیری ھەواڵگریی ئێران دەرکرد، دوای ئەوەی ڕای گەیاند کە تیرۆرەکە لەلایەن ئەوەوە و بە ئاگاداریی خامنەیی و ڕەفسەنجانی فەرمانی پێ کراوە. بەرپرسانی ئێران بە توندی تێوەگلانی خۆیان ڕەتکردەوە. [[عەلی ئەکبەر ناتق نووری]]، سەرۆکی ئەوکاتی [[پەرلەمانی ئێران]]، بڕیارەکەی وەک سیاسی، ناڕاست و بێ بنەما ڕەتکردەوە. بڕیارەکە بووە ھۆی قەیرانێکی دیپلۆماسی لە نێوان حکوومەتەکانی ئێران و چەندین وڵاتی ئەورووپی، کە تا تشرینی دووەمی ١٩٩٧ی خایاند. تیرۆرکەرە تۆمەتبارکراوەکان، دارابی و ڕاحیل، لە ١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ لە زیندان ئازاد کران و دیپۆرت کرانەوە بۆ وڵاتەکانی خۆیان.

== ڕێبەری باڵا (١٩٨٩–٢٠٢٦) ==
=== ھەڵبژاردن وەک ڕێبەری باڵا ===
{{سەرەکی|ھەڵبژاردنی ڕێبەری باڵای ئێران لە ساڵی ١٩٨٩}}

لە ساڵی ١٩٨٩، [[ڕووحوڵڵا خومەینی|ئایەتووڵڵا خومەینی]] ئایەتوڵڵا مونتەزەریی وەک جێنشینی سیاسیی خۆی لابرد، و لە جیاتیی ئەو پۆستەکەی دا بە خامنەیی. لەبەر ئەوەی خامنەیی نە مەرجەع بوو و نە ئایەتوڵڵا، ئەنجومەنی شارەزایان ناچار بوو دەستوور دەستکاری بکات بۆ ئەوەی پۆستی ڕێبەری باڵای نوێی ئێران پێ ببەخشێت (بڕیارێک کە لەلایەن چەندین ئایەتوڵڵای گەورەوە دژایەتی دەکرا). خامنەیی دوای مردنی خومەینی بە فەرمی جێگەی گرتەوە، دوای ئەوەی لە ٤ی حوزەیرانی ١٩٨٩ لەلایەن ئەنجومەنی شارەزایانەوە وەک [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری باڵا]]ی بەوەکالەت ھەڵبژێردرا.

=== پێشنیازی ئەنجومەنی سەرکردایەتی ===
سەرەتا، ھەندێک لە ئەندامانی ئەنجومەنی شارەزایان بیرۆکەی ئەنجومەنێکی سەرکردایەتییان پێشنیار کرد. لیستی جۆراوجۆر پێشنیار کران، و خامنەیی لە ھەموویاندا ناوی ھەبوو. بۆ نموونە، ئەنجومەنێکی سێ کەسی پێکھاتوو لە [[عەلی مشکینی]]، [[عەبدولکەریم موسەوی ئەردەبیلی]] و خامنەیی پێشنیاز کرا بۆ ڕێبەرایەتیکردنی ئێران. بەپێی ڕەفسەنجانی، ئەو و خامنەیی دژی پێشنیازەکە بوون، لەکاتێکدا [[ئایەتوڵڵا حائیری شیرازی]] و [[ئایەتوڵڵا ئیبراھیم ئەمینی]] لایەنگری بوون. لایەنگرانی پێشنیازی ئەنجومەنەکە باوەڕیان وابوو کە بوونی ئەنجومەنێک یەکڕیزیی زیاتر لە کۆمەڵگادا دروست دەکات و تایبەتمەندیی ئەرێنیی زیاتر لە ئەنجومەنێکدا دەدۆزرێتەوە. لە بەرامبەردا، نەیارەکان باوەڕیان وابوو کە ڕێبەرێکی تاک کاراترە بەپێی ئەزموونەکانی ڕابردوو لە دۆسیەی ئەنجومەنی دادوەریدا.

ئیبراھیم ئەمینی پوختەی ھۆکارەکانی خستەڕوو کە لەلایەن ھەردوو لاوە پێشکەش کرابوون. بە وتەی ئەو، نەیارەکان پێشنیازەکەیان ڕەتکردەوە چونکە: ١) بەڵگە بۆ ویلایەتی فەقی تەنھا بۆ سەرپەرشتیی تاکێک ڕاست بوو، و ڕوون نەبوو کێ سەرپەرشتییەکە بەدەستەوە دەگرێت کاتێک ئەنجومەنێک ھەبێت. سەرپەرشتیی ئەنجومەنێک ڕەگی لە [[فەرموودە]] و [[فیقھی ئیسلامی]]دا نەبوو. ٢) ڕێکخراوەکانی پێشووی جۆری ئەنجومەن، وەک ئەنجومەنی پەخش و ئەنجومەنی باڵای دادوەری، لە پراکتیکدا سەرکەوتوو نەبوون، و ئەنجومەنی سەرکردایەتی بە ھۆکاری ھاوشێوە باش دەرناچێت. ٣) خەڵک ڕاھاتبوون بە ڕێبەرایەتیی تاکەکەسی، و ئەنجومەنێکی سەرکردەکان شتێکی نامۆ بوو بۆیان. ٤) ڕێبەرێکی تاک دەتوانێت یەکلاکەرەوەتر مامەڵە بکات لە کاتی بڕیارە ھەستیار و بنەڕەتییەکان و چارەسەرکردنی کێشە و قەیرانەکاندا.

لە لایەکی دیکەوە، لایەنگرانی پێشنیازەکە باوەڕیان وابوو کە: ١) لەو کاتەدا، ھیچ فەقیھێک یەکسان بە خومەینی یان تەنانەت دوو یان سێ ئاست نزمتر لەو نەبوو تا بتوانێت چاوەڕوانیی خەڵک جێبەجێ بکات. ٢) لە دۆخی ئەنجومەنێکی سەرکردایەتیدا، ئەندامەکان دەتوانن قەرەبووی یەکتر بکەنەوە ئەگەر ھەر یەکێکیان کەموکووڕیی ھەبێت لە بوارێکدا.

٤٥ ئەندام دژی پێشنیازی ئەنجومەنی سەرکردایەتی دەنگیان دا لەکاتێکدا زیاتر لە ٢٠ کەس لایەنگری بوون، و پێشنیازەکە ڕەتکرایەوە. دوای ئەوەی ئەنجومەنەکە بیرۆکەی ئەنجومەنی سەرکردایەتیی ڕەتکردەوە، خامنەیی بە دەنگی ٦٠ کەس لە کۆی ٧٤ ئەندامی ئامادەبوو بە ڕێبەر ھەڵبژێردرا، و ئایەتوڵڵای گەورە [[محەممەد ڕەزا گوڵپایەگان]]ی ١٤ دەنگەکەی دیکەی بەدەست ھێنا. ھەرچەندە دواجار پۆستەکەی قبووڵ کرد، بەڵام خامنەیی ناڕەزایەتیی خۆی دەربڕی سەبارەت بە نەشیاویی خۆی، و وتی «کاندیدکردنی من دەبێت وا لە ھەموومان بکات خوێن بگریین»، و مشتومڕی لەگەڵ موجتەھیدەکانی ئەنجومەنەکە کرد.

=== پێوەرەکانی مەرجەع ===
لەبەر ئەوەی خامنەیی لەو کاتەدا مەرجەع نەبوو—کە [[دەستووری ئێران]] داوای دەکرد—وەک ڕێبەری باڵای کاتی دەستنیشان کرا. دواتر، دەستوور ھەموار کرایەوە بۆ لابردنی ئەو مەرجە، و ئەنجومەنی شارەزایان لە ٦ی ئابی ١٩٨٩ کۆبووەوە بۆ دووپاتکردنەوەی خامنەیی بە ٦٠ دەنگ لە کۆی ٦٤ ئامادەبوو. لە ٢٩ی نیسانی ١٩٨٩، لە وەڵامی نامەی ئایەتوڵڵا عەلی مشکینی، سەرۆکی لیژنەی بەرپرس لە پێداچوونەوەی دەستوور، کە پرسیاری تێڕوانینی خومەینی دەکرد سەبارەت بە پێوەرەکانی مەرجەع، خومەینی وتی: «لەسەرەتاوە، باوەڕم وابوو و پێداگریم دەکرد کە ھیچ پێویستییەک بە مەرجەکانی مەرجەعییەت (دەسەڵات لە [[فیقھ]]دا) نییە. [[موجتەھید]]ێکی (فەقیھی ڕووناکبیر) بە [[تەقوا]]، کە لەلایەن ئەنجومەنی بەڕێزی شارەزایانەوە پەسەند کرابێت، کافییە».

لە ڤیدیۆیەکدا کە لە کاتی [[خۆپیشاندانەکانی ئێران (٢٠١٧–٢٠١٨)|ناڕەزایەتییەکانی ٢٠١٧–٢٠١٨ی ئێران]] دەرکەوت، خامنەیی لەبەردەم ئەنجومەنەکەدا دەبینرا کە دەیوت ئەو لە ڕووی ئایینییەوە شیاو نییە بۆ ئەوەی ببێتە ڕێبەری باڵا. خامنەیی، کە پلەکەی [[حوجەتولئیسلام]] بوو و [[مەرجەع]] نەبوو وەک ئەوەی دەستووری ئێران داوای دەکرد، وتی ئەو تەنھا دەبێتە «ڕێبەرێکی تەشریفاتی»، و لەلایەن ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانییەوە دڵنیا کرایەوە کە پۆستەکە «کاتی» دەبێت تا ئەنجامدانی ڕاپرسییەک، کە دیار بوو بۆ ساڵێک دواتر پلانی بۆ دانرابوو. دوای ڕاپرسیی دەستووری کە لە ٢٨ی تەممووزی ١٩٨٩ ئەنجام درا و مەرجی مەرجەعی لابرد، خامنەیی لە ٦ی ئاب بە فەرمی لەلایەن ئەنجومەنی شارەزایانەوە وەک ڕێبەری باڵای ھەمیشەیی و فەرمی ھەڵبژێردرا.

لە ٢٩ی ئابی ٢٠٢٢، کازم حائیری دەستلەکارکێشانەوەی خۆی لە پۆستی مەرجەع بەھۆی پیری و نەخۆشییەوە ڕاگەیاند. ئەمە بە یەکەم جار لە مێژوودا وەسف کرا کە مەرجەعێک دەستبەرداری پۆستەکەی بێت. ئەو داوای لە شوێنکەوتووانی کرد پەیڕەویی عەلی خامنەیی، ڕێبەری باڵای ئێران بکەن وەک «باشترین کەس بۆ ڕێبەرایەتیی گەلەکەمان و لابردنی دەستدرێژیکاران».

=== ستراتیژیی سیاسی و فەلسەفە ===
سەردەمی خامنەیی جیاواز بوو لە سەردەمی پێش خۆی. ھەرچەندە، ئەو بەردەوام بوو لەسەر سیاسەتی [[خومەینی]] بۆ «ھاوسەنگکردنی گرووپێک بەرامبەر ئەوی تر، بۆ دڵنیابوون لەوەی ھیچ لایەنێک ھێزی زۆر بەدەست نەھێنێت». بەھۆی نەبوونی [[کاریزما]] و پێگەی ئایینیی خومەینی، ئەو تۆڕی کەسیی پەرەپێدابوو، سەرەتا لەناو ھێزە چەکدارەکان و پاشان لەناو پیاوانی ئایینی، لەکاتێکدا بەڕێوەبردنی بونیادە سەرەکییەکان و حەوزەکانی [[قوم]] و [[مەشھەد]]ی دەکرد. دوای سێ دەیە لە بوون بە ڕێبەری باڵا، خامنەیی توانی زۆرێک لە دڵسۆزانی لە سەرانسەری دامەزراوە سەرەکییەکانی ئێران دابنێت، «دروستکردنی سیستەمێک کە خزمەتی دەکات و دەیپارێزێت». پیاوی ئایینیی پێشوو مەھدی خەلەجی و سەعید گوڵکار، سیستەمەکەی خامنەیییان بە دروستکردنی «پەیکەرێکی ھاوتەریب» بۆ ھەر یەکێک لە دامەزراوەکانی وڵات ([[سوپا]]، دەزگا ھەواڵگرییەکان، ھتد) وەسف کرد بۆ ئەوەی ئەو دامەزراوانە بە لاوازی بھێڵێتەوە.

بەپێی وەلی نەسر لە قوتابخانەی جۆنز ھۆپکینز بۆ خوێندنی پێشکەوتووی نێونەتەوەیی، «[خامنەیی] زۆرێک لە دەسەڵاتەکانی سەرۆکایەتیی لەگەڵ خۆیدا برد و نووسینگەی ڕێبەری باڵای کردە سەرپەرشتیاری ھەموو شتێکی گۆڕەپانی سیاسیی ئێران». بە بڕوای نەسر، خامنەیی «جۆرێکی نامۆ لە [[دیکتاتۆر]]» بوو. بەرپرسانی ژێر دەستی خامنەیی کاریگەرییان ھەبوو لەسەر دەسەڵاتە جیاوازەکانی وڵات، و ھەندێک جار دەمەقاڵێی نێوان دامەزراوەکان، لەوانە «پەرلەمان، سەرۆکایەتی، دەسەڵاتی دادوەری، [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سوپای پاسداران]]، سوپا، دەزگا ھەواڵگرییەکان، دەزگاکانی پۆلیس، نوخبەی ئایینی، پێشنوێژانی ھەینی و بەشێکی زۆری میدیاکان»، ھەروەھا جۆرەھا «دامەزراوەی ناحکوومی، ڕێکخراو، ئەنجومەن، حەوزە و گرووپە بازرگانییەکان».

خامنەیی فەرمانی دەردەکرد و بڕیاری کۆتایی دەدا لەسەر ئابووری، ژینگە، سیاسەتی دەرەوە و ھەموو شتێکی تر لە [[ئێران]]. خامنەیی بە بەردەوامی لەگەڵ سەرۆککۆمار، ئەندامانی کابینە، سەرۆک و بەرپرسانی دەسەڵاتی دادوەری، پەرلەمانتاران و ئەوانی تر کۆدەبووەوە و پێی دەوتن چی بکەن. ھەروەھا خامنەیی دامەزراندنەکانی کابینەی سەرۆکایەتیی دەردەکرد و دەیگەڕاندنەوە. خامنەیی لەگەڵ میوانە بیانییەکان کۆدەبووەوە، بەڵام سەفەری نێونەتەوەیی نەدەکرد؛ ھەر کەسێک بیویستایە بیبینێت دەبوایە سەفەری بکردایە بۆ ئێران. جگە لە کاتەکەی لە [[نەجەف]] وەک خوێندکار، خامنەیی لە ماوەی سەرۆکایەتیدا سەفەری [[لیبیا]]ی کردووە.

لە وتارەکانیدا، خامنەیی بە بەردەوامی ئاماژەی بە زۆرێک لە بابەتە ئاشناکانی [[شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران|شۆڕشی ١٩٧٩]] دەکرد: دادپەروەری، سەربەخۆیی، خۆبژێوی، حکوومەتی ئیسلامی و دژایەتیی توند بەرامبەر [[ئیسرائیل]] و [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]]، لەکاتێکدا بە دەگمەن باسی لە ئایدیالە شۆڕشگێڕییەکانی دیکەی وەک دیموکراسی و شەفافییەتی زیاتری حکوومەت دەکرد. بەپێی [[کەریم سەجادپور]] لە دامەزراوەی کارنێگی بۆ ئاشتیی نێونەتەوەیی، خامنەیی «بەرەنگاری ھەوڵەکانی ڕەفسەنجانی بووەوە بۆ دۆزینەوەی شێوازێکی ژیان لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکان، ھەروەھا ھیواکانی خاتەمی بۆ دەوڵەتێکی ئیسلامیی دیموکراتیتر، و مەیلی ئەحمەدی نەژاد بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاشکاوانە».

=== کەرتی تایبەتکردنی کارگە دەوڵەتییەکان ===
لە ساڵی ٢٠٠٧، خامنەیی داوای کەرتی تایبەتکردنی [[کۆمپانیا]] دەوڵەتییەکانی کرد، لەوانە کۆمپانیای تەلەفۆن، سێ [[بانک]] و دەیان پڕۆژەی بچووکی [[نەوت]] و پترۆکیمیایی. دوای چەند مانگێک، لە کۆبوونەوەیەکی تەلەڤیزیۆنیدا لەگەڵ سەرۆککۆماری ئەوکات [[مەحموود ئەحمەدی نەژاد]] و وەزیرانی کابینەکەی، پیاوانی ئایینیی گرنگ، سەرۆکی [[پەرلەمان]] و پارێزگارەکان، سەرۆکانی پەخشی دەوڵەت و ژووری بازرگانیی ئێران، خامنەیی فەرمانی کرد: «ھەندێک یاسا تێپەڕێنن، ھەندێک بازرگانی بفرۆشن، و لەم بارەیەوە خێرا بن». خامنەیی ھۆشداریدا کە «ئەوانەی دژایەتیی ئەم سیاسەتانە دەکەن ئەوانەن کە بەرژەوەندی و کاریگەریی خۆیان لەدەست دەدەن».

=== مشتومڕ سەبارەت بە پێگەی ئایەتوڵڵای گەورە ===
لە ساڵی ١٩٩٤، دوای مردنی ئایەتوڵڵای گەورە [[محەممەد عەلی ئەراکی]]، کۆمەڵەی مامۆستایانی حەوزەی [[قوم]] خامنەیی وەک مەرجەعێکی نوێ ڕاگەیاند؛ بەڵام، چەندین [[ئایەتوڵڵا]] ڕەتیانکردەوە دان بەوەدا بنێن. ھەندێک لەو پیاوە ئایینییە ناڕازییانە بریتی بوون لە [[محەممەد شیرازی]]، [[حوسێن عەلی مونتەزەری]]، [[حەسەن تەباتەبایی]] قومی، و [[یەعسوبەدین ڕەستگار جویباری]]. لە ساڵی ١٩٩٧، بۆ نموونە، مونتەزەری «گومانی خستە سەر دەسەڵاتەکانی ڕێبەر» و لە ئەنجامدا بەھۆی لێدوانەکانییەوە بە داخستنی خوێندنگە ئایینییەکەی، ھێرشکردنە سەر نووسینگەکەی لە قوم، و ماوەیەک دەستبەسەرکردنی لە ماڵەوە سزا درا.

== تیرۆرکردن ==
{{سەرەکی|تیرۆرکردنی عەلی خامنەیی}}
لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦، لە میانەی زنجیرەیەک ھێرشی مووشەکیی بەرفراوانی [[ئەمریکا]] و [[ئیسرائیل]] بۆ سەر [[ئێران]] وەک بەشێک لە ئۆپەراسیۆنی «تووڕەییی داستان»، بەرپرسێکی ئیسرائیلیی نەناسراو بانگەشەی ئەوەی کرد کە تەرمی خامنەیی دۆزراوەتەوە. چەند کاتژمێرێک پێشتر، [[عەباس عێراقچی]]، وەزیری دەرەوەی ئێران، ڕای گەیاند کە خامنەیی و [[مەسعوود پزیشکیان]]ی سەرۆککۆمار «تا ئەو جێیەی من ئاگادارم» لە ژیاندان. دواتر لە ھەمان ڕۆژدا، [[دۆناڵد ترەمپ]]، سەرۆکی ئەمریکا لە «[[ترووس سۆشیاڵ]]» نووسی کە خامنەیی کوژراوە. تەلەڤیزیۆنی دەوڵەتیی ئێران دواتر لە دەوروبەری کاتژمێر ٥ی بەیانی بە کاتی ئێران، چەند کاتژمێرێک دوای ڕاگەیاندنەکەی ترەمپ، مردنەکەی، لەگەڵ کچەکەی، زاواکەی، بووکەکەی و نەوەکەیدا پشتڕاست کردەوە. ڕاپۆرت کراوە کە خامنەیی لەکاتێکدا لە نووسینگەکەیدا بووە، کوژراوە. بەدوای مردنی خامنەییدا، حکوومەت ٤٠ ڕۆژ ماتەمینیی ڕاگەیاند.

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{پۆلی کۆمنز|Ali Khamenei}}

{{سەرۆککۆمارەکانی ئێران}}
{{ئیسلامی سیاسی}}

{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|زانستی سیاسەت|شەڕ|ئیسلام|شیعە|ڕۆژھەڵاتی ناوین|ئێران}}

[[پۆل:عەلی خامنەیی| ]]
[[پۆل:وەزیرانی حکوومەتی ئێران]]
[[پۆل:وەرگێڕە ئێرانییەکان]]
[[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ئێران]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٩]]
[[پۆل:سیایسەتوانە ئێرانییەکان]]
[[پۆل:وەرگێڕەکانی سەدەی ٢٠ەم]]
[[پۆل:شیعە ئێرانییەکان]]
[[پۆل:شاعیرانی ئێرانی]]
[[پۆل:خەڵکی مەشھەد]]
[[پۆل:ئەو کەسانەی ھەوڵی تیرۆریان دراوە]]
[[پۆل:شەڕی ئێران و عێراق]]
[[پۆل:خەڵکی تاران]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]]
[[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>rg7hqf79yrqs7oavu1bki8hm9p8hd1a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580556</id>
      <parentid>1580529</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:02:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64737" sha1="ghimqh91q8avd9a5bhd0lqjhd3y1b1b" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| honorific-prefix    = [[ئایەتوڵڵا]]{{ھن}}[[سەید]]{{ھن}}
| name                = عەلی خامنەیی
| native_name         = علی خامنەای
| native_name_lang    = فارسی
| image               = Khamenei 2023.jpeg
| caption             = خامنەیی لە ساڵی ٢٠٢٣
| order               = دووەمین
| office              = ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران
| predecessor         = [[ڕووحوڵڵا خومەینی]]
| president           = {{plainlist|
* ''خۆی''
* [[ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی]]
* [[محەممەد خاتەمی]]
* [[مەحموود ئەحمەدینەژاد]]
* [[حەسەن ڕۆحانی]]
* [[ئیبراھیم ڕەئیسی]]
* [[محەممەد موخبیر]] (کاتی)
* [[مەسعوود پزیشکیان]]
 }}
| successor           = [[موجتەبا خامنەیی]]
| term_start          = ٤ی حوزەیرانی ١٩٨٩
| term_end            = ٢٨ی شوباتی ۲۰۲٦{{ھن}}کاتی: ٤ی حوزەیرانی ١٩٨٩ – ٦ی ئابی ١٩٨٩&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.entekhab.ir/fa/news/387806|سەردێڕ=توضیحات مجلس خبرگان درباره جلسه انتخاب آیت‌الله خامنه‌ای به عنوان رهبر در سال 68/ آیت‌الله گلپایگانی فقط 14 ڕای داشت|یەکەم=پایگاه خبری تحلیلی انتخاب|دوایین=Entekhab.ir|وێبگە=پایگاه خبری تحلیلی انتخاب – Entekhab.ir}}{{بەستەری مردوو|url=http://www.entekhab.ir/fa/news/387806 |date=ئەیلوولی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;
| office1             = [[پێڕستی سەرۆک کۆمارەکانی ئێران|سێیەمین]] [[سەرۆک کۆماری ئێران]]
| 1blankname1         = {{nowrap|ڕێبەر}}
| 1namedata1          = [[ڕووحوڵڵا خومەینی]]{{ھن}}''خۆی''
| predecessor1        = [[محەممەدعەلی ڕەجایی]]
| primeminister1      = [[میرحوسێن مووسەوی]]
| successor1          = [[ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی]]
| term_start1         = ٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٨١
| term_end1           = ١٦ی ئابی ١٩٨٩&lt;ref name=&quot;resignation&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=letter to Hashemi Rafsanjani and resignation from presidency|ناونیشان=http://farsi.khamenei.ir/message-content?id=2165|بڵاوکەرەوە=Khamenei.ir|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠١٨|زمان=fa|ڕێکەوت=١٦ی ئابی ١٩٨٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180616204334/http://farsi.khamenei.ir/message-content?id=2165|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
| office2             = یەکەمین سەرۆکی [[ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم]]
| appointed2          = [[ڕووحوڵڵا خومەینی]]
| predecessor2        = پۆستەکە دامەزراوە
| successor2          = [[ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی]]
| term_start2         = ٧ی شوباتی ١٩٨٨
| term_end2           = ٤ی حوزەیرانی ١٩٨٩
| office3             = ئەندامی [[ئەنجومەنی شارەزایانی ڕێبەری]]
| term_start3         = ١٥ی ئابی ١٩٨٣
| term_end3           = ٤ی حوزەیرانی ١٩٨٩
| constituency3       = [[پارێزگای تاران]]&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=1982 Assembly of Experts Election|ئیش=The Iran Social Science Data Portal|بڵاوکەرەوە=Princeton University|ناونیشان=https://www.princeton.edu/irandataportal/elections/experts/1982/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151019162414/http://www.princeton.edu/irandataportal/elections/experts/1982/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥}}&lt;/ref&gt;
| majority3           = ٢٬٨٠٠٬٣٥٣ (٨٧٫٨٪)&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.mashreghnews.ir/news/520344|سەردێڕ=چه کسی در نخستین انتخابات خبرگان اول شد؟ +جدول|ڕێکەوت=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171010024415/https://www.mashreghnews.ir/news/520344/%da%86%d9%87-%da%a9%d8%b3%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d9%86%d8%ae%d8%b3%d8%aa%db%8c%d9%86-%d8%a7%d9%86%d8%aa%d8%ae%d8%a7%d8%a8%d8%a7%d8%aa-%d8%ae%d8%a8%d8%b1%da%af%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d9%88%d9%84-%d8%b4%d8%af-%d8%ac%d8%af%d9%88%d9%84|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt;
| office4             = ئەندامی [[پەرلەمانی ئەنجومەنی ئیسلامی]]
| term_start4         = ٢٨ی ئایاری ١٩٨٠
| term_end4           = ١٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٨١
| constituency4       = تاران، ڕەی و شەمیرانات
| majority4           = ١٬٤٠٥٬٩٧٦ (٦٥٫٨٪)&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Parliament members|ناونیشان=http://rc.majlis.ir/fa/parliament_member/show/762450|بڵاوکەرەوە=Iranian Majlis|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|زمان=fa|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140707095033/http://rc.majlis.ir/fa/parliament_member/show/762450|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تەممووزی ٢٠١٤}}&lt;/ref&gt;
| office5             = پێشنوێژی ھەینیی [[تاران]]
| term_start5         = ١٤ی کانوونی دووەمی ١٩٨٠–٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦
| term_end5           =
| appointer5          = [[ڕووحوڵڵا خومەینی]]
| predecessor5        = [[حوسێنعەلی مونتەزیری]]
| successor5          = خاڵی
| 1blankname5         = {{nowrap|پێشنوێژە کاتییەکان}}
| 1namedata5          = {{List collapsed|title=''پێڕست''|[[ئەحمەد جەننەتی|ئەحمەد جەنەتی]]{{ھن}}[[ئەحمەد خاتمی]]{{ھن}}[[کازم سەدیقی]]{{ھن}}[[محەممەدعەلی مەوحەدی کرمانی]]{{ھن}}[[محەممەد حەسەن ئەبووتۆرابی فەرد]]{{ھن}}[[محەممەد جەواد حاج عەلی ئەکبەری]]}}
| birth_name          = سەید عەلی حوسێنی خامنە&lt;ref name=&quot;cc&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=A photo of Identity document of Ayatollah Khamenei|ناونیشان=http://farsi.khamenei.ir/photo-album?id=8799|بڵاوکەرەوە=Khamenei.ir|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|زمان=fa|ڕێکەوت=١ی شوباتی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170814175343/http://farsi.khamenei.ir/photo-album?id=8799|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئابی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
| birth_date          = {{Birth date|df=yes|١٩٣٩|٧|١٦}}&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://farsi.khamenei.ir/photo-album?id=8799|سەردێڕ=تصویری از شناسنامه حضرت آیت‌الله خامنه‌ای|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئابی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170814175343/http://farsi.khamenei.ir/photo-album?id=8799|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; (ڕێکەوتی ناسنامە)&lt;ref name=&quot;cc&quot;/&gt;{{ھن}}{{Birth date|df=yes|١٩٣٩|٤|١٩}} (ڕێکەوتی ڕاستەقینە)&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.mashreghnews.ir/news/558617/روایتی-از-تاریخ-دقیق-تولد-رهبر-انقلاب-از-زبان-معظم-له-عکس|سەردێڕ=روایتی از تاریخ دقیق تولد رهبر انقلاب از زبان معظم‌له+عکس|ڕێکەوت=١٦ی نیسانی ٢٠١٦|وێبگە=مشرق نیوز}}&lt;/ref&gt;
| birth_place         = [[مەشھەد]]، [[پارێزگای خۆراسان]]، [[شانشینی پەھلەوی|شانشینی ئێران]]
| death_date         = {{death date and age|٢٠٢٦|٠٢|٢٨|١٩٣٩|٠٤|١٩|df=y}}
| death_place         = [[تاران]]، [[ئێران]]
| party               = [[سیاسەتوانی سەربەخۆ|سەربەخۆ]] (١٩٨٩–٢٠٢٦)
| otherparty          = {{plainlist|
* [[حیزبی کۆماری ئیسلامی]] (١٩٧٩–١٩٨٧)
* [[کۆمەڵەی ڕۆحانییە خەباتکارەکان]] (١٩٧٧–١٩٨٩)&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://fararu.com/fa/news/118101/جامعه-روحانيت-مبارز-جوان-مي‌شود|سەردێڕ=جامعه روحانيت مبارز جوان مي‌شود|زمان=fa|trans-title=Combatant Clergy Association gets younger|id=118101|ڕێکەوت=٨ی تەممووزی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Fararu|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160902124141/http://fararu.com/fa/news/118101/%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%AA-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B2-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%8A%E2%80%8C%D8%B4%D9%88%D8%AF|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئەیلوولی ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;
 }}
| spouse              = {{marriage|[[مەنسوورە خوجەستە باقرزادە]]|١٩٦٤}}
| children            = {{hlist|[[مستەفا خامنەیی|مستەفا]]|[[موجتەبا خامنەیی|موجتەبا]]|[[مەسعوود خامنەیی|مەسعوود]] (ناسراو بە موحسین)&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|یەکەم١=Masoud|دوایین١=Kazemzadeh|s2cid=153558136|سەردێڕ=Ayatollah Khamenei's Foreign Policy Orientation|journal=Comparative Strategy|ڕێکەوت= n.d. |issn=0149-5933|eissn=1521-0448|پەڕەکان=٤٤٣–٤٥٨|بەرگ=٣٢|issue=5|doi=10.1080/01495933.2013.840208}}&lt;/ref&gt;|مەیسەم|ھودا|بوشرا}}
| parents             = {{plain list|
* [[جەواد خامنەیی]]
* خەدیجە میردامادی
 }}
| relatives           = {{plain list|
* [[محەممەد خامنەیی]] {{small|(برا)}}
* [[ھادی خامنەیی]] {{small|(برا)}}
 }}
| residence           = [[بەیتی ڕێبەری]] (١٩٨٩–٢٠٢٦)
| alma_mater          = [[ناوچەی زانستیی قوم]]
| website             = {{url|http://farsi.khamenei.ir/}}
| signature           =
| module              = {{Infobox religious biography
 | title             = [[مەرجەع]]
 | embed             = yes
 | religion          = [[ئیسلام]]
 | denomination      = [[شیعە]]ی [[شیعەی دوازدە ئیمام|دوازدە ئیمام]]
 | jurisprudence     = [[جەعفەرییەکان|جەعفەری]]
 | creed             = [[ئوسوولی]]
 | main_interests    = [[بنەماکانی فیقھ]]، [[زانستی تەفسیر|تەفسیر]]&lt;ref name=&quot;cgie&quot;/&gt;
 | notable_ideas     = [[فتوای عەلی خامنەیی لەبارەی دژایەتیی سازکردنی چەکی ناوکی]]
 | alma_mater        = {{plainlist|
* ناوچەی زانستیی خۆراسان&lt;ref name=&quot;cgie&quot;/&gt;
* [[ناوچەی زانستیی نەجەف]]&lt;ref name=&quot;cgie&quot;/&gt;
* [[ناوچەی زانستیی قوم]]&lt;ref name=&quot;cgie&quot;/&gt;
 }}
 | teachers          =
 | students          =
 | influences        =
 | influenced        =
 }}
| module2             = {{Infobox Military person|embed=yes
 | allegiance        = {{ھێمای ئاڵا|ئێران}} [[کۆماری ئیسلامیی ئێران]]
 | branch            = [[سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]]{{ھن}}[[بارەگای شەڕە ناڕێککەکان]]&lt;ref name=&quot;raee&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Raee|یەکەم١=Sajjad|editor1-last=Ardestani|editor1-first=Hussein|script-title=fa:نقش آیت‌الله خامنه‌ای در دفاع مقدس: سال اول جنگ|journal=Negin-e Iran: Quarterly for Studies of Iran–Iraq War|ڕێکەوت=زستانی ٢٠٠٨|بەرگ=٧|issue=26|پەڕەکان=٩–٢٤|ناونیشان=http://www.negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf|سەردێڕ=Wayback Machine|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|trans-title=Ayatollah Khamanei's Role in the Sacred Defense: During the First Year|زمان=fa|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160428015402/http://negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی نیسانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
 | serviceyears      = ١٩٧٩–٨٠؛ ١٩٨٠–٨١
 | commands          = فەرماندەی سپای پاسداران&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Detailed biography of Ayatollah Khamenei, Leader of Islamic Revolution |ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Khamenei.ir |ناونیشان=http://english.khamenei.ir/news/2157/Detailed-biography-of-Ayatollah-Khamenei-Leader-of-Islamic-Revolution |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160410112848/http://english.khamenei.ir/news/2157/Detailed-biography-of-Ayatollah-Khamenei-Leader-of-Islamic-Revolution |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی نیسانی ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;
 | battles           = [[شەڕی ئێران و عێراق]]
* [[ئۆپەراسیۆنی سامن ئەئێمە]]&lt;ref name=&quot;raee&quot;/&gt;{{ھن}}
[[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی دوازدە ڕۆژە]]{{ھن}}
[[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|شەڕی ٢٠٢٦]] '''[[کوشتنی عەلی خامنەیی|X]]'''
 }}
}}

'''سەید عەلی حوسێنی خامنە''' ({{بە فارسی| سید علی حسینی خامنه‌ای}}) ناسراو بە '''سەید عەلی خامنەیی''' (١٩ی نیسانی ١٩٣٩ – ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦)&lt;ref&gt;https://www.iranintl.com/en/202602280738&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ali Khamenei |ناونیشان=https://www.cgie.org.ir/fa/publication/entryview/16337 |وێبگە=CGIE (fa)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=taking look at the biography of Ali Khamenei |ناونیشان=http://farsi.khamenei.ir/memory-content?id=26142 |وێبگە=khamenei (fa) |ڕێکەوت=٢١ی ئازاری ٢٠١٤ |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠١٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151208233452/http://farsi.khamenei.ir/memory-content?id=26142 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; سیاسەتوانی ئێرانی، مەرجەعێکی [[شیعە]]ی [[شیعەی دوازدە ئیمام|دوازدە ئیمام]] و دووەمین [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران]] بوو، کە لە ساڵی ١٩٨٩ەوە ھەتا [[کوشتنی عەلی خامنەیی|کاتی کوشتنی]] لە ٢٠٢٦ ئەو پۆستەی پێبوو، ئەمەش دوای [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] و پێش [[موجتەبا خامنەیی]]. ئەو پێشتر سێیەمین [[سەرۆک کۆماری ئێران]] بوو لە نێوان ساڵەکانی ١٩٨١ ھەتا ١٩٨٩. خامنەیی لە کاتی ڕێبەرایەتیدا، بەپێی [[دەستووری کۆماری ئیسلامیی ئێران|دەستووری ئێران]] باڵاترین دەسەڵاتدار و فەرماندەی گشتیی [[ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|ھێزە چەکدارەکانی ئەو وڵاتە]] بوو. ئەو لە درێژترین ماوەی [[سەرۆکی حکوومەت|دەسەڵاتداری]] لە ڕۆژھەڵاتی ناویندا و لەدوای [[محەممەدڕەزا پەھلەوی]] دووەم درێژترین ماوەی ڕێبەرایەتی لە ئێراندا پێبوو.&lt;ref name=&quot;Primer&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://iranprimer.usip.org/resource/supreme-leader|سەردێڕ=The Supreme Leader – The Iran Primer|ڕێکەوت=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=١ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160630220905/http://iranprimer.usip.org/resource/supreme-leader|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;

بەوتەی خۆی لە سەردەمی [[شانشینی پەھلەوی|حکوومەتی پەھلەوی]]دا چەند جار دەستبەسەر کراوە و دواتر بۆ ماوەی سێ ساڵ دوور خرایەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://english.khamenei.ir//index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=57&amp;Itemid=20 |سەردێڕ=Khamenei.ir |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131112211620/http://english.khamenei.ir//index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=781&amp;Itemid=4 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}&lt;/ref&gt; دوای سەرکەوتنی [[شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران|شۆڕشی ئێران]] و ڕووخانی [[شانشینی پەھلەوی]]، لە حوزەیرانی ١٩٨١دا [[ھەوڵی تیرۆرکردنی عەلی خامنەیی|ھەوڵی تیرۆرکردنی خامنەیی]] درا کە بووە ھۆی لەکارکەوتنی دەستی ڕاستی.&lt;ref&gt;[https://nationalpost.com/m/story.html?id=1715112 Khamenei has kept a low profile]{{dead link|date=November 2016 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} Agence France Presse, 20 June 2009. Retrieved 24 September 2009.{{dead link|date=February 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.newsweek.com/2007/04/05/reign-of-the-melted-ones.html |سەردێڕ=How Khamenei Keeps Control|ئیش=Newsweek|نووسەر=Maziar Bahari|ڕێکەوت=٦ی نیسانی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20101025013022/http://www.newsweek.com/2007/04/05/reign-of-the-melted-ones.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt; خامنەیی یەکێک لە سەرکردەکانی ئێران لە سەردەمی [[شەڕی ئێران و عێراق]] لە دەیەی ١٩٨٠دا بوو و پەیوەندیییەکی نزیکی لەگەڵ [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] ھەبوو کە دواتریش فەرماندەکانی سوپا لەلایەن خامنەییەوە دادەنران و لادەبران. ھەروەھا سوپای پاسداران ھەوڵی سەرکوتکردنی دژبەرانی خامنەیی دابوو.&lt;ref name=&quot;Newsweekmag&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Khamenei Will Be Iran's Last Supreme Leader|ناونیشان=http://www.newsweek.com/khamenei-will-be-irans-last-supreme-leader-76961|ئیش=Newsweek|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|وتەگێڕانەوە=referring to the enormous power Khamenei has given Iran's Islamic Revolutionary Guards Corps, which, under Khamenei's direct control, has brutally repressed demonstrators, human rights activists, and opposition journalists.|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170916184019/http://www.newsweek.com/khamenei-will-be-irans-last-supreme-leader-76961|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئەیلوولی ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt; خامنەیی لە ساڵی ١٩٨١ ھەتا ١٩٨٩، وەکوو سێیەمین سەرۆک کۆماری ئێران کاری کرد و یەکێک لە نزیکەکانی [[ڕووحوڵڵا خومەینی]]، یەکەمین ڕێبەری باڵای شۆڕش بوو. خومەینی ھەندێک پێش مردنی لەگەڵ ئەو جێگرەوەی کە ھەڵیبژاردبوو، [[حوسێنعەلی مونتەزیری]] ناکۆکیی ھەبوو، ھەر بۆیە لەکاتی مردنی خومەینی کەس نەبوو کە جێگەی بگرێتەوە. لەلایەن [[ئەنجومەنی شارەزایانی ڕێبەری|ئەجومەنی شارەزایان]]ەوە لە ٤ی حوزەیرانی ١٩٨٩، خامنەیی کە تەمەنی ٥٠ ساڵ بوو وەکوو ڕێبەری نوێ ھەڵبژێردرا. بەوتەی [[ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی]]، خامنەیی کەسێک بوو کە خومەینی پێش مردنی وەکوو جێگرەوەی خۆی ھەڵیبژاردبوو. خامنەیی لە ١٤ی ئایاری ١٩٧٩ەوە ھەتا کاتی کوژرانی، بەڕێوبەرایەتیی خزمەتکارانی [[ئاستانی قودسی ڕەزەوی]] پێبوو.&lt;ref name=&quot;رئیس خدمه‌ی آستان قدس رضوی&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=انتصاب آیت‌الله خامنه‌ای به عنوان ڕئیس خدمه‌ی آستان قدس رضوی|ناونیشان=http://farsi.khamenei.ir/photo-album?id=37411|وێبگە=farsi.khamenei.ir|ڕێکەوت = ١٤ی نیسانی ١٩٧٩|بڵاوکەرەوە=khamenei.ir|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170819145038/http://farsi.khamenei.ir/photo-album?id=37411|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئابی ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt;

خامنەیی وەکوو ڕێبەر، بەھێزترین کاربەدەستی سیاسی لە کۆماری ئیسلامی بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14362281|ئیش=BBC News|سەردێڕ=Profile: Iran's 'unremarkable' supreme leader Khamenei|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120218062301/http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14362281|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠١٢}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=GanjiForAff&gt;Ganji, Akbar, &quot;The Latter-Day Sultan: Power and Politics in Iran&quot;, ''Foreign Affairs'', November December 2008&lt;/ref&gt; ئەو [[سەرۆکی دەوڵەت]]ی ئێران و فەرماندەی گشتیی ھێزە چەکدارەکان بوو و توانی لە زۆرێک لە بوارە ئابوورییەکان، ئایینییەکان، سیاسەتە ناوخۆیییەکان و دەرەکییەکان و ژینگە سروشتییەکاندا دەستێوەردان و ڕۆڵی سەرەکیی ھەبێت.&lt;ref name=&quot;Middle East Eye&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.middleeasteye.net/news/khamenei-lashes-out-rafsanjani-and-rouhani-rare-iran-public-spat-1261460510|سەردێڕ=Iran's Khamenei hits out at Rafsanjani in rare public rebuke|ئیش=Middle East Eye|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160404031405/http://www.middleeasteye.net/news/khamenei-lashes-out-rafsanjani-and-rouhani-rare-iran-public-spat-1261460510|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی نیسانی ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;al-monitor.com&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/11/iran-green-climate-change-khamenei.html|سەردێڕ=Khamenei says Iran must go green – Al-Monitor: the Pulse of the Middle East|بڵاوکەرەوە=Al-Monitor|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151222135539/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/11/iran-green-climate-change-khamenei.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Louis Charbonneau and Parisa Hafezi&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.reuters.com/article/us-iran-nuclear-missiles-idUSBREA4E11V20140516|سەردێڕ=Exclusive: Iran pursues ballistic missile work, complicating nuclear talks|نووسەر=Louis Charbonneau and Parisa Hafezi|ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠١٤|ئیش=Reuters|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170731230530/https://www.reuters.com/article/us-iran-nuclear-missiles-idUSBREA4E11V20140516|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;en.iranwire.com&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://en.iranwire.com/features/5272/|سەردێڕ=IranWire – Asking for a Miracle: Khamenei's Economic Plan|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160307035444/https://en.iranwire.com/features/5272/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئازاری ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2014/05/khamenei-plans-increase-iran-population.html|سەردێڕ=Khamenei outlines 14-point plan to increase population|ڕێکەوت=٢٢ی ئایاری ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170801000839/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2014/05/khamenei-plans-increase-iran-population.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئابی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئایاری ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.payvand.com/news/06/jul/1055.html|سەردێڕ=Iran: Executive, legislative branch officials endorse privatization plan|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170105175931/http://www.payvand.com/news/06/jul/1055.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}&lt;/ref&gt; خامنەیی وەکوو ڕێبەر، توانای بەڕێوەبەرایەتیی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆی بەسەر دەزگاکانی جێبەجێکردن، یاسادانان و دادگەری و ھەروەھا ھێزە چەکدارەکان و میدیاکاندا ھەبوو.&lt;ref name=&quot;Primer&quot;/&gt; تەواوی کاندیداکانی ئەنجومەنی شارەزایان، سەرۆکایەتیی کۆمار و [[ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی|پەرلەمان]] لەلایەن [[ئەنجومەنی پارێزەران]]ەوە پەسەند دەکران، کە ئەندامەکانی بەشێوەی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ لەلایەن خامنەیییەوە دادەنران.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2015/dec/14/rafsanjani-breaks-taboo-over-selection-of-irans-next-supreme-leader|سەردێڕ=Rafsanjani breaks taboo over selection of Iran's next supreme leader|ئیش=The Guardian|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161218132154/https://www.theguardian.com/world/2015/dec/14/rafsanjani-breaks-taboo-over-selection-of-irans-next-supreme-leader|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt; ھەروەھا ھەندێک کات بوو کە ئەنجومەنی پارێزەران دوای فەرمانی خامنەیی، ڕەتکردنەوەکانی بۆ ژمارەیەکی تایبەت ھەڵوەشاندەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2005/may/24/iran|سەردێڕ=Iran reverses ban on reformist candidates|ئیش=The Guardian|ڕێکەوت=٢٤ی ئایاری ٢٠٠٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161221144045/https://www.theguardian.com/world/2005/may/24/iran|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;

خامنەیی لە سەردەمی دەسەڵاتیدا بینەری ژمارەیەکی بەرچاو خۆپیشاندان و ناڕەزایەتیی گەورە بوو، لەوانەش [[خۆپیشاندانەکانی ١٩٩٤ی قەزوین]]،&lt;ref name=&quot;english.alarabiya.net&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://english.alarabiya.net/en/perspective/features/2016/12/06/The-Basij-Mostazafan-A-culture-of-martyrdom-and-death.html|سەردێڕ=The Basij Mostazafan – A culture of martyrdom and death|ڕێکەوت=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Al Arabiya|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161207015759/http://english.alarabiya.net/en/perspective/features/2016/12/06/The-Basij-Mostazafan-A-culture-of-martyrdom-and-death.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;[[خۆپیشاندانەکانی خوێندکارانی ئێران (تەممووزی ١٩٩٩)|خۆپیشاندانەکانی ١٩٩٩ی خوێندکارانی تاران]]، [[خۆپیشاندانەکانی دوای ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ئێران (٢٠٠٩)|خۆپیشاندانەکانی دوای ھەڵبژاردنی ٢٠٠٩ی سەرۆکایەتیی]]،&lt;ref name=&quot;linkday.ir&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Khamenei was the victim of an attempted assassination|ناونیشان=http://www.linkday.ir/گزارشی-از-ماجرای-ترور-6-تیر-1360.html|وێبگە=LinkDay|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161011225034/http://www.linkday.ir/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%D9%88%D8%B1-6-%D8%AA%DB%8C%D8%B1-1360.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The New York Times&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2009/12/28/world/middleeast/28iran.html|سەردێڕ=Police Are Said to Have Killed 10 in Iran Protests|ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|ئیش=The New York Times|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100205184518/http://www.nytimes.com/2009/12/28/world/middleeast/28iran.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی شوباتی ٢٠١٠}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cnn.com&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.cnn.com/2009/WORLD/meast/12/27/iran.protests/index.html|سەردێڕ=Several killed, 300 arrested in Tehran protests|وێبگە=CNN|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091231034802/http://www.cnn.com/2009/WORLD/meast/12/27/iran.protests/index.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt; [[خۆپیشاندانەکانی ئێران (٢٠١١–٢٠١٢)|خۆپیشاندانەکانی ٢٠١١–٢٠١٢]]، [[خۆپیشاندانەکانی ئێران (٢٠١٧–٢٠١٨)|خۆپیشاندانەکانی ٢٠١٧–٢٠١٨]]، [[خۆپیشاندانەکان و مانگرتنەکانی گشتیی ئێران (٢٠١٨–٢٠١٩)|خۆپیشاندانەکان و مانگرتنەکانی گشتیی ٢٠١٨–٢٠١٩]]، [[خۆپیشاندانەکانی ئێران (٢٠١٩–٢٠٢٠)|خۆپیشاندانەکانی ٢٠١٩–٢٠٢٠]]، [[خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢١ی ئێران|خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢١]]، [[خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێران|سەرھەڵدانی ٢٠٢٢]] و [[خۆپیشاندانەکانی ئێران (٢٠٢٥–٢٠٢٦)|سەرھەڵدانی ٢٠٢٥–٢٠٢٦]]. ھەروەھا زۆربەی [[ڕۆژنامەنووس]] و ئەو کەسانەی کە ڕەخنەیان لە خامنەیی دەگرت بە تۆمەتە جۆراوجۆرەکان دەستبەسەر دەکران و بە بەندیخانە و قامچلێدان سزا دەدران، کە ھەندێک جار گیانیان لەدەست دەدا.&lt;ref name=&quot;State Department2015&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=IRAN 2015 HUMAN RIGHTS REPORT|ناونیشان=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/253135.pdf|بڵاوکەرەوە=United States State Department|وتەگێڕانەوە=During the year the government arrested students, journalists, lawyers, political activists, women's activists, artists, and members of religious minorities; charged many with crimes such as &quot;propaganda against the system&quot; and &quot;insulting the supreme leader;&quot; and treated such cases as national security trials (see sections 1.a. through 1.e. ; section 6, Women; and section 7.a.).}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;State Department&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=IRAN 2016 HUMAN RIGHTS REPORT|ناونیشان=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/265708.pdf|بڵاوکەرەوە=United States State Department}}&lt;/ref&gt; لە سەردەمی ڕێبەرایەتیی خامنەییدا [[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی دوازدە ڕۆژە]] و ھەروەھا [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|شەڕی ٢٠٢٦]] ڕوویدا.

== ژیانی سەرەتایی و خوێندن ==
عەلی خامنەیی لە ١٩ی نیسانی ١٩٣٩ لەدایکبووە، باوکی جەواد خامنەیی بوو کە [[عالم]] و [[موجتەھید]]ێکی لەدایکبووی [[نەجەف]]، [[عێراق]] بوو، و دایکی ناوی خەدیجە میردامادی (کچی ھاشم میردامادی) بوو لە [[مەشھەد]]. ئەو دووەم منداڵ بوو لە کۆی ھەشت منداڵ. دوو لە برایەکانیشی پیاوی ئایینین؛ برا بچووکەکەی، ھادی خامنەیی، سەرنووسەری ڕۆژنامە و پیاوی ئایینییە. خوشکە گەورەکەی، فاتیمە حوسێنی خامنەیی لە ساڵی ٢٠١٥ لە تەمەنی ٨٩ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. باوکی [[تورک]]ێکی [[ئازەرییەکان|ئازەری]] خەڵکی [[خامنە]] بوو. دایکیشی [[فارس]]ێکی خەڵکی [[یەزد]] بوو. ھەندێک لە باپیرانی خەڵکی [[تەفرێش]] بوون لە پارێزگای مەرکەزیی ئێستا و لە شوێنی ڕەسەنی خۆیانەوە لە تەفرێش کۆچیان کردبوو بۆ خامنە لە نزیک [[تەورێز]].

باپیرانی عەلی خامنەیی سەید حوسێن تەفرێشی بوو، کە لە نەوەکانی سەیدە ئەفتاسییەکان بوو کە دەوترێت دەگەڕێنەوە سەر سوڵتانی زانایان ئەحمەد، ناسراو بە سوڵتان سەید، کە نەوەی [[شیعەی دوازدە ئیمام|ئیمامی چوارەمی شیعە]]، عەلی سەجادە. خوێندنی خامنەیی لە تەمەنی چوار ساڵییەوە دەستی پێکرد، بە فێربوونی [[قورئان]] لە مەکتەب؛ ئاستەکانی سەرەتایی و پێشکەوتووی خوێندنی [[حەوزە]]ی لە حەوزەی مەشھەد بەسەر برد، لەژێر دەستی مامۆستایانی وەک شێخ ھاشم قەزوینی و ئایەتوڵڵا میلانی.

لە [[مەشھەد]]، ھەروەھا سەردانی ڕووناکبیرە سێکیولارەکان و ھەروەھا بزووتنەوەی [[سۆسیالیست]]ە خواپەرستەکانی دەکرد، کە ڕێکخراوێکی سیاسی بوو بانگەشەی بۆ [[سۆسیالیزمی ئیسلامی]] دەکرد و کاریگەر بوو بە کەسایەتییەکانی وەک [[کارل مارکس]]، [[چێ گیڤارا]]، [[تیتۆ]] و [[عەلی شەریعەتی]]؛ خامنەیی بەشداری لە سیمینار و وتارەکانیاندا دەکرد، کە بەلای عەباس میلانییەوە کاریگەری لەسەر جیھانبینیی جیھانی سێیەمیی ئەوی دواتری ھەبوو. لە ساڵی ١٩٥٧ چوو بۆ [[نەجەف]]، بەڵام بەھۆی ناڕازیبوونی باوکی بۆ مانەوەی لەوێ، زوو گەڕایەوە بۆ [[مەشھەد]]. لە ساڵی ١٩٥٨، لە [[قوم]] نیشتەجێ بوو، کە لەوێ بەشداری لە وانەکانی سەید حوسێن برووجێردی و [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] دەکرد. وەک زۆرێک لە پیاوانی ئایینی دیکەی چالاکی سیاسی لەو سەردەمەدا، خامنەیی زۆر زیاتر تێکەڵ بە [[سیاسەت]] بوو تا زانستی ئایینی.

== سەرەتای کاری سیاسی (١٩٦٠ەکان–١٩٨١) ==
بەپێی ماڵپەڕە فەرمییەکەی، خامنەیی شەش جار دەستگیر کراوە پێش ئەوەی بۆ ماوەی سێ ساڵ لە سەردەمی [[محەممەدڕەزا پەھلەوی]]دا دووربخرێتەوە. ئەو کەسایەتییەکی سەرەکیی [[شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران|شۆڕشی ئێران]] و یەکێک لە نزیکەکانی [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] بوو. لە کاتی دامەزراندنی [[کۆماری ئیسلامی]]یەوە، خامنەیی چەندین پۆستی حکوومیی ھەبووە. خامنەیی لە ١٤ی نیسانی ١٩٧٩ەوە وەک سەرۆکی خزمەتکارانی ئاستان قودس ڕەزەوی کاری کردووە.

محەممەد سەحیمی جەختی لەوە کردەوە کە کاری سیاسیی ئەو دوای شۆڕشی ئێران دەستی پێکرد، کاتێک سەرۆککۆماری پێشووی ئێران، ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی، کە ئەو کاتە جێی متمانەی خومەینی بوو، خامنەیی ھێنایە ناو بازنەی ناوەوەی خومەینی. دواتر، حەسەن ڕۆحانی، کە ئەو کاتە ئەندامی پەرلەمان بوو، ڕێکخستنی بۆ خامنەیی کرد تا یەکەم پۆستی گەورەی خۆی لە حکوومەتی کاتیی شۆڕشگێڕدا وەک جێگری وەزیری بەرگری وەربگرێت.

لە ساڵی ١٩٨٠، دوای دەستلەکارکێشانەوەی حوسێن عەلی مونتەزەری لەو پۆستە، ڕووحوڵڵا خومەینی عەلی خامنەیی بۆ پۆستی پێشنوێژی ھەینیی [[تاران]] دەستنیشان کرد. خامنەیی بۆ ماوەیەکی کورت لە کۆتایییەکانی تەممووز تا ٦ی تشرینی دووەمی ١٩٧٩ جێگری وەزیری بەرگریی نەتەوەیی بوو و وەک سەرپەرشتیاری [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] کاری دەکرد. ھەروەھا وەک نوێنەری لیژنەی بەرگریی [[پەرلەمانی ئێران]] لە مەیدانی جەنگدا خزمەتی کردووە.

== ھەوڵی تیرۆرکردنی ١٩٨١ ==
خامنەیی بە تەسکۆڵە لە ھەوڵێکی تیرۆرکردن لەلایەن [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران|موجاھیدینی خەلق]] ڕزگاری بوو کاتێک [[بۆم]]بێک، کە لەناو تۆمارکەرێکی دەنگدا شاردرابووەوە، لە تەنیشتی تەقییەوە. لە ٢٧ی حوزەیرانی ١٩٨١، کاتێک خامنەیی لە بەرەکانی پێشەوەی جەنگ گەڕابووەوە، بەپێی خشتەی شەممەکانی چوو بۆ [[مزگەوتی ئەبوزەر]]. دوای نوێژی یەکەم، [[وتار]]ێکی بۆ نوێژخوێنان پێشکەش کرد کە پرسیارەکانیان لەسەر [[کاغەز]] نووسیبوو.

لەو کاتەدا، گەنجێک کە دوگمەیەکی داگرت، تۆمارکەرێکی دەنگی لەگەڵ کاغەزەکان لەسەر مێزەکەی بەردەم خامنەیی دانا. دوای خولەکێک، تۆمارکەرەکە دەستی بە فیکە لێدان کرد، پاشان لەناکاو تەقییەوە. «دیارییەکی گرووپی فورقان بۆ کۆماری ئیسلامی» لەسەر دیواری ناوەوەی تۆمارکەرەکە نووسرابوو. چارەسەرکردنی خامنەیی چەند مانگێکی خایاند و [[قۆڵ]] و [[دەنگەژێ]] و [[سی]]یەکانی بە سەختی بریندار بوون. ئەو بەشێوەیەکی ھەمیشەیی بریندار بوو، و توانای بەکارھێنانی قۆڵی ڕاستی لەدەست دا.

== سەرۆکایەتی (١٩٨١–١٩٨٩) ==
لە ساڵی ١٩٨١، دوای تیرۆرکردنی [[محەممەد عەلی ڕەجایی]]، خامنەیی لە ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ئێرانی تشرینی یەکەمی ١٩٨١ بە دەنگێکی زۆر (٩٧٪) وەک سەرۆککۆماری ئێران ھەڵبژێردرا، کە تێیدا تەنھا چوار کاندید لەلایەن ئەنجومەنی پارێزەرانەوە پەسەند کرابوون. خامنەیی بووە یەکەم پیاوی ئایینی کە ئەو پۆستە وەربگرێت. [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] لە سەرەتادا دەیویست پیاوانی ئایینی لە سەرۆکایەتی دوور بخاتەوە، بەڵام دواتر بۆچوونەکانی گۆڕی. لە ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ئێرانی ١٩٨٥دا، کە تەنھا سێ کاندید لەلایەن ئەنجومەنی پارێزەرانەوە پەسەند کرابوون، عەلی خامنەیی جارێکی دیکە وەک سەرۆککۆماری ئێران ھەڵبژێردرایەوە و ٨٧٪ی دەنگەکانی بەدەست ھێنا.

لە وتاری دەستبەکاربوونی سەرۆکایەتیدا، خامنەیی بەڵێنی دا کە «لاڕێی، [[لیبراڵیزم]]، و [[چەپڕەوی|چەپە]] کاریگەرەکان بە [[ئەمریکا]]» لەناو ببات. بەپێی ژووری ئێران، دژایەتیی توند بەرامبەر [[حکوومەت]]، لەوانە ناڕەزایەتیی توندوتیژ و ناتوندوتیژ، تیرۆرکردن، چالاکیی [[گەریلا]] و یاخیبوونەکان، لە سەرەتای ساڵانی ١٩٨٠کاندا، چ پێش سەرۆکایەتیی خامنەیی و چ لە کاتی سەرۆکایەتییەکەیدا، بە سەرکوتکردنی دەوڵەت و تیرۆر وەڵام درانەوە. ھەزاران ئەندامی ئاسایی گرووپە یاخیبووەکان کوژران، زۆرجار لەلایەن دادگا شۆڕشگێڕییەکانەوە. تا ساڵی ١٩٨٢، حکوومەت ڕای گەیاند کە کۆنترۆڵی دادگاکان دەکات، ھەرچەندە گرووپە سیاسییە جیاوازەکان لە نیوەی یەکەمی ساڵانی ١٩٨٠کاندا بەردەوام لەلایەن حکوومەتەوە سەرکوت دەکران.

=== لەکاتی جەنگی ئێران و عێراق ===
خامنەیی یەکێک بوو لە سەرکردەکانی ئێران لە کاتی [[جەنگی ئێران و عێراق]]دا لە ساڵانی ١٩٨٠کان و پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ سوپای پاسداراندا پەرەپێدا کە ئێستا بەھێزە. سوپای پاسداران بۆ سەرکوتکردنی دژبەرانی [[کۆماری ئیسلامیی ئێران]] جێگیر کراون. وەک سەرۆککۆمار، ناوبانگی ئەوەی ھەبوو کە گرنگییەکی زۆر بە وردەکارییە سەربازی، [[بوودجە]] و کارگێڕییەکان دەدات.

دوای دەرکردنی [[سوپای عێراق]] لە [[ئێران]] لە ساڵی ١٩٨٢، خامنەیی بووە یەکێک لە دژبەرانی سەرەکیی بڕیارەکەی خۆی بۆ ھێرشی پێچەوانە بۆ ناو عێراق، کە ئەمەش بۆچوونێک بوو خامنەیی لەگەڵ سەرۆک وەزیران [[میرحوسێن موسەوی]] ھاوبەش بوو، کە دواتر لەکاتی [[ناڕەزایەتییەکانی ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ئێرانی ٢٠٠٩]]دا ناکۆکی لەگەڵیدا دروست کرد.

=== قۆناغی دوای جەنگ ===
لە بڕیارەکەی ١٠ی نیسانی ١٩٩٧ سەبارەت بە تیرۆرەکانی چێشتخانەی میکۆنۆس، دادگای [[ئەڵمانیا]] فەرمانی دەستگیرکردنی نێونەتەوەیی بۆ [[عەلی فەلاحیان]]، وەزیری ھەواڵگریی ئێران دەرکرد، دوای ئەوەی ڕای گەیاند کە تیرۆرەکە لەلایەن ئەوەوە و بە ئاگاداریی خامنەیی و ڕەفسەنجانی فەرمانی پێ کراوە. بەرپرسانی ئێران بە توندی تێوەگلانی خۆیان ڕەتکردەوە. [[عەلی ئەکبەر ناتق نووری]]، سەرۆکی ئەوکاتی [[پەرلەمانی ئێران]]، بڕیارەکەی وەک سیاسی، ناڕاست و بێ بنەما ڕەتکردەوە. بڕیارەکە بووە ھۆی قەیرانێکی دیپلۆماسی لە نێوان حکوومەتەکانی ئێران و چەندین وڵاتی ئەورووپی، کە تا تشرینی دووەمی ١٩٩٧ی خایاند. تیرۆرکەرە تۆمەتبارکراوەکان، دارابی و ڕاحیل، لە ١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ لە زیندان ئازاد کران و دیپۆرت کرانەوە بۆ وڵاتەکانی خۆیان.

== ڕێبەری باڵا (١٩٨٩–٢٠٢٦) ==
=== ھەڵبژاردن وەک ڕێبەری باڵا ===
{{سەرەکی|ھەڵبژاردنی ڕێبەری باڵای ئێران لە ساڵی ١٩٨٩}}

لە ساڵی ١٩٨٩، [[ڕووحوڵڵا خومەینی|ئایەتووڵڵا خومەینی]] ئایەتوڵڵا مونتەزەریی وەک جێنشینی سیاسیی خۆی لابرد، و لە جیاتیی ئەو پۆستەکەی دا بە خامنەیی. لەبەر ئەوەی خامنەیی نە مەرجەع بوو و نە ئایەتوڵڵا، ئەنجومەنی شارەزایان ناچار بوو دەستوور دەستکاری بکات بۆ ئەوەی پۆستی ڕێبەری باڵای نوێی ئێران پێ ببەخشێت (بڕیارێک کە لەلایەن چەندین ئایەتوڵڵای گەورەوە دژایەتی دەکرا). خامنەیی دوای مردنی خومەینی بە فەرمی جێگەی گرتەوە، دوای ئەوەی لە ٤ی حوزەیرانی ١٩٨٩ لەلایەن ئەنجومەنی شارەزایانەوە وەک [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری باڵا]]ی بەوەکالەت ھەڵبژێردرا.

=== پێشنیازی ئەنجومەنی سەرکردایەتی ===
سەرەتا، ھەندێک لە ئەندامانی ئەنجومەنی شارەزایان بیرۆکەی ئەنجومەنێکی سەرکردایەتییان پێشنیار کرد. لیستی جۆراوجۆر پێشنیار کران، و خامنەیی لە ھەموویاندا ناوی ھەبوو. بۆ نموونە، ئەنجومەنێکی سێ کەسی پێکھاتوو لە [[عەلی مشکینی]]، [[عەبدولکەریم موسەوی ئەردەبیلی]] و خامنەیی پێشنیاز کرا بۆ ڕێبەرایەتیکردنی ئێران. بەپێی ڕەفسەنجانی، ئەو و خامنەیی دژی پێشنیازەکە بوون، لەکاتێکدا [[ئایەتوڵڵا حائیری شیرازی]] و [[ئایەتوڵڵا ئیبراھیم ئەمینی]] لایەنگری بوون. لایەنگرانی پێشنیازی ئەنجومەنەکە باوەڕیان وابوو کە بوونی ئەنجومەنێک یەکڕیزیی زیاتر لە کۆمەڵگادا دروست دەکات و تایبەتمەندیی ئەرێنیی زیاتر لە ئەنجومەنێکدا دەدۆزرێتەوە. لە بەرامبەردا، نەیارەکان باوەڕیان وابوو کە ڕێبەرێکی تاک کاراترە بەپێی ئەزموونەکانی ڕابردوو لە دۆسیەی ئەنجومەنی دادوەریدا.

ئیبراھیم ئەمینی پوختەی ھۆکارەکانی خستەڕوو کە لەلایەن ھەردوو لاوە پێشکەش کرابوون. بە وتەی ئەو، نەیارەکان پێشنیازەکەیان ڕەتکردەوە چونکە: ١) بەڵگە بۆ ویلایەتی فەقی تەنھا بۆ سەرپەرشتیی تاکێک ڕاست بوو، و ڕوون نەبوو کێ سەرپەرشتییەکە بەدەستەوە دەگرێت کاتێک ئەنجومەنێک ھەبێت. سەرپەرشتیی ئەنجومەنێک ڕەگی لە [[فەرموودە]] و [[فیقھی ئیسلامی]]دا نەبوو. ٢) ڕێکخراوەکانی پێشووی جۆری ئەنجومەن، وەک ئەنجومەنی پەخش و ئەنجومەنی باڵای دادوەری، لە پراکتیکدا سەرکەوتوو نەبوون، و ئەنجومەنی سەرکردایەتی بە ھۆکاری ھاوشێوە باش دەرناچێت. ٣) خەڵک ڕاھاتبوون بە ڕێبەرایەتیی تاکەکەسی، و ئەنجومەنێکی سەرکردەکان شتێکی نامۆ بوو بۆیان. ٤) ڕێبەرێکی تاک دەتوانێت یەکلاکەرەوەتر مامەڵە بکات لە کاتی بڕیارە ھەستیار و بنەڕەتییەکان و چارەسەرکردنی کێشە و قەیرانەکاندا.

لە لایەکی دیکەوە، لایەنگرانی پێشنیازەکە باوەڕیان وابوو کە: ١) لەو کاتەدا، ھیچ فەقیھێک یەکسان بە خومەینی یان تەنانەت دوو یان سێ ئاست نزمتر لەو نەبوو تا بتوانێت چاوەڕوانیی خەڵک جێبەجێ بکات. ٢) لە دۆخی ئەنجومەنێکی سەرکردایەتیدا، ئەندامەکان دەتوانن قەرەبووی یەکتر بکەنەوە ئەگەر ھەر یەکێکیان کەموکووڕیی ھەبێت لە بوارێکدا.

٤٥ ئەندام دژی پێشنیازی ئەنجومەنی سەرکردایەتی دەنگیان دا لەکاتێکدا زیاتر لە ٢٠ کەس لایەنگری بوون، و پێشنیازەکە ڕەتکرایەوە. دوای ئەوەی ئەنجومەنەکە بیرۆکەی ئەنجومەنی سەرکردایەتیی ڕەتکردەوە، خامنەیی بە دەنگی ٦٠ کەس لە کۆی ٧٤ ئەندامی ئامادەبوو بە ڕێبەر ھەڵبژێردرا، و ئایەتوڵڵای گەورە [[محەممەد ڕەزا گوڵپایەگان]]ی ١٤ دەنگەکەی دیکەی بەدەست ھێنا. ھەرچەندە دواجار پۆستەکەی قبووڵ کرد، بەڵام خامنەیی ناڕەزایەتیی خۆی دەربڕی سەبارەت بە نەشیاویی خۆی، و وتی «کاندیدکردنی من دەبێت وا لە ھەموومان بکات خوێن بگریین»، و مشتومڕی لەگەڵ موجتەھیدەکانی ئەنجومەنەکە کرد.

=== پێوەرەکانی مەرجەع ===
لەبەر ئەوەی خامنەیی لەو کاتەدا مەرجەع نەبوو—کە [[دەستووری ئێران]] داوای دەکرد—وەک ڕێبەری باڵای کاتی دەستنیشان کرا. دواتر، دەستوور ھەموار کرایەوە بۆ لابردنی ئەو مەرجە، و ئەنجومەنی شارەزایان لە ٦ی ئابی ١٩٨٩ کۆبووەوە بۆ دووپاتکردنەوەی خامنەیی بە ٦٠ دەنگ لە کۆی ٦٤ ئامادەبوو. لە ٢٩ی نیسانی ١٩٨٩، لە وەڵامی نامەی ئایەتوڵڵا عەلی مشکینی، سەرۆکی لیژنەی بەرپرس لە پێداچوونەوەی دەستوور، کە پرسیاری تێڕوانینی خومەینی دەکرد سەبارەت بە پێوەرەکانی مەرجەع، خومەینی وتی: «لەسەرەتاوە، باوەڕم وابوو و پێداگریم دەکرد کە ھیچ پێویستییەک بە مەرجەکانی مەرجەعییەت (دەسەڵات لە [[فیقھ]]دا) نییە. [[موجتەھید]]ێکی (فەقیھی ڕووناکبیر) بە [[تەقوا]]، کە لەلایەن ئەنجومەنی بەڕێزی شارەزایانەوە پەسەند کرابێت، کافییە».

لە ڤیدیۆیەکدا کە لە کاتی [[خۆپیشاندانەکانی ئێران (٢٠١٧–٢٠١٨)|ناڕەزایەتییەکانی ٢٠١٧–٢٠١٨ی ئێران]] دەرکەوت، خامنەیی لەبەردەم ئەنجومەنەکەدا دەبینرا کە دەیوت ئەو لە ڕووی ئایینییەوە شیاو نییە بۆ ئەوەی ببێتە ڕێبەری باڵا. خامنەیی، کە پلەکەی [[حوجەتولئیسلام]] بوو و [[مەرجەع]] نەبوو وەک ئەوەی دەستووری ئێران داوای دەکرد، وتی ئەو تەنھا دەبێتە «ڕێبەرێکی تەشریفاتی»، و لەلایەن ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانییەوە دڵنیا کرایەوە کە پۆستەکە «کاتی» دەبێت تا ئەنجامدانی ڕاپرسییەک، کە دیار بوو بۆ ساڵێک دواتر پلانی بۆ دانرابوو. دوای ڕاپرسیی دەستووری کە لە ٢٨ی تەممووزی ١٩٨٩ ئەنجام درا و مەرجی مەرجەعی لابرد، خامنەیی لە ٦ی ئاب بە فەرمی لەلایەن ئەنجومەنی شارەزایانەوە وەک ڕێبەری باڵای ھەمیشەیی و فەرمی ھەڵبژێردرا.

لە ٢٩ی ئابی ٢٠٢٢، کازم حائیری دەستلەکارکێشانەوەی خۆی لە پۆستی مەرجەع بەھۆی پیری و نەخۆشییەوە ڕاگەیاند. ئەمە بە یەکەم جار لە مێژوودا وەسف کرا کە مەرجەعێک دەستبەرداری پۆستەکەی بێت. ئەو داوای لە شوێنکەوتووانی کرد پەیڕەویی عەلی خامنەیی، ڕێبەری باڵای ئێران بکەن وەک «باشترین کەس بۆ ڕێبەرایەتیی گەلەکەمان و لابردنی دەستدرێژیکاران».

=== ستراتیژیی سیاسی و فەلسەفە ===
سەردەمی خامنەیی جیاواز بوو لە سەردەمی پێش خۆی. ھەرچەندە، ئەو بەردەوام بوو لەسەر سیاسەتی [[خومەینی]] بۆ «ھاوسەنگکردنی گرووپێک بەرامبەر ئەوی تر، بۆ دڵنیابوون لەوەی ھیچ لایەنێک ھێزی زۆر بەدەست نەھێنێت». بەھۆی نەبوونی [[کاریزما]] و پێگەی ئایینیی خومەینی، ئەو تۆڕی کەسیی پەرەپێدابوو، سەرەتا لەناو ھێزە چەکدارەکان و پاشان لەناو پیاوانی ئایینی، لەکاتێکدا بەڕێوەبردنی بونیادە سەرەکییەکان و حەوزەکانی [[قوم]] و [[مەشھەد]]ی دەکرد. دوای سێ دەیە لە بوون بە ڕێبەری باڵا، خامنەیی توانی زۆرێک لە دڵسۆزانی لە سەرانسەری دامەزراوە سەرەکییەکانی ئێران دابنێت، «دروستکردنی سیستەمێک کە خزمەتی دەکات و دەیپارێزێت». پیاوی ئایینیی پێشوو مەھدی خەلەجی و سەعید گوڵکار، سیستەمەکەی خامنەیییان بە دروستکردنی «پەیکەرێکی ھاوتەریب» بۆ ھەر یەکێک لە دامەزراوەکانی وڵات ([[سوپا]]، دەزگا ھەواڵگرییەکان، ھتد) وەسف کرد بۆ ئەوەی ئەو دامەزراوانە بە لاوازی بھێڵێتەوە.

بەپێی وەلی نەسر لە قوتابخانەی جۆنز ھۆپکینز بۆ خوێندنی پێشکەوتووی نێونەتەوەیی، «[خامنەیی] زۆرێک لە دەسەڵاتەکانی سەرۆکایەتیی لەگەڵ خۆیدا برد و نووسینگەی ڕێبەری باڵای کردە سەرپەرشتیاری ھەموو شتێکی گۆڕەپانی سیاسیی ئێران». بە بڕوای نەسر، خامنەیی «جۆرێکی نامۆ لە [[دیکتاتۆر]]» بوو. بەرپرسانی ژێر دەستی خامنەیی کاریگەرییان ھەبوو لەسەر دەسەڵاتە جیاوازەکانی وڵات، و ھەندێک جار دەمەقاڵێی نێوان دامەزراوەکان، لەوانە «پەرلەمان، سەرۆکایەتی، دەسەڵاتی دادوەری، [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سوپای پاسداران]]، سوپا، دەزگا ھەواڵگرییەکان، دەزگاکانی پۆلیس، نوخبەی ئایینی، پێشنوێژانی ھەینی و بەشێکی زۆری میدیاکان»، ھەروەھا جۆرەھا «دامەزراوەی ناحکوومی، ڕێکخراو، ئەنجومەن، حەوزە و گرووپە بازرگانییەکان».

خامنەیی فەرمانی دەردەکرد و بڕیاری کۆتایی دەدا لەسەر ئابووری، ژینگە، سیاسەتی دەرەوە و ھەموو شتێکی تر لە [[ئێران]]. خامنەیی بە بەردەوامی لەگەڵ سەرۆککۆمار، ئەندامانی کابینە، سەرۆک و بەرپرسانی دەسەڵاتی دادوەری، پەرلەمانتاران و ئەوانی تر کۆدەبووەوە و پێی دەوتن چی بکەن. ھەروەھا خامنەیی دامەزراندنەکانی کابینەی سەرۆکایەتیی دەردەکرد و دەیگەڕاندنەوە. خامنەیی لەگەڵ میوانە بیانییەکان کۆدەبووەوە، بەڵام سەفەری نێونەتەوەیی نەدەکرد؛ ھەر کەسێک بیویستایە بیبینێت دەبوایە سەفەری بکردایە بۆ ئێران. جگە لە کاتەکەی لە [[نەجەف]] وەک خوێندکار، خامنەیی لە ماوەی سەرۆکایەتیدا سەفەری [[لیبیا]]ی کردووە.

لە وتارەکانیدا، خامنەیی بە بەردەوامی ئاماژەی بە زۆرێک لە بابەتە ئاشناکانی [[شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران|شۆڕشی ١٩٧٩]] دەکرد: دادپەروەری، سەربەخۆیی، خۆبژێوی، حکوومەتی ئیسلامی و دژایەتیی توند بەرامبەر [[ئیسرائیل]] و [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]]، لەکاتێکدا بە دەگمەن باسی لە ئایدیالە شۆڕشگێڕییەکانی دیکەی وەک دیموکراسی و شەفافییەتی زیاتری حکوومەت دەکرد. بەپێی [[کەریم سەجادپور]] لە دامەزراوەی کارنێگی بۆ ئاشتیی نێونەتەوەیی، خامنەیی «بەرەنگاری ھەوڵەکانی ڕەفسەنجانی بووەوە بۆ دۆزینەوەی شێوازێکی ژیان لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکان، ھەروەھا ھیواکانی خاتەمی بۆ دەوڵەتێکی ئیسلامیی دیموکراتیتر، و مەیلی ئەحمەدی نەژاد بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاشکاوانە».

=== کەرتی تایبەتکردنی کارگە دەوڵەتییەکان ===
لە ساڵی ٢٠٠٧، خامنەیی داوای کەرتی تایبەتکردنی [[کۆمپانیا]] دەوڵەتییەکانی کرد، لەوانە کۆمپانیای تەلەفۆن، سێ [[بانک]] و دەیان پڕۆژەی بچووکی [[نەوت]] و پترۆکیمیایی. دوای چەند مانگێک، لە کۆبوونەوەیەکی تەلەڤیزیۆنیدا لەگەڵ سەرۆککۆماری ئەوکات [[مەحموود ئەحمەدی نەژاد]] و وەزیرانی کابینەکەی، پیاوانی ئایینیی گرنگ، سەرۆکی [[پەرلەمان]] و پارێزگارەکان، سەرۆکانی پەخشی دەوڵەت و ژووری بازرگانیی ئێران، خامنەیی فەرمانی کرد: «ھەندێک یاسا تێپەڕێنن، ھەندێک بازرگانی بفرۆشن، و لەم بارەیەوە خێرا بن». خامنەیی ھۆشداریدا کە «ئەوانەی دژایەتیی ئەم سیاسەتانە دەکەن ئەوانەن کە بەرژەوەندی و کاریگەریی خۆیان لەدەست دەدەن».

=== مشتومڕ سەبارەت بە پێگەی ئایەتوڵڵای گەورە ===
لە ساڵی ١٩٩٤، دوای مردنی ئایەتوڵڵای گەورە [[محەممەد عەلی ئەراکی]]، کۆمەڵەی مامۆستایانی حەوزەی [[قوم]] خامنەیی وەک مەرجەعێکی نوێ ڕاگەیاند؛ بەڵام، چەندین [[ئایەتوڵڵا]] ڕەتیانکردەوە دان بەوەدا بنێن. ھەندێک لەو پیاوە ئایینییە ناڕازییانە بریتی بوون لە [[محەممەد شیرازی]]، [[حوسێن عەلی مونتەزەری]]، [[حەسەن تەباتەبایی]] قومی، و [[یەعسوبەدین ڕەستگار جویباری]]. لە ساڵی ١٩٩٧، بۆ نموونە، مونتەزەری «گومانی خستە سەر دەسەڵاتەکانی ڕێبەر» و لە ئەنجامدا بەھۆی لێدوانەکانییەوە بە داخستنی خوێندنگە ئایینییەکەی، ھێرشکردنە سەر نووسینگەکەی لە قوم، و ماوەیەک دەستبەسەرکردنی لە ماڵەوە سزا درا.

== تیرۆرکردن ==
{{سەرەکی|تیرۆرکردنی عەلی خامنەیی}}
لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦، لە میانەی زنجیرەیەک ھێرشی مووشەکیی بەرفراوانی [[ئەمریکا]] و [[ئیسرائیل]] بۆ سەر [[ئێران]] وەک بەشێک لە ئۆپەراسیۆنی «تووڕەییی داستان»، بەرپرسێکی ئیسرائیلیی نەناسراو بانگەشەی ئەوەی کرد کە تەرمی خامنەیی دۆزراوەتەوە. چەند کاتژمێرێک پێشتر، [[عەباس عێراقچی]]، وەزیری دەرەوەی ئێران، ڕای گەیاند کە خامنەیی و [[مەسعوود پزیشکیان]]ی سەرۆککۆمار «تا ئەو جێیەی من ئاگادارم» لە ژیاندان. دواتر لە ھەمان ڕۆژدا، [[دۆناڵد ترەمپ]]، سەرۆکی ئەمریکا لە «[[ترووس سۆشیاڵ]]» نووسی کە خامنەیی کوژراوە. تەلەڤیزیۆنی دەوڵەتیی ئێران دواتر لە دەوروبەری کاتژمێر ٥ی بەیانی بە کاتی ئێران، چەند کاتژمێرێک دوای ڕاگەیاندنەکەی ترەمپ، مردنەکەی، لەگەڵ کچەکەی، زاواکەی، بووکەکەی و نەوەکەیدا پشتڕاست کردەوە. ڕاپۆرت کراوە کە خامنەیی لەکاتێکدا لە نووسینگەکەیدا بووە، کوژراوە. بەدوای مردنی خامنەییدا، حکوومەت ٤٠ ڕۆژ ماتەمینیی ڕاگەیاند.

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{پۆلی کۆمنز|Ali Khamenei}}

{{سەرۆککۆمارەکانی ئێران}}
{{ئیسلامی سیاسی}}

{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|زانستی سیاسەت|شەڕ|ئیسلام|شیعە|ڕۆژھەڵاتی ناوین|ئێران}}

[[پۆل:عەلی خامنەیی| ]]
[[پۆل:وەزیرانی حکوومەتی ئێران]]
[[پۆل:وەرگێڕە ئێرانییەکان]]
[[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ئێران]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٩]]
[[پۆل:سیایسەتوانە ئێرانییەکان]]
[[پۆل:وەرگێڕەکانی سەدەی ٢٠ەم]]
[[پۆل:شیعە ئێرانییەکان]]
[[پۆل:شاعیرانی ئێرانی]]
[[پۆل:خەڵکی مەشھەد]]
[[پۆل:ئەو کەسانەی ھەوڵی تیرۆریان دراوە]]
[[پۆل:شەڕی ئێران و عێراق]]
[[پۆل:خەڵکی تاران]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]]
[[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>ghimqh91q8avd9a5bhd0lqjhd3y1b1b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580598</id>
      <parentid>1580556</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:06:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64751" sha1="9y3lq13mplx00j4enekzwvto0zppb50" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| honorific-prefix    = [[ئایەتوڵڵا]]{{ھن}}[[سەید]]{{ھن}}
| name                = عەلی خامنەیی
| native_name         = علی خامنەای
| native_name_lang    = فارسی
| image               = Khamenei 2023.jpeg
| caption             = خامنەیی لە ساڵی ٢٠٢٣
| order               = دووەمین
| office              = ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران
| predecessor         = [[ڕووحوڵڵا خومەینی]]
| president           = {{plainlist|
* ''خۆی''
* [[ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی]]
* [[محەممەد خاتەمی]]
* [[مەحموود ئەحمەدینەژاد]]
* [[حەسەن ڕۆحانی]]
* [[ئیبراھیم ڕەئیسی]]
* [[محەممەد موخبیر]] (کاتی)
* [[مەسعوود پزیشکیان]]
 }}
| successor           = [[موجتەبا خامنەیی]]
| term_start          = ٤ی حوزەیرانی ١٩٨٩
| term_end            = ٢٨ی شوباتی ۲۰۲٦{{ھن}}کاتی: ٤ی حوزەیرانی ١٩٨٩ – ٦ی ئابی ١٩٨٩&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.entekhab.ir/fa/news/387806|سەردێڕ=توضیحات مجلس خبرگان درباره جلسه انتخاب آیت‌الله خامنه‌ای به عنوان رهبر در سال 68/ آیت‌الله گلپایگانی فقط 14 ڕای داشت|یەکەم=پایگاه خبری تحلیلی انتخاب|دوایین=Entekhab.ir|وێبگە=پایگاه خبری تحلیلی انتخاب – Entekhab.ir}}{{بەستەری مردوو|url=http://www.entekhab.ir/fa/news/387806 |date=ئەیلوولی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;
| office1             = [[پێڕستی سەرۆک کۆمارەکانی ئێران|سێیەمین]] [[سەرۆک کۆماری ئێران]]
| 1blankname1         = {{nowrap|ڕێبەر}}
| 1namedata1          = [[ڕووحوڵڵا خومەینی]]{{ھن}}''خۆی''
| predecessor1        = [[محەممەدعەلی ڕەجایی]]
| primeminister1      = [[میرحوسێن مووسەوی]]
| successor1          = [[ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی]]
| term_start1         = ٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٨١
| term_end1           = ١٦ی ئابی ١٩٨٩&lt;ref name=&quot;resignation&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=letter to Hashemi Rafsanjani and resignation from presidency|ناونیشان=http://farsi.khamenei.ir/message-content?id=2165|بڵاوکەرەوە=Khamenei.ir|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠١٨|زمان=fa|ڕێکەوت=١٦ی ئابی ١٩٨٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180616204334/http://farsi.khamenei.ir/message-content?id=2165|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
| office2             = یەکەمین سەرۆکی [[ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم]]
| appointed2          = [[ڕووحوڵڵا خومەینی]]
| predecessor2        = پۆستەکە دامەزراوە
| successor2          = [[ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی]]
| term_start2         = ٧ی شوباتی ١٩٨٨
| term_end2           = ٤ی حوزەیرانی ١٩٨٩
| office3             = ئەندامی [[ئەنجومەنی شارەزایانی ڕێبەری]]
| term_start3         = ١٥ی ئابی ١٩٨٣
| term_end3           = ٤ی حوزەیرانی ١٩٨٩
| constituency3       = [[پارێزگای تاران]]&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=1982 Assembly of Experts Election|ئیش=The Iran Social Science Data Portal|بڵاوکەرەوە=Princeton University|ناونیشان=https://www.princeton.edu/irandataportal/elections/experts/1982/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151019162414/http://www.princeton.edu/irandataportal/elections/experts/1982/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥}}&lt;/ref&gt;
| majority3           = ٢٬٨٠٠٬٣٥٣ (٨٧٫٨٪)&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.mashreghnews.ir/news/520344|سەردێڕ=چه کسی در نخستین انتخابات خبرگان اول شد؟ +جدول|ڕێکەوت=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171010024415/https://www.mashreghnews.ir/news/520344/%da%86%d9%87-%da%a9%d8%b3%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d9%86%d8%ae%d8%b3%d8%aa%db%8c%d9%86-%d8%a7%d9%86%d8%aa%d8%ae%d8%a7%d8%a8%d8%a7%d8%aa-%d8%ae%d8%a8%d8%b1%da%af%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d9%88%d9%84-%d8%b4%d8%af-%d8%ac%d8%af%d9%88%d9%84|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt;
| office4             = ئەندامی [[پەرلەمانی ئەنجومەنی ئیسلامی]]
| term_start4         = ٢٨ی ئایاری ١٩٨٠
| term_end4           = ١٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٨١
| constituency4       = تاران، ڕەی و شەمیرانات
| majority4           = ١٬٤٠٥٬٩٧٦ (٦٥٫٨٪)&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Parliament members|ناونیشان=http://rc.majlis.ir/fa/parliament_member/show/762450|بڵاوکەرەوە=Iranian Majlis|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|زمان=fa|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140707095033/http://rc.majlis.ir/fa/parliament_member/show/762450|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تەممووزی ٢٠١٤}}&lt;/ref&gt;
| office5             = پێشنوێژی ھەینیی [[تاران]]
| term_start5         = ١٤ی کانوونی دووەمی ١٩٨٠–٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦
| term_end5           =
| appointer5          = [[ڕووحوڵڵا خومەینی]]
| predecessor5        = [[حوسێنعەلی مونتەزیری]]
| successor5          = خاڵی
| 1blankname5         = {{nowrap|پێشنوێژە کاتییەکان}}
| 1namedata5          = {{List collapsed|title=''پێڕست''|[[ئەحمەد جەننەتی|ئەحمەد جەنەتی]]{{ھن}}[[ئەحمەد خاتمی]]{{ھن}}[[کازم سەدیقی]]{{ھن}}[[محەممەدعەلی مەوحەدی کرمانی]]{{ھن}}[[محەممەد حەسەن ئەبووتۆرابی فەرد]]{{ھن}}[[محەممەد جەواد حاج عەلی ئەکبەری]]}}
| birth_name          = سەید عەلی حوسێنی خامنە&lt;ref name=&quot;cc&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=A photo of Identity document of Ayatollah Khamenei|ناونیشان=http://farsi.khamenei.ir/photo-album?id=8799|بڵاوکەرەوە=Khamenei.ir|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|زمان=fa|ڕێکەوت=١ی شوباتی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170814175343/http://farsi.khamenei.ir/photo-album?id=8799|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئابی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
| birth_date          = {{Birth date|df=yes|١٩٣٩|٧|١٦}}&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://farsi.khamenei.ir/photo-album?id=8799|سەردێڕ=تصویری از شناسنامه حضرت آیت‌الله خامنه‌ای|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئابی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170814175343/http://farsi.khamenei.ir/photo-album?id=8799|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; (ڕێکەوتی ناسنامە)&lt;ref name=&quot;cc&quot;/&gt;{{ھن}}{{Birth date|df=yes|١٩٣٩|٤|١٩}} (ڕێکەوتی ڕاستەقینە)&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.mashreghnews.ir/news/558617/روایتی-از-تاریخ-دقیق-تولد-رهبر-انقلاب-از-زبان-معظم-له-عکس|سەردێڕ=روایتی از تاریخ دقیق تولد رهبر انقلاب از زبان معظم‌له+عکس|ڕێکەوت=١٦ی نیسانی ٢٠١٦|وێبگە=مشرق نیوز}}&lt;/ref&gt;
| birth_place         = [[مەشھەد]]، [[پارێزگای خۆراسان]]، [[شانشینی پەھلەوی|شانشینی ئێران]]
| death_date         = {{death date and age|٢٠٢٦|٠٢|٢٨|١٩٣٩|٠٤|١٩|df=y}}
| death_place         = [[تاران]]، [[ئێران]]
| party               = [[سیاسەتوانی سەربەخۆ|سەربەخۆ]] (١٩٨٩–٢٠٢٦)
| otherparty          = {{plainlist|
* [[حیزبی کۆماری ئیسلامی]] (١٩٧٩–١٩٨٧)
* [[کۆمەڵەی ڕۆحانییە خەباتکارەکان]] (١٩٧٧–١٩٨٩)&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://fararu.com/fa/news/118101/جامعه-روحانيت-مبارز-جوان-مي‌شود|سەردێڕ=جامعه روحانيت مبارز جوان مي‌شود|زمان=fa|trans-title=Combatant Clergy Association gets younger|id=118101|ڕێکەوت=٨ی تەممووزی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Fararu|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160902124141/http://fararu.com/fa/news/118101/%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%AA-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B2-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%8A%E2%80%8C%D8%B4%D9%88%D8%AF|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئەیلوولی ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;
 }}
| spouse              = {{marriage|[[مەنسوورە خوجەستە باقرزادە]]|١٩٦٤}}
| children            = {{hlist|[[مستەفا خامنەیی|مستەفا]]|[[موجتەبا خامنەیی|موجتەبا]]|[[مەسعوود خامنەیی|مەسعوود]] (ناسراو بە موحسین)&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|یەکەم١=Masoud|دوایین١=Kazemzadeh|s2cid=153558136|سەردێڕ=Ayatollah Khamenei's Foreign Policy Orientation|journal=Comparative Strategy|ڕێکەوت= n.d. |issn=0149-5933|eissn=1521-0448|پەڕەکان=٤٤٣–٤٥٨|بەرگ=٣٢|issue=5|doi=10.1080/01495933.2013.840208}}&lt;/ref&gt;|مەیسەم|ھودا|بوشرا}}
| parents             = {{plain list|
* [[جەواد خامنەیی]]
* خەدیجە میردامادی
 }}
| relatives           = {{plain list|
* [[محەممەد خامنەیی]] {{small|(برا)}}
* [[ھادی خامنەیی]] {{small|(برا)}}
 }}
| residence           = [[بەیتی ڕێبەری]] (١٩٨٩–٢٠٢٦)
| alma_mater          = [[ناوچەی زانستیی قوم]]
| website             = {{url|http://farsi.khamenei.ir/}}
| signature           =
| module              = {{Infobox religious biography
 | title             = [[مەرجەع]]
 | embed             = yes
 | religion          = [[ئیسلام]]
 | denomination      = [[شیعە]]ی [[شیعەی دوازدە ئیمام|دوازدە ئیمام]]
 | jurisprudence     = [[جەعفەرییەکان|جەعفەری]]
 | creed             = [[ئوسوولی]]
 | main_interests    = [[بنەماکانی فیقھ]]، [[زانستی تەفسیر|تەفسیر]]&lt;ref name=&quot;cgie&quot;/&gt;
 | notable_ideas     = [[فتوای عەلی خامنەیی لەبارەی دژایەتیی سازکردنی چەکی ناوکی]]
 | alma_mater        = {{plainlist|
* ناوچەی زانستیی خۆراسان&lt;ref name=&quot;cgie&quot;/&gt;
* [[ناوچەی زانستیی نەجەف]]&lt;ref name=&quot;cgie&quot;/&gt;
* [[ناوچەی زانستیی قوم]]&lt;ref name=&quot;cgie&quot;/&gt;
 }}
 | teachers          =
 | students          =
 | influences        =
 | influenced        =
 }}
| module2             = {{Infobox Military person|embed=yes
 | allegiance        = {{ھێمای ئاڵا|ئێران}} [[کۆماری ئیسلامیی ئێران]]
 | branch            = [[سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]]{{ھن}}[[بارەگای شەڕە ناڕێککەکان]]&lt;ref name=&quot;raee&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Raee|یەکەم١=Sajjad|editor1-last=Ardestani|editor1-first=Hussein|script-title=fa:نقش آیت‌الله خامنه‌ای در دفاع مقدس: سال اول جنگ|journal=Negin-e Iran: Quarterly for Studies of Iran–Iraq War|ڕێکەوت=زستانی ٢٠٠٨|بەرگ=٧|issue=26|پەڕەکان=٩–٢٤|ناونیشان=http://www.negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf|سەردێڕ=Wayback Machine|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|trans-title=Ayatollah Khamanei's Role in the Sacred Defense: During the First Year|زمان=fa|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160428015402/http://negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی نیسانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
 | serviceyears      = ١٩٧٩–٨٠؛ ١٩٨٠–٨١
 | commands          = فەرماندەی سپای پاسداران&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Detailed biography of Ayatollah Khamenei, Leader of Islamic Revolution |ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Khamenei.ir |ناونیشان=http://english.khamenei.ir/news/2157/Detailed-biography-of-Ayatollah-Khamenei-Leader-of-Islamic-Revolution |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160410112848/http://english.khamenei.ir/news/2157/Detailed-biography-of-Ayatollah-Khamenei-Leader-of-Islamic-Revolution |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی نیسانی ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;
 | battles           = [[شەڕی ئێران و عێراق]]
* [[ئۆپەراسیۆنی سامن ئەئێمە]]&lt;ref name=&quot;raee&quot;/&gt;{{ھن}}
[[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی دوازدە ڕۆژە]]{{ھن}}
[[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|شەڕی ٢٠٢٦]] '''[[کوشتنی عەلی خامنەیی|X]]'''
 }}
}}

'''سەید عەلی حوسێنی خامنە''' ({{بە فارسی| سید علی حسینی خامنه‌ای}}) ناسراو بە '''سەید عەلی خامنەیی''' (١٩ی نیسانی ١٩٣٩ – ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦)&lt;ref&gt;https://www.iranintl.com/en/202602280738&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ali Khamenei |ناونیشان=https://www.cgie.org.ir/fa/publication/entryview/16337 |وێبگە=CGIE (fa)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=taking look at the biography of Ali Khamenei |ناونیشان=http://farsi.khamenei.ir/memory-content?id=26142 |وێبگە=khamenei (fa) |ڕێکەوت=٢١ی ئازاری ٢٠١٤ |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠١٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151208233452/http://farsi.khamenei.ir/memory-content?id=26142 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; سیاسەتوانی ئێرانی، مەرجەعێکی [[شیعە]]ی [[شیعەی دوازدە ئیمام|دوازدە ئیمام]] و دووەمین [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران]] بوو، کە لە ساڵی ١٩٨٩ەوە ھەتا [[کوشتنی عەلی خامنەیی|کاتی کوشتنی]] لە ٢٠٢٦ ئەو پۆستەی پێبوو، ئەمەش دوای [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] و پێش [[موجتەبا خامنەیی]]. ئەو پێشتر سێیەمین [[سەرۆک کۆماری ئێران]] بوو لە نێوان ساڵەکانی ١٩٨١ ھەتا ١٩٨٩. خامنەیی لە کاتی ڕێبەرایەتیدا، بەپێی [[دەستووری کۆماری ئیسلامیی ئێران|دەستووری ئێران]] باڵاترین دەسەڵاتدار و فەرماندەی گشتیی [[ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|ھێزە چەکدارەکانی ئەو وڵاتە]] بوو. ئەو لە درێژترین ماوەی [[سەرۆکی حکوومەت|دەسەڵاتداری]] لە ڕۆژھەڵاتی ناویندا و لەدوای [[محەممەدڕەزا پەھلەوی]] دووەم درێژترین ماوەی ڕێبەرایەتی لە ئێراندا پێبوو.&lt;ref name=&quot;Primer&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://iranprimer.usip.org/resource/supreme-leader|سەردێڕ=The Supreme Leader – The Iran Primer|ڕێکەوت=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=١ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160630220905/http://iranprimer.usip.org/resource/supreme-leader|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;

بەوتەی خۆی لە سەردەمی [[شانشینی پەھلەوی|حکوومەتی پەھلەوی]]دا چەند جار دەستبەسەر کراوە و دواتر بۆ ماوەی سێ ساڵ دوور خرایەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://english.khamenei.ir//index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=57&amp;Itemid=20 |سەردێڕ=Khamenei.ir |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131112211620/http://english.khamenei.ir//index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=781&amp;Itemid=4 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}&lt;/ref&gt; دوای سەرکەوتنی [[شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران|شۆڕشی ئێران]] و ڕووخانی [[شانشینی پەھلەوی]]، لە حوزەیرانی ١٩٨١دا [[ھەوڵی تیرۆرکردنی عەلی خامنەیی|ھەوڵی تیرۆرکردنی خامنەیی]] درا کە بووە ھۆی لەکارکەوتنی دەستی ڕاستی.&lt;ref&gt;[https://nationalpost.com/m/story.html?id=1715112 Khamenei has kept a low profile]{{dead link|date=November 2016 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} Agence France Presse, 20 June 2009. Retrieved 24 September 2009.{{dead link|date=February 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.newsweek.com/2007/04/05/reign-of-the-melted-ones.html |سەردێڕ=How Khamenei Keeps Control|ئیش=Newsweek|نووسەر=Maziar Bahari|ڕێکەوت=٦ی نیسانی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20101025013022/http://www.newsweek.com/2007/04/05/reign-of-the-melted-ones.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt; خامنەیی یەکێک لە سەرکردەکانی ئێران لە سەردەمی [[شەڕی ئێران و عێراق]] لە دەیەی ١٩٨٠دا بوو و پەیوەندیییەکی نزیکی لەگەڵ [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] ھەبوو کە دواتریش فەرماندەکانی سوپا لەلایەن خامنەییەوە دادەنران و لادەبران. ھەروەھا سوپای پاسداران ھەوڵی سەرکوتکردنی دژبەرانی خامنەیی دابوو.&lt;ref name=&quot;Newsweekmag&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Khamenei Will Be Iran's Last Supreme Leader|ناونیشان=http://www.newsweek.com/khamenei-will-be-irans-last-supreme-leader-76961|ئیش=Newsweek|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|وتەگێڕانەوە=referring to the enormous power Khamenei has given Iran's Islamic Revolutionary Guards Corps, which, under Khamenei's direct control, has brutally repressed demonstrators, human rights activists, and opposition journalists.|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170916184019/http://www.newsweek.com/khamenei-will-be-irans-last-supreme-leader-76961|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئەیلوولی ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt; خامنەیی لە ساڵی ١٩٨١ ھەتا ١٩٨٩، وەکوو سێیەمین سەرۆک کۆماری ئێران کاری کرد و یەکێک لە نزیکەکانی [[ڕووحوڵڵا خومەینی]]، یەکەمین ڕێبەری باڵای شۆڕش بوو. خومەینی ھەندێک پێش مردنی لەگەڵ ئەو جێگرەوەی کە ھەڵیبژاردبوو، [[حوسێنعەلی مونتەزیری]] ناکۆکیی ھەبوو، ھەر بۆیە لەکاتی مردنی خومەینی کەس نەبوو کە جێگەی بگرێتەوە. لەلایەن [[ئەنجومەنی شارەزایانی ڕێبەری|ئەجومەنی شارەزایان]]ەوە لە ٤ی حوزەیرانی ١٩٨٩، خامنەیی کە تەمەنی ٥٠ ساڵ بوو وەکوو ڕێبەری نوێ ھەڵبژێردرا. بەوتەی [[ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی]]، خامنەیی کەسێک بوو کە خومەینی پێش مردنی وەکوو جێگرەوەی خۆی ھەڵیبژاردبوو. خامنەیی لە ١٤ی ئایاری ١٩٧٩ەوە ھەتا کاتی کوژرانی، بەڕێوبەرایەتیی خزمەتکارانی [[ئاستانی قودسی ڕەزەوی]] پێبوو.&lt;ref name=&quot;رئیس خدمه‌ی آستان قدس رضوی&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=انتصاب آیت‌الله خامنه‌ای به عنوان ڕئیس خدمه‌ی آستان قدس رضوی|ناونیشان=http://farsi.khamenei.ir/photo-album?id=37411|وێبگە=farsi.khamenei.ir|ڕێکەوت = ١٤ی نیسانی ١٩٧٩|بڵاوکەرەوە=khamenei.ir|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170819145038/http://farsi.khamenei.ir/photo-album?id=37411|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئابی ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt;

خامنەیی وەکوو ڕێبەر، بەھێزترین کاربەدەستی سیاسی لە کۆماری ئیسلامی بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14362281|ئیش=BBC News|سەردێڕ=Profile: Iran's 'unremarkable' supreme leader Khamenei|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120218062301/http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14362281|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠١٢}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=GanjiForAff&gt;Ganji, Akbar, &quot;The Latter-Day Sultan: Power and Politics in Iran&quot;, ''Foreign Affairs'', November December 2008&lt;/ref&gt; ئەو [[سەرۆکی دەوڵەت]]ی ئێران و فەرماندەی گشتیی ھێزە چەکدارەکان بوو و توانی لە زۆرێک لە بوارە ئابوورییەکان، ئایینییەکان، سیاسەتە ناوخۆیییەکان و دەرەکییەکان و ژینگە سروشتییەکاندا دەستێوەردان و ڕۆڵی سەرەکیی ھەبێت.&lt;ref name=&quot;Middle East Eye&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.middleeasteye.net/news/khamenei-lashes-out-rafsanjani-and-rouhani-rare-iran-public-spat-1261460510|سەردێڕ=Iran's Khamenei hits out at Rafsanjani in rare public rebuke|ئیش=Middle East Eye|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160404031405/http://www.middleeasteye.net/news/khamenei-lashes-out-rafsanjani-and-rouhani-rare-iran-public-spat-1261460510|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی نیسانی ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;al-monitor.com&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/11/iran-green-climate-change-khamenei.html|سەردێڕ=Khamenei says Iran must go green – Al-Monitor: the Pulse of the Middle East|بڵاوکەرەوە=Al-Monitor|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151222135539/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/11/iran-green-climate-change-khamenei.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Louis Charbonneau and Parisa Hafezi&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.reuters.com/article/us-iran-nuclear-missiles-idUSBREA4E11V20140516|سەردێڕ=Exclusive: Iran pursues ballistic missile work, complicating nuclear talks|نووسەر=Louis Charbonneau and Parisa Hafezi|ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠١٤|ئیش=Reuters|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170731230530/https://www.reuters.com/article/us-iran-nuclear-missiles-idUSBREA4E11V20140516|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;en.iranwire.com&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://en.iranwire.com/features/5272/|سەردێڕ=IranWire – Asking for a Miracle: Khamenei's Economic Plan|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160307035444/https://en.iranwire.com/features/5272/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئازاری ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2014/05/khamenei-plans-increase-iran-population.html|سەردێڕ=Khamenei outlines 14-point plan to increase population|ڕێکەوت=٢٢ی ئایاری ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170801000839/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2014/05/khamenei-plans-increase-iran-population.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئابی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئایاری ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.payvand.com/news/06/jul/1055.html|سەردێڕ=Iran: Executive, legislative branch officials endorse privatization plan|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170105175931/http://www.payvand.com/news/06/jul/1055.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}&lt;/ref&gt; خامنەیی وەکوو ڕێبەر، توانای بەڕێوەبەرایەتیی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆی بەسەر دەزگاکانی جێبەجێکردن، یاسادانان و دادگەری و ھەروەھا ھێزە چەکدارەکان و میدیاکاندا ھەبوو.&lt;ref name=&quot;Primer&quot;/&gt; تەواوی کاندیداکانی ئەنجومەنی شارەزایان، سەرۆکایەتیی کۆمار و [[ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی|پەرلەمان]] لەلایەن [[ئەنجومەنی پارێزەران]]ەوە پەسەند دەکران، کە ئەندامەکانی بەشێوەی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ لەلایەن خامنەیییەوە دادەنران.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2015/dec/14/rafsanjani-breaks-taboo-over-selection-of-irans-next-supreme-leader|سەردێڕ=Rafsanjani breaks taboo over selection of Iran's next supreme leader|ئیش=The Guardian|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161218132154/https://www.theguardian.com/world/2015/dec/14/rafsanjani-breaks-taboo-over-selection-of-irans-next-supreme-leader|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt; ھەروەھا ھەندێک کات بوو کە ئەنجومەنی پارێزەران دوای فەرمانی خامنەیی، ڕەتکردنەوەکانی بۆ ژمارەیەکی تایبەت ھەڵوەشاندەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2005/may/24/iran|سەردێڕ=Iran reverses ban on reformist candidates|ئیش=The Guardian|ڕێکەوت=٢٤ی ئایاری ٢٠٠٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161221144045/https://www.theguardian.com/world/2005/may/24/iran|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;

خامنەیی لە سەردەمی دەسەڵاتیدا بینەری ژمارەیەکی بەرچاو خۆپیشاندان و ناڕەزایەتیی گەورە بوو، لەوانەش [[خۆپیشاندانەکانی ١٩٩٤ی قەزوین]]،&lt;ref name=&quot;english.alarabiya.net&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://english.alarabiya.net/en/perspective/features/2016/12/06/The-Basij-Mostazafan-A-culture-of-martyrdom-and-death.html|سەردێڕ=The Basij Mostazafan – A culture of martyrdom and death|ڕێکەوت=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Al Arabiya|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161207015759/http://english.alarabiya.net/en/perspective/features/2016/12/06/The-Basij-Mostazafan-A-culture-of-martyrdom-and-death.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;[[خۆپیشاندانەکانی خوێندکارانی ئێران (تەممووزی ١٩٩٩)|خۆپیشاندانەکانی ١٩٩٩ی خوێندکارانی تاران]]، [[خۆپیشاندانەکانی دوای ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ئێران (٢٠٠٩)|خۆپیشاندانەکانی دوای ھەڵبژاردنی ٢٠٠٩ی سەرۆکایەتیی]]،&lt;ref name=&quot;linkday.ir&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Khamenei was the victim of an attempted assassination|ناونیشان=http://www.linkday.ir/گزارشی-از-ماجرای-ترور-6-تیر-1360.html|وێبگە=LinkDay|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161011225034/http://www.linkday.ir/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%D9%88%D8%B1-6-%D8%AA%DB%8C%D8%B1-1360.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The New York Times&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2009/12/28/world/middleeast/28iran.html|سەردێڕ=Police Are Said to Have Killed 10 in Iran Protests|ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|ئیش=The New York Times|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100205184518/http://www.nytimes.com/2009/12/28/world/middleeast/28iran.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی شوباتی ٢٠١٠}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cnn.com&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.cnn.com/2009/WORLD/meast/12/27/iran.protests/index.html|سەردێڕ=Several killed, 300 arrested in Tehran protests|وێبگە=CNN|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091231034802/http://www.cnn.com/2009/WORLD/meast/12/27/iran.protests/index.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt; [[خۆپیشاندانەکانی ئێران (٢٠١١–٢٠١٢)|خۆپیشاندانەکانی ٢٠١١–٢٠١٢]]، [[خۆپیشاندانەکانی ئێران (٢٠١٧–٢٠١٨)|خۆپیشاندانەکانی ٢٠١٧–٢٠١٨]]، [[خۆپیشاندانەکان و مانگرتنەکانی گشتیی ئێران (٢٠١٨–٢٠١٩)|خۆپیشاندانەکان و مانگرتنەکانی گشتیی ٢٠١٨–٢٠١٩]]، [[خۆپیشاندانەکانی ئێران (٢٠١٩–٢٠٢٠)|خۆپیشاندانەکانی ٢٠١٩–٢٠٢٠]]، [[خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢١ی ئێران|خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢١]]، [[خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێران|سەرھەڵدانی ٢٠٢٢]] و [[خۆپیشاندانەکانی ئێران (٢٠٢٥–٢٠٢٦)|سەرھەڵدانی ٢٠٢٥–٢٠٢٦]]. ھەروەھا زۆربەی [[ڕۆژنامەنووس]] و ئەو کەسانەی کە ڕەخنەیان لە خامنەیی دەگرت بە تۆمەتە جۆراوجۆرەکان دەستبەسەر دەکران و بە بەندیخانە و قامچلێدان سزا دەدران، کە ھەندێک جار گیانیان لەدەست دەدا.&lt;ref name=&quot;State Department2015&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=IRAN 2015 HUMAN RIGHTS REPORT|ناونیشان=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/253135.pdf|بڵاوکەرەوە=United States State Department|وتەگێڕانەوە=During the year the government arrested students, journalists, lawyers, political activists, women's activists, artists, and members of religious minorities; charged many with crimes such as &quot;propaganda against the system&quot; and &quot;insulting the supreme leader;&quot; and treated such cases as national security trials (see sections 1.a. through 1.e. ; section 6, Women; and section 7.a.).}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;State Department&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=IRAN 2016 HUMAN RIGHTS REPORT|ناونیشان=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/265708.pdf|بڵاوکەرەوە=United States State Department}}&lt;/ref&gt; لە سەردەمی ڕێبەرایەتیی خامنەییدا [[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی دوازدە ڕۆژە]] و ھەروەھا [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|شەڕی ٢٠٢٦]] ڕوویدا.

== ژیانی سەرەتایی و خوێندن ==
عەلی خامنەیی لە ١٩ی نیسانی ١٩٣٩ لەدایکبووە، باوکی جەواد خامنەیی بوو کە [[عالم]] و [[موجتەھید]]ێکی لەدایکبووی [[نەجەف]]، [[عێراق]] بوو، و دایکی ناوی خەدیجە میردامادی (کچی ھاشم میردامادی) بوو لە [[مەشھەد]]. ئەو دووەم منداڵ بوو لە کۆی ھەشت منداڵ. دوو لە برایەکانیشی پیاوی ئایینین؛ برا بچووکەکەی، ھادی خامنەیی، سەرنووسەری ڕۆژنامە و پیاوی ئایینییە. خوشکە گەورەکەی، فاتیمە حوسێنی خامنەیی لە ساڵی ٢٠١٥ لە تەمەنی ٨٩ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. باوکی [[تورک]]ێکی [[ئازەرییەکان|ئازەری]] خەڵکی [[خامنە]] بوو. دایکیشی [[فارس]]ێکی خەڵکی [[یەزد]] بوو. ھەندێک لە باپیرانی خەڵکی [[تەفرێش]] بوون لە پارێزگای مەرکەزیی ئێستا و لە شوێنی ڕەسەنی خۆیانەوە لە تەفرێش کۆچیان کردبوو بۆ خامنە لە نزیک [[تەورێز]].

باپیرانی عەلی خامنەیی سەید حوسێن تەفرێشی بوو، کە لە نەوەکانی سەیدە ئەفتاسییەکان بوو کە دەوترێت دەگەڕێنەوە سەر سوڵتانی زانایان ئەحمەد، ناسراو بە سوڵتان سەید، کە نەوەی [[شیعەی دوازدە ئیمام|ئیمامی چوارەمی شیعە]]، عەلی سەجادە. خوێندنی خامنەیی لە تەمەنی چوار ساڵییەوە دەستی پێکرد، بە فێربوونی [[قورئان]] لە مەکتەب؛ ئاستەکانی سەرەتایی و پێشکەوتووی خوێندنی [[حەوزە]]ی لە حەوزەی مەشھەد بەسەر برد، لەژێر دەستی مامۆستایانی وەک شێخ ھاشم قەزوینی و ئایەتوڵڵا میلانی.

لە [[مەشھەد]]، ھەروەھا سەردانی ڕووناکبیرە سێکیولارەکان و ھەروەھا بزووتنەوەی [[سۆسیالیست]]ە خواپەرستەکانی دەکرد، کە ڕێکخراوێکی سیاسی بوو بانگەشەی بۆ [[سۆسیالیزمی ئیسلامی]] دەکرد و کاریگەر بوو بە کەسایەتییەکانی وەک [[کارل مارکس]]، [[چێ گیڤارا]]، [[تیتۆ]] و [[عەلی شەریعەتی]]؛ خامنەیی بەشداری لە سیمینار و وتارەکانیاندا دەکرد، کە بەلای عەباس میلانییەوە کاریگەری لەسەر جیھانبینیی جیھانی سێیەمیی ئەوی دواتری ھەبوو. لە ساڵی ١٩٥٧ چوو بۆ [[نەجەف]]، بەڵام بەھۆی ناڕازیبوونی باوکی بۆ مانەوەی لەوێ، زوو گەڕایەوە بۆ [[مەشھەد]]. لە ساڵی ١٩٥٨، لە [[قوم]] نیشتەجێ بوو، کە لەوێ بەشداری لە وانەکانی سەید حوسێن برووجێردی و [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] دەکرد. وەک زۆرێک لە پیاوانی ئایینی دیکەی چالاکی سیاسی لەو سەردەمەدا، خامنەیی زۆر زیاتر تێکەڵ بە [[سیاسەت]] بوو تا زانستی ئایینی.

== سەرەتای کاری سیاسی (١٩٦٠ەکان–١٩٨١) ==
بەپێی ماڵپەڕە فەرمییەکەی، خامنەیی شەش جار دەستگیر کراوە پێش ئەوەی بۆ ماوەی سێ ساڵ لە سەردەمی [[محەممەدڕەزا پەھلەوی]]دا دووربخرێتەوە. ئەو کەسایەتییەکی سەرەکیی [[شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران|شۆڕشی ئێران]] و یەکێک لە نزیکەکانی [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] بوو. لە کاتی دامەزراندنی [[کۆماری ئیسلامی]]یەوە، خامنەیی چەندین پۆستی حکوومیی ھەبووە. خامنەیی لە ١٤ی نیسانی ١٩٧٩ەوە وەک سەرۆکی خزمەتکارانی ئاستان قودس ڕەزەوی کاری کردووە.

محەممەد سەحیمی جەختی لەوە کردەوە کە کاری سیاسیی ئەو دوای شۆڕشی ئێران دەستی پێکرد، کاتێک سەرۆککۆماری پێشووی ئێران، ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی، کە ئەو کاتە جێی متمانەی خومەینی بوو، خامنەیی ھێنایە ناو بازنەی ناوەوەی خومەینی. دواتر، حەسەن ڕۆحانی، کە ئەو کاتە ئەندامی پەرلەمان بوو، ڕێکخستنی بۆ خامنەیی کرد تا یەکەم پۆستی گەورەی خۆی لە حکوومەتی کاتیی شۆڕشگێڕدا وەک جێگری وەزیری بەرگری وەربگرێت.

لە ساڵی ١٩٨٠، دوای دەستلەکارکێشانەوەی حوسێن عەلی مونتەزەری لەو پۆستە، ڕووحوڵڵا خومەینی عەلی خامنەیی بۆ پۆستی پێشنوێژی ھەینیی [[تاران]] دەستنیشان کرد. خامنەیی بۆ ماوەیەکی کورت لە کۆتایییەکانی تەممووز تا ٦ی تشرینی دووەمی ١٩٧٩ جێگری وەزیری بەرگریی نەتەوەیی بوو و وەک سەرپەرشتیاری [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] کاری دەکرد. ھەروەھا وەک نوێنەری لیژنەی بەرگریی [[پەرلەمانی ئێران]] لە مەیدانی جەنگدا خزمەتی کردووە.

== ھەوڵی تیرۆرکردنی ١٩٨١ ==
خامنەیی بە تەسکۆڵە لە ھەوڵێکی تیرۆرکردن لەلایەن [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران|موجاھیدینی خەلق]] ڕزگاری بوو کاتێک [[بۆم]]بێک، کە لەناو تۆمارکەرێکی دەنگدا شاردرابووەوە، لە تەنیشتی تەقییەوە. لە ٢٧ی حوزەیرانی ١٩٨١، کاتێک خامنەیی لە بەرەکانی پێشەوەی جەنگ گەڕابووەوە، بەپێی خشتەی شەممەکانی چوو بۆ [[مزگەوتی ئەبوزەر]]. دوای نوێژی یەکەم، [[وتار]]ێکی بۆ نوێژخوێنان پێشکەش کرد کە پرسیارەکانیان لەسەر [[کاغەز]] نووسیبوو.

لەو کاتەدا، گەنجێک کە دوگمەیەکی داگرت، تۆمارکەرێکی دەنگی لەگەڵ کاغەزەکان لەسەر مێزەکەی بەردەم خامنەیی دانا. دوای خولەکێک، تۆمارکەرەکە دەستی بە فیکە لێدان کرد، پاشان لەناکاو تەقییەوە. «دیارییەکی گرووپی فورقان بۆ کۆماری ئیسلامی» لەسەر دیواری ناوەوەی تۆمارکەرەکە نووسرابوو. چارەسەرکردنی خامنەیی چەند مانگێکی خایاند و [[قۆڵ]] و [[دەنگەژێ]] و [[سی]]یەکانی بە سەختی بریندار بوون. ئەو بەشێوەیەکی ھەمیشەیی بریندار بوو، و توانای بەکارھێنانی قۆڵی ڕاستی لەدەست دا.

== سەرۆکایەتی (١٩٨١–١٩٨٩) ==
لە ساڵی ١٩٨١، دوای تیرۆرکردنی [[محەممەد عەلی ڕەجایی]]، خامنەیی لە ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ئێرانی تشرینی یەکەمی ١٩٨١ بە دەنگێکی زۆر (٩٧٪) وەک سەرۆککۆماری ئێران ھەڵبژێردرا، کە تێیدا تەنھا چوار کاندید لەلایەن ئەنجومەنی پارێزەرانەوە پەسەند کرابوون. خامنەیی بووە یەکەم پیاوی ئایینی کە ئەو پۆستە وەربگرێت. [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] لە سەرەتادا دەیویست پیاوانی ئایینی لە سەرۆکایەتی دوور بخاتەوە، بەڵام دواتر بۆچوونەکانی گۆڕی. لە ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ئێرانی ١٩٨٥دا، کە تەنھا سێ کاندید لەلایەن ئەنجومەنی پارێزەرانەوە پەسەند کرابوون، عەلی خامنەیی جارێکی دیکە وەک سەرۆککۆماری ئێران ھەڵبژێردرایەوە و ٨٧٪ی دەنگەکانی بەدەست ھێنا.

لە وتاری دەستبەکاربوونی سەرۆکایەتیدا، خامنەیی بەڵێنی دا کە «لاڕێی، [[لیبراڵیزم]]، و [[چەپڕەوی|چەپە]] کاریگەرەکان بە [[ئەمریکا]]» لەناو ببات. بەپێی ژووری ئێران، دژایەتیی توند بەرامبەر [[حکوومەت]]، لەوانە ناڕەزایەتیی توندوتیژ و ناتوندوتیژ، تیرۆرکردن، چالاکیی [[گەریلا]] و یاخیبوونەکان، لە سەرەتای ساڵانی ١٩٨٠کاندا، چ پێش سەرۆکایەتیی خامنەیی و چ لە کاتی سەرۆکایەتییەکەیدا، بە سەرکوتکردنی دەوڵەت و تیرۆر وەڵام درانەوە. ھەزاران ئەندامی ئاسایی گرووپە یاخیبووەکان کوژران، زۆرجار لەلایەن دادگا شۆڕشگێڕییەکانەوە. تا ساڵی ١٩٨٢، حکوومەت ڕای گەیاند کە کۆنترۆڵی دادگاکان دەکات، ھەرچەندە گرووپە سیاسییە جیاوازەکان لە نیوەی یەکەمی ساڵانی ١٩٨٠کاندا بەردەوام لەلایەن حکوومەتەوە سەرکوت دەکران.

=== لەکاتی جەنگی ئێران و عێراق ===
خامنەیی یەکێک بوو لە سەرکردەکانی ئێران لە کاتی [[جەنگی ئێران و عێراق]]دا لە ساڵانی ١٩٨٠کان و پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ سوپای پاسداراندا پەرەپێدا کە ئێستا بەھێزە. سوپای پاسداران بۆ سەرکوتکردنی دژبەرانی [[کۆماری ئیسلامیی ئێران]] جێگیر کراون. وەک سەرۆککۆمار، ناوبانگی ئەوەی ھەبوو کە گرنگییەکی زۆر بە وردەکارییە سەربازی، [[بوودجە]] و کارگێڕییەکان دەدات.

دوای دەرکردنی [[سوپای عێراق]] لە [[ئێران]] لە ساڵی ١٩٨٢، خامنەیی بووە یەکێک لە دژبەرانی سەرەکیی بڕیارەکەی خۆی بۆ ھێرشی پێچەوانە بۆ ناو عێراق، کە ئەمەش بۆچوونێک بوو خامنەیی لەگەڵ سەرۆک وەزیران [[میرحوسێن موسەوی]] ھاوبەش بوو، کە دواتر لەکاتی [[ناڕەزایەتییەکانی ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ئێرانی ٢٠٠٩]]دا ناکۆکی لەگەڵیدا دروست کرد.

=== قۆناغی دوای جەنگ ===
لە بڕیارەکەی ١٠ی نیسانی ١٩٩٧ سەبارەت بە تیرۆرەکانی چێشتخانەی میکۆنۆس، دادگای [[ئەڵمانیا]] فەرمانی دەستگیرکردنی نێونەتەوەیی بۆ [[عەلی فەلاحیان]]، وەزیری ھەواڵگریی ئێران دەرکرد، دوای ئەوەی ڕای گەیاند کە تیرۆرەکە لەلایەن ئەوەوە و بە ئاگاداریی خامنەیی و ڕەفسەنجانی فەرمانی پێ کراوە. بەرپرسانی ئێران بە توندی تێوەگلانی خۆیان ڕەتکردەوە. [[عەلی ئەکبەر ناتق نووری]]، سەرۆکی ئەوکاتی [[پەرلەمانی ئێران]]، بڕیارەکەی وەک سیاسی، ناڕاست و بێ بنەما ڕەتکردەوە. بڕیارەکە بووە ھۆی قەیرانێکی دیپلۆماسی لە نێوان حکوومەتەکانی ئێران و چەندین وڵاتی ئەورووپی، کە تا تشرینی دووەمی ١٩٩٧ی خایاند. تیرۆرکەرە تۆمەتبارکراوەکان، دارابی و ڕاحیل، لە ١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ لە زیندان ئازاد کران و دیپۆرت کرانەوە بۆ وڵاتەکانی خۆیان.

== ڕێبەری باڵا (١٩٨٩–٢٠٢٦) ==
=== ھەڵبژاردن وەک ڕێبەری باڵا ===
{{سەرەکی|ھەڵبژاردنی ڕێبەری باڵای ئێران لە ساڵی ١٩٨٩}}

لە ساڵی ١٩٨٩، [[ڕووحوڵڵا خومەینی|ئایەتووڵڵا خومەینی]] ئایەتوڵڵا مونتەزەریی وەک جێنشینی سیاسیی خۆی لابرد، و لە جیاتیی ئەو پۆستەکەی دا بە خامنەیی. لەبەر ئەوەی خامنەیی نە مەرجەع بوو و نە ئایەتوڵڵا، ئەنجومەنی شارەزایان ناچار بوو دەستوور دەستکاری بکات بۆ ئەوەی پۆستی ڕێبەری باڵای نوێی ئێران پێ ببەخشێت (بڕیارێک کە لەلایەن چەندین ئایەتوڵڵای گەورەوە دژایەتی دەکرا). خامنەیی دوای مردنی خومەینی بە فەرمی جێگەی گرتەوە، دوای ئەوەی لە ٤ی حوزەیرانی ١٩٨٩ لەلایەن ئەنجومەنی شارەزایانەوە وەک [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری باڵا]]ی بەوەکالەت ھەڵبژێردرا.

=== پێشنیازی ئەنجومەنی سەرکردایەتی ===
سەرەتا، ھەندێک لە ئەندامانی ئەنجومەنی شارەزایان بیرۆکەی ئەنجومەنێکی سەرکردایەتییان پێشنیار کرد. لیستی جۆراوجۆر پێشنیار کران، و خامنەیی لە ھەموویاندا ناوی ھەبوو. بۆ نموونە، ئەنجومەنێکی سێ کەسی پێکھاتوو لە [[عەلی مشکینی]]، [[عەبدولکەریم موسەوی ئەردەبیلی]] و خامنەیی پێشنیاز کرا بۆ ڕێبەرایەتیکردنی ئێران. بەپێی ڕەفسەنجانی، ئەو و خامنەیی دژی پێشنیازەکە بوون، لەکاتێکدا [[ئایەتوڵڵا حائیری شیرازی]] و [[ئایەتوڵڵا ئیبراھیم ئەمینی]] لایەنگری بوون. لایەنگرانی پێشنیازی ئەنجومەنەکە باوەڕیان وابوو کە بوونی ئەنجومەنێک یەکڕیزیی زیاتر لە کۆمەڵگادا دروست دەکات و تایبەتمەندیی ئەرێنیی زیاتر لە ئەنجومەنێکدا دەدۆزرێتەوە. لە بەرامبەردا، نەیارەکان باوەڕیان وابوو کە ڕێبەرێکی تاک کاراترە بەپێی ئەزموونەکانی ڕابردوو لە دۆسیەی ئەنجومەنی دادوەریدا.

ئیبراھیم ئەمینی پوختەی ھۆکارەکانی خستەڕوو کە لەلایەن ھەردوو لاوە پێشکەش کرابوون. بە وتەی ئەو، نەیارەکان پێشنیازەکەیان ڕەتکردەوە چونکە: ١) بەڵگە بۆ ویلایەتی فەقی تەنھا بۆ سەرپەرشتیی تاکێک ڕاست بوو، و ڕوون نەبوو کێ سەرپەرشتییەکە بەدەستەوە دەگرێت کاتێک ئەنجومەنێک ھەبێت. سەرپەرشتیی ئەنجومەنێک ڕەگی لە [[فەرموودە]] و [[فیقھی ئیسلامی]]دا نەبوو. ٢) ڕێکخراوەکانی پێشووی جۆری ئەنجومەن، وەک ئەنجومەنی پەخش و ئەنجومەنی باڵای دادوەری، لە پراکتیکدا سەرکەوتوو نەبوون، و ئەنجومەنی سەرکردایەتی بە ھۆکاری ھاوشێوە باش دەرناچێت. ٣) خەڵک ڕاھاتبوون بە ڕێبەرایەتیی تاکەکەسی، و ئەنجومەنێکی سەرکردەکان شتێکی نامۆ بوو بۆیان. ٤) ڕێبەرێکی تاک دەتوانێت یەکلاکەرەوەتر مامەڵە بکات لە کاتی بڕیارە ھەستیار و بنەڕەتییەکان و چارەسەرکردنی کێشە و قەیرانەکاندا.

لە لایەکی دیکەوە، لایەنگرانی پێشنیازەکە باوەڕیان وابوو کە: ١) لەو کاتەدا، ھیچ فەقیھێک یەکسان بە خومەینی یان تەنانەت دوو یان سێ ئاست نزمتر لەو نەبوو تا بتوانێت چاوەڕوانیی خەڵک جێبەجێ بکات. ٢) لە دۆخی ئەنجومەنێکی سەرکردایەتیدا، ئەندامەکان دەتوانن قەرەبووی یەکتر بکەنەوە ئەگەر ھەر یەکێکیان کەموکووڕیی ھەبێت لە بوارێکدا.

٤٥ ئەندام دژی پێشنیازی ئەنجومەنی سەرکردایەتی دەنگیان دا لەکاتێکدا زیاتر لە ٢٠ کەس لایەنگری بوون، و پێشنیازەکە ڕەتکرایەوە. دوای ئەوەی ئەنجومەنەکە بیرۆکەی ئەنجومەنی سەرکردایەتیی ڕەتکردەوە، خامنەیی بە دەنگی ٦٠ کەس لە کۆی ٧٤ ئەندامی ئامادەبوو بە ڕێبەر ھەڵبژێردرا، و ئایەتوڵڵای گەورە [[محەممەد ڕەزا گوڵپایەگان]]ی ١٤ دەنگەکەی دیکەی بەدەست ھێنا. ھەرچەندە دواجار پۆستەکەی قبووڵ کرد، بەڵام خامنەیی ناڕەزایەتیی خۆی دەربڕی سەبارەت بە نەشیاویی خۆی، و وتی «کاندیدکردنی من دەبێت وا لە ھەموومان بکات خوێن بگریین»، و مشتومڕی لەگەڵ موجتەھیدەکانی ئەنجومەنەکە کرد.

=== پێوەرەکانی مەرجەع ===
لەبەر ئەوەی خامنەیی لەو کاتەدا مەرجەع نەبوو—کە [[دەستووری ئێران]] داوای دەکرد—وەک ڕێبەری باڵای کاتی دەستنیشان کرا. دواتر، دەستوور ھەموار کرایەوە بۆ لابردنی ئەو مەرجە، و ئەنجومەنی شارەزایان لە ٦ی ئابی ١٩٨٩ کۆبووەوە بۆ دووپاتکردنەوەی خامنەیی بە ٦٠ دەنگ لە کۆی ٦٤ ئامادەبوو. لە ٢٩ی نیسانی ١٩٨٩، لە وەڵامی نامەی ئایەتوڵڵا عەلی مشکینی، سەرۆکی لیژنەی بەرپرس لە پێداچوونەوەی دەستوور، کە پرسیاری تێڕوانینی خومەینی دەکرد سەبارەت بە پێوەرەکانی مەرجەع، خومەینی وتی: «لەسەرەتاوە، باوەڕم وابوو و پێداگریم دەکرد کە ھیچ پێویستییەک بە مەرجەکانی مەرجەعییەت (دەسەڵات لە [[فیقھ]]دا) نییە. [[موجتەھید]]ێکی (فەقیھی ڕووناکبیر) بە [[تەقوا]]، کە لەلایەن ئەنجومەنی بەڕێزی شارەزایانەوە پەسەند کرابێت، کافییە».

لە ڤیدیۆیەکدا کە لە کاتی [[خۆپیشاندانەکانی ئێران (٢٠١٧–٢٠١٨)|ناڕەزایەتییەکانی ٢٠١٧–٢٠١٨ی ئێران]] دەرکەوت، خامنەیی لەبەردەم ئەنجومەنەکەدا دەبینرا کە دەیوت ئەو لە ڕووی ئایینییەوە شیاو نییە بۆ ئەوەی ببێتە ڕێبەری باڵا. خامنەیی، کە پلەکەی [[حوجەتولئیسلام]] بوو و [[مەرجەع]] نەبوو وەک ئەوەی دەستووری ئێران داوای دەکرد، وتی ئەو تەنھا دەبێتە «ڕێبەرێکی تەشریفاتی»، و لەلایەن ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانییەوە دڵنیا کرایەوە کە پۆستەکە «کاتی» دەبێت تا ئەنجامدانی ڕاپرسییەک، کە دیار بوو بۆ ساڵێک دواتر پلانی بۆ دانرابوو. دوای ڕاپرسیی دەستووری کە لە ٢٨ی تەممووزی ١٩٨٩ ئەنجام درا و مەرجی مەرجەعی لابرد، خامنەیی لە ٦ی ئاب بە فەرمی لەلایەن ئەنجومەنی شارەزایانەوە وەک ڕێبەری باڵای ھەمیشەیی و فەرمی ھەڵبژێردرا.

لە ٢٩ی ئابی ٢٠٢٢، کازم حائیری دەستلەکارکێشانەوەی خۆی لە پۆستی مەرجەع بەھۆی پیری و نەخۆشییەوە ڕاگەیاند. ئەمە بە یەکەم جار لە مێژوودا وەسف کرا کە مەرجەعێک دەستبەرداری پۆستەکەی بێت. ئەو داوای لە شوێنکەوتووانی کرد پەیڕەویی عەلی خامنەیی، ڕێبەری باڵای ئێران بکەن وەک «باشترین کەس بۆ ڕێبەرایەتیی گەلەکەمان و لابردنی دەستدرێژیکاران».

=== ستراتیژیی سیاسی و فەلسەفە ===
سەردەمی خامنەیی جیاواز بوو لە سەردەمی پێش خۆی. ھەرچەندە، ئەو بەردەوام بوو لەسەر سیاسەتی [[خومەینی]] بۆ «ھاوسەنگکردنی گرووپێک بەرامبەر ئەوی تر، بۆ دڵنیابوون لەوەی ھیچ لایەنێک ھێزی زۆر بەدەست نەھێنێت». بەھۆی نەبوونی [[کاریزما]] و پێگەی ئایینیی خومەینی، ئەو تۆڕی کەسیی پەرەپێدابوو، سەرەتا لەناو ھێزە چەکدارەکان و پاشان لەناو پیاوانی ئایینی، لەکاتێکدا بەڕێوەبردنی بونیادە سەرەکییەکان و حەوزەکانی [[قوم]] و [[مەشھەد]]ی دەکرد. دوای سێ دەیە لە بوون بە ڕێبەری باڵا، خامنەیی توانی زۆرێک لە دڵسۆزانی لە سەرانسەری دامەزراوە سەرەکییەکانی ئێران دابنێت، «دروستکردنی سیستەمێک کە خزمەتی دەکات و دەیپارێزێت». پیاوی ئایینیی پێشوو مەھدی خەلەجی و سەعید گوڵکار، سیستەمەکەی خامنەیییان بە دروستکردنی «پەیکەرێکی ھاوتەریب» بۆ ھەر یەکێک لە دامەزراوەکانی وڵات ([[سوپا]]، دەزگا ھەواڵگرییەکان، ھتد) وەسف کرد بۆ ئەوەی ئەو دامەزراوانە بە لاوازی بھێڵێتەوە.

بەپێی وەلی نەسر لە قوتابخانەی جۆنز ھۆپکینز بۆ خوێندنی پێشکەوتووی نێونەتەوەیی، «[خامنەیی] زۆرێک لە دەسەڵاتەکانی سەرۆکایەتیی لەگەڵ خۆیدا برد و نووسینگەی ڕێبەری باڵای کردە سەرپەرشتیاری ھەموو شتێکی گۆڕەپانی سیاسیی ئێران». بە بڕوای نەسر، خامنەیی «جۆرێکی نامۆ لە [[دیکتاتۆر]]» بوو. بەرپرسانی ژێر دەستی خامنەیی کاریگەرییان ھەبوو لەسەر دەسەڵاتە جیاوازەکانی وڵات، و ھەندێک جار دەمەقاڵێی نێوان دامەزراوەکان، لەوانە «پەرلەمان، سەرۆکایەتی، دەسەڵاتی دادوەری، [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سوپای پاسداران]]، سوپا، دەزگا ھەواڵگرییەکان، دەزگاکانی پۆلیس، نوخبەی ئایینی، پێشنوێژانی ھەینی و بەشێکی زۆری میدیاکان»، ھەروەھا جۆرەھا «دامەزراوەی ناحکوومی، ڕێکخراو، ئەنجومەن، حەوزە و گرووپە بازرگانییەکان».

خامنەیی فەرمانی دەردەکرد و بڕیاری کۆتایی دەدا لەسەر ئابووری، ژینگە، سیاسەتی دەرەوە و ھەموو شتێکی تر لە [[ئێران]]. خامنەیی بە بەردەوامی لەگەڵ سەرۆککۆمار، ئەندامانی کابینە، سەرۆک و بەرپرسانی دەسەڵاتی دادوەری، پەرلەمانتاران و ئەوانی تر کۆدەبووەوە و پێی دەوتن چی بکەن. ھەروەھا خامنەیی دامەزراندنەکانی کابینەی سەرۆکایەتیی دەردەکرد و دەیگەڕاندنەوە. خامنەیی لەگەڵ میوانە بیانییەکان کۆدەبووەوە، بەڵام سەفەری نێونەتەوەیی نەدەکرد؛ ھەر کەسێک بیویستایە بیبینێت دەبوایە سەفەری بکردایە بۆ ئێران. جگە لە کاتەکەی لە [[نەجەف]] وەک خوێندکار، خامنەیی لە ماوەی سەرۆکایەتیدا سەفەری [[لیبیا]]ی کردووە.

لە وتارەکانیدا، خامنەیی بە بەردەوامی ئاماژەی بە زۆرێک لە بابەتە ئاشناکانی [[شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران|شۆڕشی ١٩٧٩]] دەکرد: دادپەروەری، سەربەخۆیی، خۆبژێوی، حکوومەتی ئیسلامی و دژایەتیی توند بەرامبەر [[ئیسرائیل]] و [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]]، لەکاتێکدا بە دەگمەن باسی لە ئایدیالە شۆڕشگێڕییەکانی دیکەی وەک دیموکراسی و شەفافییەتی زیاتری حکوومەت دەکرد. بەپێی [[کەریم سەجادپور]] لە دامەزراوەی کارنێگی بۆ ئاشتیی نێونەتەوەیی، خامنەیی «بەرەنگاری ھەوڵەکانی ڕەفسەنجانی بووەوە بۆ دۆزینەوەی شێوازێکی ژیان لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکان، ھەروەھا ھیواکانی خاتەمی بۆ دەوڵەتێکی ئیسلامیی دیموکراتیتر، و مەیلی ئەحمەدی نەژاد بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاشکاوانە».

=== کەرتی تایبەتکردنی کارگە دەوڵەتییەکان ===
لە ساڵی ٢٠٠٧، خامنەیی داوای کەرتی تایبەتکردنی [[کۆمپانیا]] دەوڵەتییەکانی کرد، لەوانە کۆمپانیای تەلەفۆن، سێ [[بانک]] و دەیان پڕۆژەی بچووکی [[نەوت]] و پترۆکیمیایی. دوای چەند مانگێک، لە کۆبوونەوەیەکی تەلەڤیزیۆنیدا لەگەڵ سەرۆککۆماری ئەوکات [[مەحموود ئەحمەدی نەژاد]] و وەزیرانی کابینەکەی، پیاوانی ئایینیی گرنگ، سەرۆکی [[پەرلەمان]] و پارێزگارەکان، سەرۆکانی پەخشی دەوڵەت و ژووری بازرگانیی ئێران، خامنەیی فەرمانی کرد: «ھەندێک یاسا تێپەڕێنن، ھەندێک بازرگانی بفرۆشن، و لەم بارەیەوە خێرا بن». خامنەیی ھۆشداریدا کە «ئەوانەی دژایەتیی ئەم سیاسەتانە دەکەن ئەوانەن کە بەرژەوەندی و کاریگەریی خۆیان لەدەست دەدەن».

=== مشتومڕ سەبارەت بە پێگەی ئایەتوڵڵای گەورە ===
لە ساڵی ١٩٩٤، دوای مردنی ئایەتوڵڵای گەورە [[محەممەد عەلی ئەراکی]]، کۆمەڵەی مامۆستایانی حەوزەی [[قوم]] خامنەیی وەک مەرجەعێکی نوێ ڕاگەیاند؛ بەڵام، چەندین [[ئایەتوڵڵا]] ڕەتیانکردەوە دان بەوەدا بنێن. ھەندێک لەو پیاوە ئایینییە ناڕازییانە بریتی بوون لە [[محەممەد شیرازی]]، [[حوسێن عەلی مونتەزەری]]، [[حەسەن تەباتەبایی]] قومی، و [[یەعسوبەدین ڕەستگار جویباری]]. لە ساڵی ١٩٩٧، بۆ نموونە، مونتەزەری «گومانی خستە سەر دەسەڵاتەکانی ڕێبەر» و لە ئەنجامدا بەھۆی لێدوانەکانییەوە بە داخستنی خوێندنگە ئایینییەکەی، ھێرشکردنە سەر نووسینگەکەی لە قوم، و ماوەیەک دەستبەسەرکردنی لە ماڵەوە سزا درا.

== تیرۆرکردن ==
{{سەرەکی|تیرۆرکردنی عەلی خامنەیی}}
لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦، لە میانەی زنجیرەیەک ھێرشی مووشەکیی بەرفراوانی [[ئەمریکا]] و [[ئیسرائیل]] بۆ سەر [[ئێران]] وەک بەشێک لە ئۆپەراسیۆنی «تووڕەییی داستان»، بەرپرسێکی ئیسرائیلیی نەناسراو بانگەشەی ئەوەی کرد کە تەرمی خامنەیی دۆزراوەتەوە. چەند کاتژمێرێک پێشتر، [[عەباس عێراقچی]]، وەزیری دەرەوەی ئێران، ڕای گەیاند کە خامنەیی و [[مەسعوود پزیشکیان]]ی سەرۆککۆمار «تا ئەو جێیەی من ئاگادارم» لە ژیاندان. دواتر لە ھەمان ڕۆژدا، [[دۆناڵد ترەمپ]]، سەرۆکی ئەمریکا لە «[[ترووس سۆشیاڵ]]» نووسی کە خامنەیی کوژراوە. تەلەڤیزیۆنی دەوڵەتیی ئێران دواتر لە دەوروبەری کاتژمێر ٥ی بەیانی بە کاتی ئێران، چەند کاتژمێرێک دوای ڕاگەیاندنەکەی ترەمپ، مردنەکەی، لەگەڵ کچەکەی، زاواکەی، بووکەکەی و نەوەکەیدا پشتڕاست کردەوە. ڕاپۆرت کراوە کە خامنەیی لەکاتێکدا لە نووسینگەکەیدا بووە، کوژراوە. بەدوای مردنی خامنەییدا، حکوومەت ٤٠ ڕۆژ ماتەمینیی ڕاگەیاند.

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{پۆلی کۆمنز|Ali Khamenei}}

{{سەرۆککۆمارەکانی ئێران}}
{{ئیسلامی سیاسی}}

{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|زانستی سیاسەت|شەڕ|ئیسلام|شیعە|ڕۆژھەڵاتی ناوین|ئێران}}

[[پۆل:عەلی خامنەیی| ]]
[[پۆل:وەزیرانی حکوومەتی ئێران]]
[[پۆل:وەرگێڕە ئێرانییەکان]]
[[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ئێران]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٩]]
[[پۆل:سیایسەتوانە ئێرانییەکان]]
[[پۆل:وەرگێڕەکانی سەدەی ٢٠ەم]]
[[پۆل:شیعە ئێرانییەکان]]
[[پۆل:شاعیرانی ئێرانی]]
[[پۆل:خەڵکی مەشھەد]]
[[پۆل:ئەو کەسانەی ھەوڵی تیرۆریان دراوە]]
[[پۆل:شەڕی ئێران و عێراق]]
[[پۆل:خەڵکی تاران]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>9y3lq13mplx00j4enekzwvto0zppb50</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580661</id>
      <parentid>1580598</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:27:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:ئەو کەسانەی ھەوڵی تیرۆریان دراوە]] بۆ [[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64746" sha1="a9i6v51wcj204qo0cwgydkxb11v1kzo" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| honorific-prefix    = [[ئایەتوڵڵا]]{{ھن}}[[سەید]]{{ھن}}
| name                = عەلی خامنەیی
| native_name         = علی خامنەای
| native_name_lang    = فارسی
| image               = Khamenei 2023.jpeg
| caption             = خامنەیی لە ساڵی ٢٠٢٣
| order               = دووەمین
| office              = ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران
| predecessor         = [[ڕووحوڵڵا خومەینی]]
| president           = {{plainlist|
* ''خۆی''
* [[ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی]]
* [[محەممەد خاتەمی]]
* [[مەحموود ئەحمەدینەژاد]]
* [[حەسەن ڕۆحانی]]
* [[ئیبراھیم ڕەئیسی]]
* [[محەممەد موخبیر]] (کاتی)
* [[مەسعوود پزیشکیان]]
 }}
| successor           = [[موجتەبا خامنەیی]]
| term_start          = ٤ی حوزەیرانی ١٩٨٩
| term_end            = ٢٨ی شوباتی ۲۰۲٦{{ھن}}کاتی: ٤ی حوزەیرانی ١٩٨٩ – ٦ی ئابی ١٩٨٩&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.entekhab.ir/fa/news/387806|سەردێڕ=توضیحات مجلس خبرگان درباره جلسه انتخاب آیت‌الله خامنه‌ای به عنوان رهبر در سال 68/ آیت‌الله گلپایگانی فقط 14 ڕای داشت|یەکەم=پایگاه خبری تحلیلی انتخاب|دوایین=Entekhab.ir|وێبگە=پایگاه خبری تحلیلی انتخاب – Entekhab.ir}}{{بەستەری مردوو|url=http://www.entekhab.ir/fa/news/387806 |date=ئەیلوولی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;
| office1             = [[پێڕستی سەرۆک کۆمارەکانی ئێران|سێیەمین]] [[سەرۆک کۆماری ئێران]]
| 1blankname1         = {{nowrap|ڕێبەر}}
| 1namedata1          = [[ڕووحوڵڵا خومەینی]]{{ھن}}''خۆی''
| predecessor1        = [[محەممەدعەلی ڕەجایی]]
| primeminister1      = [[میرحوسێن مووسەوی]]
| successor1          = [[ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی]]
| term_start1         = ٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٨١
| term_end1           = ١٦ی ئابی ١٩٨٩&lt;ref name=&quot;resignation&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=letter to Hashemi Rafsanjani and resignation from presidency|ناونیشان=http://farsi.khamenei.ir/message-content?id=2165|بڵاوکەرەوە=Khamenei.ir|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠١٨|زمان=fa|ڕێکەوت=١٦ی ئابی ١٩٨٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180616204334/http://farsi.khamenei.ir/message-content?id=2165|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
| office2             = یەکەمین سەرۆکی [[ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم]]
| appointed2          = [[ڕووحوڵڵا خومەینی]]
| predecessor2        = پۆستەکە دامەزراوە
| successor2          = [[ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی]]
| term_start2         = ٧ی شوباتی ١٩٨٨
| term_end2           = ٤ی حوزەیرانی ١٩٨٩
| office3             = ئەندامی [[ئەنجومەنی شارەزایانی ڕێبەری]]
| term_start3         = ١٥ی ئابی ١٩٨٣
| term_end3           = ٤ی حوزەیرانی ١٩٨٩
| constituency3       = [[پارێزگای تاران]]&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=1982 Assembly of Experts Election|ئیش=The Iran Social Science Data Portal|بڵاوکەرەوە=Princeton University|ناونیشان=https://www.princeton.edu/irandataportal/elections/experts/1982/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151019162414/http://www.princeton.edu/irandataportal/elections/experts/1982/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥}}&lt;/ref&gt;
| majority3           = ٢٬٨٠٠٬٣٥٣ (٨٧٫٨٪)&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.mashreghnews.ir/news/520344|سەردێڕ=چه کسی در نخستین انتخابات خبرگان اول شد؟ +جدول|ڕێکەوت=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171010024415/https://www.mashreghnews.ir/news/520344/%da%86%d9%87-%da%a9%d8%b3%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d9%86%d8%ae%d8%b3%d8%aa%db%8c%d9%86-%d8%a7%d9%86%d8%aa%d8%ae%d8%a7%d8%a8%d8%a7%d8%aa-%d8%ae%d8%a8%d8%b1%da%af%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d9%88%d9%84-%d8%b4%d8%af-%d8%ac%d8%af%d9%88%d9%84|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt;
| office4             = ئەندامی [[پەرلەمانی ئەنجومەنی ئیسلامی]]
| term_start4         = ٢٨ی ئایاری ١٩٨٠
| term_end4           = ١٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٨١
| constituency4       = تاران، ڕەی و شەمیرانات
| majority4           = ١٬٤٠٥٬٩٧٦ (٦٥٫٨٪)&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Parliament members|ناونیشان=http://rc.majlis.ir/fa/parliament_member/show/762450|بڵاوکەرەوە=Iranian Majlis|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|زمان=fa|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140707095033/http://rc.majlis.ir/fa/parliament_member/show/762450|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تەممووزی ٢٠١٤}}&lt;/ref&gt;
| office5             = پێشنوێژی ھەینیی [[تاران]]
| term_start5         = ١٤ی کانوونی دووەمی ١٩٨٠–٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦
| term_end5           =
| appointer5          = [[ڕووحوڵڵا خومەینی]]
| predecessor5        = [[حوسێنعەلی مونتەزیری]]
| successor5          = خاڵی
| 1blankname5         = {{nowrap|پێشنوێژە کاتییەکان}}
| 1namedata5          = {{List collapsed|title=''پێڕست''|[[ئەحمەد جەننەتی|ئەحمەد جەنەتی]]{{ھن}}[[ئەحمەد خاتمی]]{{ھن}}[[کازم سەدیقی]]{{ھن}}[[محەممەدعەلی مەوحەدی کرمانی]]{{ھن}}[[محەممەد حەسەن ئەبووتۆرابی فەرد]]{{ھن}}[[محەممەد جەواد حاج عەلی ئەکبەری]]}}
| birth_name          = سەید عەلی حوسێنی خامنە&lt;ref name=&quot;cc&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=A photo of Identity document of Ayatollah Khamenei|ناونیشان=http://farsi.khamenei.ir/photo-album?id=8799|بڵاوکەرەوە=Khamenei.ir|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|زمان=fa|ڕێکەوت=١ی شوباتی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170814175343/http://farsi.khamenei.ir/photo-album?id=8799|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئابی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
| birth_date          = {{Birth date|df=yes|١٩٣٩|٧|١٦}}&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://farsi.khamenei.ir/photo-album?id=8799|سەردێڕ=تصویری از شناسنامه حضرت آیت‌الله خامنه‌ای|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئابی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170814175343/http://farsi.khamenei.ir/photo-album?id=8799|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; (ڕێکەوتی ناسنامە)&lt;ref name=&quot;cc&quot;/&gt;{{ھن}}{{Birth date|df=yes|١٩٣٩|٤|١٩}} (ڕێکەوتی ڕاستەقینە)&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.mashreghnews.ir/news/558617/روایتی-از-تاریخ-دقیق-تولد-رهبر-انقلاب-از-زبان-معظم-له-عکس|سەردێڕ=روایتی از تاریخ دقیق تولد رهبر انقلاب از زبان معظم‌له+عکس|ڕێکەوت=١٦ی نیسانی ٢٠١٦|وێبگە=مشرق نیوز}}&lt;/ref&gt;
| birth_place         = [[مەشھەد]]، [[پارێزگای خۆراسان]]، [[شانشینی پەھلەوی|شانشینی ئێران]]
| death_date         = {{death date and age|٢٠٢٦|٠٢|٢٨|١٩٣٩|٠٤|١٩|df=y}}
| death_place         = [[تاران]]، [[ئێران]]
| party               = [[سیاسەتوانی سەربەخۆ|سەربەخۆ]] (١٩٨٩–٢٠٢٦)
| otherparty          = {{plainlist|
* [[حیزبی کۆماری ئیسلامی]] (١٩٧٩–١٩٨٧)
* [[کۆمەڵەی ڕۆحانییە خەباتکارەکان]] (١٩٧٧–١٩٨٩)&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://fararu.com/fa/news/118101/جامعه-روحانيت-مبارز-جوان-مي‌شود|سەردێڕ=جامعه روحانيت مبارز جوان مي‌شود|زمان=fa|trans-title=Combatant Clergy Association gets younger|id=118101|ڕێکەوت=٨ی تەممووزی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Fararu|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160902124141/http://fararu.com/fa/news/118101/%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%AA-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B2-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%8A%E2%80%8C%D8%B4%D9%88%D8%AF|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئەیلوولی ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;
 }}
| spouse              = {{marriage|[[مەنسوورە خوجەستە باقرزادە]]|١٩٦٤}}
| children            = {{hlist|[[مستەفا خامنەیی|مستەفا]]|[[موجتەبا خامنەیی|موجتەبا]]|[[مەسعوود خامنەیی|مەسعوود]] (ناسراو بە موحسین)&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|یەکەم١=Masoud|دوایین١=Kazemzadeh|s2cid=153558136|سەردێڕ=Ayatollah Khamenei's Foreign Policy Orientation|journal=Comparative Strategy|ڕێکەوت= n.d. |issn=0149-5933|eissn=1521-0448|پەڕەکان=٤٤٣–٤٥٨|بەرگ=٣٢|issue=5|doi=10.1080/01495933.2013.840208}}&lt;/ref&gt;|مەیسەم|ھودا|بوشرا}}
| parents             = {{plain list|
* [[جەواد خامنەیی]]
* خەدیجە میردامادی
 }}
| relatives           = {{plain list|
* [[محەممەد خامنەیی]] {{small|(برا)}}
* [[ھادی خامنەیی]] {{small|(برا)}}
 }}
| residence           = [[بەیتی ڕێبەری]] (١٩٨٩–٢٠٢٦)
| alma_mater          = [[ناوچەی زانستیی قوم]]
| website             = {{url|http://farsi.khamenei.ir/}}
| signature           =
| module              = {{Infobox religious biography
 | title             = [[مەرجەع]]
 | embed             = yes
 | religion          = [[ئیسلام]]
 | denomination      = [[شیعە]]ی [[شیعەی دوازدە ئیمام|دوازدە ئیمام]]
 | jurisprudence     = [[جەعفەرییەکان|جەعفەری]]
 | creed             = [[ئوسوولی]]
 | main_interests    = [[بنەماکانی فیقھ]]، [[زانستی تەفسیر|تەفسیر]]&lt;ref name=&quot;cgie&quot;/&gt;
 | notable_ideas     = [[فتوای عەلی خامنەیی لەبارەی دژایەتیی سازکردنی چەکی ناوکی]]
 | alma_mater        = {{plainlist|
* ناوچەی زانستیی خۆراسان&lt;ref name=&quot;cgie&quot;/&gt;
* [[ناوچەی زانستیی نەجەف]]&lt;ref name=&quot;cgie&quot;/&gt;
* [[ناوچەی زانستیی قوم]]&lt;ref name=&quot;cgie&quot;/&gt;
 }}
 | teachers          =
 | students          =
 | influences        =
 | influenced        =
 }}
| module2             = {{Infobox Military person|embed=yes
 | allegiance        = {{ھێمای ئاڵا|ئێران}} [[کۆماری ئیسلامیی ئێران]]
 | branch            = [[سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]]{{ھن}}[[بارەگای شەڕە ناڕێککەکان]]&lt;ref name=&quot;raee&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Raee|یەکەم١=Sajjad|editor1-last=Ardestani|editor1-first=Hussein|script-title=fa:نقش آیت‌الله خامنه‌ای در دفاع مقدس: سال اول جنگ|journal=Negin-e Iran: Quarterly for Studies of Iran–Iraq War|ڕێکەوت=زستانی ٢٠٠٨|بەرگ=٧|issue=26|پەڕەکان=٩–٢٤|ناونیشان=http://www.negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf|سەردێڕ=Wayback Machine|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|trans-title=Ayatollah Khamanei's Role in the Sacred Defense: During the First Year|زمان=fa|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160428015402/http://negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی نیسانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
 | serviceyears      = ١٩٧٩–٨٠؛ ١٩٨٠–٨١
 | commands          = فەرماندەی سپای پاسداران&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Detailed biography of Ayatollah Khamenei, Leader of Islamic Revolution |ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Khamenei.ir |ناونیشان=http://english.khamenei.ir/news/2157/Detailed-biography-of-Ayatollah-Khamenei-Leader-of-Islamic-Revolution |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160410112848/http://english.khamenei.ir/news/2157/Detailed-biography-of-Ayatollah-Khamenei-Leader-of-Islamic-Revolution |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی نیسانی ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;
 | battles           = [[شەڕی ئێران و عێراق]]
* [[ئۆپەراسیۆنی سامن ئەئێمە]]&lt;ref name=&quot;raee&quot;/&gt;{{ھن}}
[[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی دوازدە ڕۆژە]]{{ھن}}
[[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|شەڕی ٢٠٢٦]] '''[[کوشتنی عەلی خامنەیی|X]]'''
 }}
}}

'''سەید عەلی حوسێنی خامنە''' ({{بە فارسی| سید علی حسینی خامنه‌ای}}) ناسراو بە '''سەید عەلی خامنەیی''' (١٩ی نیسانی ١٩٣٩ – ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦)&lt;ref&gt;https://www.iranintl.com/en/202602280738&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ali Khamenei |ناونیشان=https://www.cgie.org.ir/fa/publication/entryview/16337 |وێبگە=CGIE (fa)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=taking look at the biography of Ali Khamenei |ناونیشان=http://farsi.khamenei.ir/memory-content?id=26142 |وێبگە=khamenei (fa) |ڕێکەوت=٢١ی ئازاری ٢٠١٤ |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠١٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151208233452/http://farsi.khamenei.ir/memory-content?id=26142 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; سیاسەتوانی ئێرانی، مەرجەعێکی [[شیعە]]ی [[شیعەی دوازدە ئیمام|دوازدە ئیمام]] و دووەمین [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران]] بوو، کە لە ساڵی ١٩٨٩ەوە ھەتا [[کوشتنی عەلی خامنەیی|کاتی کوشتنی]] لە ٢٠٢٦ ئەو پۆستەی پێبوو، ئەمەش دوای [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] و پێش [[موجتەبا خامنەیی]]. ئەو پێشتر سێیەمین [[سەرۆک کۆماری ئێران]] بوو لە نێوان ساڵەکانی ١٩٨١ ھەتا ١٩٨٩. خامنەیی لە کاتی ڕێبەرایەتیدا، بەپێی [[دەستووری کۆماری ئیسلامیی ئێران|دەستووری ئێران]] باڵاترین دەسەڵاتدار و فەرماندەی گشتیی [[ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|ھێزە چەکدارەکانی ئەو وڵاتە]] بوو. ئەو لە درێژترین ماوەی [[سەرۆکی حکوومەت|دەسەڵاتداری]] لە ڕۆژھەڵاتی ناویندا و لەدوای [[محەممەدڕەزا پەھلەوی]] دووەم درێژترین ماوەی ڕێبەرایەتی لە ئێراندا پێبوو.&lt;ref name=&quot;Primer&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://iranprimer.usip.org/resource/supreme-leader|سەردێڕ=The Supreme Leader – The Iran Primer|ڕێکەوت=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=١ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160630220905/http://iranprimer.usip.org/resource/supreme-leader|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;

بەوتەی خۆی لە سەردەمی [[شانشینی پەھلەوی|حکوومەتی پەھلەوی]]دا چەند جار دەستبەسەر کراوە و دواتر بۆ ماوەی سێ ساڵ دوور خرایەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://english.khamenei.ir//index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=57&amp;Itemid=20 |سەردێڕ=Khamenei.ir |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131112211620/http://english.khamenei.ir//index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=781&amp;Itemid=4 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}&lt;/ref&gt; دوای سەرکەوتنی [[شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران|شۆڕشی ئێران]] و ڕووخانی [[شانشینی پەھلەوی]]، لە حوزەیرانی ١٩٨١دا [[ھەوڵی تیرۆرکردنی عەلی خامنەیی|ھەوڵی تیرۆرکردنی خامنەیی]] درا کە بووە ھۆی لەکارکەوتنی دەستی ڕاستی.&lt;ref&gt;[https://nationalpost.com/m/story.html?id=1715112 Khamenei has kept a low profile]{{dead link|date=November 2016 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} Agence France Presse, 20 June 2009. Retrieved 24 September 2009.{{dead link|date=February 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.newsweek.com/2007/04/05/reign-of-the-melted-ones.html |سەردێڕ=How Khamenei Keeps Control|ئیش=Newsweek|نووسەر=Maziar Bahari|ڕێکەوت=٦ی نیسانی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20101025013022/http://www.newsweek.com/2007/04/05/reign-of-the-melted-ones.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt; خامنەیی یەکێک لە سەرکردەکانی ئێران لە سەردەمی [[شەڕی ئێران و عێراق]] لە دەیەی ١٩٨٠دا بوو و پەیوەندیییەکی نزیکی لەگەڵ [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] ھەبوو کە دواتریش فەرماندەکانی سوپا لەلایەن خامنەییەوە دادەنران و لادەبران. ھەروەھا سوپای پاسداران ھەوڵی سەرکوتکردنی دژبەرانی خامنەیی دابوو.&lt;ref name=&quot;Newsweekmag&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Khamenei Will Be Iran's Last Supreme Leader|ناونیشان=http://www.newsweek.com/khamenei-will-be-irans-last-supreme-leader-76961|ئیش=Newsweek|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|وتەگێڕانەوە=referring to the enormous power Khamenei has given Iran's Islamic Revolutionary Guards Corps, which, under Khamenei's direct control, has brutally repressed demonstrators, human rights activists, and opposition journalists.|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170916184019/http://www.newsweek.com/khamenei-will-be-irans-last-supreme-leader-76961|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئەیلوولی ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt; خامنەیی لە ساڵی ١٩٨١ ھەتا ١٩٨٩، وەکوو سێیەمین سەرۆک کۆماری ئێران کاری کرد و یەکێک لە نزیکەکانی [[ڕووحوڵڵا خومەینی]]، یەکەمین ڕێبەری باڵای شۆڕش بوو. خومەینی ھەندێک پێش مردنی لەگەڵ ئەو جێگرەوەی کە ھەڵیبژاردبوو، [[حوسێنعەلی مونتەزیری]] ناکۆکیی ھەبوو، ھەر بۆیە لەکاتی مردنی خومەینی کەس نەبوو کە جێگەی بگرێتەوە. لەلایەن [[ئەنجومەنی شارەزایانی ڕێبەری|ئەجومەنی شارەزایان]]ەوە لە ٤ی حوزەیرانی ١٩٨٩، خامنەیی کە تەمەنی ٥٠ ساڵ بوو وەکوو ڕێبەری نوێ ھەڵبژێردرا. بەوتەی [[ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی]]، خامنەیی کەسێک بوو کە خومەینی پێش مردنی وەکوو جێگرەوەی خۆی ھەڵیبژاردبوو. خامنەیی لە ١٤ی ئایاری ١٩٧٩ەوە ھەتا کاتی کوژرانی، بەڕێوبەرایەتیی خزمەتکارانی [[ئاستانی قودسی ڕەزەوی]] پێبوو.&lt;ref name=&quot;رئیس خدمه‌ی آستان قدس رضوی&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=انتصاب آیت‌الله خامنه‌ای به عنوان ڕئیس خدمه‌ی آستان قدس رضوی|ناونیشان=http://farsi.khamenei.ir/photo-album?id=37411|وێبگە=farsi.khamenei.ir|ڕێکەوت = ١٤ی نیسانی ١٩٧٩|بڵاوکەرەوە=khamenei.ir|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170819145038/http://farsi.khamenei.ir/photo-album?id=37411|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئابی ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt;

خامنەیی وەکوو ڕێبەر، بەھێزترین کاربەدەستی سیاسی لە کۆماری ئیسلامی بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14362281|ئیش=BBC News|سەردێڕ=Profile: Iran's 'unremarkable' supreme leader Khamenei|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120218062301/http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14362281|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠١٢}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=GanjiForAff&gt;Ganji, Akbar, &quot;The Latter-Day Sultan: Power and Politics in Iran&quot;, ''Foreign Affairs'', November December 2008&lt;/ref&gt; ئەو [[سەرۆکی دەوڵەت]]ی ئێران و فەرماندەی گشتیی ھێزە چەکدارەکان بوو و توانی لە زۆرێک لە بوارە ئابوورییەکان، ئایینییەکان، سیاسەتە ناوخۆیییەکان و دەرەکییەکان و ژینگە سروشتییەکاندا دەستێوەردان و ڕۆڵی سەرەکیی ھەبێت.&lt;ref name=&quot;Middle East Eye&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.middleeasteye.net/news/khamenei-lashes-out-rafsanjani-and-rouhani-rare-iran-public-spat-1261460510|سەردێڕ=Iran's Khamenei hits out at Rafsanjani in rare public rebuke|ئیش=Middle East Eye|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160404031405/http://www.middleeasteye.net/news/khamenei-lashes-out-rafsanjani-and-rouhani-rare-iran-public-spat-1261460510|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی نیسانی ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;al-monitor.com&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/11/iran-green-climate-change-khamenei.html|سەردێڕ=Khamenei says Iran must go green – Al-Monitor: the Pulse of the Middle East|بڵاوکەرەوە=Al-Monitor|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151222135539/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/11/iran-green-climate-change-khamenei.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Louis Charbonneau and Parisa Hafezi&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.reuters.com/article/us-iran-nuclear-missiles-idUSBREA4E11V20140516|سەردێڕ=Exclusive: Iran pursues ballistic missile work, complicating nuclear talks|نووسەر=Louis Charbonneau and Parisa Hafezi|ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠١٤|ئیش=Reuters|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170731230530/https://www.reuters.com/article/us-iran-nuclear-missiles-idUSBREA4E11V20140516|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;en.iranwire.com&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://en.iranwire.com/features/5272/|سەردێڕ=IranWire – Asking for a Miracle: Khamenei's Economic Plan|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160307035444/https://en.iranwire.com/features/5272/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئازاری ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2014/05/khamenei-plans-increase-iran-population.html|سەردێڕ=Khamenei outlines 14-point plan to increase population|ڕێکەوت=٢٢ی ئایاری ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170801000839/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2014/05/khamenei-plans-increase-iran-population.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئابی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئایاری ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.payvand.com/news/06/jul/1055.html|سەردێڕ=Iran: Executive, legislative branch officials endorse privatization plan|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170105175931/http://www.payvand.com/news/06/jul/1055.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}&lt;/ref&gt; خامنەیی وەکوو ڕێبەر، توانای بەڕێوەبەرایەتیی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆی بەسەر دەزگاکانی جێبەجێکردن، یاسادانان و دادگەری و ھەروەھا ھێزە چەکدارەکان و میدیاکاندا ھەبوو.&lt;ref name=&quot;Primer&quot;/&gt; تەواوی کاندیداکانی ئەنجومەنی شارەزایان، سەرۆکایەتیی کۆمار و [[ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی|پەرلەمان]] لەلایەن [[ئەنجومەنی پارێزەران]]ەوە پەسەند دەکران، کە ئەندامەکانی بەشێوەی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ لەلایەن خامنەیییەوە دادەنران.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2015/dec/14/rafsanjani-breaks-taboo-over-selection-of-irans-next-supreme-leader|سەردێڕ=Rafsanjani breaks taboo over selection of Iran's next supreme leader|ئیش=The Guardian|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161218132154/https://www.theguardian.com/world/2015/dec/14/rafsanjani-breaks-taboo-over-selection-of-irans-next-supreme-leader|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt; ھەروەھا ھەندێک کات بوو کە ئەنجومەنی پارێزەران دوای فەرمانی خامنەیی، ڕەتکردنەوەکانی بۆ ژمارەیەکی تایبەت ھەڵوەشاندەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2005/may/24/iran|سەردێڕ=Iran reverses ban on reformist candidates|ئیش=The Guardian|ڕێکەوت=٢٤ی ئایاری ٢٠٠٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161221144045/https://www.theguardian.com/world/2005/may/24/iran|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;

خامنەیی لە سەردەمی دەسەڵاتیدا بینەری ژمارەیەکی بەرچاو خۆپیشاندان و ناڕەزایەتیی گەورە بوو، لەوانەش [[خۆپیشاندانەکانی ١٩٩٤ی قەزوین]]،&lt;ref name=&quot;english.alarabiya.net&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://english.alarabiya.net/en/perspective/features/2016/12/06/The-Basij-Mostazafan-A-culture-of-martyrdom-and-death.html|سەردێڕ=The Basij Mostazafan – A culture of martyrdom and death|ڕێکەوت=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Al Arabiya|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161207015759/http://english.alarabiya.net/en/perspective/features/2016/12/06/The-Basij-Mostazafan-A-culture-of-martyrdom-and-death.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;[[خۆپیشاندانەکانی خوێندکارانی ئێران (تەممووزی ١٩٩٩)|خۆپیشاندانەکانی ١٩٩٩ی خوێندکارانی تاران]]، [[خۆپیشاندانەکانی دوای ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ئێران (٢٠٠٩)|خۆپیشاندانەکانی دوای ھەڵبژاردنی ٢٠٠٩ی سەرۆکایەتیی]]،&lt;ref name=&quot;linkday.ir&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Khamenei was the victim of an attempted assassination|ناونیشان=http://www.linkday.ir/گزارشی-از-ماجرای-ترور-6-تیر-1360.html|وێبگە=LinkDay|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161011225034/http://www.linkday.ir/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%D9%88%D8%B1-6-%D8%AA%DB%8C%D8%B1-1360.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The New York Times&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2009/12/28/world/middleeast/28iran.html|سەردێڕ=Police Are Said to Have Killed 10 in Iran Protests|ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|ئیش=The New York Times|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100205184518/http://www.nytimes.com/2009/12/28/world/middleeast/28iran.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی شوباتی ٢٠١٠}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cnn.com&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.cnn.com/2009/WORLD/meast/12/27/iran.protests/index.html|سەردێڕ=Several killed, 300 arrested in Tehran protests|وێبگە=CNN|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091231034802/http://www.cnn.com/2009/WORLD/meast/12/27/iran.protests/index.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt; [[خۆپیشاندانەکانی ئێران (٢٠١١–٢٠١٢)|خۆپیشاندانەکانی ٢٠١١–٢٠١٢]]، [[خۆپیشاندانەکانی ئێران (٢٠١٧–٢٠١٨)|خۆپیشاندانەکانی ٢٠١٧–٢٠١٨]]، [[خۆپیشاندانەکان و مانگرتنەکانی گشتیی ئێران (٢٠١٨–٢٠١٩)|خۆپیشاندانەکان و مانگرتنەکانی گشتیی ٢٠١٨–٢٠١٩]]، [[خۆپیشاندانەکانی ئێران (٢٠١٩–٢٠٢٠)|خۆپیشاندانەکانی ٢٠١٩–٢٠٢٠]]، [[خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢١ی ئێران|خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢١]]، [[خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێران|سەرھەڵدانی ٢٠٢٢]] و [[خۆپیشاندانەکانی ئێران (٢٠٢٥–٢٠٢٦)|سەرھەڵدانی ٢٠٢٥–٢٠٢٦]]. ھەروەھا زۆربەی [[ڕۆژنامەنووس]] و ئەو کەسانەی کە ڕەخنەیان لە خامنەیی دەگرت بە تۆمەتە جۆراوجۆرەکان دەستبەسەر دەکران و بە بەندیخانە و قامچلێدان سزا دەدران، کە ھەندێک جار گیانیان لەدەست دەدا.&lt;ref name=&quot;State Department2015&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=IRAN 2015 HUMAN RIGHTS REPORT|ناونیشان=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/253135.pdf|بڵاوکەرەوە=United States State Department|وتەگێڕانەوە=During the year the government arrested students, journalists, lawyers, political activists, women's activists, artists, and members of religious minorities; charged many with crimes such as &quot;propaganda against the system&quot; and &quot;insulting the supreme leader;&quot; and treated such cases as national security trials (see sections 1.a. through 1.e. ; section 6, Women; and section 7.a.).}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;State Department&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=IRAN 2016 HUMAN RIGHTS REPORT|ناونیشان=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/265708.pdf|بڵاوکەرەوە=United States State Department}}&lt;/ref&gt; لە سەردەمی ڕێبەرایەتیی خامنەییدا [[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی دوازدە ڕۆژە]] و ھەروەھا [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|شەڕی ٢٠٢٦]] ڕوویدا.

== ژیانی سەرەتایی و خوێندن ==
عەلی خامنەیی لە ١٩ی نیسانی ١٩٣٩ لەدایکبووە، باوکی جەواد خامنەیی بوو کە [[عالم]] و [[موجتەھید]]ێکی لەدایکبووی [[نەجەف]]، [[عێراق]] بوو، و دایکی ناوی خەدیجە میردامادی (کچی ھاشم میردامادی) بوو لە [[مەشھەد]]. ئەو دووەم منداڵ بوو لە کۆی ھەشت منداڵ. دوو لە برایەکانیشی پیاوی ئایینین؛ برا بچووکەکەی، ھادی خامنەیی، سەرنووسەری ڕۆژنامە و پیاوی ئایینییە. خوشکە گەورەکەی، فاتیمە حوسێنی خامنەیی لە ساڵی ٢٠١٥ لە تەمەنی ٨٩ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. باوکی [[تورک]]ێکی [[ئازەرییەکان|ئازەری]] خەڵکی [[خامنە]] بوو. دایکیشی [[فارس]]ێکی خەڵکی [[یەزد]] بوو. ھەندێک لە باپیرانی خەڵکی [[تەفرێش]] بوون لە پارێزگای مەرکەزیی ئێستا و لە شوێنی ڕەسەنی خۆیانەوە لە تەفرێش کۆچیان کردبوو بۆ خامنە لە نزیک [[تەورێز]].

باپیرانی عەلی خامنەیی سەید حوسێن تەفرێشی بوو، کە لە نەوەکانی سەیدە ئەفتاسییەکان بوو کە دەوترێت دەگەڕێنەوە سەر سوڵتانی زانایان ئەحمەد، ناسراو بە سوڵتان سەید، کە نەوەی [[شیعەی دوازدە ئیمام|ئیمامی چوارەمی شیعە]]، عەلی سەجادە. خوێندنی خامنەیی لە تەمەنی چوار ساڵییەوە دەستی پێکرد، بە فێربوونی [[قورئان]] لە مەکتەب؛ ئاستەکانی سەرەتایی و پێشکەوتووی خوێندنی [[حەوزە]]ی لە حەوزەی مەشھەد بەسەر برد، لەژێر دەستی مامۆستایانی وەک شێخ ھاشم قەزوینی و ئایەتوڵڵا میلانی.

لە [[مەشھەد]]، ھەروەھا سەردانی ڕووناکبیرە سێکیولارەکان و ھەروەھا بزووتنەوەی [[سۆسیالیست]]ە خواپەرستەکانی دەکرد، کە ڕێکخراوێکی سیاسی بوو بانگەشەی بۆ [[سۆسیالیزمی ئیسلامی]] دەکرد و کاریگەر بوو بە کەسایەتییەکانی وەک [[کارل مارکس]]، [[چێ گیڤارا]]، [[تیتۆ]] و [[عەلی شەریعەتی]]؛ خامنەیی بەشداری لە سیمینار و وتارەکانیاندا دەکرد، کە بەلای عەباس میلانییەوە کاریگەری لەسەر جیھانبینیی جیھانی سێیەمیی ئەوی دواتری ھەبوو. لە ساڵی ١٩٥٧ چوو بۆ [[نەجەف]]، بەڵام بەھۆی ناڕازیبوونی باوکی بۆ مانەوەی لەوێ، زوو گەڕایەوە بۆ [[مەشھەد]]. لە ساڵی ١٩٥٨، لە [[قوم]] نیشتەجێ بوو، کە لەوێ بەشداری لە وانەکانی سەید حوسێن برووجێردی و [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] دەکرد. وەک زۆرێک لە پیاوانی ئایینی دیکەی چالاکی سیاسی لەو سەردەمەدا، خامنەیی زۆر زیاتر تێکەڵ بە [[سیاسەت]] بوو تا زانستی ئایینی.

== سەرەتای کاری سیاسی (١٩٦٠ەکان–١٩٨١) ==
بەپێی ماڵپەڕە فەرمییەکەی، خامنەیی شەش جار دەستگیر کراوە پێش ئەوەی بۆ ماوەی سێ ساڵ لە سەردەمی [[محەممەدڕەزا پەھلەوی]]دا دووربخرێتەوە. ئەو کەسایەتییەکی سەرەکیی [[شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران|شۆڕشی ئێران]] و یەکێک لە نزیکەکانی [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] بوو. لە کاتی دامەزراندنی [[کۆماری ئیسلامی]]یەوە، خامنەیی چەندین پۆستی حکوومیی ھەبووە. خامنەیی لە ١٤ی نیسانی ١٩٧٩ەوە وەک سەرۆکی خزمەتکارانی ئاستان قودس ڕەزەوی کاری کردووە.

محەممەد سەحیمی جەختی لەوە کردەوە کە کاری سیاسیی ئەو دوای شۆڕشی ئێران دەستی پێکرد، کاتێک سەرۆککۆماری پێشووی ئێران، ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی، کە ئەو کاتە جێی متمانەی خومەینی بوو، خامنەیی ھێنایە ناو بازنەی ناوەوەی خومەینی. دواتر، حەسەن ڕۆحانی، کە ئەو کاتە ئەندامی پەرلەمان بوو، ڕێکخستنی بۆ خامنەیی کرد تا یەکەم پۆستی گەورەی خۆی لە حکوومەتی کاتیی شۆڕشگێڕدا وەک جێگری وەزیری بەرگری وەربگرێت.

لە ساڵی ١٩٨٠، دوای دەستلەکارکێشانەوەی حوسێن عەلی مونتەزەری لەو پۆستە، ڕووحوڵڵا خومەینی عەلی خامنەیی بۆ پۆستی پێشنوێژی ھەینیی [[تاران]] دەستنیشان کرد. خامنەیی بۆ ماوەیەکی کورت لە کۆتایییەکانی تەممووز تا ٦ی تشرینی دووەمی ١٩٧٩ جێگری وەزیری بەرگریی نەتەوەیی بوو و وەک سەرپەرشتیاری [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] کاری دەکرد. ھەروەھا وەک نوێنەری لیژنەی بەرگریی [[پەرلەمانی ئێران]] لە مەیدانی جەنگدا خزمەتی کردووە.

== ھەوڵی تیرۆرکردنی ١٩٨١ ==
خامنەیی بە تەسکۆڵە لە ھەوڵێکی تیرۆرکردن لەلایەن [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران|موجاھیدینی خەلق]] ڕزگاری بوو کاتێک [[بۆم]]بێک، کە لەناو تۆمارکەرێکی دەنگدا شاردرابووەوە، لە تەنیشتی تەقییەوە. لە ٢٧ی حوزەیرانی ١٩٨١، کاتێک خامنەیی لە بەرەکانی پێشەوەی جەنگ گەڕابووەوە، بەپێی خشتەی شەممەکانی چوو بۆ [[مزگەوتی ئەبوزەر]]. دوای نوێژی یەکەم، [[وتار]]ێکی بۆ نوێژخوێنان پێشکەش کرد کە پرسیارەکانیان لەسەر [[کاغەز]] نووسیبوو.

لەو کاتەدا، گەنجێک کە دوگمەیەکی داگرت، تۆمارکەرێکی دەنگی لەگەڵ کاغەزەکان لەسەر مێزەکەی بەردەم خامنەیی دانا. دوای خولەکێک، تۆمارکەرەکە دەستی بە فیکە لێدان کرد، پاشان لەناکاو تەقییەوە. «دیارییەکی گرووپی فورقان بۆ کۆماری ئیسلامی» لەسەر دیواری ناوەوەی تۆمارکەرەکە نووسرابوو. چارەسەرکردنی خامنەیی چەند مانگێکی خایاند و [[قۆڵ]] و [[دەنگەژێ]] و [[سی]]یەکانی بە سەختی بریندار بوون. ئەو بەشێوەیەکی ھەمیشەیی بریندار بوو، و توانای بەکارھێنانی قۆڵی ڕاستی لەدەست دا.

== سەرۆکایەتی (١٩٨١–١٩٨٩) ==
لە ساڵی ١٩٨١، دوای تیرۆرکردنی [[محەممەد عەلی ڕەجایی]]، خامنەیی لە ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ئێرانی تشرینی یەکەمی ١٩٨١ بە دەنگێکی زۆر (٩٧٪) وەک سەرۆککۆماری ئێران ھەڵبژێردرا، کە تێیدا تەنھا چوار کاندید لەلایەن ئەنجومەنی پارێزەرانەوە پەسەند کرابوون. خامنەیی بووە یەکەم پیاوی ئایینی کە ئەو پۆستە وەربگرێت. [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] لە سەرەتادا دەیویست پیاوانی ئایینی لە سەرۆکایەتی دوور بخاتەوە، بەڵام دواتر بۆچوونەکانی گۆڕی. لە ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ئێرانی ١٩٨٥دا، کە تەنھا سێ کاندید لەلایەن ئەنجومەنی پارێزەرانەوە پەسەند کرابوون، عەلی خامنەیی جارێکی دیکە وەک سەرۆککۆماری ئێران ھەڵبژێردرایەوە و ٨٧٪ی دەنگەکانی بەدەست ھێنا.

لە وتاری دەستبەکاربوونی سەرۆکایەتیدا، خامنەیی بەڵێنی دا کە «لاڕێی، [[لیبراڵیزم]]، و [[چەپڕەوی|چەپە]] کاریگەرەکان بە [[ئەمریکا]]» لەناو ببات. بەپێی ژووری ئێران، دژایەتیی توند بەرامبەر [[حکوومەت]]، لەوانە ناڕەزایەتیی توندوتیژ و ناتوندوتیژ، تیرۆرکردن، چالاکیی [[گەریلا]] و یاخیبوونەکان، لە سەرەتای ساڵانی ١٩٨٠کاندا، چ پێش سەرۆکایەتیی خامنەیی و چ لە کاتی سەرۆکایەتییەکەیدا، بە سەرکوتکردنی دەوڵەت و تیرۆر وەڵام درانەوە. ھەزاران ئەندامی ئاسایی گرووپە یاخیبووەکان کوژران، زۆرجار لەلایەن دادگا شۆڕشگێڕییەکانەوە. تا ساڵی ١٩٨٢، حکوومەت ڕای گەیاند کە کۆنترۆڵی دادگاکان دەکات، ھەرچەندە گرووپە سیاسییە جیاوازەکان لە نیوەی یەکەمی ساڵانی ١٩٨٠کاندا بەردەوام لەلایەن حکوومەتەوە سەرکوت دەکران.

=== لەکاتی جەنگی ئێران و عێراق ===
خامنەیی یەکێک بوو لە سەرکردەکانی ئێران لە کاتی [[جەنگی ئێران و عێراق]]دا لە ساڵانی ١٩٨٠کان و پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ سوپای پاسداراندا پەرەپێدا کە ئێستا بەھێزە. سوپای پاسداران بۆ سەرکوتکردنی دژبەرانی [[کۆماری ئیسلامیی ئێران]] جێگیر کراون. وەک سەرۆککۆمار، ناوبانگی ئەوەی ھەبوو کە گرنگییەکی زۆر بە وردەکارییە سەربازی، [[بوودجە]] و کارگێڕییەکان دەدات.

دوای دەرکردنی [[سوپای عێراق]] لە [[ئێران]] لە ساڵی ١٩٨٢، خامنەیی بووە یەکێک لە دژبەرانی سەرەکیی بڕیارەکەی خۆی بۆ ھێرشی پێچەوانە بۆ ناو عێراق، کە ئەمەش بۆچوونێک بوو خامنەیی لەگەڵ سەرۆک وەزیران [[میرحوسێن موسەوی]] ھاوبەش بوو، کە دواتر لەکاتی [[ناڕەزایەتییەکانی ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ئێرانی ٢٠٠٩]]دا ناکۆکی لەگەڵیدا دروست کرد.

=== قۆناغی دوای جەنگ ===
لە بڕیارەکەی ١٠ی نیسانی ١٩٩٧ سەبارەت بە تیرۆرەکانی چێشتخانەی میکۆنۆس، دادگای [[ئەڵمانیا]] فەرمانی دەستگیرکردنی نێونەتەوەیی بۆ [[عەلی فەلاحیان]]، وەزیری ھەواڵگریی ئێران دەرکرد، دوای ئەوەی ڕای گەیاند کە تیرۆرەکە لەلایەن ئەوەوە و بە ئاگاداریی خامنەیی و ڕەفسەنجانی فەرمانی پێ کراوە. بەرپرسانی ئێران بە توندی تێوەگلانی خۆیان ڕەتکردەوە. [[عەلی ئەکبەر ناتق نووری]]، سەرۆکی ئەوکاتی [[پەرلەمانی ئێران]]، بڕیارەکەی وەک سیاسی، ناڕاست و بێ بنەما ڕەتکردەوە. بڕیارەکە بووە ھۆی قەیرانێکی دیپلۆماسی لە نێوان حکوومەتەکانی ئێران و چەندین وڵاتی ئەورووپی، کە تا تشرینی دووەمی ١٩٩٧ی خایاند. تیرۆرکەرە تۆمەتبارکراوەکان، دارابی و ڕاحیل، لە ١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ لە زیندان ئازاد کران و دیپۆرت کرانەوە بۆ وڵاتەکانی خۆیان.

== ڕێبەری باڵا (١٩٨٩–٢٠٢٦) ==
=== ھەڵبژاردن وەک ڕێبەری باڵا ===
{{سەرەکی|ھەڵبژاردنی ڕێبەری باڵای ئێران لە ساڵی ١٩٨٩}}

لە ساڵی ١٩٨٩، [[ڕووحوڵڵا خومەینی|ئایەتووڵڵا خومەینی]] ئایەتوڵڵا مونتەزەریی وەک جێنشینی سیاسیی خۆی لابرد، و لە جیاتیی ئەو پۆستەکەی دا بە خامنەیی. لەبەر ئەوەی خامنەیی نە مەرجەع بوو و نە ئایەتوڵڵا، ئەنجومەنی شارەزایان ناچار بوو دەستوور دەستکاری بکات بۆ ئەوەی پۆستی ڕێبەری باڵای نوێی ئێران پێ ببەخشێت (بڕیارێک کە لەلایەن چەندین ئایەتوڵڵای گەورەوە دژایەتی دەکرا). خامنەیی دوای مردنی خومەینی بە فەرمی جێگەی گرتەوە، دوای ئەوەی لە ٤ی حوزەیرانی ١٩٨٩ لەلایەن ئەنجومەنی شارەزایانەوە وەک [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری باڵا]]ی بەوەکالەت ھەڵبژێردرا.

=== پێشنیازی ئەنجومەنی سەرکردایەتی ===
سەرەتا، ھەندێک لە ئەندامانی ئەنجومەنی شارەزایان بیرۆکەی ئەنجومەنێکی سەرکردایەتییان پێشنیار کرد. لیستی جۆراوجۆر پێشنیار کران، و خامنەیی لە ھەموویاندا ناوی ھەبوو. بۆ نموونە، ئەنجومەنێکی سێ کەسی پێکھاتوو لە [[عەلی مشکینی]]، [[عەبدولکەریم موسەوی ئەردەبیلی]] و خامنەیی پێشنیاز کرا بۆ ڕێبەرایەتیکردنی ئێران. بەپێی ڕەفسەنجانی، ئەو و خامنەیی دژی پێشنیازەکە بوون، لەکاتێکدا [[ئایەتوڵڵا حائیری شیرازی]] و [[ئایەتوڵڵا ئیبراھیم ئەمینی]] لایەنگری بوون. لایەنگرانی پێشنیازی ئەنجومەنەکە باوەڕیان وابوو کە بوونی ئەنجومەنێک یەکڕیزیی زیاتر لە کۆمەڵگادا دروست دەکات و تایبەتمەندیی ئەرێنیی زیاتر لە ئەنجومەنێکدا دەدۆزرێتەوە. لە بەرامبەردا، نەیارەکان باوەڕیان وابوو کە ڕێبەرێکی تاک کاراترە بەپێی ئەزموونەکانی ڕابردوو لە دۆسیەی ئەنجومەنی دادوەریدا.

ئیبراھیم ئەمینی پوختەی ھۆکارەکانی خستەڕوو کە لەلایەن ھەردوو لاوە پێشکەش کرابوون. بە وتەی ئەو، نەیارەکان پێشنیازەکەیان ڕەتکردەوە چونکە: ١) بەڵگە بۆ ویلایەتی فەقی تەنھا بۆ سەرپەرشتیی تاکێک ڕاست بوو، و ڕوون نەبوو کێ سەرپەرشتییەکە بەدەستەوە دەگرێت کاتێک ئەنجومەنێک ھەبێت. سەرپەرشتیی ئەنجومەنێک ڕەگی لە [[فەرموودە]] و [[فیقھی ئیسلامی]]دا نەبوو. ٢) ڕێکخراوەکانی پێشووی جۆری ئەنجومەن، وەک ئەنجومەنی پەخش و ئەنجومەنی باڵای دادوەری، لە پراکتیکدا سەرکەوتوو نەبوون، و ئەنجومەنی سەرکردایەتی بە ھۆکاری ھاوشێوە باش دەرناچێت. ٣) خەڵک ڕاھاتبوون بە ڕێبەرایەتیی تاکەکەسی، و ئەنجومەنێکی سەرکردەکان شتێکی نامۆ بوو بۆیان. ٤) ڕێبەرێکی تاک دەتوانێت یەکلاکەرەوەتر مامەڵە بکات لە کاتی بڕیارە ھەستیار و بنەڕەتییەکان و چارەسەرکردنی کێشە و قەیرانەکاندا.

لە لایەکی دیکەوە، لایەنگرانی پێشنیازەکە باوەڕیان وابوو کە: ١) لەو کاتەدا، ھیچ فەقیھێک یەکسان بە خومەینی یان تەنانەت دوو یان سێ ئاست نزمتر لەو نەبوو تا بتوانێت چاوەڕوانیی خەڵک جێبەجێ بکات. ٢) لە دۆخی ئەنجومەنێکی سەرکردایەتیدا، ئەندامەکان دەتوانن قەرەبووی یەکتر بکەنەوە ئەگەر ھەر یەکێکیان کەموکووڕیی ھەبێت لە بوارێکدا.

٤٥ ئەندام دژی پێشنیازی ئەنجومەنی سەرکردایەتی دەنگیان دا لەکاتێکدا زیاتر لە ٢٠ کەس لایەنگری بوون، و پێشنیازەکە ڕەتکرایەوە. دوای ئەوەی ئەنجومەنەکە بیرۆکەی ئەنجومەنی سەرکردایەتیی ڕەتکردەوە، خامنەیی بە دەنگی ٦٠ کەس لە کۆی ٧٤ ئەندامی ئامادەبوو بە ڕێبەر ھەڵبژێردرا، و ئایەتوڵڵای گەورە [[محەممەد ڕەزا گوڵپایەگان]]ی ١٤ دەنگەکەی دیکەی بەدەست ھێنا. ھەرچەندە دواجار پۆستەکەی قبووڵ کرد، بەڵام خامنەیی ناڕەزایەتیی خۆی دەربڕی سەبارەت بە نەشیاویی خۆی، و وتی «کاندیدکردنی من دەبێت وا لە ھەموومان بکات خوێن بگریین»، و مشتومڕی لەگەڵ موجتەھیدەکانی ئەنجومەنەکە کرد.

=== پێوەرەکانی مەرجەع ===
لەبەر ئەوەی خامنەیی لەو کاتەدا مەرجەع نەبوو—کە [[دەستووری ئێران]] داوای دەکرد—وەک ڕێبەری باڵای کاتی دەستنیشان کرا. دواتر، دەستوور ھەموار کرایەوە بۆ لابردنی ئەو مەرجە، و ئەنجومەنی شارەزایان لە ٦ی ئابی ١٩٨٩ کۆبووەوە بۆ دووپاتکردنەوەی خامنەیی بە ٦٠ دەنگ لە کۆی ٦٤ ئامادەبوو. لە ٢٩ی نیسانی ١٩٨٩، لە وەڵامی نامەی ئایەتوڵڵا عەلی مشکینی، سەرۆکی لیژنەی بەرپرس لە پێداچوونەوەی دەستوور، کە پرسیاری تێڕوانینی خومەینی دەکرد سەبارەت بە پێوەرەکانی مەرجەع، خومەینی وتی: «لەسەرەتاوە، باوەڕم وابوو و پێداگریم دەکرد کە ھیچ پێویستییەک بە مەرجەکانی مەرجەعییەت (دەسەڵات لە [[فیقھ]]دا) نییە. [[موجتەھید]]ێکی (فەقیھی ڕووناکبیر) بە [[تەقوا]]، کە لەلایەن ئەنجومەنی بەڕێزی شارەزایانەوە پەسەند کرابێت، کافییە».

لە ڤیدیۆیەکدا کە لە کاتی [[خۆپیشاندانەکانی ئێران (٢٠١٧–٢٠١٨)|ناڕەزایەتییەکانی ٢٠١٧–٢٠١٨ی ئێران]] دەرکەوت، خامنەیی لەبەردەم ئەنجومەنەکەدا دەبینرا کە دەیوت ئەو لە ڕووی ئایینییەوە شیاو نییە بۆ ئەوەی ببێتە ڕێبەری باڵا. خامنەیی، کە پلەکەی [[حوجەتولئیسلام]] بوو و [[مەرجەع]] نەبوو وەک ئەوەی دەستووری ئێران داوای دەکرد، وتی ئەو تەنھا دەبێتە «ڕێبەرێکی تەشریفاتی»، و لەلایەن ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانییەوە دڵنیا کرایەوە کە پۆستەکە «کاتی» دەبێت تا ئەنجامدانی ڕاپرسییەک، کە دیار بوو بۆ ساڵێک دواتر پلانی بۆ دانرابوو. دوای ڕاپرسیی دەستووری کە لە ٢٨ی تەممووزی ١٩٨٩ ئەنجام درا و مەرجی مەرجەعی لابرد، خامنەیی لە ٦ی ئاب بە فەرمی لەلایەن ئەنجومەنی شارەزایانەوە وەک ڕێبەری باڵای ھەمیشەیی و فەرمی ھەڵبژێردرا.

لە ٢٩ی ئابی ٢٠٢٢، کازم حائیری دەستلەکارکێشانەوەی خۆی لە پۆستی مەرجەع بەھۆی پیری و نەخۆشییەوە ڕاگەیاند. ئەمە بە یەکەم جار لە مێژوودا وەسف کرا کە مەرجەعێک دەستبەرداری پۆستەکەی بێت. ئەو داوای لە شوێنکەوتووانی کرد پەیڕەویی عەلی خامنەیی، ڕێبەری باڵای ئێران بکەن وەک «باشترین کەس بۆ ڕێبەرایەتیی گەلەکەمان و لابردنی دەستدرێژیکاران».

=== ستراتیژیی سیاسی و فەلسەفە ===
سەردەمی خامنەیی جیاواز بوو لە سەردەمی پێش خۆی. ھەرچەندە، ئەو بەردەوام بوو لەسەر سیاسەتی [[خومەینی]] بۆ «ھاوسەنگکردنی گرووپێک بەرامبەر ئەوی تر، بۆ دڵنیابوون لەوەی ھیچ لایەنێک ھێزی زۆر بەدەست نەھێنێت». بەھۆی نەبوونی [[کاریزما]] و پێگەی ئایینیی خومەینی، ئەو تۆڕی کەسیی پەرەپێدابوو، سەرەتا لەناو ھێزە چەکدارەکان و پاشان لەناو پیاوانی ئایینی، لەکاتێکدا بەڕێوەبردنی بونیادە سەرەکییەکان و حەوزەکانی [[قوم]] و [[مەشھەد]]ی دەکرد. دوای سێ دەیە لە بوون بە ڕێبەری باڵا، خامنەیی توانی زۆرێک لە دڵسۆزانی لە سەرانسەری دامەزراوە سەرەکییەکانی ئێران دابنێت، «دروستکردنی سیستەمێک کە خزمەتی دەکات و دەیپارێزێت». پیاوی ئایینیی پێشوو مەھدی خەلەجی و سەعید گوڵکار، سیستەمەکەی خامنەیییان بە دروستکردنی «پەیکەرێکی ھاوتەریب» بۆ ھەر یەکێک لە دامەزراوەکانی وڵات ([[سوپا]]، دەزگا ھەواڵگرییەکان، ھتد) وەسف کرد بۆ ئەوەی ئەو دامەزراوانە بە لاوازی بھێڵێتەوە.

بەپێی وەلی نەسر لە قوتابخانەی جۆنز ھۆپکینز بۆ خوێندنی پێشکەوتووی نێونەتەوەیی، «[خامنەیی] زۆرێک لە دەسەڵاتەکانی سەرۆکایەتیی لەگەڵ خۆیدا برد و نووسینگەی ڕێبەری باڵای کردە سەرپەرشتیاری ھەموو شتێکی گۆڕەپانی سیاسیی ئێران». بە بڕوای نەسر، خامنەیی «جۆرێکی نامۆ لە [[دیکتاتۆر]]» بوو. بەرپرسانی ژێر دەستی خامنەیی کاریگەرییان ھەبوو لەسەر دەسەڵاتە جیاوازەکانی وڵات، و ھەندێک جار دەمەقاڵێی نێوان دامەزراوەکان، لەوانە «پەرلەمان، سەرۆکایەتی، دەسەڵاتی دادوەری، [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سوپای پاسداران]]، سوپا، دەزگا ھەواڵگرییەکان، دەزگاکانی پۆلیس، نوخبەی ئایینی، پێشنوێژانی ھەینی و بەشێکی زۆری میدیاکان»، ھەروەھا جۆرەھا «دامەزراوەی ناحکوومی، ڕێکخراو، ئەنجومەن، حەوزە و گرووپە بازرگانییەکان».

خامنەیی فەرمانی دەردەکرد و بڕیاری کۆتایی دەدا لەسەر ئابووری، ژینگە، سیاسەتی دەرەوە و ھەموو شتێکی تر لە [[ئێران]]. خامنەیی بە بەردەوامی لەگەڵ سەرۆککۆمار، ئەندامانی کابینە، سەرۆک و بەرپرسانی دەسەڵاتی دادوەری، پەرلەمانتاران و ئەوانی تر کۆدەبووەوە و پێی دەوتن چی بکەن. ھەروەھا خامنەیی دامەزراندنەکانی کابینەی سەرۆکایەتیی دەردەکرد و دەیگەڕاندنەوە. خامنەیی لەگەڵ میوانە بیانییەکان کۆدەبووەوە، بەڵام سەفەری نێونەتەوەیی نەدەکرد؛ ھەر کەسێک بیویستایە بیبینێت دەبوایە سەفەری بکردایە بۆ ئێران. جگە لە کاتەکەی لە [[نەجەف]] وەک خوێندکار، خامنەیی لە ماوەی سەرۆکایەتیدا سەفەری [[لیبیا]]ی کردووە.

لە وتارەکانیدا، خامنەیی بە بەردەوامی ئاماژەی بە زۆرێک لە بابەتە ئاشناکانی [[شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران|شۆڕشی ١٩٧٩]] دەکرد: دادپەروەری، سەربەخۆیی، خۆبژێوی، حکوومەتی ئیسلامی و دژایەتیی توند بەرامبەر [[ئیسرائیل]] و [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]]، لەکاتێکدا بە دەگمەن باسی لە ئایدیالە شۆڕشگێڕییەکانی دیکەی وەک دیموکراسی و شەفافییەتی زیاتری حکوومەت دەکرد. بەپێی [[کەریم سەجادپور]] لە دامەزراوەی کارنێگی بۆ ئاشتیی نێونەتەوەیی، خامنەیی «بەرەنگاری ھەوڵەکانی ڕەفسەنجانی بووەوە بۆ دۆزینەوەی شێوازێکی ژیان لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکان، ھەروەھا ھیواکانی خاتەمی بۆ دەوڵەتێکی ئیسلامیی دیموکراتیتر، و مەیلی ئەحمەدی نەژاد بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاشکاوانە».

=== کەرتی تایبەتکردنی کارگە دەوڵەتییەکان ===
لە ساڵی ٢٠٠٧، خامنەیی داوای کەرتی تایبەتکردنی [[کۆمپانیا]] دەوڵەتییەکانی کرد، لەوانە کۆمپانیای تەلەفۆن، سێ [[بانک]] و دەیان پڕۆژەی بچووکی [[نەوت]] و پترۆکیمیایی. دوای چەند مانگێک، لە کۆبوونەوەیەکی تەلەڤیزیۆنیدا لەگەڵ سەرۆککۆماری ئەوکات [[مەحموود ئەحمەدی نەژاد]] و وەزیرانی کابینەکەی، پیاوانی ئایینیی گرنگ، سەرۆکی [[پەرلەمان]] و پارێزگارەکان، سەرۆکانی پەخشی دەوڵەت و ژووری بازرگانیی ئێران، خامنەیی فەرمانی کرد: «ھەندێک یاسا تێپەڕێنن، ھەندێک بازرگانی بفرۆشن، و لەم بارەیەوە خێرا بن». خامنەیی ھۆشداریدا کە «ئەوانەی دژایەتیی ئەم سیاسەتانە دەکەن ئەوانەن کە بەرژەوەندی و کاریگەریی خۆیان لەدەست دەدەن».

=== مشتومڕ سەبارەت بە پێگەی ئایەتوڵڵای گەورە ===
لە ساڵی ١٩٩٤، دوای مردنی ئایەتوڵڵای گەورە [[محەممەد عەلی ئەراکی]]، کۆمەڵەی مامۆستایانی حەوزەی [[قوم]] خامنەیی وەک مەرجەعێکی نوێ ڕاگەیاند؛ بەڵام، چەندین [[ئایەتوڵڵا]] ڕەتیانکردەوە دان بەوەدا بنێن. ھەندێک لەو پیاوە ئایینییە ناڕازییانە بریتی بوون لە [[محەممەد شیرازی]]، [[حوسێن عەلی مونتەزەری]]، [[حەسەن تەباتەبایی]] قومی، و [[یەعسوبەدین ڕەستگار جویباری]]. لە ساڵی ١٩٩٧، بۆ نموونە، مونتەزەری «گومانی خستە سەر دەسەڵاتەکانی ڕێبەر» و لە ئەنجامدا بەھۆی لێدوانەکانییەوە بە داخستنی خوێندنگە ئایینییەکەی، ھێرشکردنە سەر نووسینگەکەی لە قوم، و ماوەیەک دەستبەسەرکردنی لە ماڵەوە سزا درا.

== تیرۆرکردن ==
{{سەرەکی|تیرۆرکردنی عەلی خامنەیی}}
لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦، لە میانەی زنجیرەیەک ھێرشی مووشەکیی بەرفراوانی [[ئەمریکا]] و [[ئیسرائیل]] بۆ سەر [[ئێران]] وەک بەشێک لە ئۆپەراسیۆنی «تووڕەییی داستان»، بەرپرسێکی ئیسرائیلیی نەناسراو بانگەشەی ئەوەی کرد کە تەرمی خامنەیی دۆزراوەتەوە. چەند کاتژمێرێک پێشتر، [[عەباس عێراقچی]]، وەزیری دەرەوەی ئێران، ڕای گەیاند کە خامنەیی و [[مەسعوود پزیشکیان]]ی سەرۆککۆمار «تا ئەو جێیەی من ئاگادارم» لە ژیاندان. دواتر لە ھەمان ڕۆژدا، [[دۆناڵد ترەمپ]]، سەرۆکی ئەمریکا لە «[[ترووس سۆشیاڵ]]» نووسی کە خامنەیی کوژراوە. تەلەڤیزیۆنی دەوڵەتیی ئێران دواتر لە دەوروبەری کاتژمێر ٥ی بەیانی بە کاتی ئێران، چەند کاتژمێرێک دوای ڕاگەیاندنەکەی ترەمپ، مردنەکەی، لەگەڵ کچەکەی، زاواکەی، بووکەکەی و نەوەکەیدا پشتڕاست کردەوە. ڕاپۆرت کراوە کە خامنەیی لەکاتێکدا لە نووسینگەکەیدا بووە، کوژراوە. بەدوای مردنی خامنەییدا، حکوومەت ٤٠ ڕۆژ ماتەمینیی ڕاگەیاند.

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{پۆلی کۆمنز|Ali Khamenei}}

{{سەرۆککۆمارەکانی ئێران}}
{{ئیسلامی سیاسی}}

{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|زانستی سیاسەت|شەڕ|ئیسلام|شیعە|ڕۆژھەڵاتی ناوین|ئێران}}

[[پۆل:عەلی خامنەیی| ]]
[[پۆل:وەزیرانی حکوومەتی ئێران]]
[[پۆل:وەرگێڕە ئێرانییەکان]]
[[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ئێران]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٩]]
[[پۆل:سیایسەتوانە ئێرانییەکان]]
[[پۆل:وەرگێڕەکانی سەدەی ٢٠ەم]]
[[پۆل:شیعە ئێرانییەکان]]
[[پۆل:شاعیرانی ئێرانی]]
[[پۆل:خەڵکی مەشھەد]]
[[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]]
[[پۆل:شەڕی ئێران و عێراق]]
[[پۆل:خەڵکی تاران]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>a9i6v51wcj204qo0cwgydkxb11v1kzo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئەبوو موسعەب زەرقاوی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42815</id>
    <revision>
      <id>1580633</id>
      <parentid>1438682</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:15:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردنەکان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییە ئەمریکییەکان]] بۆ [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئەمریکا]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3192" sha1="6s5n0xdqpqwols1jzgtv6m4d627uoey" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name =ئەبوو موسعەب ئەلزەرقاوی
| image =Defense.gov News Photo 060608-D-0000X-004.jpg|240px]]
| caption =تەرمی ئەبوو موسعەب زەرقاوی
| birth_name =ئەحمەد فوزەیل نەزال خەلایلە
| birth_date =٣٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٦
| birth_place =[[زەرقا]]، {{ئاڵا|ئوردن}}
| death_date = ٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٦ (٣٩ ساڵ ژیاوە)
| death_place =[[بەعقووبە]]، {{ئاڵا|عێراق|٢٠٠٤}}
| nationality =[[ئوردن]]ی
| other_names = ئەبوو موسعەب ئەلزەرقاوی
| occupation =
| years_active =١٩٨٩–٢٠٠٦
| known_for =
| notable_works =
|religion=[[ئیسلام]]|children=٥|opponents={{ئاڵا|ویلایەتە یەکگرتووەکان}}|party=[[ئەلقاعیدە لە عێراق]]|death cause=[[ھێرشی ئاسمانی]]|citizenship={{ئاڵا|ئوردن}}}}

[[پەڕگە:Zarqawi dead us govt photo.jpg|وێنۆک|جەنازەی ئەبوو موسعەب ئەلزەرقاوی دوای کوژرانی]]

'''ئەحمەد فوزەیل نەزال خەلایلە''' ({{بە عەرەبی| أحمد فضيل النزال الخلايله}}) ناسراو بە ''ئەبوو موسعەب زەرقاوی'' ({{بە عەرەبی| أبوو مصعب الزرقاوي}}) (٣٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٦–٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٦) سەرکردەی پێشووی ([[ئەلقاعیدە لە عێراق]])بوو. ئەو ئیسلامیست بوو بەھۆی بڕوا [[سەلەفی|سەلەفییەکانییەوە]] بۆ شەڕ لەگەڵ [[ئەمریکا]] چوو بۆ [[ئەفغانستان]]، دوای ماوەیەک مانەوە لەوێ و بەڕێوەبردنی چەندین ھێرش بۆ سەر ھێزەکانی ئەمریکا، بەرەو [[عێراق]] ڕێکەوت و لەوێش بەردەوام بوو لە شەڕ لەگەڵ ئەمریکا؛ ھەتا ئەو کاتەی کە لە ساڵی ٢٠٠٦ لە ھێرشیێکی ئاسمانی ئەمریکا کوژرا.

== ژیان ==
لە شاری زەرقای [[ئوردن]] لەدایکبووە&lt;ref&gt;http://www.bbc.co.uk/persian/news/story/2006/06/060608_he-zarqawi.shtml&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.nytimes.com/2004/07/13/international/middleeast/13zarq.html?pagewanted=1&amp;ei=5090&amp;en=fef1b3dec1a80375&amp;ex=1247371200&amp;partner=&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{پۆلی کۆمنز|Abu Musab al-Zarqawi}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئوردن|ئیسلام|شەڕ|سیاسەت|عێراق}}

[[پۆل:تیرۆریزم لە عێراق]]
[[پۆل:قاعیدە لە عێراق]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٦]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٠٦]]
[[پۆل:ڕەخنەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]
[[پۆل:ڕەخنەگرانی شیعە]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئەمریکا]]
[[پۆل:ئەو کەسانەی لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە وەک تیرۆریست دەستنیشان کراون]]
[[پۆل:سەرکردە تیرۆرکراوەکانی ئەلقاعیدە]]
[[پۆل:یاخیبوونی عێراق (٢٠٠٣-٢٠١١)]]</text>
      <sha1>6s5n0xdqpqwols1jzgtv6m4d627uoey</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580765</id>
      <parentid>1580633</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T09:07:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان</comment>
      <origin>1580765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3245" sha1="ih0r21nuwl0k8ckesfomomhsbdldw23" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name =ئەبوو موسعەب ئەلزەرقاوی
| image =Defense.gov News Photo 060608-D-0000X-004.jpg|240px]]
| caption =تەرمی ئەبوو موسعەب زەرقاوی
| birth_name =ئەحمەد فوزەیل نەزال خەلایلە
| birth_date =٣٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٦
| birth_place =[[زەرقا]]، {{ئاڵا|ئوردن}}
| death_date = ٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٦ (٣٩ ساڵ ژیاوە)
| death_place =[[بەعقووبە]]، {{ئاڵا|عێراق|٢٠٠٤}}
| nationality =[[ئوردن]]ی
| other_names = ئەبوو موسعەب ئەلزەرقاوی
| occupation =
| years_active =١٩٨٩–٢٠٠٦
| known_for =
| notable_works =
|religion=[[ئیسلام]]|children=٥|opponents={{ئاڵا|ویلایەتە یەکگرتووەکان}}|party=[[ئەلقاعیدە لە عێراق]]|death cause=[[ھێرشی ئاسمانی]]|citizenship={{ئاڵا|ئوردن}}}}

[[پەڕگە:Zarqawi dead us govt photo.jpg|وێنۆک|جەنازەی ئەبوو موسعەب ئەلزەرقاوی دوای کوژرانی]]

'''ئەحمەد فوزەیل نەزال خەلایلە''' ({{بە عەرەبی| أحمد فضيل النزال الخلايله}}) ناسراو بە ''ئەبوو موسعەب زەرقاوی'' ({{بە عەرەبی| أبوو مصعب الزرقاوي}}) (٣٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٦–٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٦) سەرکردەی پێشووی ([[ئەلقاعیدە لە عێراق]])بوو. ئەو ئیسلامیست بوو بەھۆی بڕوا [[سەلەفی|سەلەفییەکانییەوە]] بۆ شەڕ لەگەڵ [[ئەمریکا]] چوو بۆ [[ئەفغانستان]]، دوای ماوەیەک مانەوە لەوێ و بەڕێوەبردنی چەندین ھێرش بۆ سەر ھێزەکانی ئەمریکا، بەرەو [[عێراق]] ڕێکەوت و لەوێش بەردەوام بوو لە شەڕ لەگەڵ ئەمریکا؛ ھەتا ئەو کاتەی کە لە ساڵی ٢٠٠٦ لە ھێرشیێکی ئاسمانی ئەمریکا کوژرا.

== ژیان ==
لە شاری زەرقای [[ئوردن]] لەدایکبووە&lt;ref&gt;http://www.bbc.co.uk/persian/news/story/2006/06/060608_he-zarqawi.shtml&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.nytimes.com/2004/07/13/international/middleeast/13zarq.html?pagewanted=1&amp;ei=5090&amp;en=fef1b3dec1a80375&amp;ex=1247371200&amp;partner=&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{پۆلی کۆمنز|Abu Musab al-Zarqawi}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئوردن|ئیسلام|شەڕ|سیاسەت|عێراق}}

[[پۆل:تیرۆریزم لە عێراق]]
[[پۆل:قاعیدە لە عێراق]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٦]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٠٦]]
[[پۆل:ڕەخنەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]
[[پۆل:ڕەخنەگرانی شیعە]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئەمریکا]]
[[پۆل:ئەو کەسانەی لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە وەک تیرۆریست دەستنیشان کراون]]
[[پۆل:سەرکردە تیرۆرکراوەکانی ئەلقاعیدە]]
[[پۆل:یاخیبوونی عێراق (٢٠٠٣-٢٠١١)]]
[[پۆل:سەرکردەکانی ئەلقاعیدە]]</text>
      <sha1>ih0r21nuwl0k8ckesfomomhsbdldw23</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مێنشێڤیک</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43022</id>
    <revision>
      <id>1580392</id>
      <parentid>1580356</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:01:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ چاکسازیی ژمارەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]])</comment>
      <origin>1580392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10704" sha1="h198qln2ie7pq0w2kphnyfawwh3b8q2" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}
'''مۆنشێڤیک''' یان '''مەنشەفیک''' (بە [[ڕووسی]]: меньшевик) وشەیەکی [[ڕووسی]]یە بە واتای کەمینە، کەم و کەمایەتی؛ دەستەیەک بوون لە حیزبی [[دیموکراسیی کۆمەڵایەتی|سۆسیالدیموکراتی]] [[مارکسیزم|مارکسیسیتی]] [[ڕووسیا]] کە لە دووەمین کونگرەی ئەو حیزبەدا لە ساڵی ١٩٠٣دا لێی جیا بوونەوە. ئەمان جیاوازیان لە دەستەکەی تر ئەوە بوو کە زۆر دژایەتییان دەکرد لەگەڵ [[لێنین]] و سیاسەتەکانی ئەودا. دواتر [[مێنشێڤیک|مۆنشێڤیکەکان]] نەرمایەتی زۆرتریان دەنواند لەگەڵ ئۆپۆزیسیۆنی [[لیبرالیزم|لیبرال]]ی [[یەکێتیی سۆڤیەت]].

== مێژووی جیابوونەوە ==
=== ١٩٠٣–١٩٠٦ ===
لە [[دووەم کۆنگرەی حیزبی کرێکارانی سۆسیال دیموکراتی ڕووسیا]] لە ئابی ١٩٠٣، [[جوولیوس مارتۆڤ]] و [[ڤلادیمیر لێنین]] ناکۆک بوون، یەکەم، سەبارەت بەوەی کام کەسانە لە لیژنەی سەرنووسەری [[ئیسکرا|«ئیسکرا»]]، ڕۆژنامەی حیزب بن؛ دووەم، سەبارەت بە پێناسەی «ئەندامی حیزب» لە پەیڕەوی ناوخۆی ئاییندەی حیزبدا:&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Second Congress of the League of Russian Revolutionary Social-Democracy Abroad|دوایین= Lenin|یەکەم= V.I|ساڵ= ١٩٠٣|شوێن= Moscow|پەڕەکان= ٢٦–٣١, ٩٢–١٠٣|ناونیشان= https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1904/jan/31a.htm}}&lt;/ref&gt;
* داڕشتنەکەی لێنین داوای دەکرد ئەندامی حیزب دەبێت ئەندامی یەکێک لە ڕێکخراوەکانی حیزب بێت
* داڕشتنەکەی مارتۆڤ تەنھا ئەوەی ڕای گەیاند کە دەبێت لەژێر ڕێنوێنیی ڕێکخراوێکی حیزبیدا کار بکات.

ئەگەرچی جیاوازیی پێناسەکان بچووک بوو، کە ھی لێنین زیاتر سنووردارکەر بوو، بەڵام نیشاندەری ئەوە بوو کە بوو بە جیاوازییەکی سەرەکی لە نێوان فەلسەفەی دوو باڵە تازە دەرکەوتووەکە: لێنین داکۆکی لە حیزبێکی بچووکی [[شۆڕشگێڕە پیشەگەرەکان]] دەکرد لەگەڵ پەراوێزێکی گەورە لە لایەنگران و پشتیوانانی دەرەوەی حیزب، لەکاتێکدا مارتۆڤ پێی وابوو باشترە حیزبێکی گەورەی چالاکوانان ھەبێت کە نوێنەرایەتییەکی بەرفراوانی ھەبێت.

پێشنیارەکەی مارتۆڤ لەلایەن زۆرینەی نوێنەرانەوە پەسەند کرا (٢٨ دەنگ بەرامبەر ٢٣ دەنگ).&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; بەڵام، دوای ئەوەی حەوت نوێنەر بە تووڕەیی لە کۆنگرەکە چوونە دەرەوە—کە پێنجیان نوێنەری [[بووندی گشتیی کرێکارانی جوولەکە لە لیتوانیا، پۆڵەندا و ڕووسیا|بوندی جوولەکە]] بوون کە وەک ناڕەزایەتی بەرامبەر شکستخواردنی پێشنیارە [[فیدراڵیزم|فیدراڵییەکەی]] خۆیان ڕۆیشتن&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;—لایەنگرانی لێنین زۆرینەیەکی کەمیان بەدەست ھێنا، کە لە پێکھاتەی [[کۆمیتەی ناوەندی]] و دەزگا ناوەندییەکانی تری حیزب کە لە کۆنگرەدا ھەڵبژێردران ڕەنگی دایەوە. ئەمە ھۆکاری پشتی ناونانی باڵەکان بوو. دواتر گریمانەی ئەوە کرا کە لێنین بە مەبەست سووکایەتی بە ھەندێک لە نوێنەران کردووە بۆ ئەوەی کۆبوونەوەکە وەک ناڕەزایەتی بەجێبھێڵن و زۆرینەی بۆ بمێنێتەوە؛ بەڵام بەلشەفیکەکان و مەنشەفیکەکان یەکگرتوو بوون لە دەنگدان دژی پێشنیارەکەی بووندییەکان، کە بە ٤١ بەرامبەر ٥ دەنگ دۆڕا.&lt;ref name=&quot;johnpoll&quot;&gt;Johnpoll, Bernard K. 1967. ''The Politics of Futility; The General Jewish Workers Bund of Poland, 1917–1943''. Ithaca, NY: [[Cornell University Press]]. pp. 30–31.&lt;/ref&gt; سەرەڕای ئەنجامی کۆنگرەکە، لە ساڵانی دواتردا مەنشەفیکەکان پشتیوانییەکی زۆریان لە نێوان [[سۆسیال دیموکرات|سۆسیال دیموکراتە]] ئاسایییەکاندا کۆکردەوە و بە شێوەیەکی کاریگەر ڕێکخراوێکی حیزبیی تەریبایان بونیاد نا.

=== ١٩٠٦–١٩١٦ ===
لە [[چوارەم کۆنگرەی حیزبی کرێکارانی سۆسیال دیموکراتی ڕووسیا]] لە ساڵی ١٩٠٦، یەکگرتنەوەیەک بە فەرمی بەدی ھات.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= Lenin: 1906/ucong: Statement in Support of Muratov's (Morozov's) Amendment Concerning a Parliamentary Social-Democratic Group|ناونیشان= https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1906/ucong/6.htm#v10pp65-302|وێبگە= www.marxists.org|ڕێکەوتی سەردان= ١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt; بە پێچەوانەی دووەم کۆنگرە، مەنشەفیکەکان لە سەرەتاوە تا کۆتایی لە زۆرینەدا بوون، بەڵام پێناسەکەی مارتۆڤ بۆ ئەندامی حیزب، کە لە یەکەم کۆنگرەدا زاڵ بوو، بە ھی لێنین گۆڕدرا. لە لایەکی ترەوە، چەندین ناکۆکی دەربارەی ھاوپەیمانی و ستراتیژ دەرکەوتن. ھەردوو باڵەکە پێکھاتە جیاوازەکانی خۆیان پاراست و بەردەوام بوون لە کارکردن بە جیا.

وەک پێشتر، ھەردوو باڵەکە پێیان وابوو کە ڕووسیا ھێندە گەشەی نەکردووە تا [[سۆسیالیزم]] تێیدا بگونجێت و بۆیە ئەو شۆڕشەی کە پلانیان بۆ دادەڕشت، بە ئامانجی ڕووخاندنی ڕژێمی [[ڕووسیای قەیسەری|قەیسەری]]، دەبێتە [[شۆڕشی بۆرژوا-دیموکراتی]]. ھەردووکیان پێیان وابوو کە چینی کرێکار دەبێت بەشداری لەم شۆڕشەدا بکات؛ بەڵام دوای ساڵی ١٩٠٥ مەنشەفیکەکان زیاتر مەیلیان بۆ کارکردن لەگەڵ پارتە دیموکراتە لایەنگرانی [[بۆرژوازی|بۆرژوا]] لیبراڵەکان ھەبوو وەک [[دیموکراتە دەستوورییەکان]] چونکە ئەمانە دەبنە سەرکردەی «سروشتی» شۆڕشێکی بۆرژوازی. بە پێچەوانەوە، بەلشەفیکەکان پێیان وابوو دیموکراتە دەستوورییەکان توانای خەباتێکی ڕادیکاڵی پێویستیان نییە و مەیلیان بۆ داکۆکیکردن لە ھاوپەیمانی لەگەڵ نوێنەرانی جووتیاران و پارتە سۆسیالیستە ڕادیکاڵەکانی تری وەک [[حیزبی سۆسیالیستی شۆڕشگێڕ|سۆسیالیستە شۆڕشگێڕەکان]] ھەبوو. لە ئەگەری شۆڕشێکدا، ئەمە مەبەست لێی گەیشتن بوو بە [[دیکتاتۆریەتی پڕۆلیتاریا]] و جووتیاران، کە شۆڕشی بۆرژوازی تا کۆتایی دەبات. مەنشەفیکەکان گەیشتنە ئەوەی داکۆکی لە شێوازە یاسایییەکان و کاری سەندیکایی بکەن، لەکاتێکدا بەلشەفیکەکان لایەنگری توندوتیژیی چەکداری بوون.

ھەندێک لە مەنشەفیکەکان دوای شکستی ١٩٠٥ حیزبیان بەجێھێشت و چوونە ناو ڕێکخراوەکانی ئۆپۆزسیۆنی یاسایی. دوای ماوەیەک، ئارامیی لێنین بەرامبەر سازشەکانی ئەوان نەما و لە ساڵی ١٩٠٨دا، ئەم مەنشەفیکانەی بە «[[لیکویداسیۆنیزم|لیکویداسیۆنیستەکان]]» ناوبرد.

=== ١٩١٢–١٩١٤ ===
لە ساڵی ١٩١٢، حیزبی کرێکارانی سۆسیال دیموکراتی ڕووسیا کۆتا جیابوونەوەی خۆی بەخۆوە بینی، کە تێیدا بەلشەفیکەکان [[حیزبی کۆمۆنیستی یەکێتیی سۆڤیەت|حیزبی کرێکارانی سۆسیال دیموکراتی ڕووسیا (بەلشەفیکەکان)]] و مەنشەفیکەکان [[حیزبی کرێکارانی سۆسیال دیموکراتی ڕووسیا (مەنشەفیکەکان)]]یان پێکھێنا. باڵی مەنشەفیکەکان لە ساڵی ١٩١٧ لە ناوەڕاستی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] زیاتر دابەش بوو. زۆربەی مەنشەفیکەکان دژی جەنگ بوون، بەڵام کەمینەیەکی دەنگبەرز بە ناوی «بەرگریی نیشتمانی» پشتیوانییان لێ دەکرد.

لە ساڵی ١٩١٧دا، ٥٠٪ی سەرکردایەتیی مەنشەفیکەکان [[جوولەکە]] بوون.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hanebrink |یەکەم=Paul |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/j.ctv24w652b |سەردێڕ=A Specter Haunting Europe: The Myth of Judeo-Bolshevism |ڕێکەوت=٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=Harvard University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٤-٠٤٧٦٨-٦|وتەگێڕانەوە=In 1917 Jews made up 50 percent of the leadership of the Mensheviks, a far higher figure than that for the Bolsheviks (six of twenty-one Bolshevik leaders were Jewish)}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}
{{تووڵی دەروازە|مێژوو|سیاسەت|ڕووسیا|یەکێتیی سۆڤیەت|سۆشیالیزم|ئابووری}}
{{پۆلی کۆمنز|Mensheviks}}

[[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٠٣ لە ڕووسیا]]
[[پۆل:مێژووی یەکێتیی سۆڤیەت و ڕووسیای سۆڤیەت]]
[[پۆل:حیزبەکان، دامەزرانی ١٩٠٣]]
[[پۆل:مارکسیزم]]
[[پۆل:سۆشیالیزم]]
[[پۆل:بزاڤە سیاسییەکان]]
[[پۆل:سیاسەتی یەکێتیی سۆڤیەت]]</text>
      <sha1>h198qln2ie7pq0w2kphnyfawwh3b8q2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مەلا بەختیار</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72582</id>
    <revision>
      <id>1580659</id>
      <parentid>1455779</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:27:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:ئەو کەسانەی ھەوڵی تیرۆریان دراوە]] بۆ [[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11241" sha1="r6ozbmjty8d5fyttxg3mfuu15c7eujb" xml:space="preserve">{{ئز}}
{{کەسایەتی
| ناو                   =حیکمەت محەممەد کەریم
| وێنە                  = Mala Bakhtiar in his office.jpg
| قەبارەی وێنە          =
| ناوی کاتی لەدایکبوون  = حیکمەت محەممەد
| ڕێکەوتی لەدایکبوون    = {{ڕۆژی لەدایکبوون و تەمەن|١٩٥٤|٨|٢٠}}
| شوێنی لەدایکبوون      = [[خانەقین]]، [[عێراق]]
| ڕێکەوتی مردن          =
| شوێنی مردن            =
| ھۆکاری مردن           =
| شوێنی دۆزینەوەی تەرم  =
| نەتەوە                =[[کورد]]
| ناوەکانی تر           =مەلا بەختیار
| نەژاد                 =
| شارومەندێتی           =
| ڕادەی خوێندەواری      =
| دایەن                 =
| پیشە                  = [[سیاسەتوان|سیاستمەدار]]، [[نووسەر]]
| ساڵانی چالاکی           =١٩٧٠- ئێستا
| خاوەنکار              =
| شار                   =
| مووچە                 =
| دارایی                =
| باڵا                   =
| کێش                   =
| ناسراو بەھۆی          =
| سەرناو                =
| وادە                  =
| پێشوو                 =
| جێگر                  =
| حیزب                  = {{flagicon image|Flag of PUK.png}} [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]]
| بەرامبەرەکان          =
| ئایین                 =ئیسلام - بێ ئاین (لەڕابردوودا ڕەخنەی لە ئیسلام گرتووە)
| ھاوسەر                = ڕووناک
| یار                   =
| منداڵەکان             =لاڤە{{ھن}}مارین&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=کچەکەی مەلا بەختیار: باوکم ئامۆژگاری برێت مەکگۆرکی کردووە|ناونیشان=http://www.speemedia.com/dreja.aspx?=hewal&amp;jmare=61524&amp;Jor=1|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=speemedia.com}}&lt;/ref&gt;
| دایک و باوک           =
| خزمەکان               =ساھیرە (خوشک)&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=بروسكەی سەرەخۆشیی سەرۆك بارزانی بۆ مەلا بەختیار لێپرسراوی دەستەی كارگێڕیی مەكتەبی سیاسیی یەكێتی|ناونیشان=https://www.kdp.info/a/d.aspx?l=13&amp;a=69824|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=www.kdp.info}}&lt;/ref&gt;{{ھن}}[[بافڵ تاڵەبانی|پافڵ تاڵەبانی]] (زاوا)
| پەیوەندییەکان         =
| خەڵاتەکان              =
|واژوو                  =
| ماڵپەڕ                = https://web.archive.org/web/20200823115540/http://www.malabakhtiar.org/index.html
| پەراوێزەکان           =
}}
'''حیکمەت محەممەد کەریم''' ناسراو بە '''مەلا بەختیار''' (لەدایکبووی ٢٠ی ئابی ١٩٥٤ لە [[خانەقین]]، [[عێراق]])&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی ئابی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Mala Bakhtiar Official Website – Biography|ناونیشان=http://www.malabakhtiar.org/Biography.html|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تەممووزی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200823085629/http://www.malabakhtiar.org/Biography.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; [[سیاسەتوان|سیاستمەدارێکی]] کوردە لە [[باشووری کوردستان]] و لێپرسراوی دەستەی کارگێڕیی مەکتەبی سیاسیی [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]]ە و ئەندامی مەکتەبی سیاسیی و لێپرسراوی مەکتەبی ڕێکخراوە دیموکراتییەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و سەرنووسەری ڕۆژنامەی چاودێر و گۆڤاری مەدەنییەتە.&lt;ref name=&quot;pukpb&quot;&gt;http://www.pukpb.org/so/mela_bextiyar {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113004058/http://www.pukpb.org/so/mela_bextiyar |date=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢}}&lt;/ref&gt;

== ژیان و کاری سیاسی ==
حیکمەت محەممەد کەریم لە ٢٠ی [[ئاب]]ی ساڵی ١٩٥٤ لەشاری خانەقەین لەدایک بووە، کە دەکەوێتە باشووری ڕۆژھەڵاتی [[باشووری کوردستان|کوردستانی عێراق]]. لە ١٠ی [[حوزەیران]] ١٩٧٠ پەیوەندی بە کۆمەڵەی مارکسیی-لینینیی کوردستانەوە کردووە، ئەوەش چەند مانگێک دوای دروستبوونی کۆمەڵەکەوە. لە ساڵی ١٩٧٤ پەیوەندی بەشۆڕشی ئەیلوولەوە دەکات، بەڵام بەھۆی بیروباوەڕە چەپگەرایییەکانییەوە ڕووبەڕووگوشار و ئاستەنگێکی زۆر دەبێتەوە.
- لە ساڵی ١٩٧٥، شان بەشانی زۆرێک لەھەڤاڵانی بەفەرمانی سەرکردایەتی کۆمەڵەی مارکسیی-لینینیی دەگەڕێتەوە بۆ شاری خانەقین، لەدوای ھەرەسی شۆڕشی ساڵی ١٩٧٥ لەدەرەنجامی [[ڕێکەوتننامەی جەزائیر]]، کە لەنێوان ھەردوو حکوومەتی [[عێراق]]ی و [[ئێران]]ی لە ٦ی [[ئازار (مانگ)|ئازار]] دا واژووکرا. حیکمەت کەریم یەکێک بووە لەوانەی لەلیستی ئەو سەرکردە داواکراوانەی لەلایەن [[ڕژێمی بەعس|حکوومەتی عێراق]]ەوە فەرمانی دەستگیرکردنی بۆ دەرچووبوو، بەڵام ھەوڵەکان بۆ دەستگیرکردنی سەرکەوتوو نەبوون. دواتر دەبێتە لێپرسراوی تەواوی شانە نھێنییەکانی کۆمەڵە لەناو شارەکاندا، بەشێوەیەکی نھێنی لەنێوان ھەریەک لەشارەکانی [[بەغدا]]، [[کەرکووک]]، [[کەلار]]، سەماوە، دیوانییە، [[فەلووجە]]، [[مووسڵ]]، [[سلێمانی]] و [[ھەولێر]] ھاتوچۆی دەکرد، بەمەبەستی پێکھێنانی شانەی چەکداری بۆ بەشداری پێکردنیان لە خەباتی چەکداریدا.&lt;ref name=&quot;pukpb&quot;/&gt;

=== دیارترین پلەکان ===
[[پەڕگە:مەلا بەختیار 1.jpg|وێنۆک|مەلا بەختیار]]
لەگرنگترین ئەو پلە و پایانەی مەلا بەختیار ئەرکی تیادا بینیوە لە ساڵی ١٩٧٥ ەوە:&lt;ref name=&quot;pukpb&quot;/&gt;
* ساڵی ١٩٧٥ دەبێتە ئەندامی سەرکردایەتیی کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستان.
* لە ساڵی ١٩٧٦، دەبێتە ئەندامی سەرکردایەتیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان.
* لە ساڵی ١٩٧٨، دەبێتە لێپرسراوی ھەرێمیی ناوچەی ھەڵەبجە.
* لە ساڵی ١٩٨٢، لێپرسراوی مەڵبەندی ڕێکخستنی سلێمانیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بووە.
* لە ساڵی ١٩٨٤، ئەندامی تیمی دانوستانکاری کوردی بووە لەگەڵ ڕژێمی عێراقدا.
* لە ساڵی ١٩٩١، لە ڕاپەڕینەکانی گەلی کوردا ڕۆلێکی بەرچاوی ھەبووە.
* لە ساڵی ١٩٩٢، بەشداری کۆنگرەی لایەنە سیاسییە ئۆپۆزسیۆنەکانی عێراقی کردووە لە ڤییەننا.
* لە ساڵی ١٩٩٢، کاندیدی [[پەرلەمانی کوردستان]] بووە.
* لە ساڵی ١٩٩٣، دەبێتە لێپرسراوی مەکتەبی ڕێکخراوە دیموکراتییەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان.
* لە ساڵی ١٩٩٥، دەبێتە سەرۆکی لیژنەی ئۆڵۆمپیی کوردستان.
* لە ساڵی ١٩٩٥، دەبێتە ئەندامی پەرلەمانی کوردستان.
* لە ساڵی ١٩٩٩، بەشداری لەکۆنگرەی ئۆپۆزسیۆنی عێراقی کردووە لە [[نیویۆرک|نیۆیۆرک]].
* لە ساڵی ٢٠٠١، دەبێتە ئەندامی مەکتەبی سیاسیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان.
* لەکۆتایی سالی ٢٠٠٢، بەشداری کۆبوونەوەکانی ئۆپۆزسیۆنی عێراقی دەکات لە دەبڵن.
* لە ساڵی ٢٠٠٩، دەبێتە ئەندامی دەستەی کارگێڕیی مەکتەبی سیاسیی [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]].
* لە ساڵی ٢٠١٠، دەکرێتە لێپرسراوی دەستەی کارگێڕی مەکتەبی سیاسیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/1004201611|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=www.rudaw.net}}&lt;/ref&gt;

== بڵاوکراوەکان و کاری ڕۆژنامەگەری ==
لە ساڵی ١٩٩٦، سەرپەرشتیاری ناوەندی ڕاگەیاندنی یەکێتی نیشتمانی کوردستان بووە. کتێبی شۆڕشی کوردستان و گۆڕانکارییەکانی سەردەمی نووسیوە و لە ساڵی ١٩٩٢ دا چاپ و بڵاوکراوەتەوە. پاشان لە ساڵی ١٩٩٨ کتێبی یاخیبوون لەمێژووی نووسیوە. چەپکێک بابەتی دەستنیشانکراو لە ساڵی ١٩٩٩ بڵاوکراوەتەوە. کتێبی دیموکراسی لەنێوان مۆدێرنێتە و پۆست مۆدێرنێتە لە ساڵی ٢٠٠٠ دا نووسیوە، دواتر دیمواکرسی لەدوای جەنگی سارددا لە ساڵی ١٩٩٩ دا نووسیوە و بڵاوکردووەتەوە.&lt;ref name=&quot;pukpb&quot;/&gt;

ھەروەھا چەند کتێبێکی تری نووسیوە، لەوانەش لەخزمەتی ئەدەبدا و ئازادی ئەقڵ و کۆمەڵی مەدەنی و شارەزا لەکوردۆلۆجی، ڕووسیا و کورد، دیموکراسی و دوژمنەکانی. مەلا بەختیار، ھاوشانی کارە ئەدەبییەکانی تری، سەرنووسەری ڕۆژنامەی چاودێر و گۆڤاری مەدەنییەتە.

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}

{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|کوردستان|عێراق}}

[[پۆل:ئەندامانی پەرلەمانی کوردستان]]
[[پۆل:خەڵکی خانەقین]]
[[پۆل:زیندووان]]
[[پۆل:سیاسەتوانانی کورد]]
[[پۆل:سیاسییەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]]
[[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]]
[[پۆل:ناسیۆنالیستە کوردەکان]]
[[پۆل:نووسەرانی کورد]]
[[پۆل:ڕۆشنبیرانی کورد]]
[[پۆل:ڕەخنەگرانی بێخوایی]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤]]
[[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]]</text>
      <sha1>r6ozbmjty8d5fyttxg3mfuu15c7eujb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شارل دێ گۆل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73081</id>
    <revision>
      <id>1580649</id>
      <parentid>1467599</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:27:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:ئەو کەسانەی ھەوڵی تیرۆریان دراوە]] بۆ [[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7315" sha1="rwx9vu4zlvec5b804larr1kd6mtkagl" xml:space="preserve">{{بێ سەرچاوە}}
{{داتابۆکس}}
[[پەڕگە:De Gaulle-OWI.jpg|وێنۆک|شارل دێ گۆل]]
'''شارل دێ گۆل''' (Charles de Gaulle) ناوی تەواوی شارل دەندرێ ژۆزێف پیێر ماری دێ گۆل (Charles Andre Joseph Pierre Marie de Gaulle) لە ٢٢ی تشرینی دووەمی ١٨٩٠ لە شاری [[لیل]]ی فەرەنسی لە دایک بووە، ھێنری باوکی کە پرۆفیسۆر بوو لە بچووکییەوە شارلی ئاشنای دەوڵەمەندی مێژووی فەرەنسا کردبوو، بە تێپەڕبوونی کات شارل تا دەھات زیاتر حەزی بەخوێندنەوەی کتێبەکانی باوکی و ئەو کتێبانە دەکرد کە باسیان لە شەڕەکانی سوپای فەرەنسی دەکرد لە مێژوودا. لەو کاتەی تەمەنی بووە یازدە ساڵ خێزانەکەی کۆچانکرد بۆ پاریس کە خوێندنی لەوێ تەواوکرد.

دوای گەورەبوونی شارل ھەستی بەوەکرد کە دەتوانێ خزمەتی فەرەنسا بکات بۆیە بڕیاریدا پەیوەندی بە سوپا بکات و چوو بۆ ئەکادیمیای سەربازی (سانت کیر Saint-Cyr) کە قوتابخانەیەکی سەربازی بوو.

== سەرەتای سەربازی شارل ==
شارل لە ساڵی ١٩١٢چووە پاڵ سوپا، چەند ساڵێک دواتر لە ساڵی ١٩١٤ جەنگی یەکەمی جیھانی ڕوویدا شارل دلێرانە لەماوەی جەنگ شەڕی کرد چەند جارێک برینداربوو و بەدیل گیرا لەلایەن ئەڵمانەکان لەو کاتەی کە لەزیندان دابوو ٥ جار ھەوڵی ڕاکردنی دا بەڵام سەرکەوتوو نەبوو تا کۆتایی جەنگ بەدیلی مایەوە.

پاش جەنگی جیھانی یەکەم و ئازادبوونی شارل لە سەربازی بەردەوام بوو و بەشداری لەچەند جەنگیکی بچووک کرد و سەرەنجام پلەکەی بوو بە عەقید. بەھۆی بێزاربوونی لە بنەما کۆنەکانی فەرەنسا لە شەڕکردن کە زیاتر پشتی بە لێدانی خەندەق بەستبوو ھەستا چەند تیۆرییەکی نوێی لەسەر چۆنییەتی شەڕکرن بڵاوکردەوە کە پێیوابوو جووڵانی خێرای سەربازی دەبێتە بەمای سەرەکی جەنگەکانی داھاتوو. ڕاستییەتی ئەم بیردۆزانەی سەلمێنرا دوای ئەوەی ھیتلەر توانی بە بەکارھێنانی ئەم تەکنیکەی سەربازی بەشێکی زۆری ئەورووپا بگرێت.

== جەنگی جیھانی دووەم ==
لەگەڵ ھەڵگیرسانی جەنگی جیھانی دووەم شارل پلەکەی بەرزکرایەوە بۆ یاریدەدەری ژەنەراڵ لەو کاتەی ئەڵمانیا بەردەوام بوو لە داگیرکردنی خاکی فەرەنسا شارل پێداگیری دەکرد لەسەر جەنگکردن لەکاتێکدا فەرماندە و کاربەدەستانی تری فەرەنسا داوای خۆبەدەستەوەدانیان دەکرد.

== فەڕەنسای ئازاد ==
دوای ئەوەی فەرەنسا لە بەرامبەر ئەڵمانیا خۆی بەدەستەوەدا شارل چوو بۆ بەریتانیا و لەگەڵ گەیشتنی وڵاتێکی ڕاگەیاند بەناوی (فەرنسای ئازاد - Free France) بەھۆی قسەکردن لە ڕادیۆی [[بی بی سی]] ھانی خەڵکی فەرەنسای دەدا کە دژایەتی ئەڵمانیا بکەن، حکوومەتی فەرەنساش کە خۆیان دابوو بەدەستەوە ئەویان بەناپاک دادەنا ڕایان گەیاند کە دەکوژرێ بەھۆی [[خیانەتکردن]].

شارل بەردەوام بوو لەڕێکخستنی ھێزەکانی فەڕەنسای ئازاد و ھێزە میللییەکانی [[فەڕەنسا|فەرەنسا]] کەدژی ئەڵمانیا دەجەنگان و ھەستا بەکۆکردنەوەی ھێزەکانی فەرەنسا کەلە فەرەنسا ھەڵاتوون بۆ ئەوەی یارمەتی بدەن بۆ ئازادکردنی فەرەنسا لە کۆتایدا لە ڕۆژی D-Day (ڕۆژی ھێرشی ھاوپەیمانان بۆ سەر نۆرماندی) ھاوپەیمانان توانیان فەرەنسا ڕزگاربکەن و ھێزەکانی شارلیش ڕۆڵی کاریگەریان ھەبوو لەم ئازادکردنەدا شارل دوای ڕێککەوتنی لەگەڵ ژەنەڕاڵ Eisenhower کە فەرماندەی سوپای ھاوپەیمانان بوو ڕای گەیاند کەتەنھا ھێزە فەڕەنسییەکانی ئەو پاریسی پایتەخت ڕزگاردەکەن.

== سەرۆکی کاتی فەرەنسا ==
دوای وەدەرنانی ھێزەکانی ئەڵمانیا لە فەرەنسا شارل دی گاوڵ بوو بە سەرۆکی کاتی فەرەنسا لە ١٩٤٦–١٩٤٤, دوای کۆتایی ھاتنی جەنگی جیھانی دووەم شارل سیستەمی نوێی فەرمانڕەوایی بۆ فەرەنسا دانا و خۆیشی دەستی لەکار کێشایەوە وەک سەرۆکی کاتی فەرەنسا لە ١٩٤٦ و دوورکەوتنەوەی خۆی لەسیاسەت ڕاگەیاند.

== سەرۆکایەتی کردنی فەرەنسا ==
لە ساڵی ١٩٥٨ شارل گەڕانەوەی خۆی بۆ سیاسەت ڕاگەیاند و خۆی بۆ سەرۆکایەتی فەرەنسا کاندیدکرد و بوو بە سەرۆک و بۆ ماوەی ١٠ ساڵ حوکمی فەرەنسای کرد. لە ماوەی سەرۆکایەتی ئەودا ئابووری فەرەنسا بووژانەوەی بەخۆیەوە بینی و و وڵاتەکەی خاوێنکردەوە لە ھەموو پاشماوەکانی جەنگی جیھانی دووەم ھەروەھا فەرەنسای کردە چوارەمین وڵاتی خاوەن چەکی ئەتۆمی دوای ھەریەک لە ئەمریکا و ڕووسیا و یەکێتی بریتانیا.

== مردن ==
لە ساڵی ١٩٦٩ شارل دووبارە دوورکەوتنەوەی خۆی لە سیاسەت و سەرۆکایەتیفەرەنسا ڕاگەیاند، ساڵێک دواتر لەماڵەکەی خۆی لەتەمەنی ٧٩ ساڵیدا بەھۆی جەڵتەی دڵ کۆچی دوایی کرد.

== سەرچاوەکان ==
&lt;references group=&quot;http://www.ducksters.com/history/world_war_ii/charles_de_gaulle.php&quot;/&gt;

{{تووڵی دەروازە|مێژوو|ژیاننامە|فەڕەنسا|شەڕ|ئەورووپا|شەڕی سارد|جەنگی جیھانیی یەکەم|سیاسەت}}
{{پۆلی کۆمنز|Charles de Gaulle}}

[[پۆل:فەڕەنسییە کاتۆلیکەکان]]
[[پۆل:شۆپپارێزی لە فەڕەنسا]]
[[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی فەڕەنسا]]
[[پۆل:سەرۆک وەزیرانی فەڕەنسا]]
[[پۆل:مردووانی ١٩٧٠]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٠]]
[[پۆل:سەرکردەکانی شەڕی سارد]]
[[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]]
[[پۆل:کەسایەتیی ساڵ (گۆڤاری تایم)]]</text>
      <sha1>rwx9vu4zlvec5b804larr1kd6mtkagl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پۆل:ھۆمۆفۆبیا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>85772</id>
    <revision>
      <id>1580755</id>
      <parentid>1112863</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T09:02:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان</comment>
      <origin>1580755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="168" sha1="1ra1dr8uhlwyskkd09hvbt3jmjiph72" xml:space="preserve">{{وتاری سەرەکیی پۆل}}
{{پۆلی کۆمنز|Homophobia|ھۆمۆفۆبیا}}
[[پۆل:ھاوڕەگەزخوازی]]
[[پۆل:ھاوزایەندخوازی]]</text>
      <sha1>1ra1dr8uhlwyskkd09hvbt3jmjiph72</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پۆل:نازیزم</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100669</id>
    <revision>
      <id>1580754</id>
      <parentid>1313270</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T09:02:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان</comment>
      <origin>1580754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="440" sha1="6nwnv8b3m4i9c2it0orj5bfb6mkwjzv" xml:space="preserve">{{پۆلی کۆمنز|National Socialism}}

[[پۆل:ئەورووپای نوێ]]
[[پۆل:فاشیزم]]
[[پۆل:ناسیۆنالیزم]]
[[پۆل:ڕەگەزپەرستی]]
[[پۆل:ھۆمۆفۆبیا]]
[[پۆل:ئایدۆلۆژیاکانی دەوڵەت]]
[[پۆل:تەواوخوازی]]
[[پۆل:دژە ڕۆشنبیری]]
[[پۆل:ئایدیۆلۆجییە سیاسییەکان]]
[[پۆل:دژە جوولەکەکان لە ئەڵمانیا]]</text>
      <sha1>6nwnv8b3m4i9c2it0orj5bfb6mkwjzv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ھێنریی ھەشتەمی ئینگلتەرا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101104</id>
    <revision>
      <id>1580483</id>
      <parentid>1384483</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:40:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1silent scientist</username>
        <id>51740</id>
      </contributor>
      <origin>1580483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7745" sha1="mp5k3j5bdtrwiyo156sue971wma8s7n" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''ھێنری ھەشتەم''' (١٤٩١–١٥٤٧) پاشای [[ئینگلتەرا]] و دواتر [[ئیرلەند]] بوو. شەش جار ھاوسەرگیری کرد و دوو لە ژنەکانی لە دوای جیابوونەوە لەسێدارە دا. ھێنری ئایینی فەرمیی ئینگلتەرای لە [[کاتۆلیک]]ەوە گۆڕی بۆ [[پڕۆتێستانت]] و لەمەودوا کڵێسای ئانگلیکان بوو بە ھێزی یەکەمی ئایینیی ئینگلتەرا. کە ئەم کارە بەھرەی زۆری بۆ وڵاتی ئینگلتەرا ھەبوو، چونکە ئیتر دەسەڵاتی [[کڵێسای کاتۆلیک]] لەسەر وڵات لاچوو و ئەو پارە زۆرە کە ھەموو ساڵیک لە سەر [[بوودجە]]ی وڵات ڕەوانەی [[واتیکان]] دەکرا بۆ وڵات و کاروباری ناوخۆ گەڕایەوە. ھێنری لەژێر کاریگەری [[چاند]]ی [[ڕێنێسانس]]دا بوو و ھەر ئەمە بووە ھۆکاری پێشکەوتنی چاندی ئینگلتەرا لە سەردەمی ئەودا.&lt;ref&gt;http://books.google.com/books?id=p2MOt53sCCgC&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.com/books?id=Ji_FpxQ4--QC&lt;/ref&gt;

== سەرەتای ژیانی (١٤٩١–١٥٠٩) ==
[[پەڕگە:Michel Sittow 002.jpg|وێنۆک|چەپ|بێوژنی گەنج [[کاترین ئارگۆن|کاترین ئارگۆن]]، بە دەستی وێنەکێشی کۆشک [[ھێنری حەوتەم (پاشای ئینگلتەرا)|ھێنری حەوتەم]] [[مایکڵ سیتۆ]]، نزیکەی ساڵی ١٥٠٢.]]
ھێنری ھەشتەم لە [[کۆشکی پلاسێنتیا|کۆشکی گرینویچ]] لەدایکبووە، کە کوڕی سێیەمی پاشا ھێنری حەوتەم و شاژن [[ئێلیزابێسی یۆرک|ئێلیزابێس]] بوو.&lt;ref name=&quot;Crofton&quot;&gt;Crofton, p.128&lt;/ref&gt; لە نێوان حەوت منداڵەکەی ھێنری حەوتەمدا، تەنھا سێ خوشک و برای ھێنری ھەشتەم مانەوە: [[ئارسەر شازادەی وێڵز|ئارسەر]] و [[مارگرێت تیودۆر|مارگرێت]] و [[ماری تیودۆر شاژنی فەڕەنسا|ماری]]. لە ساڵی ١٤٩٣دا، کاتێک تەمەنی دوو ساڵ بوو، وەک بەرپرسی ئاسایش لە [[قەڵای دۆڤەر]] و سەرپەرشتیاری زیندانی [[بەندەرەکانی سینک]] دەستنیشان کرا. لە ساڵی ١٤٩٤دا، وەک [[دووکاڵ]]ی [[یۆرک]] دەستنیشان کرا، پاشان کرا بە ئێرڵ مارشاڵی ئینگلتەرا، و نوێنەری پاشا و سەرۆکی ئەنجومەنی جێبەجێکردنی ئیرلەندا. ھێنری پەروەردەیەکی نایابی لەلایەن مامۆستاکانییەوە وەرگرت، ھەر بۆیە شارەزایی لە [[زمانی لاتینی|لاتینی]] و [[زمانی فەڕەنسی|فەڕەنسی]] و [[زمانی ئیسپانی|ئیسپانی]]دا پەیدا کرد.&lt;ref name=&quot;Crofton, p.129&quot;&gt;Crofton, p.129&lt;/ref&gt; لەبەر ئەوەی چاوەڕوان دەکرا تەختی پاشایەتی بۆ شازادە ئارسەر -برای گەورەی ھێنری- بگوازرێتەوە، ھێنری بۆ ژیانی کڵێسایی ئامادە دەکرا. کاتێک تەمەنی یازدە ساڵ بوو، دایکی، ئێلیزابێس، کۆچی دوایی کرد.&lt;ref&gt;Churchill, p.29&lt;/ref&gt;

===کۆچی دوایی شازادە ئارسەر===
شازادە ئارسەر جێنشینی پاشا ھێنری حەوتەم و برای گەورەی ھێنری ھەشتەم، لە ساڵی ١٥٠٢دا کۆچی دوایی کرد لە کاتێکدا تەمەنی پازدە ساڵ بوو، ئەمەش نزیکەی بیست ھەفتە دوای ھاوسەرگیرییەکەی لەگەڵ [[کاترین ئارگۆن|کاترین ئارگۆن]] بوو. بە مردنی ئارسەر، ھەموو بەرپرسیارێتییەکانی کەوتە ئەستۆی برا بچووکەکەی، ھێنری؛ بەم شێوەیە بوو بە شازادەی [[وێڵز]]. ھێنری حەوتەم ھەوڵیدا ھەوڵەکانی بۆ ھاوپەیمانی نێوان ئینگلتەرا و [[ئیسپانیا]] لە ڕێگەی ژن و ژنخوازییەوە زیندوو بکاتەوە؛ پێشنیاری ھاوسەرگیری ھێنری شازادەی وێڵزی لەگەڵ بێوژنەکەی برای، شازادە ئارسەر، کرد کە شازادەی ئیسپانی کاترین بوو، بچووکترین منداڵی ھەردوو پاشا [[فەردیناندی دووەم|فەردیناندی دووەم]] پاشای [[ئارگۆن|ئارگۆن]] و [[ئیزابێلای یەکەم شاژنی کاستیا|ئیزابێلای یەکەم]] شاژنی [[کاستیا (ڕوونکردنەوە)|کاستیا]].&lt;ref&gt;Crofton, p.126&lt;/ref&gt; ئەم ھاوسەرگیرییە پێویستی بە وەرگرتنی ڕەزامەندی پاپا ھەبوو بۆ لابردنی ڕێگرییەکانی ھاوسەرگیری شازادەی وێڵز لەگەڵ بێوژنەی براکەی؛ بەھۆی بوونی دەقێک لە [[پەرتووکی لێڤییەکان]] «ئەگەر پیاوێک ژنی براکەی بھێنێت، ئەوە گڵاوییە، عەورەتی براکەی دەرخستووە، بێ منداڵ دەبن»، لە لایەکی ترەوە کاترین سوێندی خوارد کە ھاوسەرگیرییەکەی لەگەڵ شازادە ئارسەر ھەرگیز تەواو نەکراوە.

نەمانی ئارامی شاژن [[ئیزابێلای یەکەم شاژنی کاستیل|ئیزابێلای یەکەم]] -دایکی کاترین- وای لە پاپا [[یولیوسی دووەم]] کرد کە لێخۆشبوونێکی پاپایی لە شێوەی مەرسوومێکی پاپاییدا ببەخشێت. بەم شێوەیە، چواردە مانگ دوای مردنی ھاوسەرە گەنجەکە، کاترین خۆی بینییەوە کە دەستگیرانی برا بچووکەکەی، ھێنرییە. تا ساڵی ١٥٠٥، ھێنری حەوتەم چیتر حەزی بە ھاوپەیمانی لەگەڵ [[ئیسپانیا]] نەما، پاشان ھێنری کوڕ ڕای گەیاند کە ئەو دەستگیرانییە بەبێ ڕەزامەندی ئەو ڕێک خراوە. بەڵام مانۆڕە دیپلۆماسییەکان دەربارەی چارەنووسی ھاوسەرگیرییە پێشنیارکراوەکە تا کۆچی دوایی ھێنری حەوتەم لە ساڵی ١٥٠٩دا بەردەوام بوون. کاتێک شازادە ھێنری گەیشتە تەمەنی حەفدە ساڵان، لە ١١ی حوزەیرانی ١٥٠٩دا ھاوسەرگیری لەگەڵ کاترین کرد، و لە ٢٤ی حوزەیرانی ١٥٠٩دا، ھەردوو پاشا نوێیەکە لە [[دێری وێستمینستەر]] تاجیان لەسەر نرا.

== سەرچاوەکان ==
&lt;references/&gt;


{{مێژوو-کۆلکە}}
{{پاشاکانی ئینگلتەرا، سکۆتلەندا، بەریتانیا}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئینگلتەرا|شانشینی یەکگرتوو}}
{{پۆلی کۆمنز|Henry VIII of England}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٤٩١]]
[[پۆل:مردووانی ١٥٤٧]]
[[پۆل:پاشا ئینگلیزەکان]]
[[پۆل:نووسەرانی ئینگلیزی سەدەی ١٦یەم]]
[[پۆل:ئەنگلیکانەکانی ئینگلیز]]
[[پۆل:دامەزرێنەرانی ئایینەکان]]
[[پۆل:نووسەرە پیاوەکانی سەدەی ١٦یەم]]
[[پۆل:ئەو کەسانەی کە برینێکی زەبراویی مێشکیان ھەیە]]
[[پۆل:دامەزرێنەرانی دینەکان]]</text>
      <sha1>mp5k3j5bdtrwiyo156sue971wma8s7n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580711</id>
      <parentid>1580483</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T03:50:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1silent scientist</username>
        <id>51740</id>
      </contributor>
      <comment>/* سەرەتای ژیانی (١٤٩١–١٥٠٩) */</comment>
      <origin>1580711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32745" sha1="4lo78z6ci1zbs6gj4e2jhrpeakgse7v" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''ھێنری ھەشتەم''' (١٤٩١–١٥٤٧) پاشای [[ئینگلتەرا]] و دواتر [[ئیرلەند]] بوو. شەش جار ھاوسەرگیری کرد و دوو لە ژنەکانی لە دوای جیابوونەوە لەسێدارە دا. ھێنری ئایینی فەرمیی ئینگلتەرای لە [[کاتۆلیک]]ەوە گۆڕی بۆ [[پڕۆتێستانت]] و لەمەودوا کڵێسای ئانگلیکان بوو بە ھێزی یەکەمی ئایینیی ئینگلتەرا. کە ئەم کارە بەھرەی زۆری بۆ وڵاتی ئینگلتەرا ھەبوو، چونکە ئیتر دەسەڵاتی [[کڵێسای کاتۆلیک]] لەسەر وڵات لاچوو و ئەو پارە زۆرە کە ھەموو ساڵیک لە سەر [[بوودجە]]ی وڵات ڕەوانەی [[واتیکان]] دەکرا بۆ وڵات و کاروباری ناوخۆ گەڕایەوە. ھێنری لەژێر کاریگەری [[چاند]]ی [[ڕێنێسانس]]دا بوو و ھەر ئەمە بووە ھۆکاری پێشکەوتنی چاندی ئینگلتەرا لە سەردەمی ئەودا.&lt;ref&gt;http://books.google.com/books?id=p2MOt53sCCgC&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.com/books?id=Ji_FpxQ4--QC&lt;/ref&gt;

== سەرەتای ژیانی (١٤٩١–١٥٠٩) ==
[[پەڕگە:Michel Sittow 002.jpg|وێنۆک|چەپ|بێوژنی گەنج [[کاترین ئارگۆن|کاترین ئارگۆن]]، بە دەستی وێنەکێشی کۆشک [[ھێنری حەوتەم (پاشای ئینگلتەرا)|ھێنری حەوتەم]] [[مایکڵ سیتۆ]]، نزیکەی ساڵی ١٥٠٢.]]
ھێنری ھەشتەم لە [[کۆشکی پلاسێنتیا|کۆشکی گرینویچ]] لەدایکبووە، کە کوڕی سێیەمی پاشا ھێنری حەوتەم و شاژن [[ئێلیزابێسی یۆرک|ئێلیزابێس]] بوو.&lt;ref name=&quot;Crofton&quot;&gt;Crofton, p.128&lt;/ref&gt; لە نێوان حەوت منداڵەکەی ھێنری حەوتەمدا، تەنھا سێ خوشک و برای ھێنری ھەشتەم مانەوە: [[ئارسەر شازادەی وێڵز|ئارسەر]] و [[مارگرێت تیودۆر|مارگرێت]] و [[ماری تیودۆر شاژنی فەڕەنسا|ماری]]. لە ساڵی ١٤٩٣دا، کاتێک تەمەنی دوو ساڵ بوو، وەک بەرپرسی ئاسایش لە [[قەڵای دۆڤەر]] و سەرپەرشتیاری زیندانی [[بەندەرەکانی سینک]] دەستنیشان کرا. لە ساڵی ١٤٩٤دا، وەک [[دووکاڵ]]ی [[یۆرک]] دەستنیشان کرا، پاشان کرا بە ئێرڵ مارشاڵی ئینگلتەرا، و نوێنەری پاشا و سەرۆکی ئەنجومەنی جێبەجێکردنی ئیرلەندا. ھێنری پەروەردەیەکی نایابی لەلایەن مامۆستاکانییەوە وەرگرت، ھەر بۆیە شارەزایی لە [[زمانی لاتینی|لاتینی]] و [[زمانی فەڕەنسی|فەڕەنسی]] و [[زمانی ئیسپانی|ئیسپانی]]دا پەیدا کرد.&lt;ref name=&quot;Crofton, p.129&quot;&gt;Crofton, p.129&lt;/ref&gt; لەبەر ئەوەی چاوەڕوان دەکرا تەختی پاشایەتی بۆ شازادە ئارسەر -برای گەورەی ھێنری- بگوازرێتەوە، ھێنری بۆ ژیانی کڵێسایی ئامادە دەکرا. کاتێک تەمەنی یازدە ساڵ بوو، دایکی، ئێلیزابێس، کۆچی دوایی کرد.&lt;ref&gt;Churchill, p.29&lt;/ref&gt;

===کۆچی دوایی شازادە ئارسەر===
شازادە ئارسەر جێنشینی پاشا ھێنری حەوتەم و برای گەورەی ھێنری ھەشتەم، لە ساڵی ١٥٠٢دا کۆچی دوایی کرد لە کاتێکدا تەمەنی پازدە ساڵ بوو، ئەمەش نزیکەی بیست ھەفتە دوای ھاوسەرگیرییەکەی لەگەڵ [[کاترین ئارگۆن|کاترین ئارگۆن]] بوو. بە مردنی ئارسەر، ھەموو بەرپرسیارێتییەکانی کەوتە ئەستۆی برا بچووکەکەی، ھێنری؛ بەم شێوەیە بوو بە شازادەی [[وێڵز]]. ھێنری حەوتەم ھەوڵیدا ھەوڵەکانی بۆ ھاوپەیمانی نێوان [[ئینگلتەرا]] و [[ئیسپانیا]] لە ڕێگەی ژن و ژنخوازییەوە زیندوو بکاتەوە؛ پێشنیاری ھاوسەرگیری ھێنری شازادەی وێڵزی لەگەڵ بێوژنەکەی برای، شازادە ئارسەر، کرد کە شازادەی ئیسپانی کاترین بوو، بچووکترین منداڵی ھەردوو پاشا [[فەردیناندی دووەم|فەردیناندی دووەم]] پاشای [[ئارگۆن|ئارگۆن]] و [[ئیزابێلای یەکەم شاژنی کاستیا|ئیزابێلای یەکەم]] شاژنی [[کاستیا (ڕوونکردنەوە)|کاستیا]].&lt;ref&gt;Crofton, p.126&lt;/ref&gt; ئەم ھاوسەرگیرییە پێویستی بە وەرگرتنی ڕەزامەندی پاپا ھەبوو بۆ لابردنی ڕێگرییەکانی ھاوسەرگیری شازادەی وێڵز لەگەڵ بێوژنەی براکەی؛ بەھۆی بوونی دەقێک لە [[پەرتووکی لێڤییەکان]] «ئەگەر پیاوێک ژنی براکەی بھێنێت، ئەوە گڵاوییە، عەورەتی براکەی دەرخستووە، بێ منداڵ دەبن»، لە لایەکی ترەوە کاترین سوێندی خوارد کە ھاوسەرگیرییەکەی لەگەڵ شازادە ئارسەر ھەرگیز تەواو نەکراوە.

نەمانی ئارامی شاژن [[ئیزابێلای یەکەم شاژنی کاستیل|ئیزابێلای یەکەم]] -دایکی کاترین- وای لە پاپا [[یولیوسی دووەم]] کرد کە لێخۆشبوونێکی پاپایی لە شێوەی مەرسوومێکی پاپاییدا ببەخشێت. بەم شێوەیە، چواردە مانگ دوای مردنی ھاوسەرە گەنجەکە، کاترین خۆی بینییەوە کە دەستگیرانی برا بچووکەکەی، ھێنرییە. تا ساڵی ١٥٠٥، ھێنری حەوتەم چیتر حەزی بە ھاوپەیمانی لەگەڵ [[ئیسپانیا]] نەما، پاشان ھێنری کوڕ ڕای گەیاند کە ئەو دەستگیرانییە بەبێ ڕەزامەندی ئەو ڕێک خراوە. بەڵام مانۆڕە دیپلۆماسییەکان دەربارەی چارەنووسی ھاوسەرگیرییە پێشنیارکراوەکە تا کۆچی دوایی ھێنری حەوتەم لە ساڵی ١٥٠٩دا بەردەوام بوون. کاتێک شازادە ھێنری گەیشتە تەمەنی حەفدە ساڵان، لە ١١ی حوزەیرانی ١٥٠٩دا ھاوسەرگیری لەگەڵ کاترین کرد، و لە ٢٤ی حوزەیرانی ١٥٠٩دا، ھەردوو پاشا نوێیەکە لە [[دێری وێستمینستەر]] تاجیان لەسەر نرا.

== سەرەتای سەردەمی دەسەڵاتی (١٥٠٩–١٥٢٥) ==
[[پەڕگە:HenryVIII 1509.jpg|وێنۆک|ھێنریی ھەشتەم لە تەمەنی ھەژدە ساڵیدا لە کاتی تاجنانی لە ساڵی ١٥٠٩.]]
دوای دوو ڕۆژ لە تاجنانی، فەرمانی دەستگیرکردنی دوو لە وەزیرەکانی باوکی دەرکرد کە جەماوەرێکی زۆریان نەبوو، سێر [[ڕیچارد ئیمپسۆن]] و [[ئیدمۆند دادلی]]، پاشان بە [[ناپاکی گەورە]] تۆمەتبار کران و لە ساڵی ١٥١٠دا لەسێدارە دران. ئەمە یەکەمین تاکتیکی ئەو بوو بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ ئەوانەی لەسەر ڕێگای وەستابوون.&lt;ref&gt;Crofton p,128&lt;/ref&gt;

ھێنری وەک [[سەردەمی ڕێنسانس|پیاوی سەردەمی ڕێنسانس]] دەرکەوت، و کۆشکەکەی بووە ڕووگەی داھێنەرانی زانایان و ھونەرمەندان. ھێنری لە ڕاستیدا مۆسیقاژەن و دانەر و شاعیر بوو، بەناوبانگترین بەرھەمی مۆسیقای «[[ڕابواردن لەگەڵ ھاوڕێیان]]» بوو. ھەروەھا خولیای یاریی [[تەختەنەرد|نەرد]] و [[قومار]] بوو، و لە وەرزشیشدا لێھاتوو بوو بەتایبەت، شمشێربازی و ڕاوکردن و تێنس. جگە لەوەش، ھێنریی ھەشتەم بە دڵسۆزییەکەی لە بەرگریکردن لە بیروباوەڕە ئایینییە مەسیحییەکان دەناسرا.&lt;ref name=&quot;Crofton, p.129&quot;/&gt;

===فەڕەنسا و [[ھابسبۆرگ]]===

لە ساڵی ١٥١١، پاپا [[جۆلیۆسی دووەم]] ھاوپەیمانییەکی پیرۆزی دژی [[شانشینی فەڕەنسا|فەڕەنسا]] ڕای گەیاند. ھاوپەیمانییە نوێیەکە تەنھا ئیسپانیا و [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆز]]ی نەدەگرتەوە، بەڵکوو [[ئینگلتەرا]]شی لەخۆ دەگرت. ھێنری ئەو بۆنەیەی کردە بیانوو بۆ فراوانکردنی مەودای دەسەڵاتی لە باکووری [[فەڕەنسا]]؛ پەیماننامەی وێستمینستەری لە تشرینی دووەمی ١٥١١ واژوو کرد – کە جەختی لەسەر پشتگیریی دوولایەنە لەگەڵ [[ئیسپانیا]] دژی فەڕەنسا دەکردەوە – پاشان ئامادەکاریی کرد بۆ بەشداریکردن لە [[جەنگی کۆمەڵەی کامبرا|جەنگی کۆمەڵەی پیرۆز]].

لە ١٦ی ئابی ١٥١٣، ھێنری ھێرشی کردە سەر فەڕەنسا، و ھێزەکانی سوپای فەڕەنسییان لە [[جەنگی گوینگێت (١٥١٣)|جەنگی سپێرز]] تێکشکاند. لەکاتێکدا ھاوسەری خوشکەکەی [[جەیمسی چوارەمی سکۆتلەندا|جەیمسی چوارەمی پاشای سکۆتلەندا]] بە داوای [[لویسی دوازدەیەم|لویسی دوازدەیەم پاشای فەڕەنسا]] ھێرشی کردە سەر ئینگلتەرا،&lt;ref&gt;Guicciardini, ''History of Italy'', 280.&lt;/ref&gt; بەڵام لە کاتی سووربوونی ھێنری لەسەر داگیرکردنی فەڕەنسا شکستی ھێنا. شاژنە کاترینی ئاراگۆن وەک جێگری پاشا لە کاتی غیابیدا سەرکردایەتیی سوپای ئینگلیزی کرد، بۆ ئەوەی لە ٩ی ئەیلوولی ١٥١٣دا شکستێکی گەورە بە سکۆتلەندییەکان لە [[جەنگی فلۆدن]] بھێنێت، جەیمسی چوارەم خۆی لە نێوان کوژراوەکاندا بوو، بۆ ئەوەی شەڕەکە کۆتایی بە دەستێوەردانی کورتی سکۆتلەندییەکان بھێنێت لەم جەنگەدا.

لە ١٨ی شوباتی ١٥١٦، کاترینی ھاوسەری یەکەم منداڵی خۆی کە لە ژیاندا مابووەوە [[ماریی یەکەمی ئینگلتەرا|شازادە ماری]] بوو. (کاترین لە ساڵی ١٥١١دا کوڕێکی بۆ بوو بە ناوی «ھێنری دووکی کۆرنوا»، کە چەند ھەفتەیەک دوای لەدایکبوونی کۆچی دوایی کرد).

== ساڵانی کۆتایی (١٥٤٠–١٥٤٧) ==
[[پەڕگە:Holbein, Hans (II) - Henry VIII - Galleria Nazionale d'Arte Antica, Rome.jpg|وێنۆک|تابلۆیەکی کێشراوی ھێنریی ھەشتەم لە نێوان ساڵانی ١٥٣٩–١٥٤٠.]]
لە ساڵی ١٥٤٠دا، ھێنری ڕەزامەندیی دا لەسەر تێکدانی مەزارگەکانی پیرۆزکراوان. لە ھەمان کاتدا، حەزی بە ھاوسەرگیرییەکی تر دەکرد، بۆ ئەوەی دەستەبەری لەدایکبوونی میراتگرێکی بکات. تۆماس کرۆمێڵ پێشنیاری ھاوسەرگیریی «[[ئان لە کلیڤز|ئان]]» خوشکی دووکی کلیڤزی پرۆتێستانتی بۆ کرد، کە ھێنری وەک ھاوپەیمانێکی گرنگ دەیبینی لە ئەگەری ڕووبەڕووبوونەوەی ئینگلتەرا بۆ ھێرشی ڕۆمانە کاتۆلیکەکان، بۆیە [[ھانس ھۆڵباینی بچووک]]ی نارد بۆ کێشانی وێنەی ئان تا نیشانی پاشای بدات. دوای ئەوەی ھێنری سەیری ئەو وێنەیەی کرد کە ھۆڵباین کێشابووی، و ئەو ستایشەی کە پیاوانی دەربارەکەی بۆ ئانیان کردبوو، وێڕای ڕەتکردنەوەی ژمارەیەک لەو خانمە دەستبژێرانەی کە ھۆڵباین وێنەی کێشابوون بۆ ھاوسەرگیری لەگەڵ ھێنری، ھێنری ڕەزامەندیی لەسەر ھاوسەرگیری لەگەڵ ئان دا. دوای ئەوەی ئان گەیشتە ئینگلتەرا، ھێنری بە ھیچ شێوەیەک بە لایەوە سەرنجڕاکێش نەبوو، بۆیە بە شێوەیەکی تایبەت ناوی نابوو «مایینی فلاندرز». لەکاتێکدا ھیچ بۆچوونێکی تۆمارکراوی ئانمان دەست ناکەوێت سەبارەت بە ھاوسەرە نوێیە یەکجار قەڵەوەکەی.&lt;ref&gt;Lindsey, Karen (1995). &quot;Divorced, Beheaded, Survived&quot;, pp.136–157. Addison-Wesley Publishing Co., Reading, MA. ISBN 0-201-60895-2.&lt;/ref&gt;

[[پەڕگە:Anne of Cleves, by Hans Holbein the Younger.jpg|ڕاست|وێنۆک|وێنەی [[ئان لە کلیڤز]] لەلایەن وێنەکێش [[ھانس ھۆڵباینی بچووک]] لە ساڵی ١٥٣٩.]]

ھێنری ویستی ئەم ھاوسەرگیرییە ھەڵبوەشێنێتەوە تا ھاوسەرگیری لەگەڵ یەکێکی تردا بکات. بەو شێوەیە دووکی کلیڤز تێوەگلا لە ململانێ لەگەڵ ئیمپراتۆری ڕۆمیی پیرۆز، لەکاتێکدا ھێنری ھیچ ئارەزوویەکی بۆ ململانێ نەبوو. ئان بەو ڕادەیە ژیر بوو کە ڕێگری لە ھەوڵەکانی ھێنری نەکات بۆ ھەڵوەشاندنەوەی ھاوسەرگیرییەکەیان؛ کاتێک پرسیاری لێ کرا کە ئایا سێکسی لەگەڵ ھاوسەرەکەیدا کردووە، شایەتیی دا کە ھاوسەرگیرییەکەیان ھەرگیز تەواو نەبووە؛ چونکە ھێنری ھەموو شەوێک دەچووە ژووری بووکەکەی، ماچێکی لە نێوچەوانی دەدا، پاشان دەچووەوە سەر جێگای خۆی. بەم شێوەیە، ھیچ ڕێگرییەک لەبەردەم ھەڵوەشاندنەوەی ھاوسەرگیرییەکەدا نەما. بەو شێوەیە، ھاوسەرگیرییەکە ھەڵوەشایەوە و ئان نازناوی «خوشکی پاشا»ی پێ بەخشرا، و [[قەڵای ھێڤەر]]ی پێ درا، کە شوێنی نیشتەجێبوونی پێشووی بنەماڵەی بۆلین بوو. لە ھەمان کاتدا، کرۆمێڵ متمانەی پاشای لەدەست دا بەھۆی ڕۆڵی لە ڕێکخستنی ئەم ھاوسەرگیرییەدا، و دواتر لە پلە و پۆستەکانی داماڵدرا، پاشان سەری بڕدرا.

[[پەڕگە:HowardCatherine02.jpeg|وێنۆک|وێنەی [[کاترین ھاوارد]] لەلایەن وێنەکێش ھانس ھۆڵباینی بچووک لە ساڵی ١٥٤٠.]]
لە ٢٨ی تەممووزی ١٥٤٠ – کە ھەمان ئەو ڕۆژە بوو کە کرۆمێڵی تێدا لەسێدارە درا – ھێنری ھاوسەرگیریی لەگەڵ [[کاترین ھاوارد]]ی گەنج کرد، کە کچی مامی ئان بۆلین و یەکێک لە کارەکەرەکانی بوو.&lt;ref&gt;Farquhar, Michael (2001). ''A Treasure of Royal Scandals'', p.75. Penguin Books, New York. ISBN 0-7394-2025-9.&lt;/ref&gt; ھێنری زۆر دڵخۆش بوو بە ھاوسەرە نوێیەکەی. سەرەڕای ئەوەش، دوای ماوەیەکی کورت لە ھاوسەرگیرییەکەیان، شاژن لەگەڵ [[تۆماس کالبێپەر]] – یەکێک لە ئەندامانی دەربار – پەیوەندییەکی خۆشەویستیی دروست کرد، ھەروەھا [[فرانسیس دێرھام]]ی وەک سکرتێری خۆی دانا، کە پێش ھاوسەرگیری دەستگیرانی بوو و پەیوەندیی سۆزداریی نافەرمییان پێش ھاوسەرگیری ھەبوو. [[تۆماس کرانمەر]] – کە دژی دەسەڵاتی بنەماڵەی ھاواردە کاتۆلیکەکان بوو – بە بەڵگەوە سەرنجی پاشای بۆ ڕەفتارەکانی شاژن کاترین ڕاکێشا. پاشا لە سەرەتادا ڕەتی کردەوە بڕوا بەم بانگەشانە بکات، بەڵام ڕێگەی بە کرانمەر دا کە لێکۆڵینەوە لەم بابەتەدا بکات، کە بووە ھۆی سەلماندنی تێوەگلانی شاژن. لە کاتی لێپرسینەوە لە شاژن، دەیتوانی بەڵگەنامەی ھاوسەرگیریی پێشووی لەگەڵ دێرھام نیشان بدات، کە وای دەکرد ھاوسەرگیرییەکەی لەگەڵ ھێنری پووچەڵ بێتەوە، بەڵام لەجیاتی ئەوە، بانگەشەی ئەوەی کرد کە دێرھام ناچاری کردووە پەیوەندییەکی نایاسایی لەگەڵدا ببەستێت. لە ھەمان کاتدا، دێرھام پەیوەندیی کاترینی لەگەڵ تۆماس کالبێپەر ئاشکرا کرد. کاترین ھاوارد تاوانبار کرا و لە ١٣ی شوباتی ١٥٤٢دا لەسێدارە درا. لە ھەمان ساڵدا، ھەموو [[دێر]]ەکان ھەڵوەشێنرانەوە و موڵک و ماڵەکانیان بۆ تاجی پاشایەتی گواسترانەوە. ھەروەھا سەرۆکی دێرەکان کورسییەکانیان لە [[ئەنجومەنی لۆردەکان]] لەدەست دا، و تەنھا سەرۆک قەشەکان و کاھینەکان ئەندامێتییان لە ئەنجومەنەکەدا پاراست، بۆ ئەوەی بۆ یەکەمجار ژمارەی ئەندامە قەشەکان لە ژمارەی ئەندامانی ناقەشە لە ئەنجومەنەکەدا کەمتر بێت.

[[پەڕگە:Catherine Parr from NPG.jpg|وێنۆک|[[کاترین پار]] ھاوسەری شەشەم و کۆتاییی ھێنری.]]
ھێنری کۆتا ھاوسەرگیریی خۆی لەگەڵ بێوەژنە دەوڵەمەند [[کاترین پار]] لە ساڵی ١٥٤٣دا ئەنجام دا. لەگەڵ ھێنریدا باسی پرسی ئاینیان کرد؛ دەرکەوت کە ئەو لە چاکسازیخوازانە، لەکاتێکدا ئەو لە پارێزگاران بوو، ئەوەش ناسازانی ئەو بۆ پاشا چەسپاند، بەڵام بە نیشاندانی ملکەچی بۆ ئەو، خۆی ڕزگار کرد. کاترین یارمەتیی ھێنریی دا لە چاککردنەوەی پەیوەندیی نێوان خۆی و ھەردوو کچەکەی، ماری و ئێلیزابێس. لە ساڵی ١٥٤٤دا، پەرلەمان یاسایەکی دەرکرد کە ھەردوو شازادەکەی بۆ زنجیرەی جێنشینی گەڕاندەوە، دوای شازادە [[ئێدواردی شەشەمی ئینگلتەرا|ئێدوارد]]ی شازادەی وێڵز، سەرەڕای ئەوەی ھێشتا وەک منداڵی نایاسایی دەمانەوە. ھەروەھا ئەم یاسایە ڕێگەی بە ھێنری دا کە جێنشینی زیاتر بۆ تەخت لە وەسیەتنامەکەیدا دیاری بکات.

سەردەمی ھێنریی ھەشتەم شەپۆلێک لە لەسێدارەدانی ڕامیاریی بەخۆیەوە بینی، کە بە لەسێدارەدانی [[ئیدمۆند دی لا پۆلی]] لە ساڵی ١٥١٣ دەستی پێ کرد، تا بە لەسێدارەدانی [[ھێنری ھاوارد]] لە کانوونی دووەمی ١٥٤٧ کۆتایی ھات. سەرەڕای ئەوەی ھەندێک سەرچاوە لە پیاوی ئایینی ویلیام ھاریسۆنەوە گواستوویانەتەوە، کە ژمارەی لەسێدارەدانەکان لەم سەردەمەدا گەیشتووەتە ٧٢،٠٠٠ حاڵەت، بەڵام ئاماژەیان بەوە کردووە کە ژمارەکە دزە گەورەکان و دزە بچووکەکان و فێڵبازەکانیش دەگرێتەوە. ھاریسۆن ئەم ژمارە زیادەڕۆییپێکراوەی لە [[جیرۆلامۆ کاردانۆ]]وە گواستووەتەوە، ئەویش لە قەشەی لیسیۆی کاتۆلیکییەوە گواستوویەتەوە.&lt;ref&gt;Harrison, William; Georges Edelen ''The Description of England: Classic Contemporary Account of Tudor Social Life' Dover Publications Inc.; New edition edition (Feb 1995) originally published 1557 ISBN 978-0-486-28275-6 p.193 &lt;!--[http://books.google.co.uk/books?id=4qwDICPz6OoC&amp;pg=PA193&amp;dq=%22Bishop+of+Lisieux%22+Henry+VIII+%22William+Harrison%22&amp;ei=KY-ySsWdB5iwMoDIndcD#v=onepage&amp;q&amp;f=false Books.google.co.uk] --&gt;'' {{بیرخستنەوەی وێب|عنوان=نسخة مؤرشفة|مسار=http://books.google.co.uk/books?id=4qwDICPz6OoC&amp;pg=PA193&amp;dq=%22Bishop+of+Lisieux%22+Henry+VIII+%22William+Harrison%22&amp;ei=KY-ySsWdB5iwMoDIndcD|تاريخ الوصول=25 أكتوبر 2017|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20200604155630/http://books.google.co.uk/books?id=4qwDICPz6OoC&amp;pg=PA193&amp;dq=%22Bishop+of+Lisieux%22+Henry+VIII+%22William+Harrison%22&amp;ei=KY-ySsWdB5iwMoDIndcD|تاريخ أرشيف=4 يونيو 2020|حالة المسار=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

=== کۆچی دوایی و جێنشینەکانی ===
[[پەڕگە:The Old Palace of Whitehall by Hendrik Danckerts.jpg|وێنۆک|کۆشکی وایت ھۆڵ کە پاشا ھێنریی ھەشتەم لە ساڵی ١٥٤٧دا تێیدا کۆچی دوایی کرد.]]
لە کاتی کۆچی دوایی نزیک دەبووەوە، کێشی ھێنری بە شێوەیەکی زۆر زیادیکرد؛ تا وای لێھات دەوری کەمەری گەیشتە ١٣٧ سم، و چیتر نەدەیتوانی بجووڵێت مەگەر بە ھاوکاریی ئامێرەکان نەبێت. ھەروەھا زیپکەی کێمداری پڕ لە ئازار بە جەستەیدا بڵاوبووەوە، و پێدەچێت بەدەست [[نەقرس|نەقرس]]ەوە دەیناڵاندبێت. ھێنری دەستی بە ناڵاندن بەدەست [[قەڵەوی|قەڵەوی]] و کێشە پزیشکییەکانی تر کرد دوای ئەو ڕووداوەی کە لە ساڵی ١٥٣٦دا لە کاتی شمشێربازیدا قاچی بریندار بوو. ڕووداوەکە بووە ھۆی نوێبوونەوەی برینێکی کۆن کە ھێنری ساڵانێک بوو پێوەی دەیناڵاند، تا وای لێھات پزیشکەکان لە چارەسەرکردنی بێئومێد بوون. برینەکە بۆ ماوەی تەمەنی کە مابووی کێمی دەکرد، و بەو ھۆیەوە ڕێگری لێ کرد کە ھەمان ئاستی چالاکیی جەستەیی پێشتری ھەبێت. ڕووداوی شمشێربازییەکە بووە ھۆی گۆڕانی میزاجی ھێنری، کە کاریگەرییەکی زۆری لەسەر کەسایەتی و میزاجی ھەبوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|مسار=https://www.independent.co.uk/news/uk/this-britain/jousting-accident-turned-henry-viii-tyrant-1670421.html |عنوان=The jousting accident that turned Henry VIII into a tyrant&amp;nbsp;— This Britain, UK |عمل=The Independent |مكان=UK |تاريخ=18 April 2009 |تاريخ الوصول=25 August 2010| مسار أرشيف = https://web.archive.org/web/20180126234114/http://www.independent.co.uk/news/uk/this-britain/the-jousting-accident-that-turned-henry-viii-into-a-tyrant-1670421.html | تاريخ أرشيف = 26 يناير 2018 }}&lt;/ref&gt;

ئەو بیردۆزەی دەڵێت ھێنری بەدەست [[سیفلیس|سیفلیس]]ەوە دەیناڵاند لەلایەن زۆرێک لە مێژوونووسانەوە ڕەت کرایەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|مسار= http://books.google.com/?id=AJReBNnOoL8C&amp;pg=PA68&amp;dq=syphilis+henry+viii#v=onepage&amp;q=syphilis%20henry%20viii&amp;f=false|عنوان= The burdens of disease: epidemics and human response in western history|الأول=J. N.|الأخير= Hays|ناشر=Rutgers University Press|سنة= 2010|صفحة=68|ردمك=978-0-8135-4613-1|مسار أرشيف= https://web.archive.org/web/20200527120341/https://books.google.com/books?id=AJReBNnOoL8C&amp;pg=PA68&amp;dq=syphilis+henry+viii&amp;hl=en#v=onepage&amp;q=syphilis%20henry%20viii&amp;f=false|تاريخ أرشيف=2020-01-23}}&lt;/ref&gt; سەرەڕای ئەوەی نەخۆشیی سیفلیس لە سەردەمی ھێنریدا ناسراو بوو، بەڵام پزیشکەکانی ھێنری ھیچ ئاماژەیەکیان بۆ تووشبوونی بەم نەخۆشییە تۆمار نەکردووە. بیردۆزێکی نوێی پەسەندتر ھەیە کە ئاماژە بەوە دەکات نیشانە پزیشکییەکانی ھێنری، کە خوشکە گەورەکەی [[مارگرێت تیودۆر|مارگرێت]]یش پێوەی دەیناڵاند، نیشانەکانی [[شەکرەی جۆری دووەم|نەخۆشیی شەکرەی جۆری دووەم]]ن. بەپێی توێژینەوەیەک کە لە ئاداری ٢٠١١دا بڵاوکراوەتەوە، بارودۆخی سکپڕیی ھاوسەرەکانی و تێکچوونی ھێزی عەقڵی، ئاماژە بەوە دەکەن کە ڕەنگە پاشا بەدەست [[سیستمی دژەتەنی کێڵ|کێڵ پۆزەتیڤ]] و [[کۆنیشانەی ماکلوید]]ەوە دەیناڵاندبێت.&lt;ref name=kell1&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ | مسار = http://news.discovery.com/history/henry-viii-blood-disorder-110311.html | عنوان = King Henry VIII's Madness Explained | الأخير = Sohn | الأول = Emily |تاريخ = 11 March 2011 | ناشر=discovery.com | تاريخ الوصول =25 March 2011| مسار أرشيف = https://web.archive.org/web/20121117045039/http://news.discovery.com/history/henry-viii-blood-disorder-110311.html | تاريخ أرشيف = 17 نوفمبر 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=kell2&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ | مسار = https://www.sciencedaily.com/releases/2011/03/110303153114.htm | عنوان = Solving the Puzzle of Henry VIII |تاريخ = 3 March 2011 | ناشر=sciencedaily.com | تاريخ الوصول =25 March 2011| مسار أرشيف = https://web.archive.org/web/20170818082721/https://www.sciencedaily.com/releases/2011/03/110303153114.htm | تاريخ أرشيف = 18 أغسطس 2017 }}&lt;/ref&gt;

شارەزایانی قەڵەوی لە [[کۆلێژی ئیمپریال لە لەندەن|کۆلێژی ئیمپریال لە لەندەن]] مێژووی ھێنریی ھەشتەم و [[مۆرفۆلۆژیای جەستەی|مۆرفۆلۆژیای جەستەیان]] شیکردەوە بۆ دیاریکردنی ئەوەی ئایا پێکانێکی مێشک دوای ڕووداوی شمشێربازیی ١٥٣٦، بووەتە ھۆی تێکچوونی ھۆرمۆنی دەماری کە بووەتە ھۆی قەڵەوییەکەی. ئەم شیکارییە کەمیی [[ھۆرمۆنی گەشە]]ی وەک سەرچاوەی زیادبوونی قەڵەوییەکەی دیاری کردووە، و تەنانەت گۆڕانکارییە ڕەفتارییە گەورەکانیش – وەک ھاوسەرگیریی فرە و جەنگ لەگەڵ فەڕەنسا – لە ساڵانی کۆتایی تەمەنیدا.&lt;ref&gt;{{استشهاد بدورية محكمة|مؤلف=Ashrafian, Hutan.|عنوان= Henry VIII's obesity following traumatic brain injury|صحيفة= Endocrine|سنة=2011|doi= 10.1007/s12020-011-9581-z|مسار= http://www.bioportfolio.com/resources/pmarticle/267683/Henry-Viii-s-Obesity-Following-Traumatic-Brain-Injury.html|.|مسار أرشيف= https://web.archive.org/web/20170705025431/http://www.bioportfolio.com/resources/pmarticle/267683/Henry-Viii-s-Obesity-Following-Traumatic-Brain-Injury.html|تاريخ أرشيف=2017-07-05}}&lt;/ref&gt;

نەخۆشیی قەڵەوی بووە ھۆی کۆچی دواییی ھێنری لە تەمەنی پەنجا و پێنج ساڵیدا، ئەوەش لە ٢٨ی کانوونی دووەمی ١٥٤٧ لە [[کۆشکی وایت ھۆڵ]] ڕووی دا، کە ھاوکات بوو لەگەڵ نەوەدەمین ساڵیادی لەدایکبوونی باوکی، و دوا وشەکانی ئەمانە بوون: «قەشەکان! قەشەکان! قەشەکان!»&lt;ref&gt;Davies, p. 687.&lt;/ref&gt; ڕەنگە ئاماژە بێت بۆ ئەو قەشانەی کە بووە ھۆی دەرکردنیان بە ھەڵوەشاندنەوەی دێرەکان.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |مسار= http://books.google.co.uk/books?id=bq0aJ5qKoOYC&amp;pg=PA130|عنوان=The Last Words of Distinguished Men and Women: Collected from Various Sources |الأول=Frederic|الأخير=Marvin|عمل=books.google.co.uk |سنة=2010 (Reprint)|ISBN=978-1-4400-6608-5|تاريخ الوصول=14 March 2012| مسار أرشيف = https://web.archive.org/web/20140930034751/http://books.google.co.uk/books?id=bq0aJ5qKoOYC | تاريخ أرشيف = 30 سبتمبر 2014 }}&lt;/ref&gt; ھێنریی ھەشتەم لە کڵێسای قەشە جۆرج لە [[قەڵای ویندسۆر]] لە تەنیشت جەین سیمۆری ھاوسەری نێژرا.&lt;ref&gt;''Early Tudor Tombs and the Rise and Fall of Anglo-Italian Relations'', in ''[http://books.google.com/books?id=rYB_HYPsa8gC&amp;source=gbs_slider_thumb The The evolution of the grand tour:Anglo-Italian cultural relations since the Renaissance]'' by Edward Chaney (Routledge 2000). {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170424002021/https://books.google.com/books?id=rYB_HYPsa8gC&amp;source=gbs_slider_thumb |date=24 أبريل 2017}}&lt;/ref&gt; دوای زیاتر لە سەد ساڵ، پاشا [[چارڵزی یەکەم (پاشای ئینگلتەرا)|چارڵزی یەکەم]] لە ھەمان گۆڕدا نێژرا.

دوای کۆچی دوایی، ئێدوارد کوڕە تاقانە شەرعییەکەی لەژێر ناوی [[ئێدواردی شەشەمی پاشای ئینگلتەرا|ئێدواردی شەشەم]] بووە جێنشینی. و لەبەر ئەوەی ئێدوارد لە تەمەنی نۆ ساڵیدا بوو، توانای بەدەستەوەگرتنی دەسەڵاتی نەبوو. ھێنری وەسیەتی بە ئەنجومەنێک کرد کە لە ١٦ وەسی پێکدێت بۆ بەڕێوەبردنی حوکمڕانی تا ئەو کاتەی ھێنری دەگاتە تەمەنی ھەژدە ساڵی. وەسییەکان [[ئێدوارد سیمۆر]] خاڵی پاشایان ھەڵبژارد بۆ ئەوەی ببێتە پارێزەری تەخت. وەک نەریت، ھێنری وەسیەتی کرد کە جێنشینی ئێدوارد مافی ماری خوشکی و نەوەکانی بێت، و ئەگەر نەوەی نەبوو تەختەکە بۆ ئێلیزابێسی خوشکیان و نەوەکانی بێت. لە کۆتاییدا، ئەگەر ئێلیزابێس پاشکۆی نەبوو، تەختەکە بۆ نەوەی [[ماری تیودۆر|ماری]] خوشکە بچووکەکەی دەبێت، بەوەش نەوەی خوشکەکەی [[مارگرێت تیودۆر|مارگرێت]]ی لە جێنشینیکردنی دوورخستەوە، بەپێی ئەو وەسیەتنامەیە. بەڵام بابەتەکە شکستی ھێنا، چونکە دوای کۆچی دواییی ئێلیزابێسی کچی، [[جەیمسی شەشەم و یەکەم|جەیمسی چوارەمی پاشای سکۆتلەندا]] کە نەوەی مارگرێتی خوشکی بوو، بووە جێنشینی.

== سەرچاوەکان ==
&lt;references/&gt;


{{مێژوو-کۆلکە}}
{{پاشاکانی ئینگلتەرا، سکۆتلەندا، بەریتانیا}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئینگلتەرا|شانشینی یەکگرتوو}}
{{پۆلی کۆمنز|Henry VIII of England}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٤٩١]]
[[پۆل:مردووانی ١٥٤٧]]
[[پۆل:پاشا ئینگلیزەکان]]
[[پۆل:نووسەرانی ئینگلیزی سەدەی ١٦یەم]]
[[پۆل:ئەنگلیکانەکانی ئینگلیز]]
[[پۆل:دامەزرێنەرانی ئایینەکان]]
[[پۆل:نووسەرە پیاوەکانی سەدەی ١٦یەم]]
[[پۆل:ئەو کەسانەی کە برینێکی زەبراویی مێشکیان ھەیە]]
[[پۆل:دامەزرێنەرانی دینەکان]]</text>
      <sha1>4lo78z6ci1zbs6gj4e2jhrpeakgse7v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580718</id>
      <parentid>1580711</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:29:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1silent scientist</username>
        <id>51740</id>
      </contributor>
      <comment>/* سەرچاوەکان */</comment>
      <origin>1580718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32724" sha1="7a9y8x3tyjqwhdlb01n48b5ypbmezi5" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''ھێنری ھەشتەم''' (١٤٩١–١٥٤٧) پاشای [[ئینگلتەرا]] و دواتر [[ئیرلەند]] بوو. شەش جار ھاوسەرگیری کرد و دوو لە ژنەکانی لە دوای جیابوونەوە لەسێدارە دا. ھێنری ئایینی فەرمیی ئینگلتەرای لە [[کاتۆلیک]]ەوە گۆڕی بۆ [[پڕۆتێستانت]] و لەمەودوا کڵێسای ئانگلیکان بوو بە ھێزی یەکەمی ئایینیی ئینگلتەرا. کە ئەم کارە بەھرەی زۆری بۆ وڵاتی ئینگلتەرا ھەبوو، چونکە ئیتر دەسەڵاتی [[کڵێسای کاتۆلیک]] لەسەر وڵات لاچوو و ئەو پارە زۆرە کە ھەموو ساڵیک لە سەر [[بوودجە]]ی وڵات ڕەوانەی [[واتیکان]] دەکرا بۆ وڵات و کاروباری ناوخۆ گەڕایەوە. ھێنری لەژێر کاریگەری [[چاند]]ی [[ڕێنێسانس]]دا بوو و ھەر ئەمە بووە ھۆکاری پێشکەوتنی چاندی ئینگلتەرا لە سەردەمی ئەودا.&lt;ref&gt;http://books.google.com/books?id=p2MOt53sCCgC&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.com/books?id=Ji_FpxQ4--QC&lt;/ref&gt;

== سەرەتای ژیانی (١٤٩١–١٥٠٩) ==
[[پەڕگە:Michel Sittow 002.jpg|وێنۆک|چەپ|بێوژنی گەنج [[کاترین ئارگۆن|کاترین ئارگۆن]]، بە دەستی وێنەکێشی کۆشک [[ھێنری حەوتەم (پاشای ئینگلتەرا)|ھێنری حەوتەم]] [[مایکڵ سیتۆ]]، نزیکەی ساڵی ١٥٠٢.]]
ھێنری ھەشتەم لە [[کۆشکی پلاسێنتیا|کۆشکی گرینویچ]] لەدایکبووە، کە کوڕی سێیەمی پاشا ھێنری حەوتەم و شاژن [[ئێلیزابێسی یۆرک|ئێلیزابێس]] بوو.&lt;ref name=&quot;Crofton&quot;&gt;Crofton, p.128&lt;/ref&gt; لە نێوان حەوت منداڵەکەی ھێنری حەوتەمدا، تەنھا سێ خوشک و برای ھێنری ھەشتەم مانەوە: [[ئارسەر شازادەی وێڵز|ئارسەر]] و [[مارگرێت تیودۆر|مارگرێت]] و [[ماری تیودۆر شاژنی فەڕەنسا|ماری]]. لە ساڵی ١٤٩٣دا، کاتێک تەمەنی دوو ساڵ بوو، وەک بەرپرسی ئاسایش لە [[قەڵای دۆڤەر]] و سەرپەرشتیاری زیندانی [[بەندەرەکانی سینک]] دەستنیشان کرا. لە ساڵی ١٤٩٤دا، وەک [[دووکاڵ]]ی [[یۆرک]] دەستنیشان کرا، پاشان کرا بە ئێرڵ مارشاڵی ئینگلتەرا، و نوێنەری پاشا و سەرۆکی ئەنجومەنی جێبەجێکردنی ئیرلەندا. ھێنری پەروەردەیەکی نایابی لەلایەن مامۆستاکانییەوە وەرگرت، ھەر بۆیە شارەزایی لە [[زمانی لاتینی|لاتینی]] و [[زمانی فەڕەنسی|فەڕەنسی]] و [[زمانی ئیسپانی|ئیسپانی]]دا پەیدا کرد.&lt;ref name=&quot;Crofton, p.129&quot;&gt;Crofton, p.129&lt;/ref&gt; لەبەر ئەوەی چاوەڕوان دەکرا تەختی پاشایەتی بۆ شازادە ئارسەر -برای گەورەی ھێنری- بگوازرێتەوە، ھێنری بۆ ژیانی کڵێسایی ئامادە دەکرا. کاتێک تەمەنی یازدە ساڵ بوو، دایکی، ئێلیزابێس، کۆچی دوایی کرد.&lt;ref&gt;Churchill, p.29&lt;/ref&gt;

===کۆچی دوایی شازادە ئارسەر===
شازادە ئارسەر جێنشینی پاشا ھێنری حەوتەم و برای گەورەی ھێنری ھەشتەم، لە ساڵی ١٥٠٢دا کۆچی دوایی کرد لە کاتێکدا تەمەنی پازدە ساڵ بوو، ئەمەش نزیکەی بیست ھەفتە دوای ھاوسەرگیرییەکەی لەگەڵ [[کاترین ئارگۆن|کاترین ئارگۆن]] بوو. بە مردنی ئارسەر، ھەموو بەرپرسیارێتییەکانی کەوتە ئەستۆی برا بچووکەکەی، ھێنری؛ بەم شێوەیە بوو بە شازادەی [[وێڵز]]. ھێنری حەوتەم ھەوڵیدا ھەوڵەکانی بۆ ھاوپەیمانی نێوان [[ئینگلتەرا]] و [[ئیسپانیا]] لە ڕێگەی ژن و ژنخوازییەوە زیندوو بکاتەوە؛ پێشنیاری ھاوسەرگیری ھێنری شازادەی وێڵزی لەگەڵ بێوژنەکەی برای، شازادە ئارسەر، کرد کە شازادەی ئیسپانی کاترین بوو، بچووکترین منداڵی ھەردوو پاشا [[فەردیناندی دووەم|فەردیناندی دووەم]] پاشای [[ئارگۆن|ئارگۆن]] و [[ئیزابێلای یەکەم شاژنی کاستیا|ئیزابێلای یەکەم]] شاژنی [[کاستیا (ڕوونکردنەوە)|کاستیا]].&lt;ref&gt;Crofton, p.126&lt;/ref&gt; ئەم ھاوسەرگیرییە پێویستی بە وەرگرتنی ڕەزامەندی پاپا ھەبوو بۆ لابردنی ڕێگرییەکانی ھاوسەرگیری شازادەی وێڵز لەگەڵ بێوژنەی براکەی؛ بەھۆی بوونی دەقێک لە [[پەرتووکی لێڤییەکان]] «ئەگەر پیاوێک ژنی براکەی بھێنێت، ئەوە گڵاوییە، عەورەتی براکەی دەرخستووە، بێ منداڵ دەبن»، لە لایەکی ترەوە کاترین سوێندی خوارد کە ھاوسەرگیرییەکەی لەگەڵ شازادە ئارسەر ھەرگیز تەواو نەکراوە.

نەمانی ئارامی شاژن [[ئیزابێلای یەکەم شاژنی کاستیل|ئیزابێلای یەکەم]] -دایکی کاترین- وای لە پاپا [[یولیوسی دووەم]] کرد کە لێخۆشبوونێکی پاپایی لە شێوەی مەرسوومێکی پاپاییدا ببەخشێت. بەم شێوەیە، چواردە مانگ دوای مردنی ھاوسەرە گەنجەکە، کاترین خۆی بینییەوە کە دەستگیرانی برا بچووکەکەی، ھێنرییە. تا ساڵی ١٥٠٥، ھێنری حەوتەم چیتر حەزی بە ھاوپەیمانی لەگەڵ [[ئیسپانیا]] نەما، پاشان ھێنری کوڕ ڕای گەیاند کە ئەو دەستگیرانییە بەبێ ڕەزامەندی ئەو ڕێک خراوە. بەڵام مانۆڕە دیپلۆماسییەکان دەربارەی چارەنووسی ھاوسەرگیرییە پێشنیارکراوەکە تا کۆچی دوایی ھێنری حەوتەم لە ساڵی ١٥٠٩دا بەردەوام بوون. کاتێک شازادە ھێنری گەیشتە تەمەنی حەفدە ساڵان، لە ١١ی حوزەیرانی ١٥٠٩دا ھاوسەرگیری لەگەڵ کاترین کرد، و لە ٢٤ی حوزەیرانی ١٥٠٩دا، ھەردوو پاشا نوێیەکە لە [[دێری وێستمینستەر]] تاجیان لەسەر نرا.

== سەرەتای سەردەمی دەسەڵاتی (١٥٠٩–١٥٢٥) ==
[[پەڕگە:HenryVIII 1509.jpg|وێنۆک|ھێنریی ھەشتەم لە تەمەنی ھەژدە ساڵیدا لە کاتی تاجنانی لە ساڵی ١٥٠٩.]]
دوای دوو ڕۆژ لە تاجنانی، فەرمانی دەستگیرکردنی دوو لە وەزیرەکانی باوکی دەرکرد کە جەماوەرێکی زۆریان نەبوو، سێر [[ڕیچارد ئیمپسۆن]] و [[ئیدمۆند دادلی]]، پاشان بە [[ناپاکی گەورە]] تۆمەتبار کران و لە ساڵی ١٥١٠دا لەسێدارە دران. ئەمە یەکەمین تاکتیکی ئەو بوو بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ ئەوانەی لەسەر ڕێگای وەستابوون.&lt;ref&gt;Crofton p,128&lt;/ref&gt;

ھێنری وەک [[سەردەمی ڕێنسانس|پیاوی سەردەمی ڕێنسانس]] دەرکەوت، و کۆشکەکەی بووە ڕووگەی داھێنەرانی زانایان و ھونەرمەندان. ھێنری لە ڕاستیدا مۆسیقاژەن و دانەر و شاعیر بوو، بەناوبانگترین بەرھەمی مۆسیقای «[[ڕابواردن لەگەڵ ھاوڕێیان]]» بوو. ھەروەھا خولیای یاریی [[تەختەنەرد|نەرد]] و [[قومار]] بوو، و لە وەرزشیشدا لێھاتوو بوو بەتایبەت، شمشێربازی و ڕاوکردن و تێنس. جگە لەوەش، ھێنریی ھەشتەم بە دڵسۆزییەکەی لە بەرگریکردن لە بیروباوەڕە ئایینییە مەسیحییەکان دەناسرا.&lt;ref name=&quot;Crofton, p.129&quot;/&gt;

===فەڕەنسا و [[ھابسبۆرگ]]===

لە ساڵی ١٥١١، پاپا [[جۆلیۆسی دووەم]] ھاوپەیمانییەکی پیرۆزی دژی [[شانشینی فەڕەنسا|فەڕەنسا]] ڕای گەیاند. ھاوپەیمانییە نوێیەکە تەنھا ئیسپانیا و [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆز]]ی نەدەگرتەوە، بەڵکوو [[ئینگلتەرا]]شی لەخۆ دەگرت. ھێنری ئەو بۆنەیەی کردە بیانوو بۆ فراوانکردنی مەودای دەسەڵاتی لە باکووری [[فەڕەنسا]]؛ پەیماننامەی وێستمینستەری لە تشرینی دووەمی ١٥١١ واژوو کرد – کە جەختی لەسەر پشتگیریی دوولایەنە لەگەڵ [[ئیسپانیا]] دژی فەڕەنسا دەکردەوە – پاشان ئامادەکاریی کرد بۆ بەشداریکردن لە [[جەنگی کۆمەڵەی کامبرا|جەنگی کۆمەڵەی پیرۆز]].

لە ١٦ی ئابی ١٥١٣، ھێنری ھێرشی کردە سەر فەڕەنسا، و ھێزەکانی سوپای فەڕەنسییان لە [[جەنگی گوینگێت (١٥١٣)|جەنگی سپێرز]] تێکشکاند. لەکاتێکدا ھاوسەری خوشکەکەی [[جەیمسی چوارەمی سکۆتلەندا|جەیمسی چوارەمی پاشای سکۆتلەندا]] بە داوای [[لویسی دوازدەیەم|لویسی دوازدەیەم پاشای فەڕەنسا]] ھێرشی کردە سەر ئینگلتەرا،&lt;ref&gt;Guicciardini, ''History of Italy'', 280.&lt;/ref&gt; بەڵام لە کاتی سووربوونی ھێنری لەسەر داگیرکردنی فەڕەنسا شکستی ھێنا. شاژنە کاترینی ئاراگۆن وەک جێگری پاشا لە کاتی غیابیدا سەرکردایەتیی سوپای ئینگلیزی کرد، بۆ ئەوەی لە ٩ی ئەیلوولی ١٥١٣دا شکستێکی گەورە بە سکۆتلەندییەکان لە [[جەنگی فلۆدن]] بھێنێت، جەیمسی چوارەم خۆی لە نێوان کوژراوەکاندا بوو، بۆ ئەوەی شەڕەکە کۆتایی بە دەستێوەردانی کورتی سکۆتلەندییەکان بھێنێت لەم جەنگەدا.

لە ١٨ی شوباتی ١٥١٦، کاترینی ھاوسەری یەکەم منداڵی خۆی کە لە ژیاندا مابووەوە [[ماریی یەکەمی ئینگلتەرا|شازادە ماری]] بوو. (کاترین لە ساڵی ١٥١١دا کوڕێکی بۆ بوو بە ناوی «ھێنری دووکی کۆرنوا»، کە چەند ھەفتەیەک دوای لەدایکبوونی کۆچی دوایی کرد).

== ساڵانی کۆتایی (١٥٤٠–١٥٤٧) ==
[[پەڕگە:Holbein, Hans (II) - Henry VIII - Galleria Nazionale d'Arte Antica, Rome.jpg|وێنۆک|تابلۆیەکی کێشراوی ھێنریی ھەشتەم لە نێوان ساڵانی ١٥٣٩–١٥٤٠.]]
لە ساڵی ١٥٤٠دا، ھێنری ڕەزامەندیی دا لەسەر تێکدانی مەزارگەکانی پیرۆزکراوان. لە ھەمان کاتدا، حەزی بە ھاوسەرگیرییەکی تر دەکرد، بۆ ئەوەی دەستەبەری لەدایکبوونی میراتگرێکی بکات. تۆماس کرۆمێڵ پێشنیاری ھاوسەرگیریی «[[ئان لە کلیڤز|ئان]]» خوشکی دووکی کلیڤزی پرۆتێستانتی بۆ کرد، کە ھێنری وەک ھاوپەیمانێکی گرنگ دەیبینی لە ئەگەری ڕووبەڕووبوونەوەی ئینگلتەرا بۆ ھێرشی ڕۆمانە کاتۆلیکەکان، بۆیە [[ھانس ھۆڵباینی بچووک]]ی نارد بۆ کێشانی وێنەی ئان تا نیشانی پاشای بدات. دوای ئەوەی ھێنری سەیری ئەو وێنەیەی کرد کە ھۆڵباین کێشابووی، و ئەو ستایشەی کە پیاوانی دەربارەکەی بۆ ئانیان کردبوو، وێڕای ڕەتکردنەوەی ژمارەیەک لەو خانمە دەستبژێرانەی کە ھۆڵباین وێنەی کێشابوون بۆ ھاوسەرگیری لەگەڵ ھێنری، ھێنری ڕەزامەندیی لەسەر ھاوسەرگیری لەگەڵ ئان دا. دوای ئەوەی ئان گەیشتە ئینگلتەرا، ھێنری بە ھیچ شێوەیەک بە لایەوە سەرنجڕاکێش نەبوو، بۆیە بە شێوەیەکی تایبەت ناوی نابوو «مایینی فلاندرز». لەکاتێکدا ھیچ بۆچوونێکی تۆمارکراوی ئانمان دەست ناکەوێت سەبارەت بە ھاوسەرە نوێیە یەکجار قەڵەوەکەی.&lt;ref&gt;Lindsey, Karen (1995). &quot;Divorced, Beheaded, Survived&quot;, pp.136–157. Addison-Wesley Publishing Co., Reading, MA. ISBN 0-201-60895-2.&lt;/ref&gt;

[[پەڕگە:Anne of Cleves, by Hans Holbein the Younger.jpg|ڕاست|وێنۆک|وێنەی [[ئان لە کلیڤز]] لەلایەن وێنەکێش [[ھانس ھۆڵباینی بچووک]] لە ساڵی ١٥٣٩.]]

ھێنری ویستی ئەم ھاوسەرگیرییە ھەڵبوەشێنێتەوە تا ھاوسەرگیری لەگەڵ یەکێکی تردا بکات. بەو شێوەیە دووکی کلیڤز تێوەگلا لە ململانێ لەگەڵ ئیمپراتۆری ڕۆمیی پیرۆز، لەکاتێکدا ھێنری ھیچ ئارەزوویەکی بۆ ململانێ نەبوو. ئان بەو ڕادەیە ژیر بوو کە ڕێگری لە ھەوڵەکانی ھێنری نەکات بۆ ھەڵوەشاندنەوەی ھاوسەرگیرییەکەیان؛ کاتێک پرسیاری لێ کرا کە ئایا سێکسی لەگەڵ ھاوسەرەکەیدا کردووە، شایەتیی دا کە ھاوسەرگیرییەکەیان ھەرگیز تەواو نەبووە؛ چونکە ھێنری ھەموو شەوێک دەچووە ژووری بووکەکەی، ماچێکی لە نێوچەوانی دەدا، پاشان دەچووەوە سەر جێگای خۆی. بەم شێوەیە، ھیچ ڕێگرییەک لەبەردەم ھەڵوەشاندنەوەی ھاوسەرگیرییەکەدا نەما. بەو شێوەیە، ھاوسەرگیرییەکە ھەڵوەشایەوە و ئان نازناوی «خوشکی پاشا»ی پێ بەخشرا، و [[قەڵای ھێڤەر]]ی پێ درا، کە شوێنی نیشتەجێبوونی پێشووی بنەماڵەی بۆلین بوو. لە ھەمان کاتدا، کرۆمێڵ متمانەی پاشای لەدەست دا بەھۆی ڕۆڵی لە ڕێکخستنی ئەم ھاوسەرگیرییەدا، و دواتر لە پلە و پۆستەکانی داماڵدرا، پاشان سەری بڕدرا.

[[پەڕگە:HowardCatherine02.jpeg|وێنۆک|وێنەی [[کاترین ھاوارد]] لەلایەن وێنەکێش ھانس ھۆڵباینی بچووک لە ساڵی ١٥٤٠.]]
لە ٢٨ی تەممووزی ١٥٤٠ – کە ھەمان ئەو ڕۆژە بوو کە کرۆمێڵی تێدا لەسێدارە درا – ھێنری ھاوسەرگیریی لەگەڵ [[کاترین ھاوارد]]ی گەنج کرد، کە کچی مامی ئان بۆلین و یەکێک لە کارەکەرەکانی بوو.&lt;ref&gt;Farquhar, Michael (2001). ''A Treasure of Royal Scandals'', p.75. Penguin Books, New York. ISBN 0-7394-2025-9.&lt;/ref&gt; ھێنری زۆر دڵخۆش بوو بە ھاوسەرە نوێیەکەی. سەرەڕای ئەوەش، دوای ماوەیەکی کورت لە ھاوسەرگیرییەکەیان، شاژن لەگەڵ [[تۆماس کالبێپەر]] – یەکێک لە ئەندامانی دەربار – پەیوەندییەکی خۆشەویستیی دروست کرد، ھەروەھا [[فرانسیس دێرھام]]ی وەک سکرتێری خۆی دانا، کە پێش ھاوسەرگیری دەستگیرانی بوو و پەیوەندیی سۆزداریی نافەرمییان پێش ھاوسەرگیری ھەبوو. [[تۆماس کرانمەر]] – کە دژی دەسەڵاتی بنەماڵەی ھاواردە کاتۆلیکەکان بوو – بە بەڵگەوە سەرنجی پاشای بۆ ڕەفتارەکانی شاژن کاترین ڕاکێشا. پاشا لە سەرەتادا ڕەتی کردەوە بڕوا بەم بانگەشانە بکات، بەڵام ڕێگەی بە کرانمەر دا کە لێکۆڵینەوە لەم بابەتەدا بکات، کە بووە ھۆی سەلماندنی تێوەگلانی شاژن. لە کاتی لێپرسینەوە لە شاژن، دەیتوانی بەڵگەنامەی ھاوسەرگیریی پێشووی لەگەڵ دێرھام نیشان بدات، کە وای دەکرد ھاوسەرگیرییەکەی لەگەڵ ھێنری پووچەڵ بێتەوە، بەڵام لەجیاتی ئەوە، بانگەشەی ئەوەی کرد کە دێرھام ناچاری کردووە پەیوەندییەکی نایاسایی لەگەڵدا ببەستێت. لە ھەمان کاتدا، دێرھام پەیوەندیی کاترینی لەگەڵ تۆماس کالبێپەر ئاشکرا کرد. کاترین ھاوارد تاوانبار کرا و لە ١٣ی شوباتی ١٥٤٢دا لەسێدارە درا. لە ھەمان ساڵدا، ھەموو [[دێر]]ەکان ھەڵوەشێنرانەوە و موڵک و ماڵەکانیان بۆ تاجی پاشایەتی گواسترانەوە. ھەروەھا سەرۆکی دێرەکان کورسییەکانیان لە [[ئەنجومەنی لۆردەکان]] لەدەست دا، و تەنھا سەرۆک قەشەکان و کاھینەکان ئەندامێتییان لە ئەنجومەنەکەدا پاراست، بۆ ئەوەی بۆ یەکەمجار ژمارەی ئەندامە قەشەکان لە ژمارەی ئەندامانی ناقەشە لە ئەنجومەنەکەدا کەمتر بێت.

[[پەڕگە:Catherine Parr from NPG.jpg|وێنۆک|[[کاترین پار]] ھاوسەری شەشەم و کۆتاییی ھێنری.]]
ھێنری کۆتا ھاوسەرگیریی خۆی لەگەڵ بێوەژنە دەوڵەمەند [[کاترین پار]] لە ساڵی ١٥٤٣دا ئەنجام دا. لەگەڵ ھێنریدا باسی پرسی ئاینیان کرد؛ دەرکەوت کە ئەو لە چاکسازیخوازانە، لەکاتێکدا ئەو لە پارێزگاران بوو، ئەوەش ناسازانی ئەو بۆ پاشا چەسپاند، بەڵام بە نیشاندانی ملکەچی بۆ ئەو، خۆی ڕزگار کرد. کاترین یارمەتیی ھێنریی دا لە چاککردنەوەی پەیوەندیی نێوان خۆی و ھەردوو کچەکەی، ماری و ئێلیزابێس. لە ساڵی ١٥٤٤دا، پەرلەمان یاسایەکی دەرکرد کە ھەردوو شازادەکەی بۆ زنجیرەی جێنشینی گەڕاندەوە، دوای شازادە [[ئێدواردی شەشەمی ئینگلتەرا|ئێدوارد]]ی شازادەی وێڵز، سەرەڕای ئەوەی ھێشتا وەک منداڵی نایاسایی دەمانەوە. ھەروەھا ئەم یاسایە ڕێگەی بە ھێنری دا کە جێنشینی زیاتر بۆ تەخت لە وەسیەتنامەکەیدا دیاری بکات.

سەردەمی ھێنریی ھەشتەم شەپۆلێک لە لەسێدارەدانی ڕامیاریی بەخۆیەوە بینی، کە بە لەسێدارەدانی [[ئیدمۆند دی لا پۆلی]] لە ساڵی ١٥١٣ دەستی پێ کرد، تا بە لەسێدارەدانی [[ھێنری ھاوارد]] لە کانوونی دووەمی ١٥٤٧ کۆتایی ھات. سەرەڕای ئەوەی ھەندێک سەرچاوە لە پیاوی ئایینی ویلیام ھاریسۆنەوە گواستوویانەتەوە، کە ژمارەی لەسێدارەدانەکان لەم سەردەمەدا گەیشتووەتە ٧٢،٠٠٠ حاڵەت، بەڵام ئاماژەیان بەوە کردووە کە ژمارەکە دزە گەورەکان و دزە بچووکەکان و فێڵبازەکانیش دەگرێتەوە. ھاریسۆن ئەم ژمارە زیادەڕۆییپێکراوەی لە [[جیرۆلامۆ کاردانۆ]]وە گواستووەتەوە، ئەویش لە قەشەی لیسیۆی کاتۆلیکییەوە گواستوویەتەوە.&lt;ref&gt;Harrison, William; Georges Edelen ''The Description of England: Classic Contemporary Account of Tudor Social Life' Dover Publications Inc.; New edition edition (Feb 1995) originally published 1557 ISBN 978-0-486-28275-6 p.193 &lt;!--[http://books.google.co.uk/books?id=4qwDICPz6OoC&amp;pg=PA193&amp;dq=%22Bishop+of+Lisieux%22+Henry+VIII+%22William+Harrison%22&amp;ei=KY-ySsWdB5iwMoDIndcD#v=onepage&amp;q&amp;f=false Books.google.co.uk] --&gt;'' {{بیرخستنەوەی وێب|عنوان=نسخة مؤرشفة|مسار=http://books.google.co.uk/books?id=4qwDICPz6OoC&amp;pg=PA193&amp;dq=%22Bishop+of+Lisieux%22+Henry+VIII+%22William+Harrison%22&amp;ei=KY-ySsWdB5iwMoDIndcD|تاريخ الوصول=25 أكتوبر 2017|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20200604155630/http://books.google.co.uk/books?id=4qwDICPz6OoC&amp;pg=PA193&amp;dq=%22Bishop+of+Lisieux%22+Henry+VIII+%22William+Harrison%22&amp;ei=KY-ySsWdB5iwMoDIndcD|تاريخ أرشيف=4 يونيو 2020|حالة المسار=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

=== کۆچی دوایی و جێنشینەکانی ===
[[پەڕگە:The Old Palace of Whitehall by Hendrik Danckerts.jpg|وێنۆک|کۆشکی وایت ھۆڵ کە پاشا ھێنریی ھەشتەم لە ساڵی ١٥٤٧دا تێیدا کۆچی دوایی کرد.]]
لە کاتی کۆچی دوایی نزیک دەبووەوە، کێشی ھێنری بە شێوەیەکی زۆر زیادیکرد؛ تا وای لێھات دەوری کەمەری گەیشتە ١٣٧ سم، و چیتر نەدەیتوانی بجووڵێت مەگەر بە ھاوکاریی ئامێرەکان نەبێت. ھەروەھا زیپکەی کێمداری پڕ لە ئازار بە جەستەیدا بڵاوبووەوە، و پێدەچێت بەدەست [[نەقرس|نەقرس]]ەوە دەیناڵاندبێت. ھێنری دەستی بە ناڵاندن بەدەست [[قەڵەوی|قەڵەوی]] و کێشە پزیشکییەکانی تر کرد دوای ئەو ڕووداوەی کە لە ساڵی ١٥٣٦دا لە کاتی شمشێربازیدا قاچی بریندار بوو. ڕووداوەکە بووە ھۆی نوێبوونەوەی برینێکی کۆن کە ھێنری ساڵانێک بوو پێوەی دەیناڵاند، تا وای لێھات پزیشکەکان لە چارەسەرکردنی بێئومێد بوون. برینەکە بۆ ماوەی تەمەنی کە مابووی کێمی دەکرد، و بەو ھۆیەوە ڕێگری لێ کرد کە ھەمان ئاستی چالاکیی جەستەیی پێشتری ھەبێت. ڕووداوی شمشێربازییەکە بووە ھۆی گۆڕانی میزاجی ھێنری، کە کاریگەرییەکی زۆری لەسەر کەسایەتی و میزاجی ھەبوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|مسار=https://www.independent.co.uk/news/uk/this-britain/jousting-accident-turned-henry-viii-tyrant-1670421.html |عنوان=The jousting accident that turned Henry VIII into a tyrant&amp;nbsp;— This Britain, UK |عمل=The Independent |مكان=UK |تاريخ=18 April 2009 |تاريخ الوصول=25 August 2010| مسار أرشيف = https://web.archive.org/web/20180126234114/http://www.independent.co.uk/news/uk/this-britain/the-jousting-accident-that-turned-henry-viii-into-a-tyrant-1670421.html | تاريخ أرشيف = 26 يناير 2018 }}&lt;/ref&gt;

ئەو بیردۆزەی دەڵێت ھێنری بەدەست [[سیفلیس|سیفلیس]]ەوە دەیناڵاند لەلایەن زۆرێک لە مێژوونووسانەوە ڕەت کرایەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|مسار= http://books.google.com/?id=AJReBNnOoL8C&amp;pg=PA68&amp;dq=syphilis+henry+viii#v=onepage&amp;q=syphilis%20henry%20viii&amp;f=false|عنوان= The burdens of disease: epidemics and human response in western history|الأول=J. N.|الأخير= Hays|ناشر=Rutgers University Press|سنة= 2010|صفحة=68|ردمك=978-0-8135-4613-1|مسار أرشيف= https://web.archive.org/web/20200527120341/https://books.google.com/books?id=AJReBNnOoL8C&amp;pg=PA68&amp;dq=syphilis+henry+viii&amp;hl=en#v=onepage&amp;q=syphilis%20henry%20viii&amp;f=false|تاريخ أرشيف=2020-01-23}}&lt;/ref&gt; سەرەڕای ئەوەی نەخۆشیی سیفلیس لە سەردەمی ھێنریدا ناسراو بوو، بەڵام پزیشکەکانی ھێنری ھیچ ئاماژەیەکیان بۆ تووشبوونی بەم نەخۆشییە تۆمار نەکردووە. بیردۆزێکی نوێی پەسەندتر ھەیە کە ئاماژە بەوە دەکات نیشانە پزیشکییەکانی ھێنری، کە خوشکە گەورەکەی [[مارگرێت تیودۆر|مارگرێت]]یش پێوەی دەیناڵاند، نیشانەکانی [[شەکرەی جۆری دووەم|نەخۆشیی شەکرەی جۆری دووەم]]ن. بەپێی توێژینەوەیەک کە لە ئاداری ٢٠١١دا بڵاوکراوەتەوە، بارودۆخی سکپڕیی ھاوسەرەکانی و تێکچوونی ھێزی عەقڵی، ئاماژە بەوە دەکەن کە ڕەنگە پاشا بەدەست [[سیستمی دژەتەنی کێڵ|کێڵ پۆزەتیڤ]] و [[کۆنیشانەی ماکلوید]]ەوە دەیناڵاندبێت.&lt;ref name=kell1&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ | مسار = http://news.discovery.com/history/henry-viii-blood-disorder-110311.html | عنوان = King Henry VIII's Madness Explained | الأخير = Sohn | الأول = Emily |تاريخ = 11 March 2011 | ناشر=discovery.com | تاريخ الوصول =25 March 2011| مسار أرشيف = https://web.archive.org/web/20121117045039/http://news.discovery.com/history/henry-viii-blood-disorder-110311.html | تاريخ أرشيف = 17 نوفمبر 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=kell2&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ | مسار = https://www.sciencedaily.com/releases/2011/03/110303153114.htm | عنوان = Solving the Puzzle of Henry VIII |تاريخ = 3 March 2011 | ناشر=sciencedaily.com | تاريخ الوصول =25 March 2011| مسار أرشيف = https://web.archive.org/web/20170818082721/https://www.sciencedaily.com/releases/2011/03/110303153114.htm | تاريخ أرشيف = 18 أغسطس 2017 }}&lt;/ref&gt;

شارەزایانی قەڵەوی لە [[کۆلێژی ئیمپریال لە لەندەن|کۆلێژی ئیمپریال لە لەندەن]] مێژووی ھێنریی ھەشتەم و [[مۆرفۆلۆژیای جەستەی|مۆرفۆلۆژیای جەستەیان]] شیکردەوە بۆ دیاریکردنی ئەوەی ئایا پێکانێکی مێشک دوای ڕووداوی شمشێربازیی ١٥٣٦، بووەتە ھۆی تێکچوونی ھۆرمۆنی دەماری کە بووەتە ھۆی قەڵەوییەکەی. ئەم شیکارییە کەمیی [[ھۆرمۆنی گەشە]]ی وەک سەرچاوەی زیادبوونی قەڵەوییەکەی دیاری کردووە، و تەنانەت گۆڕانکارییە ڕەفتارییە گەورەکانیش – وەک ھاوسەرگیریی فرە و جەنگ لەگەڵ فەڕەنسا – لە ساڵانی کۆتایی تەمەنیدا.&lt;ref&gt;{{استشهاد بدورية محكمة|مؤلف=Ashrafian, Hutan.|عنوان= Henry VIII's obesity following traumatic brain injury|صحيفة= Endocrine|سنة=2011|doi= 10.1007/s12020-011-9581-z|مسار= http://www.bioportfolio.com/resources/pmarticle/267683/Henry-Viii-s-Obesity-Following-Traumatic-Brain-Injury.html|.|مسار أرشيف= https://web.archive.org/web/20170705025431/http://www.bioportfolio.com/resources/pmarticle/267683/Henry-Viii-s-Obesity-Following-Traumatic-Brain-Injury.html|تاريخ أرشيف=2017-07-05}}&lt;/ref&gt;

نەخۆشیی قەڵەوی بووە ھۆی کۆچی دواییی ھێنری لە تەمەنی پەنجا و پێنج ساڵیدا، ئەوەش لە ٢٨ی کانوونی دووەمی ١٥٤٧ لە [[کۆشکی وایت ھۆڵ]] ڕووی دا، کە ھاوکات بوو لەگەڵ نەوەدەمین ساڵیادی لەدایکبوونی باوکی، و دوا وشەکانی ئەمانە بوون: «قەشەکان! قەشەکان! قەشەکان!»&lt;ref&gt;Davies, p. 687.&lt;/ref&gt; ڕەنگە ئاماژە بێت بۆ ئەو قەشانەی کە بووە ھۆی دەرکردنیان بە ھەڵوەشاندنەوەی دێرەکان.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |مسار= http://books.google.co.uk/books?id=bq0aJ5qKoOYC&amp;pg=PA130|عنوان=The Last Words of Distinguished Men and Women: Collected from Various Sources |الأول=Frederic|الأخير=Marvin|عمل=books.google.co.uk |سنة=2010 (Reprint)|ISBN=978-1-4400-6608-5|تاريخ الوصول=14 March 2012| مسار أرشيف = https://web.archive.org/web/20140930034751/http://books.google.co.uk/books?id=bq0aJ5qKoOYC | تاريخ أرشيف = 30 سبتمبر 2014 }}&lt;/ref&gt; ھێنریی ھەشتەم لە کڵێسای قەشە جۆرج لە [[قەڵای ویندسۆر]] لە تەنیشت جەین سیمۆری ھاوسەری نێژرا.&lt;ref&gt;''Early Tudor Tombs and the Rise and Fall of Anglo-Italian Relations'', in ''[http://books.google.com/books?id=rYB_HYPsa8gC&amp;source=gbs_slider_thumb The The evolution of the grand tour:Anglo-Italian cultural relations since the Renaissance]'' by Edward Chaney (Routledge 2000). {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170424002021/https://books.google.com/books?id=rYB_HYPsa8gC&amp;source=gbs_slider_thumb |date=24 أبريل 2017}}&lt;/ref&gt; دوای زیاتر لە سەد ساڵ، پاشا [[چارڵزی یەکەم (پاشای ئینگلتەرا)|چارڵزی یەکەم]] لە ھەمان گۆڕدا نێژرا.

دوای کۆچی دوایی، ئێدوارد کوڕە تاقانە شەرعییەکەی لەژێر ناوی [[ئێدواردی شەشەمی پاشای ئینگلتەرا|ئێدواردی شەشەم]] بووە جێنشینی. و لەبەر ئەوەی ئێدوارد لە تەمەنی نۆ ساڵیدا بوو، توانای بەدەستەوەگرتنی دەسەڵاتی نەبوو. ھێنری وەسیەتی بە ئەنجومەنێک کرد کە لە ١٦ وەسی پێکدێت بۆ بەڕێوەبردنی حوکمڕانی تا ئەو کاتەی ھێنری دەگاتە تەمەنی ھەژدە ساڵی. وەسییەکان [[ئێدوارد سیمۆر]] خاڵی پاشایان ھەڵبژارد بۆ ئەوەی ببێتە پارێزەری تەخت. وەک نەریت، ھێنری وەسیەتی کرد کە جێنشینی ئێدوارد مافی ماری خوشکی و نەوەکانی بێت، و ئەگەر نەوەی نەبوو تەختەکە بۆ ئێلیزابێسی خوشکیان و نەوەکانی بێت. لە کۆتاییدا، ئەگەر ئێلیزابێس پاشکۆی نەبوو، تەختەکە بۆ نەوەی [[ماری تیودۆر|ماری]] خوشکە بچووکەکەی دەبێت، بەوەش نەوەی خوشکەکەی [[مارگرێت تیودۆر|مارگرێت]]ی لە جێنشینیکردنی دوورخستەوە، بەپێی ئەو وەسیەتنامەیە. بەڵام بابەتەکە شکستی ھێنا، چونکە دوای کۆچی دواییی ئێلیزابێسی کچی، [[جەیمسی شەشەم و یەکەم|جەیمسی چوارەمی پاشای سکۆتلەندا]] کە نەوەی مارگرێتی خوشکی بوو، بووە جێنشینی.

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{پاشاکانی ئینگلتەرا، سکۆتلەندا، بەریتانیا}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئینگلتەرا|شانشینی یەکگرتوو}}
{{پۆلی کۆمنز|Henry VIII of England}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٤٩١]]
[[پۆل:مردووانی ١٥٤٧]]
[[پۆل:پاشا ئینگلیزەکان]]
[[پۆل:نووسەرانی ئینگلیزی سەدەی ١٦یەم]]
[[پۆل:ئەنگلیکانەکانی ئینگلیز]]
[[پۆل:دامەزرێنەرانی ئایینەکان]]
[[پۆل:نووسەرە پیاوەکانی سەدەی ١٦یەم]]
[[پۆل:ئەو کەسانەی کە برینێکی زەبراویی مێشکیان ھەیە]]
[[پۆل:دامەزرێنەرانی دینەکان]]</text>
      <sha1>7a9y8x3tyjqwhdlb01n48b5ypbmezi5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580758</id>
      <parentid>1580718</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T09:03:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان</comment>
      <origin>1580758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32786" sha1="nvhe1lrs2sgwj83nxelr7r9af2gr1o0" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''ھێنری ھەشتەم''' (١٤٩١–١٥٤٧) پاشای [[ئینگلتەرا]] و دواتر [[ئیرلەند]] بوو. شەش جار ھاوسەرگیری کرد و دوو لە ژنەکانی لە دوای جیابوونەوە لەسێدارە دا. ھێنری ئایینی فەرمیی ئینگلتەرای لە [[کاتۆلیک]]ەوە گۆڕی بۆ [[پڕۆتێستانت]] و لەمەودوا کڵێسای ئانگلیکان بوو بە ھێزی یەکەمی ئایینیی ئینگلتەرا. کە ئەم کارە بەھرەی زۆری بۆ وڵاتی ئینگلتەرا ھەبوو، چونکە ئیتر دەسەڵاتی [[کڵێسای کاتۆلیک]] لەسەر وڵات لاچوو و ئەو پارە زۆرە کە ھەموو ساڵیک لە سەر [[بوودجە]]ی وڵات ڕەوانەی [[واتیکان]] دەکرا بۆ وڵات و کاروباری ناوخۆ گەڕایەوە. ھێنری لەژێر کاریگەری [[چاند]]ی [[ڕێنێسانس]]دا بوو و ھەر ئەمە بووە ھۆکاری پێشکەوتنی چاندی ئینگلتەرا لە سەردەمی ئەودا.&lt;ref&gt;http://books.google.com/books?id=p2MOt53sCCgC&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.com/books?id=Ji_FpxQ4--QC&lt;/ref&gt;

== سەرەتای ژیانی (١٤٩١–١٥٠٩) ==
[[پەڕگە:Michel Sittow 002.jpg|وێنۆک|چەپ|بێوژنی گەنج [[کاترین ئارگۆن|کاترین ئارگۆن]]، بە دەستی وێنەکێشی کۆشک [[ھێنری حەوتەم (پاشای ئینگلتەرا)|ھێنری حەوتەم]] [[مایکڵ سیتۆ]]، نزیکەی ساڵی ١٥٠٢.]]
ھێنری ھەشتەم لە [[کۆشکی پلاسێنتیا|کۆشکی گرینویچ]] لەدایکبووە، کە کوڕی سێیەمی پاشا ھێنری حەوتەم و شاژن [[ئێلیزابێسی یۆرک|ئێلیزابێس]] بوو.&lt;ref name=&quot;Crofton&quot;&gt;Crofton, p.128&lt;/ref&gt; لە نێوان حەوت منداڵەکەی ھێنری حەوتەمدا، تەنھا سێ خوشک و برای ھێنری ھەشتەم مانەوە: [[ئارسەر شازادەی وێڵز|ئارسەر]] و [[مارگرێت تیودۆر|مارگرێت]] و [[ماری تیودۆر شاژنی فەڕەنسا|ماری]]. لە ساڵی ١٤٩٣دا، کاتێک تەمەنی دوو ساڵ بوو، وەک بەرپرسی ئاسایش لە [[قەڵای دۆڤەر]] و سەرپەرشتیاری زیندانی [[بەندەرەکانی سینک]] دەستنیشان کرا. لە ساڵی ١٤٩٤دا، وەک [[دووکاڵ]]ی [[یۆرک]] دەستنیشان کرا، پاشان کرا بە ئێرڵ مارشاڵی ئینگلتەرا، و نوێنەری پاشا و سەرۆکی ئەنجومەنی جێبەجێکردنی ئیرلەندا. ھێنری پەروەردەیەکی نایابی لەلایەن مامۆستاکانییەوە وەرگرت، ھەر بۆیە شارەزایی لە [[زمانی لاتینی|لاتینی]] و [[زمانی فەڕەنسی|فەڕەنسی]] و [[زمانی ئیسپانی|ئیسپانی]]دا پەیدا کرد.&lt;ref name=&quot;Crofton, p.129&quot;&gt;Crofton, p.129&lt;/ref&gt; لەبەر ئەوەی چاوەڕوان دەکرا تەختی پاشایەتی بۆ شازادە ئارسەر -برای گەورەی ھێنری- بگوازرێتەوە، ھێنری بۆ ژیانی کڵێسایی ئامادە دەکرا. کاتێک تەمەنی یازدە ساڵ بوو، دایکی، ئێلیزابێس، کۆچی دوایی کرد.&lt;ref&gt;Churchill, p.29&lt;/ref&gt;

===کۆچی دوایی شازادە ئارسەر===
شازادە ئارسەر جێنشینی پاشا ھێنری حەوتەم و برای گەورەی ھێنری ھەشتەم، لە ساڵی ١٥٠٢دا کۆچی دوایی کرد لە کاتێکدا تەمەنی پازدە ساڵ بوو، ئەمەش نزیکەی بیست ھەفتە دوای ھاوسەرگیرییەکەی لەگەڵ [[کاترین ئارگۆن|کاترین ئارگۆن]] بوو. بە مردنی ئارسەر، ھەموو بەرپرسیارێتییەکانی کەوتە ئەستۆی برا بچووکەکەی، ھێنری؛ بەم شێوەیە بوو بە شازادەی [[وێڵز]]. ھێنری حەوتەم ھەوڵیدا ھەوڵەکانی بۆ ھاوپەیمانی نێوان [[ئینگلتەرا]] و [[ئیسپانیا]] لە ڕێگەی ژن و ژنخوازییەوە زیندوو بکاتەوە؛ پێشنیاری ھاوسەرگیری ھێنری شازادەی وێڵزی لەگەڵ بێوژنەکەی برای، شازادە ئارسەر، کرد کە شازادەی ئیسپانی کاترین بوو، بچووکترین منداڵی ھەردوو پاشا [[فەردیناندی دووەم|فەردیناندی دووەم]] پاشای [[ئارگۆن|ئارگۆن]] و [[ئیزابێلای یەکەم شاژنی کاستیا|ئیزابێلای یەکەم]] شاژنی [[کاستیا (ڕوونکردنەوە)|کاستیا]].&lt;ref&gt;Crofton, p.126&lt;/ref&gt; ئەم ھاوسەرگیرییە پێویستی بە وەرگرتنی ڕەزامەندی پاپا ھەبوو بۆ لابردنی ڕێگرییەکانی ھاوسەرگیری شازادەی وێڵز لەگەڵ بێوژنەی براکەی؛ بەھۆی بوونی دەقێک لە [[پەرتووکی لێڤییەکان]] «ئەگەر پیاوێک ژنی براکەی بھێنێت، ئەوە گڵاوییە، عەورەتی براکەی دەرخستووە، بێ منداڵ دەبن»، لە لایەکی ترەوە کاترین سوێندی خوارد کە ھاوسەرگیرییەکەی لەگەڵ شازادە ئارسەر ھەرگیز تەواو نەکراوە.

نەمانی ئارامی شاژن [[ئیزابێلای یەکەم شاژنی کاستیل|ئیزابێلای یەکەم]] -دایکی کاترین- وای لە پاپا [[یولیوسی دووەم]] کرد کە لێخۆشبوونێکی پاپایی لە شێوەی مەرسوومێکی پاپاییدا ببەخشێت. بەم شێوەیە، چواردە مانگ دوای مردنی ھاوسەرە گەنجەکە، کاترین خۆی بینییەوە کە دەستگیرانی برا بچووکەکەی، ھێنرییە. تا ساڵی ١٥٠٥، ھێنری حەوتەم چیتر حەزی بە ھاوپەیمانی لەگەڵ [[ئیسپانیا]] نەما، پاشان ھێنری کوڕ ڕای گەیاند کە ئەو دەستگیرانییە بەبێ ڕەزامەندی ئەو ڕێک خراوە. بەڵام مانۆڕە دیپلۆماسییەکان دەربارەی چارەنووسی ھاوسەرگیرییە پێشنیارکراوەکە تا کۆچی دوایی ھێنری حەوتەم لە ساڵی ١٥٠٩دا بەردەوام بوون. کاتێک شازادە ھێنری گەیشتە تەمەنی حەفدە ساڵان، لە ١١ی حوزەیرانی ١٥٠٩دا ھاوسەرگیری لەگەڵ کاترین کرد، و لە ٢٤ی حوزەیرانی ١٥٠٩دا، ھەردوو پاشا نوێیەکە لە [[دێری وێستمینستەر]] تاجیان لەسەر نرا.

== سەرەتای سەردەمی دەسەڵاتی (١٥٠٩–١٥٢٥) ==
[[پەڕگە:HenryVIII 1509.jpg|وێنۆک|ھێنریی ھەشتەم لە تەمەنی ھەژدە ساڵیدا لە کاتی تاجنانی لە ساڵی ١٥٠٩.]]
دوای دوو ڕۆژ لە تاجنانی، فەرمانی دەستگیرکردنی دوو لە وەزیرەکانی باوکی دەرکرد کە جەماوەرێکی زۆریان نەبوو، سێر [[ڕیچارد ئیمپسۆن]] و [[ئیدمۆند دادلی]]، پاشان بە [[ناپاکی گەورە]] تۆمەتبار کران و لە ساڵی ١٥١٠دا لەسێدارە دران. ئەمە یەکەمین تاکتیکی ئەو بوو بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ ئەوانەی لەسەر ڕێگای وەستابوون.&lt;ref&gt;Crofton p,128&lt;/ref&gt;

ھێنری وەک [[سەردەمی ڕێنسانس|پیاوی سەردەمی ڕێنسانس]] دەرکەوت، و کۆشکەکەی بووە ڕووگەی داھێنەرانی زانایان و ھونەرمەندان. ھێنری لە ڕاستیدا مۆسیقاژەن و دانەر و شاعیر بوو، بەناوبانگترین بەرھەمی مۆسیقای «[[ڕابواردن لەگەڵ ھاوڕێیان]]» بوو. ھەروەھا خولیای یاریی [[تەختەنەرد|نەرد]] و [[قومار]] بوو، و لە وەرزشیشدا لێھاتوو بوو بەتایبەت، شمشێربازی و ڕاوکردن و تێنس. جگە لەوەش، ھێنریی ھەشتەم بە دڵسۆزییەکەی لە بەرگریکردن لە بیروباوەڕە ئایینییە مەسیحییەکان دەناسرا.&lt;ref name=&quot;Crofton, p.129&quot;/&gt;

===فەڕەنسا و [[ھابسبۆرگ]]===

لە ساڵی ١٥١١، پاپا [[جۆلیۆسی دووەم]] ھاوپەیمانییەکی پیرۆزی دژی [[شانشینی فەڕەنسا|فەڕەنسا]] ڕای گەیاند. ھاوپەیمانییە نوێیەکە تەنھا ئیسپانیا و [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆز]]ی نەدەگرتەوە، بەڵکوو [[ئینگلتەرا]]شی لەخۆ دەگرت. ھێنری ئەو بۆنەیەی کردە بیانوو بۆ فراوانکردنی مەودای دەسەڵاتی لە باکووری [[فەڕەنسا]]؛ پەیماننامەی وێستمینستەری لە تشرینی دووەمی ١٥١١ واژوو کرد – کە جەختی لەسەر پشتگیریی دوولایەنە لەگەڵ [[ئیسپانیا]] دژی فەڕەنسا دەکردەوە – پاشان ئامادەکاریی کرد بۆ بەشداریکردن لە [[جەنگی کۆمەڵەی کامبرا|جەنگی کۆمەڵەی پیرۆز]].

لە ١٦ی ئابی ١٥١٣، ھێنری ھێرشی کردە سەر فەڕەنسا، و ھێزەکانی سوپای فەڕەنسییان لە [[جەنگی گوینگێت (١٥١٣)|جەنگی سپێرز]] تێکشکاند. لەکاتێکدا ھاوسەری خوشکەکەی [[جەیمسی چوارەمی سکۆتلەندا|جەیمسی چوارەمی پاشای سکۆتلەندا]] بە داوای [[لویسی دوازدەیەم|لویسی دوازدەیەم پاشای فەڕەنسا]] ھێرشی کردە سەر ئینگلتەرا،&lt;ref&gt;Guicciardini, ''History of Italy'', 280.&lt;/ref&gt; بەڵام لە کاتی سووربوونی ھێنری لەسەر داگیرکردنی فەڕەنسا شکستی ھێنا. شاژنە کاترینی ئاراگۆن وەک جێگری پاشا لە کاتی غیابیدا سەرکردایەتیی سوپای ئینگلیزی کرد، بۆ ئەوەی لە ٩ی ئەیلوولی ١٥١٣دا شکستێکی گەورە بە سکۆتلەندییەکان لە [[جەنگی فلۆدن]] بھێنێت، جەیمسی چوارەم خۆی لە نێوان کوژراوەکاندا بوو، بۆ ئەوەی شەڕەکە کۆتایی بە دەستێوەردانی کورتی سکۆتلەندییەکان بھێنێت لەم جەنگەدا.

لە ١٨ی شوباتی ١٥١٦، کاترینی ھاوسەری یەکەم منداڵی خۆی کە لە ژیاندا مابووەوە [[ماریی یەکەمی ئینگلتەرا|شازادە ماری]] بوو. (کاترین لە ساڵی ١٥١١دا کوڕێکی بۆ بوو بە ناوی «ھێنری دووکی کۆرنوا»، کە چەند ھەفتەیەک دوای لەدایکبوونی کۆچی دوایی کرد).

== ساڵانی کۆتایی (١٥٤٠–١٥٤٧) ==
[[پەڕگە:Holbein, Hans (II) - Henry VIII - Galleria Nazionale d'Arte Antica, Rome.jpg|وێنۆک|تابلۆیەکی کێشراوی ھێنریی ھەشتەم لە نێوان ساڵانی ١٥٣٩–١٥٤٠.]]
لە ساڵی ١٥٤٠دا، ھێنری ڕەزامەندیی دا لەسەر تێکدانی مەزارگەکانی پیرۆزکراوان. لە ھەمان کاتدا، حەزی بە ھاوسەرگیرییەکی تر دەکرد، بۆ ئەوەی دەستەبەری لەدایکبوونی میراتگرێکی بکات. تۆماس کرۆمێڵ پێشنیاری ھاوسەرگیریی «[[ئان لە کلیڤز|ئان]]» خوشکی دووکی کلیڤزی پرۆتێستانتی بۆ کرد، کە ھێنری وەک ھاوپەیمانێکی گرنگ دەیبینی لە ئەگەری ڕووبەڕووبوونەوەی ئینگلتەرا بۆ ھێرشی ڕۆمانە کاتۆلیکەکان، بۆیە [[ھانس ھۆڵباینی بچووک]]ی نارد بۆ کێشانی وێنەی ئان تا نیشانی پاشای بدات. دوای ئەوەی ھێنری سەیری ئەو وێنەیەی کرد کە ھۆڵباین کێشابووی، و ئەو ستایشەی کە پیاوانی دەربارەکەی بۆ ئانیان کردبوو، وێڕای ڕەتکردنەوەی ژمارەیەک لەو خانمە دەستبژێرانەی کە ھۆڵباین وێنەی کێشابوون بۆ ھاوسەرگیری لەگەڵ ھێنری، ھێنری ڕەزامەندیی لەسەر ھاوسەرگیری لەگەڵ ئان دا. دوای ئەوەی ئان گەیشتە ئینگلتەرا، ھێنری بە ھیچ شێوەیەک بە لایەوە سەرنجڕاکێش نەبوو، بۆیە بە شێوەیەکی تایبەت ناوی نابوو «مایینی فلاندرز». لەکاتێکدا ھیچ بۆچوونێکی تۆمارکراوی ئانمان دەست ناکەوێت سەبارەت بە ھاوسەرە نوێیە یەکجار قەڵەوەکەی.&lt;ref&gt;Lindsey, Karen (1995). &quot;Divorced, Beheaded, Survived&quot;, pp.136–157. Addison-Wesley Publishing Co., Reading, MA. ISBN 0-201-60895-2.&lt;/ref&gt;

[[پەڕگە:Anne of Cleves, by Hans Holbein the Younger.jpg|ڕاست|وێنۆک|وێنەی [[ئان لە کلیڤز]] لەلایەن وێنەکێش [[ھانس ھۆڵباینی بچووک]] لە ساڵی ١٥٣٩.]]

ھێنری ویستی ئەم ھاوسەرگیرییە ھەڵبوەشێنێتەوە تا ھاوسەرگیری لەگەڵ یەکێکی تردا بکات. بەو شێوەیە دووکی کلیڤز تێوەگلا لە ململانێ لەگەڵ ئیمپراتۆری ڕۆمیی پیرۆز، لەکاتێکدا ھێنری ھیچ ئارەزوویەکی بۆ ململانێ نەبوو. ئان بەو ڕادەیە ژیر بوو کە ڕێگری لە ھەوڵەکانی ھێنری نەکات بۆ ھەڵوەشاندنەوەی ھاوسەرگیرییەکەیان؛ کاتێک پرسیاری لێ کرا کە ئایا سێکسی لەگەڵ ھاوسەرەکەیدا کردووە، شایەتیی دا کە ھاوسەرگیرییەکەیان ھەرگیز تەواو نەبووە؛ چونکە ھێنری ھەموو شەوێک دەچووە ژووری بووکەکەی، ماچێکی لە نێوچەوانی دەدا، پاشان دەچووەوە سەر جێگای خۆی. بەم شێوەیە، ھیچ ڕێگرییەک لەبەردەم ھەڵوەشاندنەوەی ھاوسەرگیرییەکەدا نەما. بەو شێوەیە، ھاوسەرگیرییەکە ھەڵوەشایەوە و ئان نازناوی «خوشکی پاشا»ی پێ بەخشرا، و [[قەڵای ھێڤەر]]ی پێ درا، کە شوێنی نیشتەجێبوونی پێشووی بنەماڵەی بۆلین بوو. لە ھەمان کاتدا، کرۆمێڵ متمانەی پاشای لەدەست دا بەھۆی ڕۆڵی لە ڕێکخستنی ئەم ھاوسەرگیرییەدا، و دواتر لە پلە و پۆستەکانی داماڵدرا، پاشان سەری بڕدرا.

[[پەڕگە:HowardCatherine02.jpeg|وێنۆک|وێنەی [[کاترین ھاوارد]] لەلایەن وێنەکێش ھانس ھۆڵباینی بچووک لە ساڵی ١٥٤٠.]]
لە ٢٨ی تەممووزی ١٥٤٠ – کە ھەمان ئەو ڕۆژە بوو کە کرۆمێڵی تێدا لەسێدارە درا – ھێنری ھاوسەرگیریی لەگەڵ [[کاترین ھاوارد]]ی گەنج کرد، کە کچی مامی ئان بۆلین و یەکێک لە کارەکەرەکانی بوو.&lt;ref&gt;Farquhar, Michael (2001). ''A Treasure of Royal Scandals'', p.75. Penguin Books, New York. ISBN 0-7394-2025-9.&lt;/ref&gt; ھێنری زۆر دڵخۆش بوو بە ھاوسەرە نوێیەکەی. سەرەڕای ئەوەش، دوای ماوەیەکی کورت لە ھاوسەرگیرییەکەیان، شاژن لەگەڵ [[تۆماس کالبێپەر]] – یەکێک لە ئەندامانی دەربار – پەیوەندییەکی خۆشەویستیی دروست کرد، ھەروەھا [[فرانسیس دێرھام]]ی وەک سکرتێری خۆی دانا، کە پێش ھاوسەرگیری دەستگیرانی بوو و پەیوەندیی سۆزداریی نافەرمییان پێش ھاوسەرگیری ھەبوو. [[تۆماس کرانمەر]] – کە دژی دەسەڵاتی بنەماڵەی ھاواردە کاتۆلیکەکان بوو – بە بەڵگەوە سەرنجی پاشای بۆ ڕەفتارەکانی شاژن کاترین ڕاکێشا. پاشا لە سەرەتادا ڕەتی کردەوە بڕوا بەم بانگەشانە بکات، بەڵام ڕێگەی بە کرانمەر دا کە لێکۆڵینەوە لەم بابەتەدا بکات، کە بووە ھۆی سەلماندنی تێوەگلانی شاژن. لە کاتی لێپرسینەوە لە شاژن، دەیتوانی بەڵگەنامەی ھاوسەرگیریی پێشووی لەگەڵ دێرھام نیشان بدات، کە وای دەکرد ھاوسەرگیرییەکەی لەگەڵ ھێنری پووچەڵ بێتەوە، بەڵام لەجیاتی ئەوە، بانگەشەی ئەوەی کرد کە دێرھام ناچاری کردووە پەیوەندییەکی نایاسایی لەگەڵدا ببەستێت. لە ھەمان کاتدا، دێرھام پەیوەندیی کاترینی لەگەڵ تۆماس کالبێپەر ئاشکرا کرد. کاترین ھاوارد تاوانبار کرا و لە ١٣ی شوباتی ١٥٤٢دا لەسێدارە درا. لە ھەمان ساڵدا، ھەموو [[دێر]]ەکان ھەڵوەشێنرانەوە و موڵک و ماڵەکانیان بۆ تاجی پاشایەتی گواسترانەوە. ھەروەھا سەرۆکی دێرەکان کورسییەکانیان لە [[ئەنجومەنی لۆردەکان]] لەدەست دا، و تەنھا سەرۆک قەشەکان و کاھینەکان ئەندامێتییان لە ئەنجومەنەکەدا پاراست، بۆ ئەوەی بۆ یەکەمجار ژمارەی ئەندامە قەشەکان لە ژمارەی ئەندامانی ناقەشە لە ئەنجومەنەکەدا کەمتر بێت.

[[پەڕگە:Catherine Parr from NPG.jpg|وێنۆک|[[کاترین پار]] ھاوسەری شەشەم و کۆتاییی ھێنری.]]
ھێنری کۆتا ھاوسەرگیریی خۆی لەگەڵ بێوەژنە دەوڵەمەند [[کاترین پار]] لە ساڵی ١٥٤٣دا ئەنجام دا. لەگەڵ ھێنریدا باسی پرسی ئاینیان کرد؛ دەرکەوت کە ئەو لە چاکسازیخوازانە، لەکاتێکدا ئەو لە پارێزگاران بوو، ئەوەش ناسازانی ئەو بۆ پاشا چەسپاند، بەڵام بە نیشاندانی ملکەچی بۆ ئەو، خۆی ڕزگار کرد. کاترین یارمەتیی ھێنریی دا لە چاککردنەوەی پەیوەندیی نێوان خۆی و ھەردوو کچەکەی، ماری و ئێلیزابێس. لە ساڵی ١٥٤٤دا، پەرلەمان یاسایەکی دەرکرد کە ھەردوو شازادەکەی بۆ زنجیرەی جێنشینی گەڕاندەوە، دوای شازادە [[ئێدواردی شەشەمی ئینگلتەرا|ئێدوارد]]ی شازادەی وێڵز، سەرەڕای ئەوەی ھێشتا وەک منداڵی نایاسایی دەمانەوە. ھەروەھا ئەم یاسایە ڕێگەی بە ھێنری دا کە جێنشینی زیاتر بۆ تەخت لە وەسیەتنامەکەیدا دیاری بکات.

سەردەمی ھێنریی ھەشتەم شەپۆلێک لە لەسێدارەدانی ڕامیاریی بەخۆیەوە بینی، کە بە لەسێدارەدانی [[ئیدمۆند دی لا پۆلی]] لە ساڵی ١٥١٣ دەستی پێ کرد، تا بە لەسێدارەدانی [[ھێنری ھاوارد]] لە کانوونی دووەمی ١٥٤٧ کۆتایی ھات. سەرەڕای ئەوەی ھەندێک سەرچاوە لە پیاوی ئایینی ویلیام ھاریسۆنەوە گواستوویانەتەوە، کە ژمارەی لەسێدارەدانەکان لەم سەردەمەدا گەیشتووەتە ٧٢،٠٠٠ حاڵەت، بەڵام ئاماژەیان بەوە کردووە کە ژمارەکە دزە گەورەکان و دزە بچووکەکان و فێڵبازەکانیش دەگرێتەوە. ھاریسۆن ئەم ژمارە زیادەڕۆییپێکراوەی لە [[جیرۆلامۆ کاردانۆ]]وە گواستووەتەوە، ئەویش لە قەشەی لیسیۆی کاتۆلیکییەوە گواستوویەتەوە.&lt;ref&gt;Harrison, William; Georges Edelen ''The Description of England: Classic Contemporary Account of Tudor Social Life' Dover Publications Inc.; New edition edition (Feb 1995) originally published 1557 ISBN 978-0-486-28275-6 p.193 &lt;!--[http://books.google.co.uk/books?id=4qwDICPz6OoC&amp;pg=PA193&amp;dq=%22Bishop+of+Lisieux%22+Henry+VIII+%22William+Harrison%22&amp;ei=KY-ySsWdB5iwMoDIndcD#v=onepage&amp;q&amp;f=false Books.google.co.uk] --&gt;'' {{بیرخستنەوەی وێب|عنوان=نسخة مؤرشفة|مسار=http://books.google.co.uk/books?id=4qwDICPz6OoC&amp;pg=PA193&amp;dq=%22Bishop+of+Lisieux%22+Henry+VIII+%22William+Harrison%22&amp;ei=KY-ySsWdB5iwMoDIndcD|تاريخ الوصول=25 أكتوبر 2017|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20200604155630/http://books.google.co.uk/books?id=4qwDICPz6OoC&amp;pg=PA193&amp;dq=%22Bishop+of+Lisieux%22+Henry+VIII+%22William+Harrison%22&amp;ei=KY-ySsWdB5iwMoDIndcD|تاريخ أرشيف=4 يونيو 2020|حالة المسار=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

=== کۆچی دوایی و جێنشینەکانی ===
[[پەڕگە:The Old Palace of Whitehall by Hendrik Danckerts.jpg|وێنۆک|کۆشکی وایت ھۆڵ کە پاشا ھێنریی ھەشتەم لە ساڵی ١٥٤٧دا تێیدا کۆچی دوایی کرد.]]
لە کاتی کۆچی دوایی نزیک دەبووەوە، کێشی ھێنری بە شێوەیەکی زۆر زیادیکرد؛ تا وای لێھات دەوری کەمەری گەیشتە ١٣٧ سم، و چیتر نەدەیتوانی بجووڵێت مەگەر بە ھاوکاریی ئامێرەکان نەبێت. ھەروەھا زیپکەی کێمداری پڕ لە ئازار بە جەستەیدا بڵاوبووەوە، و پێدەچێت بەدەست [[نەقرس|نەقرس]]ەوە دەیناڵاندبێت. ھێنری دەستی بە ناڵاندن بەدەست [[قەڵەوی|قەڵەوی]] و کێشە پزیشکییەکانی تر کرد دوای ئەو ڕووداوەی کە لە ساڵی ١٥٣٦دا لە کاتی شمشێربازیدا قاچی بریندار بوو. ڕووداوەکە بووە ھۆی نوێبوونەوەی برینێکی کۆن کە ھێنری ساڵانێک بوو پێوەی دەیناڵاند، تا وای لێھات پزیشکەکان لە چارەسەرکردنی بێئومێد بوون. برینەکە بۆ ماوەی تەمەنی کە مابووی کێمی دەکرد، و بەو ھۆیەوە ڕێگری لێ کرد کە ھەمان ئاستی چالاکیی جەستەیی پێشتری ھەبێت. ڕووداوی شمشێربازییەکە بووە ھۆی گۆڕانی میزاجی ھێنری، کە کاریگەرییەکی زۆری لەسەر کەسایەتی و میزاجی ھەبوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|مسار=https://www.independent.co.uk/news/uk/this-britain/jousting-accident-turned-henry-viii-tyrant-1670421.html |عنوان=The jousting accident that turned Henry VIII into a tyrant&amp;nbsp;— This Britain, UK |عمل=The Independent |مكان=UK |تاريخ=18 April 2009 |تاريخ الوصول=25 August 2010| مسار أرشيف = https://web.archive.org/web/20180126234114/http://www.independent.co.uk/news/uk/this-britain/the-jousting-accident-that-turned-henry-viii-into-a-tyrant-1670421.html | تاريخ أرشيف = 26 يناير 2018 }}&lt;/ref&gt;

ئەو بیردۆزەی دەڵێت ھێنری بەدەست [[سیفلیس|سیفلیس]]ەوە دەیناڵاند لەلایەن زۆرێک لە مێژوونووسانەوە ڕەت کرایەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|مسار= http://books.google.com/?id=AJReBNnOoL8C&amp;pg=PA68&amp;dq=syphilis+henry+viii#v=onepage&amp;q=syphilis%20henry%20viii&amp;f=false|عنوان= The burdens of disease: epidemics and human response in western history|الأول=J. N.|الأخير= Hays|ناشر=Rutgers University Press|سنة= 2010|صفحة=68|ردمك=978-0-8135-4613-1|مسار أرشيف= https://web.archive.org/web/20200527120341/https://books.google.com/books?id=AJReBNnOoL8C&amp;pg=PA68&amp;dq=syphilis+henry+viii&amp;hl=en#v=onepage&amp;q=syphilis%20henry%20viii&amp;f=false|تاريخ أرشيف=2020-01-23}}&lt;/ref&gt; سەرەڕای ئەوەی نەخۆشیی سیفلیس لە سەردەمی ھێنریدا ناسراو بوو، بەڵام پزیشکەکانی ھێنری ھیچ ئاماژەیەکیان بۆ تووشبوونی بەم نەخۆشییە تۆمار نەکردووە. بیردۆزێکی نوێی پەسەندتر ھەیە کە ئاماژە بەوە دەکات نیشانە پزیشکییەکانی ھێنری، کە خوشکە گەورەکەی [[مارگرێت تیودۆر|مارگرێت]]یش پێوەی دەیناڵاند، نیشانەکانی [[شەکرەی جۆری دووەم|نەخۆشیی شەکرەی جۆری دووەم]]ن. بەپێی توێژینەوەیەک کە لە ئاداری ٢٠١١دا بڵاوکراوەتەوە، بارودۆخی سکپڕیی ھاوسەرەکانی و تێکچوونی ھێزی عەقڵی، ئاماژە بەوە دەکەن کە ڕەنگە پاشا بەدەست [[سیستمی دژەتەنی کێڵ|کێڵ پۆزەتیڤ]] و [[کۆنیشانەی ماکلوید]]ەوە دەیناڵاندبێت.&lt;ref name=kell1&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ | مسار = http://news.discovery.com/history/henry-viii-blood-disorder-110311.html | عنوان = King Henry VIII's Madness Explained | الأخير = Sohn | الأول = Emily |تاريخ = 11 March 2011 | ناشر=discovery.com | تاريخ الوصول =25 March 2011| مسار أرشيف = https://web.archive.org/web/20121117045039/http://news.discovery.com/history/henry-viii-blood-disorder-110311.html | تاريخ أرشيف = 17 نوفمبر 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=kell2&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ | مسار = https://www.sciencedaily.com/releases/2011/03/110303153114.htm | عنوان = Solving the Puzzle of Henry VIII |تاريخ = 3 March 2011 | ناشر=sciencedaily.com | تاريخ الوصول =25 March 2011| مسار أرشيف = https://web.archive.org/web/20170818082721/https://www.sciencedaily.com/releases/2011/03/110303153114.htm | تاريخ أرشيف = 18 أغسطس 2017 }}&lt;/ref&gt;

شارەزایانی قەڵەوی لە [[کۆلێژی ئیمپریال لە لەندەن|کۆلێژی ئیمپریال لە لەندەن]] مێژووی ھێنریی ھەشتەم و [[مۆرفۆلۆژیای جەستەی|مۆرفۆلۆژیای جەستەیان]] شیکردەوە بۆ دیاریکردنی ئەوەی ئایا پێکانێکی مێشک دوای ڕووداوی شمشێربازیی ١٥٣٦، بووەتە ھۆی تێکچوونی ھۆرمۆنی دەماری کە بووەتە ھۆی قەڵەوییەکەی. ئەم شیکارییە کەمیی [[ھۆرمۆنی گەشە]]ی وەک سەرچاوەی زیادبوونی قەڵەوییەکەی دیاری کردووە، و تەنانەت گۆڕانکارییە ڕەفتارییە گەورەکانیش – وەک ھاوسەرگیریی فرە و جەنگ لەگەڵ فەڕەنسا – لە ساڵانی کۆتایی تەمەنیدا.&lt;ref&gt;{{استشهاد بدورية محكمة|مؤلف=Ashrafian, Hutan.|عنوان= Henry VIII's obesity following traumatic brain injury|صحيفة= Endocrine|سنة=2011|doi= 10.1007/s12020-011-9581-z|مسار= http://www.bioportfolio.com/resources/pmarticle/267683/Henry-Viii-s-Obesity-Following-Traumatic-Brain-Injury.html|.|مسار أرشيف= https://web.archive.org/web/20170705025431/http://www.bioportfolio.com/resources/pmarticle/267683/Henry-Viii-s-Obesity-Following-Traumatic-Brain-Injury.html|تاريخ أرشيف=2017-07-05}}&lt;/ref&gt;

نەخۆشیی قەڵەوی بووە ھۆی کۆچی دواییی ھێنری لە تەمەنی پەنجا و پێنج ساڵیدا، ئەوەش لە ٢٨ی کانوونی دووەمی ١٥٤٧ لە [[کۆشکی وایت ھۆڵ]] ڕووی دا، کە ھاوکات بوو لەگەڵ نەوەدەمین ساڵیادی لەدایکبوونی باوکی، و دوا وشەکانی ئەمانە بوون: «قەشەکان! قەشەکان! قەشەکان!»&lt;ref&gt;Davies, p. 687.&lt;/ref&gt; ڕەنگە ئاماژە بێت بۆ ئەو قەشانەی کە بووە ھۆی دەرکردنیان بە ھەڵوەشاندنەوەی دێرەکان.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |مسار= http://books.google.co.uk/books?id=bq0aJ5qKoOYC&amp;pg=PA130|عنوان=The Last Words of Distinguished Men and Women: Collected from Various Sources |الأول=Frederic|الأخير=Marvin|عمل=books.google.co.uk |سنة=2010 (Reprint)|ISBN=978-1-4400-6608-5|تاريخ الوصول=14 March 2012| مسار أرشيف = https://web.archive.org/web/20140930034751/http://books.google.co.uk/books?id=bq0aJ5qKoOYC | تاريخ أرشيف = 30 سبتمبر 2014 }}&lt;/ref&gt; ھێنریی ھەشتەم لە کڵێسای قەشە جۆرج لە [[قەڵای ویندسۆر]] لە تەنیشت جەین سیمۆری ھاوسەری نێژرا.&lt;ref&gt;''Early Tudor Tombs and the Rise and Fall of Anglo-Italian Relations'', in ''[http://books.google.com/books?id=rYB_HYPsa8gC&amp;source=gbs_slider_thumb The The evolution of the grand tour:Anglo-Italian cultural relations since the Renaissance]'' by Edward Chaney (Routledge 2000). {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170424002021/https://books.google.com/books?id=rYB_HYPsa8gC&amp;source=gbs_slider_thumb |date=24 أبريل 2017}}&lt;/ref&gt; دوای زیاتر لە سەد ساڵ، پاشا [[چارڵزی یەکەم (پاشای ئینگلتەرا)|چارڵزی یەکەم]] لە ھەمان گۆڕدا نێژرا.

دوای کۆچی دوایی، ئێدوارد کوڕە تاقانە شەرعییەکەی لەژێر ناوی [[ئێدواردی شەشەمی پاشای ئینگلتەرا|ئێدواردی شەشەم]] بووە جێنشینی. و لەبەر ئەوەی ئێدوارد لە تەمەنی نۆ ساڵیدا بوو، توانای بەدەستەوەگرتنی دەسەڵاتی نەبوو. ھێنری وەسیەتی بە ئەنجومەنێک کرد کە لە ١٦ وەسی پێکدێت بۆ بەڕێوەبردنی حوکمڕانی تا ئەو کاتەی ھێنری دەگاتە تەمەنی ھەژدە ساڵی. وەسییەکان [[ئێدوارد سیمۆر]] خاڵی پاشایان ھەڵبژارد بۆ ئەوەی ببێتە پارێزەری تەخت. وەک نەریت، ھێنری وەسیەتی کرد کە جێنشینی ئێدوارد مافی ماری خوشکی و نەوەکانی بێت، و ئەگەر نەوەی نەبوو تەختەکە بۆ ئێلیزابێسی خوشکیان و نەوەکانی بێت. لە کۆتاییدا، ئەگەر ئێلیزابێس پاشکۆی نەبوو، تەختەکە بۆ نەوەی [[ماری تیودۆر|ماری]] خوشکە بچووکەکەی دەبێت، بەوەش نەوەی خوشکەکەی [[مارگرێت تیودۆر|مارگرێت]]ی لە جێنشینیکردنی دوورخستەوە، بەپێی ئەو وەسیەتنامەیە. بەڵام بابەتەکە شکستی ھێنا، چونکە دوای کۆچی دواییی ئێلیزابێسی کچی، [[جەیمسی شەشەم و یەکەم|جەیمسی چوارەمی پاشای سکۆتلەندا]] کە نەوەی مارگرێتی خوشکی بوو، بووە جێنشینی.

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{پاشاکانی ئینگلتەرا، سکۆتلەندا، بەریتانیا}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئینگلتەرا|شانشینی یەکگرتوو}}
{{پۆلی کۆمنز|Henry VIII of England}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٤٩١]]
[[پۆل:مردووانی ١٥٤٧]]
[[پۆل:پاشا ئینگلیزەکان]]
[[پۆل:نووسەرانی ئینگلیزی سەدەی ١٦یەم]]
[[پۆل:ئەنگلیکانەکانی ئینگلیز]]
[[پۆل:دامەزرێنەرانی ئایینەکان]]
[[پۆل:نووسەرە پیاوەکانی سەدەی ١٦یەم]]
[[پۆل:ئەو کەسانەی کە برینێکی زەبراویی مێشکیان ھەیە]]
[[پۆل:دامەزرێنەرانی دینەکان]]
[[پۆل:کاسۆلیکە ڕۆمانیەکانی پێشوو]]</text>
      <sha1>nvhe1lrs2sgwj83nxelr7r9af2gr1o0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جەیمزی یەکەمی ئینگلتەرا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103799</id>
    <revision>
      <id>1580715</id>
      <parentid>1500135</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:07:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1silent scientist</username>
        <id>51740</id>
      </contributor>
      <comment>/* سەرچاوەکان */</comment>
      <origin>1580715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2913" sha1="pkby87p7o115p2lozbtykd24hxel4by" xml:space="preserve">{{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
[[پەڕگە:James I of England by Daniel Mytens.jpg|وێنۆک|جەیمزی یەکەمی ئینگلستان]]

'''جەیمزی یەکەمی ئینگلستان''' یان '''جەیمزی شەشەمی سکۆتلەند''' (١٥٦٦–١٦٢٥؛ بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: James VI and I) پاشای [[سکۆتلەند]] و لە دوای ماوەیەک [[ئینگلستان]] و [[ئیرلەند]] بوو.

== منداڵی ==
جەیمزی شەشەم لە ١٩ی جولایی ١٥٦٧دا لە تەمەنی سی مانگیدا بوو بە پاشای سکۆتلەند، لە ئەو کاتەدا دایکی واتە [[ماری شاژنی سکۆتلەند]] لە لاکلێڤێندا ئەسیر بوو. جەیمز ھەشت مانگانە بوو کە باوکی، واتە [[لۆرد دارنلی]]، کوژرا و ھەروەھا دە مانگانە بوو کە بۆ دوایین جار دایکی چاو پێکەوت. لە سەرەتای پاشایەتیی ئەودا چوار وەزیر لە ژێر ناوی ئەودا بە سەر سکۆتلەنددا حکوومەتیان دەکرد، کە بریتی بوون لە مۆرای، لێناکس، مار و مۆرتۆن، ھەمووی ئەمانە بێجگە یەکێکیان کوژران.

== حکوومەتی ئینگلستان ==
ئەو لە دوای لە سێدارە درانی دایکی و مردنی [[ئێلیزابێتی یەکەمی ئینگلستان]] حکوومەتی ئینگلستانیشی گرت بە دەستەوە. لە دوای ئەوەی کە جەیمز خۆی بە شوێنکەوتووی ئایینی پرۆتێستان زانی، ڕێبەرەکانی شۆرای پاشایەتیی ئێلیزابێت، لە ڕێگەی مارییەوە، ئەویان بە واریسی پاشایەتیی ئینگلستان دانا. چوار ڕۆژ لە دوای مردنی ئێلیزابێت، جەیمز سەفەرێکی شادی لە [[ئێدینبورگ]]ەوە بەرەو [[لەندەن]] دەست پێکرد و لە ڕێگەدا چاوی بە ئەشرافی ئینگلستان کەوت. بەو جۆرە گەشتە لەندەن و لە تەمەنی سی و حەوت ساڵیدا بوو بە پاشای سکۆتلەند، ئیرلەند و ئینگلستان.

== سەرچاوەکان ==
Will and Ariel Durant, The Story of Civilization, Volume 7, Age of Reason, Pages 160-174.
{{پاشاکانی ئینگلتەرا، سکۆتلەندا، بەریتانیا}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|سکۆتلاند|ئینگلتەرا}}
{{پۆلی کۆمنز|James I of England}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٥٦٦]]
[[پۆل:مردووانی ١٦٢٥]]
[[پۆل:پاشا ئینگلیزەکان]]
[[پۆل:نووسەرە پیاوەکانی سەدەی ١٦یەم]]
[[پۆل:بەخاک سپاردن لە وێستمینستەر ئەبی]]</text>
      <sha1>pkby87p7o115p2lozbtykd24hxel4by</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580759</id>
      <parentid>1580715</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T09:03:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان</comment>
      <origin>1580759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2994" sha1="qhvno1nzvo6nhftv3400d8i36ll4b94" xml:space="preserve">{{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
[[پەڕگە:James I of England by Daniel Mytens.jpg|وێنۆک|جەیمزی یەکەمی ئینگلستان]]

'''جەیمزی یەکەمی ئینگلستان''' یان '''جەیمزی شەشەمی سکۆتلەند''' (١٥٦٦–١٦٢٥؛ بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: James VI and I) پاشای [[سکۆتلەند]] و لە دوای ماوەیەک [[ئینگلستان]] و [[ئیرلەند]] بوو.

== منداڵی ==
جەیمزی شەشەم لە ١٩ی جولایی ١٥٦٧دا لە تەمەنی سی مانگیدا بوو بە پاشای سکۆتلەند، لە ئەو کاتەدا دایکی واتە [[ماری شاژنی سکۆتلەند]] لە لاکلێڤێندا ئەسیر بوو. جەیمز ھەشت مانگانە بوو کە باوکی، واتە [[لۆرد دارنلی]]، کوژرا و ھەروەھا دە مانگانە بوو کە بۆ دوایین جار دایکی چاو پێکەوت. لە سەرەتای پاشایەتیی ئەودا چوار وەزیر لە ژێر ناوی ئەودا بە سەر سکۆتلەنددا حکوومەتیان دەکرد، کە بریتی بوون لە مۆرای، لێناکس، مار و مۆرتۆن، ھەمووی ئەمانە بێجگە یەکێکیان کوژران.

== حکوومەتی ئینگلستان ==
ئەو لە دوای لە سێدارە درانی دایکی و مردنی [[ئێلیزابێتی یەکەمی ئینگلستان]] حکوومەتی ئینگلستانیشی گرت بە دەستەوە. لە دوای ئەوەی کە جەیمز خۆی بە شوێنکەوتووی ئایینی پرۆتێستان زانی، ڕێبەرەکانی شۆرای پاشایەتیی ئێلیزابێت، لە ڕێگەی مارییەوە، ئەویان بە واریسی پاشایەتیی ئینگلستان دانا. چوار ڕۆژ لە دوای مردنی ئێلیزابێت، جەیمز سەفەرێکی شادی لە [[ئێدینبورگ]]ەوە بەرەو [[لەندەن]] دەست پێکرد و لە ڕێگەدا چاوی بە ئەشرافی ئینگلستان کەوت. بەو جۆرە گەشتە لەندەن و لە تەمەنی سی و حەوت ساڵیدا بوو بە پاشای سکۆتلەند، ئیرلەند و ئینگلستان.

== سەرچاوەکان ==
Will and Ariel Durant, The Story of Civilization, Volume 7, Age of Reason, Pages 160-174.
{{پاشاکانی ئینگلتەرا، سکۆتلەندا، بەریتانیا}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|سکۆتلاند|ئینگلتەرا}}
{{پۆلی کۆمنز|James I of England}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٥٦٦]]
[[پۆل:مردووانی ١٦٢٥]]
[[پۆل:پاشا ئینگلیزەکان]]
[[پۆل:نووسەرە پیاوەکانی سەدەی ١٦یەم]]
[[پۆل:بەخاک سپاردن لە وێستمینستەر ئەبی]]
[[پۆل:نووسەران بە زمانی لاتینیی سەدەی ١٧یەم]]</text>
      <sha1>qhvno1nzvo6nhftv3400d8i36ll4b94</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماری شاژنی سکۆتلاند</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103800</id>
    <revision>
      <id>1580484</id>
      <parentid>1514517</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:46:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1silent scientist</username>
        <id>51740</id>
      </contributor>
      <comment>لە ڕێگەی [[وپ:تووڵامراز|تووڵامراز]] دەستکاری کراوە</comment>
      <origin>1580484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5513" sha1="guvsxchk7irofto1s9r2wc5z5ic55du" xml:space="preserve">{{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
[[پەڕگە:Mary Stuart Queen.jpg|وێنۆک|شاژن ماری ستوارت]]
'''ماری شاژنی سکۆتلەند''' یان ماری شاژنی سکۆتلەندییەکان ({{بە ئینگلیزی|Mary, queen of Scots}})یان ماریی یەکەمی سکۆتلەند، ناوی ماری ستوارت و کچی [[جەیمزی پێنجەمی سکۆتلەند]] و دایکی [[جەیمزی یەکەمی ئینگلستان|جەیمزی شەشەم]] بوو. لە ساڵی ١٥٤٢دا لە [[سکۆتلەند]] لە دایک بوو و لە ساڵی ١٥٨٧دا بە جۆرێکی تراژیک لە سێدارە درا.

ئەو ھەروەھا کوڕەزای مارگارێت توودۆری کچی [[ھێنزی  حەوتەمی]] شای [[ئینگلستان]] بوو؛ بۆیە دەبوە پوورزازای [[ماری توودۆر]] و [[ئێلیزابێتی یەکەمی ئینگلستان]]. لە لای خەڵکی عەوامدا، ئەگەر ئێلیزابێت بێ ھیچ منداڵێک بمردایە، ماری جێگری ڕاستەقینەی تاج و تەختی ئەو بوو، ھەروەھا لە لای ئەوانەدا کە ئێلیزابێتیان بە حەرامزادە دەزانی (وەکوو ھەمووی کاتۆلیکەکان و تەنانەت ھێنزی ھەشتەم خۆشی لە سەردەمێکدا)، ماری ستوارت دەبوا لە ساڵی ١٥٥٨دا لەسەر تەختی پاشایەتیی ئینگلستان دابنیشتایە.

== منداڵی ==
ماری لە یەکەمین ساڵی لەدایکبوونیدا کۆمەڵێک پاشایەتیی پێشکەش کرا. حەفتەیەک لە لەدایکبوونی تێپەڕ بووبوو کە بە مردنی باوکی بوو بە شاژنی سکۆتلەند. [[ھێنریی ھەشتەمی ئینگلتەرا|ھێنریی ھەشتەم]] کە بەھیوا بوو، سکۆتلەند بکات بە بەشێک لە خاکی ئینگلستان، پێشنیاری دا کە بەڵێنی پێ بدەن، کچە ساواکە دەبێتە ژنی ئێدواردی کوڕی، بۆیە ویستی کە بیھێنن بۆ ئینگلستان و لەوێدا وەکوو پڕۆتێستانێک پەروەردە بکرێت تا ببێت بە شاژنی ئێدوارد. دایکی کاتۆلیکی ماری، لەجێی ئەمە، پێشنیاری [[ھێنزی ی دووھەم]]ی فەڕەنسای قەبووڵ کرد(١٥٤٨) کە ماری بە ژنی بدات بە کوڕەکەی ئەو کە جێگری پاشای [[فەڕەنسا]] بوو؛ بۆیە لە ترسی ئەوەی کە ماری لەلایەن دەسەڵاتی ئینگلستانەوە بدزرێت، لە تەمەنی شەش ساڵانیدا، نێردرا بۆ فەڕانسە.

== لاوی ==
ئەو لە فەڕەنسا لەگەڵ [[فڕانسیسی دووھەم]]دا زەماوەندی کرد و بوو بە شاژنی فەڕەنسا؛ بەڵام فڕانسیس لە ١٥٦٠دا لە دوای دوو ساڵ پاشایەتی کۆچی دوایی کرد. ماری کە لە تەمەنی ھەژدە ساڵیدا بێوەژن کەوتبوو، دەیویست لە فەڕەنسا بمێنێتەوە، لەبەر ئەوەی کە زۆر حەزی لەو وڵاتە بوو. بەس ھەر لەو کاتەدا کۆمەڵێکی زۆر لە خەڵکی سکۆتلەند بەرەو ئایینی پڕۆتێستانیزم چووبوون و ئەو مەترسییە ئەو وڵاتەی داگرتبوو کە ناوی لە لیستی ھاوپەیمانەکانی فەڕانسەدا بسڕێتەوە؛ بۆیە لە ١٤ی ئابی ١٥٦١دا، ماری لە ڕێگەی زەریاوە لە سالەیسەوە، ماڵاوایی لە فەڕەنسا کرد و گەڕایەوە بۆ سکۆتلەند. ماریی [[کاتۆلیک]] لە دوای گەڕانەوەی بۆ سکۆتلەند تووشی ڕاپەڕینە ئایینییەکەی [[جۆن ناکس]] بوو.  دوو تابلۆ کە لە ئەو سەردەمە بە جێ ماون، بەڵگەی پشت ئەستووری ئەوەن کە ماری یەکێک لە جوانترین ژنانی سەردەمی خۆی بوە. ئەو لە دوای چوار ساڵ مانەوە بە بێوەژنی لەگەڵ [[لۆرد دارنلی]]دا زەماوەندی کرد.

== کوژران ==
لە ١٥٦٧دا چەن نامە کە دەوترا بە دەستی ماری نووسراوە، پەیدا کراو لە دوای ناکۆکییەکانی ماری و دارنلی، ماری تاوانبار بە خەیانەت و دەسیسەی کوشتنی مێردەکەی کرا. ئەو لەسەر ئەم تاوانە دادگایی کرا و بە فەرمانی [[ئێلیزابێتی یەکەمی ئینگلستان]] کوژرا.

== سەرچاوەکان ==
Will and Ariel Durant, The Story of Civilization, Volume 7, Age of Reason, Pages 134- 160.
{{پاشاکانی ئینگلتەرا، سکۆتلەندا، بەریتانیا}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|ژن|فەڕەنسا|مۆسیقا}}
{{پۆلی کۆمنز|Mary, Queen of Scots}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٥٤٢]]
[[پۆل:مردووانی ١٥٨٧]]
[[پۆل:پاشایەتیی ئینگلستان]]
[[پۆل:پاشایەتیی سکۆتلەند]]
[[پۆل:فەرمانڕەوا ژنەکانی سەدەی ١٦یەم]]
[[پۆل:شاعیرانی سکۆتلاندی]]
[[پۆل:بەخاک سپاردن لە وێستمینستەر دەبی]]
[[پۆل:پاشا لە سێدارەدراوەکان]]</text>
      <sha1>guvsxchk7irofto1s9r2wc5z5ic55du</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئایاسۆفیا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>117745</id>
    <revision>
      <id>1580480</id>
      <parentid>1580352</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:03:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:مزگەوت|مزگەوت]]</comment>
      <origin>1580480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4837" sha1="e9klln2dr095668q0dr6di1uytqk7fw" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''ئایاسۆفیا''' یان '''ھاجیا سۆفیا''' [[کڵێسا]]یەکی کۆنی ئایینی [[مەسیحییەت]] بوو کە لە دوای فەتحی [[ئەستەمبوڵ]] بە دەستی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] کرا بە [[مزگەوت]]. ئایاسۆفیا لە ساڵی ١٩٣٥ەوە وەکوو [[مۆزەخانە]] بەکار دەھێندرا، دوای ٨٥ ساڵ چاوەڕوانی موسڵمانان دووبارە بڵندگۆکانی ئایاسۆفیا بانگی ئیسلامی تێدا خوێندرا.&lt;ref&gt;http://books.google.com/books?id=MOA5vfSl3dwC&amp;pg=PA57&amp;dq=%22Its+dedication+to+the+Wisdom+of+God+identified+it+with+Christ%22#v=onepage&amp;q=%22Its%20dedication%20to%20the%20Wisdom%20of%20God%20identified%20it%20with%20Christ%22&amp;f=false&lt;/ref&gt; ئایاسۆفیا ھەمیشە بە جوانترین باڵەخانەی مێژوویی ناوزەند دەکرێت، لە ساڵی ٢٠١٤ [[پاپا فرانسیس]] لەمیانی سەردانی بۆ [[تورکیا]] سەردانی ئایا سۆفیاشی کرد، داوای دووبارە بوونەوەی بە کڵێسای کرد، بەڵام دوای بڕیاری [[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان]] دووبارە کرایەوە بە مزگەوت لەساڵی ٢٠٢٠.&lt;ref&gt;http://rudaw.net/turkish/middleeast/turkey/291120144 ، ڕووداو تورکی&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.hurriyetdailynews.com/pope-francis-prays-in-istanbuls-iconic-blue-mosque-visits-hagia-sophia.aspx?pageID=238&amp;nID=74987&amp;NewsCatID=359 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170212075049/http://www.hurriyetdailynews.com/pope-francis-prays-in-istanbuls-iconic-blue-mosque-visits-hagia-sophia.aspx?pageID=238&amp;nid=74987&amp;NewsCatID=359# |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی شوباتی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

== گۆڕینی ئایاسۆفیا بە مۆزەخانە ==
لە ساڵی ١٩٣٥، [[مستەفا کەمال ئاتاتورک]] ئایا سۆفیای گۆڕی لە مزگەوتەوە بۆ مۆزەخانەیەکی نوێ.

== گۆڕینەوەی بە مزگەوت ==
لە [[١٠ی تەممووز]]ی ساڵی [[٢٠٢٠]] دادگای کارگێری بەرزی [[تورکیا]] ھەستا بە دەرکردنی بڕیاڕی گۆڕینی ئایاسۆفیا لە [[مۆزەخانە]]وە بۆ مزگەوت، سەرۆکی تورکیا [[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان]] واژووی لەسەر بڕیاڕەکە کرد و ڕای گەیاند کە [[٢٤ی تەممووز]] یەکەمین نوێژ لە مزگەوتەکە ئەنجامدەدرێت.

=== کاردانەوەی وڵاتان ===
* {{ئاڵا|فەڕەنسا}} — وەزیری دەرەوەی فەڕەنسا [[جان ئیڤ لۆدریان]] ڕای گەیاند کە وڵاتی [[فەڕەنسا]] ناڕازییە لە بڕیارەکەی تورکیا بە گۆڕینی ئایاسۆفیا بۆ مزگەوت.
* {{ئاڵا|ویلایەتە یەکگرتووەکان}} — وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا ڕای گەیاند کە ئێمە ھەست بە (نا ئومێدی) دەکەین لە ئاست بڕیارەکەی تورکیا بە گۆڕینی ئایاسۆفیا لە مۆزەخانەوە بۆ مزگەوت.
* {{ئاڵا|ڕووسیا}} — کڵێسای ئۆسەدۆکسی ڕووسی تانە لە بڕیارەکەی دادگای تورکیا دەدا بە گۆڕینی ئایاسۆفیا.
* {{ئاڵا|یۆنان}} — تانە لە بڕیارەکەی تورکیا دەگرین بە گۆڕینی مۆزەخانە و کێسای ئایاسۆفیا بە مزگەوت ئەوە بڕیارەکی شەرمەزاری و ھارکردنی ئاشکرای نێونەتەوەیییەوە.

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}
* [https://web.archive.org/web/20200710153500/https://arabic.rt.com/world/1133103-%D8%A3%D8%B1%D8%AF%D9%88%D8%BA%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%85-%D9%81%D8%AA%D8%AD-%D8%A2%D9%8A%D8%A7-%D8%B5%D9%88%D9%81%D9%8A%D8%A7-%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ ئەردۆغان بڕیاری دادگای پەسەند کرد و ڕایگەیاند کە ئایسۆفیا مزگەوتێکی مێژوویییە]

{{تووڵی دەروازە|نژیاروانی|ئیسلام|تورکیا|ئایین|ئاسیا|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|مزگەوت}}
{{پۆلی کۆمنز|Hagia Sophia}}

[[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]]
[[پۆل:قوستەنتینە]]
[[پۆل:گومبەزەکان]]
[[پۆل:شوێنە گەشتیارییەکانی ئەستەمبوڵ]]
[[پۆل:مزگەوتەکانی ئەستەمبوڵ]]
[[پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە تورکیا]]</text>
      <sha1>e9klln2dr095668q0dr6di1uytqk7fw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جۆن ئێف. کێنیدی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>118389</id>
    <revision>
      <id>1580621</id>
      <parentid>1544414</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:11:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکراتیی ئەنحوومەنی نوێنەرانیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] بۆ [[پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکرات لە ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6483" sha1="bp6q5kuoxbbb73hydpz8s3ezkaj6aap" xml:space="preserve">{{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
{{داتابۆکس}}
'''جۆن فیتزجیراڵد کێنیدی''' ({{بە ئینگلیزی|John F Kennedy}}؛ ٢٩ی ئایاری ١٩١٧ – ٢٢ی تشرینی دووەمی ١٩٦٣) کەسایەتی سیاسیی ئەمریکی و ٣٥ھەمین سەرۆکی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]، سەرەتا ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەران بووە دواتر بووەتە ئەندامی ئەنجومەنی پیران، لە ساڵی ١٩٦٠ و لەتەمەنی ٤٣ ساڵیدا لەلایەن حیزبی دیموکراتییەوە ھەڵبژێردرا بۆ سەرۆکایەتی ئەمریکا و لەئەنجامدا لە ڕیتشارد نیکسۆنی ڕکابەری بردەوە و بووە یەکەم [[کاسۆلیک]] کە سەرۆکایەتی ئەمریکا بگرێتە دەست، ھەروەھا بە بچوکترین سەرۆکی ئەمریکا ھەژمارکراوە.

جۆن کێنیدی لەکاتێکی ھەستیار و دژواردا لەماوەی جەنگی سارددا سەرۆکایەتی ئەمریکای گرتە دەست و خاوەنی ھەڵوێستی بەھێز بووە لەبەرامبەر [[سۆڤیەت]]دا لەھەموو ڕوویەکەوە، ھەر ئەمەش وایلێکردووە لەھەموو سەرۆکەکانی دیکەی ئەمریکا گرنگتربێت و لەلایەن خەڵکیشەوە خۆشەویستربێت، لەھەرە ڕووداوە گرنگەکان لەسەردەمی حوکمڕانی جۆن کێنیدیدا کردەوەی ھەڵکوتانی کەنداوی بەرازەکان و قەیرانی مووشەکی [[کوبا]] و دروستکرنی دیواری [[بەرلین]] و کێبڕکێی داگیرکردنی ئاسمان کە بەوە ناسراوە بەڵێنی داوە مرۆڤ بخاتە سەر زەوی ڕوویانداوە. لە ساڵی ١٩٦٢ کۆپتەرەکانی cia وێنەی چەند مووشەکێکیان گرتووە کە لەلایەن یەکێتی سۆڤیەتەوە لە کوبادا دامەزراوە و ئاڕاستەکەشی بەرەو ئەمریکا بووە و توانای ھەڵگرتنی کڵاوەی ئەتۆمیان ھەبووە ھەر بۆیە جۆن کێنیدی ڕووبەڕوی مەترسیدارترین بڕیار بووەتەوە لەمێژودا، ئەگەر ھێرشی بکردایەتە سەر مووشەکەکان ڕەنگ بوو جەنگێکی ئەتۆمی لێبکەوتایەتەوە و زۆربەی وڵاتانی جیھان کاول ببوایە ئەگەریش دەستەوەستان بوەستایە و ھیچی نەکردبا مووشەکەکان مەترسیان لەسەر ئەمریکا دروست دەکرد و پێگەی ئەمریکاش لاواز دەبوو ئەگەر وەلامی مووشەکەکانی نەدایەتەوە، لەکۆتاییدا بڕیاریدا ھێزی دەریاوانی ئەمریکا ڕەوانە بکات تاکو ڕێگە بەسۆڤییەت نەدات پڕۆژەی دروستکردنی ئەو مووشەکانە تەواوبکات. دواتر لەگەڵ نیکیتا خرۆشۆڤی سەرۆکی سۆڤیەت ڕێککەوتوون لەسەر ئەوەی [[مووشەک]]ەکانی [[سۆڤیەت]] لە کوبا لاببرێن بەمەرجێک ئەمریکا کوبا داگیرنەکات.

جۆن کێنیدی ناسراوە بەو سەرۆکەی بەڵێنی داوە کە مرۆڤ بگەیەنێتە سەر مانگ و بەسەلامەتیش بیگەڕێنێتەوە سەر زەوی، لە ٢٢ تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٦٣ لەتەمەنی ٤٦ ساڵیدا کە بەسەردانێکی فەرمی لە شاری دالاس بووە لەلایەن کەسێکەوە بەناوی لی ھارڤی ئۆزواڵد(Lee Harvey Oswald) 1963-1939 تەقەی لێکرا و بە فیشەک تیرۆرکرا، دوای دەستگیرکردنی لی ھارڤی ئۆزواڵد و لە کاتی بردنی بۆ بەندیخانە لە دوایی کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانی لە پەخشی ڕاستەوخۆی تەلەڤیزیۆنی لە بنکەی پۆلیسی دالاس لەلایەن خاوەن یانەیەکی شەوانەی ناوەخۆیی بەناوی جاک ڕوبی (Jack Ruby)تەقەی لێکرا و کوژرا. جۆن کێنیدی لە ساڵی ١٩٥٣ھاوسەرگیری لەگەڵ جاکلین لی بوڤەر کرد (Jacquline Kennedy) بوونە خاوەنی ٤ منداڵ کە دووانیان دوای ماوەیەک لە لەدایکبوونیان مردون، :-کارۆلین کێنیدی لە دایکبووی ساڵی ١٩٥٧، ئێستا باڵیۆزی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە لە ئوسترالیا، جۆن کێنیدی بچووک ١٩٦٠–١٩٩٩.

== سەرچاوەکان ==
* [[:ar:جون کینیدی|ویکیپیدیای عەرەبی]]

{{سەرۆکەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان}}
{{پۆلی کۆمنز|John F. Kennedy}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئیسپانیا|شەڕی سارد|سیاسەت|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|مێژوو}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٧]]
[[پۆل:مردووانی ١٩٦٣]]
[[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان]]
[[پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم]]
[[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری]]
[[پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکرات لە ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]
[[پۆل:خێزانی کێنیدی]]
[[پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی]]
[[پۆل:نووسەرە کوڕە ئەمریکییەکانی سەدەی بیستەم]]
[[پۆل:خەڵکی قەیرانی کۆنگۆ]]
[[پۆل:پارێزەرانی بۆشایی ئاسمان]]
[[پۆل:چالاکوانانی مافە مەدەنییە ئەفریقی-ئەمریکییەکان]]
[[پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]]
[[پۆل:ئەو ئەمریکییانەی پەیڕەوی کڵێسای کاتۆلیکی ڕۆم دەکەن]]
[[پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]]
[[پۆل:کەسایەتیی ساڵ (گۆڤاری تایم)]]
[[پۆل:کۆچەرانی ئەمریکی لە شانشینی یەکگرتوو]]</text>
      <sha1>bp6q5kuoxbbb73hydpz8s3ezkaj6aap</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شێرلی چیسھۆڵم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>118390</id>
    <revision>
      <id>1580618</id>
      <parentid>1509487</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:11:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکراتیی ئەنحوومەنی نوێنەرانیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] بۆ [[پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکرات لە ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5352" sha1="tm977a4khy5ihubbpujsjbkgfek47t7" xml:space="preserve">{{چەند کێشەیەک|
{{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
{{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
}}
[[پەڕگە:Shirley Chisholm.jpg|وێنۆک|شێرلی چیسھۆڵم]]
'''شێرلی چیسھۆڵم''' (ی تشرینی دووەمی ١٩٢٤ نیویۆرک  – ١ی کاوونی یەکەمی ٢٠٠٥) سیاسەتمەدارێکی ئەمریکی سەر بە حیزبی دیموکراتی بووە و یەکەم ئافرەتی ڕەش پێست بووە وەکو ئەندامی کۆنگرسی ئەمریکا ھەڵبژێردرێت، لە ٣٠ نۆڤەمبەری ساڵی ١٩٢٤ لە گەڕەکی بڕۆکلین لە کەرتی کینغزی شاری نیویۆرک لەدایک بووە و دایک و باوکی لە [[بریتانیا]] و بربادۆسەوە کۆچیان کردووە بۆ ئەمریکا.

== ژیان ==
چیسھۆڵم ٣٠ی تشرینی دووەمی ١٩٢٤ نیویۆرک لە ساڵی ١٩٤٦ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە زانکۆی بڕۆکلین بەدەستھێناوە و لەساڵی ١٩٥٢ بڕوانامەی ماجستێری لە پەروەردەی سەرەتایی لە زانکۆی کۆڵۆمبیا بەدەستھێناوە و لەساڵی ١٩٥٦ بۆ ساڵی ١٩٥٩ بەڕێوەبەری ناوەندی ھامیلتۆن مادیسۆنی چاودێری مناڵان بووە و لەساڵی ١٩٥٩ بۆ ساڵی ١٩٦٤ وەکو ڕاوێژکاری پەروەردەیی بەشی چاودێری منداڵان لەشاری نیویۆرک کاری کردووە.

چیسھۆڵم لەساڵی ١٩٦٩ بۆ ساڵی ١٩٨٣ وەکو نوێنەری ویلایەتی نیویۆرک لە ئەنجومەنی نوێنەرانی ئەمریکا کاری کردووە و بەیەکەم ئافرەتی ڕەشت پێست دەژمێردرێت کە چووبێتە نێو ئەنجومەنی نوێنەرانی ئەمریکاوە، لەساڵی ١٩٧٢ وەکو یەکەم ئافرەتی ڕەشت پێست چیسھۆڵم ڕایگەیاندووە کە خۆی پاڵاوتووە تاکو لەڕێگای حیزبی دیموکراتی ئەمریکاوە ھەڵبژێردرێت بۆ پۆستی سەرۆکایەتی ئەمریکا و لەبەرامبەر کامێرای ڕاگەیاندنەکاندا وتوویەتی:

((من ئەمڕۆ لەبەرامبەرتاندا ڕاوەستاوم وەکو پاڵێوراوێک تاکو لەلایەن حیزبی دیموکراتیەوە بۆ پۆستی سەرۆکایەتی ویلایەتەیەکگرتوەکانی ئەمریکا ھەڵببژێدرێم و ھەرچەندە شانازی بەڕەش پێستی خۆمەوە ئەکەم بەڵام من پاڵێوراوی ئەمریکای ڕش نیم  و ھەرچەندەش من ئافرەتم بەڵام من پاڵێوراوی بزوتنەوەی ئافرەتانی ئەمریکا نیم، من پاڵێوراوی ھیچ کام لەپارەتە سیاسیەکان و بەرژەوەندیە تایبەتەکان نیم، من پاڵێوراوی گەلم))

چیسھۆڵم ھەرچەندە سەرکەوتنی لە خۆپاڵاوتن بۆ سەرۆکایەتی ئەمریکای بەدەست نەھێناوە بەڵام ٢٨ دەنگی پێدراوە و بەرامبەر بە جۆرج ماکغفرن ھەڵبژاردنەکەی دۆڕندووە و لەساڵی ١٩٨٢ لەکۆنگریسی ئەمریکا خۆی خانەنشین کردووە و وەکو مامۆستا لە زانکۆی ماونت ھۆلیۆک لە ساوس ھادلی لە ویلایەتی ماساشۆستس وانەی ووتۆتەوە و لەساڵی ١٩٨٧ وازی لەوانەوتنەوەش ھێناوە.

شێرلی چیسھۆڵم لەساڵی ١٩٧٥ بڕوانامەی دکتۆرای فەخری لەبواری  یاسا لە زانکۆی سمیس بەدەستھێناوە و لەساڵی ١٩٩٣ ناوی خراوەتە نێو ھۆڵی نیشتیمانی بۆ ئافرەتە ناودارەکان، لە ١ کانوونی یەکەمی ساڵی ٢٠٠٥ لەشاری دایتۆنابیتش لە [[ویلایەتی فلۆریدا]] کۆچی دوایی کردووە و تەرمەکەشی لە شاری بۆفالۆ لە [[ویلایەتی نیویۆرک]] نێژراوە.

== سەرچاوە ==
* [//ar.wikipedia.org/wiki/شیرلی_تشیشولم ویکیپیدیای عەرەبی]
{{پۆلی کۆمنز|Shirley Chisholm}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|ژن|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|مافەکانی مرۆڤ}}

[[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٤]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٠٥]]
[[پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم]]
[[پۆل:ژنە ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم]]
[[پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم]]
[[پۆل:فێمینیستە ئەمریکییەکان]]
[[پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکرات لە ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]
[[پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی]]
[[پۆل:مەسیحی ئەفریقی-ئەمریکی]]
[[پۆل:چالاکوانانی مافە مەدەنییە ئەفریقی-ئەمریکییەکان]]</text>
      <sha1>tm977a4khy5ihubbpujsjbkgfek47t7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عیزەت دووری</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120639</id>
    <revision>
      <id>1580655</id>
      <parentid>1571644</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:27:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:ئەو کەسانەی ھەوڵی تیرۆریان دراوە]] بۆ [[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9564" sha1="earsdy3jtpq37wsgrvstp5hxfllazjv" xml:space="preserve">{{کەسایەتی
| ناو                  = عیزەت ئیبراھیم دووری
| ناوی_خۆماڵی          = عزة إبراھیم الدوری
| زمانی_ناوی_خۆماڵی    =
| وێنە                 = Ad-Duri.jpg
| قەبارەی وێنە         =
| جێگری_وێنە           =
| سەردێری وێنە         =
| ناوی کاتی لەدایکبوون =
| ڕێکەوتی لەدایکبوون   = ۱ی تەممووزی ۱۹٤۲
| شوێنی لەدایکبوون     = گوندی دوور سەر بە [[پارێزگای سەلاحەددین]]
| ڕێکەوتی_ونبوون       =
| شوێنی_ونبوون         =
| ڕەوشی_ونبوون         =
| ڕێکەوتی مردن         ={{death date and age|٢٠٢٠|١٠|٢٦|١٩٤٢|٧|١}}
| شوێنی مردن           =
| ھۆکاری مردن          =
| شوێنی دۆزینەوەی تەرم =
| شوێنی گۆڕ            =
| مۆنۆمێنتەکان         =
| نیشتەجێ              =
| نەتەوە               = [[عەرەب]]
| ناوەکانی تر          =
| نەژاد                =
| شارومەندێتی          =
| ڕادەی خوێندەواری     =
| پیشە                 = سەرکردایەتی [[حیزبی بەعس]] ھەڵوەشاوە
| ساڵانی چالاکی          =۱۹٦۲–۲۰۰۳
| خاوەنکار             =
| ڕێکخراو              =
| ناوبانگ              =
| کارە_دیارەکان        =
| شێواز                =
| کاریگەر_بووە         =
| کاریگەری_بووە        =
| شار                  =
| مووچە                =
| دارایی               =
| باڵا                  =
| کێش                  =
| تەلەڤیزیۆن            =
| سەرناو               =
| وادە                 =
| پێشوو                =
| جێگر                 =
| حیزب                 =[[پەڕگە:Flag of the Ba'ath Party.svg|20px]] [[حیزبی بەعس|حیزبی بەعسی سۆسالیزمی عەرەبی]]
| بزاڤ                 =
| بەرانبەرەکان         =
| ئایین                = [[ئیسلام]] [[سوننە]]
| سزای_تاوانباری       =
| ڕەوشی_تاوانباری      =
| ھاوسەر               =
| یار                  =
| منداڵەکان            = ئەحمەد - ئیبراھیم -عەلی -ھۆزان - عەبلە - حەمرا
| دایک و باوک          =
| خزمەکان              =
| خەڵاتەکان             =
| واژوو                 =
| جێگری_واژوو           =
| قەبارەی_واژوو         =
| ماڵپەڕ               =
| پەراوێزەکان          =}}
'''عیزەت ئیبراھیم دووری''' (١ی تەممووزی ١٩٤٢ – ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠) لە [[ناوچەی دوور]]، [[پارێزگای سەلاحەددین]]) لە خێزانێکی ھەژار لەدایکبووە. ئەو لە تیرەی ئەلبووحەربەیە لە ھۆزی ئەلمەواشت. خوێندنی لە [[قەزای سامەڕا]] و [[بەغدا]] تەواوکرد.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.moqatel.com/openshare/behoth/sirzatia17/iraq/sec001.doc_cvt.htm |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی نیسانی ٢٠١٥ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئازاری ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160305011122/http://www.moqatel.com/openshare/behoth/sirzatia17/iraq/sec001.doc_cvt.htm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

== ژیانی سیاسی ==
ساڵی ١٩٥٩ لەلایەن حکوومەتەکەی [[عەبدولکەریم قاسم]]ەوە دەستگیر دەکرێت و دەخرێتە زیندانەوە. یەکێک دەبێت لەو [[حیزبی بەعس|بەعسییانەی]] کە ڕۆڵی سەرەکی دەبێت لە کودەتای [[کودەتای ١٧ی تەممووزی ١٩٦٨]] دژ بە [[عەبدولکەریم قاسم]]. بۆیە لە ساڵی ١٩٦٩دا عیزەت دووری دەبێتە ئەندامی [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕشی]] بەعس.&lt;ref&gt;http://archive.aawsat.com/leader.asp?article=253882&amp;issueno=9414#.VTFlPtKqqko&lt;/ref&gt; ساڵی ١٩٧٩ دەبێتە جێگری سەرۆکی [[حیزبی بەعسی عێراق]]. لە کاتی ھێرشەکانی [[ئەمریکا]] بۆ سەر عێراق [[داگیرکردنی عێراق ٢٠٠٣|لە ساڵی ٢٠٠٣]] سەرکردەی ناوچەکانی باکووری [[عێراق]] بووە لەدوای کۆنترۆڵکردنی عێراق لەلایەن ئەمریکاوە، ١٠ ملیۆن دۆلار لەلایەن سوپای ئەمریکاوە ڕاگەیەنرا بۆ ئەو کەسەی زانیاری دروستی لەسەر شوێنی عیزەت دووری ھەبێت. ناوی لەنێو [[کۆمەڵێک کارتی یاریکردن بۆ زۆرترین داواکراوە عێراقییەکان|پێڕستی ٥٥ داواکراوەکەی ئەمریکادا]] ھەبووە پاش ڕووخانی [[ڕژێمی بەعس]]، وەکو ئەمینداری گشتیی حیزبی بەعس خۆی ناساند. لە ساڵی ٢٠٠٩ [[بەرەی جیھاد و ڕزگاری لە عێراق]] ڕاگەیاند.&lt;ref name=&quot;rudaw.net&quot;&gt;http://rudaw.net/sorani/middleeast/iraq/170420156&lt;/ref&gt;

== ھەواڵی کوژران ==
لەدوای ڕووخانی [[ڕژێمی بەعس]]ەوە چەندین جار دەنگۆی کوژرانی عیزە دووری بڵاوکراوەتەوە.&lt;ref name=&quot;rudaw.net&quot;/&gt; دواجار ١٧ی نیسانی ٢٠١٥ تەلەڤیزیۆنی [[کەناڵی ئاسمانیی عێراق|ئەلعێراقییە]] ھەواڵی کوژرانی عیزە دووری لە ھەڵمەتێکی [[سوپای عێراق]]دا بڵاوکردەوە&lt;ref&gt;http://www.imn.iq/news/view.64874/{{dead link|date=کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; بەڵام حیزبی بەعسی ھەڵوەشاوە ئەم ھەواڵەی ڕەتکردەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.ammonnews.net/article.aspx?articleno=227201 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی نیسانی ٢٠١٥ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160314083623/http://www.ammonnews.net/article.aspx?articleno=227201 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

== مردن ==
[[حیزبی بەعسی عێراق]] ڕۆژی دووشەممە ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ کۆچی دوایی عیزەت دووری ڕاگەیاند کە لەلایەن [[حکوومەتی عێراق]]ەوە داواکراوە و حیزبی بەعسی قەدەغەکراویش لە عێراق لە بەیاننامەیەکدا ڕای گەیاند کە پرسە بۆ ئەمینداری گشتی خۆی عیزەت دووری دەگێڕن و گوتیشی دیاریکردنی کەسایەتی سەربازی جێگرەوە ڕادەگەیەنین.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Saddam’s former right-hand man Izzat al-Douri dies|ناونیشان=https://thearabweekly.com/saddams-former-right-hand-man-izzat-al-douri-dies-0|وێبگە=The Arab Weekly}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Iraq: Saddam Hussein’s right-hand man dies after years as fugitive|ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2020/oct/26/izzat-ibrahim-al-douri-saddam-hussein-right-hand-man-dies-at-78|وێبگە=The Guardian}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حزب البعث العراقي المحظور يعلن وفاة عزة الدوري|ناونیشان=https://www.skynewsarabia.com/middle-east/1386992-%D8%AD%D8%B2%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B9%D8%AB-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AD%D8%B8%D9%88%D8%B1-%D9%8A%D8%B9%D9%84%D9%86-%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%A9-%D8%B9%D8%B2%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%8A|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=سكاي نيوز عربية|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=ظل صدام حسين يرحل.. وفاة عزة الدوري|ناونیشان=https://www.alarabiya.net/ar/arab-and-world/iraq/2020/10/26/ظل-صدام-حسين-يرحل-وفاة-عزت-الدوري|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=العربية|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}

{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|شەڕ|عێراق|سیاسەت|زانستی سیاسەت}}
{{پۆلی کۆمنز|Izzat Ibrahim ad-Duri}}

[[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]]
[[پۆل:سەرکردەکانی حیزبی بەعسی عێراقی]]
[[پۆل:کەسایەتیە سیاسییە ونەکان]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٢]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٠]]
[[پۆل:ناسیۆنالیزمە عەرەبە عێراقیەکان]]
[[پۆل:وەزیرانی حکوومەتی عێراق]]
[[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]]
[[پۆل:جێگرەکانی سەرۆک کۆماری عێراق]]</text>
      <sha1>earsdy3jtpq37wsgrvstp5hxfllazjv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قەڵای خانزاد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120946</id>
    <revision>
      <id>1580412</id>
      <parentid>1580230</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:04:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]])</comment>
      <origin>1580412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9948" sha1="1prpv5dkkkn0yzqdmnac3zxv3wf2bf9" xml:space="preserve">{{زانیاریدانی نیشتنگە
| ناو			=  قەڵای خانزاد
| ناوی_فەرمی	    =  '''{{lang-ar| قلعة خانزاد}}&lt;br&gt;{{lang-en| khanzad Castle}}'''
| ناوی_خۆماڵی		=  
| زمانی_ناوی_خۆماڵی	=  
| ناوەکانی_تر		=  
| جۆری_نیشتنگە		=     '''[[قەڵا]]'''
&lt;!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---&gt;
| وێنە		     =  Khanzad Castle.jpg
| شرۆڤەی_وێنە		= قەڵای خانزاد
| وێنەی_ئاڵا		= 
| قەبارەی_ئاڵا	    =  300px
| وێنەی_مۆر		= 
| قەبارەی_مۆر		= 
| وێنەی_نیشان		= 
| قەبارەی_نیشان		= 
| ناسناو		= 
| دروشم			= 
&lt;!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------&gt;
| وێنەی_نەخشە  = {{Infobox mapframe | zoom=12 |coord={{Coord| 36.353447| 44.179941}}}}
| قەبارەی_نەخشە  =200px
| شرۆڤەی_نەخشە  = '''قەڵای خانزاد'''
| دەرزیی_نەخشە  =  Kurdistan Region#Iraq#Asia
| ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە            = 
| شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە   = top
| قەبارەی_دەرزیی_نەخشە          = 300px
| شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە      = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا
| بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە           = ١
| پۆتانەکان              = {{coord| 36.353447| 44.179941

 |region:IQ|display=inline,title}}
| دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان =
&lt;!-- شوێن ------------------&gt;
| جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]]
| ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}}
| جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]]
| ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/kagb/|سەردێڕ= دەستەی گشتی ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ھەرێم|بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;
| جۆری_دابەشکراو٢	= [[پارێزگا]]  
| ناوی_دابەشکراو٢	= [[پارێزگای ھەولێر]]
| جۆری_دابەشکراو٣	= [[قەزا]]
| ناوی_دابەشکراو٣	= [[قەزای پیرمام|پیرمام]]
| جۆری_دابەشکراو٤	=  [[ناحیە]] 
| ناوی_دابەشکراو٤	= [[ناحیەی بەستۆڕە|بەستۆڕە]]  
&lt;!-- دامەزران ---------------&gt;
| سەردێڕی_دامەزران	= دروستکردنی
| ڕێکەوتی_دامەزران	= [[سەدەی ١٥یەم|سەدەی پانزدە]]
| سەردێڕی_دامەزران١	= 
| ڕێکەوتی_دامەزران١	= 
| سەردێڕی_لەناوچوون	= 
| ڕێکەوتی_لەناوچوون	= 
| دامەزرێنەر		= 
| ھۆکاری_ناونران	= 
&lt;!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---&gt;
| پەراوێزەکانی_دەسەڵات	= 
| جۆری_دەسەڵات		= 
| حیزبی_سەرۆک		= 
| سەرناوی_سەرۆک		= 
| ناوی_سەرۆک		= 
| سەرناوی_سەرۆک١        = 
| ناوی_سەرۆک١	   = 
| سەرناوی_سەرۆک٢        = 
| ناوی_سەرۆک٢	   = 

&lt;!-- ڕووبەر ----------------------&gt;
| سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢	= 
| ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢	= 
| ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢	= 
| ڕووبەری_ئاو_لەسەددا	= 
| ڕووبەری_شاری_بە_کم٢	=       
| ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢	= 
&lt;!-- بەرزایی ---------------------&gt;
| بەرزایی_بە_م			    =  ٧٦٢
| بەرزترین_بەرزایی_بە_م		= 
| نزمترین_بەرزایی_بە_م		= 
&lt;!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------&gt;
| ژمارەی_دانیشتووان		= 
| دانیشتووان_لە			= 
| چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢		= 
| مەزندەی_دانیشتووان		= 
| مەزندەی_دانیشتووان_لە	= 
| دانیشتووانی_شاری		= 
| چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢	= 
| دانیشتووانی_لادێیی	= 
| چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢	= 
| سەرناوی_دانیشتووان		= 
| ئاگاداریی_دانیشتووان		= 
&lt;!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------&gt; 
| جۆری_دانیشتووانناسی١          = بەرزی و نھۆم
| سەرناوی١_دانیشتووانناسی١      = بەرزی
| زانیاریی١_دانیشتووانناسی١     = ٤٠م
| سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١      = نھۆم
| زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١     = ٢
| سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١      = 
| زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١     =  
&lt;!-- کاتناوچە --------------&gt;
| کاتناوچە١		= [[ناوچەی کاتی]]
| جیاوازی١_لە_utc	= +٣:٣٠
| کاتناوچە١_DST		= [[ھاوین]]
| جیاوازی١_لە_DST	= +٤:٣٠
&lt;!-- کۆدی_پۆستە،  کۆدی_ناوچە ---&gt;
| جۆری_کۆدی_پۆستە	= 
| کۆدی_پۆستە		= 
| جۆری_کۆدی_پۆستە٢	= 
| کۆدی_پۆستە٢		= 
| جۆری_کۆدی_ناوچە	= [[تەلەفۆن]]
| کۆدی_ناوچە		= ٠٠٩٦٤
&lt;!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------&gt;
| وێبگە		= 
| پەراوێزەکان		=
}}

'''قەڵای خانزاد''' یان '''بانەمان''' دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی ھەولێر و لە سەر رێگای ھەولێر-شەقڵاوە و  لە نێوان [[چیای پیرمام]] و [[چیای خانزاد]]ەوەیە، ھەروەھا پێی دەوترێت قەڵای بانەمان لەبەرئەوەی دەکەوێتە باشووری گوندی [[بانەمان]] بەرزیەکەی دەگاتە ٤٠ مەتر لە رووی زەوی. ٢٢ کیلۆمەتر لە شاری [[ھەولێر]] دوورە. مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی [[میرنشینی سۆران]] بە تایبەتی لە ماوەی دەسەڵاتی [[میر سلێمان بەگ]] و شازادە خانزاد دروستکراوە. ئەم قەڵایە لە بەرد و قشڵ و لە دوو نھۆم دروستکراوە. چوار بورجی شێوە بازنەیی ھەیە. تاوەکو ئێستا رووە مێژووەکەی خۆی لە دەست نەداوە توانراوە پارێزگاری لێ بکرێت، لە ساڵی ٢٠٠٧ لەلایەن [[بەڕێوەبەرایەتی شوێنەواری ھەولێر]] نۆژەن کراوەتەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.hawlergov.org/app/ar/node/550 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئازاری ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201108204750/https://www.hawlergov.org/app/ar/node/550 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;دلیل آثار إقلیم کوردستان لسنة 2017 ، ص 16&lt;/ref&gt;

== مێژوو ==
قەڵای خانزاد قەڵایەکی سەدەی ناوەڕاستە کە لەلایەن [[خانزادی سۆران|خانزاد]] حاکمی [[میرنشینی سۆران]] دروستکراوە. فەرمانی دروستکردنی وەک شوێنی نیشتەجێبوونی خۆی و بەرگریکردن لە [[ھەولێر]]ی پایتەختەکەی دەرکرد. ناوی قەڵاکە بە ناوی خۆیەوە ناوە.

ئامانج عادل، مێژوونووسێکی ناوچەکە، بە یەکێک لە گرنگترین شوێنەوار و مێژووییەکانی ناوچەکە دەزانێت. عادل ھەروەھا وتی؛ &quot;میر خانزاد چەندین قەڵای دیکەی لە سەرانسەری [[کوردستان]] دروستکرد بەڵام وێران بوون، بەڵام قەڵای خانزاد ھێشتا لە دۆخێکی باشدایە&quot;.&lt;ref&gt;https://www.kurdistan24.net/en/story/386476&lt;/ref&gt;

== میرات ==
ڕەزا شەماڵ، ھاوڵاتییەکی خەڵکی ھەولێر ڕایگەیاند؛

&quot;ئەم قەڵایە بەڵگەیە لەسەر ئەوەی کە گەلی کورد سەردەمانێک وڵاتی خۆی ھەبووە&quot;

خانزاد بەکر، یەکێکی دیکە لە خەڵکی ناوخۆی ھەولێر، ڕایگەیاند؛

&quot;زۆر جار سەردانی قەڵاکەم کردووە، چونکە ھێز و شانازیم پێدەبەخشێت&quot;.&lt;ref&gt;https://www.kurdistan24.net/en/story/386476&lt;/ref&gt;

==سەرچاوەکان==
{{سەرچاوەکان}}

* [http://bot.gov.krd/kurdish/erbil-province-shaqlawa/history-and-heritage/%D9%82%DB%95%DA%B5%D8%A7%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%B2%D8%A7%D8%AF-%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%95%D9%85%D8%A7%D9%86 قەڵای خانزاد (بانەمان)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160906121520/http://bot.gov.krd/kurdish/erbil-province-shaqlawa/history-and-heritage/%D9%82%DB%95%DA%B5%D8%A7%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%B2%D8%A7%D8%AF-%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%95%D9%85%D8%A7%D9%86 |date= ٦ی ئەیلوولی ٢٠١٦ }}، ده‌ستەى گشتى گەشت و گوزارى كوردستان - عێراق
* [http://www.hawlergov.org/ku/page.php?id=1330847659 ماڵپەڕى پارێزگاى هەولێر]{{بەستەری مردوو|url=http://www.hawlergov.org/ku/page.php?id=1330847659 |date=شوباتی ٢٠٢١ }}{{dead link|date=April 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{تووڵی دەروازە|عێراق|کوردستان}}

[[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]]
[[پۆل:قەڵاکانی کوردستان]]
[[پۆل:شوێنەکانی ھەولێر]]</text>
      <sha1>1prpv5dkkkn0yzqdmnac3zxv3wf2bf9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماریی یەکەمی ئینگلستان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122563</id>
    <revision>
      <id>1580713</id>
      <parentid>1514594</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:04:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1silent scientist</username>
        <id>51740</id>
      </contributor>
      <origin>1580713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12394" sha1="ry7x0mjjt5hscxwy3byej0wy2dvsdp5" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''ماریی یەکەمی ئینگلتەرا''' ({{بە ئینگلیزی|Mary I of England}}) یان '''ماری توودۆر''' (١٨ی شوباتی ١٥١٦ – ١٧ی تشرینی دووەمی ١٥٥٨) شاژنی [[ئینگلتەرا]] و کچی [[ھێنریی ھەشتەم]] و خوشکە گەورەی [[ئێلیزابێتی یەکەمی ئینگلتەرا]]یە. ماری ھەتا مردن مناڵی نەبوو و بۆیە دوای مردنی [[ئێلیزابێتی یەکەمی ئینگلتەرا|ئێلیزابێت]]ی خوشکی بوو بە شاژنی ئینگلتەرا. ماری بە پێچەوانەی ئێلیزابێت [[کاتۆلیک]] بوو و لەبەر چەوسانەوە و کوشتنی ژمارەیەکی زۆری مەسیحییە [[پرۆتێستانت]]ەکان بە ماریی خوێنییش ناو براوە.

== لەدایکبوون و خێزان ==
ماری لە ١٨ی شوباتی ١٥١٦ لە [[کۆشکی پلاسێنتیا]] لە [[گرینویچ، ئینگلتەرا]] لەدایکبوو. ئەو تاقە منداڵی پاشا [[ھێنریی ھەشتەم]] و ھاوسەری یەکەمی، [[کاترینی ئاراگۆن]] بوو، کە لە قۆناغی ساواییدا مابێتەوە. پێش ماری، دایکی سێ جار لەبارچوون و منداڵی مردووی ھەبوو و یەک کوڕی تەمەن کورت بە ناوی [[ھێنری، دووکی کۆرنوا]].&lt;ref&gt;Loades, pp. 12–13; Weir, pp. 152–153.&lt;/ref&gt;

ماری سێ ڕۆژ دوای لەدایکبوونی لە کڵێسای ئۆبزێرڤانت فرایەرز لە گرینویچ بەپێی بیروباوەڕی کاتۆلیک لە ئاو ھەڵکێشرا.&lt;ref&gt;Porter, p. 13; Waller, p. 16; Whitelock, p. 7.&lt;/ref&gt; سەرپەرشتیارانی ئایینییەکەی پێکھاتبوون لە [[لۆرد چانسلەر]] [[تۆماس وۆڵسی]]؛ خوشکی داپیرەی [[کاترین، کۆنتێسی دیڤۆن]]؛ و [[ئاگنس ھاوارد، دووکی نۆرفۆڵک]].&lt;ref&gt;Porter, pp. 13, 37; Waller, p. 17.&lt;/ref&gt; ئامۆزای یەکەمی ھێنریی ھەشتەم، [[مارگرێت پۆڵ، کۆنتێسی سالیسبێری]]، بووە سەرپەرشتیاری [[چەسپاندن (ئایین)|چەسپاندنی]] ماری، کە دەستبەجێ دوای لە ئاو ھەڵکێشانەکە ئەنجام درا.&lt;ref&gt;Porter, p. 13; Waller, p. 17; Whitelock, p. 7.&lt;/ref&gt; ساڵی دواتر، ماری خۆی بوو بە دایکی ئایینی کاتێک وەک یەکێک لە سەرپەرشتیارانی کچە مامی [[فرانسیس براندۆن]] ناونرا.&lt;ref&gt;Loades, p. 28; Porter, p. 15.&lt;/ref&gt;

لە کاتی لەدایکبووندا، ماری لە سەرەتادا خرایە ژێر چاودێریی پەروەردەکاری پێشووی پاشایەتی باوکی، [[ئێلیزابێس دێنتۆن]].&lt;ref&gt;Hickey, J. A. (2025). Preparing Tudor Kings and Princes to Rule: The Men and Women Who Trained the Royals. Storbritannien: Pen &amp; Sword History. p. 152-&lt;/ref&gt;
لە ساڵی ١٥٢٠دا، کۆنتێسی سالیسبێری وەک [[پەروەردەکاری منداڵ|پەروەردەکار]]ی ماری دەستنیشان کرا.&lt;ref&gt;Loades, p. 29; Porter, p. 16; Waller, p. 20; Whitelock, p. 21.&lt;/ref&gt; 
کۆنتێسی سالیسبێری لەلایەن [[ئایمی بۆلین]]ەوە گۆڕدرا، کە لە نێوان ساڵانی ١٥٢١–١٥٢٥ پەروەردەکاری ماری بوو، کاتێک کۆنتێسی سالیسبێری بۆ پۆستەکەی وەک پەروەردەکاری ماری گەڕێندرایەوە.&lt;ref&gt;Hickey, J. A. (2025). Preparing Tudor Kings and Princes to Rule: The Men and Women Who Trained the Royals. Storbritannien: Pen &amp; Sword History. p. 147-150&lt;/ref&gt;
سێر [[جۆن ھەسی، بارۆن ھەسی یەکەمی سلیفۆرد|جۆن ھەسی]] (دواتر لۆرد ھەسی) لە ساڵی ١٥٣٠وە [[ژووربان|ژووربانی]] ئەو بوو، و ھاوسەرەکەی [[ئان گرای، بارۆنێس ھەسی|لیدی ئان]]، کچی [[جۆرج گرای، کۆنتی دووەمی کێنت]]، یەکێک بوو لە خزمەتکارەکانی ماری.&lt;ref&gt;Hoyle, p. 407.&lt;/ref&gt;

== منداڵی ==
[[پەڕگە:Catalina de Aragón, palacio de Lambeth.jpg|وێنۆک|[[کاترینی ئاراگۆن]]، ١٥٢٠، دایکی ماری]]
[[پەڕگە:Mary Tudor by Horenbout.jpg|وێنۆک|ماری لە ساڵی ١٥٢٢دا، لە کاتی دەستگیرانیکردنی لەگەڵ [[ئیمپراتۆر چارڵزی پێنجەم]]. تەمەنی ٦ ساڵە و برۆشێکی چوارگۆشەی لەسەرە کە لەسەری نووسراوە «ئیمپراتۆرەکە».&lt;ref&gt;Whitelock, p. 23.&lt;/ref&gt;]]

ماری منداڵێکی پێشوەختە گەشەسەندوو بوو.&lt;ref&gt;Whitelock, p. 27.&lt;/ref&gt; لە تەممووزی ١٥٢٠دا، کاتێک تەمەنی بە زەحمەت دەبووە چوار ساڵ و نیو، میوانداریی شاندێکی [[شانشینی فەڕەنسا|فەڕەنسی]] کرد بە پێشکەشکردنی نمایشێک لەسەر ڤێرجیناڵز (جۆرێک لە [[ھارپسیکۆرد]]).&lt;ref&gt;Loades, pp. 19–20; Porter, p. 21.&lt;/ref&gt; بەشێکی زۆری پەروەردەی سەرەتایی لە دایکیەوە وەرگرتبوو، کە ڕاوێژی بە [[مرۆڤدۆست|مرۆڤدۆستی]] ئیسپانی [[خوان لویس ڤیڤێس]] کردبوو بۆ ئامۆژگاری و ڕای سپاردبوو کە پەرتووکی «دی ئینستیتوشیۆنی فێمینای کرستیانای» بنووسێت، کە نامیلکەیەکە لەسەر پەروەردەکردنی کچان.&lt;ref&gt;Loades, p. 31; Porter, p. 30.&lt;/ref&gt; تا تەمەنی نۆ ساڵی، ماری دەیتووانی بە لاتینی بخوێنێتەوە و بنووسێت.&lt;ref&gt;Porter, p. 28; Whitelock, p. 27.&lt;/ref&gt; ئەو خوێندنی فەڕەنسی، ئیسپانی، مۆسیقا، سەما و ڕەنگە یۆنانیشی خوێندبێت.&lt;ref&gt;Loades, pp. 32, 43.&lt;/ref&gt; ھێنریی ھەشتەم زۆر ماری خۆش دەویست و بە شانازییەوە بە [[کۆماری ڤینیس|باڵوێزی ڤینیسی]] [[سێباستیان جیوستینیان]]ی ڕای گەیاند کە ئەو ھەرگیز ناگریت.&lt;ref&gt;''Domine Orator, per Deum immortalem, ista puella nunquam plorat'', quoted in Whitelock, p. 17.&lt;/ref&gt; ماری خاوەنی ڕوخسارێکی سپی و چاوی شینی کاڵ و قژی سوور یان سووری ئاڵتوونی بوو، کە سیفاتگەلێکی زۆر ھاوشێوەی دایک و باوکی بوون. ئەو کوڵمە سوور بوو، کە ئەم سیفاتەی لە باوکیەوە بۆ مابووەوە.&lt;ref&gt;{{Cite book |first=Giles |last=Tremlett |title=Catherine of Aragon, Henry's Spanish Queen |page=244}}&lt;/ref&gt;

سەرەڕای سۆزی بۆ ماری، ھێنری زۆر بێئومێد بوو کە ھاوسەرگیرییەکەی ھیچ کوڕێکی لێ نەکەوتبووەوە.&lt;ref&gt;Tittler, p. 1.&lt;/ref&gt; تا ئەو کاتەی ماری تەمەنی گەیشتە نۆ ساڵ، ڕوون بووەوە کە ھێنری و کاترین منداڵی تریان نابێت، ئەمەش ھێنریی بەبێ میراتگرێکی نێرینەی شەرعی جێھێشت.&lt;ref&gt;Loades, p. 37; Porter, pp. 38–39; Whitelock, pp. 32–33.&lt;/ref&gt; لە ساڵی ١٥٢٥دا، ھێنری ماریی نارد بۆ سنووری [[وێڵز]] بۆ سەرۆکایەتیکردنی [[ئەنجومەنی وێڵز و مارچز]]، کە پێدەچێت تەنھا بە ناو بووبێت.&lt;ref&gt;Porter, pp. 38–39; Whitelock, pp. 32–33.&lt;/ref&gt; دەرباری تایبەت بە خۆی پێ درا کە بنکەکەی لە [[قەڵای لودلۆو]] بوو، ھەروەھا زۆرێک لە [[مافی پاشایەتی|مافە پاشایەتییەکان]] کە بە شێوەیەکی ئاسایی بۆ [[شازادەی وێڵز]] تەرخان دەکرا. ڤیڤێس و کەسانی تر بە شازادەی وێڵز ناویان دەبرد، ھەرچەندە لە ڕووی تەکنیکییەوە ھەرگیز ئەو نازناوەی پێنەدرابوو.&lt;ref&gt;Waller, p. 23.&lt;/ref&gt; وا دەردەکەوێت سێ ساڵی لە مارچزی وێڵز بەسەر بردبێت، و سەردانی بەردەوامی دەرباری باوکی کردبێت، پێش ئەوەی لە ناوەڕاستی ساڵی ١٥٢٨دا بە ھەمیشەیی بۆ ناوچەکانی دەوروبەری لەندەن بگەڕێتەوە.&lt;ref&gt;Loades, pp. 41–42, 45.&lt;/ref&gt;

[[پەڕگە:Emperor charles v.png|وێنۆک|چەپ|ئیمپراتۆر چارڵزی پێنجەم، ئامۆزای ماری و دواتر خەزووری]]
لە بەدرێژایی منداڵیی ماری، ھێنری وتووێژی سەبارەت بە ھاوسەرگیرییەکانی داھاتووی بۆ ئەو کردووە. کاتێک تەمەنی دوو ساڵ بوو، ماری بەڵێنی پێدرابوو بۆ [[فرانسیسی سێیەم، دووکی بریتانی|فرانسیس، دۆفینی فەڕەنسا]]، کە کوڕە ساوای پاشا [[فرانسیسی یەکەمی فەڕەنسا|فرانسیسی یەکەم]] بوو، بەڵام گرێبەستەکە دوای سێ ساڵ ڕەت کرایەوە.&lt;ref&gt;Porter, pp. 20–21; Waller, pp. 20–21; Whitelock, pp. 18–23.&lt;/ref&gt; لە ساڵی ١٥٢٢دا، لە تەمەنی شەش ساڵیدا، گرێبەستی بۆ کرا تا ھاوسەرگیری لەگەڵ ئامۆزا ٢٢ ساڵانەکەی [[چارڵزی پێنجەم، ئیمپراتۆری ڕۆمیی پیرۆز]] بکات،&lt;ref&gt;Loades, pp. 22–23; Porter, pp. 21–24; Waller, p. 21; Whitelock, p. 23.&lt;/ref&gt; بەڵام چارڵز لە ماوەی چەند ساڵێکدا بە ڕەزامەندیی ھێنری دەستگیرانییەکەی ھەڵوەشاندەوە.&lt;ref&gt;Whitelock, pp. 30–31.&lt;/ref&gt; [[کاردیناڵ وۆڵسی]]، ڕاوێژکاری باڵای ھێنری، دواتر وتووێژەکانی ھاوسەرگیریی لەگەڵ فەڕەنسییەکان دەست پێکردەوە، و ھێنری پێشنیاری کرد کە ماری ھاوسەرگیری لەگەڵ فرانسیسی یەکەمی پاشای فەڕەنسا بکات، کە پەرۆشی ھاوپەیمانی بوو لەگەڵ ئینگلتەرا.&lt;ref&gt;Whitelock, pp. 36–37.&lt;/ref&gt; پەیماننامەیەکی ھاوسەرگیری واژوو کرا کە تێیدا ماری ھاوسەرگیری لەگەڵ فرانسیسی یەکەم یان کوڕی دووەمی [[ھێنریی دووەمی فەڕەنسا|ھێنری، دووکی ئۆرلێیان]] بکات،&lt;ref&gt;Whitelock, pp. 37–38.&lt;/ref&gt; بەڵام وۆڵسی بەبێ ھاوسەرگیری ھاوپەیمانیی لەگەڵ فەڕەنسا بەدەستھێنا.

لە ساڵی ١٥٢٨دا، تۆماس ماگنۆسی بریکاری وۆڵسی باسی بیرۆکەی ھاوسەرگیریی ماری لەگەڵ ئامۆزاکەی [[جەیمسی پێنجەمی سکۆتلەندا]] لەگەڵ ئادام ئۆتەربێرنی دیپلۆماتی سکۆتلەندی کرد.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=State Papers Henry VIII |volume=4, part IV |publisher=London |date=1836 |page=545}}&lt;/ref&gt; بەپێی وتەی ماریۆ ساڤۆرگنانۆی ڤینیسی، لەو کاتەدا ئەو خەریک بوو دەبووە خانمێکی گەنجی جوان و ڕێک و پێک و خاوەن ڕوخسارێکی جوان.&lt;ref&gt;Mario Savorgnano, 25 August 1531, in ''Calendar of State Papers, Venetian'', vol. IV, p. 682, quoted in Loades, p. 63.&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
*Durant, W. and Durant, A. (1989). “The Story of Civilization: Age of Reason Begins,” World Library, Inc. , USA
{{پاشاکانی ئینگلتەرا، سکۆتلەندا، بەریتانیا}}
{{پۆلی کۆمنز|Mary I of England}}
{{تووڵی دەروازە|بەلجیکا|ژن|ئیسپانیا|ژیاننامە|سیاسەت|فەڕەنسا}}

[[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]]
[[پۆل:پاشا ئینگلیزەکان]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٥١٦]]
[[پۆل:مردووانی ١٥٥٨]]
[[پۆل:فەرمانڕەوا ژنەکانی سەدەی ١٦یەم]]
[[پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە ئینگلستان]]
[[پۆل:بەخاک سپاردن لە وێستمینستەر ئەبی]]
[[پۆل:خەڵکی ئینگلیزی بە ڕەچەڵەک ئیسپانی]]</text>
      <sha1>ry7x0mjjt5hscxwy3byej0wy2dvsdp5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580714</id>
      <parentid>1580713</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:05:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1silent scientist</username>
        <id>51740</id>
      </contributor>
      <comment>/* سەرچاوەکان */</comment>
      <origin>1580714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12378" sha1="rfkfv3axfcew4n7bp20zdax10aoeuci" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''ماریی یەکەمی ئینگلتەرا''' ({{بە ئینگلیزی|Mary I of England}}) یان '''ماری توودۆر''' (١٨ی شوباتی ١٥١٦ – ١٧ی تشرینی دووەمی ١٥٥٨) شاژنی [[ئینگلتەرا]] و کچی [[ھێنریی ھەشتەم]] و خوشکە گەورەی [[ئێلیزابێتی یەکەمی ئینگلتەرا]]یە. ماری ھەتا مردن مناڵی نەبوو و بۆیە دوای مردنی [[ئێلیزابێتی یەکەمی ئینگلتەرا|ئێلیزابێت]]ی خوشکی بوو بە شاژنی ئینگلتەرا. ماری بە پێچەوانەی ئێلیزابێت [[کاتۆلیک]] بوو و لەبەر چەوسانەوە و کوشتنی ژمارەیەکی زۆری مەسیحییە [[پرۆتێستانت]]ەکان بە ماریی خوێنییش ناو براوە.

== لەدایکبوون و خێزان ==
ماری لە ١٨ی شوباتی ١٥١٦ لە [[کۆشکی پلاسێنتیا]] لە [[گرینویچ، ئینگلتەرا]] لەدایکبوو. ئەو تاقە منداڵی پاشا [[ھێنریی ھەشتەم]] و ھاوسەری یەکەمی، [[کاترینی ئاراگۆن]] بوو، کە لە قۆناغی ساواییدا مابێتەوە. پێش ماری، دایکی سێ جار لەبارچوون و منداڵی مردووی ھەبوو و یەک کوڕی تەمەن کورت بە ناوی [[ھێنری، دووکی کۆرنوا]].&lt;ref&gt;Loades, pp. 12–13; Weir, pp. 152–153.&lt;/ref&gt;

ماری سێ ڕۆژ دوای لەدایکبوونی لە کڵێسای ئۆبزێرڤانت فرایەرز لە گرینویچ بەپێی بیروباوەڕی کاتۆلیک لە ئاو ھەڵکێشرا.&lt;ref&gt;Porter, p. 13; Waller, p. 16; Whitelock, p. 7.&lt;/ref&gt; سەرپەرشتیارانی ئایینییەکەی پێکھاتبوون لە [[لۆرد چانسلەر]] [[تۆماس وۆڵسی]]؛ خوشکی داپیرەی [[کاترین، کۆنتێسی دیڤۆن]]؛ و [[ئاگنس ھاوارد، دووکی نۆرفۆڵک]].&lt;ref&gt;Porter, pp. 13, 37; Waller, p. 17.&lt;/ref&gt; ئامۆزای یەکەمی ھێنریی ھەشتەم، [[مارگرێت پۆڵ، کۆنتێسی سالیسبێری]]، بووە سەرپەرشتیاری [[چەسپاندن (ئایین)|چەسپاندنی]] ماری، کە دەستبەجێ دوای لە ئاو ھەڵکێشانەکە ئەنجام درا.&lt;ref&gt;Porter, p. 13; Waller, p. 17; Whitelock, p. 7.&lt;/ref&gt; ساڵی دواتر، ماری خۆی بوو بە دایکی ئایینی کاتێک وەک یەکێک لە سەرپەرشتیارانی کچە مامی [[فرانسیس براندۆن]] ناونرا.&lt;ref&gt;Loades, p. 28; Porter, p. 15.&lt;/ref&gt;

لە کاتی لەدایکبووندا، ماری لە سەرەتادا خرایە ژێر چاودێریی پەروەردەکاری پێشووی پاشایەتی باوکی، [[ئێلیزابێس دێنتۆن]].&lt;ref&gt;Hickey, J. A. (2025). Preparing Tudor Kings and Princes to Rule: The Men and Women Who Trained the Royals. Storbritannien: Pen &amp; Sword History. p. 152-&lt;/ref&gt;
لە ساڵی ١٥٢٠دا، کۆنتێسی سالیسبێری وەک [[پەروەردەکاری منداڵ|پەروەردەکار]]ی ماری دەستنیشان کرا.&lt;ref&gt;Loades, p. 29; Porter, p. 16; Waller, p. 20; Whitelock, p. 21.&lt;/ref&gt; 
کۆنتێسی سالیسبێری لەلایەن [[ئایمی بۆلین]]ەوە گۆڕدرا، کە لە نێوان ساڵانی ١٥٢١–١٥٢٥ پەروەردەکاری ماری بوو، کاتێک کۆنتێسی سالیسبێری بۆ پۆستەکەی وەک پەروەردەکاری ماری گەڕێندرایەوە.&lt;ref&gt;Hickey, J. A. (2025). Preparing Tudor Kings and Princes to Rule: The Men and Women Who Trained the Royals. Storbritannien: Pen &amp; Sword History. p. 147-150&lt;/ref&gt;
سێر [[جۆن ھەسی، بارۆن ھەسی یەکەمی سلیفۆرد|جۆن ھەسی]] (دواتر لۆرد ھەسی) لە ساڵی ١٥٣٠وە [[ژووربان|ژووربانی]] ئەو بوو، و ھاوسەرەکەی [[ئان گرای، بارۆنێس ھەسی|لیدی ئان]]، کچی [[جۆرج گرای، کۆنتی دووەمی کێنت]]، یەکێک بوو لە خزمەتکارەکانی ماری.&lt;ref&gt;Hoyle, p. 407.&lt;/ref&gt;

== منداڵی ==
[[پەڕگە:Catalina de Aragón, palacio de Lambeth.jpg|وێنۆک|[[کاترینی ئاراگۆن]]، ١٥٢٠، دایکی ماری]]
[[پەڕگە:Mary Tudor by Horenbout.jpg|وێنۆک|ماری لە ساڵی ١٥٢٢دا، لە کاتی دەستگیرانیکردنی لەگەڵ [[ئیمپراتۆر چارڵزی پێنجەم]]. تەمەنی ٦ ساڵە و برۆشێکی چوارگۆشەی لەسەرە کە لەسەری نووسراوە «ئیمپراتۆرەکە».&lt;ref&gt;Whitelock, p. 23.&lt;/ref&gt;]]

ماری منداڵێکی پێشوەختە گەشەسەندوو بوو.&lt;ref&gt;Whitelock, p. 27.&lt;/ref&gt; لە تەممووزی ١٥٢٠دا، کاتێک تەمەنی بە زەحمەت دەبووە چوار ساڵ و نیو، میوانداریی شاندێکی [[شانشینی فەڕەنسا|فەڕەنسی]] کرد بە پێشکەشکردنی نمایشێک لەسەر ڤێرجیناڵز (جۆرێک لە [[ھارپسیکۆرد]]).&lt;ref&gt;Loades, pp. 19–20; Porter, p. 21.&lt;/ref&gt; بەشێکی زۆری پەروەردەی سەرەتایی لە دایکیەوە وەرگرتبوو، کە ڕاوێژی بە [[مرۆڤدۆست|مرۆڤدۆستی]] ئیسپانی [[خوان لویس ڤیڤێس]] کردبوو بۆ ئامۆژگاری و ڕای سپاردبوو کە پەرتووکی «دی ئینستیتوشیۆنی فێمینای کرستیانای» بنووسێت، کە نامیلکەیەکە لەسەر پەروەردەکردنی کچان.&lt;ref&gt;Loades, p. 31; Porter, p. 30.&lt;/ref&gt; تا تەمەنی نۆ ساڵی، ماری دەیتووانی بە لاتینی بخوێنێتەوە و بنووسێت.&lt;ref&gt;Porter, p. 28; Whitelock, p. 27.&lt;/ref&gt; ئەو خوێندنی فەڕەنسی، ئیسپانی، مۆسیقا، سەما و ڕەنگە یۆنانیشی خوێندبێت.&lt;ref&gt;Loades, pp. 32, 43.&lt;/ref&gt; ھێنریی ھەشتەم زۆر ماری خۆش دەویست و بە شانازییەوە بە [[کۆماری ڤینیس|باڵوێزی ڤینیسی]] [[سێباستیان جیوستینیان]]ی ڕای گەیاند کە ئەو ھەرگیز ناگریت.&lt;ref&gt;''Domine Orator, per Deum immortalem, ista puella nunquam plorat'', quoted in Whitelock, p. 17.&lt;/ref&gt; ماری خاوەنی ڕوخسارێکی سپی و چاوی شینی کاڵ و قژی سوور یان سووری ئاڵتوونی بوو، کە سیفاتگەلێکی زۆر ھاوشێوەی دایک و باوکی بوون. ئەو کوڵمە سوور بوو، کە ئەم سیفاتەی لە باوکیەوە بۆ مابووەوە.&lt;ref&gt;{{Cite book |first=Giles |last=Tremlett |title=Catherine of Aragon, Henry's Spanish Queen |page=244}}&lt;/ref&gt;

سەرەڕای سۆزی بۆ ماری، ھێنری زۆر بێئومێد بوو کە ھاوسەرگیرییەکەی ھیچ کوڕێکی لێ نەکەوتبووەوە.&lt;ref&gt;Tittler, p. 1.&lt;/ref&gt; تا ئەو کاتەی ماری تەمەنی گەیشتە نۆ ساڵ، ڕوون بووەوە کە ھێنری و کاترین منداڵی تریان نابێت، ئەمەش ھێنریی بەبێ میراتگرێکی نێرینەی شەرعی جێھێشت.&lt;ref&gt;Loades, p. 37; Porter, pp. 38–39; Whitelock, pp. 32–33.&lt;/ref&gt; لە ساڵی ١٥٢٥دا، ھێنری ماریی نارد بۆ سنووری [[وێڵز]] بۆ سەرۆکایەتیکردنی [[ئەنجومەنی وێڵز و مارچز]]، کە پێدەچێت تەنھا بە ناو بووبێت.&lt;ref&gt;Porter, pp. 38–39; Whitelock, pp. 32–33.&lt;/ref&gt; دەرباری تایبەت بە خۆی پێ درا کە بنکەکەی لە [[قەڵای لودلۆو]] بوو، ھەروەھا زۆرێک لە [[مافی پاشایەتی|مافە پاشایەتییەکان]] کە بە شێوەیەکی ئاسایی بۆ [[شازادەی وێڵز]] تەرخان دەکرا. ڤیڤێس و کەسانی تر بە شازادەی وێڵز ناویان دەبرد، ھەرچەندە لە ڕووی تەکنیکییەوە ھەرگیز ئەو نازناوەی پێنەدرابوو.&lt;ref&gt;Waller, p. 23.&lt;/ref&gt; وا دەردەکەوێت سێ ساڵی لە مارچزی وێڵز بەسەر بردبێت، و سەردانی بەردەوامی دەرباری باوکی کردبێت، پێش ئەوەی لە ناوەڕاستی ساڵی ١٥٢٨دا بە ھەمیشەیی بۆ ناوچەکانی دەوروبەری لەندەن بگەڕێتەوە.&lt;ref&gt;Loades, pp. 41–42, 45.&lt;/ref&gt;

[[پەڕگە:Emperor charles v.png|وێنۆک|چەپ|ئیمپراتۆر چارڵزی پێنجەم، ئامۆزای ماری و دواتر خەزووری]]
لە بەدرێژایی منداڵیی ماری، ھێنری وتووێژی سەبارەت بە ھاوسەرگیرییەکانی داھاتووی بۆ ئەو کردووە. کاتێک تەمەنی دوو ساڵ بوو، ماری بەڵێنی پێدرابوو بۆ [[فرانسیسی سێیەم، دووکی بریتانی|فرانسیس، دۆفینی فەڕەنسا]]، کە کوڕە ساوای پاشا [[فرانسیسی یەکەمی فەڕەنسا|فرانسیسی یەکەم]] بوو، بەڵام گرێبەستەکە دوای سێ ساڵ ڕەت کرایەوە.&lt;ref&gt;Porter, pp. 20–21; Waller, pp. 20–21; Whitelock, pp. 18–23.&lt;/ref&gt; لە ساڵی ١٥٢٢دا، لە تەمەنی شەش ساڵیدا، گرێبەستی بۆ کرا تا ھاوسەرگیری لەگەڵ ئامۆزا ٢٢ ساڵانەکەی [[چارڵزی پێنجەم، ئیمپراتۆری ڕۆمیی پیرۆز]] بکات،&lt;ref&gt;Loades, pp. 22–23; Porter, pp. 21–24; Waller, p. 21; Whitelock, p. 23.&lt;/ref&gt; بەڵام چارڵز لە ماوەی چەند ساڵێکدا بە ڕەزامەندیی ھێنری دەستگیرانییەکەی ھەڵوەشاندەوە.&lt;ref&gt;Whitelock, pp. 30–31.&lt;/ref&gt; [[کاردیناڵ وۆڵسی]]، ڕاوێژکاری باڵای ھێنری، دواتر وتووێژەکانی ھاوسەرگیریی لەگەڵ فەڕەنسییەکان دەست پێکردەوە، و ھێنری پێشنیاری کرد کە ماری ھاوسەرگیری لەگەڵ فرانسیسی یەکەمی پاشای فەڕەنسا بکات، کە پەرۆشی ھاوپەیمانی بوو لەگەڵ ئینگلتەرا.&lt;ref&gt;Whitelock, pp. 36–37.&lt;/ref&gt; پەیماننامەیەکی ھاوسەرگیری واژوو کرا کە تێیدا ماری ھاوسەرگیری لەگەڵ فرانسیسی یەکەم یان کوڕی دووەمی [[ھێنریی دووەمی فەڕەنسا|ھێنری، دووکی ئۆرلێیان]] بکات،&lt;ref&gt;Whitelock, pp. 37–38.&lt;/ref&gt; بەڵام وۆڵسی بەبێ ھاوسەرگیری ھاوپەیمانیی لەگەڵ فەڕەنسا بەدەستھێنا.

لە ساڵی ١٥٢٨دا، تۆماس ماگنۆسی بریکاری وۆڵسی باسی بیرۆکەی ھاوسەرگیریی ماری لەگەڵ ئامۆزاکەی [[جەیمسی پێنجەمی سکۆتلەندا]] لەگەڵ ئادام ئۆتەربێرنی دیپلۆماتی سکۆتلەندی کرد.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=State Papers Henry VIII |volume=4, part IV |publisher=London |date=1836 |page=545}}&lt;/ref&gt; بەپێی وتەی ماریۆ ساڤۆرگنانۆی ڤینیسی، لەو کاتەدا ئەو خەریک بوو دەبووە خانمێکی گەنجی جوان و ڕێک و پێک و خاوەن ڕوخسارێکی جوان.&lt;ref&gt;Mario Savorgnano, 25 August 1531, in ''Calendar of State Papers, Venetian'', vol. IV, p. 682, quoted in Loades, p. 63.&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
*Durant, W. and Durant, A. (1989). “The Story of Civilization: Age of Reason Begins,” World Library, Inc. , USA
{{پاشاکانی ئینگلتەرا، سکۆتلەندا، بەریتانیا}}
{{پۆلی کۆمنز|Mary I of England}}
{{تووڵی دەروازە|بەلجیکا|ژن|ئیسپانیا|ژیاننامە|سیاسەت|فەڕەنسا}}

[[پۆل:پاشا ئینگلیزەکان]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٥١٦]]
[[پۆل:مردووانی ١٥٥٨]]
[[پۆل:فەرمانڕەوا ژنەکانی سەدەی ١٦یەم]]
[[پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە ئینگلستان]]
[[پۆل:بەخاک سپاردن لە وێستمینستەر ئەبی]]
[[پۆل:خەڵکی ئینگلیزی بە ڕەچەڵەک ئیسپانی]]</text>
      <sha1>rfkfv3axfcew4n7bp20zdax10aoeuci</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قەزای ڕانیە</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124739</id>
    <revision>
      <id>1580706</id>
      <parentid>1565474</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T03:16:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>دوایین گۆڕانکاریی دەق ڕەد کرایەوە (لە لایەن [[تایبەت:بەشدارییەکان/~2026-16262-76|~2026-16262-76]]) و گەڕێنرایەوە بۆ پێداچوونەوەی 1563420 لە لایەن 1silent scientist: 🤣</comment>
      <origin>1580706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38227" sha1="lwyrt7w94nh6lw2oc6qhjpbxjt07u8h" xml:space="preserve">{{زانیاریدانی نیشتنگە
| ناو			=  قەزای ڕانیە
| ناوی_فەرمی	           = '''{{lang-ar| قضاء رانیة}}&lt;br&gt;{{lang-en| Ranya District}}''' 
| ناوی_خۆماڵی		= 
| زمانی_ناوی_خۆماڵی	=  
| ناوەکانی_تر		=   
| جۆری_نیشتنگە		=     '''[[قەزا]]'''
&lt;!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---&gt;
| وێنە		     =  {{Photomontage
| photo1a = نەخشەی قەزای ڕانیە لە پارێزگای سلێمانی.jpg
| photo2a = نەخشەی کارگێڕی قەزای ڕانیە.jpg
| photo2b = 
| photo3a = 
| photo3b = 
| 
| spacing = 2
|size = 266
}}
| شرۆڤەی_وێنە		= نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}نەخشەی قەزای ڕانیە لە [[پارێزگای سلێمانی]]دا{{ھن}}(سوور){{ھن}}نەخشەی خوارەوە:{{ھن}}نەخشەی کارگێڕی قەزای ڕانیە
| وێنەی_ئاڵا		= 
| قەبارەی_ئاڵا	    =  300px
| وێنەی_مۆر		= 
| قەبارەی_مۆر		= 
| وێنەی_نیشان		= 
| قەبارەی_نیشان		= 
| ناسناو		= 
| دروشم			= 
&lt;!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------&gt;
| وێنەی_نەخشە  = {{Infobox mapframe | zoom=9 |coord={{Coord| 36.2571| 44.88275}}}}
| قەبارەی_نەخشە  =200px
| شرۆڤەی_نەخشە  = '''قەزای ڕانیە'''
| دەرزیی_نەخشە  = 
| ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە            = 
| شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە   = top
| قەبارەی_دەرزیی_نەخشە          = 270px
| شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە      = 
| بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە           = ١
| پۆتانەکان              = {{coord| 36.2571| 44.88275 |region:IQ|display=inline,title}}
| دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان =
&lt;!-- شوێن ------------------&gt;
| جۆری_دابەشکراو	= [[وڵات]]
| ناوی_دابەشکراو	= {{ئاڵا|عێراق}}
| جۆری_دابەشکراو١	= [[ھەرێمی فێدراڵ]]  
| ناوی_دابەشکراو١	= {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[ھەرێمی کوردستان]])  
| جۆری_دابەشکراو٢	= [[پارێزگا]] 
| ناوی_دابەشکراو٢	= [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]]
| جۆری_دابەشکراو٣	= [[ئیدارە]]
| ناوی_دابەشکراو٣	= [[ئیدارەی ڕاپەڕین]]
| جۆری_دابەشکراو٤	= [[پایتەخت|مەڵبەند]]
| ناوی_دابەشکراو٤	= [[ڕانیە]]
| جۆری_دابەشکراو٥	= ژمارەی [[ناحیە]]کان
| ناوی_دابەشکراو٥	= &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;٤&lt;/span&gt;
| جۆری_دابەشکراو٦	= ژمارەی [[گوند]]ەکان
| ناوی_دابەشکراو٦	= &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;١١١&lt;/span&gt;
&lt;!-- دامەزران ---------------&gt;
| سەردێڕی_دامەزران	= بوون بە [[قەزا]]
| ڕێکەوتی_دامەزران	= [[١٨٧٥]]
| سەردێڕی_دامەزران١	= 
| ڕێکەوتی_دامەزران١	= 
| سەردێڕی_لەناوچوون	= 
| ڕێکەوتی_لەناوچوون	= 
| دامەزرێنەر		= 
| ھۆکاری_ناونران	= 
&lt;!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---&gt;
| پەراوێزەکانی_دەسەڵات	=  
| جۆری_دەسەڵات		=  
| حیزبی_سەرۆک		= 
| سەرناوی_سەرۆک		= قایمقام
| ناوی_سەرۆک		= حسێن مەحموود ئیبراھیم
| سەرناوی_سەرۆک١        = 
| ناوی_سەرۆک١	   = 
| سەرناوی_سەرۆک٢        = 
| ناوی_سەرۆک٢	   = 

&lt;!-- ڕووبەر ----------------------&gt;
| سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢	= ٧٦٢
| ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢	= 
| ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢	= 
| ڕووبەری_ئاو_لەسەددا	= 
| ڕووبەری_شاری_بە_کم٢	=    
| ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢	= 
&lt;!-- بەرزایی ---------------------&gt;
| بەرزایی_بە_م			= ٥٧٤          
| بەرزترین_بەرزایی_بە_م		= ٢٤٨٩
| نزمترین_بەرزایی_بە_م		= ٤٧٩
&lt;!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------&gt;
| ژمارەی_دانیشتووان		=  	١٩٧،٧٠٠
| دانیشتووان_لە			= [[٢٠٢٥]]
| چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢		= ٢٦٣
| مەزندەی_دانیشتووان		= 
| مەزندەی_دانیشتووان_لە	= 
| دانیشتووانی_شاری		=  ١٧٤،٢٩٠
| چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢	= 
| دانیشتووانی_لادێیی	=  ٢٦،١٨٨
| چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢	= 
| سەرناوی_دانیشتووان		= 
| ئاگاداریی_دانیشتووان		= 
&lt;!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------&gt; 
| جۆری_دانیشتووانناسی١          = [[زمان]] و [[ئایین]]
| سەرناوی١_دانیشتووانناسی١      = [[زمان]]
| زانیاریی١_دانیشتووانناسی١     = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]])
| سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١      = [[ئایین]]
| زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١     = [[ئیسلام]]([[سوننە]])
| سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١      = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧)
| زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١     = ٠٫٧٠٦&lt;ref name=&quot;GlobalDataLab&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]]
&lt;!-- کاتناوچە --------------&gt;
| کاتناوچە١		= [[ناوچەی کاتی]]
| جیاوازی١_لە_utc	= +٣
| کاتناوچە١_DST		= [[ھاوین]]
| جیاوازی١_لە_DST	= +٣
&lt;!-- کۆدی_پۆستە،  کۆدی_ناوچە ---&gt;
| جۆری_کۆدی_پۆستە	= 
| کۆدی_پۆستە		= ٤٣٠٠٠
| جۆری_کۆدی_پۆستە٢	= 
| کۆدی_پۆستە٢		= 
| جۆری_کۆدی_ناوچە	= [[تەلەفۆن]]
| کۆدی_ناوچە		= ٩٦٤+
&lt;!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------&gt;
| وێبگە		= http://www.slemani.gov.krd/ku/
| پەراوێزەکان		=
}}

'''قەزای ڕانیە''' یەکێکە لە قەزاکانی [[ئیدارەی ڕاپەڕین]] لە [[پارێزگای سلێمانی]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارۆچکەی [[ڕانیە]]یە.&lt;ref&gt; {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/300919024657.pdf |ڕێکەوتی سەردان= ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣| نووسەر = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}&lt;/ref&gt; ژمارەی دانیشتووانی ١٩٧،٧٠٠ کەسە (٢٠٢٥).&lt;ref&gt; {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان  | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/kurdistan-population-analysis-report-kurdish-v6-final-corrected-29052022.pdf |ڕێکەوتی سەردان= ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣| نووسەر = پێشبینی دانیشتوان بۆ ساڵی ٢٠١٩ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}&lt;/ref&gt;

قەزای ڕانیە لە ناوەڕاستی سەدەی حەڤدە سەر بە [[میرنشینی بابان]] بووە. لە ساڵی (١٨٧٥)ەوە سنجاقێکی سلێمانی سەر بە [[ئەیالەتی شارەزوور]] بووە کە ناوەندەکەی [[کەرکووک]] بووە. لەگەڵ دامەزراندنی دەوڵەتی [[عێراق]]، قەزای ڕانیە قەزایەکی سەر بە [[پارێزگای ھەولێر]] بووە. و ساڵی ١٩٥٧ خراوەتە سەر [[پارێزگای سلێمانی]]. ئەم قەزایە پێکھاتووە لە چوار [[ناحیە]]:&lt;ref&gt; {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سایتی پارێزگای سلێمانی | ناونیشان = https://slemani.gov.krd/so/newsDetail.php?newsID=684&amp;secID=5 |ڕێکەوتی سەردان= ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣| نووسەر = یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای سلێمانی |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}&lt;/ref&gt;
* [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]]
* [[ناحیەی چوارقوڕنە]]
* [[ناحیەی سەرکەپکان]]
* [[ناحیەی بێتواتە]]

== ناو ==
ناوی قەزای ڕانیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش [[شارۆچکە]]ی [[ڕانیە]]یە.
* لە قسەی پێشینانی شارەکەوە دەگێڕنەوە کە ناوی ڕانیە لە (ڕانک) و (چۆخە)وە ھاتووە! ڕانک و چۆخە جلوبەرگێکی ڕەسەنی [[کورد]]یە، گوایە شوانێک لە بەرزایەکی [[قەندیل]]ەوە ڕانکەکەی لێ بە ئاودا چووە، پاشان لە سەرچاوەی ئاوی (قولە) کە دەکەوێتە ناوەڕاستی شاری [[ڕانیە]] دۆزراوەتەوە، بەمەش ناوی ڕانیە لەو ڕانکەوە ھاتووە.
* کەسانیتر پێیان وایە لە ناوی پاشایەکی کۆنەوە ھاتووە بە ناوی (ڕەھەنشاە). 
* یاخود لە (ڕوندیات) یاخود (ڕاھ+نیاە) ھاتووە بە واتای ڕێنیشاندەر.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = کوردستان و ئایینی ئیسلام | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2012/65750.PDF?ver=131476983860000000 |ڕێکەوتی سەردان=٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٣| نووسەر = مەلا ڕەئوف سەلیم حەوێزی  |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}&lt;/ref&gt; 
* ھەروەھا بۆچونێکی تر خراوەتە ڕوو کە ناوی ڕانیە لە (ئۆرانیە)وە ھاتووە کە گوایە لە وشەیەکی یۆنانی لە ئۆرانس یان ئۆرانیەوە ھاتووە کە بە واتای [[ئاسمان]] دێت.
* لە وشەی (ڕان)ەوە ھاتووە کە واتای ڕانە [[مەڕ]] و ڕانە [[بزن]] وە پاشگری (یە) وەرگرتووە کە بەواتای جێگا دێت، (ڕان+یە) دەبێتە جێگای ئاژەڵ، وە قەزای ڕانیە بۆ خۆی لەوەڕگایەکی زۆری لێیە بۆ بە خێوکردنی ئاژەڵ.
* وشەی ڕانیە لە وشەی لێکدراوی (ڕێ+نییە)وە ھاتووە، کە لەکۆندا ڕێگای ھاتووچۆ وەک ئێستا نە بووە و ڕانیەش پشتی بە کێوەڕەش دەورەدراوە و دەربەندی ڕانییەش بەر تەسک بووە و ئاوی زۆر بووە بووەتە ئاستەنگی ھاتووچۆ لەوەوە وتوویانە ڕێ نییە.&lt;ref&gt; {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = جەمال بابان  |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}&lt;/ref&gt;

== جوگرافیا ==
قەزای ڕانیە ھاوسنوورە لەگەڵ؛
* لە باکوورەوە [[قەزای ڕەواندز]] و [[قەزای شەقڵاوە]].
* لە باشوورەوە [[قەزای دووکان]].
* لە ڕۆژھەڵاتەوە [[قەزای پشدەر]].
* لە ڕۆژاواوە [[قەزای شەقڵاوە]] و [[قەزای حاجیاوا]].&lt;ref&gt; https://www.openstreetmap.org/relation/10832088&lt;/ref&gt;

=== ڕووبەر ===
ڕووبەری ئەم قەزایە (٧٦٢کم٢)یە لە (٣٫٧٦٪) [[پارێزگای سلێمانی]] پێکدەھێنێت.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بەڕێوبەرایەتی ئاماری سلێمانی| ناونیشان = http://sulamar.com/storePublications/ross.pdf| ڕێکەوتی سەردان = ٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود عوسمان مەعروف| زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20230220083440/http://sulamar.com/storePublications/ross.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

=== دانیشتوان ===
تەواوی دانیشتوانی ئەم قەزایە [[کورد]]ن، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] بۆ ساڵی ٢٠٢٠ دانیشتوانی ئەم قەزایە (٢٠٠،٤٧٨)کەسە.&lt;ref&gt; {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = DEMOGRAPHIC SURVEY Kurdistan Region of Iraq | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٣| نووسەر = UNAMI  |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}} &lt;/ref&gt;

== مێژوو ==
=== سەردەمی عوسمانی(١٨٥٠ - ١٩١٨) ===
ئەم سەردەمە بە کۆتایی ھاتنی دەسەڵاتی کرداری [[میرنشینی سۆران]] و [[میرنشینی بابان]] و چەسپاندنی دەسەڵاتی [[بەغدا]] بە سەر تەواوی خاکی [[باشووری کوردستان]] دەست پێدەکات. جگە لە چەند ساڵێک نەبێت کە ھەموو یەکە کارگێڕییەکانی نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] بە یەکگرتووی لە یەکەیەکی کارگێڕیدا کۆکرابووەوە و ناوەندەکەی شارۆچکەی [[ڕەواندز]] بوو، بە درێژایی ئەم سەردەمە سەر بە [[کەرکووک]] بوو.

==== * لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩)دا ====
سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، گردخەبەر، جبق قلعە و شوان) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا.

ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر شەڕ ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.
* لەم ماوەیەدا یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانی یەکەی [[ناحیە]]ی نەبوو لە بەرئەوە ناوەندی قەزاکان فرە ناوەند بوون، قەزای ڕانیەی ئێستا لە ناوەندەکانی (ئاکۆ و شاور و بتوێن)ی سەر بە [[قەزای شەقڵاوە]] لە [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووکدا]] بوو.
[[پەڕگە:نەخشەی ئەو قەزایانەی لیوای ئەربیلیان لێ درووستکرا لە ساڵی ۱٨٦٨.jpg|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی ئەو قەزایانەی لیوای ئەربیلیان لێ درووستکرا لە ساڵی ۱٨٦٨. بەشێک لە قەزای ڕانیە لێرەدا بە ناوی ھۆزەکانەوە ھاتووە]]

==== * لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩ - ١٨٧٣)دا ====
لەم ماوەیەدا سیستەمی کارگێڕی [[بەغدا]] لە ئەیالاتەوە گۆڕدرا بۆ ویلایەت، ئەمەش لە لایەن والی تازە (مەدحەت پاشا)، کە لە ڕۆژی(٣٠\٤\١٨٦٩]دا گەیشتە [[بەغدا]] و جێبەجێکرا، [[ویلایەتی بەغدا]] لەم ماوەیەدا لە(١٥)لیواوە کرا بە (١٤)لیوا، ژمارەی [[قەزا]]کانیش لە (١٣٦)ەوە کرا بە (٩٣). لەم ماوەیەدا قەزای ڕانیە(ڕانیە، چناران و ناودەشت) سەر بە [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] بوون.
[[پەڕگە:نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی ۱٨۷۲دا.jpg|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی ۱٨۷۲دا. لەم سەردەمەدا قەزای ڕانیە سەر بە لیوای ڕەواندز بوو.]]
[[پەڕگە:نەخشەی ئەو قەزایانەی لیوای ئەربیلیان لێ درووستکرا لە ساڵی ۱٨۷٥.jpg|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی ئەو قەزایانەی لیوای ئەربیلیان لێ درووستکرا لە ساڵی ١٨٧٣. لەم سەردەمەدا ئەم قەزایانە سەر بە لیوای کەرکووک بوون.]]

==== * لە نێوان ساڵانی(١٨٧٣ - ١٩١٨)دا ====
لە ساڵی (١٨٧٩)دا [[ویلایەتی مووسڵ]] درووستکرا، لەم ماوەیەدا قەزای ڕانیە سەر بە لیوای شارەزوور(کەرکووک) بوو.
[[پەڕگە:نەخشەی ئەو قەزایانەی لیوای ئەربیلیان لێ درووستکرا لە ساڵی ۱٨۹٤.jpg|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی ئەو قەزایانەی لیوای ئەربیلیان لێ درووستکرا لە ساڵی ۱٨۹٤. قەزای ڕانیە لەم سەردەمەدا سەر بە لیوای کەرکووک بوو.]]
[[پەڕگە:نەخشەی ئەو قەزایانەی لیوای ئەربیلیان لێ درووستکرا لە ساڵی ۱۹۱۲.jpg|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی ئەو قەزایانەی لیوای ئەربیلیان لێ درووستکرا لە ساڵی ۱۹۱۲دا. قەزای ڕانیە لەم سەردەمەدا سەر بە لیوای کەرکووک بوو.]]

=== سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی(١٩١٨ - ١٩٥٨) ===
بە نەمانی دەوڵەتی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] و جڵەوکردنی ھەر سێ [[ویلایەتی مووسڵ]] و [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی بەسڕە]] لەلایەن [[بەریتانیای مەزن|ئینگلیزەکانەوە]] و کۆکردنەوەیان لە دەوڵەتی تازە دروستکراوی [[عێراق]]دا. لەم ماوەیەدا [[ھەولێر]] قەزایەکی [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] بوو، حکوومەتی [[عێراق]] لە بەر فراوانی [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] بە گونجاوی زانی یەکە کارگێڕییەکانی نێوان [[زێی بچووک]] و [[زێی گەورە]] کە تا کۆتایی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] لە (٤)[[قەزا]] و (١١)[[ناحیە]] پێکھاتبوو لە لیوایەکدا کۆبکاتەوە. بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیرانی [[عێراق]] لە ڕۆژی(١\٤\١٩٢٣)دا [[پارێزگای ھەولێر|لیوای ئەربیل]] ھاتە کایەوە و لە [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] جیاکرایەوە.&lt;ref&gt; https://moj.gov.iq/iraqmag/&lt;/ref&gt; 
==== * لە نێوان ساڵانی (١٩٢٢ - ١٩٣٦)دا ====
قەزای ڕانیە دوای جێگیر بوونی [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، بووە [[قەزا]]یەکی سەر بە [[پارێزگای ھەولێر|لیوای ئەربیل]]، سەرەتا [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] خرایە سەر [[قەزای کۆیە]] و پاشان گەڕێنرایەوە سەر قەزای ڕانیە. ھەر لەم ماوەیەدا [[ناحیەی ناودەشت]] لە سنووری قەزای ڕانیە ھاتە کایەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = رحلة فی العراق | ناونیشان = https://ketabpedia.com/تحمیل/رحلة-فی-العراق-او-خاطرات-الحسنی/ | ڕێکەوتی سەردان = ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ | نووسەر = السید عبدالرزاق الحسنی | زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] }}{{بەستەری مردوو|url=https://ketabpedia.com/%D8%AA%D8%AD%D9%85%DB%8C%D9%84/%D8%B1%D8%AD%D9%84%D8%A9-%D9%81%DB%8C-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82-%D8%A7%D9%88-%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%D9%86%DB%8C/ |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}&lt;/ref&gt;
[[پەڕگە:نەخشەی پارێزگای ئەربیل لە ساڵی ۱۹۳٦دا.jpg|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ئەربیل لە ساڵی ۱۹۳٦دا.]]

==== * لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧ - ١٩٥٨)دا ====
بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٦١٠) لە (١٢\٧\١٩٥٦)دا قەزای ڕانیە بە ھەردوو [[ناحیەی ناودەشت]] و [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]]ەوە دابڕێنرا و بەسترایەوە بە [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]یەوە.&lt;ref&gt; https://www.sirwanlawyer.com/index.php/27/2323/2001/7811-3881&lt;/ref&gt;
[[پەڕگە:نەخشەی پارێزگای ئەربیل لە ساڵی ۱۹٤۷دا.jpg|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ئەربیل لە ساڵی ۱۹٤۷دا. تاوەکو ساڵی ١٩٥٦ قەزای ڕانیە سەر بە پارێزگای ھەولێر بوو.]]
[[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی (١٩٥٨)دا.png|وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی لیوای سلێمانی لە ساڵی ١٩٥٨دا]]

=== سەردەمی کۆماری(١٩٥٨ - ١٩٩٠) ===
ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق،  لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان. ئەم سەردەمە دابەشی پێنج قۆناغ دەکرێت.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان  | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&amp;lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}&lt;/ref&gt;

==== * لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)  ====
ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] لە سنووری قەزای ڕانیە، ناوەندەکەی گوندی [[چوارقوڕنە]] بوو بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٨٥) لە ١٧/١١/١٩٦٠دا.&lt;ref&gt;http://librarycatalog.bau.edu.lb/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=95508 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221123124833/http://librarycatalog.bau.edu.lb/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=95508 |date=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ }}&lt;/ref&gt;
[[پەڕگە:نەخشەی قەزای ڕانیە لە ساڵی ۱۹٦۰دا.jpg|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی قەزای ڕانیە لە ساڵی ۱۹٦۰دا]]

==== * لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥ - ١٩٧٧)دا ====
# دابڕانی [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] لە قەزای ڕانیە و بە ستنەوەی بە [[قەزای دووکان]]ەوە، بەپێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٤٧) لە ١٦\٦\١٩٧١دا. 
# دابڕانی [[ناحیەی بنگرد|ناحیەی مەرگە]] لە [[قەزای پشدەر]] و لکاندنی بە قەزای ڕانیەوە، بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٦٠) لە ٨\١١\١٩٧١دا و دابڕانی [[ناحیەی ناودەشت]] لە قەزای ڕانیە و لکاندنی بە [[قەزای پشدەر]]ەوە بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٦١) لە ٨\١١\١٩٧١دا.
# ھێنانە کایەی [[ناحیەی بێتواتە]] لە سنووری قەزای ڕانیە بە دابڕاندنی (٢٠) کەرت لە [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٨٧) لە ٥\٦\١٩٧٦دا.&lt;ref&gt; http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/7968.html&lt;/ref&gt;
[[پەڕگە:نەخشەی قەزای ڕانیە لە ساڵی ۱۹۷۱دا.jpg |وێنۆک|ناوەڕاست|400px| نەخشەی قەزای ڕانیە لە ساڵی ۱۹۷۱دا.]]

==== * لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧ - ١٩٨٦)دا ====
# دابڕاندنی [[ناحیەی بنگرد|ناحیەی مەرگە]] لە قەزای ڕانیە و لکاندنی بە [[قەزای دووکان]]ەوە بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٥٦) لە ٢٨\١\١٩٧٨دا.
# ھێنانەکایەی [[ناحیەی سەرکەپکان]] لە سنووری قەزای ڕانیە بە دابڕاندنی (٣١)کەرت لە [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]]، ناوەندەکەشی لە گوندی [[سەرکەپکان]] بوو بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٥٣٠) لە ٢٣\٦\١٩٨٦دا. تەمەنی ئەم ناحیەیە سالێک و (١٤) ڕۆژ بوو بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٦٢) لە ١٦\٧\١٩٨٧دا ھەڵوەشێنرایەوە.&lt;ref&gt; https://www.sirwanlawyer.com/index.php/27/2323/1987/7535-3160&lt;/ref&gt;
[[پەڕگە:نەخشەی قەزای ڕانیە لە ساڵی ۱۹۷٨دا.jpg|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی قەزای ڕانیە لە ساڵی ۱۹۷٨دا]]
[[پەڕگە:نەخشەی قەزای ڕانیە لە ساڵی ۱۹٨٦دا.jpg|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی قەزای ڕانیە لە ساڵی ۱۹٨٦دا]]

==== * لە نێوان ساڵانی(١٩٨٨ - ١٩٩٠)دا ====
ھەڵوەشاندنەوەی [[ناحیەی بێتواتە]] و بەستنەوەی ھەموو کەرتەکانی بە قەزای ڕانیەوە.&lt;ref&gt; https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html&lt;/ref&gt;
[[پەڕگە:نەخشەی قەزای ڕانیە لە ساڵی ۱۹٨۹دا.jpg|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی قەزای ڕانیە لە ساڵی ۱۹٨۹دا]]

=== سەردەمی حکوومەتی ھەرێم ===
==== * لە ماوەی ساڵانی(١٩٩١ - ١٩٩٢)دا ====
لەم ماوەیەدا [[پارێزگای سلێمانی]] و [[پارێزگای ھەولێر]] و [[پارێزگای دھۆک]] لە لایەن [[بەرەی کوردستانی]]ەوە بە ڕێوەدەبرا، کە لەسەر ھەمان سیستەمی یەکە کارگێڕییەکانی ساڵی ١٩٨٩ بەڕیوەدەبرا، لەبەرئەوەی [[گوند]]ەکان تازە ئاوەدان دەکرانەوە، ھەروەھا لەڕووی کارگێڕییەوە [[ھەرێمی کوردستان]] دروست نەببوو تاوەکو لەساڵی ١٩٩٢ [[پەرلەمانی کوردستان]] پێکھێنرا. ئینجا یەکە کارگێڕییەکان دروستکرانەوە.

==== * لە ماوەی ساڵانی(١٩٩٢ - ٢٠٠٣)دا ====
# لە دوای [[ڕاپەڕین]]ی ١٩٩١، ھەڵبژاردنی [[پەرلەمانی کوردستان]] بە پێی بڕیاری ژمارە(١٨) لە (٢٢ - ٩ - ١٩٩٢)دا ڕێگەی دا بە [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] ھەموو ئەو [[قەزا]] و [[ناحیە]]یانەی بە مەبەستی سیاسی ھەڵوەشێنراونەتەوە سەر لە نوێ پێکبھێنرێنەوە.&lt;ref&gt; https://www.parliament.krd/media/6102/18.pdf&lt;/ref&gt;
# قەزای ڕانیە ناحیەکانی دروستبووەوە و پێکھاتبوو لە (٣) [[ناحیە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]]، [[ناحیەی بێتواتە]] و [[ناحیەی سەرکەپکان]].
# ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای حاجیاوا|ناحیەی حاجیاوا]] لە ٢١ی تەممووزی ١٩٩٩ بە واژۆی سەرۆکی حکوومەتی پێشوو، [[کۆسرەت ڕەسووڵ عەلی]].

==== * لە ماوەی ساڵانی(٢٠٠٣ - ٢٠٢٢)دا ====
# لە کابینەی شەشەم لە کۆبوونەوەی ئەنجومەنی وەزیران ژمارە (١٠٨٤) رۆژی (٢/٥/٢٠١١) بریاری دروستکردنی ئیدارەی سەربەخۆی راپەرین و ھەڵەبجە و سۆران و زاخۆ دەرچوو سەرۆکی ھەرێمی بە نوسراوی ژمارە (١٦٥٠) لە بەرواری( ٨/٢/٢٠١١) ڕەزامەندی لەسەر دەربری لە (١/٣/٢٠١٢) سەرۆکی [[ھەرێمی کوردستان]] بە فەرمانی ھەرێمی ژمارە (٥٧)سەرپەرشتیاری بۆ ئیدارەی راپەرین دەستنیشان کردو لە (٥/٣/٢٠١٢) لە رۆژی ساڵیادی راپەرینی پر شکۆی خەڵکی [[کوردستان]] لەبەردەمی کەس و کاری سەربەرزی شەھیدان و خەڵکی [[ڕانیە]] و دەڤەرەکە لەلایەن بەرێز پارێزگاری سلێمانیەوە فەرمانی دەست بەکاربوونی درایە.&lt;ref&gt; http://raparin.gov.krd/ku/derbara&lt;/ref&gt;
# ھێنانە کایەی [[قەزای حاجیاوا]] بە دابڕانی (٢١) کەرت و گوند لە قەزای ڕانیە لە بەرواری ١٢\٥\٢٠٢٢ بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیرانی [[ھەرێمی کوردستان]].&lt;ref&gt; https://kurdistantv.net/ku/news/167532&lt;/ref&gt;
[[پەڕگە:نەخشەی قەزای ڕانیە لە ساڵی ۲۰۲۰دا.jpg|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی قەزای ڕانیە لە ساڵی ۲۰۲۰دا]]

== کارگێڕی ==
قەزای ڕانیە ناوچەیەکی  [[پارێزگای سلێمانی]]یە کەوتۆتە باکوورییەوە.
لەڕووی ئیدارییەوە لە قەزای قەزای ڕانیە و ناحیەکانی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]](ناوەند) و [[ناحیەی سەرکەپکان]] و [[ناحیەی بێتواتە]] و [[ناحیەی چوارقوڕنە]] پێکھاتووە، لەگەڵ (١١١) گوند.&lt;ref&gt; {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان 2009 لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٣| نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان  |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}} &lt;/ref&gt;

=== ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە(ناوەند) ===
٦ گوند سەر بە ناحیەی ڕانیەیە:
{{Div col|cols=٢}}
* [[ڕانیە]](ناوەند)
* [[بۆسکێن، ڕانیە]]
* [[تۆپاوا]]
* [[دەربەندی ڕانیە]]
* [[قوڕەگۆ]]
* [[ھەنجیرەی ئاکۆ]]
* [[ھەنجیرەی ڕەمک]]
{{Div col end}}

=== ناحیەی چوارقوڕنە ===
١٥ گوند سەر بە ناحیەی چوار قوڕنەیە:
{{div col|colwidth=8em}}
* [[چوارقوڕنە]](ناوەند)
* [[ئەستریلان]]
* [[بێستانە، چوارقوڕنە]]
* [[چنارۆکی بڵباس]]
* [[داروقەبر]]
* [[سەرخمە]]
* [[قەرەنی ئاغا]]
* [[قەسرۆک]]
* [[قەمتەران]]
* [[کڵاوسوران]]
* [[گردجان]]
* [[گەلی گوڵان]]
* [[گوڵەک]]
* [[نێولانکە]]
* [[ھیزۆپی بچووک]]
* [[ھیزۆپی گەورە]]
{{Div col end}}

=== ناحیەی سەرکەپکان ===
٥٧ گوند سەر بە ناحیەی سەرکەپکانە:
{{div col|colwidth=10em}}
* [[سەرکەپکان]](ناوەند)
* [[ئاسنگەران]]
* [[بازەسپ]]
* [[بامۆلەکان]]
* [[بەردانگە]]
* [[بەردخڕە]]
* [[بۆتێ]]
* [[بێردبی]]
* [[بێ زێوە]]
* [[پاشتەلان]]
* [[پاشکۆتەڵ]]
* [[پڵنگان]]
* [[تاڵینە]]
* [[تۆپزاوا، سەرکەپکان]]
* [[تیران]]
* [[چۆم، سەرکەپکان]]
* [[خاروبەک]]
* [[خەزێنە، سەرکەپکان]]
* [[دارەبەن، سەرکەپکان]]
* [[دەرئەشکەوت]]
* [[دەروکە]]
* [[دەڵاڵان]]
* [[دەنگاڵە]]
* [[دۆڵاودۆڵ]]
* [[دێرە]]
* [[دێمان]]
* [[ڕێزێنە]]
* [[زەوی بەلاس]]
* [[سارتکەی خواروو]]
* [[سارتکەی سەروو]]
* [[سپیاوە]]
* [[سڕێ]]
* [[سماکە]]
* [[سۆرەبنە]]
* [[شارستێن، سەرکەپکان]]
* [[شەروە]]
* [[شەکەڵە]]
* [[شەمامک]]
* [[شێبان]]
* [[شێخ ئەمیر، سەرکەپکان|شێخ ئەمیر]]
* [[قەڵات، سەرکەپکان]]
* [[قەڵاسەیدەی خواروو]]
* [[قەڵاسەیدەی سەروو]]
* [[کانی بناو، سەرکەپکان]]
* [[کانی ڕەش، سەرکەپکان]]
* [[کەنجاڕ]]
* [[کەوبێنی خواروو]]
* [[کەوبێنی سەروو]]
* [[گوڵان، سەرکەپکان]]
* [[گوێچکەلان]]
* [[گێوژە]]
* [[مام خەڵان]]
* [[مەحباب]]
* [[مێدێرە]]
* [[مێکوکە]]
* [[ناوەزینان]]
* [[نۆرەی خواروو]]
* [[نۆرەی سەروو]]
{{Div col end}}

=== ناحیەی بێتواتە ===
٣٣گوند سەر بە ناحیەی بێتواتەیە:
{{div col|colwidth=10em}}
* [[سەروچاوە]](ناوەند)
* [[ئامانج (گوند)]]
* [[ئاندێک]]
* [[ئانگۆز]]
* [[بەڕۆژە]]
* [[بێتواتە]]
* [[بێکێل]]
* [[بێلەنگە، بێتواتە]]
* [[بێناتان]]
* [[چێوەی خواروو]]
* [[چێوەی سەروو]]
* [[دوواوە]]
* [[زیخان]]
* [[زێوە]]
* [[سەرئەشکەوتان]]
* [[سەردۆڵ]]
* [[سەرگەشت]]
* [[سوێرە، بێتواتە]]
* [[شکارتە]]
* [[شکارتەی کۆن]]
* [[کۆنەقەڵات]]
* [[گردەشێر]]
* [[گۆمەی]]
* [[مەلوک]]
* [[مەمیاوا]]
* [[میرانۆک]]
* [[مێرگەسەر]]
* [[نواوەی کۆن]]
* [[نواوەی نوێ]]
* [[نێوە]]
* [[ھەرتەل]]
* [[ھەرمک]]
* [[ھەنجیرە، بیتواتە]]
* [[وەرێ]]
{{Div col end}}

== ئەمانەش ببینە ==
* [[پارێزگای سلێمانی]]
* [[ڕانیە]]
* [[ئیدارەی ڕاپەڕین]]
* [[پێڕستی گوندەکانی پارێزگای سلێمانی]]
* [[پێڕستی گوندەکانی ڕانیە]]
* [[قەزای سلێمانی]]

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}} 

{{پارێزگای سلێمانی}}
{{دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان}}
{{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای سلێمانی}}
{{گوندەکانی قەزای ڕانیە}}
{{پۆلی کۆمنز|Ranya District}}
{{تووڵی دەروازە|کوردستان|عێراق}}

[[پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان]]
[[پۆل:قەزاکانی پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]]
[[پۆل:قەزاکانی باشووری کوردستان]]
[[پۆل:قەزاکانی ھەرێمی کوردستان]]
[[پۆل:قەزاکانی عێراق]]
[[پۆل:قەزاکانی کوردستان]]</text>
      <sha1>lwyrt7w94nh6lw2oc6qhjpbxjt07u8h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بارزان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125137</id>
    <revision>
      <id>1580497</id>
      <parentid>1579779</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T20:53:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MFTG</username>
        <id>21816</id>
      </contributor>
      <comment>/* top */</comment>
      <origin>1580497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13290" sha1="qc3hig1szb6gxid252z4beyroeey8mx" xml:space="preserve">{{زانیاریدانی نیشتنگە
| ناو			=  بارزان
| ناوی_فەرمی	    =  '''{{lang-ar| بارزان}}&lt;br&gt;{{lang-en| Barzan}}'''
| ناوی_خۆماڵی		=  
| زمانی_ناوی_خۆماڵی	=  
| ناوەکانی_تر		=  
| جۆری_نیشتنگە		=     '''[[شارەدێ]]'''
&lt;!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---&gt;
| وێنە		     = Barzani Memorial Center (2).jpg
| شرۆڤەی_وێنە		= دیمەنی یادگای [[مەلا مستەفا]] لە شارەدێی بارزان
| وێنەی_ئاڵا		= 
| قەبارەی_ئاڵا	    =  300px
| وێنەی_مۆر		= 
| قەبارەی_مۆر		= 
| وێنەی_نیشان		= 
| قەبارەی_نیشان		= 
| ناسناو		= 
| دروشم			= 
&lt;!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------&gt;
| وێنەی_نەخشە  = {{Infobox mapframe | zoom=12 |        coord={{Coord| 36.92742| 44.04523}}}}
| قەبارەی_نەخشە  =200px
| شرۆڤەی_نەخشە  = '''شارەدێی بارزان'''
| دەرزیی_نەخشە  =  Kurdistan Region#Iraq#Asia
| ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە            = 
| شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە   = top
| قەبارەی_دەرزیی_نەخشە          = 300px
| شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە      = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا
| بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە           = ١
| پۆتانەکان              = {{coord| 36.92742| 44.04523

 |region:IQ|display=inline,title}}
| دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان =
&lt;!-- شوێن ------------------&gt;
| جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]]
| ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}}
| جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]]
| ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf|سەردێڕ= دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان|بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;
| جۆری_دابەشکراو٢	= [[پارێزگا]]  
| ناوی_دابەشکراو٢	= [[پارێزگای ھەولێر]]
| جۆری_دابەشکراو٣	= [[قەزا]]
| ناوی_دابەشکراو٣	= [[قەزای مێرگەسۆر|مێرگەسۆر]]
| جۆری_دابەشکراو٤	=  [[ناحیە]] 
| ناوی_دابەشکراو٤	= [[ناحیەی بارزان|بارزان]]  
&lt;!-- دامەزران ---------------&gt;
| سەردێڕی_دامەزران	= 
| ڕێکەوتی_دامەزران	= 
| سەردێڕی_دامەزران١	= 
| ڕێکەوتی_دامەزران١	= 
| سەردێڕی_لەناوچوون	= 
| ڕێکەوتی_لەناوچوون	= 
| دامەزرێنەر		= 
| ھۆکاری_ناونران	= 
&lt;!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---&gt;
| پەراوێزەکانی_دەسەڵات	= 
| جۆری_دەسەڵات		= 
| حیزبی_سەرۆک		= 
| سەرناوی_سەرۆک		= بەڕێوەبەر
| ناوی_سەرۆک		= بەشیر حەمید 
| سەرناوی_سەرۆک١        = 
| ناوی_سەرۆک١	   = 
| سەرناوی_سەرۆک٢        = 
| ناوی_سەرۆک٢	   = 

&lt;!-- ڕووبەر ----------------------&gt;
| سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢	= ٢٫٢٨
| ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢	= 
| ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢	= 
| ڕووبەری_ئاو_لەسەددا	= 
| ڕووبەری_شاری_بە_کم٢	=       
| ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢	= 
&lt;!-- بەرزایی ---------------------&gt;
| بەرزایی_بە_م			    =  ٧١١
| بەرزترین_بەرزایی_بە_م		= 
| نزمترین_بەرزایی_بە_م		= 
&lt;!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------&gt;
| ژمارەی_دانیشتووان		= ١٢٥٧ کەس&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&amp;view=article&amp;layout=edit&amp;id=1234 |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}&lt;/ref&gt;
| دانیشتووان_لە			= [[٢٠٢٤]]
| چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢		= 
| مەزندەی_دانیشتووان		= 
| مەزندەی_دانیشتووان_لە	= 
| دانیشتووانی_شاری		= 
| چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢	= 
| دانیشتووانی_لادێیی	= 
| چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢	= 
| سەرناوی_دانیشتووان		= 
| ئاگاداریی_دانیشتووان		= 
&lt;!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------&gt; 
| جۆری_دانیشتووانناسی١          = [[زمان]] و [[ئایین]]
| سەرناوی١_دانیشتووانناسی١      = [[زمان]]
| زانیاریی١_دانیشتووانناسی١     = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باکووری|کورمانجی]])
| سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١      = [[ئایین]]
| زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١     = [[ئیسلام]] ([[سوننە]])
| سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١      = 
| زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١     = 
&lt;!-- کاتناوچە --------------&gt;
| کاتناوچە١		= [[ناوچەی کاتی]]
| جیاوازی١_لە_utc	= +٣:٠٠
| کاتناوچە١_DST		= 
| جیاوازی١_لە_DST	= 
&lt;!-- کۆدی_پۆستە،  کۆدی_ناوچە ---&gt;
| جۆری_کۆدی_پۆستە	= 
| کۆدی_پۆستە		= 
| جۆری_کۆدی_پۆستە٢	= 
| کۆدی_پۆستە٢		= 
| جۆری_کۆدی_ناوچە	= [[تەلەفۆن]]
| کۆدی_ناوچە		= ٠٠٩٦٤
&lt;!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------&gt;
| وێبگە		= 
| پەراوێزەکان		=
}}

'''بارزان''' یەکێکە لە شارەدێیەکانی [[قەزای مێرگەسۆر]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. گۆڕەتوو ناوەندی [[ناحیەی بارزان]]ە&lt;ref&gt; https://www.hawlergov.org/app/node/393&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; ‎{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122702075619922&amp;lng=1  | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = کوردی}} &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;زانیارینامەی سەرھێڵی [http://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&amp;q=20151016205816127552 کورد پیدیا]&lt;/ref&gt; ئەم شارەدێیە ١٤٣کم لە شاری [[ھەولێر]] و ٤٥کم لە ناوەندی شارۆچکەی [[مێرگەسۆر]] دوورە.

== ناو ==
بارزان یاخود بەرزان ناوی [[ھۆز]]ێکە و ناوچەیەکە لە [[باشووری کوردستان]]، سەبارەت بە ناوی بارزان بیرو بۆچوونی جیاواز ھەیە.
* ھەندێک دەڵێن (بارزان) ئەگەر پیتی (ان) ھێمای کۆکرنەوەبێت وشەی (بارز) بەواتای دلێر، دلاوەر، چالاک، جەنگاوەر دێت، بەڵام وشەی (بەرزان) ئەگەر پیتی (ان) ھێمای کۆکرنەوە بێت و وشەی (بەرز) لە زمانەوانی ئاڤێستای فارسی پەھڵەوی و کوردی بە واتای بڵند و بەرز دێت.
* ھەندێکی تریش دەلێن ناوی(بارزان)لە وشەی (بەرز)ەوە ھاتووە، لەبەر ئەوەی ئەو گوندە رێکەوتی درووستکردنەکەی لە شوێنێکی بەرز و بڵندەوە بووە پێیان وتووە(بەرزان).
* بۆچوونی تر ھەیە دەڵێن ئەم ناوە لە ناوی ھۆزی (برازی)ەوە ھاتووە (خێلی برازی یەکێکە لەخێلەکانی دەڤەری بۆتان لە باکووری کوردستان) یان ناوی باپیرە گەورەکەیانە، واتاکەشی (ماف ھەڵگر) یان (ماف زانە)ە، یاخۆد لە(بارسان)ەوە ھاتووە، دەروێشەکان (پیاو چاک - پیاوی خودا)، یان(برازان) واتە (برایانی پاکی). بۆچوونی تر ھەیە دەڵێن ناوچەی بەرزان واتە (ناوچەی کۆچ).
* مێژوونۆسی عێراقی عەباس ئەلعەزاوی دەڵێ: ئەسلی (بارزان) گوندی (باریزانە)، (باریزانی شەرەفنامە) لەو زانیاریانەی کە شەرەفنامە دەیان خاتەڕوو ئەوەمان بۆ ڕوون دەبێتەوە کە وشەی (بازیران) یان (باریزان) لە بنچینەدا وشەی (بارزان)ی ئێستایە، وا دەردەکەوێ کە گوندی(بارزان) زۆر کۆنە و ناوەکەی لە (لەفزە) کۆنەکەی وەرگیراوە ئەو گوندەش جاران گوندێکی ناوداربوو لە سەدەی شازدەمی زاینیدا.
* رای تر ھەن بارزان دەبەنەوە سەر(پارسان) و دەلێن واتە(عابدان) و (زاھیدان) لە سەر ئەو ئیعتیبارەی کە ئەم شێخانە زاھید و خواناس بوون، ئەمە جگە لەوەی کە ئەمە نەدەبووا (پارسان) بوایە، بەڵکو دەبووا (پارسیان) بووایە و ئەویش بارزانیان بووایە، واتە تاکی وشەکە بارزانیان بووایە، ئەو کاتە کۆیەکەی دەبوو بە (بارزانیان یان) وەیان (بارزانیان کان). ئەمەش دیارە شتێکی ھەلەیە و لەرووی رێزمانییەوە درووست نییە. سەبارەت بە ناولێنانی ئەم دەڤەرە ئێمەش وای بۆ دەچین بەھۆی ھەڵکەوت و پێگەی جیۆگرافی ئەم ناوچەیە کە شوێنکی بەرزبووە ئەم ناوەی لێنراوە کە وشەی (بەرز) ھێمای کۆکردنەوەی (ان) بۆ زیاد کرابێت لە بەرزەوە کرابێتە بەرزان ( بارزان).
* بۆچوونێکی تر ھةیة دەڵێت: بارزان واتا (بەری زێ) واتا ئەوبەری زێ یان ئەوبەری ڕووبار.&lt;ref&gt;https://davarybarzan.blogfa.com/page/barzanmeans&lt;/ref&gt;

== دانیشتوان ==
* دانیشتوانی ئەم گوندە بە پێی سەرژمێریی دانیشتووانی عێراق لە ساڵی (١٩٥٧)دا، (-)کەس بووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێری گوندەکانی باشووری کوردستان لە ساڵی ١٩٥٧|ناونیشان= https://www.kurdipedia.org/files/books/2021/394960.PDF?ver=132724670930000000 |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = د.عبدوڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}&lt;/ref&gt;
* دانیشتوانی ئەم گوندە بە پێی سەرژمێریی دانیشتووانی عێراق لە ساڵی (١٩٧٧)دا، (-)کەس بووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێری گوندەکانی باشووری کوردستان لە ساڵی ١٩٧٧|ناونیشان= https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000/ |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = د.عبدوڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}&lt;/ref&gt;
* دانیشتوانی ئەم گوندە بە پێی [[سەرژمێریی دانیشتووانی عێراق (٢٠٢٤)]]، پێکھاتووە لە ٢٤٨ [[خێزان]] و ١٢٥٧ کەس، کە ٦٠٠ [[نێر]] و ٦٥٧ [[مێ]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&amp;view=article&amp;layout=edit&amp;id=1234 |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}&lt;/ref&gt;

== ئەمانەش ببینە ==
* [[بنەماڵەی بارزانی]]
* [[ناحیەی بارزان]]
* [[مەلا مستەفا|مەلا مستەفا بارزانی]]
* [[مەسعوود بارزانی]]
* [[مەسروور بارزانی]]
* [[ئیدریس بارزانی]]

==سەرچاوەکان==
{{سەرچاوەکان}}


{{گوندەکانی مێرگەسۆر}}
{{تووڵی دەروازە|کوردستان}}

[[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]]
[[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]]
[[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]]
[[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]]
[[پۆل:گوندەکانی مێرگەسۆر]]
[[پۆل:پەڕەکانی ڕوونکردنەوە]]</text>
      <sha1>qc3hig1szb6gxid252z4beyroeey8mx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580500</id>
      <parentid>1580497</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T21:01:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MFTG</username>
        <id>21816</id>
      </contributor>
      <comment>/* ناو */ چاکسازیی نووسە عەرەبییەکان</comment>
      <origin>1580500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13890" sha1="rd5mtcy6zb8qtxy0yl1f0onkzqjpe2r" xml:space="preserve">{{زانیاریدانی نیشتنگە
| ناو			=  بارزان
| ناوی_فەرمی	    =  '''{{lang-ar| بارزان}}&lt;br&gt;{{lang-en| Barzan}}'''
| ناوی_خۆماڵی		=  
| زمانی_ناوی_خۆماڵی	=  
| ناوەکانی_تر		=  
| جۆری_نیشتنگە		=     '''[[شارەدێ]]'''
&lt;!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---&gt;
| وێنە		     = Barzani Memorial Center (2).jpg
| شرۆڤەی_وێنە		= دیمەنی یادگای [[مەلا مستەفا]] لە شارەدێی بارزان
| وێنەی_ئاڵا		= 
| قەبارەی_ئاڵا	    =  300px
| وێنەی_مۆر		= 
| قەبارەی_مۆر		= 
| وێنەی_نیشان		= 
| قەبارەی_نیشان		= 
| ناسناو		= 
| دروشم			= 
&lt;!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------&gt;
| وێنەی_نەخشە  = {{Infobox mapframe | zoom=12 |        coord={{Coord| 36.92742| 44.04523}}}}
| قەبارەی_نەخشە  =200px
| شرۆڤەی_نەخشە  = '''شارەدێی بارزان'''
| دەرزیی_نەخشە  =  Kurdistan Region#Iraq#Asia
| ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە            = 
| شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە   = top
| قەبارەی_دەرزیی_نەخشە          = 300px
| شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە      = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا
| بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە           = ١
| پۆتانەکان              = {{coord| 36.92742| 44.04523

 |region:IQ|display=inline,title}}
| دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان =
&lt;!-- شوێن ------------------&gt;
| جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]]
| ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}}
| جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]]
| ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf|سەردێڕ= دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان|بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;
| جۆری_دابەشکراو٢	= [[پارێزگا]]  
| ناوی_دابەشکراو٢	= [[پارێزگای ھەولێر]]
| جۆری_دابەشکراو٣	= [[قەزا]]
| ناوی_دابەشکراو٣	= [[قەزای مێرگەسۆر|مێرگەسۆر]]
| جۆری_دابەشکراو٤	=  [[ناحیە]] 
| ناوی_دابەشکراو٤	= [[ناحیەی بارزان|بارزان]]  
&lt;!-- دامەزران ---------------&gt;
| سەردێڕی_دامەزران	= 
| ڕێکەوتی_دامەزران	= 
| سەردێڕی_دامەزران١	= 
| ڕێکەوتی_دامەزران١	= 
| سەردێڕی_لەناوچوون	= 
| ڕێکەوتی_لەناوچوون	= 
| دامەزرێنەر		= 
| ھۆکاری_ناونران	= 
&lt;!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---&gt;
| پەراوێزەکانی_دەسەڵات	= 
| جۆری_دەسەڵات		= 
| حیزبی_سەرۆک		= 
| سەرناوی_سەرۆک		= بەڕێوەبەر
| ناوی_سەرۆک		= بەشیر حەمید 
| سەرناوی_سەرۆک١        = 
| ناوی_سەرۆک١	   = 
| سەرناوی_سەرۆک٢        = 
| ناوی_سەرۆک٢	   = 

&lt;!-- ڕووبەر ----------------------&gt;
| سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢	= ٢٫٢٨
| ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢	= 
| ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢	= 
| ڕووبەری_ئاو_لەسەددا	= 
| ڕووبەری_شاری_بە_کم٢	=       
| ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢	= 
&lt;!-- بەرزایی ---------------------&gt;
| بەرزایی_بە_م			    =  ٧١١
| بەرزترین_بەرزایی_بە_م		= 
| نزمترین_بەرزایی_بە_م		= 
&lt;!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------&gt;
| ژمارەی_دانیشتووان		= ١٢٥٧ کەس&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&amp;view=article&amp;layout=edit&amp;id=1234 |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}&lt;/ref&gt;
| دانیشتووان_لە			= [[٢٠٢٤]]
| چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢		= 
| مەزندەی_دانیشتووان		= 
| مەزندەی_دانیشتووان_لە	= 
| دانیشتووانی_شاری		= 
| چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢	= 
| دانیشتووانی_لادێیی	= 
| چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢	= 
| سەرناوی_دانیشتووان		= 
| ئاگاداریی_دانیشتووان		= 
&lt;!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------&gt; 
| جۆری_دانیشتووانناسی١          = [[زمان]] و [[ئایین]]
| سەرناوی١_دانیشتووانناسی١      = [[زمان]]
| زانیاریی١_دانیشتووانناسی١     = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باکووری|کورمانجی]])
| سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١      = [[ئایین]]
| زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١     = [[ئیسلام]] ([[سوننە]])
| سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١      = 
| زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١     = 
&lt;!-- کاتناوچە --------------&gt;
| کاتناوچە١		= [[ناوچەی کاتی]]
| جیاوازی١_لە_utc	= +٣:٠٠
| کاتناوچە١_DST		= 
| جیاوازی١_لە_DST	= 
&lt;!-- کۆدی_پۆستە،  کۆدی_ناوچە ---&gt;
| جۆری_کۆدی_پۆستە	= 
| کۆدی_پۆستە		= 
| جۆری_کۆدی_پۆستە٢	= 
| کۆدی_پۆستە٢		= 
| جۆری_کۆدی_ناوچە	= [[تەلەفۆن]]
| کۆدی_ناوچە		= ٠٠٩٦٤
&lt;!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------&gt;
| وێبگە		= 
| پەراوێزەکان		=
}}

'''بارزان''' یەکێکە لە شارەدێیەکانی [[قەزای مێرگەسۆر]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. گۆڕەتوو ناوەندی [[ناحیەی بارزان]]ە&lt;ref&gt; https://www.hawlergov.org/app/node/393&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; ‎{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122702075619922&amp;lng=1  | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = کوردی}} &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;زانیارینامەی سەرھێڵی [http://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&amp;q=20151016205816127552 کورد پیدیا]&lt;/ref&gt; ئەم شارەدێیە ١٤٣کم لە شاری [[ھەولێر]] و ٤٥کم لە ناوەندی شارۆچکەی [[مێرگەسۆر]] دوورە.

== ناو ==
بارزان یاخود بەرزان ناوی [[ھۆز]]ێکە و ناوچەیەکە لە [[باشووری کوردستان]]، سەبارەت بە ناوی بارزان بیرو بۆچوونی جیاواز ھەیە.
* ھەندێک دەڵێن (بارزان) ئەگەر پیتی (ان) ھێمای کۆکرنەوەبێت وشەی (بارز) بەواتای دلێر، دلاوەر، چالاک، جەنگاوەر دێت، بەڵام وشەی (بەرزان) ئەگەر پیتی (ان) ھێمای کۆکرنەوە بێت و وشەی (بەرز) لە زمانەوانی ئاڤێستای فارسی پەھڵەوی و کوردی بە واتای بڵند و بەرز دێت.
* ھەندێکی تریش دەلێن ناوی(بارزان)لە وشەی (بەرز)ەوە ھاتووە، لەبەر ئەوەی ئەو گوندە رێکەوتی درووستکردنەکەی لە شوێنێکی بەرز و بڵندەوە بووە پێیان وتووە(بەرزان).
* بۆچوونی تر ھەیە دەڵێن ئەم ناوە لە ناوی ھۆزی (برازی)ەوە ھاتووە (خێلی برازی یەکێکە لەخێلەکانی دەڤەری بۆتان لە باکووری کوردستان) یان ناوی باپیرە گەورەکەیانە، واتاکەشی (ماف ھەڵگر) یان (ماف زانە)ە، یاخۆد لە(بارسان)ەوە ھاتووە، دەروێشەکان (پیاو چاک - پیاوی خودا)، یان(برازان) واتە (برایانی پاکی). بۆچوونی تر ھەیە دەڵێن ناوچەی بەرزان واتە (ناوچەی کۆچ).
* مێژوونۆسی عێراقی عەباس ئەلعەزاوی دەڵێ: ئەسلی (بارزان) گوندی (باریزانە)، (باریزانی شەرەفنامە) لەو زانیاریانەی کە شەرەفنامە دەیان خاتەڕوو ئەوەمان بۆ ڕوون دەبێتەوە کە وشەی (بازیران) یان (باریزان) لە بنچینەدا وشەی (بارزان)ی ئێستایە، وا دەردەکەوێ کە گوندی(بارزان) زۆر کۆنە و ناوەکەی لە (لەفزە) کۆنەکەی وەرگیراوە ئەو گوندەش جاران گوندێکی ناوداربوو لە سەدەی شازدەمی زاینیدا.
* رای تر ھەن بارزان دەبەنەوە سەر(پارسان) و دەلێن واتە(عابدان) و (زاھیدان) لە سەر ئەو ئیعتیبارەی کە ئەم شێخانە زاھید و خواناس بوون، ئەمە جگە لەوەی کە ئەمە نەدەبووا (پارسان) بوایە، بەڵکو دەبووا (پارسیان) بووایە و ئەویش بارزانیان بووایە، واتە تاکی وشەکە بارزانیان بووایە، ئەو کاتە کۆیەکەی دەبوو بە (بارزانیان یان) وەیان (بارزانیان کان). ئەمەش دیارە شتێکی ھەلەیە و لەرووی رێزمانییەوە درووست نییە. سەبارەت بە ناولێنانی ئەم دەڤەرە ئێمەش وای بۆ دەچین بەھۆی ھەڵکەوت و پێگەی جیۆگرافی ئەم ناوچەیە کە شوێنکی بەرزبووە ئەم ناوەی لێنراوە کە وشەی (بەرز) ھێمای کۆکردنەوەی (ان) بۆ زیاد کرابێت لە بەرزەوە کرابێتە بەرزان ( بارزان).
* بۆچوونێکی تر ھةیة دەڵێت: بارزان واتا (بەری زێ) واتا ئەوبەری زێ یان ئەوبەری ڕووبار.&lt;ref&gt;https://davarybarzan.blogfa.com/page/barzanmeans&lt;/ref&gt;

== جوگرافیا ==
شارەدێی '''بارزان''' ھاوسنوورە لەگەڵ؛
* لە باکوورەوە گوندی [[ھەسنێ]].
* لە باشوورەوە گوندی [[بلێ]].
* لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی [[ھۆستان]].
* لە ڕۆژاواوە گوندی [[ھەڤندکا]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بێستانەی گەورە | ناونیشان = https://www.openstreetmap.org/node/2488259320  |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = openstreetmap  |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}&lt;/ref&gt;

== دانیشتوان ==
* دانیشتوانی ئەم گوندە بە پێی سەرژمێریی دانیشتووانی عێراق لە ساڵی (١٩٥٧)دا، (-)کەس بووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێری گوندەکانی باشووری کوردستان لە ساڵی ١٩٥٧|ناونیشان= https://www.kurdipedia.org/files/books/2021/394960.PDF?ver=132724670930000000 |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = د.عبدوڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}&lt;/ref&gt;
* دانیشتوانی ئەم گوندە بە پێی سەرژمێریی دانیشتووانی عێراق لە ساڵی (١٩٧٧)دا، (-)کەس بووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێری گوندەکانی باشووری کوردستان لە ساڵی ١٩٧٧|ناونیشان= https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000/ |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = د.عبدوڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}&lt;/ref&gt;
* دانیشتوانی ئەم گوندە بە پێی [[سەرژمێریی دانیشتووانی عێراق (٢٠٢٤)]]، پێکھاتووە لە ٢٤٨ [[خێزان]] و ١٢٥٧ کەس، کە ٦٠٠ [[نێر]] و ٦٥٧ [[مێ]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&amp;view=article&amp;layout=edit&amp;id=1234 |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}&lt;/ref&gt;

== ئەمانەش ببینە ==
* [[بنەماڵەی بارزانی]]
* [[ناحیەی بارزان]]
* [[مەلا مستەفا|مەلا مستەفا بارزانی]]
* [[مەسعوود بارزانی]]
* [[مەسروور بارزانی]]
* [[ئیدریس بارزانی]]

==سەرچاوەکان==
{{سەرچاوەکان}}


{{گوندەکانی مێرگەسۆر}}
{{تووڵی دەروازە|کوردستان}}

[[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]]
[[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]]
[[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]]
[[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]]
[[پۆل:گوندەکانی مێرگەسۆر]]
[[پۆل:پەڕەکانی ڕوونکردنەوە]]</text>
      <sha1>rd5mtcy6zb8qtxy0yl1f0onkzqjpe2r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580501</id>
      <parentid>1580500</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T21:05:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MFTG</username>
        <id>21816</id>
      </contributor>
      <comment>/* جوگرافیا */</comment>
      <origin>1580501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13908" sha1="qtlvxntci8ppa3n8pycc7zr0f3pjm1u" xml:space="preserve">{{زانیاریدانی نیشتنگە
| ناو			=  بارزان
| ناوی_فەرمی	    =  '''{{lang-ar| بارزان}}&lt;br&gt;{{lang-en| Barzan}}'''
| ناوی_خۆماڵی		=  
| زمانی_ناوی_خۆماڵی	=  
| ناوەکانی_تر		=  
| جۆری_نیشتنگە		=     '''[[شارەدێ]]'''
&lt;!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---&gt;
| وێنە		     = Barzani Memorial Center (2).jpg
| شرۆڤەی_وێنە		= دیمەنی یادگای [[مەلا مستەفا]] لە شارەدێی بارزان
| وێنەی_ئاڵا		= 
| قەبارەی_ئاڵا	    =  300px
| وێنەی_مۆر		= 
| قەبارەی_مۆر		= 
| وێنەی_نیشان		= 
| قەبارەی_نیشان		= 
| ناسناو		= 
| دروشم			= 
&lt;!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------&gt;
| وێنەی_نەخشە  = {{Infobox mapframe | zoom=12 |        coord={{Coord| 36.92742| 44.04523}}}}
| قەبارەی_نەخشە  =200px
| شرۆڤەی_نەخشە  = '''شارەدێی بارزان'''
| دەرزیی_نەخشە  =  Kurdistan Region#Iraq#Asia
| ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە            = 
| شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە   = top
| قەبارەی_دەرزیی_نەخشە          = 300px
| شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە      = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا
| بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە           = ١
| پۆتانەکان              = {{coord| 36.92742| 44.04523

 |region:IQ|display=inline,title}}
| دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان =
&lt;!-- شوێن ------------------&gt;
| جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]]
| ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}}
| جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]]
| ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf|سەردێڕ= دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان|بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;
| جۆری_دابەشکراو٢	= [[پارێزگا]]  
| ناوی_دابەشکراو٢	= [[پارێزگای ھەولێر]]
| جۆری_دابەشکراو٣	= [[قەزا]]
| ناوی_دابەشکراو٣	= [[قەزای مێرگەسۆر|مێرگەسۆر]]
| جۆری_دابەشکراو٤	=  [[ناحیە]] 
| ناوی_دابەشکراو٤	= [[ناحیەی بارزان|بارزان]]  
&lt;!-- دامەزران ---------------&gt;
| سەردێڕی_دامەزران	= 
| ڕێکەوتی_دامەزران	= 
| سەردێڕی_دامەزران١	= 
| ڕێکەوتی_دامەزران١	= 
| سەردێڕی_لەناوچوون	= 
| ڕێکەوتی_لەناوچوون	= 
| دامەزرێنەر		= 
| ھۆکاری_ناونران	= 
&lt;!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---&gt;
| پەراوێزەکانی_دەسەڵات	= 
| جۆری_دەسەڵات		= 
| حیزبی_سەرۆک		= 
| سەرناوی_سەرۆک		= بەڕێوەبەر
| ناوی_سەرۆک		= بەشیر حەمید 
| سەرناوی_سەرۆک١        = 
| ناوی_سەرۆک١	   = 
| سەرناوی_سەرۆک٢        = 
| ناوی_سەرۆک٢	   = 

&lt;!-- ڕووبەر ----------------------&gt;
| سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢	= ٢٫٢٨
| ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢	= 
| ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢	= 
| ڕووبەری_ئاو_لەسەددا	= 
| ڕووبەری_شاری_بە_کم٢	=       
| ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢	= 
&lt;!-- بەرزایی ---------------------&gt;
| بەرزایی_بە_م			    =  ٧١١
| بەرزترین_بەرزایی_بە_م		= 
| نزمترین_بەرزایی_بە_م		= 
&lt;!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------&gt;
| ژمارەی_دانیشتووان		= ١٢٥٧ کەس&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&amp;view=article&amp;layout=edit&amp;id=1234 |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}&lt;/ref&gt;
| دانیشتووان_لە			= [[٢٠٢٤]]
| چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢		= 
| مەزندەی_دانیشتووان		= 
| مەزندەی_دانیشتووان_لە	= 
| دانیشتووانی_شاری		= 
| چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢	= 
| دانیشتووانی_لادێیی	= 
| چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢	= 
| سەرناوی_دانیشتووان		= 
| ئاگاداریی_دانیشتووان		= 
&lt;!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------&gt; 
| جۆری_دانیشتووانناسی١          = [[زمان]] و [[ئایین]]
| سەرناوی١_دانیشتووانناسی١      = [[زمان]]
| زانیاریی١_دانیشتووانناسی١     = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باکووری|کورمانجی]])
| سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١      = [[ئایین]]
| زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١     = [[ئیسلام]] ([[سوننە]])
| سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١      = 
| زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١     = 
&lt;!-- کاتناوچە --------------&gt;
| کاتناوچە١		= [[ناوچەی کاتی]]
| جیاوازی١_لە_utc	= +٣:٠٠
| کاتناوچە١_DST		= 
| جیاوازی١_لە_DST	= 
&lt;!-- کۆدی_پۆستە،  کۆدی_ناوچە ---&gt;
| جۆری_کۆدی_پۆستە	= 
| کۆدی_پۆستە		= 
| جۆری_کۆدی_پۆستە٢	= 
| کۆدی_پۆستە٢		= 
| جۆری_کۆدی_ناوچە	= [[تەلەفۆن]]
| کۆدی_ناوچە		= ٠٠٩٦٤
&lt;!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------&gt;
| وێبگە		= 
| پەراوێزەکان		=
}}

'''بارزان''' یەکێکە لە شارەدێیەکانی [[قەزای مێرگەسۆر]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. گۆڕەتوو ناوەندی [[ناحیەی بارزان]]ە&lt;ref&gt; https://www.hawlergov.org/app/node/393&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; ‎{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122702075619922&amp;lng=1  | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = کوردی}} &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;زانیارینامەی سەرھێڵی [http://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&amp;q=20151016205816127552 کورد پیدیا]&lt;/ref&gt; ئەم شارەدێیە ١٤٣کم لە شاری [[ھەولێر]] و ٤٥کم لە ناوەندی شارۆچکەی [[مێرگەسۆر]] دوورە.

== ناو ==
بارزان یاخود بەرزان ناوی [[ھۆز]]ێکە و ناوچەیەکە لە [[باشووری کوردستان]]، سەبارەت بە ناوی بارزان بیرو بۆچوونی جیاواز ھەیە.
* ھەندێک دەڵێن (بارزان) ئەگەر پیتی (ان) ھێمای کۆکرنەوەبێت وشەی (بارز) بەواتای دلێر، دلاوەر، چالاک، جەنگاوەر دێت، بەڵام وشەی (بەرزان) ئەگەر پیتی (ان) ھێمای کۆکرنەوە بێت و وشەی (بەرز) لە زمانەوانی ئاڤێستای فارسی پەھڵەوی و کوردی بە واتای بڵند و بەرز دێت.
* ھەندێکی تریش دەلێن ناوی(بارزان)لە وشەی (بەرز)ەوە ھاتووە، لەبەر ئەوەی ئەو گوندە رێکەوتی درووستکردنەکەی لە شوێنێکی بەرز و بڵندەوە بووە پێیان وتووە(بەرزان).
* بۆچوونی تر ھەیە دەڵێن ئەم ناوە لە ناوی ھۆزی (برازی)ەوە ھاتووە (خێلی برازی یەکێکە لەخێلەکانی دەڤەری بۆتان لە باکووری کوردستان) یان ناوی باپیرە گەورەکەیانە، واتاکەشی (ماف ھەڵگر) یان (ماف زانە)ە، یاخۆد لە(بارسان)ەوە ھاتووە، دەروێشەکان (پیاو چاک - پیاوی خودا)، یان(برازان) واتە (برایانی پاکی). بۆچوونی تر ھەیە دەڵێن ناوچەی بەرزان واتە (ناوچەی کۆچ).
* مێژوونۆسی عێراقی عەباس ئەلعەزاوی دەڵێ: ئەسلی (بارزان) گوندی (باریزانە)، (باریزانی شەرەفنامە) لەو زانیاریانەی کە شەرەفنامە دەیان خاتەڕوو ئەوەمان بۆ ڕوون دەبێتەوە کە وشەی (بازیران) یان (باریزان) لە بنچینەدا وشەی (بارزان)ی ئێستایە، وا دەردەکەوێ کە گوندی(بارزان) زۆر کۆنە و ناوەکەی لە (لەفزە) کۆنەکەی وەرگیراوە ئەو گوندەش جاران گوندێکی ناوداربوو لە سەدەی شازدەمی زاینیدا.
* رای تر ھەن بارزان دەبەنەوە سەر(پارسان) و دەلێن واتە(عابدان) و (زاھیدان) لە سەر ئەو ئیعتیبارەی کە ئەم شێخانە زاھید و خواناس بوون، ئەمە جگە لەوەی کە ئەمە نەدەبووا (پارسان) بوایە، بەڵکو دەبووا (پارسیان) بووایە و ئەویش بارزانیان بووایە، واتە تاکی وشەکە بارزانیان بووایە، ئەو کاتە کۆیەکەی دەبوو بە (بارزانیان یان) وەیان (بارزانیان کان). ئەمەش دیارە شتێکی ھەلەیە و لەرووی رێزمانییەوە درووست نییە. سەبارەت بە ناولێنانی ئەم دەڤەرە ئێمەش وای بۆ دەچین بەھۆی ھەڵکەوت و پێگەی جیۆگرافی ئەم ناوچەیە کە شوێنکی بەرزبووە ئەم ناوەی لێنراوە کە وشەی (بەرز) ھێمای کۆکردنەوەی (ان) بۆ زیاد کرابێت لە بەرزەوە کرابێتە بەرزان ( بارزان).
* بۆچوونێکی تر ھةیة دەڵێت: بارزان واتا (بەری زێ) واتا ئەوبەری زێ یان ئەوبەری ڕووبار.&lt;ref&gt;https://davarybarzan.blogfa.com/page/barzanmeans&lt;/ref&gt;

== جوگرافیا ==
شارەدێی '''بارزان''' ھاوسنوورە لەگەڵ؛
* لە باکوورەوە گوندی [[ھەسنێ]].
* لە باشوورەوە گوندی [[بلێ]].
* لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی [[ھۆستان]].
* لە ڕۆژاواوە گوندی [[ھەڤندکا]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بێستانەی گەورە | ناونیشان = https://www.openstreetmap.org/node/2488259320  |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = openstreetmap  |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}&lt;/ref&gt;

== مێژوو ==

== دانیشتوان ==
* دانیشتوانی ئەم گوندە بە پێی سەرژمێریی دانیشتووانی عێراق لە ساڵی (١٩٥٧)دا، (-)کەس بووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێری گوندەکانی باشووری کوردستان لە ساڵی ١٩٥٧|ناونیشان= https://www.kurdipedia.org/files/books/2021/394960.PDF?ver=132724670930000000 |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = د.عبدوڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}&lt;/ref&gt;
* دانیشتوانی ئەم گوندە بە پێی سەرژمێریی دانیشتووانی عێراق لە ساڵی (١٩٧٧)دا، (-)کەس بووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێری گوندەکانی باشووری کوردستان لە ساڵی ١٩٧٧|ناونیشان= https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000/ |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = د.عبدوڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}&lt;/ref&gt;
* دانیشتوانی ئەم گوندە بە پێی [[سەرژمێریی دانیشتووانی عێراق (٢٠٢٤)]]، پێکھاتووە لە ٢٤٨ [[خێزان]] و ١٢٥٧ کەس، کە ٦٠٠ [[نێر]] و ٦٥٧ [[مێ]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&amp;view=article&amp;layout=edit&amp;id=1234 |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}&lt;/ref&gt;

== ئەمانەش ببینە ==
* [[بنەماڵەی بارزانی]]
* [[ناحیەی بارزان]]
* [[مەلا مستەفا|مەلا مستەفا بارزانی]]
* [[مەسعوود بارزانی]]
* [[مەسروور بارزانی]]
* [[ئیدریس بارزانی]]

==سەرچاوەکان==
{{سەرچاوەکان}}


{{گوندەکانی مێرگەسۆر}}
{{تووڵی دەروازە|کوردستان}}

[[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]]
[[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]]
[[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]]
[[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]]
[[پۆل:گوندەکانی مێرگەسۆر]]
[[پۆل:پەڕەکانی ڕوونکردنەوە]]</text>
      <sha1>qtlvxntci8ppa3n8pycc7zr0f3pjm1u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580502</id>
      <parentid>1580501</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T21:06:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MFTG</username>
        <id>21816</id>
      </contributor>
      <comment>/* دانیشتوان */</comment>
      <origin>1580502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13926" sha1="iz987adaoo8q8wi9zalj7ko5om18t97" xml:space="preserve">{{زانیاریدانی نیشتنگە
| ناو			=  بارزان
| ناوی_فەرمی	    =  '''{{lang-ar| بارزان}}&lt;br&gt;{{lang-en| Barzan}}'''
| ناوی_خۆماڵی		=  
| زمانی_ناوی_خۆماڵی	=  
| ناوەکانی_تر		=  
| جۆری_نیشتنگە		=     '''[[شارەدێ]]'''
&lt;!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---&gt;
| وێنە		     = Barzani Memorial Center (2).jpg
| شرۆڤەی_وێنە		= دیمەنی یادگای [[مەلا مستەفا]] لە شارەدێی بارزان
| وێنەی_ئاڵا		= 
| قەبارەی_ئاڵا	    =  300px
| وێنەی_مۆر		= 
| قەبارەی_مۆر		= 
| وێنەی_نیشان		= 
| قەبارەی_نیشان		= 
| ناسناو		= 
| دروشم			= 
&lt;!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------&gt;
| وێنەی_نەخشە  = {{Infobox mapframe | zoom=12 |        coord={{Coord| 36.92742| 44.04523}}}}
| قەبارەی_نەخشە  =200px
| شرۆڤەی_نەخشە  = '''شارەدێی بارزان'''
| دەرزیی_نەخشە  =  Kurdistan Region#Iraq#Asia
| ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە            = 
| شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە   = top
| قەبارەی_دەرزیی_نەخشە          = 300px
| شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە      = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا
| بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە           = ١
| پۆتانەکان              = {{coord| 36.92742| 44.04523

 |region:IQ|display=inline,title}}
| دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان =
&lt;!-- شوێن ------------------&gt;
| جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]]
| ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}}
| جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]]
| ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf|سەردێڕ= دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان|بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;
| جۆری_دابەشکراو٢	= [[پارێزگا]]  
| ناوی_دابەشکراو٢	= [[پارێزگای ھەولێر]]
| جۆری_دابەشکراو٣	= [[قەزا]]
| ناوی_دابەشکراو٣	= [[قەزای مێرگەسۆر|مێرگەسۆر]]
| جۆری_دابەشکراو٤	=  [[ناحیە]] 
| ناوی_دابەشکراو٤	= [[ناحیەی بارزان|بارزان]]  
&lt;!-- دامەزران ---------------&gt;
| سەردێڕی_دامەزران	= 
| ڕێکەوتی_دامەزران	= 
| سەردێڕی_دامەزران١	= 
| ڕێکەوتی_دامەزران١	= 
| سەردێڕی_لەناوچوون	= 
| ڕێکەوتی_لەناوچوون	= 
| دامەزرێنەر		= 
| ھۆکاری_ناونران	= 
&lt;!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---&gt;
| پەراوێزەکانی_دەسەڵات	= 
| جۆری_دەسەڵات		= 
| حیزبی_سەرۆک		= 
| سەرناوی_سەرۆک		= بەڕێوەبەر
| ناوی_سەرۆک		= بەشیر حەمید 
| سەرناوی_سەرۆک١        = 
| ناوی_سەرۆک١	   = 
| سەرناوی_سەرۆک٢        = 
| ناوی_سەرۆک٢	   = 

&lt;!-- ڕووبەر ----------------------&gt;
| سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢	= ٢٫٢٨
| ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢	= 
| ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢	= 
| ڕووبەری_ئاو_لەسەددا	= 
| ڕووبەری_شاری_بە_کم٢	=       
| ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢	= 
&lt;!-- بەرزایی ---------------------&gt;
| بەرزایی_بە_م			    =  ٧١١
| بەرزترین_بەرزایی_بە_م		= 
| نزمترین_بەرزایی_بە_م		= 
&lt;!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------&gt;
| ژمارەی_دانیشتووان		= ١٢٥٧ کەس&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&amp;view=article&amp;layout=edit&amp;id=1234 |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}&lt;/ref&gt;
| دانیشتووان_لە			= [[٢٠٢٤]]
| چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢		= 
| مەزندەی_دانیشتووان		= 
| مەزندەی_دانیشتووان_لە	= 
| دانیشتووانی_شاری		= 
| چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢	= 
| دانیشتووانی_لادێیی	= 
| چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢	= 
| سەرناوی_دانیشتووان		= 
| ئاگاداریی_دانیشتووان		= 
&lt;!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------&gt; 
| جۆری_دانیشتووانناسی١          = [[زمان]] و [[ئایین]]
| سەرناوی١_دانیشتووانناسی١      = [[زمان]]
| زانیاریی١_دانیشتووانناسی١     = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باکووری|کورمانجی]])
| سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١      = [[ئایین]]
| زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١     = [[ئیسلام]] ([[سوننە]])
| سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١      = 
| زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١     = 
&lt;!-- کاتناوچە --------------&gt;
| کاتناوچە١		= [[ناوچەی کاتی]]
| جیاوازی١_لە_utc	= +٣:٠٠
| کاتناوچە١_DST		= 
| جیاوازی١_لە_DST	= 
&lt;!-- کۆدی_پۆستە،  کۆدی_ناوچە ---&gt;
| جۆری_کۆدی_پۆستە	= 
| کۆدی_پۆستە		= 
| جۆری_کۆدی_پۆستە٢	= 
| کۆدی_پۆستە٢		= 
| جۆری_کۆدی_ناوچە	= [[تەلەفۆن]]
| کۆدی_ناوچە		= ٠٠٩٦٤
&lt;!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------&gt;
| وێبگە		= 
| پەراوێزەکان		=
}}

'''بارزان''' یەکێکە لە شارەدێیەکانی [[قەزای مێرگەسۆر]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. گۆڕەتوو ناوەندی [[ناحیەی بارزان]]ە&lt;ref&gt; https://www.hawlergov.org/app/node/393&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; ‎{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122702075619922&amp;lng=1  | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = کوردی}} &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;زانیارینامەی سەرھێڵی [http://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&amp;q=20151016205816127552 کورد پیدیا]&lt;/ref&gt; ئەم شارەدێیە ١٤٣کم لە شاری [[ھەولێر]] و ٤٥کم لە ناوەندی شارۆچکەی [[مێرگەسۆر]] دوورە.

== ناو ==
بارزان یاخود بەرزان ناوی [[ھۆز]]ێکە و ناوچەیەکە لە [[باشووری کوردستان]]، سەبارەت بە ناوی بارزان بیرو بۆچوونی جیاواز ھەیە.
* ھەندێک دەڵێن (بارزان) ئەگەر پیتی (ان) ھێمای کۆکرنەوەبێت وشەی (بارز) بەواتای دلێر، دلاوەر، چالاک، جەنگاوەر دێت، بەڵام وشەی (بەرزان) ئەگەر پیتی (ان) ھێمای کۆکرنەوە بێت و وشەی (بەرز) لە زمانەوانی ئاڤێستای فارسی پەھڵەوی و کوردی بە واتای بڵند و بەرز دێت.
* ھەندێکی تریش دەلێن ناوی(بارزان)لە وشەی (بەرز)ەوە ھاتووە، لەبەر ئەوەی ئەو گوندە رێکەوتی درووستکردنەکەی لە شوێنێکی بەرز و بڵندەوە بووە پێیان وتووە(بەرزان).
* بۆچوونی تر ھەیە دەڵێن ئەم ناوە لە ناوی ھۆزی (برازی)ەوە ھاتووە (خێلی برازی یەکێکە لەخێلەکانی دەڤەری بۆتان لە باکووری کوردستان) یان ناوی باپیرە گەورەکەیانە، واتاکەشی (ماف ھەڵگر) یان (ماف زانە)ە، یاخۆد لە(بارسان)ەوە ھاتووە، دەروێشەکان (پیاو چاک - پیاوی خودا)، یان(برازان) واتە (برایانی پاکی). بۆچوونی تر ھەیە دەڵێن ناوچەی بەرزان واتە (ناوچەی کۆچ).
* مێژوونۆسی عێراقی عەباس ئەلعەزاوی دەڵێ: ئەسلی (بارزان) گوندی (باریزانە)، (باریزانی شەرەفنامە) لەو زانیاریانەی کە شەرەفنامە دەیان خاتەڕوو ئەوەمان بۆ ڕوون دەبێتەوە کە وشەی (بازیران) یان (باریزان) لە بنچینەدا وشەی (بارزان)ی ئێستایە، وا دەردەکەوێ کە گوندی(بارزان) زۆر کۆنە و ناوەکەی لە (لەفزە) کۆنەکەی وەرگیراوە ئەو گوندەش جاران گوندێکی ناوداربوو لە سەدەی شازدەمی زاینیدا.
* رای تر ھەن بارزان دەبەنەوە سەر(پارسان) و دەلێن واتە(عابدان) و (زاھیدان) لە سەر ئەو ئیعتیبارەی کە ئەم شێخانە زاھید و خواناس بوون، ئەمە جگە لەوەی کە ئەمە نەدەبووا (پارسان) بوایە، بەڵکو دەبووا (پارسیان) بووایە و ئەویش بارزانیان بووایە، واتە تاکی وشەکە بارزانیان بووایە، ئەو کاتە کۆیەکەی دەبوو بە (بارزانیان یان) وەیان (بارزانیان کان). ئەمەش دیارە شتێکی ھەلەیە و لەرووی رێزمانییەوە درووست نییە. سەبارەت بە ناولێنانی ئەم دەڤەرە ئێمەش وای بۆ دەچین بەھۆی ھەڵکەوت و پێگەی جیۆگرافی ئەم ناوچەیە کە شوێنکی بەرزبووە ئەم ناوەی لێنراوە کە وشەی (بەرز) ھێمای کۆکردنەوەی (ان) بۆ زیاد کرابێت لە بەرزەوە کرابێتە بەرزان ( بارزان).
* بۆچوونێکی تر ھةیة دەڵێت: بارزان واتا (بەری زێ) واتا ئەوبەری زێ یان ئەوبەری ڕووبار.&lt;ref&gt;https://davarybarzan.blogfa.com/page/barzanmeans&lt;/ref&gt;

== جوگرافیا ==
شارەدێی '''بارزان''' ھاوسنوورە لەگەڵ؛
* لە باکوورەوە گوندی [[ھەسنێ]].
* لە باشوورەوە گوندی [[بلێ]].
* لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی [[ھۆستان]].
* لە ڕۆژاواوە گوندی [[ھەڤندکا]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بێستانەی گەورە | ناونیشان = https://www.openstreetmap.org/node/2488259320  |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = openstreetmap  |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}&lt;/ref&gt;

== مێژوو ==

== دانیشتوان ==
* دانیشتوانی ئەم شارەدێیە بە پێی سەرژمێریی دانیشتووانی عێراق لە ساڵی (١٩٥٧)دا، (-)کەس بووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێری گوندەکانی باشووری کوردستان لە ساڵی ١٩٥٧|ناونیشان= https://www.kurdipedia.org/files/books/2021/394960.PDF?ver=132724670930000000 |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = د.عبدوڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}&lt;/ref&gt;
* دانیشتوانی ئەم شارەدێیە بە پێی سەرژمێریی دانیشتووانی عێراق لە ساڵی (١٩٧٧)دا، (-)کەس بووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێری گوندەکانی باشووری کوردستان لە ساڵی ١٩٧٧|ناونیشان= https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000/ |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = د.عبدوڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}&lt;/ref&gt;
* دانیشتوانی ئەم شارەدێیە بە پێی [[سەرژمێریی دانیشتووانی عێراق (٢٠٢٤)]]، پێکھاتووە لە ٢٤٨ [[خێزان]] و ١٢٥٧ کەس، کە ٦٠٠ [[نێر]] و ٦٥٧ [[مێ]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&amp;view=article&amp;layout=edit&amp;id=1234 |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}&lt;/ref&gt;

== ئەمانەش ببینە ==
* [[بنەماڵەی بارزانی]]
* [[ناحیەی بارزان]]
* [[مەلا مستەفا|مەلا مستەفا بارزانی]]
* [[مەسعوود بارزانی]]
* [[مەسروور بارزانی]]
* [[ئیدریس بارزانی]]

==سەرچاوەکان==
{{سەرچاوەکان}}


{{گوندەکانی مێرگەسۆر}}
{{تووڵی دەروازە|کوردستان}}

[[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]]
[[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]]
[[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]]
[[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]]
[[پۆل:گوندەکانی مێرگەسۆر]]
[[پۆل:پەڕەکانی ڕوونکردنەوە]]</text>
      <sha1>iz987adaoo8q8wi9zalj7ko5om18t97</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580504</id>
      <parentid>1580502</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T21:39:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MFTG</username>
        <id>21816</id>
      </contributor>
      <comment>/* مێژوو */ چاکسازیی ژمارەکان، چاکسازیی نووسە عەرەبییەکان</comment>
      <origin>1580504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16177" sha1="kwfnkikd3iwna7sar9n07cpdb3yuj5x" xml:space="preserve">{{زانیاریدانی نیشتنگە
| ناو			=  بارزان
| ناوی_فەرمی	    =  '''{{lang-ar| بارزان}}&lt;br&gt;{{lang-en| Barzan}}'''
| ناوی_خۆماڵی		=  
| زمانی_ناوی_خۆماڵی	=  
| ناوەکانی_تر		=  
| جۆری_نیشتنگە		=     '''[[شارەدێ]]'''
&lt;!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---&gt;
| وێنە		     = Barzani Memorial Center (2).jpg
| شرۆڤەی_وێنە		= دیمەنی یادگای [[مەلا مستەفا]] لە شارەدێی بارزان
| وێنەی_ئاڵا		= 
| قەبارەی_ئاڵا	    =  300px
| وێنەی_مۆر		= 
| قەبارەی_مۆر		= 
| وێنەی_نیشان		= 
| قەبارەی_نیشان		= 
| ناسناو		= 
| دروشم			= 
&lt;!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------&gt;
| وێنەی_نەخشە  = {{Infobox mapframe | zoom=12 |        coord={{Coord| 36.92742| 44.04523}}}}
| قەبارەی_نەخشە  =200px
| شرۆڤەی_نەخشە  = '''شارەدێی بارزان'''
| دەرزیی_نەخشە  =  Kurdistan Region#Iraq#Asia
| ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە            = 
| شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە   = top
| قەبارەی_دەرزیی_نەخشە          = 300px
| شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە      = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا
| بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە           = ١
| پۆتانەکان              = {{coord| 36.92742| 44.04523

 |region:IQ|display=inline,title}}
| دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان =
&lt;!-- شوێن ------------------&gt;
| جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]]
| ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}}
| جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]]
| ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf|سەردێڕ= دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان|بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;
| جۆری_دابەشکراو٢	= [[پارێزگا]]  
| ناوی_دابەشکراو٢	= [[پارێزگای ھەولێر]]
| جۆری_دابەشکراو٣	= [[قەزا]]
| ناوی_دابەشکراو٣	= [[قەزای مێرگەسۆر|مێرگەسۆر]]
| جۆری_دابەشکراو٤	=  [[ناحیە]] 
| ناوی_دابەشکراو٤	= [[ناحیەی بارزان|بارزان]]  
&lt;!-- دامەزران ---------------&gt;
| سەردێڕی_دامەزران	= 
| ڕێکەوتی_دامەزران	= 
| سەردێڕی_دامەزران١	= 
| ڕێکەوتی_دامەزران١	= 
| سەردێڕی_لەناوچوون	= 
| ڕێکەوتی_لەناوچوون	= 
| دامەزرێنەر		= 
| ھۆکاری_ناونران	= 
&lt;!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---&gt;
| پەراوێزەکانی_دەسەڵات	= 
| جۆری_دەسەڵات		= 
| حیزبی_سەرۆک		= 
| سەرناوی_سەرۆک		= بەڕێوەبەر
| ناوی_سەرۆک		= بەشیر حەمید 
| سەرناوی_سەرۆک١        = 
| ناوی_سەرۆک١	   = 
| سەرناوی_سەرۆک٢        = 
| ناوی_سەرۆک٢	   = 

&lt;!-- ڕووبەر ----------------------&gt;
| سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢	= ٢٫٢٨
| ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢	= 
| ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢	= 
| ڕووبەری_ئاو_لەسەددا	= 
| ڕووبەری_شاری_بە_کم٢	=       
| ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢	= 
&lt;!-- بەرزایی ---------------------&gt;
| بەرزایی_بە_م			    =  ٧١١
| بەرزترین_بەرزایی_بە_م		= 
| نزمترین_بەرزایی_بە_م		= 
&lt;!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------&gt;
| ژمارەی_دانیشتووان		= ١٢٥٧ کەس&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&amp;view=article&amp;layout=edit&amp;id=1234 |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}&lt;/ref&gt;
| دانیشتووان_لە			= [[٢٠٢٤]]
| چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢		= 
| مەزندەی_دانیشتووان		= 
| مەزندەی_دانیشتووان_لە	= 
| دانیشتووانی_شاری		= 
| چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢	= 
| دانیشتووانی_لادێیی	= 
| چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢	= 
| سەرناوی_دانیشتووان		= 
| ئاگاداریی_دانیشتووان		= 
&lt;!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------&gt; 
| جۆری_دانیشتووانناسی١          = [[زمان]] و [[ئایین]]
| سەرناوی١_دانیشتووانناسی١      = [[زمان]]
| زانیاریی١_دانیشتووانناسی١     = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باکووری|کورمانجی]])
| سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١      = [[ئایین]]
| زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١     = [[ئیسلام]] ([[سوننە]])
| سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١      = 
| زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١     = 
&lt;!-- کاتناوچە --------------&gt;
| کاتناوچە١		= [[ناوچەی کاتی]]
| جیاوازی١_لە_utc	= +٣:٠٠
| کاتناوچە١_DST		= 
| جیاوازی١_لە_DST	= 
&lt;!-- کۆدی_پۆستە،  کۆدی_ناوچە ---&gt;
| جۆری_کۆدی_پۆستە	= 
| کۆدی_پۆستە		= 
| جۆری_کۆدی_پۆستە٢	= 
| کۆدی_پۆستە٢		= 
| جۆری_کۆدی_ناوچە	= [[تەلەفۆن]]
| کۆدی_ناوچە		= ٠٠٩٦٤
&lt;!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------&gt;
| وێبگە		= 
| پەراوێزەکان		=
}}

'''بارزان''' یەکێکە لە شارەدێیەکانی [[قەزای مێرگەسۆر]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. گۆڕەتوو ناوەندی [[ناحیەی بارزان]]ە&lt;ref&gt; https://www.hawlergov.org/app/node/393&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; ‎{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122702075619922&amp;lng=1  | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = کوردی}} &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;زانیارینامەی سەرھێڵی [http://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&amp;q=20151016205816127552 کورد پیدیا]&lt;/ref&gt; ئەم شارەدێیە ١٤٣کم لە شاری [[ھەولێر]] و ٤٥کم لە ناوەندی شارۆچکەی [[مێرگەسۆر]] دوورە.

== ناو ==
بارزان یاخود بەرزان ناوی [[ھۆز]]ێکە و ناوچەیەکە لە [[باشووری کوردستان]]، سەبارەت بە ناوی بارزان بیرو بۆچوونی جیاواز ھەیە.
* ھەندێک دەڵێن (بارزان) ئەگەر پیتی (ان) ھێمای کۆکرنەوەبێت وشەی (بارز) بەواتای دلێر، دلاوەر، چالاک، جەنگاوەر دێت، بەڵام وشەی (بەرزان) ئەگەر پیتی (ان) ھێمای کۆکرنەوە بێت و وشەی (بەرز) لە زمانەوانی ئاڤێستای فارسی پەھڵەوی و کوردی بە واتای بڵند و بەرز دێت.
* ھەندێکی تریش دەلێن ناوی(بارزان)لە وشەی (بەرز)ەوە ھاتووە، لەبەر ئەوەی ئەو گوندە رێکەوتی درووستکردنەکەی لە شوێنێکی بەرز و بڵندەوە بووە پێیان وتووە(بەرزان).
* بۆچوونی تر ھەیە دەڵێن ئەم ناوە لە ناوی ھۆزی (برازی)ەوە ھاتووە (خێلی برازی یەکێکە لەخێلەکانی دەڤەری بۆتان لە باکووری کوردستان) یان ناوی باپیرە گەورەکەیانە، واتاکەشی (ماف ھەڵگر) یان (ماف زانە)ە، یاخۆد لە(بارسان)ەوە ھاتووە، دەروێشەکان (پیاو چاک - پیاوی خودا)، یان(برازان) واتە (برایانی پاکی). بۆچوونی تر ھەیە دەڵێن ناوچەی بەرزان واتە (ناوچەی کۆچ).
* مێژوونۆسی عێراقی عەباس ئەلعەزاوی دەڵێ: ئەسلی (بارزان) گوندی (باریزانە)، (باریزانی شەرەفنامە) لەو زانیاریانەی کە شەرەفنامە دەیان خاتەڕوو ئەوەمان بۆ ڕوون دەبێتەوە کە وشەی (بازیران) یان (باریزان) لە بنچینەدا وشەی (بارزان)ی ئێستایە، وا دەردەکەوێ کە گوندی(بارزان) زۆر کۆنە و ناوەکەی لە (لەفزە) کۆنەکەی وەرگیراوە ئەو گوندەش جاران گوندێکی ناوداربوو لە سەدەی شازدەمی زاینیدا.
* رای تر ھەن بارزان دەبەنەوە سەر(پارسان) و دەلێن واتە(عابدان) و (زاھیدان) لە سەر ئەو ئیعتیبارەی کە ئەم شێخانە زاھید و خواناس بوون، ئەمە جگە لەوەی کە ئەمە نەدەبووا (پارسان) بوایە، بەڵکو دەبووا (پارسیان) بووایە و ئەویش بارزانیان بووایە، واتە تاکی وشەکە بارزانیان بووایە، ئەو کاتە کۆیەکەی دەبوو بە (بارزانیان یان) وەیان (بارزانیان کان). ئەمەش دیارە شتێکی ھەلەیە و لەرووی رێزمانییەوە درووست نییە. سەبارەت بە ناولێنانی ئەم دەڤەرە ئێمەش وای بۆ دەچین بەھۆی ھەڵکەوت و پێگەی جیۆگرافی ئەم ناوچەیە کە شوێنکی بەرزبووە ئەم ناوەی لێنراوە کە وشەی (بەرز) ھێمای کۆکردنەوەی (ان) بۆ زیاد کرابێت لە بەرزەوە کرابێتە بەرزان ( بارزان).
* بۆچوونێکی تر ھةیة دەڵێت: بارزان واتا (بەری زێ) واتا ئەوبەری زێ یان ئەوبەری ڕووبار.&lt;ref&gt;https://davarybarzan.blogfa.com/page/barzanmeans&lt;/ref&gt;

== جوگرافیا ==
شارەدێی '''بارزان''' ھاوسنوورە لەگەڵ؛
* لە باکوورەوە گوندی [[ھەسنێ]].
* لە باشوورەوە گوندی [[بلێ]].
* لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی [[ھۆستان]].
* لە ڕۆژاواوە گوندی [[ھەڤندکا]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بێستانەی گەورە | ناونیشان = https://www.openstreetmap.org/node/2488259320  |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = openstreetmap  |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}&lt;/ref&gt;

== مێژوو ==
ئەو گوندە پێشتر بەشێک بووە لە خاکی ھۆزی زێباری و لە بادینان، لە ژێر ناوی بازراندا جێگیر بووە. لە سەدەی نۆزدەھەمدا ئەو گوندە بووە شوێنی نیشتەجێبوونی شێخێکی [[نەقشبەندی]] و شوێنکەوتووانی، کە ئێستا بە ئێڵی بارزانی ناسراون.&lt;ref&gt;https://referenceworks.brill.com/eieo&lt;/ref&gt;

لە ساڵی ١٩١٤ بارزان شوێنی ڕاپەڕینێکی کورد بوو بە پاڵپشتی [[ڕووسیا]] بە سەرۆکایەتی [[عەبدولسەلام بارزانی]] دژی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] کە ھاوکات لەگەڵ [[ڕاپەڕینی ١٩١٤ی بدلیس|ڕاپەڕینی بدلیس]] ڕوویدا.&lt;ref&gt;https://books.google.iq/books?id=c2tZDwAAQBAJ&amp;redir_esc=y&lt;/ref&gt;

لە ساڵی ١٩١٨ بە سەرکردایەتی [[ئاغا پەتڕۆس]]، [[خۆبەخشە ئاشوورییەکان]] ھێرشیان کردە سەر بارزان، و گوندەکەیان سووتاند و تاڵانیان کرد.&lt;ref&gt;https://books.google.iq/books?id=11wdAQAAMAAJ&amp;redir_esc=y&lt;/ref&gt;

ھۆزەکە بە ناو لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]یەوە ئۆتۆنۆم بوو تا ساڵی ١٩١٥، کاتێک عوسمانییەکان ھێرشیان کردە سەر گوندەکە و شێخی ناوچەکەیان ھەڵواسی. لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا ئەو گوندە ململانێی لەگەڵ [[برادۆست|عەشیرەتی بێرادۆستی]] دراوسێی ھەبوو، ئەمەش پێویستی بە دەستێوەردانی دەسەڵاتدارانی [[عێراق]] ھەبوو.

لە ساڵی ١٩٤٣ [[مەلا مستەفا|مستەفا بارزانی]] سەرۆکی سەرکردەی ناوخۆ ڕاپەڕی و بەخێرایی پشتیوانی لە دژی عێراق کۆکردەوە؛ ئەمەش گەشە دەکات بۆ [[ڕاپەڕینی ١٩٤٣ی بارزانی|ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٤٣ی بارزانی]].&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20131029191132/http://etd.lib.fsu.edu/theses/available/etd-11142005-144616/unrestricted/003Manuscript.pdf&lt;/ref&gt;

== دانیشتوان ==
* دانیشتوانی ئەم شارەدێیە بە پێی سەرژمێریی دانیشتووانی عێراق لە ساڵی (١٩٥٧)دا، (-)کەس بووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێری گوندەکانی باشووری کوردستان لە ساڵی ١٩٥٧|ناونیشان= https://www.kurdipedia.org/files/books/2021/394960.PDF?ver=132724670930000000 |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = د.عبدوڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}&lt;/ref&gt;
* دانیشتوانی ئەم شارەدێیە بە پێی سەرژمێریی دانیشتووانی عێراق لە ساڵی (١٩٧٧)دا، (-)کەس بووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێری گوندەکانی باشووری کوردستان لە ساڵی ١٩٧٧|ناونیشان= https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000/ |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = د.عبدوڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}&lt;/ref&gt;
* دانیشتوانی ئەم شارەدێیە بە پێی [[سەرژمێریی دانیشتووانی عێراق (٢٠٢٤)]]، پێکھاتووە لە ٢٤٨ [[خێزان]] و ١٢٥٧ کەس، کە ٦٠٠ [[نێر]] و ٦٥٧ [[مێ]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&amp;view=article&amp;layout=edit&amp;id=1234 |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}&lt;/ref&gt;

== ئەمانەش ببینە ==
* [[بنەماڵەی بارزانی]]
* [[ناحیەی بارزان]]
* [[مەلا مستەفا|مەلا مستەفا بارزانی]]
* [[مەسعوود بارزانی]]
* [[مەسروور بارزانی]]
* [[ئیدریس بارزانی]]

==سەرچاوەکان==
{{سەرچاوەکان}}


{{گوندەکانی مێرگەسۆر}}
{{تووڵی دەروازە|کوردستان}}

[[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]]
[[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]]
[[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]]
[[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]]
[[پۆل:گوندەکانی مێرگەسۆر]]
[[پۆل:پەڕەکانی ڕوونکردنەوە]]</text>
      <sha1>kwfnkikd3iwna7sar9n07cpdb3yuj5x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580505</id>
      <parentid>1580504</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T21:40:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MFTG</username>
        <id>21816</id>
      </contributor>
      <comment>/* ئەمانەش ببینە */</comment>
      <origin>1580505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16209" sha1="nk1ug0wrjxj54rkn8cov4s429g8496g" xml:space="preserve">{{زانیاریدانی نیشتنگە
| ناو			=  بارزان
| ناوی_فەرمی	    =  '''{{lang-ar| بارزان}}&lt;br&gt;{{lang-en| Barzan}}'''
| ناوی_خۆماڵی		=  
| زمانی_ناوی_خۆماڵی	=  
| ناوەکانی_تر		=  
| جۆری_نیشتنگە		=     '''[[شارەدێ]]'''
&lt;!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---&gt;
| وێنە		     = Barzani Memorial Center (2).jpg
| شرۆڤەی_وێنە		= دیمەنی یادگای [[مەلا مستەفا]] لە شارەدێی بارزان
| وێنەی_ئاڵا		= 
| قەبارەی_ئاڵا	    =  300px
| وێنەی_مۆر		= 
| قەبارەی_مۆر		= 
| وێنەی_نیشان		= 
| قەبارەی_نیشان		= 
| ناسناو		= 
| دروشم			= 
&lt;!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------&gt;
| وێنەی_نەخشە  = {{Infobox mapframe | zoom=12 |        coord={{Coord| 36.92742| 44.04523}}}}
| قەبارەی_نەخشە  =200px
| شرۆڤەی_نەخشە  = '''شارەدێی بارزان'''
| دەرزیی_نەخشە  =  Kurdistan Region#Iraq#Asia
| ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە            = 
| شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە   = top
| قەبارەی_دەرزیی_نەخشە          = 300px
| شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە      = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا
| بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە           = ١
| پۆتانەکان              = {{coord| 36.92742| 44.04523

 |region:IQ|display=inline,title}}
| دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان =
&lt;!-- شوێن ------------------&gt;
| جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]]
| ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}}
| جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]]
| ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf|سەردێڕ= دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان|بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;
| جۆری_دابەشکراو٢	= [[پارێزگا]]  
| ناوی_دابەشکراو٢	= [[پارێزگای ھەولێر]]
| جۆری_دابەشکراو٣	= [[قەزا]]
| ناوی_دابەشکراو٣	= [[قەزای مێرگەسۆر|مێرگەسۆر]]
| جۆری_دابەشکراو٤	=  [[ناحیە]] 
| ناوی_دابەشکراو٤	= [[ناحیەی بارزان|بارزان]]  
&lt;!-- دامەزران ---------------&gt;
| سەردێڕی_دامەزران	= 
| ڕێکەوتی_دامەزران	= 
| سەردێڕی_دامەزران١	= 
| ڕێکەوتی_دامەزران١	= 
| سەردێڕی_لەناوچوون	= 
| ڕێکەوتی_لەناوچوون	= 
| دامەزرێنەر		= 
| ھۆکاری_ناونران	= 
&lt;!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---&gt;
| پەراوێزەکانی_دەسەڵات	= 
| جۆری_دەسەڵات		= 
| حیزبی_سەرۆک		= 
| سەرناوی_سەرۆک		= بەڕێوەبەر
| ناوی_سەرۆک		= بەشیر حەمید 
| سەرناوی_سەرۆک١        = 
| ناوی_سەرۆک١	   = 
| سەرناوی_سەرۆک٢        = 
| ناوی_سەرۆک٢	   = 

&lt;!-- ڕووبەر ----------------------&gt;
| سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢	= ٢٫٢٨
| ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢	= 
| ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢	= 
| ڕووبەری_ئاو_لەسەددا	= 
| ڕووبەری_شاری_بە_کم٢	=       
| ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢	= 
&lt;!-- بەرزایی ---------------------&gt;
| بەرزایی_بە_م			    =  ٧١١
| بەرزترین_بەرزایی_بە_م		= 
| نزمترین_بەرزایی_بە_م		= 
&lt;!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------&gt;
| ژمارەی_دانیشتووان		= ١٢٥٧ کەس&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&amp;view=article&amp;layout=edit&amp;id=1234 |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}&lt;/ref&gt;
| دانیشتووان_لە			= [[٢٠٢٤]]
| چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢		= 
| مەزندەی_دانیشتووان		= 
| مەزندەی_دانیشتووان_لە	= 
| دانیشتووانی_شاری		= 
| چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢	= 
| دانیشتووانی_لادێیی	= 
| چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢	= 
| سەرناوی_دانیشتووان		= 
| ئاگاداریی_دانیشتووان		= 
&lt;!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------&gt; 
| جۆری_دانیشتووانناسی١          = [[زمان]] و [[ئایین]]
| سەرناوی١_دانیشتووانناسی١      = [[زمان]]
| زانیاریی١_دانیشتووانناسی١     = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باکووری|کورمانجی]])
| سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١      = [[ئایین]]
| زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١     = [[ئیسلام]] ([[سوننە]])
| سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١      = 
| زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١     = 
&lt;!-- کاتناوچە --------------&gt;
| کاتناوچە١		= [[ناوچەی کاتی]]
| جیاوازی١_لە_utc	= +٣:٠٠
| کاتناوچە١_DST		= 
| جیاوازی١_لە_DST	= 
&lt;!-- کۆدی_پۆستە،  کۆدی_ناوچە ---&gt;
| جۆری_کۆدی_پۆستە	= 
| کۆدی_پۆستە		= 
| جۆری_کۆدی_پۆستە٢	= 
| کۆدی_پۆستە٢		= 
| جۆری_کۆدی_ناوچە	= [[تەلەفۆن]]
| کۆدی_ناوچە		= ٠٠٩٦٤
&lt;!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------&gt;
| وێبگە		= 
| پەراوێزەکان		=
}}

'''بارزان''' یەکێکە لە شارەدێیەکانی [[قەزای مێرگەسۆر]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. گۆڕەتوو ناوەندی [[ناحیەی بارزان]]ە&lt;ref&gt; https://www.hawlergov.org/app/node/393&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; ‎{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122702075619922&amp;lng=1  | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = کوردی}} &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;زانیارینامەی سەرھێڵی [http://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&amp;q=20151016205816127552 کورد پیدیا]&lt;/ref&gt; ئەم شارەدێیە ١٤٣کم لە شاری [[ھەولێر]] و ٤٥کم لە ناوەندی شارۆچکەی [[مێرگەسۆر]] دوورە.

== ناو ==
بارزان یاخود بەرزان ناوی [[ھۆز]]ێکە و ناوچەیەکە لە [[باشووری کوردستان]]، سەبارەت بە ناوی بارزان بیرو بۆچوونی جیاواز ھەیە.
* ھەندێک دەڵێن (بارزان) ئەگەر پیتی (ان) ھێمای کۆکرنەوەبێت وشەی (بارز) بەواتای دلێر، دلاوەر، چالاک، جەنگاوەر دێت، بەڵام وشەی (بەرزان) ئەگەر پیتی (ان) ھێمای کۆکرنەوە بێت و وشەی (بەرز) لە زمانەوانی ئاڤێستای فارسی پەھڵەوی و کوردی بە واتای بڵند و بەرز دێت.
* ھەندێکی تریش دەلێن ناوی(بارزان)لە وشەی (بەرز)ەوە ھاتووە، لەبەر ئەوەی ئەو گوندە رێکەوتی درووستکردنەکەی لە شوێنێکی بەرز و بڵندەوە بووە پێیان وتووە(بەرزان).
* بۆچوونی تر ھەیە دەڵێن ئەم ناوە لە ناوی ھۆزی (برازی)ەوە ھاتووە (خێلی برازی یەکێکە لەخێلەکانی دەڤەری بۆتان لە باکووری کوردستان) یان ناوی باپیرە گەورەکەیانە، واتاکەشی (ماف ھەڵگر) یان (ماف زانە)ە، یاخۆد لە(بارسان)ەوە ھاتووە، دەروێشەکان (پیاو چاک - پیاوی خودا)، یان(برازان) واتە (برایانی پاکی). بۆچوونی تر ھەیە دەڵێن ناوچەی بەرزان واتە (ناوچەی کۆچ).
* مێژوونۆسی عێراقی عەباس ئەلعەزاوی دەڵێ: ئەسلی (بارزان) گوندی (باریزانە)، (باریزانی شەرەفنامە) لەو زانیاریانەی کە شەرەفنامە دەیان خاتەڕوو ئەوەمان بۆ ڕوون دەبێتەوە کە وشەی (بازیران) یان (باریزان) لە بنچینەدا وشەی (بارزان)ی ئێستایە، وا دەردەکەوێ کە گوندی(بارزان) زۆر کۆنە و ناوەکەی لە (لەفزە) کۆنەکەی وەرگیراوە ئەو گوندەش جاران گوندێکی ناوداربوو لە سەدەی شازدەمی زاینیدا.
* رای تر ھەن بارزان دەبەنەوە سەر(پارسان) و دەلێن واتە(عابدان) و (زاھیدان) لە سەر ئەو ئیعتیبارەی کە ئەم شێخانە زاھید و خواناس بوون، ئەمە جگە لەوەی کە ئەمە نەدەبووا (پارسان) بوایە، بەڵکو دەبووا (پارسیان) بووایە و ئەویش بارزانیان بووایە، واتە تاکی وشەکە بارزانیان بووایە، ئەو کاتە کۆیەکەی دەبوو بە (بارزانیان یان) وەیان (بارزانیان کان). ئەمەش دیارە شتێکی ھەلەیە و لەرووی رێزمانییەوە درووست نییە. سەبارەت بە ناولێنانی ئەم دەڤەرە ئێمەش وای بۆ دەچین بەھۆی ھەڵکەوت و پێگەی جیۆگرافی ئەم ناوچەیە کە شوێنکی بەرزبووە ئەم ناوەی لێنراوە کە وشەی (بەرز) ھێمای کۆکردنەوەی (ان) بۆ زیاد کرابێت لە بەرزەوە کرابێتە بەرزان ( بارزان).
* بۆچوونێکی تر ھةیة دەڵێت: بارزان واتا (بەری زێ) واتا ئەوبەری زێ یان ئەوبەری ڕووبار.&lt;ref&gt;https://davarybarzan.blogfa.com/page/barzanmeans&lt;/ref&gt;

== جوگرافیا ==
شارەدێی '''بارزان''' ھاوسنوورە لەگەڵ؛
* لە باکوورەوە گوندی [[ھەسنێ]].
* لە باشوورەوە گوندی [[بلێ]].
* لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی [[ھۆستان]].
* لە ڕۆژاواوە گوندی [[ھەڤندکا]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بێستانەی گەورە | ناونیشان = https://www.openstreetmap.org/node/2488259320  |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = openstreetmap  |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}&lt;/ref&gt;

== مێژوو ==
ئەو گوندە پێشتر بەشێک بووە لە خاکی ھۆزی زێباری و لە بادینان، لە ژێر ناوی بازراندا جێگیر بووە. لە سەدەی نۆزدەھەمدا ئەو گوندە بووە شوێنی نیشتەجێبوونی شێخێکی [[نەقشبەندی]] و شوێنکەوتووانی، کە ئێستا بە ئێڵی بارزانی ناسراون.&lt;ref&gt;https://referenceworks.brill.com/eieo&lt;/ref&gt;

لە ساڵی ١٩١٤ بارزان شوێنی ڕاپەڕینێکی کورد بوو بە پاڵپشتی [[ڕووسیا]] بە سەرۆکایەتی [[عەبدولسەلام بارزانی]] دژی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] کە ھاوکات لەگەڵ [[ڕاپەڕینی ١٩١٤ی بدلیس|ڕاپەڕینی بدلیس]] ڕوویدا.&lt;ref&gt;https://books.google.iq/books?id=c2tZDwAAQBAJ&amp;redir_esc=y&lt;/ref&gt;

لە ساڵی ١٩١٨ بە سەرکردایەتی [[ئاغا پەتڕۆس]]، [[خۆبەخشە ئاشوورییەکان]] ھێرشیان کردە سەر بارزان، و گوندەکەیان سووتاند و تاڵانیان کرد.&lt;ref&gt;https://books.google.iq/books?id=11wdAQAAMAAJ&amp;redir_esc=y&lt;/ref&gt;

ھۆزەکە بە ناو لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]یەوە ئۆتۆنۆم بوو تا ساڵی ١٩١٥، کاتێک عوسمانییەکان ھێرشیان کردە سەر گوندەکە و شێخی ناوچەکەیان ھەڵواسی. لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا ئەو گوندە ململانێی لەگەڵ [[برادۆست|عەشیرەتی بێرادۆستی]] دراوسێی ھەبوو، ئەمەش پێویستی بە دەستێوەردانی دەسەڵاتدارانی [[عێراق]] ھەبوو.

لە ساڵی ١٩٤٣ [[مەلا مستەفا|مستەفا بارزانی]] سەرۆکی سەرکردەی ناوخۆ ڕاپەڕی و بەخێرایی پشتیوانی لە دژی عێراق کۆکردەوە؛ ئەمەش گەشە دەکات بۆ [[ڕاپەڕینی ١٩٤٣ی بارزانی|ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٤٣ی بارزانی]].&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20131029191132/http://etd.lib.fsu.edu/theses/available/etd-11142005-144616/unrestricted/003Manuscript.pdf&lt;/ref&gt;

== دانیشتوان ==
* دانیشتوانی ئەم شارەدێیە بە پێی سەرژمێریی دانیشتووانی عێراق لە ساڵی (١٩٥٧)دا، (-)کەس بووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێری گوندەکانی باشووری کوردستان لە ساڵی ١٩٥٧|ناونیشان= https://www.kurdipedia.org/files/books/2021/394960.PDF?ver=132724670930000000 |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = د.عبدوڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}&lt;/ref&gt;
* دانیشتوانی ئەم شارەدێیە بە پێی سەرژمێریی دانیشتووانی عێراق لە ساڵی (١٩٧٧)دا، (-)کەس بووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێری گوندەکانی باشووری کوردستان لە ساڵی ١٩٧٧|ناونیشان= https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000/ |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = د.عبدوڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}&lt;/ref&gt;
* دانیشتوانی ئەم شارەدێیە بە پێی [[سەرژمێریی دانیشتووانی عێراق (٢٠٢٤)]]، پێکھاتووە لە ٢٤٨ [[خێزان]] و ١٢٥٧ کەس، کە ٦٠٠ [[نێر]] و ٦٥٧ [[مێ]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&amp;view=article&amp;layout=edit&amp;id=1234 |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}&lt;/ref&gt;

== ئەمانەش ببینە ==
* [[بنەماڵەی بارزانی]]
* [[ناحیەی بارزان]]
* [[مەلا مستەفا|مەلا مستەفا بارزانی]]
* [[مەسعوود بارزانی]]
* [[مەسروور بارزانی]]
* [[ئیدریس بارزانی]]
* [[ئیدارەی سۆران]]

==سەرچاوەکان==
{{سەرچاوەکان}}


{{گوندەکانی مێرگەسۆر}}
{{تووڵی دەروازە|کوردستان}}

[[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]]
[[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]]
[[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]]
[[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]]
[[پۆل:گوندەکانی مێرگەسۆر]]
[[پۆل:پەڕەکانی ڕوونکردنەوە]]</text>
      <sha1>nk1ug0wrjxj54rkn8cov4s429g8496g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580509</id>
      <parentid>1580505</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T21:52:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MFTG</username>
        <id>21816</id>
      </contributor>
      <comment>/* دانیشتوان */ چاکسازیی نووسە عەرەبییەکان</comment>
      <origin>1580509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17924" sha1="f8x63mowsp38bo8cefp0kozbbfey6hq" xml:space="preserve">{{زانیاریدانی نیشتنگە
| ناو			=  بارزان
| ناوی_فەرمی	    =  '''{{lang-ar| بارزان}}&lt;br&gt;{{lang-en| Barzan}}'''
| ناوی_خۆماڵی		=  
| زمانی_ناوی_خۆماڵی	=  
| ناوەکانی_تر		=  
| جۆری_نیشتنگە		=     '''[[شارەدێ]]'''
&lt;!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---&gt;
| وێنە		     = Barzani Memorial Center (2).jpg
| شرۆڤەی_وێنە		= دیمەنی یادگای [[مەلا مستەفا]] لە شارەدێی بارزان
| وێنەی_ئاڵا		= 
| قەبارەی_ئاڵا	    =  300px
| وێنەی_مۆر		= 
| قەبارەی_مۆر		= 
| وێنەی_نیشان		= 
| قەبارەی_نیشان		= 
| ناسناو		= 
| دروشم			= 
&lt;!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------&gt;
| وێنەی_نەخشە  = {{Infobox mapframe | zoom=12 |        coord={{Coord| 36.92742| 44.04523}}}}
| قەبارەی_نەخشە  =200px
| شرۆڤەی_نەخشە  = '''شارەدێی بارزان'''
| دەرزیی_نەخشە  =  Kurdistan Region#Iraq#Asia
| ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە            = 
| شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە   = top
| قەبارەی_دەرزیی_نەخشە          = 300px
| شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە      = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا
| بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە           = ١
| پۆتانەکان              = {{coord| 36.92742| 44.04523

 |region:IQ|display=inline,title}}
| دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان =
&lt;!-- شوێن ------------------&gt;
| جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]]
| ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}}
| جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]]
| ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf|سەردێڕ= دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان|بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;
| جۆری_دابەشکراو٢	= [[پارێزگا]]  
| ناوی_دابەشکراو٢	= [[پارێزگای ھەولێر]]
| جۆری_دابەشکراو٣	= [[قەزا]]
| ناوی_دابەشکراو٣	= [[قەزای مێرگەسۆر|مێرگەسۆر]]
| جۆری_دابەشکراو٤	=  [[ناحیە]] 
| ناوی_دابەشکراو٤	= [[ناحیەی بارزان|بارزان]]  
&lt;!-- دامەزران ---------------&gt;
| سەردێڕی_دامەزران	= 
| ڕێکەوتی_دامەزران	= 
| سەردێڕی_دامەزران١	= 
| ڕێکەوتی_دامەزران١	= 
| سەردێڕی_لەناوچوون	= 
| ڕێکەوتی_لەناوچوون	= 
| دامەزرێنەر		= 
| ھۆکاری_ناونران	= 
&lt;!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---&gt;
| پەراوێزەکانی_دەسەڵات	= 
| جۆری_دەسەڵات		= 
| حیزبی_سەرۆک		= 
| سەرناوی_سەرۆک		= بەڕێوەبەر
| ناوی_سەرۆک		= بەشیر حەمید 
| سەرناوی_سەرۆک١        = 
| ناوی_سەرۆک١	   = 
| سەرناوی_سەرۆک٢        = 
| ناوی_سەرۆک٢	   = 

&lt;!-- ڕووبەر ----------------------&gt;
| سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢	= ٢٫٢٨
| ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢	= 
| ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢	= 
| ڕووبەری_ئاو_لەسەددا	= 
| ڕووبەری_شاری_بە_کم٢	=       
| ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢	= 
&lt;!-- بەرزایی ---------------------&gt;
| بەرزایی_بە_م			    =  ٧١١
| بەرزترین_بەرزایی_بە_م		= 
| نزمترین_بەرزایی_بە_م		= 
&lt;!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------&gt;
| ژمارەی_دانیشتووان		= ١٢٥٧ کەس&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&amp;view=article&amp;layout=edit&amp;id=1234 |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}&lt;/ref&gt;
| دانیشتووان_لە			= [[٢٠٢٤]]
| چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢		= 
| مەزندەی_دانیشتووان		= 
| مەزندەی_دانیشتووان_لە	= 
| دانیشتووانی_شاری		= 
| چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢	= 
| دانیشتووانی_لادێیی	= 
| چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢	= 
| سەرناوی_دانیشتووان		= 
| ئاگاداریی_دانیشتووان		= 
&lt;!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------&gt; 
| جۆری_دانیشتووانناسی١          = [[زمان]] و [[ئایین]]
| سەرناوی١_دانیشتووانناسی١      = [[زمان]]
| زانیاریی١_دانیشتووانناسی١     = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باکووری|کورمانجی]])
| سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١      = [[ئایین]]
| زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١     = [[ئیسلام]] ([[سوننە]])
| سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١      = 
| زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١     = 
&lt;!-- کاتناوچە --------------&gt;
| کاتناوچە١		= [[ناوچەی کاتی]]
| جیاوازی١_لە_utc	= +٣:٠٠
| کاتناوچە١_DST		= 
| جیاوازی١_لە_DST	= 
&lt;!-- کۆدی_پۆستە،  کۆدی_ناوچە ---&gt;
| جۆری_کۆدی_پۆستە	= 
| کۆدی_پۆستە		= 
| جۆری_کۆدی_پۆستە٢	= 
| کۆدی_پۆستە٢		= 
| جۆری_کۆدی_ناوچە	= [[تەلەفۆن]]
| کۆدی_ناوچە		= ٠٠٩٦٤
&lt;!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------&gt;
| وێبگە		= 
| پەراوێزەکان		=
}}

'''بارزان''' یەکێکە لە شارەدێیەکانی [[قەزای مێرگەسۆر]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. گۆڕەتوو ناوەندی [[ناحیەی بارزان]]ە&lt;ref&gt; https://www.hawlergov.org/app/node/393&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; ‎{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122702075619922&amp;lng=1  | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = کوردی}} &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;زانیارینامەی سەرھێڵی [http://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&amp;q=20151016205816127552 کورد پیدیا]&lt;/ref&gt; ئەم شارەدێیە ١٤٣کم لە شاری [[ھەولێر]] و ٤٥کم لە ناوەندی شارۆچکەی [[مێرگەسۆر]] دوورە.

== ناو ==
بارزان یاخود بەرزان ناوی [[ھۆز]]ێکە و ناوچەیەکە لە [[باشووری کوردستان]]، سەبارەت بە ناوی بارزان بیرو بۆچوونی جیاواز ھەیە.
* ھەندێک دەڵێن (بارزان) ئەگەر پیتی (ان) ھێمای کۆکرنەوەبێت وشەی (بارز) بەواتای دلێر، دلاوەر، چالاک، جەنگاوەر دێت، بەڵام وشەی (بەرزان) ئەگەر پیتی (ان) ھێمای کۆکرنەوە بێت و وشەی (بەرز) لە زمانەوانی ئاڤێستای فارسی پەھڵەوی و کوردی بە واتای بڵند و بەرز دێت.
* ھەندێکی تریش دەلێن ناوی(بارزان)لە وشەی (بەرز)ەوە ھاتووە، لەبەر ئەوەی ئەو گوندە رێکەوتی درووستکردنەکەی لە شوێنێکی بەرز و بڵندەوە بووە پێیان وتووە(بەرزان).
* بۆچوونی تر ھەیە دەڵێن ئەم ناوە لە ناوی ھۆزی (برازی)ەوە ھاتووە (خێلی برازی یەکێکە لەخێلەکانی دەڤەری بۆتان لە باکووری کوردستان) یان ناوی باپیرە گەورەکەیانە، واتاکەشی (ماف ھەڵگر) یان (ماف زانە)ە، یاخۆد لە(بارسان)ەوە ھاتووە، دەروێشەکان (پیاو چاک - پیاوی خودا)، یان(برازان) واتە (برایانی پاکی). بۆچوونی تر ھەیە دەڵێن ناوچەی بەرزان واتە (ناوچەی کۆچ).
* مێژوونۆسی عێراقی عەباس ئەلعەزاوی دەڵێ: ئەسلی (بارزان) گوندی (باریزانە)، (باریزانی شەرەفنامە) لەو زانیاریانەی کە شەرەفنامە دەیان خاتەڕوو ئەوەمان بۆ ڕوون دەبێتەوە کە وشەی (بازیران) یان (باریزان) لە بنچینەدا وشەی (بارزان)ی ئێستایە، وا دەردەکەوێ کە گوندی(بارزان) زۆر کۆنە و ناوەکەی لە (لەفزە) کۆنەکەی وەرگیراوە ئەو گوندەش جاران گوندێکی ناوداربوو لە سەدەی شازدەمی زاینیدا.
* رای تر ھەن بارزان دەبەنەوە سەر(پارسان) و دەلێن واتە(عابدان) و (زاھیدان) لە سەر ئەو ئیعتیبارەی کە ئەم شێخانە زاھید و خواناس بوون، ئەمە جگە لەوەی کە ئەمە نەدەبووا (پارسان) بوایە، بەڵکو دەبووا (پارسیان) بووایە و ئەویش بارزانیان بووایە، واتە تاکی وشەکە بارزانیان بووایە، ئەو کاتە کۆیەکەی دەبوو بە (بارزانیان یان) وەیان (بارزانیان کان). ئەمەش دیارە شتێکی ھەلەیە و لەرووی رێزمانییەوە درووست نییە. سەبارەت بە ناولێنانی ئەم دەڤەرە ئێمەش وای بۆ دەچین بەھۆی ھەڵکەوت و پێگەی جیۆگرافی ئەم ناوچەیە کە شوێنکی بەرزبووە ئەم ناوەی لێنراوە کە وشەی (بەرز) ھێمای کۆکردنەوەی (ان) بۆ زیاد کرابێت لە بەرزەوە کرابێتە بەرزان ( بارزان).
* بۆچوونێکی تر ھةیة دەڵێت: بارزان واتا (بەری زێ) واتا ئەوبەری زێ یان ئەوبەری ڕووبار.&lt;ref&gt;https://davarybarzan.blogfa.com/page/barzanmeans&lt;/ref&gt;

== جوگرافیا ==
شارەدێی '''بارزان''' ھاوسنوورە لەگەڵ؛
* لە باکوورەوە گوندی [[ھەسنێ]].
* لە باشوورەوە گوندی [[بلێ]].
* لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی [[ھۆستان]].
* لە ڕۆژاواوە گوندی [[ھەڤندکا]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بێستانەی گەورە | ناونیشان = https://www.openstreetmap.org/node/2488259320  |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = openstreetmap  |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}&lt;/ref&gt;

== مێژوو ==
ئەو گوندە پێشتر بەشێک بووە لە خاکی ھۆزی زێباری و لە بادینان، لە ژێر ناوی بازراندا جێگیر بووە. لە سەدەی نۆزدەھەمدا ئەو گوندە بووە شوێنی نیشتەجێبوونی شێخێکی [[نەقشبەندی]] و شوێنکەوتووانی، کە ئێستا بە ئێڵی بارزانی ناسراون.&lt;ref&gt;https://referenceworks.brill.com/eieo&lt;/ref&gt;

لە ساڵی ١٩١٤ بارزان شوێنی ڕاپەڕینێکی کورد بوو بە پاڵپشتی [[ڕووسیا]] بە سەرۆکایەتی [[عەبدولسەلام بارزانی]] دژی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] کە ھاوکات لەگەڵ [[ڕاپەڕینی ١٩١٤ی بدلیس|ڕاپەڕینی بدلیس]] ڕوویدا.&lt;ref&gt;https://books.google.iq/books?id=c2tZDwAAQBAJ&amp;redir_esc=y&lt;/ref&gt;

لە ساڵی ١٩١٨ بە سەرکردایەتی [[ئاغا پەتڕۆس]]، [[خۆبەخشە ئاشوورییەکان]] ھێرشیان کردە سەر بارزان، و گوندەکەیان سووتاند و تاڵانیان کرد.&lt;ref&gt;https://books.google.iq/books?id=11wdAQAAMAAJ&amp;redir_esc=y&lt;/ref&gt;

ھۆزەکە بە ناو لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]یەوە ئۆتۆنۆم بوو تا ساڵی ١٩١٥، کاتێک عوسمانییەکان ھێرشیان کردە سەر گوندەکە و شێخی ناوچەکەیان ھەڵواسی. لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا ئەو گوندە ململانێی لەگەڵ [[برادۆست|عەشیرەتی بێرادۆستی]] دراوسێی ھەبوو، ئەمەش پێویستی بە دەستێوەردانی دەسەڵاتدارانی [[عێراق]] ھەبوو.

لە ساڵی ١٩٤٣ [[مەلا مستەفا|مستەفا بارزانی]] سەرۆکی سەرکردەی ناوخۆ ڕاپەڕی و بەخێرایی پشتیوانی لە دژی عێراق کۆکردەوە؛ ئەمەش گەشە دەکات بۆ [[ڕاپەڕینی ١٩٤٣ی بارزانی|ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٤٣ی بارزانی]].&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20131029191132/http://etd.lib.fsu.edu/theses/available/etd-11142005-144616/unrestricted/003Manuscript.pdf&lt;/ref&gt;

== دانیشتوان ==
* دانیشتوانی ئەم شارەدێیە بە پێی سەرژمێریی دانیشتووانی عێراق لە ساڵی (١٩٥٧)دا، (-)کەس بووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێری گوندەکانی باشووری کوردستان لە ساڵی ١٩٥٧|ناونیشان= https://www.kurdipedia.org/files/books/2021/394960.PDF?ver=132724670930000000 |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = د.عبدوڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}&lt;/ref&gt;
* دانیشتوانی ئەم شارەدێیە بە پێی سەرژمێریی دانیشتووانی عێراق لە ساڵی (١٩٧٧)دا، (-)کەس بووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێری گوندەکانی باشووری کوردستان لە ساڵی ١٩٧٧|ناونیشان= https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000/ |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = د.عبدوڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}&lt;/ref&gt;
* دانیشتوانی ئەم شارەدێیە بە پێی [[سەرژمێریی دانیشتووانی عێراق (٢٠٢٤)]]، پێکھاتووە لە ٢٤٨ [[خێزان]] و ١٢٥٧ کەس، کە ٦٠٠ [[نێر]] و ٦٥٧ [[مێ]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&amp;view=article&amp;layout=edit&amp;id=1234 |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}&lt;/ref&gt;

== کەش ==
بارزان کەش و ھەوایەکی گەرمی ھاوینەی دەریای ناوەڕاست (Csa)ی ھەیە لەگەڵ [[ھاوین]]ەکانی گەرم و وشک و [[زستان]]ی فێنک و باراناوی. یەکێکە لە باراناویترین شارەکانی [[عێراق]]. شەوانی [[زستان]] بە تێکڕا لە خوار بەستنەوە زۆربەی کاتەکان، ئەمەش بەستەڵەک لە شارەکەدا دابین دەکات. ناوبەناو [[بەفر]] ڕوودەدات.

&lt;div style=&quot;width:75%&quot;&gt;
{{Weather box
|location = بارزان
|single line = Yes
|metric first = Yes
|rain colour = green
|Jan high C = 9.0
|Feb high C = 10.5
|Mar high C = 14.7
|Apr high C = 20.6
|May high C = 27.8
|Jun high C = 34.5
|Jul high C = 38.7
|Aug high C = 38.8
|Sep high C = 34.8
|Oct high C = 27.4
|Nov high C = 17.9
|Dec high C = 10.9
|year high C =
|Jan mean C = 4.3
|Feb mean C = 5.5
|Mar mean C = 9.4
|Apr mean C = 14.8
|May mean C = 21.1
|Jun mean C = 26.9
|Jul mean C = 30.9
|Aug mean C = 30.8
|Sep mean C = 26.6
|Oct mean C = 20.0
|Nov mean C = 12.3
|Dec mean C = 6.3
|year mean C =
|Jan low C = -0.3
|Feb low C = -0.6
|Mar low C = 4.2
|Apr low C = 9.0
|May low C = 14.4
|Jun low C = 19.4
|Jul low C = 23.2
|Aug low C = 22.8
|Sep low C = 18.4
|Oct low C = 12.7
|Nov low C = 6.7
|Dec low C = 1.7
|year low C = 
|Jan rain mm = 151
|Feb rain mm = 172
|Mar rain mm = 150
|Apr rain mm = 114
|May rain mm = 37
|Jun rain mm = 1
|Jul rain mm = 0
|Aug rain mm = 0
|Sep rain mm = 1
|Oct rain mm = 19
|Nov rain mm = 88
|Dec rain mm = 106
|year rain mm =
|source 1 = Climate-Data&lt;ref&gt;https://en.climate-data.org/asia/iraq/erbil/barzan-950577/&lt;/ref&gt;
|date= 2017
}}
&lt;/div&gt;

== ئەمانەش ببینە ==
* [[بنەماڵەی بارزانی]]
* [[ناحیەی بارزان]]
* [[مەلا مستەفا|مەلا مستەفا بارزانی]]
* [[مەسعوود بارزانی]]
* [[مەسروور بارزانی]]
* [[ئیدریس بارزانی]]
* [[ئیدارەی سۆران]]

==سەرچاوەکان==
{{سەرچاوەکان}}


{{گوندەکانی مێرگەسۆر}}
{{تووڵی دەروازە|کوردستان}}

[[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]]
[[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]]
[[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]]
[[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]]
[[پۆل:گوندەکانی مێرگەسۆر]]
[[پۆل:پەڕەکانی ڕوونکردنەوە]]</text>
      <sha1>f8x63mowsp38bo8cefp0kozbbfey6hq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قەڵا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127159</id>
    <revision>
      <id>1580454</id>
      <parentid>1580331</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:01:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: زیادکردنی داڕێژەی بەجێماوی {{[[داڕێژە:سەرچاوەکان|سەرچاوەکان]]}}</comment>
      <origin>1580454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14270" sha1="33doim2musnduosktasfcqd6vvq1sdz" xml:space="preserve">[[پەڕگە:Egeskov_Slot_spejling_Edit_2.jpg|وێنۆک|250x250پیکسڵ|قەڵای ئێگێسکۆڤ (بە [[دانمارکی]]: Egeskov) لە دوورگەی فین، [[دانمارک]]]]
[[پەڕگە:Alcazar_de_Segovia.JPG|وێنۆک|250x250پیکسڵ|قەڵای ئالکازار لە [[سگۆبیا]]، [[ئیسپانیا]]]]'''قەڵا''' پێکھاتەیەکی [[شوورادار]]ە کە لە [[سەدەکانی ناوەڕاست]] بە شێوەیەکی سەرەکی لەلایەن نەجیبزادەکان یان بنەماڵەی پاشایەتی و [[فەرمانی سەربازی]]یەوە بنیاد نراوە. زانایان بەگشتی قەڵا بە نیشینگەی بەھێزکراوی خاوەن زەوییەک یان نەجیبزادەیەک دادەنێن. ئەمە لە [[کۆشک]]، [[پالاس]]، و [[ڤێلا]] جیاوازە، کە ئامانجی سەرەکییان تەنھا بۆ «خۆشی و ئاسوودەیی» بووە و بە پلەی یەکەم قەڵای بەرگری نین، بەڵام ڕەنگە بەھێز کرابێتن. بەکارھێنانی ئەم زاراوەیە بە تێپەڕبوونی کات جیاواز بووە و، ھەندێک جار، بۆ پێکھاتەکانی وەک [[قەڵای سەر شاخ]] و خانووەکانی [[سەدەی نۆزدەھەم]] و [[سەدەی بیستەم|بیستەم]] کە بە شێوەی قەڵا دروست کراون بەکارھاتووە. لە ماوەی سەدەکانی ناوەڕاستدا، کاتێک قەڵای ڕاستەقینە دروست دەکرا، شێوازی زۆر جیاواز و تایبەتمەندی جۆراوجۆریان وەردەگرت، ئەگەرچی ھەندێکیان، وەک [[دیواری شوورا]]، [[کونی تیرھاوێژ]]، و [[دەروازەی ئاسنین]]، باو بوون.

== پێناسە ==
=== ڕەچەڵەکی وشە ===
[[پەڕگە:Tower of London viewed from the River Thames.jpg|وێنۆک|upright=1.6|alt=قەڵایەکی ناوەندی کە لە ڕووبارێکەوە دەبینرێت، لە پشتی دەروازەیەکەوە بەرز بووەتەوە. قەڵاکە گەورەیە، لە پلاندا چوارگۆشەیە، و چوار تاوەری گۆشەی ھەیە، سێ چوارگۆشە و یەکێکیان بازنەییە، ھەموویان بە گومەزی قورقوشمی داپۆشراون.|[[تەلاری‌سازیی نۆرماندی]] [[تاوەری سپی (تاوەری لەندەن)]]، کە [[قەڵای ناوەندی]] [[تاوەری لەندەن]]ە و بەسەر [[ڕووباری تێمز]]دا دەڕوانێت. ئەمە ھەموو بەکارھێنانەکانی قەڵا وەک بەرگریی شار، شوێنی نیشتەجێبوون، و شوێنی پەناگە لە کاتی قەیراندا دەردەخات.]]

وشەی «قەڵا» (Castle) لە وشەی [[لاتینی]]ی «castellum»ەوە ھاتووە، کە کەمکردنەوەی وشەی «[[castrum]]»ە و بە واتای «شوێنی بەھێزکراو» دێت. وشەی «castel»ی [[ئینگلیزی کۆن]]، «castel» یان «chastel»ی [[زمانی ئۆکسیتانی]]، «[[château]]»ی [[فەڕەنسی]]، «castillo»ی [[ئیسپانی]]، «castelo»ی پورتوگالی، «castello»ی [[زمانی ئیتاڵی|ئیتاڵی]]، و ژمارەیەک وشەی تر لە زمانەکانی دیکەشدا لە «castellum»ەوە سەرچاوە دەگرن.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Creighton|Higham|2003|p=6|loc=[https://books.google.com/books?id=8A1_Z1DTgYYC&amp;pg=PA6 chpt 1]}}&lt;/ref&gt; وشەی «قەڵا» کەمێک پێش [[داگیرکاریی نۆرماندی]] لە ساڵی ١٠٦٦ ھاتە ناو زمانی ئینگلیزییەوە بۆ ئاماژەدان بەم جۆرە بینایە، کە ئەوکات لە [[ئینگلتەرا]] نوێ بوو.&lt;ref&gt;{{harvnb|Cathcart King|1988|p=32}}&lt;/ref&gt;

=== تایبەتمەندییە دیاریکەرەکان ===
بە سادەترین شێوە، ئەو پێناسەیەی قەڵا کە لە نێوان ئەکادیمییەکاندا پەسەندە بریتییە لە «نیشتەجێگەیەکی بەھێزکراوی تایبەتی».&lt;ref name=&quot;Coulson 16&quot;&gt;{{Harvnb|Coulson|2003|p=16}}&lt;/ref&gt; ئەمە بەراورد دەکرێت لەگەڵ بەرگرییە سەرەتایییەکان، وەک [[بورگ]]ەکانی [[ئەنگلۆ-ساکسۆن]] و [[شارە دیواردار]]ەکان وەک [[قوستەنتینییە]] و [[ئەنتاکیە]] لە ڕۆژھەڵاتی ناوین؛ قەڵاکان بەرگریی گشتی نەبوون، بەڵکو لەلایەن [[رامیار]]ە [[فیوداڵ]]ییە ناوخۆیییەکانەوە بنیاد نراون و خاوەندارێتی کراون، جا بۆ خۆیان بووبێت یان بۆ پاشاکەیان.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Liddiard|2005|pp=15–17}}&lt;/ref&gt; فیوداڵیزم ئەو پەیوەندییە بوو لە نێوان خاوەن زەوییەک و [[وەسەڵ]]ەکەی (کۆیلە یان ژێردەستە) کە لە بەرامبەر خزمەتی سەربازی و چاوەڕوانیی وەفاداری، خاوەن زەوییەکە زەویی بە وەسەڵەکە دەبەخشی.&lt;ref&gt;{{harvnb|Herlihy|1970|p=xvii–xviii}}&lt;/ref&gt; لە کۆتایی سەدەی بیستەمدا، ڕەوتێک ھەبوو بۆ وردکردنەوەی پێناسەی قەڵا بە زیادکردنی پێوەری خاوەندارێتیی فیوداڵی، بەمەش قەڵاکان بە سەردەمی ناوەڕاستەوە دەبەسترانەوە؛ بەڵام، ئەمە بە پێویستی وەک ئەو زاراوەناسییە نییە کە لە سەردەمی ناوەڕاستدا بەکارھاتووە. لە کاتی [[خاچھەڵگری یەکەم]]دا (١٠٩٦–١٠٩٩)، سوپاکانی [[فرانک]] ڕووبەڕووی نیشتەجێگەی دیواردار و قەڵا بوونەوە کە بەبێ جیاوازی پێیان دەگوتن قەڵا، بەڵام بە پێناسەی مۆدێرن بەو شێوەیە ھەژمار ناکرێن.&lt;ref name=&quot;Coulson 16&quot;/&gt;

[[پەڕگە:Windsor Castle at Sunset - Nov 2006.jpg|وێنۆک|alt=قەڵایەک، لە کۆتایی شەقامێکی درێژدا دەبینرێت، بە ڕەنگی پەمەیی و سوور بەھۆی خۆراواوە ڕووناک بووەتەوە. قەڵاکە ھەستی قەبارەیەکی زۆر گەورە دەبەخشێت، و دەروازەیەکی تاوەر دووانەی شکۆداری ھەیە و، لە لای چەپ، قەڵایەکی ناوەندی گەورەی بازنەیی ھەیە.|[[قەڵای ویندسۆر]] لە ئینگلتەرا وەک شوورایەک لە کاتی [[داگیرکردنی ئینگلتەرا لەلایەن نۆرماندەکان]] بنیاد نراوە و یەکێک بووە لە نیشتەجێگە فەرمییە سەرەکییەکانی شاژن [[ئێلیزابێتی دووەم]] لە ماوەی دەسەڵاتیدا.]]

[[پەڕگە:Baba Vida Klearchos 1.jpg|وێنۆک|[[قەڵای ڤیدین]]ی سەدەی ناوەڕاست کە لە سەدەی نۆیەمدا لەسەر کەنارەکانی [[دانووب|ڕووباری دانووب]] لە شاری کۆنی [[ڤیدین]] بنیاد نراوە.]]

قەڵاکان چەندین ئەرکیان ئەنجام دەدا، کە گرنگترینیان سەربازی، کارگێڕی، و خزمەتگوزاری ناوماڵ بوون. جگە لە پێکھاتەی بەرگری، قەڵاکان ئامرازی ھێرشبەریش بوون کە دەکرا وەک [[بنکەی ئۆپەراسیۆن]] لە خاکی دوژمندا بەکار بھێنرێن. قەڵاکان لەلایەن داگیرکەرە نۆرماندەکانی ئینگلتەراوە بۆ ھەردوو مەبەستی بەرگری و ئارامکردنەوەی دانیشتووانی وڵاتەکە بنیاد نران.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Friar|2003|p=47}}&lt;/ref&gt; کاتێک [[ویلیامی داگیرکەر]] بەرەو ناو ئینگلتەرا پێشڕەویی دەکرد، پێگەی گرنگی بەھێز کرد بۆ ئەوەی ئەو خاکەی داگیری کردبوو پارێزراو بێت. لە نێوان ساڵانی ١٠٦٦ و ١٠٨٧، ٣٦ قەڵای وەک [[قەڵای وارویک]]ی دروست کرد، کە بۆ خۆپاراستن لە یاخیبوون لە [[ناوەندی ئینگلتەرا]] بەکاری دەھێنان.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Liddiard|2005|p=18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Stephens|1969|pp=452–475}}&lt;/ref&gt;

بەرەو کۆتایی [[سەدەکانی ناوین|سەدەی ناوەڕاست]]، قەڵاکان گرنگییە سەربازییەکەیان لەدەست دا بەھۆی دەرکەوتنی تۆپە بەھێزەکان و قەڵا تۆپخانەییە ھەمیشەییەکان؛&lt;ref name=&quot;Duffy 23-25&quot;&gt;{{harvnb|Duffy|1979|pp=23–25}}&lt;/ref&gt; لە ئەنجامدا، قەڵاکان وەک نیشتەجێگە و نیشاندەری دەسەڵات گرنگتر بوون.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Liddiard|2005|pp=2, 6–7}}&lt;/ref&gt; قەڵا دەکرا وەک قەڵایەکی بەھێز و زیندان کار بکات، بەڵام ھەروەھا شوێنێک بوو کە ڕامیارێک یان خاوەن زەوییەک دەکرا میوانداریی ھاوتەمەنەکانی خۆی تێدا بکات.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Cathcart King|1983|pp=xvi–xvii}}&lt;/ref&gt; بە تێپەڕبوونی کات، جوانیی دیزاینەکە گرنگتر بوو، چونکە دەرکەوتنی قەڵاکە و قەبارەکەی دەستی کرد بە ڕەنگدانەوەی پێگە و دەسەڵاتی دانیشتووەکەی. خانووی ئاسوودە زۆرجار لەناو دیوارە بەھێزکراوەکانیاندا دروست دەکران. ئەگەرچی قەڵاکان ھێشتا لە سەردەمەکانی دواتردا پارێزگارییان لە ئاستی نزمی توندوتیژی دابین دەکرد، بەڵام لە کۆتاییدا لەلایەن [[خانووی لادێیی]]یەوە وەک نیشتەجێگەی پلە بەرز جێگەیان گیرایەوە.&lt;ref&gt;{{harvnb|Liddiard|2005|p=2}}&lt;/ref&gt;

=== زاراوەناسی ===
وشەی «قەڵا» ھەندێک جار وەک زاراوەیەکی گشتی بۆ ھەموو جۆرە شوورایەک بەکاردێت، و لە ئەنجامدا لە ڕووی تەکنیکییەوە بە ھەڵە بەکارھاتووە. نموونەیەکی ئەمە [[قەڵای میدن، دۆرسێت]]ە کە سەرەڕای ناوەکەی، [[قەڵای سەر شاخ]]ی [[سەردەمی ئاسن]]ە کە سەرچاوە و ئامانجێکی زۆر جیاوازی ھەبووە.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Creighton|Higham|2003|pp=6–7}}&lt;/ref&gt;

[[پەڕگە:Lisbon BW 2018-10-03 11-13-42.jpg|وێنۆک|[[قەڵای ساۆ جۆرج]] لە [[لێزبۆن]]، [[پورتوگال]]، لەگەڵ پردێک لەسەر حەوزێکی ئاو]]

ئەگەرچی وشەی «قەڵا» نەبووەتە زاراوەیەکی گشتی بۆ [[خانووی خاوەن زەوی]] (وەک «château» لە [[فەڕەنسی]] و «Schloss» لە [[ئەڵمانی]])، زۆرێک لە خانووەکانی خاوەن زەوی وشەی «قەڵا»یان لە ناوەکەدایە لە کاتێکدا کەمێک یان ھیچ تایبەتمەندییەکی تەلارسازیی قەڵایان نییە، زۆرجار چونکە خاوەنەکانیان حەزیان دەکرد پەیوەندییەکیان لەگەڵ ڕابردوو بمێنێت و ھەستیان دەکرد وشەی «قەڵا» دەربڕینێکی پیاوانەی دەسەڵاتەکەیانە.&lt;ref&gt;{{harvnb|Thompson|1987|pp=1–2, 158–159}}&lt;/ref&gt; لە [[زانست]]دا قەڵا، بەو پێناسەیەی سەرەوە، بەگشتی وەک چەمکێکی یەکگرتوو پەسەند کراوە، کە لە ئەورووپا سەری ھەڵداوە و دواتر بۆ بەشەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین بڵاو بووەتەوە، لەوێ لەلایەن خاچھەڵگرە ئەورووپییەکانەوە ھێنراون. ئەم گرووپە یەکگرتووە سەرچاوەیەکی ھاوبەشیان ھەبوو، مامەڵەیان لەگەڵ شێوازێکی تایبەتی جەنگدا دەکرد، و کاریگەرییان ئاڵوگۆڕ دەکرد.&lt;ref&gt;{{harvnb|Allen Brown|1976|pp=2–6}}&lt;/ref&gt;

لە ناوچە جیاوازەکانی جیھاندا، پێکھاتە ھاوشێوەکان تایبەتمەندیی بەرگری و دیکەی پێناسەکراوی پەیوەست بە چەمکی قەڵایان ھاوبەش بووە، ئەگەرچی لە سەردەم و بارودۆخی جیاوازدا سەریان ھەڵداوە و پەرەسەندن و کاریگەریی جیاوازیان بەسەردا ھاتووە. بۆ نموونە، [[قەڵاکانی ژاپۆن|«شیرۆ»]] لە [[ژاپۆن]]، کە لەلایەن [[مێژوونووس]] [[ستیڤن تێرنبۆڵ]]ەوە وەک قەڵا پەسن کراون، «مێژوویەکی پەرەسەندنی تەواو جیاوازیان ھەبووە، بە شێوازێکی تەواو جیاواز دروست کراون و دیزاین کراون بۆ بەرگەگرتنی ھێرشەکانی سروشتێکی تەواو جیاواز».&lt;ref name=&quot;Turnbull5&quot;&gt;{{harvnb|Turnbull|2003|p=5}}&lt;/ref&gt; لە کاتێکدا قەڵاکانی ئەورووپا کە لە کۆتایی [[سەدەی دوازدەھەم]] و سەرەتای سەدەی سێزدەھەمەوە دروست کراون بەگشتی لە بەرد بوون، «شیرۆ» تا سەدەی شانزەھەم بە شێوەیەکی سەرەکی بینای دارین بوون.&lt;ref&gt;{{harvnb|Turnbull|2003|p=4}}&lt;/ref&gt;

تا سەدەی شانزەھەم، کاتێک [[چاند]]ەکانی ژاپۆن و [[ئەورووپا]] یەکتریان بینی، بەرگری لە ئەورووپا لە قەڵاکان تێپەڕیبوو و پشت بە داھێنانەکانی وەک «trace italienne»ی ئیتاڵی و [[قەڵای ئەستێرەیی]] دەبەست.&lt;ref name=&quot;Turnbull5&quot;/&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{پۆلی کۆمنز|Castles|قەڵا}}

{{تووڵی دەروازە|نژیاروانی|شەڕ}}

[[پۆل:قەڵاکان]]
[[پۆل:چاندی ئەورووپی]]
[[پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکان بەپێی جۆر]]</text>
      <sha1>33doim2musnduosktasfcqd6vvq1sdz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دۆناڵد ترامپ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128137</id>
    <revision>
      <id>1580650</id>
      <parentid>1574732</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:27:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:ئەو کەسانەی ھەوڵی تیرۆریان دراوە]] بۆ [[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66948" sha1="qhlcpgts9rwl8dpk0dypzn4xq1oefsf" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
|name          = دۆناڵد ترامپ
|image         = Official_Presidential_Portrait_of_President_Donald_J._Trump_(2025).jpg

|alt           =
| office              = [[پێڕستی سەرۆککۆمارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان|٤٥ەمین و ٤٧ەمین]] [[سەرۆککۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان]]
| vicepresident       = [[جەی. دی. ڤانس]]
| term_start          = ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥
| term_end            =
| predecessor         = [[جۆ بایدن]]
| successor           =
| vicepresident1      = [[مایک پێنس]]
| term_start1         = ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧
| term_end1           = ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١
| predecessor1        = [[باراک ئۆباما]]
| successor1          = جۆ بایدن
|birth_name    = دۆناڵد جۆن ترامپ
|birth_date    = {{birth date and age|١٩٤٦|٦|١٤}}
|birth_place   = [[نیویۆرک (شار)|شاری نیویۆرک]]&lt;!-- DO NOT CHANGE without prior consensus, see [[Talk:Donald Trump#Current consensuses and RfCs]]. --&gt;
|death_date    =
|death_place   =
|party         = [[حیزبی کۆماری (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|کۆماری]] (٢٠١٢– ئێستا)
|otherparty    = {{plainlist|
* [[حیزبی کۆماری (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|کۆماری]] (١٩٨٧–٩٩، ٢٠٠٩–١١)
* [[حیزبی چاکسازیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|چاکسازی]] (١٩٩٩–٢٠٠١)
* [[حیزبی دیموکرات (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|دیموکرات]] (٢٠٠١–٠٩)
* [[سیاسیی سەربەخۆ|سەربەخۆ]] (٢٠١١–١٢)}}
|spouse        = {{plainlist|
* {{marriage|[[ئیڤانا ترامپ|ئیڤانا زاڵنیکۆڤا]]{{ھن}}|April 7, 1977|١٩٩٢|reason=divorced}}
* {{marriage|[[مارڵا مەیپلز]]{{ھن}}|December 20, 1993|١٩٩٩|reason=divorced}}
* {{marriage|[[مێلانیا ترامپ]]{{ھن}}|January 22, 2005}}}}
|children      = {{plainlist|
* [[دۆناڵد ترامپ جونیۆر|دۆناڵد جونیۆر]]
* [[ئیڤانکا ترامپ|ئیڤانکا]]
* [[ئیرێک ترامپ|ئیرێک]]
* [[تیفانی ترامپ|تیفانی]]
* [[بارۆن ترامپ]]&lt;!-- DO NOT CHANGE without prior consensus, see [[Talk:Donald Trump#Current consensuses and RfCs]]. --&gt;}}
|relatives     = [[خێزانی ترامپ]]
|residence     = {{plainlist|
* [[کۆشکی سپی]]}}
|education     = {{plainlist|
* [[زانکۆی فۆردام]]
* [[زانکۆی پێنسیلڤانیا]] ([[کارناسی لە زانست|BS]])}}
|occupation    = {{plainlist|
* {{ubl|[[گەشەسەندنی خانووبەرە]]|([[ڕێکخراوی ترامپ]])}}
* {{ubl|''[[Television producer]]|([[The Apprentice (U.S. TV series)|The Apprentice]]'')}}}}
|net_worth     = $4.5 billion&lt;!-- DO NOT CHANGE without prior consensus, see [[Talk:Donald Trump#Current consensuses and RfCs]]. --&gt;&lt;ref name=&quot;forbes-2016-billionaires&quot;/&gt;
|signature     = Donald Trump Signature.svg
|signature_alt = Donald J Trump stylized autograph, in ink
|website       = {{plainlist|
* {{url|https://whitehouse.gov|ماڵپەری کۆشکی سپی}}
* {{url|https://greatagain.gov|Transition website}}
&lt;!-- hide pending further discussion * {{url|https://donaldjtrump.com|ماڵپەری کەمپین}} --&gt;
* {{url|https://twitter.com/POTUS|تویتەری تایبەتی سەرۆک}}
* {{url|https://twitter.com/realDonaldTrump|تویتەری کەسی}}}}}}

'''دۆناڵد جۆن ترامپ''' ({{بە ئینگلیزی|Donald John Trump}}؛ لەدایکبووی ١٤ی حوزەیرانی ١٩٤٦) سەرمایەدار، [[بازرگان]] و [[سیاسەتوان]]ێکی [[ئەمریکی]]یە کە لە ئێستادا وەک [[پێرستی سەرۆککۆمارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان|٤٧ەمین]] [[سەرۆککۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان]] کار دەکات. ئەو پێشتر لە ساڵی ٢٠١٧ ھەتا ٢٠٢١، وەک ٤٥ەمین سەرۆککۆماری ئەمریکا لەسەر کار بوو و ئێستا ٤٧ھەمین سەرۆکی ئەمریکایە.

ترامپ ئەندامی [[پارتی کۆماری (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|پارتی کۆماری]]یە. ئەو لە [[کوینز]]، [[نیویۆرک (شار)|شاری نیویۆرک]]دا لەدایکبووە و گەورەبووە. لە ١٩٦٨ دا بڕوانامەی ئابووری لە [[زانکۆی پێنسیلڤانیا]] بەدەستھێناوە، ھاوکات لەگەڵ خوێندنەکەیدا لە کۆمپانیاکەی باوکیدا کاری کردووە. ترامپ سەرۆک و بەڕێوبەری گشتی [[ڕێکخراوی ترامپ]]ە، تاوەر و وەبەرھەمھێنانەکانی ترامپ لەچەندین ناوچەی [[ئەمریکا]] دیارە لەسەرووی ھەموویانەوە [[نیویۆرک (شار)|شاری نیویۆرک]] و [[لاس ڤێگاس]] و [[ئەتلەنیک سیتی، نیوجێرسی|ئەتلەنیک سیتی]]. دۆناڵد ترامپ لەدەیان فیلمدا وەکوو کەسێتییە سەرمایەدارییەکەی دەرکەوتووە لەوانە (Home Alone 2: Lost in New York).
ھاوکات دۆناڵد سێ جار ھاوسەرگیری کردووە لەگەڵ ([[ئیڤانا ترامپ|ئیڤانا زاڵنیکۆڤا]] ١٩٧٧–١٩٩٢) و ([[مارڵا مەیپلز]] ١٩٩٣–١٩٩٢) و ([[مەڵانیا کناوس]] ٢٠٠٥- ئێستا). لە مانگی تەممووزی ٢٠٢٤ لە [[ھەوڵی تیرۆرکردنی دۆناڵد ترەمپ|ھەوڵێکی تیرۆرکردن]] لە گردبوونەوەیەکی بانگەشەی ھەڵبژاردن ڕزگاری بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=FBI names ‘subject involved’ in Trump rally shooting – as it happened|ناونیشان=https://www.theguardian.com/us-news/live/2024/jul/13/trump-rally-gun-shots-pennsylvania-latest-updates|newspaper=the Guardian|ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تەممووزی ٢٠٢٤|issn=0261-3077|زمان=en-GB|یەکەم=Yohannes|دوایین=Lowe|یەکەم٢=Lili|دوایین٢=Bayer|یەکەم٣=Yang|دوایین٣=Tian|یەکەم٤=Chris|دوایین٤=Stein|یەکەم٥=Fran|دوایین٥=Lawther|یەکەم٦=Yohannes|دوایین٦=Lowe (now)|یەکەم٧=Fran|دوایین٧=Lawther (earlier)}}&lt;/ref&gt;

== ژیان ==
'''ترامپ''' لەدایکبووی ١٤ی حوزەیرانی ١٩٤٦. کەسێکی سەرمایەدار و بازرگانێکی [[ئەمریکی]]یە لە [[کوینز]]، [[نیویۆرک (شار)|شاری نیویۆرک]]دا لەدایکبووە و گەورەبووە. لە ١٩٦٨ دا بڕوانامەی ئابووری لە [[زانکۆی پێنسیلڤانیا]] بەدەستھێناوە؛ و چوارەم کوڕی [[فرێد ترامپ]]ە. ڕەچەڵەکیان لە باوکیانەوە دەگەڕێتەوە بۆ [[ئەڵمانی]] و لە دایکیانەوە بۆ [[سکۆتلەندی]]. دوای ئەوەی برا گەورەکەی بڕیاردەدات ببێتە فڕۆکەوان، ئەمیش دەبێتە جێگرەوەی باوکی و کۆمپانیاکانی بەڕێوەئەبات. برا گەورەکەی لە تەمەنی ٤٣ ساڵیدا بەھۆی زۆر خواردنەوەی کحول گیان لەدەستدەدات، ئەمەش دەبێتە ھۆکارێک بۆ ئەوەی تەرمپ واز لە خواردنەوەی کحول و کێشانی جگەرەش بھێنێت. ترامپ لە سەرەتادا یەک ملیۆن دۆلاری لە باوکی وەرگرت و کاری پێوەکرد و لە پاشاندا بووە جێگرەوەی باوکی و دەبێتە بەڕێوەبەری [[ڕێکخراوی ترامپ]] لە ساڵی ١٩٧١. کارەکانی ترامپ زیاتر لە نیویۆرکن و لە دروستکردنی باڵەخانەی ھەوربڕ و ھۆتێل و یانەی قومار خۆیان دەبیننەوە و بەناوبانگترین باڵەخانەشی لە مانھاتن دروست کردوە کە ٦٨ نھۆمە.

ترامپ لەگەڵ کاری بازرگانیدا، لە بواری ڕاگەیاندن و بەرنامەی کاتبەسەربردنی تەلەڤیزیۆنیشدا ناوبانگی زۆری پەیدا کردوە و لە ساڵی ١٩٩٦ تا ٢٠١٥ چەندین بەرنامەی تەلەڤیزیۆنی بەرھەمھێناوە و بەناوبانگترینیان پڕۆگرامی (ئەبرانتیس) بوو کە لەسەر شاشەی تۆڕی ھەواڵی [[ئێن بی سی]] پەخشەکرا، ھەروەھا پڕۆگرامەکانی شاجوانی گەردوون و پێشبڕکێی شاجوانی کچانی ئەمریکای بەرھەمھێناوە، زنجیرەیەک فرۆشگای بە ناوەکانی ترامپ ھەیە کە کاری فرۆشتنی کەلوپەلە جۆراوجۆرەکان دەکەن، گۆڤاری [[فۆربیس]] ترامپی دیاری کرد وەک ٣٢٤ەین ملیاردێر لە جیھاندا و ١١٣ەمینیش لە ویلایەتە یەکگرتووەکان کە سامانەکەی بە ٤٫٥ ملیارد دۆلار ەخەمڵێنرێت.

== کاری میدیایی ==
=== کتێب ===
ترامپ وەک نووسەری شاراوە، ١٩ کتێبی لەژێر ناوی خۆیدا بڵاوکردووەتەوە. یەکەم کتێبی بەناوی «ھونەری گرێبەست» لە ساڵی ١٩٨٧ بڵاوکرایەوە و بە خێرایی بووە پڕفرۆشترین کتێبی [[نیویۆرک تایمز]]. ھەرچەندە ناوی ترەمپ وەک ھاوکارێکی نووسەر دانرا، بەڵام کتێبەکە بە تەواوی لەلایەن تۆنی شوارتزەوە نووسراوە. بەگوێرەی ڕۆژنامەی نیویۆرکەر، ئەم کتێبە یارمەتیدەر بووە لە دامەزراندنی وێنەی ترەمپ وەک بازرگانێکی سەرکەوتوو و ھێمای تەماح.&lt;ref&gt;https://archive.today/20220213020102/https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/trump-books-tweet-ghostwriter-tim-o-brien-tony-schwartz-writer-response-a8431271.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://archive.today/20241016213514/https://www.newyorker.com/magazine/2016/07/25/donald-trumps-ghostwriter-tells-all&lt;/ref&gt;

=== فیلم و تەلەڤیزیۆن ===
[[پەڕگە:Donald Trump with model of Television City.jpg|وێنۆک|ترەمپ لە ساڵی ١٩٨٥ لەگەڵ نموونەی یەکێک لە پڕۆژەکانی پەرەپێدانی [[مانھاتن]] کە ھەڵوەشێندرایەوە.]]
ترەمپ لە نێوان ساڵانی ١٩٨٥ بۆ ٢٠٠١ لە چەندین فیلم و بەرنامەی تەلەڤیزیۆنیدا بەشداری کردووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2015/12/three-decades-of-donald-trump-film-and-tv-cameos/421257/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241203171542/https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2015/12/three-decades-of-donald-trump-film-and-tv-cameos/421257/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;

لە ساڵانی نەوەدەکاندا دەستی بە کاری ھونەری کردووە و نزیکەی ٢٤ جار لە بەرنامەی «The Howard Stern Show-نمایشی ھاوارد ستیرن» دەرکەوتووە. ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٠٤ تا ٢٠٠٨ میوانداری بەرنامەی ڕادیۆیی تایبەتی خۆی کردووە کە تەمەنی کورت بووە بە ناوی Trumped!. لە ساڵی ٢٠١١ تا ٢٠١٥ وەک شرۆڤەکاری میوان لە فۆکس ئاند فرێندز کاری کردووە.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20241203171542/https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2015/12/three-decades-of-donald-trump-film-and-tv-cameos/421257/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://people.com/celebrity/the-donald-to-get-new-wife-radio-show/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241204053307/https://people.com/celebrity/the-donald-to-get-new-wife-radio-show/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2006/02/06/technology/now-for-sale-online-the-art-of-the-vacation.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241204161304/https://www.nytimes.com/2006/02/06/technology/now-for-sale-online-the-art-of-the-vacation.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cbsnews.com/news/donald-trump-gets-regular-fox-news-spot/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241123043232/https://www.cbsnews.com/news/donald-trump-gets-regular-fox-news-spot/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://archive.today/20180716002207/https://www.washingtonpost.com/news/monkey-cage/wp/2016/09/09/how-the-conservative-media-is-taking-over-the-republican-party/&lt;/ref&gt;

ترەمپ لە ساڵی ٢٠٠٤ تا ٢٠١٥ ھاوکار و پێشکەشکاری بەرنامەکانی The Apprentice و The Celebrity Apprentice بووە. لەم بەرنامانەدا، ڕۆڵی بەڕێوەبەرێکی کارگێڕی دەوڵەمەند و سەرکەوتووی گێڕاوە کە بە دەستەواژە بەناوبانگەکەی «تۆ دەرکراوی» پێشبڕکێکارانی لەناوبردووە. ڕۆژنامەی نیویۆرک تایمز کەسایەتییەکە ئەو لە بەرنامەکەدا بە «ڕوخسارێکی زۆر ترامپی» وەسف کردووە. ئەم نمایشانە وێنەکەیان لە قاڵب گۆڕی و وایان لێکرد لەلای ملیۆنان بینەر لە سەرانسەری [[ئەمریکا]] بناسرێتەوە. زیاتر لە ٤٠٠ ملیۆن [[دۆلاری ئەمریکی|دۆلار]]ی لە گرێبەستەکانی پەیوەست بەم نمایشانە بەدەستھێناوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2016/07/17/business/media/donald-trump-apprentice.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241208101935/https://www.nytimes.com/2016/07/17/business/media/donald-trump-apprentice.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://archive.today/20180228165752/https://www.newyorker.com/magazine/2017/07/31/the-tv-that-created-donald-trump&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2020/09/28/arts/television/trump-taxes-apprentice.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241220065818/https://www.nytimes.com/2020/09/28/arts/television/trump-taxes-apprentice.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;

لە شوباتی ٢٠٢١، ترەمپ دەستی لە ئەندامێتی SAG AFTRA کێشایەوە، کە لە ساڵی ١٩٨٩ەوە ئەندامی بوو، بۆ ئەوەی لە دانیشتنێکی دیسپلینیی پەیوەست بە ئاژاوەگێڕییەکانی ٦ی کانوونی دووەمی ھەڵکووتانی کاپیتووڵەوە دوور بکەوێتەوە. دوای دوو ڕۆژ سەندیکاکە بڕیاریدا بۆ ھەمیشە قەدەغەی بکات.&lt;ref&gt;https://archive.today/20210205015217/https://www.washingtonpost.com/arts-entertainment/2021/02/04/trump-resigns-screen-actors-guild/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://people.com/tv/sag-aftra-bans-donald-trump-future-readmission/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ١ی نیسانی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی نیسانی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230401154258/https://people.com/tv/sag-aftra-bans-donald-trump-future-readmission/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;

== تەماحی سیاسی سەرەتایی ==
لە ساڵی ١٩٨٧ وەک ئەندامی [[پارتی کۆماری (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|پارتی کۆماری]] دەستی بە کاری سیاسی کردووە و لە ساڵی ١٩٩٩ پەیوەندی بە پارتی سەربەخۆیی، لقی نیویۆرکی پارتی چاکسازییەوە کردووە. ساڵی ٢٠٠١ پەیوەندی بە [[پارتی دیموکرات (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|پارتی دیموکراتەوە]] کرد، لە ساڵی ٢٠٠٩ گەڕایەوە بۆ پارتی کۆماری، دواتر لە ساڵی ٢٠١١ لە پارتە سیاسییەکان جیابووەوە و لە ساڵی ٢٠١٢ گەڕایەوە بۆ پارتی کۆماری.&lt;ref&gt;https://archive.today/20201002151941/https://www.politifact.com/factchecks/2015/aug/24/jeb-bush/bush-says-trump-was-democrat-longer-republican-las/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://archive.today/20230723023938/https://edition.cnn.com/ALLPOLITICS/stories/1999/10/25/trump.cnn/&lt;/ref&gt;

لە ساڵی ١٩٨٧ دۆناڵد ترەمپ ڕیکلامی لە سێ ڕۆژنامەی گەورەدا دەرکرد و تێدا بۆچوونی خۆی لەبارەی سیاسەتی دەرەوە و چۆنییەتی نەھێشتنی کورتھێنانی [[بوودجە]]ی فیدراڵی دەربڕی. لە ساڵی ١٩٨٨ پەیوەندی بە ڕاوێژکاری سیاسی لی ئاتواتەرەوە کرد و داوای کرد وەک ھاوڕێی خۆی بۆ کاندیدی کۆمارییەکان جۆرج ئێچ. بوش بێت کە داواکارییەکەی بە ناعەقڵانی زانی.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20241222010916/https://www.nytimes.com/1987/09/02/nyregion/trump-gives-a-vague-hint-of-candidacy.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jon Meacham, Jon (2016). &quot;Destiny and Power: The American Odyssey of George Herbert Walker Bush&quot;. Random House. ISBN 978-0-8129-7947-3.&lt;/ref&gt;

== ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ساڵی ٢٠١٦ ==
{{سەرەکی|ھەڵمەتی ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی دۆناڵد ترامپ لە ساڵی ٢٠١٦}}
ترەمپ بۆ ماوەی سێ مانگ لە ھەڵبژاردنە سەرەتایییەکانی سەرۆکایەتی پارتی چاکسازی ساڵی ٢٠٠٠ وەک کاندید کاندید بوو بەڵام لە شوباتی ٢٠٠٠ وازی لە کێبڕکێکە ھێنا، لە ساڵی ٢٠١١دا ترەمپ ئەگەری خۆکاندیدکردنی لە دژی سەرۆک [[باراک ئۆباما]] لە ھەڵبژاردنەکانی ٢٠١٢ دەربڕی و یەکەم دەرکەوتنی لە کۆنفرانسی کردەوەی سیاسی پارێزەران لە شوباتی ٢٠١١ ئەنجامدا و وتارەکانی لە ویلایەتە سەرەکییە سەرەکییەکان پێشکەش کرد. لە مانگی ئایاری ساڵی ٢٠١١ ڕای گەیاند کە خۆی کاندید ناکات. لەو کاتەدا، تەماحەکانی ترەمپ بۆ پۆستی سەرۆکایەتی بە جددی لەبەرچاو نەگیرا.&lt;ref&gt;https://archive.today/20241009013320/https://www.thedailybeast.com/the-last-time-trump-wrecked-a-party&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20241204082946/https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/politics/camp/021400wh-ref-trump.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://archive.today/20150725002916/http://www.theguardian.com/world/2011/may/16/donald-trump-us-presidential-race&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.huffpost.com/entry/donald-trump-cpac-president-act_n_821923 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241111171755/https://www.huffpost.com/entry/donald-trump-cpac-president-act_n_821923 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;

ترەمپ لە ١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٥ لە [[تاوەری ترامپ]] لە نیویۆرکەوە بە فەرمی کاندیدبوونی خۆی بۆ پۆستی سەرۆکایەتی ئەمریکا ڕاگەیاند. لە میانەی وتارەکەیدا لە ھەڵمەتی ھەڵبژاردنەکاندا باسی لە چەندین بابەتی کرد، لەوانە کۆچی نایاسایی، [[ئابووری]]، [[بێکاری]]، قەرزی نیشتمانیی ئەمریکا و [[تیرۆر]]. دروشمی ھەڵمەتی ھەڵبژاردنەکانی بە ناوی «دیسانەوە ئەمریکا مەزن بکەرەوە» ڕاگەیاند.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20200519014055/https://time.com/3923128/donald-trump-announcement-speech/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.nbcnews.com/storyline/data-points/poll-clinton-trump-now-tied-gop-convention-kicks-n611936 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241123042825/https://www.nbcnews.com/storyline/data-points/poll-clinton-trump-now-tied-gop-convention-kicks-n611936 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://archive.today/20161020080745/http://www.bbc.com/news/election-us-2016-37706499&lt;/ref&gt;

ھیلاری کلینتۆن سەرکردایەتی ترەمپی کرد لە تێکڕای ڕاپرسییە نیشتمانییەکان بە درێژایی ھەڵمەتی ھەڵبژاردنەکان، بەڵام لە سەرەتای مانگی تەممووزدا جیاوازی نێوانیان کەم بووەوە. ترەمپ [[مایک پێنس]]، پارێزگاری ویلایەتی [[ئیندیانا]] وەک ھاوڕێی کاندیدکردنی ھەڵبژارد و ئەو جووتە لە کۆنفرانسی نیشتمانیی کۆمارییەکانی ساڵی ٢٠١٦دا کاندید کران. ترەمپ و [[بیڵ کڵینتن|کلینتۆن]] لە سێ دیبەیتی سەرۆکایەتیدا لە مانگی ئەیلوول و تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ ڕووبەڕووی یەکتر بوونەتەوە، ترەمپ دووجار ڕەتیکردەوە بڵێت ئایا ئەنجامی ھەڵبژاردنەکان قبووڵ دەکات یان نا.

=== ھەڵبژاردنی سەرەتایی کۆمارییەکان ===
ترامپ کاندیدبوونی خۆی بۆ پۆستی سەرۆککۆمار ڕاگەیاند و ھاتە نێو کێبڕکێی کاندیدکردنی پارتی کۆمارییەکان. ئەو یەکێک بوو لەو ١٧ کاندیدە کە کێبڕکێیان دەکرد بۆ نوێنەرایەتیکردنی پارتەکە لە ھەڵبژاردنە گشتییەکاندا، کە زۆرترین ژمارەی کاندیدەکانی یەک پارتە لە مێژووی ئەمریکادا.

ترەمپ لە کۆی ١٢ دیبەیتی کۆمارییەکان لە ١١ [[دیبەیت]]دا بەشداری کرد و دیبەیتەکان لە تەلەڤیزیۆنەکاندا زۆر بینران، ئەمەش بووە ھۆی بەرزبوونەوەی جەماوەری ھەڵمەتی ھەڵبژاردنەکانی. تا سەرەتای ساڵی ٢٠١٦، ترەمپ لەنێو ئەو کەسانەدا بوو کە دڵخواز بووە، لەگەڵ سیناتۆر تێد کروز و جۆن کاسیچ، پارێزگاری [[ئۆھایۆ]]. لە سەرەتای مانگی ئازاردا، وا دیار بوو کە ترەمپ کاندیدکردنی کۆمارییەکان مسۆگەر دەکات، چونکە لە ھەڵبژاردنی سەرەتایی پارتەکەدا بەسەر کاندیدەکانی دیکەدا سەرکەوتنی بەدەستھێنا.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20191126142628/https://time.com/3948922/jim-gilmore-virginia-2016/&lt;/ref&gt;

پارتی کۆمارییەکان لە ٣ی ئایاری ٢٠١٦ بە فەرمی ترەمپیان بە براوەی کاندیدکردنەکە ڕاگەیاند و بە سەرکەوتنێکی گەورە. پارتەکە ڕای گەیاند، ترەمپ ١٤٬٠١٥٬٩٩٤ دەنگی بەدەستھێناوە، ئەمەش بووەتە زۆرترین دەنگی یەک کاندید لە ھەڵبژاردنی سەرەتایی پارتەکەدا. لە کۆتاییدا پارتەکە ڕای گەیاند کە ترەمپ ٥٨٫٣٪ی دەنگەکانی بەدەستھێناوە و [[تێد کروز]] بە ٢٥٫١١٪ی دەنگەکانی کۆمارییەکان پلەی دووەمی بەدەستھێناوە. [[پەڕگە:Donald Trump and Bill Clinton.jpg|وێنۆک|ترامپ و سەرۆک [[بیڵ کڵینتن|بێل کلینتن]] لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٠٠]]

دوای ئەوەی لە ھەڵمەتی ھەڵبژاردنەکانی ترەمپ کاندیدی کۆمارییەکان مسۆگەر کرد، سەرنجیان بۆ ڕکابەرەکەی لە ھەڵبژاردنە گشتییەکانیدا، [[ھیلاری کلینتۆن]] بوو، کە لە ناوەڕاستی مانگی حوزەیرانی ٢٠١٦دا کاندیدی دیموکراتەکانی مسۆگەر کرد.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20191217170517/https://www.cnn.com/2016/07/19/politics/live-updates-republican-national-convention/index.html&lt;/ref&gt;

دۆناڵد ترەمپ لە ١٥ی تەممووزی ٢٠١٦ ھەڵبژاردنی مایک پێنس، پارێزگاری ویلایەتی [[ئیندیانا]]ی وەک ھاوڕێی کاندیدکردنی ڕاگەیاند، یەکەم دیبەیتی سەرۆکایەتی لە نێوان ترەمپ و کلینتۆن لە ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠١٦، لە [[زانکۆی ھۆفسترا]] لە [[نیویۆرک]] بەڕێوەچوو. ئەم مشتومڕە ژمارەیەکی پێوانەیی بۆ ژمارەی بینەرەکانی ئەمریکا تۆمارکرد، بە مەزەندەکردنی ٨٤ ملیۆن بینەر، ئەوانەی کە بە شێوەی ئۆنلاین سەیری دیبەیتەکەیان کردووە و ئەوانەی بەکۆمەڵ لە ئاھەنگ و [[باڕ]] و [[چێشتخانە]] و نووسینگەکاندا سەیری دەکەن. دووەم دیبەیتی نێوان ھەردوو کاندیدەکە لە زانکۆی واشنتۆن لە شاری [[سانت لویس]] لە ویلایەتی [[میزوری|میزۆری]] لە ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ بەڕێوەچوو، دیبەیتی سێیەم و کۆتایی لە ١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ لە ویلایەتی [[نیڤادا]] بەڕێوەچوو.

=== وتاری ھەڵمەتی ھەڵبژاردن و ھەڵوێستی سیاسی ===
گرنگترین بابەتی سیاسی کە ترامپ پێداگری لەسەر کرد، [[پەیوەندییەکانی ئەمریکا و چین]]، پێداچوونەوە بە ڕێککەوتنە ئابوورییە نێونەتەوەیییەکانی وەک نافتا و ھاوبەشی تێپەڕ بەسەر زەریای ھێمن، بەرەنگاربوونەوەی کۆچی نایاسایی بۆ ئەمریکا، بەھێزکردنی سیستمی وزە و مۆدێرنکردنی ژێرخانی وڵاتەکە بوو. بەڵێنیدا قسە لەگەڵ وەزارەتی کاروباری شەڕکەرە دێرینەکان بکات و ڕێکخراوی چاودێری تەندروستی ئەمریکی «ئۆباما کەیر» بگۆڕێت بە باشتر و [[باج]] بۆ چینی ناوەند کەم بکاتەوە و خەرجییە ناوخۆیییەکان بۆ کاروباری سەربازی زیاد بکات و بەرەنگاربوونەوەی داعش بێت.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20200518064624/https://www.washingtonpost.com/news/the-fix/wp/2016/08/08/a-shortlist-of-economic-issues-on-which-donald-trump-sounds-more-like-a-democrat-than-a-republican/&lt;/ref&gt;
ھەڵوێستەکانی ترامپ بە سروشتی پۆپۆلیستی خۆیان دەناسرایەوە، بەو پێیەی پۆستی یەکگرتووی لەگەڵ پارتی کۆمارییەکان ھەبوو، وەک کەمکردنەوەی باج و پۆستی دیکەی تایبەتمەندی پارتی دیموکرات، وەک زیادکردنی خەرجییەکان بۆ ژێرخانی ئابووری، ئەمەش بووە ھۆی زیادبوونی جەماوەرییەکەی لەنێو دەنگدەراندا.&lt;ref&gt;https://www.nytimes.com/2016/03/27/magazine/how-can-donald-trump-and-bernie-sanders-both-be-populist.html&lt;/ref&gt;

=== ئاشکراکردنی دارایی ===
ڕاپۆرتەکانی ترامپ، وەکو ئەوەی لیژنەی فیدراڵی ھەڵبژاردنەکان داوایان کردووە، ئاماژەیان بەوە کردووە کە سەروەت و سامانی ترامپ زیاتر لە یەک ملیار و ٤٠٠ ملیۆن دۆلار و قەرزی نەدراو بەلایەنی کەمەوە ٣١٥ ملیۆن دۆلارە. ترەمپ بەپێچەوانەی ھەموو کاندیدێکی سەرەکی لە ساڵی ١٩٧٦ەوە تائێستا فۆڕمی باجەکانی بڵاونەکردووەتەوە، سەرەڕای ئەوەی لە ساڵی ٢٠١٤ و ٢٠١٥ بەڵێنیدابوو ئەگەر بڕیاریدا خۆی کاندید بکات، باجەکەی بڵاوبکاتەوە. ھەڵوێستی خۆی بەو شێوەیە ڕوون کردەوە کە فۆڕمی باجەکانی لەژێر چاودێریدایە و ڕاوێژکارە یاسایییەکانی ئامۆژگارییان کردووە کە دەرینەخات. دوای شەڕێکی یاسایی درێژخایەن بۆ ڕێگریکردن لە بڵاوکردنەوەی تۆمارەکانی باج و تۆمارەکانی دیکە بۆ داواکاری گشتی ناوچەی مانھاتن وەک بەشێک لە لێکۆڵینەوەیەکی تاوانکاری، کە دوو تانە لە دادگای باڵای ئەمریکا لەخۆگرتبوو، دادگای باڵا لە شوباتی ٢٠٢١ ڕێگەی دا تۆمارەکان بڵاوبکرێنەوە بۆ داواکاری گشتی بۆ ئەوەی لەلایەن دەستەی سوێندخواردنی گەورەوە پێداچوونەوەیان بۆ بکرێت.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://edition.cnn.com/2015/07/22/politics/donald-trump-personal-financial-disclosure/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241110032428/https://edition.cnn.com/2015/07/22/politics/donald-trump-personal-financial-disclosure/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.politifact.com/factchecks/2016/oct/05/mike-pence/pences-false-claim-trump-hasnt-broken-tax-return-p/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241110131758/https://www.politifact.com/factchecks/2016/oct/05/mike-pence/pences-false-claim-trump-hasnt-broken-tax-return-p/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://edition.cnn.com/2021/02/22/politics/supreme-court-trump-taxes-vance/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241204142424/https://edition.cnn.com/2021/02/22/politics/supreme-court-trump-taxes-vance/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;

=== ھەڵبژاردنی بۆ سەرۆکایەتی کۆمار ===
{{سەرەکی|ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (٢٠١٦)}}
یەکەم شوێنی دەنگدان لە کاتژمێر ٥:٠٠ بەیانی بە کاتی ناوخۆ (10:00 GMT) لە سێشەممە ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦، لە ویلایەتی [[ڤێرمۆنت]] کرایەوە.

دوایین شوێنەکانی دەنگدان لە ڕۆژاوای ئەمریکا و لە [[ئالاسکا]] لە کاتژمێر ٦:٠٠ی بەیانی بە کاتی جیھانی کرایەوە.
دۆناڵد ترامپ کاندیدی کۆمارییەکان لە ئەنجومەنی ھەڵبژاردنەکاندا سەرکردایەتی [[ھیلاری کلینتۆن]]ی دیموکراتەکانی کرد، کە بۆ بەدەستھێنانی پۆستی سەرۆکایەتی ئەمریکا پێویستی بە ٢٧٠ دەنگی لە کۆی ٥٣٨ دەنگی ھەڵبژاردن ھەیە.

ترامپ ٣٠٦ دەنگی بەدەستھێناوە لەکاتێکدا کلینتۆن ٢٣٢ دەنگی بەدەستھێناوە، لە بەرامبەردا لایەنی کەم ٢٧٠ دەنگ پێویستە بۆ سەرکەوتن، ئەمەش بەپێی ئەنجامە فەرمییەکانی زۆربەی ویلایەتەکانی ڕۆژھەڵات و ناوەڕاستی ئەمریکا.

دۆناڵد ترەمپی کۆماریی لە ھەڵبژاردنەکانی سەرۆکایەتی ئەمریکادا سەرکەوتنی بەدەستھێنا و بووە ٤٥ھەمین سەرۆکی ئەمریکا، لەدوای باراک ئۆبامای دیموکراتەکانی پێش خۆی و سەرکەوتنی بەدەستھێنا لە ویلایەتی [[ئۆھایۆ]]، [[کنتاکی]]، [[ئیندیانا]]، [[ڤێرجینیای ڕۆژاوا]]، [[کارۆلینای باکوور]] و [[کارۆلینای باشوور|باشوور]]، [[میسیسیپی]]، [[تێنێسی]]، [[ئەلاباما]]، [[وایۆمینگ]]، [[تەکساس]]، [[داکۆتای باشوور]]، [[داکۆتای باکوور]]، [[نێبراسکا]]، [[ئارکانساس]]، [[مۆنتانا]]، [[فلۆریدا]] و [[ئایۆوا]].

ھیلاری کلینتۆن سەرکەوتنی بەدەستھێنا لە ویلایەتی [[ڤێرجینیا]]، [[ماساچووسیتس]]، [[میریلاند]]، [[نیوجێرسی]]، [[دێلاوێر]]، [[ڕۆد ئایلەند]]، [[ئیلینۆی]]، [[نیویۆرک]]، [[کۆنتێکتیکۆت]]، [[نیڤادا]] و [[کالیفۆرنیا]].

== یەکەم سەرۆکایەتی (٢٠١٧–٢٠٢١) ==
دەستبەکاربوونی لە ٢٠ی ١ی ٢٠١٧ دەستیپێکرد و سیاسەتی ناوخۆیی و دەرەوەی مشتومڕاوی تێدابوو. سیاسەتی دەرەوەی «سەرەتا ئەمریکا»ی گرتەبەر و لە ڕێککەوتنی کەشوھەوای پاریس و ڕێککەوتنی ئەتۆمیی ئێران و ھاوبەشی زەریای ھێمن کشایەوە. لە ناوخۆدا قەدەغەکردنی گەشتکردن بەسەر ھاووڵایتیانی ئەو وڵاتانەی کە زۆرینە [[موسڵمان]]ن، دەستیکرد بە دروستکردنی دیوارێک لەسەر سنووری [[مەکسیک]]، پڕۆژە یاسای کەمکردنەوەی باجی بەرفراوانی واژووکرد و زیاتر لە ٢٠٠ دادوەری فیدراڵی دامەزراند، کە سێ دادوەری فیدراڵییان بۆ دادگای باڵا دەستنیشانکرد. ھەروەھا پرۆگرامی کردەوەی دواخراو بۆ ھاتنی منداڵی (DACA)ی ھەڵوەشاندەوە و [[ئورشەلیم]]ی وەک پایتەختی [[ئیسرائیل]] ناساند، ئەمەش گرژیی نێونەتەوەیی بەدوای خۆیدا ھێنا. سەرۆکایەتییەکەی شایەتی ناڕەزایەتی بەرفراوان بوو، دیارترینیان ڕێپێوانی ژنان بوو، ڕۆژێک دوای دەستبەکاربوونی.&lt;ref&gt;https://www.swissinfo.ch/ara/أبرز-الأحداث-التي-طبعت-عام-ترامب-الأول-في-البيت-الأبيض/43646580&lt;/ref&gt;

== دووەم سەرۆکایەتی (٢٠٢٥–٢٠٢٩) ==
دووەم سەرۆکایەتی دۆناڵد ترامپ لە ٢٠ی ١ی ٢٠٢٥ دەستیپێکرد و خێراتربوونی لە دەرکردنی فەرمانی جێبەجێکردندا بەخۆیەوە بینی. لە یەکەم ڕۆژیدا ٢٦ فەرمانی واژووکرد، لەوانە کشانەوەی لە ڕێکخراوی تەندروستی جیھانیی و لێخۆشبوونی ئەو ئاژاوەگێڕانەی کە لە ساڵی ٢٠٢١دا ھێرشیان کردە سەر کاپیتووڵ، ترامپ ھەڵوێستێکی توندتری لە سیاسەتی دەرەوەی گرتەبەر، لەگەڵ پلانی دووبارە ئاوەدانکردنەوەی [[کەرتی غەززە|غەززە]] لەژێر کۆنترۆڵی ئەمریکا و گواستنەوەی دانیشتووانەکەی، ئەمەش ئیدانەکردنی عەرەبی و نێونەتەوەییی لێکەوتەوە. ھەروەھا سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکای ھەڵوەشاندەوە و گرژییەکانی لەگەڵ [[چین]] و [[ئەورووپا]] پەرەی سەند و بەردەوام بوو لە گرتنەبەری سیاسەتی «سەرەتا ئەمریکا» زیاتر جەختکردنەوە، گرنگی بە بەھێزکردنی کاریگەریی ئەمریکا لەسەر ئاستی جیھانی و دووبارە داڕشتنی ھاوپەیمانییەکانی دا.&lt;ref&gt;https://www.bbc.com/arabic/articles/c9d5j6257ylo&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.swissinfo.ch/ara/10-محطات-أساسية-في-١٠٠-يوم-من-رئاسة-ترامب/89195123&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://al-ain.com/article/donald-trump-week-1-white-house-america&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.skynewsarabia.com/world/١٧٩١٣٥١-ولاية-ترامب-الثانية-١٠٠-يوم-الصدمة&lt;/ref&gt;

=== بڕیاری مشتوومڕاوی سەپاندنی باج ===
دۆناڵد ترامپ باجی نوێی گەورەی بەسەر ھاوردەکردنی ئەمریکا لە زیاتر لە ١٨٠ وڵات و ناوچە سەپاند، ئامانجی پاراستنی پیشەسازی ئەمریکا و بەرزکردنەوەی ئابووری نیشتمانی بوو لە چوارچێوەی سیاسەتی «سەرەتا ئەمریکا» دا. باجەکان ڕێژەی جیاوازیان لەخۆگرتبوو، کە ٣٤٪ لەسەر [[چین]]، ٢٤٪ لەسەر [[ژاپۆن]]، ٣١٪ لەسەر [[سویسرا]]، ٤٦٪ لەسەر [[ڤیێتنام]]، ٣٢٪ لەسەر [[تایوان]]، ٢٦٪ لەسەر وڵاتانی دیکە.&lt;ref&gt;https://www.alarabiya.net/aswaq/economy/2025/04/03/رسوم-جمركية-جديدة-من-ترامب-تبدأ-من-10-وترتفع-لـ46-لبعض-الدول&lt;/ref&gt;
ئەم باجانە لە مانگی نیسانی ساڵی ٢٠٢٥ کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە، دوای ئەوەی بەھۆی کورتھێنانی گەورەی بازرگانی ئەمریکاوە باری نائاسایی نیشتمانی ڕاگەیاند. ئەمەش وای کرد ترامپ لە یاسای دەسەڵاتە ئابوورییە فریاگوزارییەکان کەڵک وەربگرێت بۆ سەپاندنی باجی ١٠٪ لەسەر ھەموو ھاوردەکردنەکان، ئەمە جگە لەوەی باجی زیاتر لەسەر ٥٧ وڵات دادەنرێت، بەمەش ڕێژەی [[باج]] لەسەر کاڵا چینییەکان بۆ ٥٤٪ بەرزبووەتەوە.

لە مانگی شوباتی ٢٠٢٥دا ترامپ ٢٥٪ باجی بەسەر ھاوردەکردنی [[ئۆتۆمبێل]] و نیمچە گواستنەوەکان و [[دەرمان]]دا سەپاند، بەو ئامانجەی کە بە شێوازێکی بازرگانی نادادپەروەرانە دەزانی کە کاریگەرییان لەسەر پیشەسازی ئەمریکا ھەیە. ھەروەھا باجی بەسەر پۆڵا و ئەلەمنیۆمدا، بە ئاماژەدان بە نیگەرانییەکانی ئاسایشی نیشتمانیی و پشتیوانی لە بەرھەمھێنانی ناوخۆیی.&lt;ref&gt;https://www.arrajol.com/content/374813/تكنولوجيا/كيف-غيّرت-رسوم-ترامب-الجمركية-خريطة-التجارة-العالمية-في-2025؟&lt;/ref&gt;
سەپاندنی ئەو باجانە بووە ھۆی دروستبوونی گرژیی بازرگانی لەگەڵ چەند وڵاتێک و ھەندێک وڵاتیش بە پێچەوانەی گومرگی وەڵامیان دایەوە، ئەمەش کاریگەری لەسەر بازاڕە جیھانییەکان ھەبوو و بووە ھۆی ڕاگرتنی کاتی ھەندێک باج بۆ ماوەی ٩٠ ڕۆژ لە ھەوڵێک بۆ ھێورکردنەوەی دۆخەکە.

لە مانگی ئایاری ساڵی ٢٠٢٥دا دادگایەکی ئەمریکا بەشێک لەو باجانەی ھەڵوەشاندەوە و بڕیاریدا کە ترامپ دەسەڵاتی دەستووری خۆی تێپەڕاندووە بە سەپاندنی ئەو باجانە بەبێ ڕەزامەندی [[کۆنگرێس]]، ئەمەش مشتومڕی یاسایی و سیاسیی بەرفراوانی لێکەوتەوە.&lt;ref&gt;https://www.markets.com/ar/news/trump-new-tariffs-2025&lt;/ref&gt;

== پراکتیکی سیاسی و گوتاری سیاسی ==
{{سەرەکی|وێنەی گشتیی دۆناڵد ترامپ}}

ترامپ بەپێی ڕاپرسییەکان ڕێژەی قبووڵکردنی نزمی ھەیە، ئەمەش وای کردووە ببێتە یەکێک لە کەمترین سەرۆکەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ڕووی جەماوەرییەوە لە ماوەی دە مانگی یەکەمی وەرگرتنی پۆستەکەیدا. ترامپ دوای وەرگرتنی سەرۆکایەتی، بە شێوەیەکی بەردەوام لە وتارەکانیدا لێدوانی ھەڵە و دژی ڕاستییەکانی دەدا. بەپێی ڕۆژنامەی نیویۆرک تایمز، ترامپ لە ماوەی ٩٩ ڕۆژی یەکەمی دەستبەکاربوونیدا، لە ٩١ ڕۆژدا لایەنی کەم ڕۆژانە یەک ئیدیعای ھەڵە یان چەواشەکارانەی کردووە، و ژمارەی ئیدیعا ھەڵە یان چەواشەکارانەکانی گەیشتە ١٬٣١٨ تا ڕۆژی ٢٦٣ی سەرۆکایەتییەکەی بەپێی بەشی «دڵنیابوونەوە لە ڕاستییەکان»ی شیکاری سیاسی لە ڕۆژنامەی واشنتۆن پۆستدا.

=== بڵاوکردنەوەی تیۆرییەکانی پیلانگێڕی ===
پێش و لە ماوەی سەرۆکایەتییەکەیدا، ترامپ چەندین تیۆریی پیلانگێڕی بڵاوکردەوە، لەوانە تیۆریی پیلانگێڕی دەربارەی ڕەگەزنامەی ئۆباما، تیۆریی ژمارەی قوربانییەکانی کلینتۆن، بزووتنەوەی کیو ئانۆن یان دەوڵەتی قووڵ و تیۆریی فێڵی گەرمبوونی زەوی، ئیدیعای سیخوڕیکردن بەسەر تاوەری ترەمپ، و تیۆرییەک دەربارەی تیرۆرکردنی جۆن ئێف. کێنێدی کە پەیوەندی بە وەزیری کوبایی ڕافائێل کروزەوە ھەیە و ئیدیعای دەستکاریکردنی مردنی دادوەر ئەنتۆنین سکالیا، و ئیدیعای دەستوەردانی ئوکراینا لە ھەڵبژاردنەکانی ئەمریکا، و ئیدیعای ئەوەی کە ئوسامە بن لادن ھێشتا لە ژیاندایە و ئیدیعای ئەوەی کە ئۆباما و بایدن پلانی کوشتنی ئەندامانی تیمی ھێزە تایبەتەکانی دەریایی ٦یان داڕشتووە و پێشکەشکاری بەرنامە جۆ سکاربۆرۆی بە مردنی یەکێک لە یاریدەدەرەکانی تۆمەتبار کرد. لایەنی کەم لە دوو بۆنەدا، ترەمپ بۆ ڕۆژنامەنووسانی ڕوونکردەوە کە باوەڕی بە تیۆرییەکانی پیلانگێڕی ھەیە.

لەکاتی ھەڵبژاردنەکانی سەرۆکایەتی ٢٠٢٠ و دوای ئەوە، ترامپ چەندین تیۆریی پیلانگێڕی دەربارەی دۆڕاندنەکەی بڵاوکردەوە، لەوانە دەنگدانی مردووەکان، گۆڕین یان سڕینەوەی دەنگەکانی ترەمپ لە ڕێگەی ئامێرەکانی دەنگدانەوە، ساختەکاری لە دەنگدانی پۆستەیی، دوورخستنەوەی دەنگەکانی ترامپ، و «دۆزینەوەی» جانتاکانی پڕ لە دەنگی بایدن.

=== ھاندانی توندوتیژی ===
توێژینەوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە گوتاری ترەمپ بووەتە ھۆی زیادبوونی حاڵەتەکانی تاوانی ڕق و کینە. لە کاتی ھەڵمەتی ھەڵبژاردنی ساڵی ٢٠١٦دا، ترەمپ داوای ھێرشی جەستەیی دەکرد یان ستایشی دەکرد دژی خۆپیشاندەران یان ڕۆژنامەنووسان. زۆرێک لە تۆمەتبارانی کردەوەی توندوتیژی و تاوانی ڕق و کینە، لەوانەش بەشداربووانی ھەڵکوتانە سەر باڵەخانەی کۆنگرێسی ئەمریکا لە ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١، گوتاری ترەمپیان وەک پاساوێک بۆ بێتاوانی خۆیان یان داواکارییەک بۆ سووککردنی سزاکانیان بەکارھێناوە. پێداچوونەوەیەکی نیشتمانی کە لەلایەن تۆڕی ئەی بی سیمنیوز لە مانگی ئایاری ٢٠٢٠ ئەنجامدرا، دەرکەوت کە لایەنی کەم ٥٤ دۆسیەی تاوانکاری لە نێوان ئابی ٢٠١٥ تا نیسانی ٢٠٢٠ ھەبووە کە تێیدا ڕاستەوخۆ ئاماژە بە ترامپ کراوە لە پەیوەندی لەگەڵ کردەوەی توندوتیژی یان ھەڕەشەی توندوتیژی، کە زۆربەیان لەلایەن پیاوانی سپی پێستەوە دژی کەمینەکان بوون.

=== تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان ===
{{سەرەکی|دۆناڵد ترامپ لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا}}

کارلێکی ترەمپ لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا گرنگییەکی جیھانیی بەدەستھێنا دوای ئەوەی لە ساڵی ٢٠٠٩ پەیوەندی بە تویتەرەوە کرد. لە کاتی ھەڵمەتی ھەڵبژاردنەکەی لە ساڵی ٢٠١٦ و لە ماوەی سەرۆکایەتییەکەیدا بە بەردەوامی توویتی دەکرد تاوەکو تویتەر لە ڕۆژانی کۆتایی ماوەی سەرۆکایەتییەکەیدا دوای ڕووداوەکانی ٦ی کانوونی دووەم قەدەغەی کرد. ترەمپ توویتەری بەکاردەھێنا بۆ پەیوەندی ڕاستەوخۆ لەگەڵ خەڵک و تێپەڕاندنی میدیا. لە حوزەیرانی ٢٠١٧، وتەبێژی کۆشکی سپی ڕای گەیاند کە تویتەکانی ترەمپ بە لێدوانی فەرمی دادەنرێن.

تویتەر لە مانگی ئایاری ٢٠٢٠ دەستی کرد بە دانانی ئاگاداری بۆ پشتڕاستکردنەوەی ڕاستییەکان لەسەر ھەندێک لە تویتەکانی. ترەمپ لە وەڵامدا وتی کە پلاتفۆرمە کۆمەڵایەتییەکان &quot;کۆنسەرڤاتیڤەکان بێدەنگ دەکەن&quot; و ھەڕەشەی &quot;سەپاندنی سنووردارکردنی توند یان داخستنیان&quot; کرد. دوای ھەڵکوتانە سەر کۆنگرێسی ئەمریکا، پلاتفۆرمەکانی وەک فەیسبووک، ئینستاگرام و تویتەر ھەژمارەکانی ترەمپیان قەدەغە کرد. نەبوونی ئامادەیی لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا توانای کاریگەریی لەسەر ڕووداوەکانی لێسەندەوە، و بووە ھۆی کەمبوونەوەیەکی بەرچاو لە بڵاوبوونەوەی زانیاریی چەواشەکارانە لە تویتەردا. ھەوڵە سەرەتایییەکانی ترەمپ بۆ دووبارە بنیاتنانەوەی ئامادەیی خۆی لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا سەرکەوتوو نەبوون. لە شوباتی ٢٠٢٢، پلاتفۆرمی سۆشیال میدیای &quot;تروس سۆشەڵ&quot;ی (Truth Social) خستەگەڕ. دوای کڕینی تویتەر لەلایەن ئیلۆن ماسکەوە، ماسک لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ ھەژمارەکەی ترەمپی گەڕاندەوە. ھەروەھا قەدەغەی فەیسبووک و ئینستاگرام لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ کۆتایی ھات، کە ڕێگەی بە ترەمپ دا بگەڕێتەوە بۆ ئەم پلاتفۆرمانە، ھەرچەندە لە ساڵی ٢٠٢٤ بەردەوام بوو لە وەسفکردنی کۆمپانیاکە بە &quot;دووژمنی گەل&quot;.

=== چاندی باو ===
{{سەرەکی|دۆناڵد ترامپ لە چاندی باودا}}

ترەمپ بابەتی گاڵتەجاڕی و کاریکاتێر بووە لە تەلەڤیزیۆن، فیلم و وێنە جووڵاوەکاندا. ناوی لە سەدان گۆرانی مۆسیقای ھیپ ھۆپدا لە ساڵی ١٩٨٩ تا ٢٠١٥ ھاتووە؛ زۆربەی ئەم گۆرانیانە ترەمپیان بە شێوەیەکی ئەرێنی نیشان دەدا، بەڵام دوای ئەوەی دەستی بە ھەڵمەتی خۆھەڵبژاردن بۆ سەرۆکایەتی کرد، زۆر نەرێنی بوون.

== ژیانی کەسی ==
=== خێزان ===
{{سەرەکی|خێزانی دۆناڵد ترەمپ}}

لە ساڵی ١٩٧٧، دۆناڵد ترەمپ ھاوسەرگیری لەگەڵ نمایشکاری جلوبەرگی چیکی، ئیڤانا زێلنیچکۆڤا کرد، و سێ منداڵی لێی بوو: دۆناڵد جونیۆر (لەدایکبووی ١٩٧٧)، ئیڤانکا (لەدایکبووی ١٩٨١)، و ئیریک (لەدایکبووی ١٩٨٤). ئیڤانا لە ساڵی ١٩٨٨ ڕەگەزنامەی ئەمریکی وەرگرت؛ بەڵام دوو ھاوسەرەکە لە ساڵی ١٩٩٠ جیابوونەوە بەھۆی تێوەگلانی ترەمپ لە پەیوەندی لەگەڵ ئەکتەر مارلا مەیپڵز. لە ساڵی ١٩٩٣ ترەمپ و مەیپڵز ھاوسەرگیریان کرد بەڵام لە ساڵی ١٩٩٩ جیابوونەوە، ترەمپ لە مارلا کچێکی ھەیە: تیفانی (لەدایکبووی ١٩٩٣) کە لەگەڵ دایکی مەیپڵز مایەوە و لە کالیفۆرنیا پەروەردە و چاودێری کرد. لە ساڵی ٢٠٠٥، ترەمپ ھاوسەرگیری لەگەڵ نمایشکاری جلوبەرگی سلۆڤینی، میلانیا کناوس کرد و کوڕێکی لێی بوو: بارۆن (لەدایکبووی ٢٠٠٦)، میلانیا لە ساڵی ٢٠٠٦ ڕەگەزنامەی ئەمریکی وەرگرت.

=== خوو و تەندروستی ===
ترەمپ دەڵێت کە ھەرگیز کحولی نەخواردووەتەوە، جگەرەی نەکێشاوە، و ماددەی ھۆشبەری بەکارنەھێناوە. ڕۆژانە نزیکەی چوار بۆ پێنج کاتژمێر دەخەوێت. یاری گۆڵفی بە «چالاکی سەرەکی بۆ وەرزشکردن» وەسف کردووە بەڵام بە گشتی عەرەبانە بەکاردەھێنێت و بە پێ ناڕوات. ترەمپ وەرزشکردن بە بەفیڕۆدانی وزە دادەنێت چونکە باوەڕی وایە کە جەستە وەک «پاترییەکە، بە بڕێکی سنووردار لە وزە» کە بە وەرزشکردن بەکاردەھێنرێت. لە ساڵی ٢٠١٥، ھەڵمەتی ترەمپ نامەیەکی لە پزیشکی تایبەتی خۆی بۆ ماوەیەکی درێژ، ھارۆڵد بۆرنستاین، بڵاوکردەوە کە تێیدا ھاتبوو ترەمپ «تەندروسترین کەسە کە بۆ سەرۆکایەتی ھەڵبژێردرابێت.» لە ساڵی ٢٠١٨، بۆرنستاین ڕای گەیاند کە ترەمپ خۆی ناوەڕۆکی نامەکەی پێ وتووە کە باری تەندروستی بە شێوەیەکی ئەرێنی وەسف دەکات، ھەروەھا ئاماژەی بەوەدا کە سێ لە نوێنەرانی ترەمپ دەستیان بەسەر تۆمارە پزیشکییەکانیدا گرتووە دوای ھەڵکوتانە سەر نووسینگەی پزیشکەکە لە شوباتی ٢٠١٧.

=== ئایین ===
لە ساڵانی حەفتاکاندا، دایک و باوکی ترەمپ چوونە ناو کڵێسای ماربڵ کۆلیجییەیت (Marble Collegiate Church) کە بەشێکە لە کڵێسای چاکسازیخواز لە ئەمریکا. ترەمپ بەشداری لە قوتابخانەی یەکشەممەدا کرد و لە ساڵی ١٩٥٩ لە کڵێسای پرێسبیتێری یەکەم لە جامایکا (First Presbyterian Church in Jamaica) پشتڕاستکرایەوە. لە ساڵی ٢٠١٥، ڕای گەیاند کە پرێسبیتێرییە و لە کڵێسای ماربڵ کۆلیجییەیت نوێژ دەکات؛ کڵێساکە ڕوونیکردەوە کە ئەو ئەندامێکی چالاک نییە. لە ساڵی ٢٠١٩، ترەمپ قەشەی تایبەتی خۆی، بانگخوازی تەلەڤیزیۆنی پاولا وایتی لە نووسینگەی پەیوەندییە گشتییەکانی کۆشکی سپی دامەزراند. لە ساڵی ٢٠٢٠، وتی کە خۆی وەک مەسیحییەکی ناتایفی دەناسێنێت.

=== سامان ===
لە ساڵی ١٩٨٢، ترەمپ بۆ یەکەمجار لە لیستی دەوڵەمەندانی گۆڤاری فۆربس دەرکەوت بەھۆی ئەو پشکەی کە لە سامانی خاوێنی خێزانەکەی ھەیبوو کە بە نزیکەی ٢٠٠ ملیۆن دۆلار مەزەندە دەکرا، بەڵام زیانەکانی لە ھەشتاکاندا لە نێوان ساڵانی ١٩٩٠ و ١٩٩٥ لە لیستەکە دووریخستەوە. دوای پێشکەشکردنی ڕاپۆرتی دارایی ناچاری بە کۆمیسیۆنی ھەڵبژاردنی فیدراڵی لە تەممووزی ٢٠١٥، سامانی خاوێنی خۆی بە نزیکەی ١٠ ملیار دۆلار ڕاگەیاند. ئەو تۆمارانەی کە کۆمیسیۆن بڵاویکردنەوە نیشانیان دا کە سەروەت و سامانی لایەنی کەم ١٫٤ ملیار دۆلار و قەرزی ٢٦٥ ملیۆن دۆلارە. فۆربس مەزەندەی کرد کە سامانی خاوێنی بە بڕی ١٫٤ ملیار دۆلار لە نێوان ساڵانی ٢٠١٥ و ٢٠١٨ دابەزیوە. لە پۆلێنکردنی ملیاردێرەکانی ساڵی ٢٠٢٤دا، سامانی ترەمپ بە نزیکەی ٢٫٣ ملیار دۆلار مەزەندە کرا (لە پلەی ١٬٤٣٨ی جیھانیدا).

لە ساڵی ٢٠١٨، ڕۆژنامەنووس جۆناسان گرینبێرگ باسی لەوە کرد کە ترەمپ لە ساڵی ١٩٨٤ پەیوەندی پێوە کردووە و خۆی وەک بەرپرسێکی خەیاڵی لە دامەزراوەی ترەمپ بە ناوی «جۆن بارۆن» ناساندووە. گرینبێرگ ئاماژەی بەوەدا کە ترەمپ، بەناوی «بارۆن»ەوە، بە درۆ ئیدیعای کردووە کە خاوەنی زیاتر لە ٩٠٪ی کارەکانی باوکییەتی، بۆ ئەوەی پلەیەکی بەرزتر لە لیستی فۆربس ٤٠٠ی دەوڵەمەندترین ئەمریکییەکان بەدەست بھێنێت. ھەروەھا گرینبێرگ نووسیوویەتی کە فۆربس زۆر زیادەڕەوی لە خەمڵاندنی سامانی ترەمپدا کردووە و بە ھەڵە لە پۆلێنکردنەکانی ساڵانی ١٩٨٢ و ١٩٨٣ و ١٩٨٤دا ناوی ھێناوە.

زۆرجار ترەمپ دەیوت کە کارەکەی بە قەرزێکی «بچووکی یەک ملیۆن دۆلاری» لە باوکی دەستپێکردووە و ناچار بووە بە سوودەوە بیداتەوە؛ بەڵام لە ڕاستیدا، لە تەمەنی ھەشت ساڵیدا ملیۆنێر بووە، و لانیکەم ٦٠ ملیۆن دۆلاری لە باوکی قەرز کردووە، و تا ڕادەیەکی زۆر لە دانەوەی ئەو قەرزانەدا سەرکەوتوو نەبووە، ھەروەھا ٤١٣ ملیۆن دۆلاری دیکەی لە کۆمپانیای باوکی وەرگرتووە. لە ساڵی ٢٠١٨، ڕاگەیەندرا کە ترەمپ و خێزانەکەی ساختەکاری باجیان ئەنجامداوە و بەڕێوەبەرایەتی باج و دارایی ویلایەتی نیویۆرک دەستی بە لێکۆڵینەوە لەم بابەتە کردووە. ھەروەھا داھاتی وەبەرھێنانەکانی کەمتر بووە لە داھاتی بازاڕەکانی پشک و خانووبەرە لە نیویۆرک. فۆربس لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ مەزەندەی کرد کە سامانی خاوێنی لە ٤٫٥ ملیار دۆلار لە ساڵی ٢٠١٥ەوە بۆ ٣٫١ ملیار دۆلار لە ساڵی ٢٠١٧ دابەزیوە، ھەروەھا داھاتی لە مۆڵەتی بەرھەمەکانەوە لە ٢٣ ملیۆن دۆلارەوە بۆ ٣ ملیۆن دۆلار کەمبووەتەوە.

دانپێدانانە باجییەکانی ترەمپ لە ساڵی ١٩٨٥ تا ١٩٩٤ کۆی زیانەکانیان بە ١٫١٧ ملیار دۆلار نیشان دەدات. ئەم زیانانە بەرزتر بوون لە زیانەکانی نزیکەی ھەر باجدەرێکی تری ئەمریکی. لە ساڵانی ١٩٩٠ و ١٩٩١دا، زیانەکانی ساڵانە ٢٥٠ ملیۆن دۆلاری تێپەڕاندووە کە زیاترە لە دوو ھێندەی زیانەکانی نزیکترین باجدەران. لە ساڵی ١٩٩٥، زیانە ڕاگەیەندراوەکانی گەیشتە ٩١٥٫٧ ملیۆن دۆلار (کە ھاوتایە بە ١٫٥٦ ملیار دۆلار لە ساڵی ٢٠٢٠دا).

لە ساڵی ٢٠٢٠، ڕۆژنامەی نیویۆرک تایمز زانیاری باجی دەربارەی ترەمپ بەدەستھێنا کە زیاتر لە دوو دەیەی دەگرتەوە. پەیامنێرەکانیان بۆیان دەرکەوت کە ترەمپ بە سەدان ملیۆن دۆلار زیانی تۆمارکردووە. لە ساڵی ٢٠١٠ەوە، ھەروەھا نەیتوانیوە ٢٨٧ ملیۆن دۆلار لە قەرزەکان بداتەوە. لە ماوەی ١٥ ساڵ پێش ٢٠٢٠، ترەمپ لە ١٠ ساڵ لەو ساڵانەدا باجی داھاتی نەداوە، و سوودی لە داشکاندنی باجی لەسەر زیانە بازرگانییەکان وەرگرتووە و تەنھا ٧٥٠ دۆلاری لە ساڵانی ٢٠١٦ و ٢٠١٧دا داوە. زیانە بازرگانییەکانی بە فرۆشتن و بارمتەکردنی سەروەت و سامانەکانی قەرەبوو کردووەتەوە، لەوانە بارمتەیەکی ١٠٠ ملیۆن دۆلاری لەسەر تاوەری ترەمپ (کە لە ٢٠٢٢ دووبارە دارایی بۆ کرایەوە) و فرۆشتنی زیاتر لە ٢٠٠ ملیۆن دۆلار لە پشک و بۆندەکان. ھەروەھا بە شێوەیەکی کەسی گەرەنتی قەرزێکی ٤٢١ ملیۆن دۆلاری کردووە کە دەبێت زۆربەی تا ساڵی ٢٠٢٤ بدرێتەوە.

تا مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١، قەرزەکانی ترامپ زیاتر لە یەک ملیار و ٣٠٠ ملیۆن دۆلار بووە، کە زۆربەیان بە سەروەت و سامانەکەی مسۆگەر کراوە. لە ساڵی ٢٠٢٠دا ٦٤٠ ملیۆن دۆلار قەرزاری بانکەکان و دامەزراوە قەرزییەکان بووە، لەوانە بانکی چین و دۆیچە بانک و یوو بی ئێس، ھەروەھا نزیکەی ٤٥٠ ملیۆن دۆلار قەرزدار بووە بە قەرزدەرەکانی نەناسراو؛ بەڵام بەھای سەروەت و سامانەکەی لە بەھای قەرزەکەی زیاترە.

== ڕەخنە و مشتومڕ ==
ترامپ کەسایەتییەکی مشتومڕسازە و بەتایبەت لە ساڵی ٢٠١٥ەوە ڕووبەڕووی ڕەخنەی زۆر بووەتەوە. زۆربەی ڕەخنەکان لەسەر بانگەشەی ھەڵە و بەکارھێنانی زانیاریی ھەڵە وەک [[فاکت]] بووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/graphics/politics/trump-claims-database/|سەردێڕ=In four years, President Trump made 30,573 false or misleading claims}}&lt;/ref&gt; بڕێکی تر لە ڕەخنەکان لەبەر دژەژنی، دژەپەنابەری و دژەموسڵمانێتی تووشی بوون. لەلایەن چەند ژنەوە تۆمەتی [[دەستدرێژیی سێکسی]]ی لێدراوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی ئابی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Judge tosses Trump's counterclaim against E. Jean Carroll, finding rape claim is 'substantially true' |ناونیشان=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/judge-tosses-trumps-counterclaim-e-jean-carroll-finding-rape-claim-sub-rcna98577 |ڕێکەوتی سەردان=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=NBC News |زمان=en}}&lt;/ref&gt; ھەروەھا بۆچوونی دەربارەی [[گۆڕانی ئاووھەوا]] مشتومڕساز بووە. لە ساڵانی ٢٠٢٠ تا ٢٠٢٤دا ڕووبەڕووی چەند دادگایی بووە. یەکێک لەو لایەنانەی زیاتر مشتومڕسازی دەکات ھێرشی بەردەوامییەتی بۆ سەر ئەو میدیایانە یان تۆڕە کۆمەڵایەتییانەی لەگەڵیان ناکۆکە. بۆ نموونە بە فەیسبووکی گوتووە «دوژمنی خەڵک»&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Rosen |یەکەم=Jacob |ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٤|سەردێڕ=Trump, in reversal, opposes TikTok ban, calls Facebook &quot;enemy of the people&quot; - CBS News |ناونیشان=https://www.cbsnews.com/news/trump-reversal-tiktok-ban-says-facebook-enemy-of-people/ |ڕێکەوتی سەردان=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=www.cbsnews.com |زمان=en-US}}&lt;/ref&gt; و بە زۆرێک بنکەی میدیایی گوتووە ھەواڵی درۆ و ساختە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Lind |یەکەم=Dara |ڕێکەوت=٩ی ئایاری ٢٠١٨|سەردێڕ=Trump finally admits that “fake news” just means news he doesn’t like |ناونیشان=https://www.vox.com/policy-and-politics/2018/5/9/17335306/trump-tweet-twitter-latest-fake-news-credentials |ڕێکەوتی سەردان=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=Vox |زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}
{{سەرۆکەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان}}
{{خێزانی ترامپ}}

{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|دەیەی ٢٠١٠|دەیەی ٢٠٢٠|ھۆڵیوود|فیلم|ئابووری|تەلەڤیزیۆن|کۆمپانیا}}
{{پۆلی کۆمنز|Donald Trump}}

[[پۆل:دۆناڵد ترامپ|*]]
[[پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم]]
[[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی]]
[[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی]]
[[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]]
[[پۆل:بازرگانانی ئەمریکی لە سەدەی بیست و یەکەم]]
[[پۆل:بازرگانە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]]
[[پۆل:خوێندکارێکی پێشووی قوتابخانەی وارتۆن لە زانکۆی پێنسلڤانیا]]
[[پۆل:خێزانی ترامپ]]
[[پۆل:دەسەڵاتخوازی]]
[[پۆل:زیندووان]]
[[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان]]
[[پۆل:سەرۆکی کۆمپانیا ئەمریکییەکان]]
[[پۆل:کۆمارییەکانی نیویۆرک (ویلایەت)]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٦]]
[[پۆل:میمەکانی ئینتەرنێت]]
[[پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم]]
[[پۆل:نووسەرانی سیاسیی ئەمریکی]]
[[پۆل:نووسەرانی نیویۆرکی]]
[[پۆل:ملیاردێرە ئەمریکییەکان]]
[[پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]]
[[پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]]
[[پۆل:ملیاردێرە ئەمریکییەکان]]
[[پۆل:ملیاردێرە ئەمریکییەکان]]
[[پۆل:ڕەخنەگرانی مارکسیزم]]
[[پۆل:میلیاردێرە ئەمریکییەکان]]
[[پۆل:کەسایەتیی ساڵ (گۆڤاری تایم)]]
[[پۆل:بەڕێوەبەرانی خولی تۆپی پێی ویلایەتە یەکگرتووەکان]]</text>
      <sha1>qhlcpgts9rwl8dpk0dypzn4xq1oefsf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ھەورەبان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128692</id>
    <revision>
      <id>1580399</id>
      <parentid>1580320</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:02:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ چاکسازیی ژمارەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]])</comment>
      <origin>1580399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6226" sha1="efetvdmxfou2auzlxtvxwplika66s12" xml:space="preserve">[[پەڕگە:Attic-roof-DE-0a.jpg|300px|وێنۆک|ھەورەبانێک]]
'''ھەورەبان''' بەرزترین بەشی [[خانوو]]ێکە، کە ڕاستەخۆ دەکەوێتە ژێر [[بان]]ی خانووەکە، بە زۆری یەک [[پەنجەرە]]ی بچووی ھەیە، و بۆ گەیشتن پێی کەڵک لە پەیژە وەردەگیرێت. ھەندێک جار بەکاردەھێندرێت وەکوو کۆگا. ھەندێک خەڵکیش وەکوو [[ژووری نووستن]] بەکاری دەھێنن. گەیشتن بە ھەورەبان کارێکی قورسە، ھەر لەبەرەوەیە زۆربەیان فەرامۆشدەکرێن و بەکارناھێندرێن. ئەوان دەتوانن یارمەتی مانەوەی [[پلەی گەرمی]]ی خانووەکان بە جێگیری بدەن.

==ھەواگۆڕکێ==
[[پەڕگە:Louver (PSF).png|وێنۆک|250پیکسڵ|ڕاست|ھەواکێشی لۆڤەر &lt;small&gt;(کراوە)&lt;/small&gt;ی سەربان لە سەربانی سێگۆشەییدا]]
ڕەمزە [[تەلارسازی]]یە سەردەمییەکان ڕێگە بە سەربانی ھەواگۆڕکێ کراو و نەکراو دەدەن لە ھەموو کەش و ھەوایەکدا، ئەگەر بیناکە بە شێوەیەکی دروست دروست کرابێت.&lt;ref name=&quot;bscuav&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=BSD-102, Understanding Attic Ventilation |ناونیشان=https://buildingscience.com/documents/digests/bsd-102-understanding-attic-ventilation |بڵاوکەرەوە=Building Science Corporation |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨}}&lt;/ref&gt; بەڵام، سەربانە بەتاڵەکان بەزۆری دەبێت ھەواگۆڕکێیان بۆ بکرێت&lt;ref name=&quot;Council2015&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=International Code Council|سەردێڕ=2015 International Building Code Illustrated Handbook|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=6eBTCgAAQBAJ&amp;q=%22attic+spaces%22|ساڵ=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=McGraw-Hill Education|شوێن= New York|ژپنک=٩٧٨-١-٢٥٩-٥٨٦١٣-٢|پەڕەکان=٥٠٦ (Section ١٢٠٣.٢)}}&lt;/ref&gt; بۆ کەمکردنەوەی کۆبوونەوەی [[گەرما]] و [[شێ]] کە دەبنە ھۆی گەشەکردنی [[قارچک]] و داڕزانی تەختەی سەقف و دارە پانکەکانی بنمیچ. لە کەش و ھەوای سارددا، ھەواگۆڕکێ ھاوکارە لە ڕێگریکردن لە دروستبوونی بەستەڵەکی سەر سەقف و دزەکردنی [[ئاو]] کە بەھۆی ئەوەوە دروست دەبێت. لە کەش و ھەوای گەرمدا، ھەواگۆڕکێ بارگرژیی ساردکەرەوەکان کەمدەکاتەوە.&lt;ref name=&quot;bscuav&quot;/&gt;

ھەندێک جار سەقفێکی گەرمکراو لەگەڵ بەربەستێکی ھەڵمی ناوخۆیی لە سەربانی ھەواگۆڕکێ کراو باشترە. لەو ناوچانەی مەترسیی ئاگرکەوتنەوەی کێوییان ھەیە، ئەگەری ھەیە پریشک بچێتە ناو ھەواکێشی سەربانەکان، بۆیە خانووەکان بەبێ ھەواکێش سەلامەتترن. ئەو ناوچانەی بارانی بەھێزیان ھەیە، تەم یان تەمومژی دەریایی ڕەنگە باشتر بێت خانووەکانیان سەقفی گەرمکراویان ھەبێت نەک ھەواکێش. سەربانێکی نیشتەجێبوون، یان ژوورێکی نیشتەجێبوون بەبێ سەربان ڕەنگە سەقفێکی گەرمکراوی بەکار بھێنێت بۆ ئەوەی ھەوای شێداری ناوچەی نیشتەجێبوون نەتوانێت لەسەر کەرەستەکانی سەقفەکە بە ئاو ببێتەوە. ھەروەھا، بینایەک کە سەقفێکی ئاڵۆزی ھەیە یان زۆر کون و کەلەبەر لە نێوان ناوچەی ڕێکخراو و سەربانەکەدا ھەیە، ڕەنگە بتوانێت بە سەقفێکی گەرمکراو و بەربەستێکی ھەڵمی، ئاوبوونەوەی شێ باشتر یان بە تێچوویەکی کەمتر کۆنتڕۆڵ بکات.&lt;ref name=&quot;bscuav&quot;/&gt;

یەکێک لە داواکارییە باوەکانی کۆد ئەوەیە کە کۆی ڕووبەری ھەواکێشی سەربان یەکسان بێت یان گەورەتر لە ١/١٥٠ی ڕووبەری زەویی سەربانەکە، لەگەڵ ئەوەی ٥٠ لەسەد یان زیاتری ڕووبەری ھەواکێشەکە لە بەشی سەرەوەی سەربانەکەدا بێت. ھەواکێشەکان و [[لۆڤەر]]ەکان دەبێت بە ئاراستەی پێچەوانەی بای زاڵ بن بۆ ڕێگریکردن لە بارانی بەھێز. ھەواکێشی سۆفیت لە ژێر ڕەخەکان بەزۆری ھەواکێشی نزم دابین دەکەن. ھەواکێشی لۆڤەردار لە [[سەربانەی سێگۆشەیی]]ەکاندا دەتوانن ھەواکێشی بەرز لە خانووی بچووک یان سەربانی سێگۆشەیی کورتدا دابین بکەن.

ئەگەر لووتکەی سەقفەکە کراوە بێت، ھەندێک سیستەمی سەقفی کانزایی دەتوانن ھەواکێشی لووتکە لە درێژایی تەواوی ھێڵی لووتکەی سەقفەکە دابنێن.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=How to install a metal roof ridge cap |ناونیشان=http://www.abcmetalroofing.com/How-to-Install-a-Ridge-Cap/ |بڵاوکەرەوە=American Building Components |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨}}&lt;/ref&gt; جۆرە جیاوازەکانی ھەواکێشی توربین و [[پانکەی ھەواکێشی سەربان|پانکەکانی دەرکردنی ھەوا]] دەتوانن یارمەتیدەر بن لە ھەواگۆڕکێی سەربان و کەمکردنەوەی ڕووبەری پێویستی ھەواکێشە پاسیڤەکان.

== سەرچاوەکان ==

{{تووڵی دەروازە|نژیاروانی}}

{{پۆلی کۆمنز|Attics}}

[[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]]
[[پۆل:خانووەکان]]
[[پۆل:ژوورەکان]]
[[پۆل:دیوەکان]]</text>
      <sha1>efetvdmxfou2auzlxtvxwplika66s12</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580452</id>
      <parentid>1580399</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:00:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: زیادکردنی داڕێژەی بەجێماوی {{[[داڕێژە:سەرچاوەکان|سەرچاوەکان]]}}</comment>
      <origin>1580452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6252" sha1="i86w0evqsz72slv2ytgz5exuq3zyawn" xml:space="preserve">[[پەڕگە:Attic-roof-DE-0a.jpg|300px|وێنۆک|ھەورەبانێک]]
'''ھەورەبان''' بەرزترین بەشی [[خانوو]]ێکە، کە ڕاستەخۆ دەکەوێتە ژێر [[بان]]ی خانووەکە، بە زۆری یەک [[پەنجەرە]]ی بچووی ھەیە، و بۆ گەیشتن پێی کەڵک لە پەیژە وەردەگیرێت. ھەندێک جار بەکاردەھێندرێت وەکوو کۆگا. ھەندێک خەڵکیش وەکوو [[ژووری نووستن]] بەکاری دەھێنن. گەیشتن بە ھەورەبان کارێکی قورسە، ھەر لەبەرەوەیە زۆربەیان فەرامۆشدەکرێن و بەکارناھێندرێن. ئەوان دەتوانن یارمەتی مانەوەی [[پلەی گەرمی]]ی خانووەکان بە جێگیری بدەن.

==ھەواگۆڕکێ==
[[پەڕگە:Louver (PSF).png|وێنۆک|250پیکسڵ|ڕاست|ھەواکێشی لۆڤەر &lt;small&gt;(کراوە)&lt;/small&gt;ی سەربان لە سەربانی سێگۆشەییدا]]
ڕەمزە [[تەلارسازی]]یە سەردەمییەکان ڕێگە بە سەربانی ھەواگۆڕکێ کراو و نەکراو دەدەن لە ھەموو کەش و ھەوایەکدا، ئەگەر بیناکە بە شێوەیەکی دروست دروست کرابێت.&lt;ref name=&quot;bscuav&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=BSD-102, Understanding Attic Ventilation |ناونیشان=https://buildingscience.com/documents/digests/bsd-102-understanding-attic-ventilation |بڵاوکەرەوە=Building Science Corporation |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨}}&lt;/ref&gt; بەڵام، سەربانە بەتاڵەکان بەزۆری دەبێت ھەواگۆڕکێیان بۆ بکرێت&lt;ref name=&quot;Council2015&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=International Code Council|سەردێڕ=2015 International Building Code Illustrated Handbook|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=6eBTCgAAQBAJ&amp;q=%22attic+spaces%22|ساڵ=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=McGraw-Hill Education|شوێن= New York|ژپنک=٩٧٨-١-٢٥٩-٥٨٦١٣-٢|پەڕەکان=٥٠٦ (Section ١٢٠٣.٢)}}&lt;/ref&gt; بۆ کەمکردنەوەی کۆبوونەوەی [[گەرما]] و [[شێ]] کە دەبنە ھۆی گەشەکردنی [[قارچک]] و داڕزانی تەختەی سەقف و دارە پانکەکانی بنمیچ. لە کەش و ھەوای سارددا، ھەواگۆڕکێ ھاوکارە لە ڕێگریکردن لە دروستبوونی بەستەڵەکی سەر سەقف و دزەکردنی [[ئاو]] کە بەھۆی ئەوەوە دروست دەبێت. لە کەش و ھەوای گەرمدا، ھەواگۆڕکێ بارگرژیی ساردکەرەوەکان کەمدەکاتەوە.&lt;ref name=&quot;bscuav&quot;/&gt;

ھەندێک جار سەقفێکی گەرمکراو لەگەڵ بەربەستێکی ھەڵمی ناوخۆیی لە سەربانی ھەواگۆڕکێ کراو باشترە. لەو ناوچانەی مەترسیی ئاگرکەوتنەوەی کێوییان ھەیە، ئەگەری ھەیە پریشک بچێتە ناو ھەواکێشی سەربانەکان، بۆیە خانووەکان بەبێ ھەواکێش سەلامەتترن. ئەو ناوچانەی بارانی بەھێزیان ھەیە، تەم یان تەمومژی دەریایی ڕەنگە باشتر بێت خانووەکانیان سەقفی گەرمکراویان ھەبێت نەک ھەواکێش. سەربانێکی نیشتەجێبوون، یان ژوورێکی نیشتەجێبوون بەبێ سەربان ڕەنگە سەقفێکی گەرمکراوی بەکار بھێنێت بۆ ئەوەی ھەوای شێداری ناوچەی نیشتەجێبوون نەتوانێت لەسەر کەرەستەکانی سەقفەکە بە ئاو ببێتەوە. ھەروەھا، بینایەک کە سەقفێکی ئاڵۆزی ھەیە یان زۆر کون و کەلەبەر لە نێوان ناوچەی ڕێکخراو و سەربانەکەدا ھەیە، ڕەنگە بتوانێت بە سەقفێکی گەرمکراو و بەربەستێکی ھەڵمی، ئاوبوونەوەی شێ باشتر یان بە تێچوویەکی کەمتر کۆنتڕۆڵ بکات.&lt;ref name=&quot;bscuav&quot;/&gt;

یەکێک لە داواکارییە باوەکانی کۆد ئەوەیە کە کۆی ڕووبەری ھەواکێشی سەربان یەکسان بێت یان گەورەتر لە ١/١٥٠ی ڕووبەری زەویی سەربانەکە، لەگەڵ ئەوەی ٥٠ لەسەد یان زیاتری ڕووبەری ھەواکێشەکە لە بەشی سەرەوەی سەربانەکەدا بێت. ھەواکێشەکان و [[لۆڤەر]]ەکان دەبێت بە ئاراستەی پێچەوانەی بای زاڵ بن بۆ ڕێگریکردن لە بارانی بەھێز. ھەواکێشی سۆفیت لە ژێر ڕەخەکان بەزۆری ھەواکێشی نزم دابین دەکەن. ھەواکێشی لۆڤەردار لە [[سەربانەی سێگۆشەیی]]ەکاندا دەتوانن ھەواکێشی بەرز لە خانووی بچووک یان سەربانی سێگۆشەیی کورتدا دابین بکەن.

ئەگەر لووتکەی سەقفەکە کراوە بێت، ھەندێک سیستەمی سەقفی کانزایی دەتوانن ھەواکێشی لووتکە لە درێژایی تەواوی ھێڵی لووتکەی سەقفەکە دابنێن.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=How to install a metal roof ridge cap |ناونیشان=http://www.abcmetalroofing.com/How-to-Install-a-Ridge-Cap/ |بڵاوکەرەوە=American Building Components |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨}}&lt;/ref&gt; جۆرە جیاوازەکانی ھەواکێشی توربین و [[پانکەی ھەواکێشی سەربان|پانکەکانی دەرکردنی ھەوا]] دەتوانن یارمەتیدەر بن لە ھەواگۆڕکێی سەربان و کەمکردنەوەی ڕووبەری پێویستی ھەواکێشە پاسیڤەکان.

== سەرچاوەکان ==

{{تووڵی دەروازە|نژیاروانی}}

{{پۆلی کۆمنز|Attics}}
{{سەرچاوەکان}}


[[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]]
[[پۆل:خانووەکان]]
[[پۆل:ژوورەکان]]
[[پۆل:دیوەکان]]</text>
      <sha1>i86w0evqsz72slv2ytgz5exuq3zyawn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شاسوار عەبدولواحید</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133790</id>
    <revision>
      <id>1580651</id>
      <parentid>1554081</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:27:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:ئەو کەسانەی ھەوڵی تیرۆریان دراوە]] بۆ [[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14104" sha1="0qpkohjdodgghgiyafj3mgle5herv57" xml:space="preserve">{{زانیاریدانی کەسایەتی
| ناو               = شاسوار عەبدولواحید قادر
| وێنە              =Shaswar Abdulwahid.jpg
| قەبارەی وێنە        =
| جێگری_وێنە        = شاسوار لەگەڵ ھاوسەرەکەی لە نەورۆزی ٢٠٢٢
| ناوی_خۆماڵی        = شاسوار عەبدولواحید
| زمانی_ناوی_خۆماڵی   =
| ناوی کاتی لەدایکبوون  =
| ڕێکەوتی لەدایکبوون   = {{ڕۆژی لەدایکبوون و تەمەن|١٩٧٨|١٢|٢}}
| شوێنی لەدایکبوون    = [[سلێمانی]]، [[عێراق]]
| ڕێکەوتی_ونبوون     =
| شوێنی_ونبوون      =
| ڕەوشی_ونبوون      =
| ڕێکەوتی مردن       =
| شوێنی مردن        =
| ھۆکاری مردن        =
| شوێنی دۆزینەوەی تەرم =
| شوێنی گۆڕ         =
| مۆنۆمێنتەکان        =
| نیشتەجێ           = [[سلێمانی]]
| نەتەوە             = [[کورد]]
| ناوەکانی تر          =
| نەژاد              =
| شارومەندێتی         =
| ڕادەی خوێندەواری     = بەکالۆریۆس لە ئەندازیاری (زانکۆی سلێمانی) (٢٠٠١–٢٠٠٥)
| پیشە              = [[بزنسمان]]{{ھن}}[[سیاسەتوان|سیاسەتمەدار]]{{ھن}} سەرۆکی [[جووڵانەوەی نەوەی نوێ]]
| ساڵانی چالاکی        = ٢٠١٠–ئێستا
| خاوەنکار            =
| ڕێکخراو            =
| ناوبانگ             =
| کارە_دیارەکان         = {{Unbulleted list|گوندی ئەڵمانی|[[تەلەڤیزیۆن و ڕادیۆی نالیا]]|شاری چاڤی گەشتیاری|دامەزراندنی جووڵانەوەی نەوەی نوێ}}
| شێواز              =
| شار               =
| مووچە             =
| دارایی             =
| باڵا               =
| کێش              =
| تەلەڤیزیۆن           = {{Unbulleted list|[[ھەنگاوی یەکەم]]|چیرۆکی من (بەڵگەفیلم)}}
| سەرناو             =
| وادە               =
| پێشوو              =
| جێگر               =
| حیزب              = [[پەڕگە:جووڵانەوەی نەوەی نوێ.png|30px]] [[جووڵانەوەی نەوەی نوێ]]
| بزاڤ               =
| بەرامبەرەکان          =
| ئایین               = [[ئیسلام]]
| سزای_تاوانباری        =
| ڕەوشی_تاوانباری       =
| ھاوسەر             = شۆخان
| یار                =
| منداڵەکان            = ٣
| دایک و باوک         = عەبدولواحید قادر{{ھن}}زەکییە ئەحمەد
| خزمەکان             = [[سروە عەبدولواحید]] (خوشک)
| خەڵاتەکان            =
| واژوو               =
| جێگری_واژوو          =
| قەبارەی_واژوو         =
| ماڵپەڕ               = http://shaswar.net/default.aspx
| پەراوێزەکان           =
}}
'''شاسوار عەبدولواحید قادر ئیبراھیم''' (لەدایکبووی ٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٨ لە [[تووی مەلیک (گەڕەک)|تووی مەلیک]]، [[سلێمانی]]، [[عێراق]]) کەسایەتی سیاسی و سەرۆکی [[جووڵانەوەی نەوەی نوێ]]، لەھەمانکاتدا دامەزرێنەر و خاوەنی [[نالیا|کۆمپانیای نالیا]] و [[ئێن ئاڕ تی|تەلەڤیزیۆن و ڕادیۆی نالیایە]]، دەرچووی کۆلێژی ئەندازیاریی [[زانکۆی سلێمانی]]،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=شاسوار عەبدولواحید|ناونیشان=https://raprsi.com/so/kesayetisiasi/shaswarabdulwahid|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢٢|وێبگە=raprsi.com}}&lt;/ref&gt;لە ١١ی ئایاری ٢٠١٧، وەکو سەرۆکی فەخری [[یانەی وەرزشیی سلێمانی|یانەی سلێمانی]] و سەرپەرشتیاری تیپی تۆپی پێی یانەکە دیاریکرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=شاسوار عەبدولواحید بووە سەرۆكی فەخری یانەی وەرزشی سلێمانی|ناونیشان=https://www.xendan.org/sport/detailnews.aspx?jimare=5868&amp;babet=21&amp;relat=1024|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢٢|وێبگە=www.xendan.org}}&lt;/ref&gt;لە سەرەتای بڕیاری کردنی [[ڕێفراندۆمی سەربەخۆییی باشووری کوردستان (٢٠١٧)|ڕیفراندۆم]]ەوە دژایەتی خۆی بۆ ئەو بڕیارە دەرکرد و لەگەڵ نزیک بوونەوەی کاتی [[ڕێفراندۆمی سەربەخۆییی باشووری کوردستان (٢٠١٧)|ڕیفراندۆم]] بەرەی «نەخێر لە ئیستادا» ڕاگەیاند و داوای کرد دەنگ بدەن بە نەخێر لە ڕیفراندۆمدا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Rich tycoon takes on Iraqi Kurdish leaders over independence|ناونیشان=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-kurds-politics-idUSKCN1BN2F4|newspaper=Reuters|ڕێکەوت=١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢٢|زمان=en}}&lt;/ref&gt;دواتر جوڵانەوەی [[جووڵانەوەی نەوەی نوێ|نەوەی نوێ]]ی دامەزراند.

ھەر بەمنداڵی باوکی ھەموو بەیانییەک کاتژمێر ٧ لەگەڵ خۆی بردوویەتی بۆ کەبابخانەکەی، تاوەکو تەمەنی گەیشتە ١٠–١١ ساڵی لە بەرەبەیانەوە کاری دەکرد.

لە تەمەنی ١٥ ساڵیدا، لە دووکانەکەی باوکی دێتە دەرەوە و دووکانێکی یاری ئەلیکترۆنی دادەنێت، ھەرچەندە باوکی حەزی کردووە لەگەڵیدا بەردەوام بێت، بەڵام شاسوار حەزی کردووە کارێکی دیکە بکات.

لە ساڵی ١٩٩٥ کاتێک لە پۆلی پێنجەمی زانستی بووە، بڕیاریداوە واز لە خوێندن بھێنێت و خۆی تەرخان بکات بۆ کارکردن و خەریکی کاری بازرگانی بووە لە نێوان [[بەغدا]] و [[سلێمانی]]، لە سەردەمی قات و قڕی و [[شەڕی براکوژی|شەڕی نێوخۆ]] لە دەیەی نەوەدەکان لە [[ھەرێمی کوردستان]].

دوای ئەوەی بڕیار دەدات ھەموو سەرمایەکەی بخاتە بازرگانییەکەوە، دەست بەسەر شتوومەکەکەیدا دەگیرێت و مایەپووچ دەبێت، دواتر دەست بە کارکردن دەکاتەوە.

پاش چوار ساڵ دابڕان لە خوێندن، لە ساڵی ١٩٩٨ دەگەڕێتەوە بۆ خوێندن و کاریشی کردووە لەگەڵیدا، بە کۆنمرەی ٦٤٣ لە پۆلی شەشی ئامادەیی بڕیووە و لە ساڵی خوێندنی ٢٠٠٠–٢٠٠١ لە بەشی ئەندازیاری بیناسازی [[زانکۆی سلێمانی]] وەردەگیرێت، بەڵام بڕیاردەدات کۆچ بکات بۆ [[ئەڵمانیا]] و لەدوای ٤٠ ڕۆژ مانەوە لەو وڵاتە مۆڵەتی نیشتەجێبوونی پێدەدرێت.

لە مانگی ھەشتەمی ساڵی ٢٠٠١ دەگەڕێتەوە بۆ [[ھەرێمی کوردستان]].

== لەدوای ھاتنەوەی ==
لە ساڵی ٢٠٠١–٢٠٠٢ دەست دەکاتەوە بە خوێندن لە زانکۆی سلێمانی و یەکێک دەبێت لە خوێندکارە پلەبەرزەکان و لە کۆتا ساڵدا بە پلەی پێنجەم کۆتایی بە قۆناغی زانکۆ دەھێنێت و بڕوانامەی [[بەکالۆریۆس]] وەردەگرێت.

لە ساڵی ٢٠٠٢ دەبێتە خاوەن ئیمتیازی ڕۆژنامەی خوێندنی لیبراڵ کە لەلایەن کۆمەڵێک خوێندکاری زانکۆوە دەردەچێت، و یەکەمین کاری وەک ئەندازیارێک کارکردنییەتی بۆ کۆمپانیای بەرزی بۆ بەڵێندەرایەتی گشتی-سنووردار و بۆ ماوەی ساڵێک لەوێ دەبێت، دواتر دەڕواتە [[ھەولێر]] کاری بەڵێندەرایەتی بچووک دەکات بۆ کۆمەڵگاکانی نیشتەجێبوون و لەوێوە بیرۆکەی درووستکردنی گوندی ئەڵمانی بۆ دێت لە شاری [[سلێمانی]].

== بازرگانی و میدیا ==
شاسوار پێش ئەوەی بێتە ناو سیاسەت، بە کاری بازرگانی دەستی پێکرد، ساڵی ٢٠٠٧ کۆمپیانیای نالیای دامەزراندن، بۆ کاری خانووبەرە، سەرەتا وەبەرھێنانی لە پڕۆژەکانی نیشتەجێبوون وەک گوندی ئەڵمانی یەک و دوو و سێ چەند پرۆژەیەکی دیکە. پاش سەرکەوتن لە پرۆژەکانی خانووبەرەن ڕوویان لە کاری میدیایی کرد، ساڵی ٢٠١٠ دامەزراوەی میدیایی نالیای دامەراند، کە لە ئێستادا جگە لە ماڵپەرەکانی ئێن ئارتی و ئێن ئارتی دوو خاوەنی چوار کەناڵی میدیایییە ([[ئێن ئاڕ تی|ئێن ئارتی]]، ئێن ئارتی دوو، ئێن ئارتی سێ، ئێن ئارتی چوار) ئێن ئارتی عەرەبیشی دامەزراند بەڵام بەھۆی قەیرانی دارایییەوە لە ناوەڕاستی ساڵی ٢٠١٨دا لە پەخشکردن وەستا.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=دامەزراوەی میدیایی نالیا|ناونیشان=https://www.nrttv.com/About|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢٢|وێبگە=www.nrttv.com}}&lt;/ref&gt;ھەروەھا خاوەندارییەتیرادیۆی نالیا ئێف ئێم، ئێن ئارتی سپۆرت، ئەکادیمیای میدیایی نالیا دەکات.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; کەناڵەکانی ئێن ئارتی چەندین جار ڕووبەرووی ھەڕەشە و داخستن بوونەتەوە&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=داخستنی کەناڵی ئێن ئاڕ تی درێژکرایەوە|ناونیشان=https://nasnews.com/kurd/view.php?cat=20632|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢٢|وێبگە=nasnews.com|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئابی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220826134905/https://nasnews.com/kurd/view.php?cat=20632|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; ساڵی ٢٠١١ تەنھا سێ ڕۆژ دوای دەستپێکردنی پەخشەکەی لەلایەن کۆمەڵیک کەس سوتێنرا لەکاتی خۆپیشاندانەکانی دژی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ئێن ئاڕ تی، لەسوتانەوە تا داخستن|ناونیشان=http://www.awene.com/detail?article=40197|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢٢|وێبگە=www.awene.com}}&lt;/ref&gt; ساڵی ٢٠١٣ پڕۆژە چاڤی لاندنی تەواو کرد کە بە یەکێک لە شوێنە گەشتیاریارییە دیارەکانی سلێمانی دادەنرێت.

==دەستگیرکردنەکان==
شاسوار عەبدولواحید لە ٣ی ئازاری ٢٠١٩ لە [[دادگای سلێمانی]] ئامادەبوو و دوای بانگھێشتکردنی بە تۆمەتی پەیوەندیدار بە ماددەکانی ٢٢٩ و ٤٣٤ی یاسای سزادانی عێراقی، دەستگیرکرا.{{ژێدەر پێویستە}} عەبدولواحید پێشتریش لە ساڵی ٢٠١٧ دەستگیرکرابوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-iraq-kurds-protests-idUSKBN1ED1W1|سەردێڕ=Three people killed as protests turn violent again in Iraqi Kurdistan|ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ئیش=Reuters|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئازاری ٢٠١٩|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

لە ١٢ی ئابی ٢٠٢٥، [[ئاژانسی ھەواڵی عێراقی|دەزگای ھەواڵی عێراقی]] ڕای گەیاند کە شاسوار عەبدولواحید لە [[سلێمانی]] دەستگیرکراوە. بە وتەی [[سروە عەبدولواحید|سرووە]]ی خوشکی، «ھێزێکی سەر بە [[بافڵ تاڵەبانی]] و [[قوباد تاڵەبانی]] و بە ھەماھەنگی لەگەڵ [[مەسرور بارزانی]]، عەبدولواحیدیان ڕفاندووە بێ ئەوەی شوێنی دەستبەسەرکردنەکەی ئاشکرا بکەن».&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ina.iq/ar/political/240807-.html|سەردێڕ=سروة عبد الواحد: اختطاف رئيس حركة الجيل الجديد في السليمانية|بڵاوکەرەوە=Iraqi News Agency|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
* {{فەیسبووک|shaswarrr|شاسوار عەبدولواحید}}
* [https://web.archive.org/web/20180330182344/http://www.nrttv.com/nrt2/Details.aspx?Jimare=8468 شاسوار عەبدولواحید ئەزموونی ژیانی دەگێڕێتەوە | ئێن ئارتی ٢]

{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|عێراق|کوردستان}}

[[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]]
[[پۆل:خەڵکی سلێمانی]]
[[پۆل:سیاسییەکانی جووڵانەوەی نەوەی نوێ]]
[[پۆل:دەرچووانی زانکۆی سلێمانی]]
[[پۆل:زیندووان]]
[[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٩]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨]]</text>
      <sha1>0qpkohjdodgghgiyafj3mgle5herv57</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قاسم سلێمانی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139533</id>
    <revision>
      <id>1580637</id>
      <parentid>1482137</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:15:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردنەکان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییە ئەمریکییەکان]] بۆ [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئەمریکا]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20431" sha1="d75mlp2vfei9ro7saoggs2sqxy9pu5e" xml:space="preserve">{{پپ}}
{{Infobox military person
| honorific_prefix  = جەنەراڵی سەرەکی
| name              = قاسم سلێمانی
| honorific_suffix  =
| image         = Sardar Qasem Soleimani-01.jpg
| image_upright =
| alt           =
| caption       =
| native_name       = قاسم سلیمانی
| native_name_lang  =
| birth_name    =
| other_name    =
| nickname      = [[حاجی]] قاسم، جەنەراڵ&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = http://en.abna24.com/cultural/archive/2015/03/10/675792/story.html
| سەردێڕ = &quot;Qassem Suleimani not Just a Commander! – Taking a Closer Look at Religious Character of Iranian General&quot;
| ڕێکەوتی سەردان = ١٥ی ئایاری ٢٠١٨
| ڕێکەوت = ١٠ی ئازاری ٢٠١٥
| زمان = ئینگلیزی}}&lt;/ref&gt;{{ھن}}لە وڵاتانی ڕۆژاوا بە سێبەری فەرمانەکە ناوی دەھێنرێت.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = http://observers.france24.com/content/20150306-iran-shadow-commander-suleimani-iraq
| سەردێڕ = &quot;Iran's 'shadow commander' steps into the spotlight&quot;
| ڕێکەوتی سەردان = ١٥ی ئایاری ٢٠١٨
| بڵاوکەرەوە = The Observers
| زمان = ئینگلیزی
| ڕێکەوتی ئەرشیڤ =  ٨ی تەممووزی ٢٠١٥
| ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20150708062520/http://observers.france24.com/content/20150306-iran-shadow-commander-suleimani-iraq
| ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
| birth_date    = {{birth date|١٩٥٧|٣|١١|df=y}}
| birth_place   = [[کەناڵ مالک (کرمان)|کەناڵی مالک]]، [[پارێزگای کرمان]]، [[شانشینی پەھلەوی]]
| death_date    = {{death date and age|٢٠٢٠|١|٣|١٩٥٧|٣|١١|df=y}}&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.jpost.com/Breaking-News/Four-rockets-land-on-Baghdad-airport-report-612947|سەردێڕ=Qasem Soleimani among those killed in Baghdad Airport attack – report|ئیش=[[Reuters]]|ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200103011829/https://www.jpost.com/Breaking-News/Four-rockets-land-on-Baghdad-airport-report-612947|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;
| death_place   = [[فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی بەغدا]]، [[عێراق]]
| placeofburial_label =
| placeofburial =
| placeofburial_coordinates = &lt;!-- {{Coord|LAT|LONG|display=inline,title}} --&gt;
| allegiance    = [[کۆماری ئیسلامیی ئێران]]
| branch        = [[سپای پاسدارانی شوڕشی ئیسلامیی ئێران]]
| serviceyears  = ١٩٧٩–٢٠٢٠
| serviceyears_label =
| rank          = [[File:20-_Sepahbod-IRGC.png|15px]] [[جەنەراڵی سەرەکی]]
| rank_label    =
| servicenumber = &lt;!-- Do not use data from primary sources such as service records --&gt;
| unit          = [[ھێزی قودس]]
| commands      =
| battles_label =
| battles       =
| awards        =
| memorials     =
| spouse        = &lt;!-- Add spouse if reliably sourced --&gt;
| children      =
| relations     =
| laterwork     =
| signature     =
| signature_size =
| signature_alt =
| website       = &lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;
| module        =
}}

'''قاسم سلێمانی''' ({{بە فارسی|قاسم سلیمانی}}؛ ١١ی ئازاری ١٩٥٧ لە [[پارێزگای کرمان]] لە [[ئێران]] – ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠ لە [[بەغدا]]) فەرماندەیەکی سەربازیی ئێرانی بوو کە لە ھێزی قودسی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] خزمەتی کردبوو. سلێمانی لەلایەن دۆستەکانییەوە بە حاجی قاسم بانگ دەکرا،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://en.abna24.com/cultural/archive/2015/03/10/675792/story.html|سەردێڕ=Qassem Suleimani not Just a Commander! – Taking a Closer Look at Religious Character of Iranian General|ڕێکەوت=١٠ی ئازاری ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تەممووزی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171010074253/http://en.abna24.com/cultural/archive/2015/03/10/675792/story.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; بەڵام بڕێک جار لەلایەن نەیارانی و بەتایبەت لە وڵاتانی ڕۆژاوا بە فەرماندە سێبەر ناو براوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.newyorker.com/magazine/2013/09/30/the-shadow-commander|سەردێڕ=The Shadow Commander|نووسەر=Dexter Filkins|ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٣|ئیش=The New Yorker|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠١٥}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.theatlantic.com/international/archive/2014/10/irans-shadow-commander-steps-into-the-limelight/381558/|سەردێڕ=Iran's 'Shadow Commander' Steps Into the Light|نووسەر=Joanna Paraszczuk|ڕێکەوت=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|ئیش=The Atlantic|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171010074750/https://www.theatlantic.com/international/archive/2014/10/irans-shadow-commander-steps-into-the-limelight/381558/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://businessweekme.com/Bloomberg/newsmid/190/newsid/272|سەردێڕ=Iran's Shadow Commander|نووسەر=Kambiz Foroohar|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150402142339/http://businessweekme.com/Bloomberg/newsmid/190/newsid/272|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی نیسانی ٢٠١٥}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402142339/http://businessweekme.com/Bloomberg/newsmid/190/newsid/272 |date= ٢ی نیسانی ٢٠١٥ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.realclearworld.com/2013/09/23/syrias_iranian_shadow_commander_151825.html|سەردێڕ=RealClearWorld - Syria's Iranian Shadow Commander|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150924085158/http://www.realclearworld.com/2013/09/23/syrias_iranian_shadow_commander_151825.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://observers.france24.com/content/20150306-iran-shadow-commander-suleimani-iraq|سەردێڕ=Iran’s 'shadow commander' steps into the spotlight|ئیش=The Observers|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150708062520/http://observers.france24.com/content/20150306-iran-shadow-commander-suleimani-iraq|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; قاسم سلێمانی بەکەسایەتییەکی دیار دادەنرێت لەناو شەڕەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، لە ساڵانی ٢٠١٤–٢٠١٥ لە عێراق ڕۆڵی ھەبووە لە شەڕی دژ بە [[داعش]] و ڕێبەریکردنی ھێزە شیعەییەکان.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2015/Mar-05/289654-from-the-east-iran-backed-force-advances-on-tikrit.ashx|سەردێڕ=From the east, Iran-backed force advances on Tikrit|ئیش=The Daily Star|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی نیسانی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150403004100/http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2015/Mar-05/289654-from-the-east-iran-backed-force-advances-on-tikrit.ashx|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; لە ساڵی ٢٠٠٧ەوە کەوتە بەر تەحریمەکانی ئەمریکا و ناوی چووە لیستی تیرۆرەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://unscr.com/files/2007/01747.pdf|سەردێڕ=Resolution 1747 (2007): Adopted by the Security Council at its 5647th meeting on  24 March 2007|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تەممووزی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150727173219/http://unscr.com/files/2007/01747.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://2001-2009.state.gov/r/pa/prs/ps/2007/oct/94193.htm|سەردێڕ=US Department of State: Designation of Iranian Entities and Individuals for Proliferation Activities and Support for Terrorism}}&lt;/ref&gt;

== مردن ==
[[پەڕگە:Abu_Mahdi_al-Muhandes_%26_Qasem_Soleimani01.jpg|وێنۆک|250px|قاسم سلێمانی (چەپ) لەگەڵ [[ئەبوو مەھدی موھەندیس]] (ڕاست)  لە ڕێوڕەسمی یادکردنەوەی باوکی سلێمانی لە موسەڵڵا، تاران لە ٢٠١٧]]
سلێمانی لە ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠ نزیک ١ی بەیانی بە کاتی خۆجێیی (٢٢:٠٠ی کگھ لە ٢ی کانوونی دووەم)&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.theatlantic.com/international/archive/2020/01/qassem-soleimani-death-missed/604396/|ئیش=[[The Atlantic]]|سەردێڕ=Qassem Soleimani Haunted the Arab World|ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|authorlink=Kim Ghattas|دوایین١=Ghattas|یەکەم١=Kim|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200103215246/https://www.theatlantic.com/international/archive/2020/01/qassem-soleimani-death-missed/604396/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;، دوای لێدانی قافڵەکەی لەڕێگەی مووشەکەکانی فڕۆکە بێ فڕۆکەوانەکانی ئەمریکا لەنزیک [[فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی بەغدا]]&lt;nowiki/&gt;دا کوژرا.&lt;ref name=NEWSWEEK01-02-2020&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.newsweek.com/iraq-militia-official-killed-us-iran-tensions-1480181|سەردێڕ=Iraq Militia Officials, Iran's Quds Force Head Killed in U.S. Drone Strike|وێبگە=[[Newsweek]]|نووسەر١=Tom O'Connor|نووسەر٢=James Laporta|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200103030530/https://www.newsweek.com/iraq-militia-official-killed-us-iran-tensions-1480181|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt; تازە فڕۆکەکەی بەجێ ھێشتبوو، کە لە [[لوبنان]] یان [[سووریا]]وە گەیشتبووە عێراق.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://apnews.com/5597ff0f046a67805cc233d5933a53ed?utm_medium=AP&amp;utm_campaign=SocialFlow&amp;utm_source=Twitter|سەردێڕ=US kills Iran's most powerful general in Baghdad airstrike|وێبگە=AP News|ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠}}&lt;/ref&gt; لەڕێگەی ئەنگوستیلەیەک کە لە پەنجەی کردبوو، و پشتڕاستکردنەوەی دی ئێن ئەیی ھێشتا ھەڵپەسێردراو لاشەکەی ناسرایەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.npr.org/2020/01/02/793208096/iraqi-tv-says-top-iranian-military-leader-killed-in-rocket-strikes-on-iraqi-airp?|سەردێڕ=Iraqi TV Says Top Iranian Military Leader Killed In Rocket Strikes on Iraqi Airport|وێبگە=[[NPR]]|ڕێکەوت=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|نووسەر=Barbara Campbell|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200103025649/https://www.npr.org/2020/01/02/793208096/iraqi-tv-says-top-iranian-military-leader-killed-in-rocket-strikes-on-iraqi-airp|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt; ھەروەھا چوار ئەندامی [[حەشدی شەعبی]]، لەنێوانیاندا [[ئەبوو مەھدی موھەندیس]]، فەرماندەی سەربازیی عێراقی-ئێرانی کە سەرکرادایەتیی حەشدی شەعبی کردبوو کوژرا.&lt;ref name=NYT&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2020/01/02/world/middleeast/qassem-soleimani-iraq-iran-attack.html|سەردێڕ=Trump Orders Strike Killing Top Iranian General Qassim Suleimani in Baghdad|ئیش=[[The New York Times]]|ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200103022034/https://www.nytimes.com/2020/01/02/world/middleeast/qassem-soleimani-iraq-iran-attack.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;  

ھێرشە ئاسمانییەکە دوای ھێرشەکانی سەر باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە عێراق بە پشتگیریکەری [[کەتائیبی حیزبوڵڵا|چەکداری شیعە عێراقی]]ی ئێرانی و [[ھێرشی ٢٠١٩ی بنکەی ئاسمانیی کەیوان]] ھات.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان=https://www.cnbc.com/2020/01/03/top-iranian-general-qassim-soleimani-killed-in-us-airstrike-in-baghdad-pentagon.html | سەردێڕ=Top Iranian general killed in US airstrike in Baghdad, Pentagon confirms | بڵاوکەرەوە=CNBC | ڕێکەوت=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠| ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠| ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200103032150/https://www.cnbc.com/2020/01/03/top-iranian-general-qassim-soleimani-killed-in-us-airstrike-in-baghdad-pentagon.html | ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠| ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Trump Warns&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Crowley |یەکەم١=Michael |دوایین٢=Wong |یەکەم٢=Edward |سەردێڕ=Trump Warns Iran as Risk of Wider Armed Conflict Grows |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2019/12/31/us/politics/trump-iran-baghdad-embassy.html |وێبگە=nytimes |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩}}&lt;/ref&gt; 

[[وەزارەتی بەرگریی ئەمریکا]] بەیانێکی بڵاوکردەوە کە وتی &quot;لێدانەکەی ئەمریکا بە ڕابەرایەتیکردنی [[دۆناڵد ترامپ|سەرۆک]] جێبەجێ کرابوو&quot; و دووپاتیشی کردەوە کە سلێمانی پیلانی زۆری دانابوو تا ھێرش بکاتە سەر سیاسەتمەدارە ئەمریکییەکان و کارمەندانی سەربازی و لە وەڵامدانەوە بۆ ھێرشە ئاسمانییەکەی ئەمریکا لە عێراق و سووریا لە ٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩، ھێرشەکانیان بۆ سەر باڵیۆزخانەی ئەمریکی لە بەغدا پەسەند کرد. لێدانەکە مانای ئەوە بوو تا ھێرشەکانی داھاتوو تەگەرە تێ بخات.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان=https://www.defense.gov/Newsroom/Releases/Release/Article/2049534/statement-by-the-department-of-defense/ | سەردێڕ=Statement by the Department of Defense | بڵاوکەرەوە=[[United States Department of Defense]] | ڕێکەوت=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠| ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠| ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200103031549/https://www.defense.gov/Newsroom/Releases/Release/Article/2049534/statement-by-the-department-of-defense/ | ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠| ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2020/jan/03/baghdad-airport-iraq-attack-deaths-iran-us-tensions | سەردێڕ=Iran general Qassem Suleimani killed in Baghdad drone strike ordered by Trump | بڵاوکەرەوە=The Guardian | ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠| ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠| ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200103013024/https://www.theguardian.com/world/2020/jan/03/baghdad-airport-iraq-attack-deaths-iran-us-tensions | ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠| ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;

بەپێی [[ئانیس کالامار]]، بڕیاردەری تایبەتی شانشینی یەکگرتوو لەسەر کوشتنی نایاسایی، &quot;کوشتنە بە ئامانجکراوەکەی قاسم سلێمانی و ئەبوو مەھدی موھەندیس بە ئەگەری زۆر یاسای نێونەتەوەیی پێشێل دەکات لەنێویشیاندا یاسای مافی مرۆڤ&quot;. وەزیری دەرەوەی ڕووسی [[سێرگی لاڤرۆڤ]]، [[میدیا بێنجامین]] (دامەزرێنەری کۆدپینک کە گروپێکی داکۆکیی دژە جەنگە) و ھیلاری مان لیڤرێت (ڕاوێژکارێکی مەترسیی سیاسی و  بەڕێوەبەری پێشووی کاروباری ئێران لە ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەییی [[کۆشکی سپی]]) کوشتنەکەی سلێمانییان &quot;بەئاشکرا نایاسایی&quot; ناو لێ نا.&lt;ref name=&quot;Was Trump's&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Roberts |یەکەم١=William |سەردێڕ=Was Trump's order to assassinate Iran's Qassem Soleimani legal? |ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2020/01/trump-order-assassinate-iran-qassem-soleimani-legal-200103212119366.html |وێبگە=aljazeera |ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Russia Says&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Rapoza |یەکەم١=Kenneth |سەردێڕ=Russia Says Iran General’s Killing ‘Illegal’ |ناونیشان=https://www.forbes.com/sites/kenrapoza/2020/01/03/russia-says-iran-generals-killing-illegal/#436536b0ba63 |وێبگە=Forbes |ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠}}&lt;/ref&gt;

لەدوای ئەم  [[ئیسماعیل قائانی]] بە فەرماندەی ھێزی قودس دانرا.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-01-03/soleimani-s-deputy-esmail-ghaani-named-iran-s-quds-force-chief?srnd=markets-vp|سەردێڕ=Soleimani’s Deputy Esmail Ghaani Named Iran’s Quds Force Chief|ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ئیش=Bloomberg|ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}
{{پۆلی کۆمنز|Qasem Soleimani}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|شەڕ|ئێران|ڕۆژھەڵاتی ناوین|شیعە}}

[[پۆل:قاسم سلێمانی|*]]
[[پۆل:خەڵکی پارێزگای کرمان]]
[[پۆل:خەڵکی فارس]]
[[پۆل:ڕەخنەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]
[[پۆل:ئەو کەسانەی لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە وەک تیرۆریست دەستنیشان کراون]]
[[پۆل:شیعە ئێرانییەکان]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٧]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئەمریکا]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٠]]
[[پۆل:لوڕ]]</text>
      <sha1>d75mlp2vfei9ro7saoggs2sqxy9pu5e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ویکیپیدیا:گۆڕانکاریی ھەڵواسراو</title>
    <ns>4</ns>
    <id>141842</id>
    <revision>
      <id>1580710</id>
      <parentid>1574928</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T03:25:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>دەستکاریی [[Special:Contributions/~2026-22609-90|~2026-22609-90]] ([[User talk:~2026-22609-90|لێدوان]]) بۆ دوایین پێداچوونەوەی [[User:Épine|Épine]] گەڕێندرایەوە</comment>
      <origin>558558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1802" sha1="p3hc028u7qkoklv7usdj7s6l5lp9h6s" xml:space="preserve">{{پەڕەی زانیاری|وپ:گھ}}
'''[[ویکیپیدیا:سیاسەتی پاراستن|پاراستنی گۆڕانکاریی ھەڵواسراو]]''' جۆرێکە لە پاراستنەکانی پەڕەکان بۆ ڕێگریکردن لە [[وپ:خراپکاری|خراپکاری]]. ئەم جۆرە پاراستنە ڕێگە بە ھەموو کەسێک دەدات کە پەڕەکان دەستکاری بکەن، بەڵام ھەموو ئەو دەستکارییانەی دەکرێن پێویستیان بە بەسەرداچوونەوە دەبێت پێش ئەوەی بە خوێنەر پیشان بدرێن. بەم شێوەیە بەکارھێنەرە [[ویکیپیدیا:لێکدانەوەت باش بێت|نیاز باشەکان]] دەتوانن دەستکارییەکانی خۆیان ئەنجام بدەن. ئەم جۆرە پاراستنە بەزۆری لەسەر [[وپ:وتارە ھەڵبژێردراوەکان|وتارە ھەڵبژێردراوەکان]] دادەنرێت لەلایەن [[وپ:بەڕێوەبەران|بەڕێوەبەران]]ەوە. 

ھەموو ئەو دەستکارییانەی لەو پەڕانە دەکرێت کە ئەم جۆرە پاراستنەیان لەسەرە، بە «دەستکاریی ھەڵواسراو» ناودەبرێن، و لە کەوانەیەکدا لە مێژووی پەڕەکاندا پیشان دەدرێن. ئەو بەکارھێنەرانەی کە مافی پاسدەری خۆگەڕیان پێ دراوە لەلایەن بەڕێوەبەران، بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی دەستکارییەکانیان لەوانەیە پاس بدرێت، ئەمە دەکەوێتەوە سەر ڕێکخستنەکانی پاراستن کە بەڕێوەبەر بۆ پەڕەکەی داناوە.

[[پۆل:پەڕەکانی زانیاری ویکیپیدیا]]</text>
      <sha1>p3hc028u7qkoklv7usdj7s6l5lp9h6s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>فاتیمە سانا شێخ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145645</id>
    <revision>
      <id>1580417</id>
      <parentid>1580161</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:05:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]])</comment>
      <origin>1580417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11241" sha1="nglslaqe59c3f31g1o9y139ig3xitc8" xml:space="preserve">{{وەسف|خانمەکتەرێکی ھیندیی فیلم و تەلەڤیزیۆن}}
{{بەستەری دەرەکی}}
{{Infobox person
| name                = فاتیمە سانا شێخ
| image               = Fatima Sana Shaikh in 2018.jpg
| caption             = فاتیمە سانا شێخ لە ئیڤێنتێک بۆ ''[[ڕێگرەکانی ھیندۆستان]]'' لە ٢٠١٨
| birth_name          =
| birth_date          = {{ڕێکەوتی لەدایکبوون و تەمەن|١٩٩٢|٠١|١١|df=y}}&lt;ref name=&quot;Birth date&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/photo-features/fatima-sana-shaikh-lesser-known-facts-about-the-actress/fatima-sana-shaikh-lesser-known-facts-about-the-actress/photostory/63514447.cms |بڵاوکەرەوە=TOI|سەردێڕ=Fatima Sana Shaikh: Lesser known facts about the actress|وێبگە=The Times Of India}}&lt;/ref&gt;
| birth_place         = [[حەیدەرئاباد]]، [[ئاندرا پردێش]]، [[ھیندستان]]
| death_date          =
| death_place         =
| nationality         = ھیندی
| years_active        = ١٩٩٧{{ndash}}ئێستا
}}

'''فاتیمە سانا شێخ''' ({{بە ئینگلیزی|Fatima Sana Shaikh}}) خانمەکتەر و وێنەگرێکی [[ھیندستان|ھیندییە]].&lt;ref name=&quot;sanadangal&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.mumbaimirror.com/entertainment/bollywood/Meet-Aamir-Khans-wrestler-daughters/articleshow/47007245.cms|سەردێڕ=Meet Aamir Khan's Wrestler Daughters}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dnaindia.com/bollywood/report-dangal-girl-fatima-sana-shaikh-turns-up-the-heat-in-a-swimsuit-2464790 Dangal girl Fatima Sana Shaikh turns up the heat in a swimsuit!]&lt;/ref&gt; بەشێوەیەکی سەرەکی لە فیلمە سینەمایییەکانی [[بۆلیوود]] و زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکان دەردەکەوێت. زیاتر بە ڕۆڵی کچی ساوا (بھارتی) لە فیلمی [[چاچی ٤٢٠]] ناسراوە. لە دوایین ڕۆڵەکانی ئەم دواییانەی، ڕۆڵی [[گیتا فۆگات]] دەگێڕێت، زۆرانبازێکی ھیندی و کچی [[ماھاڤیر سینگ فۆگات]] (کە لەلایەن [[عامر خان]] ڕۆڵی گێڕدراوە) لە فیلمی بۆلیوود، ''[[دەنگەل]]''.

== پیشە و ژیانی پێشوو ==
فاتیمە لە ڤیپان شارما، [[ھیندوو]]یەکی خەڵکی [[جامو]]، و ڕاج تاباسوم، موسڵمانێکی خەڵکی [[سرینگر]] لەدایک دەبێت.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.thenewsnow.co.in/newsdet.aspx?q=18336|سەردێڕ=&quot;Dangal&quot; girl Fatima's dad a Hindu from Jammu, mother a Muslim from Srinagar|ڕێکەوتی سەردان= ٣ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180718114549/http://www.thenewsnow.co.in/newsdet.aspx?q=18336|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; شێخ لە ١٩٩٧ لەگەڵ [[کەمال حەسەن]] بە فیلمی ''چاچی ٤٢٠'' دەستی بە پیشەی فیلم کرد.&lt;ref name=&quot;چاچی ٤٢٠&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/little-girl-from-chachi-420-is-grown-up-ready-play-aamir-khan-daughter-dangal-see-pics-2798519/ |سەردێڕ= Kamal Hasan daughter in Chachi 420 |بڵاوکەرەوە= [[The Indian Express]] |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt; ڕۆڵی بھارتی، جایپراکاش «جای» پاسوان و کچی جانکی پاسوانی گێڕا.&lt;ref name=&quot;چاچی ٤٢٠&quot;/&gt; {{clarify|date=تەممووزی ٢٠١٨|reason=ناڕوون. ئایا ڕۆڵی جایپراکاش پاسوان یان بھارتیی بینیوە؟}}لە ٢٠٠١ لە فیلمی [[وەن ٢ کا ٤]] دەرکەوت، کە [[شاروخ خان]] و [[جوھی چاولا]]ش ڕۆڵیان تێدا گێڕاوە. لە ٢٠٠٨، لە فیلمی درامیی ھیندیی [[تاھات]] ڕۆڵی زۆیای گێڕا. لە ٢٠٠٩، چووە ناو زنجیرەی ڕۆژانەی تەلەڤیزیۆنی ھەروەکوو [[لەیدیز سپێشڵ]] کە ڕۆڵی کچی یەک لە پاڵەوانەکانی چیڕۆکەکەی گێڕا، [[ئاگلێ جانام مۆھێ بیتییا ھێ کێجۆ]] کە ڕۆڵێکی نەرێنیی گێڕا. وە لە فیلمی کۆمێدیی ''[[بیتتوو بۆس]]'' (٢٠١٢)، فیلمی ڕۆمانتیکیی ''[[ئاکاش ڤانی]]'' (٢٠١٣) و فیلمی بیرۆکەییی [[دەنگەل]] (٢٠١٦) کاری کردووە. لە ٥ی ئایاری ٢٠١٧، بڵاوکرابووەوە کە شێخ ویستوویەتی لەگەڵ [[ئەمیتاب باچان]]، [[عامر خان]] و [[کاترینا کێف]] لە فیلمی [[ڕێگرەکانی ھیندۆستان]] ڕۆڵ بگێڕێت.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.yashrajfilms.com/news/detail/2017/05/05/fatima-sana-shaikh-joins-yash-raj-films-thugs-of-hindostan-along-with-amitabh-bachchan-and-aamir-khan|سەردێڕ=Fatima Sana Shaikh Joins Yash Raj Films’ Thugs of Hindostan Along with Amitabh Bachchan and Aamir Khan|وێبگە=www.yashrajfilms.com|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئایاری ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180703220400/https://www.yashrajfilms.com/news/detail/2017/05/05/fatima-sana-shaikh-joins-yash-raj-films-thugs-of-hindostan-along-with-amitabh-bachchan-and-aamir-khan|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.yashrajfilms.com/news/detail/2017/05/11/katrina-kaif-joins-yrf-star-studded-mega-project-thugs-of-hindostan|سەردێڕ=Katrina Kaif Joins YRF’s Star-Studded Mega Project Thugs of Hindostan|وێبگە=www.yashrajfilms.com|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئایاری ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt;

== فیلمۆگرافی ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ساڵ!! ناونیشان!! ڕۆڵ!! تێبینییەکان
|-
| ١٩٩٧ || ''[[ئیشک (فیلمی ١٩٩٧)|ئیشک]]'' || ||
|-
| ١٩٩٧ || ''[[چاچی ٤٢٠]]'' || بھارتی ڕاتان ||
|-
| ١٩٩٨ || ''[[بادی دیلوالا]]''
|| ||
|-
| ٢٠٠١ || ''[[وەن ٢ کا ٤]]'' || ||
|-
| ٢٠٠٨ || ''[[تاھان]]'' || زۆیا||
|-
| ٢٠١١ || ''[[بێست ئۆڤ ڵەک نیکی]]'' || ڕیچا شیڤۆی|| دەرکەوتنی تایبەتی لە دیمەنی [[بێست ئۆڤ ڵەک نیککی#ئەڵقەی ٩|کوڕەکان چاویان بە کچەکان دەکەوێت]]
|-
| ٢٠١٢ || ''[[بیتتوو بۆس]]'' ||پریا ||
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |٢٠١٣
|''[[مێزی ژ. ٢١]]''
|نیتی
|
|-
| ''[[ئاکاش ڤانی]]''&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان=http://www.mid-day.com/entertainment/2013/jan/260113-movie-review-akaash-vani.htm | سەردێڕ=Movie Review: Akaash Vani | بڵاوکەرەوە=[[مید دەی]]| ڕێکەوت=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ | ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٣|شوێن=مومبای}}&lt;/ref&gt; || سومبول یاقووب ||
|-
| ٢٠١٥ || ''nuvvu nenu okkatavudam'' || سروتی ||
|-
| ٢٠١٦ || ''[[دەنگەل]]'' || [[گیتا فۆگات]] ||
|-
| ٢٠١٨ || ''[[ڕێگرەکانی ھیندۆستان]]'' || زافیرا بایگ ||
|-
| ٢٠١٩ || ''بووت پۆلیس'' || TBA ||
|}

;تەلەڤیزیۆن
* ''[[بێست ئۆڤ ڵەک نیککی]]'' وەک ڕیچا شیڤۆی (دەرکەوتنی تایبەت لە دیمەنی [[بێست ئۆڤ ڵەک نیککی#ئەڵقەی ٩|کوڕەکان چاویان بە کچەکان دەکەوێت]])
* ''[[لەیدیز سپێشڵ]]''، گیتیی کچی ناندا شیندی
* ''[[ئاگلێ جانام مۆھێ بیتییا ھێ کێجۆ]]'' وەک دوژمنی سوومان

== دەستکەوتەکان ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! ساڵ
! فیلم
! خەڵاتەکان
! پۆل
! ئەنجام
! سەرچاوە
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | ٢٠١٧
| rowspan=&quot;3&quot; | ''[[دەنگەل]]''
| [[خەڵاتەکانی شاشە]]
| باشترین خانمەکتەر (بەناوبانگ)
| {{Nom}}
|
|-
| [[CNN-News18|خەڵاتەکان فیلمی نیوز ١٨]]
| باشترین یەکەم دەرکەوتن (ئافرەت)
| {{Won}}
|&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=NEWS18 MOVIE AWARDS 2017|ناونیشان=http://www.news18.com/news18-movie-awards-2017/|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20170524033331/http://www.news18.com/news18-movie-awards-2017/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئایاری ٢٠١٧|ئیش=[[Network 18]]|بڵاوکەرەوە=news18.com|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[خەڵاتەکانی فیلمی ئاکشنی جاکی چان]]
| باشترین خانمەکتەری ئاکشن
| {{Won}}
|&lt;ref name=&quot;mid&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |سەردێڕ=Dangal girls Fatima Sana Shaikh and Sanya Malhotra win action award in China |ناونیشان=https://www.mid-day.com/articles/dangal-girls-fatima-sana-shaikh-and-sanya-malhotra-win-action-award-in-china/19632150 |ڕێکەوتی سەردان=٩ی نیسانی ٢٠١٩ |ئیش=[[Mid Day]] |ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی نیسانی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190410203251/https://www.mid-day.com/articles/dangal-girls-fatima-sana-shaikh-and-sanya-malhotra-win-action-award-in-china/19632150 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
|}

== پەراوێزەکان ==
{{پەراوێزەکان|٢}}

== سەرچاوەکان ==
* {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر = https://en.wikipedia.org/wiki/Fatima_Sana_Shaikh|سەردێڕ = Fatima Sana Shaikh|زمان = ئینگلیزی|سەردان = ١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٩}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
* {{IMDb name|5418572}}
* {{Bollywood Hungama|30102|فاتیمە سانا شێخ}}
* {{Facebook|fatimasanashaikh}}
* {{ئینستاگرام|fatimasanashaikh|فاتیمە سانا شێخ}}
* [https://www.postoast.com/about-fatima-sana-shaikh/ ڕاستییەکان دەربارەی فاتیمە سانا شێخ]

{{پۆلی کۆمنز|Fatima Sana Shaikh|فاتیمە سانا شێخ}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|فیلم|ژن|ئەکتەران|ژیاننامە|ھونەرەکان|ھیندستان|بۆڵیوود}}

{{ژیاننامە-کۆلکە}}

[[پۆل:خانمەکتەران لە تەلەڤیزیۆنی ھیندی]]
[[پۆل:خانمەکتەران لە سینەمای ھیندی]]
[[پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ھیندی]]
[[پۆل:خانمەکتەرانی خەڵکی مومبای]]
[[پۆل:خانمەکتەرانی فیلمی ھیندی]]
[[پۆل:زیندووان]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٢]]

{{India-tv-bio-stub}}
[[پۆل:خانمەکتەرە مناڵە ھیندییەکان]]
[[پۆل:ئەکتەرە کشمیرییەکان]]</text>
      <sha1>nglslaqe59c3f31g1o9y139ig3xitc8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مێژووی نژیاروانی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147352</id>
    <revision>
      <id>1580396</id>
      <parentid>1580334</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:02:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ چاکسازیی ژمارەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]])</comment>
      <origin>1580396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15614" sha1="n94frg0ufo4h24734iqzzwna4e2oubq" xml:space="preserve">{{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
[[پەڕگە:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|280px|The in [[Athens]]|[[پارتێنۆن]] لە [[ئەتینا]]]]
'''مێژووی نژیاروانی''' دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمێک کە [[مرۆڤ]] بۆ ژیان و ھەروەھا پاراستنی خۆی لە سەرمای [[زستان]] و گەرمای [[ھاوین]] ناچار بە دروستکردنی سەرپەنایەک بوو و بۆ بنیاتنانی ئەم سەرپەنایە ئیھامی لە [[ئەشکەوت]]ەکان یان سێبەری دارەکانەوە وەردەگرت. بە گشتی ژیانی مرۆڤ لە ئەشکەوتەکانەوە دەستی پێ کرد و [[نژیاروانی]] لە سەردەمی پێش [[مێژوو]]دا بنەماییترین پێویستییەکانی مرۆڤی وەکوو دروستکردنی سەر پەنا و [[خانوو]] دابین کردووە. نژیاروانی بەپێچەوانەی درووستکردنی کەرەسەیەک وەکوو تەورەبەردینە یان [[دەفر]]ی گڵکار لایەنی کەم ھەمووکات بەیارمەتی و تێکۆشانی گشتی نەک تێکۆشانی تاکەکەسی پێک دێت، لەڕاستیدا شێوەی تێکۆشانی ئامانجدار و زانایانەی تاقمێک لە خەڵکە کە لە نێو شوێنێکی مێژوویی تایبەتدا کار دەکەن. ھەر بۆیە لە درێژایی زەماندا نژیاروانی بەھیچ شێوەیەک وەکوو شتێکی تایبەت بە [[مێژووی ھونەر]] نەبووە. بەڵکوو ھەمیشە وەکوو ھۆکارێکی گرنگ، لەسەر مێژووی کۆمەڵایەتیی ڕەگەزی مرۆڤەکانیشدا کاریگەریی ھەبووە.

== سەردەمی بەردینی کۆن (پالیۆلیتیک) ==
مرۆڤەکان و باوباپیرانیان بۆ ماوەی لایەنی کەم سەدان ھەزار ساڵە جۆرەھا جۆر پەناگەیان دروست کردووە، و دروستکردنی پەناگە ڕەنگە لە سەرەتای پەرەسەندنی مرۆڤە سەرەتایییەکاندا بوونی ھەبووبێت. ھەموو [[مەیموونە گەورەکان]] [[دروستکردنی ھێلانە لە مەیموونەکاندا|«ھێلانە» بۆ خەوتن دروست دەکەن]]، ئەگەرچی بە فرێکوێنسی و ئاستی ئاڵۆزیی جیاوازەوە. [[شەمپانزی]]یەکان بەردەوام ھێلانە لەو لقانە دروست دەکەن کە پێکەوە چنراون؛&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Wrangham|یەکەم=Richard W.|سەردێڕ=Chimpanzee cultures|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=IzBIHPeE45IC&amp;pg=PA115|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تەممووزی ٢٠١١|ساڵ=١٩٩٦|بڵاوکەرەوە=Chicago Academy of Sciences, Harvard University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٤-١١٦٦٣-٤|پەڕەکان=١١٥–١٢٥}}&lt;/ref&gt; ئەمانە بەپێی کەش و ھەوا دەگۆڕێن (ھێلانەکان کاتێک ساردە جێگەی خەوتنی ئەستوورتر و بە پاڵپشتی گەورەتر و بەھێزتر لە کەش و ھەوای با یان باراناویدا دروست دەکرێن).&lt;ref name=&quot;Monke&quot;&gt;McLester, E. (2018, July 26). Chimpanzee ‘nests’ shed light on the origins of humanity. ''The Conversation''.&lt;/ref&gt; [[ئۆرەنگوتان]]ەکان ئێستا ئاڵۆزترین ھێلانە لە نێوان ھەموو مەیموونە گەورە نائینسانییەکان دروست دەکەن، کە تەواو لە سەقف، بەتانی، سەرین، و «تەختەی خەوتن» پێکھاتووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Didik|یەکەم١=Prasetyo|دوایین٢=Ancrenaz|یەکەم٢=Marc|دوایین٣=Morrogh-Bernard|یەکەم٣=Helen C.|دوایین٤=Atmoko|یەکەم٤=S. Suci Utami|دوایین٥=Wich|یەکەم٥=Serge A.|دوایین٦=van Schaik|یەکەم٦=Carel P.|editor1-first=Serge A. |editor1-last=Wich|editor2-first=S. Suci Utami |editor2-last=Atmoko |editor3-first=Tatang Mitra |editor3-last=Setia |سەردێڕ=Orangutans: geographic variation in behavioral ecology and conservation|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ZHsNfZC3DfYC&amp;pg=PA270|chapter=Nest building in orangutans |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ZHsNfZC3DfYC&amp;q=nest-building%20by%20primates&amp;pg=PA269 |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تەممووزی ٢٠١١|ساڵ=٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٢١٣٢٧-٦|پەڕەکان=٢٧٠–٢٧٥}}&lt;/ref&gt;

ئەوە مشتومڕی لەسەر کراوە کە کردەی ھێلانە دروستکردن تەنانەت گرنگتر بووە بۆ پەرەسەندنی داھێنانی مرۆڤ و لێھاتوویی بنیاتنان وەک لە بەکارھێنانی ئامراز، چونکە پێویست بوو مرۆڤە سەرەتایییەکان ھێلانە دروست بکەن نەک تەنھا لە بارودۆخی تایبەتدا، بەڵکو وەک شێوازێک لە [[تیۆری ئاماژەدان]].&lt;ref name=Verpootis&gt;Verpooten, Jan, and Yannick Joye. &quot;Evolutionary interactions between human biology and architecture: insights from signaling theory and a cross-species comparative approach.&quot; ''Naturalistic approaches to culture'' (2014): 101-121.&lt;/ref&gt; پاراستنی تایبەتمەندییە دارستاننشینەکان وەک دەستی زۆر لێھاتوو بۆ دروستکردنی شارەزایانەی ھێلانە و پەناگە، سوودی بۆ مرۆڤە سەرەتایییەکان دەبوو لە ژینگەی پێشبینی نەکراو و کەشوھەوای گۆڕاودا.&lt;ref name=&quot;Monke&quot;/&gt; زۆرێک لە مرۆڤە سەرەتایییەکان، بەتایبەت ئەوانەی زووتر وەک ''[[ئاردیپیتیکەس]]''&lt;ref&gt;[[Tim D. White]], [[Berhane Asfaw]], [[Yonas Beyene]], [[Yohannes Haile-Selassie]], [[C. Owen Lovejoy]], [[Gen Suwa]], and [[Giday WoldeGabriel]]. &quot;Ardipithecus ramidus and the paleobiology of early hominids.&quot; ''Science'' 326, no. 5949 (2009): 64-86.&lt;/ref&gt; و ''[[ئوسترالۆپیتیکەس]]''&lt;ref&gt;Alemseged, Zeresenay, Fred Spoor, William H. Kimbel, René Bobe, Denis Geraads, Denné Reed, and Jonathan G. Wynn. &quot;A juvenile early hominin skeleton from Dikika, Ethiopia.&quot; ''Nature'' 443, no 7109 (2006): 296-301.&lt;/ref&gt; ئەو تایبەتمەندییانەیان پاراست و ڕەنگە ھەڵیانبژاردبێت ھێلانە لە دارەکاندا دروست بکەن لە شوێنی پێویستدا. پەرەسەندنی «بنکەی ماڵ» لە ٢ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر ڕەنگە ھاوکار بووبێت لە پەرەسەندنی دروستکردنی پەناگە یان شوێنی پارێزراوی عەمبارکردن.&lt;ref&gt;Isaac, Glynn. &quot;The food-sharing behavior of protohuman hominids.&quot; ''Scientific American'' 238, no. 4 (1978): 90-109.&lt;/ref&gt; بێ ڕەچاوکردنی ئاڵۆزیی ھێلانە دروستکردن، مرۆڤە سەرەتایییەکان ڕەنگە ھێشتا لە دۆخێکی کراوەدا خەوتبێتن، مەگەر دەرفەتی ئەوە ھەبووبێت کە [[ئەشکەوت]]ێک یان شوێنێکی بەردین بەکاربھێنن.&lt;ref name=&quot;Verpootis&quot;/&gt; ئەم ئەشکەوتانە دەکران بەبێ ھیچ گۆڕانکارییەک جگە لە ھێلانە و ئاگردان بەکار بھێنرێن، یان لە حاڵەتی بنکە دامەزراوەکاندا - بەتایبەت لە نێوان مرۆڤە سەرەتایییە دواکەوتووەکاندا - دەکران بە [[ھونەری ئەشکەوت]] (لە حاڵەتی [[لاسکو]]) یان جۆرەکانی تری پێکھاتەی جوانکاری (لە حاڵەتی [[ئەشکەوتی برونیقێ]] لە نێوان [[نیاندەرتاڵ|نیاندەرتاڵەکاندا]]) تایبەتمەند بکرێن&lt;ref&gt;Jaubert, Jacques, Sophie Verheyden, Dominique Genty, Michel Soulier, Hai Cheng, Dominique Blamart, Christian Burlet et al. &quot;Early Neanderthal constructions deep in Bruniquel Cave in southwestern France.&quot; ''Nature'' 534, no. 7605 (2016): 111-114.&lt;/ref&gt; لە حاڵەتی خەوتن لە زەویی کراوەدا، ئێتۆلۆجیستی ھۆڵەندی [[ئەدریان کۆرتلاندت]] جارێک پێشنیاری کرد کە مرۆڤە سەرەتایییەکان دەکرا ناوچەی کاتی لە لق و پۆپی دڕکدار دروست بکەن بۆ دوورخستنەوەی ڕاوچییەکان، کە پشتیوانیی ئەمەی کرد بە تاقیکردنەوەکان کە نیشانیان دا [[شێر]]ەکان ئەگەر لە لق و پۆپی دڕکدار نزیک بن لە خۆراک دوور دەکەونەوە.&lt;ref&gt;Kortlandt, Adriaan. &quot;How might early hominids have defended themselves against large predators and food competitors?.&quot; ''Journal of Human Evolution'' 9, no. 2 (1980): 79-112.&lt;/ref&gt;

لە ساڵی ٢٠٠٠دا، شوێنەوارناسان لە [[زانکۆی مەیجی]] لە تۆکیۆ بانگەشەی ئەوەیان کرد کە ٢ ڕیزبەندی پێنجگۆشەیی کونە ستوونیان لە گردێکدا لە نزیک گوندی [[چیچیبو]] دۆزیوەتەوە، کە وەک دوو کۆڵەوار لێکیان داوەتەوە کە مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ نزیکەی ٥٠٠ ھەزار ساڵ لەمەوبەر و لەلایەن [[ھۆمۆ ئێرێکتەس]]ەوە دروست کراون.&lt;ref&gt;“World's Oldest Building Discovered.” ''BBC News'', March 1, 2000.&lt;/ref&gt; لە ئێستادا، کۆنترین پێکھاتەی پشتڕاستکراوەی بە مەبەست دروستکراو لە [[فەڕەنسا]] لە شوێنەواری [[تێرا ئاماتا]]دایە، لەگەڵ کۆنترین بەڵگەی ئاگر دروستکردنی دەستکرد، کە دەگەڕێتەوە بۆ نزیکەی ٤٠٠ ھەزار ساڵ لەمەوبەر.{{sfn|de Lumley|2007|p=211}} بەھۆی ئەوەی پەناگەکانی ئەو سەردەمە زوو لەناوچوون، دۆزینەوەی بەڵگە بۆ نیشتەجێبوون جگە لە ئاگردان و ئەو بەردانەی کە ڕەنگە بناغەی نیشتەجێبوونێک بن، سەختە. لە نزیک [[وادی حەڵفا]]، [[سوودان]]، شوێنەواری [[ئارکین ٨]] بازنەی بەردی لمین لەخۆ دەگرێت کە تەمەنیان ١٠٠ ھەزار ساڵە و ئەگەری زۆرە بەردی لەنگەری چادر بووبێتن.&lt;ref&gt;Chmielewski, Waldemar. &quot;Early and Middle Paleolithic sites near Arkin, Sudan.&quot; ''The prehistory of Nubia;[final report] papers assembled and'' (1968): 110-147.&lt;/ref&gt; لە ڕۆژھەڵاتی [[ئوردن]]، نیشانەی کونە ستوون لە خاکدا بەڵگەن بۆ ئەو خانووانەی کە بە دار و لق و پۆپی چنراو دروست کراون کە دەگەڕێتەوە بۆ نزیکەی ٢٠ ھەزار ساڵ لەمەوبەر.&lt;ref&gt;Maher, Lisa A., Tobias Richter, Danielle Macdonald, Matthew D. Jones, Louise Martin, and Jay T. Stock. &quot;Twenty thousand-year-old huts at a hunter-gatherer settlement in eastern Jordan.&quot; ''PloS one'' 7, no. 2 (2012): e31447.&lt;/ref&gt; لەو ناوچانەی کە ئێسک - بەتایبەت ئێسکی [[مامۆت|مامۆس]] - ماددەیەکی بەردەستە، بەڵگەی پێکھاتەکان زۆر بە ئاسانی پارێزراون، وەک نیشتەجێگە ئێسکییەکانی مامۆس لە نێوان کلتووری [[ماڵتا-بۆرێت]] لە ٢٤-١٥ ھەزار ساڵ لەمەوبەر و لە [[مێژیریچ]] لە ١٥ ھەزار ساڵ لەمەوبەر. [[سەردەمی بەردینی نوێ]] بەگشتی بە فراوانبوون و گەشەی کلتووری [[مرۆڤی مۆدێرنی ئەناتۆمی]] (ھەروەھا گەشەی کلتووری [[نیاندەرتاڵەکان]]، سەرەڕای لەناوچوونی بەردەوامیان لەم کاتەدا) دیار دەکرێت، و ئەگەرچی لە ئێستادا داتامان بۆ ئەو نیشتەجێگەیانە نییە کە پێش ئەم کاتە دروست کراون، بەڵام نیشتەجێگەکانی ئەم سەردەمە دەست دەکەن بە پیشاندانی نیشانەی گۆڕانکاری جوانکاری، وەک لە مێژیریچ کە ددانی مامۆسی ھەڵکۆڵراو ڕەنگە «ڕووکار»ی نیشتەجێگەکەیان پێکھێنابێت.&lt;ref&gt;Baitenov, Eskander. &quot;New Interpretation of the Engraving Discovered at Mezhirich Upper Paleolithic Site.&quot; In 3rd International Conference on Architecture: Heritage, Traditions and Innovations (AHTI 2021), pp. 85-93. Atlantis Press, 2021.&lt;/ref&gt;

&lt;gallery&gt;
File:Chimp's Nest.jpg|ھێلانەی شەمپانزی. ڕەنگە مرۆڤە سەرەتایییەکانی دواتر نەریتی دروستکردنی پەناگەیان لەو جۆرە پراکتیکە سەرەتایییانەی ھێلانە دروستکردنەوە پەرە پێ دابێت.
File:Bilzingsleben, Steinrinne, in der Ausgrabungshalle-2.jpg|[[بیلزینگزلیبێن]]، ئەگەری زۆرە لەلایەن [[ھۆمۆ ھایدڵبێرگێنسیس]]ەوە دروست کرابێت، ٤٠٠-٣٥٠ ھەزار ساڵ پێش زایین.&lt;ref&gt;[[Monumente]], Jg. 28 (2018), Nr. 4, S. 18–23, hier S. 21.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://stanzon.husemann.net/download.php?id=201533&amp;type=T|سەردێڕ=Nr.33/2015 - Homo erectus lädt in seine Welt ein|بڵاوکەرەوە=Thüringer Staatsanzeiger|ڕێکەوت=١٧ی ئابی ٢٠١٥|issn=0939-9135|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250214140050/http://stanzon.husemann.net/download.php?id=201533&amp;type=T|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;
File:Terra-Amata-Hut.gif|دووبارە بنیاتنانەوەی نیشتەجێگەی [[تێرا ئاماتا]]، ئەگەری زۆرە لەلایەن [[ھۆمۆ ھایدڵبێرگێنسیس]]ەوە دروست کرابێت، ٣٨٠-٢٣٠ ھەزار ساڵ پێش زایین.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.musee-terra-amata.org/musee/le-site-acheuleen-de-terra-amata/ |سەردێڕ=Le site acheuléen de Terra Amata |زمان=fr |trans-title=The Acheulean site of Terra Amata |نووسەر=Musée de Préhistoire Terra Amata |وێبگە=Musée de Préhistoire Terra Amata |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢}}&lt;/ref&gt;
File:Mammoth House (Replica).JPG|نیشتەجێگەیەکی ئێسکی [[مامۆت|مامۆس]] ھاوشێوەی ئەوانەی لە [[مێژیریچ]] لە ١٥ ھەزار ساڵ لەمەوبەر دروست کراون
File:Urfa museum Shelter in caves Palaeolithic Age in 2024 0347.jpg|پێشاندانی مۆزەخانەیی پەناگەیەکی [[سەردەمی بەردینی کۆن]]، تەکنەلۆژیا و کلتوور
&lt;/gallery&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
*{{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر = https://fa.wikipedia.org/wiki/تاریخ_معماری|سەردێڕ = تاریخ معماری|زمان = فارسی|سەردان = ١٤ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}
*آشنایی با معماری جهان-دکتر محمد ابراهیم زارعی

{{تووڵی دەروازە|نژیاروانی|مێژوو|ھونەرەکان}}
{{پۆلی کۆمنز|History of architecture}}

[[پۆل:مێژووی نژیاروانی]]</text>
      <sha1>n94frg0ufo4h24734iqzzwna4e2oubq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لیبرە ئۆفیس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147786</id>
    <revision>
      <id>1580407</id>
      <parentid>1580283</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:03:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]])</comment>
      <origin>1580407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22372" sha1="su546n7l154b9617clkfniiz9go16ut" xml:space="preserve">{{Infobox software
  | logo                 = [[File:LibreOffice Logo Flat.svg|240px]]
  | screenshot           = LibreOffice 6.2 screenshot.png
  | caption              = نووسەری لیبرە ئۆفیسی ٦٫٢
  | author               = [[Star Division]]&lt;!-- Original author or the software that led to LO --&gt;
  | developer            = [[The Document Foundation]]
  | released             = {{Start date and age|٢٠١١|١|٢٥|df=yes}}&lt;!-- Initial release is the first stable version of the software. --&gt;
  | latest release date  =
  | latest preview date  =
  | programming language = [[C++]], [[ئێکس ئێم ئێڵ|XML]] و [[Java (programming language)|Java]]&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.openhub.net/p/libreoffice/analyses/latest/languages_summary |سەردێڕ=The LibreOffice Open Source Project on Open Hub: Languages Page |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328192305/https://www.openhub.net/p/libreoffice/analyses/latest/languages_summary |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
  | operating system     = [[Linux]], [[Microsoft Windows|Windows]] 7+ ([[Windows XP|XP]] و [[Windows Vista|Vista]] بۆ 5.x), [[macOS]] 10.9+, [[Android (operating system)|Android (Viewer)]];&lt;ref name=system-requirements&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ        = System Requirements
 |ناونیشان          = https://www.libreoffice.org/get-help/system-requirements
 |بڵاوکەرەوە    = [[The Document Foundation]]
 |ساڵ         = ٢٠١١
 |ڕێکەوتی سەردان   = ٧ی ئابی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ  = https://web.archive.org/web/20190520180839/https://www.libreoffice.org/get-help/system-requirements/
 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٢٠ی ئایاری ٢٠١٩
 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;نافەرمی:&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://wiki.documentfoundation.org/Documentation/System_Requirements#LibreOffice_on_other_OSes|سەردێڕ=Documentation/System Requirements - The Document Foundation Wiki|وێبگە=wiki.documentfoundation.org|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190407085910/https://wiki.documentfoundation.org/Documentation/System_Requirements#LibreOffice_on_other_OSes|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی نیسانی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; [[فری بی ئێس دی]]، [[OpenBSD]],&lt;ref name=&quot;openbsd&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=OpenBSD ports|ناونیشان=https://cvsweb.openbsd.org/cgi-bin/cvsweb/ports/editors/libreoffice/|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئازاری ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181122133217/https://cvsweb.openbsd.org/cgi-bin/cvsweb/ports/editors/libreoffice/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; [[NetBSD]], [[Haiku (operating system)|Haiku]], [[Solaris (operating system)|Solaris]] (v. 5.2.5&lt;!-- for x64, non-SPARC--&gt;)
  | platform             = [[x86-64]] (ھەموو سیستمە کارپێکردنەکان)، [[IA-32]], [[ARMel]], [[ARMhf]],&lt;!--both supported by Debian, possibly only latter for Android viewer, simplify to just [[ARM]]? --&gt; [[ARM64]], [[MIPS architecture|MIPS]], [[MIPSel]], [[PowerPC]], [[ppc64el]], [[S390x]]&lt;!--(additional Debian platforms), SPARC no longer supported by Debian, and only x64 Solaris 11 version available--&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ       = Debian – Details of package libreoffice in jessie
    | ناونیشان       = https://packages.debian.org/jessie/libreoffice
    | بڵاوکەرەوە       = [[Debian]] project
    | ڕێکەوتی سەردان       = ١٢ی تەممووزی ٢٠١٨| ناونیشانی ئەرشیڤ       = https://web.archive.org/web/20190514102410/https://packages.debian.org/jessie/libreoffice
    | ڕێکەوتی ئەرشیڤ       = ١٤ی ئایاری ٢٠١٩
    | ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
  | language count       = ١١٥
  | language footnote    =&lt;ref name=&quot;languages&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = LibreOffice Fresh download – pick language
    | ناونیشان = https://www.libreoffice.org/download/libreoffice-fresh/?lang=pick
    | بڵاوکەرەوە = [[The Document Foundation]]
    | ڕێکەوتی سەردان = ٧ی ئابی ٢٠١٥| ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20181122143906/https://www.libreoffice.org/download/libreoffice-fresh/?lang=pick
    | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨
    | ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
  | genre                = [[Office suite]]
  | license              = [[Mozilla Public License|MPLv2.0]] (مۆڵەتنامەی دووەمی [[GNU General Public License|GPL]], [[GNU Lesser General Public License|LGPLv3+]] یان [[Apache License 2.0]])&lt;ref name=&quot;About&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب
    | سەردێڕ       = Licenses
    | ناونیشان       = https://www.libreoffice.org/download/license/
    | بڵاوکەرەوە       = [[The Document Foundation]]
    | ڕێکەوتی سەردان       = ١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥
    | ڕێکەوتی ئەرشیڤ       = ١١ی شوباتی ٢٠١٦
    |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20160211123201/http://www.libreoffice.org/download/license/
    |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
  | standard    = [[OpenDocument]]}}
'''لیبرە ئۆفیس(LibreOffice) '''(گووتن:/li:.brəˈɒ.fɪs/)نەرمەکالایێکی [[نەرمامێری سەرچاوە کراوە|سەرچاوەکراوەیە]] بۆ ئیشی ئیداری، ھاوشێوەی [[مایکرۆسۆفت ئۆفیس]]ە. ئەم [[نەرمامێر|نەرمەکالا]] ئازادە لە ژێر مۆپڵەتدانی  GNU LGPL پەرەی سەندوو لە لایەن [[بونیاتی دۆکیۆمێنت]]([[:en:The Document Foundation|The Document Foundation]]). خۆدی ئەم نەرمەکالا لە کۆی نەرمەکالاکانی [[ئۆپێن ئۆفیس]] لە ساڵی ٢٠١٠. ز داڕێژرا. مەبەست لە خولقاندنی ئەم نەرمەکالا ئەوە بوو کە کۆی سەربەخۆی نەرمەکالای ئیداری بۆ درووستکردنی دۆکیومێنت دروست بکەن کە پاڵپشتی لە ODF بکا ھەر بۆیە ھیچ مافێکی بڵاوکردنی نەبێ. وشەی لیبرەئۆفیس لە وشەی لیبرە (سپانیش یان فرانسە) بە مانای ئازدی گیردراوە و وشەی ئۆفیس (ئینگلیزی) بەمانای ئیدارە ھاتووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=About Converting Microsoft Office Documents |ئیش=LibreOffice Help |بڵاوکەرەوە=The Document Foundation |ڕێکەوت=٨ی نیسانی ٢٠١٣|ناونیشان=https://help.libreoffice.org/Common/About_Converting_Microsoft_Office_Documents |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181118095559/https://help.libreoffice.org/Common/About_Converting_Microsoft_Office_Documents |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;
کۆی لینرەئۆفیس بریتییە لە نەرمەکالاکانی دەستکاریکەری وشە(Writer)، دەستکاریکەر و دروستکەری پەرەکانی دەرخستن(Impress)، بنکەدراوەکان(Base)، نیگارکێشی ھێڵ(Draw)، ژمێرەر(Calc)، فرموڵەکانی بیرکاری(Math).&lt;br/&gt;
لیبرە ئۆفیس بە زمانەکانی [[سی++]]،[[جاڤا (زمانی بەرنامەسازی)|جاڤا]] و [[پایتۆن (زمانی بەرنامەسازی)|پایسۆن]] نووسراوە.&lt;br/&gt;
لیبرە ئۆفیس لە سەر بنەمای ستانداردی ISO/IEC پەڕگەی OpenDocument بە فۆرماتی(ODF) پشتیوانی بۆ پاشکەوتکردن و نیشاندانی پەڕگەکان بۆ خۆی دەکا. ھەروەھا لیبرە ئۆفیس لە فۆرماتە جیاوازەکانی پەڕگە، بەتایبەت لە پەڕگەکانی ئۆفیسی [[مایکرۆسۆفت]]یش پشتیوانی و جێبەجێیان دەکان.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=About Converting Microsoft Office Documents |ئیش=LibreOffice Help |بڵاوکەرەوە=The Document Foundation |ڕێکەوت=٨ی نیسانی ٢٠١٣|ناونیشان=https://help.libreoffice.org/Common/About_Converting_Microsoft_Office_Documents |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181118095559/https://help.libreoffice.org/Common/About_Converting_Microsoft_Office_Documents |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LOFeatures&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Features |بڵاوکەرەوە=[[The Document Foundation]] |ناونیشان=https://www.libreoffice.org/discover/libreoffice/ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181009061752/https://www.libreoffice.org/discover/libreoffice/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;
لیبرەئۆفیس لە سەر زۆر یەک لە سیستەمی کارگێڕیەکان دادەمەزرێ، لەوانە دەتوانین ئاماژە بە  [[مەک ئۆئێس|ماک]]،[[مایکرۆسۆفت ویندۆز|ویندۆز]]،[[لینوکس]] (ھەروا بۆ [[ئەندرۆید|ئەندرۆیدیش]] لەبەردەستە) تەنانەت  [[فری بی ئێس دی|بی ئێس دییەکان]]بکەین.&lt;ref name=&quot;The Document Foundation&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=LibreOffice Viewer (Beta) now available for Android |ئیش=The Document Foundation blog |بڵاوکەرەوە=[[The Document Foundation]] |ناونیشان=https://blog.documentfoundation.org/2015/01/21/libreoffice-viewer-for-android/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150905111147/https://blog.documentfoundation.org/2015/01/21/libreoffice-viewer-for-android/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئەیلوولی ٢٠١٥ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;). بە شێوازی سەرھێڵێش لەبەردەستە. لیبرەئۆفیس نەرمەکالای دۆکیومێنتی فەرمی زۆر یەک لە دابەشکراوە بەناوبانگەکانی لینوکسە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Office apps |ئیش=[[Ubuntu (operating system)|Ubuntu.com]] |بڵاوکەرەوە=[[Canonical Ltd.]] |ناونیشان=https://www.ubuntu.com/ubuntu/features/office-applications |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130329082552/http://www.ubuntu.com/ubuntu/features/office-applications |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئازاری ٢٠١٣ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=LibreOffice |ئیش=Debian help |بڵاوکەرەوە=[[Debian]] |ناونیشان=https://wiki.debian.org/LibreOffice |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181104155621/https://wiki.debian.org/LibreOffice |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Office and productivity features |بڵاوکەرەوە=[[Fedora Project]] |ناونیشان=https://fedoraproject.org/en/features/#office |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140913161622/http://fedoraproject.org/en/features/#office |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=openSUSE 11.4 Will Be First To Roll Out With LibreOffice |ئیش=openSUSE news |بڵاوکەرەوە=[[openSUSE]] |ڕێکەوت=٧ی ئازاری ٢٠١١|ناونیشان=https://news.opensuse.org/2011/03/07/opensuse-11-4-will-be-first-to-roll-out-with-libreoffice/ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181116082718/https://news.opensuse.org/2011/03/07/opensuse-11-4-will-be-first-to-roll-out-with-libreoffice/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
کۆی نەرمەکالاکان لیبرەئۆفیس یەکێک لە چالاکترین کۆی نەرمەکالای سەرچاوەکراوەیە کە ٥٠٪ی لە لایەن Apache OpenOffice یەکێک لە بەرەکانی OpenOffice.org ئەنجام دەبێ.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Corbet|یەکەم١=Jonathan|سەردێڕ=Development activity in LibreOffice and OpenOffice|ناونیشان=https://lwn.net/Articles/637735/|وێبگە=LWN.net|بڵاوکەرەوە=Eklektix, Inc|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180930063841/https://lwn.net/Articles/637735/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;
لە ٢٨ خەرمانانی ٢٠١٠ ئەم پرۆژە راگەیێنرا، لە نێوان  مانگی یەکی ٢٠١١ (بۆ وشانی جێگیری) و مانگی ١٠ی ٢٠١١، لیبرە ئۆفیس نزیکەی ٧٫٥ بار دابەزی.&lt;ref name=&quot;The Register&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Thomson |یەکەم=Iain |سەردێڕ=On its first birthday, LibreOffice has reason to celebrate |بڵاوکەرەوە=The Register |شوێن=United Kingdom |ڕێکەوت=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١١|ناونیشان=https://www.theregister.co.uk/2011/09/28/libreoffice_celebrates_first_birthday/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181116114652/https://www.theregister.co.uk/2011/09/28/libreoffice_celebrates_first_birthday/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt; لە نێو مانگی ١٠ی ساڵەکانی ٢٠١١ تا ٢٠١٥ ئەم پرۆژە نزیکەی ١٢٠میلیۆن بار لە نێو دابەشکراوە جیاوازەکان لینوکس ناونیشانی داگرتنی بۆ تۆمار بووە. وە لە مانگی ١٠ی ٢٠١٤ تا ٢٠١٥، نزیکەی ٥٥ میلیۆن بەکارھێنەری پێ زیاد بووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Meeks |یەکەم=Michael |سەردێڕ=LibreOffice: What's New? |format=PDF |پەڕە=٤ |بڵاوکەرەوە=OpenSUSE conference 2015 Den Haag |ڕێکەوت=٢ی ئایاری ٢٠١٥|ناونیشان=https://people.gnome.org/~michael/data/2015-05-02-libreoffice-whats-new.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠١٥|وتەگێڕانەوە=Tracking direct download Update Ping origins. Excludes all Linux Distributions downloads ~120m so far (+ Linux) This time last year @ openSUSE con. was ~65m |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160305040049/https://people.gnome.org/~michael/data/2015-05-02-libreoffice-whats-new.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

== کۆی نەرمەکالاکانی لیبرە ئۆفیس ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|-
!وێنۆجکە
! نەرمەکالا
! شڕۆڤە
! یەکسانە لەگەڵ [[مایکرۆسۆفت ئۆفیس|مایکرۆسۆفت ئوفیس]]
|-
| [[File:LibreOffice 7.5 Writer Icon.svg|32px]]
| '''لیبرەئۆفیس رایتر(Writer)'''
| وشە ڕێکخەرێکخەرێکی بە ھێزە بە تواناییەکانی [[مایکرۆسۆفت ئۆفیس|مایکرۆسۆفت وۆرد]] و [[:en:WordPerfect|وۆردپرێفیکت]]. بە دەستکاریکەری [[:en:WYSIWYG|WYSIWYG]] زۆر توانایی فرە دەبێتەوە بەڵام ھەروەک دەستکاریکەرێکی وشە سوودی لیدەگرن.
| مایکرۆسۆفت وۆرد
|-
|[[File:LibreOffice 7.5 Calc Icon.svg|32px]]
| '''لیبرەئۆفیس کاڵک(Calc)'''
| پەڕەپانکراوە، ھاوشێوەی [[مایکرۆسۆفت ئۆفیس|ئیکسێڵی ئۆفیسی مایکرۆسۆفت]] و [[:en:Lotus 1-2-3|لۆتوس ١-٢-٣]] ە. سیستەمێکی خۆکار بۆ ژمێریاری و خیساباتە کە بە یارمەتی خانەکان دەتوانن ھێلکارییکی پوخت لە زانیاریەکانتان درووست بکەن.&lt;ref name=&quot;LOFeatures&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.libreoffice.org/discover/calc/ |سەردێڕ=LibreOffice Calc |بڵاوکەرەوە=Libreoffice.org |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181009024223/https://www.libreoffice.org/discover/calc/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
| مایکرۆسۆفت ئێکسێڵ
|-
|  [[File:LibreOffice 7.5 Impress Icon.svg|32px]]
| '''لیبرەئۆفیس ئیمپرێس(Impress)'''
|نەرمەکالایێکە بۆ نیشان دان و دەرخستنەکانمان لە شوێنێکی تایبەت یان بۆ تاقمەیێکی دیاری کراو. ھاوتای [[مایکرۆسۆفت ئۆفیس|مایکرۆسۆفت ئۆفیسی]] پاوێرپۆینتە. ئێوە دەتوانن دەرخستنەکەتان بە شیوازی فایلیکی  فلاش([[:en:SWF|SWF]]) دەربێنن. ھەر چەندە بۆ دیتنی دەبێ نەرمەکالای ئادۆب فلاش پلەیەر دامەزرێنن.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.libreoffice.org/discover/impress/ |سەردێڕ=LibreOffice Impress |بڵاوکەرەوە=Libreoffice.org |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180903144326/https://www.libreoffice.org/discover/impress/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
| مایکرۆسۆفت پاوێرپۆینت
|-
| [[File:LibreOffice 7.5 Draw Icon.svg|32px]]
| '''لیبرە ئۆفیس دراو(Draw)'''
|بۆ کێشانی ڤێکتۆری گرافیکییە وەک نیگارکێسی ھێڵ، ھاوشێوەی [[:en:Microsoft Visio|مایکرۆسۆفت ڤیزۆیە]]. دەتوانین بە خێرایی وێنە لە پیکسێڵ دەربێنین و بیکەین بە ھێڵ کە ئیتر لە کاتی چاپ کێشەی ڕووناکی گرافیکیمان نەبێ. بەشێکی سادەتر لە [[:en:CorelDRAW|کۆرێڵ]] دراوی ئادۆبییە. دەتوانن ئۆلگۆریتم، چارت و... ھتد پێ بکێشن.
| مایکرۆسۆفت ڤیزۆ
|-
| [[File:LibreOffice 7.5 Math Icon.svg|32px]]
| '''لیبرەئۆفیس مەس(Math)'''
| نەرمەکالائێکە بۆ دروستکردن و دەستکاری فۆرموولەکانی بیرکارییە. ئەم نەرمەکالا سوود لە XML دەگری بۆ درووستکردنی فۆرمووڵەکان. ئەم فرمووڵانەش دەتوانرێت لە نەرمەکالاکانی دیکە لیبرە ئۆفیس وەک کاڵک و ڕیکخەری وشە بەکار ببەی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.libreoffice.org/discover/math/ |سەردێڕ=LibreOffice Math |بڵاوکەرەوە=Libreoffice.org |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180903013936/https://www.libreoffice.org/discover/math/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
| مایکرۆسۆفت ئۆکەیشین ئەدیتۆر
|-
| [[File:LibreOffice 7.5 Base Icon.svg|32px]]
| '''لیبرەئۆفیس بەیس(Base)'''
| بەرێوەبەری زانیاری بنکەدراوەیە. ھاوشێوەی ئەکسێسی مایکرۆسۆفتە. ئێوەدەتوانن بە یارمەتی بەیسی لیبرەئۆفیس بنکەدراوەیێک بۆ خۆتان دابین بکەن ھەروا بەڕگەکانی JET, ODBC/JDBC data sources,  MySQL, MariaDB, PostgreSQL یا Microsoft Access تێدا بکەنەوەو بیخوێننەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.libreoffice.org/discover/base/ |سەردێڕ=LibreOffice Base |بڵاوکەرەوە=The Document Foundation |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181014100627/https://www.libreoffice.org/discover/base/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
| مایکرۆسۆفت ئەکسس
|}

== مێژوو ==
{{Wide image|StarOffice major derivatives.svg|1100px|کات ھێڵێک لە ئۆفیسەکانی StarOffice وە OpenOffice.org وە لیبرەئۆفیس(LibreOffice) بە ڕەنگی سەوز|center|dir=rtl}}

== سەرچاوەکان ==
{{Reflist|30em}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==

* {{Official website|www.libreoffice.org}}
{{Authority control}}

{{تووڵی دەروازە|کۆمپیوتەر|دەیەی ٢٠١٠|زانستی کۆمپیوتەر}}

{{DEFAULTSORT:Libreoffice}}
{{پۆلی کۆمنز|LibreOffice}}
[[پۆل:لیبرە ئۆفیس|لیبرە ئۆفیس]]
[[پۆل:نەرمامێرەکانی ٢٠١١]]
[[پۆل:نەرمامێرەکانی یوونیکس]]</text>
      <sha1>su546n7l154b9617clkfniiz9go16ut</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لینوکسی ئوبونتو کایلن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147907</id>
    <revision>
      <id>1580406</id>
      <parentid>1580285</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:03:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]])</comment>
      <origin>1580406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15796" sha1="sr7wlkt1gs26b6xpjx73ngm9krxy9w1" xml:space="preserve">{{Infobox OS
| name                   = ئوبونتو کایلن
| logo                   = [[File:Ubuntu Kylin logo.png|100px|Ubuntu Kylin logo]]
| screenshot             =
| caption                = ئوبونتو کالینی ١٧٫١٠ بە خۆماڵیکردنی ئینگلیزی
| developer              = [[زانکۆی نێودەوڵەتی بەرگیری تەکنۆلۆژی]], خۆبەخشانی کۆمەڵگای ئوبونتو کالین
| family                 = [[ھاوشێوە لینوکس]]
| working_state          =  چالاک
| source_model           = سەرچاوەکراوە
| released               = {{Start date and age|٢٠١٣|٠٤|٢٥|df=yes}}
| latest_release_version = ١٨٫٠٤&lt;ref name=&quot;lastrelease&quot;&gt;[https://wiki.ubuntu.com/BionicBeaver/ReleaseNotes/UbuntuKylin BionicBeaver/ReleaseNotes/UbuntuKylin - Ubuntu Wiki]&lt;/ref&gt;
| latest_release_date    = {{Start date and age|٢٠١٨|٠٤|٢٦|df=yes}}
| latest_preview_version =
| latest_preview_date    = 
| language               = چینی و ئینگلیزی
| updatemodel            = 
| package_manager        = [[dpkg]]
| supported_platforms    = 
| kernel_type            = ناوکی لینوکس
| userland               = گنو
| website                = {{URL|www.ubuntukylin.com}}}}
'''ئوبونتو کایلن(Ubuntu Kylin)''' وەشانێکی فەرمی چینییە لە سیستمی کارپێکردنی [[ئوبونتو]]. لە لایەن چینییەکان وەکوو بەردەوامی لە وشانی [[:en:Kylin (operating system)|کالین ئۆ ئێس]] ناسراوە.&lt;ref&gt;[http://www.omgubuntu.co.uk/2013/02/ubuntu-kylin-official-ubuntu-spin Chinese Linux Distro Seeks Place in Ubuntu Family], www.omgubuntu.co.uk, 27 February 2013. Retrieved 29 April 2013&lt;/ref&gt;ئوبونتو کە خۆی لە سەر بنەمای دێبیان دروست کرا لە نێو ھۆگرانی [[لینوکس]] خۆی زۆر بەھێز نواند. ھەر بۆیە زۆر [[دابەشکراوەی لینوکس|دابەشکراوە]]ی لێکەوتەوە. یەکێک لەو دابەشکراوانە ئوبونتو کایلینە (Ubuntu Kylin) کە لە لایەن گەشەپێدەرانی وڵاتی چین بەرھەم ھێنراوە. ھەروا کە لەماڵپەڕی فەرمی نووسراوە ژێدەرکراوەیەو لە دوو ئەندازیاری i386, x86_64 پاڵپشتی دەکات. ڕوخساری ڕوومێزیەکەی یونیتییە و بە شێوازی زیندوو و دامەزراندنی ڕوومێز دەتوانی سوودی لێبگریت. لەم پارتیشینانە Btrfs, ext3, ext4, JFS, ReiserFS, XFS پاڵپشتی دەکات. دوایین وشانی تا رێکەوتی ٢٠١٧-٠٧ پایدارە.

پەرەپێدەرانی زۆرتر ھەوڵیان وابووە کە سیستمێکی کارپێکردن دروست بکەن کە لەگەڵ کلتور و فەرھەنگی بەکارھێنەرێکی چینی بگونجێت. ھەر بۆیە ئێمە Ubuntu Kylin دەبینین.

دەتوانین بڵێن کە گۆڕانکاری زۆری لە بەشی ناوەندی نەرمەکلاو گرافیک دراوە. ھیوادارین ئێمەش ڕۆژێک سیستمێکی دابەشکراوەی خۆماڵی لینوکسمان ھەبێت.

== مێژووی وشاندن ==
وشانی ئێستا ١٧٫١٠,&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://wiki.ubuntu.com/ArtfulAardvark/ReleaseNotes/UbuntuKylin|سەردێڕ=Ubuntu Kylin 17.10}}&lt;/ref&gt; وشانی قیم لەسەر ئوبونتوی ١٨٫٠٤ دایە&lt;ref name=&quot;lastrelease&quot;/&gt;

&lt;!-- Template:Version is for version and release history. Documentation and examples: http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Version. --&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
! وشان
! کۆدناو
! ڕێکەوتی بڵاوکەر
! پاڵپشتی تا
! وشانی ناوکی لینوکس
|-
&lt;!-- Not sure if supported on Servers then add this (or can remove and colspan above and below):
! دێسکتۆپ
! ڕاژە
|-
--&gt;
| [[Ubuntu 13.04 Raring Ringtail|١٣٫٠٤]]
| Raring Ringtail
| ٢٠١٣-٠٤-٢٥
| {{وشان|o|٢٠١٤-٠١-٢٧}}
| ٣٫٨&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ubuntu Kernel Team - Raring Release Status|ناونیشان=https://wiki.edubuntu.org/KernelTeam/ReleaseStatus/Raring|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ubuntu 13.10 Saucy Salamander|١٣٫١٠]]
| Saucy Salamander
| ٢٠١٣-١٠-١٧&lt;ref name=&quot;SaucyRelease&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://wiki.ubuntu.com/SaucySalamander/ReleaseSchedule |سەردێڕ=Saucy Release Schedule |بڵاوکەرەوە=wiki.ubuntu.com |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠١٣}}&lt;/ref&gt;
| {{وشان|o|٢٠١٤-٠٧-١٧}}
| ٣٫١١
|-
| [[Ubuntu 14.04 Trusty Tahr|14.04 LTS]]
| Trusty Tahr
| ٢٠١٤-٠٤-١٧&lt;ref name=&quot;TrustyRelease&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://wiki.ubuntu.com/TrustyTahr/ReleaseSchedule |سەردێڕ=Trusty Release Schedule |بڵاوکەرەوە=wiki.ubuntu.com |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://distrowatch.com/weekly.php?issue=20140901#feature&lt;/ref&gt;
| {{Version|co|٢٠١٩-٠٤}}
| ٣٫١٣&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Larabel|یەکەم=Michael|سەردێڕ=Linux 3.14 Isn't Going To Make It Into Ubuntu 14.04 LTS|ناونیشان=https://www.phoronix.com/scan.php?page=news_item&amp;px=MTY0NTc|ئیش=Phoronix|ڕێکەوتی سەردان=٤ی نیسانی ٢٠١٤|ڕێکەوت=٢٨ی ئازاری ٢٠١٤}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ubuntu 14.10 Utopic Unicorn|١٤٫١٠]]
| Utopic Unicorn
| ٢٠١٤-١٠-٢٣&lt;ref name=&quot;UtopicRelease&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://wiki.ubuntu.com/UtopicUnicorn/ReleaseSchedule |سەردێڕ=Utopic Release Schedule |بڵاوکەرەوە=wiki.ubuntu.com |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تەممووزی ٢٠١٤}}&lt;/ref&gt;
| {{Version|o|٢٠١٥-٠٦}}
| ٣٫١٦&lt;ref&gt;[http://news.softpedia.com/news/Ubuntu-14-10-Utopic-Unicorn-Now-Based-on-Linux-Kernel-3-16-451606.shtml &quot;Ubuntu 14.10 (Utopic Unicorn) Now Based on Linux Kernel 3.16&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170704220319/http://news.softpedia.com/news/Ubuntu-14-10-Utopic-Unicorn-Now-Based-on-Linux-Kernel-3-16-451606.shtml |date= ٤ی تەممووزی ٢٠١٧ }}, July 22nd, 2014, Silviu Stahie&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.omgubuntu.co.uk/2014/09/ubuntu-14-10-beta-download-released Ubuntu 14.10 Beta Downloads Now Available], '''OMG! Ubuntu!'''&lt;/ref&gt;
|-
| [[List of Ubuntu releases#Ubuntu 15.04 (Vivid Vervet)|١٥٫٠٤]]
| Vivid Vervet&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Mark Shuttleworth|سەردێڕ=V is for Vivid|ناونیشان=http://www.markshuttleworth.com/archives/1425|ئیش=Mark Shuttleworth {{!}} here be dragons|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180821113957/https://www.markshuttleworth.com/archives/1425|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://distrowatch.com/8908 Distribution Release: Ubuntu Kylin 15.04 (DistroWatch.com News)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.linux.com/news/ubuntu-kylin-1504-continues-process-conquering-china |سەردێڕ=Ubuntu Kylin 15.04 Continues the Process of Conquering China {{!}} Linux.com {{!}} The source of Linux information |ڕێکەوتی سەردان= ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180616103644/https://www.linux.com/news/ubuntu-kylin-1504-continues-process-conquering-china |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
| ٢٠١٥-٠٤-٢٣
| {{Version|o|٢٠١٦-٠١}}
| ٣٫١٩&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ = VividVervet/ReleaseNotes - Ubuntu Wiki|ناونیشان = https://wiki.ubuntu.com/VividVervet/ReleaseNotes|وێبگە = wiki.ubuntu.com|ڕێکەوتی سەردان = ٢٤ی نیسانی ٢٠١٥}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[List of Ubuntu releases#Ubuntu 15.10 (Wily Werewolf)|١٥٫١٠]]
| Wily Werewolf&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Mark Shuttleworth|سەردێڕ=W is for Wily|ناونیشان=http://www.markshuttleworth.com/archives/1468|ئیش=Mark Shuttleworth {{!}} here be dragons|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئایاری ٢٠١٥|ڕێکەوت=٤ی ئایاری ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئایاری ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150505040606/http://www.markshuttleworth.com/archives/1468|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://news.softpedia.com/news/ubuntu-kylin-15-10-wily-werewolf-launches-for-the-chinese-linux-community-495132.shtml Ubuntu Kylin 15.10 (Wily Werewolf) Launches for the Chinese Linux Community], '''Softpedia News'''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.omgubuntu.co.uk/2015/10/ubuntu-15-10-flavors-download-now Ubuntu 15.10 Flavors Now Available for Download - OMG! Ubuntu!]&lt;/ref&gt;
| ٢٠١٥-١٠-٢٢&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://wiki.ubuntu.com/WilyWerewolf/ReleaseSchedule|سەردێڕ=WilyWerewolf/ReleaseSchedule – Ubuntu Wiki|ئیش=ubuntu.com}}&lt;/ref&gt;
| {{Version|o|٢٠١٦-٠٧}}
| ٤٫٢
|-
| [[List of Ubuntu releases#Ubuntu 16.04 LTS (Xenial Xerus)|16.04 LTS]]
| Xenial Xerus&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Mark Shuttleworth|سەردێڕ=X marks the spot|ناونیشان=http://www.markshuttleworth.com/archives/1479|ئیش=Mark Shuttleworth {{!}} here be dragons|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوت=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151023012652/http://markshuttleworth.com/archives/1479|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.omgubuntu.co.uk/2016/03/ubuntu-16-04-beta-2-flavors-released Ubuntu 16.04 Flavors Make Second Beta Available to Download - OMG! Ubuntu!]&lt;/ref&gt;
| ٢٠١٦-٠٤-٢١&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://wiki.ubuntu.com/XenialXerus/ReleaseSchedule|سەردێڕ=XenialXerus/ReleaseSchedule – Ubuntu Wiki|ئیش=ubuntu.com}}&lt;/ref&gt;
| {{Version|co|٢٠٢١-٠٤}}
| ٤٫٤
|-
| [[List of Ubuntu releases#Ubuntu 16.10 (Yakkety Yak)|١٦٫١٠]]
| Yakkety Yak
| ٢٠١٦-١٠-١٤&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ubuntukylin.com/news/shownews.php?lang=en&amp;id=620|سەردێڕ=Ubuntu Kylin 17.04 and YHKylin OS community version are released|ئیش=ubuntukylin.com}}{{بەستەری مردوو|url=http://www.ubuntukylin.com/news/shownews.php?lang=en&amp;id=620 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.omgubuntu.co.uk/2017/02/ukui-linux-desktop-environment-ubuntu-kylin Meet The New Linux Desktop Envrionment Inspired by Windows 7 - OMG! Ubuntu!]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://news.softpedia.com/news/ubuntu-kylin-16-10-arrives-for-chinese-speaking-users-here-s-what-s-new-509276.shtml Ubuntu Kylin 16.10 Arrives for Chinese-Speaking Users, Here's What's New], '''Softpedia News'''.&lt;/ref&gt;
| {{Version|o|٢٠١٧-٠٧}}
| ٤٫٨&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://wiki.ubuntu.com/YakketyYak/ReleaseNotes/UbuntuKylinChinese|سەردێڕ=UbuntuKylinChinese|ئیش=ubuntukylin.com}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[List of Ubuntu releases#Ubuntu 17.04 (Zesty Zapus)|١٧٫٠٤]]
| Zesty Zapus
| ٢٠١٧-٠٤-١٣&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ubuntukylin.com/news/shownews.php?lang=en&amp;id=646|سەردێڕ=Ubuntu Kylin 17.04 and YHKylin OS community version are released|ئیش=ubuntukylin.com}}{{بەستەری مردوو|url=http://www.ubuntukylin.com/news/shownews.php?lang=en&amp;id=646 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.linuxjournal.com/content/ubuntu-kylin-linux-distribution-microsoft-windows-experience |سەردێڕ=Ubuntu Kylin, a Linux Distribution with a Microsoft Windows Experience {{!}} Linux Journal |ڕێکەوتی سەردان= ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180808081744/https://www.linuxjournal.com/content/ubuntu-kylin-linux-distribution-microsoft-windows-experience |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی ئابی ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://news.softpedia.com/news/ubuntu-kylin-17-04-drops-unity-desktop-in-favor-of-mate-based-ukui-interface-514859.shtml Ubuntu Kylin 17.04 Drops Unity Desktop in Favor of MATE-Based UKUI Interface], '''Softpedia News'''&lt;/ref&gt;
| {{Version|o|٢٠١٨-٠١|show=}}
| ٤٫١٠&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://wiki.ubuntu.com/ZestyZapus/ReleaseNotes/UbuntuKylinChinese|سەردێڕ=UbuntuKylinChinese|ئیش=ubuntukylin.com}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[List of Ubuntu releases#Ubuntu 17.10 (Artful Aardvark)|١٧٫١٠]]
| Artful Aardvark
| ٢٠١٧-١٠-٢٠&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ubuntukylin.com/news/shownews.php?lang=en&amp;id=717|سەردێڕ=Official release of Ubuntu Kylin with 17.10, new style, new experience|ئیش=ubuntukylin.com|ڕێکەوتی سەردان= ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئازاری ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180322162148/http://www.ubuntukylin.com/news/shownews.php?lang=en&amp;id=717|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://news.softpedia.com/news/ubuntu-kylin-17-10-releases-for-chinese-linux-users-with-own-video-player-more-518155.shtml Ubuntu Kylin 17.10 Releases for Chinese Linux Users with Own Video Player, More], '''Softpedia News'''&lt;/ref&gt;
| {{Version|o|٢٠١٨-٠٧}}
| ٤٫١٣&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://wiki.ubuntu.com/ArtfulAardvark/ReleaseNotes/UbuntuKylin|سەردێڕ=Ubuntu Kylin 17.10}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ubuntu version history#Ubuntu 18.04 LTS (Bionic Beaver)|18.04 LTS]]
| Bionic Beaver
| ٢٠١٨-٠٤-٢٦&lt;ref&gt;[https://wiki.ubuntu.com/BionicBeaver/Beta2/UbuntuKylin BionicBeaver/Beta2/UbuntuKylin - Ubuntu Wiki]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lastrelease&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://www.omgubuntu.co.uk/2018/04/ubuntu-flavors-18-04-release-download-features Ubuntu 18.04 Flavours Release, Available to Download - OMG! Ubuntu!]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.ghacks.net/2018/03/14/ubuntu-18-04-bionic-beaver-beta-1-released/ |سەردێڕ=Ubuntu 18.04 Bionic Beaver Beta 1 Released - gHacks Tech News |ڕێکەوتی سەردان= ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180616103709/https://www.ghacks.net/2018/03/14/ubuntu-18-04-bionic-beaver-beta-1-released/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
| {{Version|c|٢٠٢٣-٠٤}}
| ٤٫١٥
|-
| colspan=&quot;99&quot; | &lt;small&gt;{{Version |l |show=٠١١١٠١}}&lt;/small&gt;
|}

== سەرچاوەکان ==
{{Reflist|30em}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==

{{Commons category|Ubuntu Kylin}}
* {{Official website|1 = https://ubuntukylin.com/index.php?lang=en}}
* [https://wiki.ubuntu.com/Ubuntu_Kylin/ Ubuntu Kylin], wiki of the Ubuntu Kylin Team at wiki.ubuntu.com.
* {{DistroWatch|ubuntukylin|{{PAGENAME}}}}
{{Linux-distro}}
{{Ubuntu}}
{{تووڵی دەروازە|چین|کۆمپیوتەر|زانستی کۆمپیوتەر}}

[[پۆل:لینوکس]]
[[پۆل:دابەشکراوەی لینوکس]]</text>
      <sha1>sr7wlkt1gs26b6xpjx73ngm9krxy9w1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>فرەھاوسەری</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148707</id>
    <revision>
      <id>1580416</id>
      <parentid>1580166</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:05:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]])</comment>
      <origin>1580416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3033" sha1="bev16odwhajh662v3yy15bgw6yyrgor" xml:space="preserve">[[پەڕگە:Polygamy world map.png|thumb|upright=١٫٣٥|نەخشەی ئەو وڵاتانەی فرەژنییان قبوڵ کردووە.]]
'''فرەھاوسەری''' ({{بە ئینگلیزی|Polygamy}}) بە دۆخێک دەوترێت کە [[ژن]] یان [[پیاو]] لە یەک ھاوسەر زیاتریان ھەیە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Gadban|یەکەم=Faten|دوایین٢=Goldner|یەکەم٢=Limor|ڕێکەوت=٢٠٢٠|سەردێڕ=“I Have No Hope”: The Experience of Mothers in Polygamous Families as Manifested in Drawings and Narratives|ناونیشان=https://www.frontiersin.org/article/10.3389/fpsyg.2020.608577|journal=Frontiers in Psychology|بەرگ=١١|doi=10.3389/fpsyg.2020.608577/full#:~:text=polygamy%20is%20defined%20as%20a,al-krenawi,%202012).|issn=1664-1078}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=What Does It Mean to Be Polygamous?|ناونیشان=https://www.verywellmind.com/what-is-polygamy-5207972|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئایاری ٢٠٢٢|وێبگە=Verywell Mind|زمان=en}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.verywellmind.com/what-is-polygamy-5207972 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}&lt;/ref&gt; فرەھاوسەری دوو جۆر، فرەژنی و فرەمێردی، دەگرێتە خۆی.
فرەژنی دۆخێکە کە لەوێدا پیاو ھاوکات لەگەڵ چەند ژن ھاوسەرگیری بکات. فرەمێردی دۆخێکە کە ژن بەشێوەی ھاوکات دوو مێرد یان زۆرتری ھەبێت.
فرەھاوسەری لە ئایینی [[مەسیحییەت]]دا (جگە لە ھەندە تاقمێک وەکوو مۆرمۆنەکان) ڕێگەپێنەدراوە؛ لە حاڵێکدا لە [[ھیندوویزم]]، [[جوولەکایەتی]]، و [[ئیسلام]]، فرەژنی لە بارودۆخێکی تایبەتدا بە ڕەوا دەزانن.
لە زۆربەی وڵاتەپێشکەوتووەکاندا ژیانی ھاوبەشی تەنیا بەشێوەی تاکەھاوسەرییە و پیاو یان ژن بەشێوەیەکی یاسایی ناتوانن ھاوکات لەگەڵ چەند کەس ژیانی ھاوبەش پێک بێنن.
بەڵام ئێستاش فرەھاوسەری جێگەی خۆیی لە زۆرێک لە کۆمەڵگا و کەلتوورەکاندا ڕا گرتووە.
واتای ڕێک و درووستی فرەھاوسەری زۆر ڕوون نییە و ئەمەش دەگەڕێتەوە سەر نەبوونی شرۆڤەیەکی دروست لە پێناسەی ھاوسەر.
== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
*{{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر = https://fa.wikipedia.org/wiki/چندهمسری|سەردێڕ = چندهمسری|زمان = فارسی|سەردان = ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨}}

{{کۆمەڵناسی-کۆلکە}}

{{تووڵی دەروازە|سێکسناسی|کۆمەڵگا|یاسا|ئایین}}
{{پۆلی کۆمنز|Polygamy}}

[[پۆل:کۆمەڵناسی]]
[[پۆل:خێزان]]
[[پۆل:تاوانەکان]]</text>
      <sha1>bev16odwhajh662v3yy15bgw6yyrgor</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>داڕێژە:مردنەکان بەپێی مانگ و ساڵ</title>
    <ns>10</ns>
    <id>150048</id>
    <revision>
      <id>1580696</id>
      <parentid>1439758</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T02:46:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1580696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21107" sha1="ng1v498qzi5j0vm430dltw3bbg9nkqs" xml:space="preserve">{{Navbox
|name      = مردنەکان بەپێی مانگ و ساڵ
|state     = {{{state|&lt;noinclude&gt;uncollapsed&lt;/noinclude&gt;}}}
|style     = width:auto
|bodyclass = hlist
|title     = مردنەکان بەپێی مانگ
|image     =
|below     = [[پێڕستەکانی مردنەکان بەپێی ساڵ]]
|group1 = [[مردنەکان لە ٢٠٢٦|٢٠٢٦]]
|list1 =
* [[٢٠٢٦#کانوونی دووەم|کانوونی دووەم]]
* [[٢٠٢٦#شوبات|شوبات]]
* [[٢٠٢٦#ئازار|ئازار]]
* [[٢٠٢٦#نیسان|نیسان]]
* [[٢٠٢٦#ئایار|ئایار]]
* [[٢٠٢٦#حوزەیران|حوزەیران]]
* [[٢٠٢٦#تەممووز|تەممووز]]
* [[٢٠٢٦#ئاب|ئاب]]
* [[٢٠٢٦#ئەیلوول|ئەیلوول]]
* [[٢٠٢٦#تشرینی یەکەم|تشرینی یەکەم]]
* [[٢٠٢٦#تشرینی دووەم|تشرینی دووەم]]
* [[٢٠٢٦#کانوونی یەکەم|کانوونی یەکەم]]
|group2 = [[مردنەکان لە ٢٠٢٥|٢٠٢٥]]
|list2 =
* [[٢٠٢٥#کانوونی دووەم|کانوونی دووەم]]
* [[٢٠٢٥#شوبات|شوبات]]
* [[٢٠٢٥#ئازار|ئازار]]
* [[٢٠٢٥#نیسان|نیسان]]
* [[٢٠٢٥#ئایار|ئایار]]
* [[٢٠٢٥#حوزەیران|حوزەیران]]
* [[٢٠٢٥#تەممووز|تەممووز]]
* [[٢٠٢٥#ئاب|ئاب]]
* [[٢٠٢٥#ئەیلوول|ئەیلوول]]
* [[٢٠٢٥#تشرینی یەکەم|تشرینی یەکەم]]
* [[٢٠٢٥#تشرینی دووەم|تشرینی دووەم]]
* [[٢٠٢٥#کانوونی یەکەم|کانوونی یەکەم]]
|group3 = [[مردنەکان لە ٢٠٢٤|٢٠٢٤]]
|list3 =
* [[٢٠٢٤#کانوونی دووەم|کانوونی دووەم]]
* [[٢٠٢٤#شوبات|شوبات]]
* [[٢٠٢٤#ئازار|ئازار]]
* [[٢٠٢٤#نیسان|نیسان]]
* [[٢٠٢٤#ئایار|ئایار]]
* [[٢٠٢٤#حوزەیران|حوزەیران]]
* [[٢٠٢٤#تەممووز|تەممووز]]
* [[٢٠٢٤#ئاب|ئاب]]
* [[٢٠٢٤#ئەیلوول|ئەیلوول]]
* [[٢٠٢٤#تشرینی یەکەم|تشرینی یەکەم]]
* [[٢٠٢٤#تشرینی دووەم|تشرینی دووەم]]
* [[٢٠٢٤#کانوونی یەکەم|کانوونی یەکەم]]
|group4 = [[مردنەکان لە ٢٠٢٣|٢٠٢٣]]
|list4 =
* [[مردنەکان لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|کانوونی دووەم]]
* [[مردنەکان لە شوباتی ٢٠٢٣|شوبات]]
* [[مردنەکان لە ئازاری ٢٠٢٣|ئازار]]
* [[مردنەکان لە نیسانی ٢٠٢٣|نیسان]]
* [[مردنەکان لە ئایاری ٢٠٢٣|ئایار]]
* [[مردنەکان لە حوزەیرانی ٢٠٢٣|حوزەیران]]
* [[مردنەکان لە تەممووزی ٢٠٢٣|تەممووز]]
* [[مردنەکان لە ئابی ٢٠٢٣|ئاب]]
* [[مردنەکان لە ئەیلوولی ٢٠٢٣|ئەیلوول]]
* [[مردنەکان لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|تشرینی یەکەم]]
* [[مردنەکان لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|تشرینی دووەم]]
* [[مردنەکان لە کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|کانوونی یەکەم]]
|group5 = [[مردنەکان لە ٢٠٢٢|٢٠٢٢]]
|list5 =
* [[٢٠٢٢#کانوونی دووەم|کانوونی دووەم]]
* [[٢٠٢٢#شوبات|شوبات]]
* [[٢٠٢٢#ئازار|ئازار]]
* [[٢٠٢٢#نیسان|نیسان]]
* [[٢٠٢٢#ئایار|ئایار]]
* [[٢٠٢٢#حوزەیران|حوزەیران]]
* [[٢٠٢٢#تەممووز|تەممووز]]
* [[٢٠٢٢#ئاب|ئاب]]
* [[٢٠٢٢#ئەیلوول|ئەیلوول]]
* [[٢٠٢٢#تشرینی یەکەم|تشرینی یەکەم]]
* [[٢٠٢٢#تشرینی دووەم|تشرینی دووەم]]
* [[٢٠٢٢#کانوونی یەکەم|کانوونی یەکەم]]
|group6 = [[مردنەکان لە ٢٠٢١|٢٠٢١]]
|list6 =
* [[مردنەکان لە کانوونی دووەمی ٢٠٢١|کانوونی دووەم]]
* [[مردنەکان لە شوباتی ٢٠٢١|شوبات]]
* [[مردنەکان لە ئازاری ٢٠٢١|ئازار]]
* [[مردنەکان لە نیسانی ٢٠٢١|نیسان]]
* [[مردنەکان لە ئایاری ٢٠٢١|ئایار]]
* [[مردنەکان لە حوزەیرانی ٢٠٢١|حوزەیران]]
* [[مردنەکان لە تەممووزی ٢٠٢١|تەممووز]]
* [[مردنەکان لە ئابی ٢٠٢١|ئاب]]
* [[مردنەکان لە ئەیلوولی ٢٠٢١|ئەیلوول]]
* [[مردنەکان لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|تشرینی یەکەم]]
* [[مردنەکان لە تشرینی دووەمی ٢٠٢١|تشرینی دووەم]]
* [[مردنەکان لە کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|کانوونی یەکەم]]
|group7 = [[مردنەکان لە ٢٠٢٠|٢٠٢٠]]
|list7 =
* [[مردنەکان لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|کانوونی دووەم]]
* [[مردنەکان لە شوباتی ٢٠٢٠|شوبات]]
* [[مردنەکان لە ئازاری ٢٠٢٠|ئازار]]
* [[مردنەکان لە نیسانی ٢٠٢٠|نیسان]]
* [[مردنەکان لە ئایاری ٢٠٢٠|ئایار]]
* [[مردنەکان لە حوزەیرانی ٢٠٢٠|حوزەیران]]
* [[مردنەکان لە تەممووزی ٢٠٢٠|تەممووز]]
* [[مردنەکان لە ئابی ٢٠٢٠|ئاب]]
* [[مردنەکان لە ئەیلوولی ٢٠٢٠|ئەیلوول]]
* [[مردنەکان لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|تشرینی یەکەم]]
* [[مردنەکان لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|تشرینی دووەم]]
* [[مردنەکان لە کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|کانوونی یەکەم]]
|group8 = [[مردنەکان لە ٢٠١٩|٢٠١٩]]
|list8 =
* [[مردنەکان لە کانوونی دووەمی ٢٠١٩|کانوونی دووەم]]
* [[مردنەکان لە شوباتی ٢٠١٩|شوبات]]
* [[مردنەکان لە ئازاری ٢٠١٩|ئازار]]
* [[مردنەکان لە نیسانی ٢٠١٩|نیسان]]
* [[مردنەکان لە ئایاری ٢٠١٩|ئایار]]
* [[مردنەکان لە حوزەیرانی ٢٠١٩|حوزەیران]]
* [[مردنەکان لە تەممووزی ٢٠١٩|تەممووز]]
* [[مردنەکان لە ئابی ٢٠١٩|ئاب]]
* [[مردنەکان لە ئەیلوولی ٢٠١٩|ئەیلوول]]
* [[مردنەکان لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|تشرینی یەکەم]]
* [[مردنەکان لە تشرینی دووەمی ٢٠١٩|تشرینی دووەم]]
* [[مردنەکان لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|کانوونی یەکەم]]
|group9 = [[مردنەکان لە ٢٠١٨|٢٠١٨]]
|list9 =
* [[مردنەکان لە کانوونی دووەمی ٢٠١٨|کانوونی دووەم]]
* [[مردنەکان لە شوباتی ٢٠١٨|شوبات]]
* [[مردنەکان لە ئازاری ٢٠١٨|ئازار]]
* [[مردنەکان لە نیسانی ٢٠١٨|نیسان]]
* [[مردنەکان لە ئایاری ٢٠١٨|ئایار]]
* [[مردنەکان لە حوزەیرانی ٢٠١٨|حوزەیران]]
* [[مردنەکان لە تەممووزی ٢٠١٨|تەممووز]]
* [[مردنەکان لە ئابی ٢٠١٨|ئاب]]
* [[مردنەکان لە ئەیلوولی ٢٠١٨|ئەیلوول]]
* [[مردنەکان لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|تشرینی یەکەم]]
* [[مردنەکان لە تشرینی دووەمی ٢٠١٨|تشرینی دووەم]]
* [[مردنەکان لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|کانوونی یەکەم]]

|group10 = [[مردنەکان لە ٢٠١٧|٢٠١٧]]
|list10 =
* [[مردنەکان لە کانوونی دووەمی ٢٠١٧|کانوونی دووەم]]
* [[مردنەکان لە شوباتی ٢٠١٧|شوبات]]
* [[مردنەکان لە ئازاری ٢٠١٧|ئازار]]
* [[مردنەکان لە نیسانی ٢٠١٧|نیسان]]
* [[مردنەکان لە ئایاری ٢٠١٧|ئایار]]
* [[مردنەکان لە حوزەیرانی ٢٠١٧|حوزەیران]]
* [[مردنەکان لە تەممووزی ٢٠١٧|تەممووز]]
* [[مردنەکان لە ئابی ٢٠١٧|ئاب]]
* [[مردنەکان لە ئەیلوولی ٢٠١٧|ئەیلوول]]
* [[مردنەکان لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|تشرینی یەکەم]]
* [[مردنەکان لە تشرینی دووەمی ٢٠١٧|تشرینی دووەم]]
* [[مردنەکان لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|کانوونی یەکەم]]

|group11 = [[مردنەکان لە ٢٠١٦|٢٠١٦]]
|list11 =
* [[مردنەکان لە کانوونی دووەمی ٢٠١٦|کانوونی دووەم]]
* [[مردنەکان لە شوباتی ٢٠١٦|شوبات]]
* [[مردنەکان لە ئازاری ٢٠١٦|ئازار]]
* [[مردنەکان لە نیسانی ٢٠١٦|نیسان]]
* [[مردنەکان لە ئایاری ٢٠١٦|ئایار]]
* [[مردنەکان لە حوزەیرانی ٢٠١٦|حوزەیران]]
* [[مردنەکان لە تەممووزی ٢٠١٦|تەممووز]]
* [[مردنەکان لە ئابی ٢٠١٦|ئاب]]
* [[مردنەکان لە ئەیلوولی ٢٠١٦|ئەیلوول]]
* [[مردنەکان لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|تشرینی یەکەم]]
* [[مردنەکان لە تشرینی دووەمی ٢٠١٦|تشرینی دووەم]]
* [[مردنەکان لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|کانوونی یەکەم]]

|group12 = [[مردنەکان لە ٢٠١٥|٢٠١٥]]
|list12 =
* [[مردنەکان لە کانوونی دووەمی ٢٠١٥|کانوونی دووەم]]
* [[مردنەکان لە شوباتی ٢٠١٥|شوبات]]
* [[مردنەکان لە ئازاری ٢٠١٥|ئازار]]
* [[مردنەکان لە نیسانی ٢٠١٥|نیسان]]
* [[مردنەکان لە ئایاری ٢٠١٥|ئایار]]
* [[مردنەکان لە حوزەیرانی ٢٠١٥|حوزەیران]]
* [[مردنەکان لە تەممووزی ٢٠١٥|تەممووز]]
* [[مردنەکان لە ئابی ٢٠١٥|ئاب]]
* [[مردنەکان لە ئەیلوولی ٢٠١٥|ئەیلوول]]
* [[مردنەکان لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|تشرینی یەکەم]]
* [[مردنەکان لە تشرینی دووەمی ٢٠١٥|تشرینی دووەم]]
* [[مردنەکان لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|کانوونی یەکەم]]

|group13 = [[مردنەکان لە ٢٠١٤|٢٠١٤]]
|list13 =
* [[مردنەکان لە کانوونی دووەمی ٢٠١٤|کانوونی دووەم]]
* [[مردنەکان لە شوباتی ٢٠١٤|شوبات]]
* [[مردنەکان لە ئازاری ٢٠١٤|ئازار]]
* [[مردنەکان لە نیسانی ٢٠١٤|نیسان]]
* [[مردنەکان لە ئایاری ٢٠١٤|ئایار]]
* [[مردنەکان لە حوزەیرانی ٢٠١٤|حوزەیران]]
* [[مردنەکان لە تەممووزی ٢٠١٤|تەممووز]]
* [[مردنەکان لە ئابی ٢٠١٤|ئاب]]
* [[مردنەکان لە ئەیلوولی ٢٠١٤|ئەیلوول]]
* [[مردنەکان لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|تشرینی یەکەم]]
* [[مردنەکان لە تشرینی دووەمی ٢٠١٤|تشرینی دووەم]]
* [[مردنەکان لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|کانوونی یەکەم]]

|group14 = [[مردنەکان لە ٢٠١٣|٢٠١٣]]
|list14 =
* [[مردنەکان لە کانوونی دووەمی ٢٠١٣|کانوونی دووەم]]
* [[مردنەکان لە شوباتی ٢٠١٣|شوبات]]
* [[مردنەکان لە ئازاری ٢٠١٣|ئازار]]
* [[مردنەکان لە نیسانی ٢٠١٣|نیسان]]
* [[مردنەکان لە ئایاری ٢٠١٣|ئایار]]
* [[مردنەکان لە حوزەیرانی ٢٠١٣|حوزەیران]]
* [[مردنەکان لە تەممووزی ٢٠١٣|تەممووز]]
* [[مردنەکان لە ئابی ٢٠١٣|ئاب]]
* [[مردنەکان لە ئەیلوولی ٢٠١٣|ئەیلوول]]
* [[مردنەکان لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|تشرینی یەکەم]]
* [[مردنەکان لە تشرینی دووەمی ٢٠١٣|تشرینی دووەم]]
* [[مردنەکان لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|کانوونی یەکەم]]

|group15 = [[مردنەکان لە ٢٠١٢|٢٠١٢]]
|list15 =
* [[مردنەکان لە کانوونی دووەمی ٢٠١٢|کانوونی دووەم]]
* [[مردنەکان لە شوباتی ٢٠١٢|شوبات]]
* [[مردنەکان لە ئازاری ٢٠١٢|ئازار]]
* [[مردنەکان لە نیسانی ٢٠١٢|نیسان]]
* [[مردنەکان لە ئایاری ٢٠١٢|ئایار]]
* [[مردنەکان لە حوزەیرانی ٢٠١٢|حوزەیران]]
* [[مردنەکان لە تەممووزی ٢٠١٢|تەممووز]]
* [[مردنەکان لە ئابی ٢٠١٢|ئاب]]
* [[مردنەکان لە ئەیلوولی ٢٠١٢|ئەیلوول]]
* [[مردنەکان لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|تشرینی یەکەم]]
* [[مردنەکان لە تشرینی دووەمی ٢٠١٢|تشرینی دووەم]]
* [[مردنەکان لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|کانوونی یەکەم]]

|group16 = [[مردنەکان لە ٢٠١١|٢٠١١]]
|list16 = 
* [[مردنەکان لە کانوونی دووەمی ٢٠١١|کانوونی دووەم]]
* [[مردنەکان لە شوباتی ٢٠١١|شوبات]]
* [[مردنەکان لە ئازاری ٢٠١١|ئازار]]
* [[مردنەکان لە نیسانی ٢٠١١|نیسان]]
* [[مردنەکان لە ئایاری ٢٠١١|ئایار]]
* [[مردنەکان لە حوزەیرانی ٢٠١١|حوزەیران]]
* [[مردنەکان لە تەممووزی ٢٠١١|تەممووز]]
* [[مردنەکان لە ئابی ٢٠١١|ئاب]]
* [[مردنەکان لە ئەیلوولی ٢٠١١|ئەیلوول]]
* [[مردنەکان لە تشرینی یەکەمی ٢٠١١|تشرینی یەکەم]]
* [[مردنەکان لە تشرینی دووەمی ٢٠١١|تشرینی دووەم]]
* [[مردنەکان لە کانوونی یەکەمی ٢٠١١|کانوونی یەکەم]]

|group17 = [[مردنەکان لە ٢٠١٠|٢٠١٠]]
|list17 = 
* [[مردنەکان لە کانوونی دووەمی ٢٠١٠|کانوونی دووەم]]
* [[مردنەکان لە شوباتی ٢٠١٠|شوبات]]
* [[مردنەکان لە ئازاری ٢٠١٠|ئازار]]
* [[مردنەکان لە نیسانی ٢٠١٠|نیسان]]
* [[مردنەکان لە ئایاری ٢٠١٠|ئایار]]
* [[مردنەکان لە حوزەیرانی ٢٠١٠|حوزەیران]]
* [[مردنەکان لە تەممووزی ٢٠١٠|تەممووز]]
* [[مردنەکان لە ئابی ٢٠١٠|ئاب]]
* [[مردنەکان لە ئەیلوولی ٢٠١٠|ئەیلوول]]
* [[مردنەکان لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|تشرینی یەکەم]]
* [[مردنەکان لە تشرینی دووەمی ٢٠١٠|تشرینی دووەم]]
* [[مردنەکان لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|کانوونی یەکەم]]

|group18 = [[مردنەکان لە ٢٠٠٩|٢٠٠٩]]
|list18 = 
* [[مردنەکان لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|کانوونی دووەم]]
* [[مردنەکان لە شوباتی ٢٠٠٩|شوبات]]
* [[مردنەکان لە ئازاری ٢٠٠٩|ئازار]]
* [[مردنەکان لە نیسانی ٢٠٠٩|نیسان]]
* [[مردنەکان لە ئایاری ٢٠٠٩|ئایار]]
* [[مردنەکان لە حوزەیرانی ٢٠٠٩|حوزەیران]]
* [[مردنەکان لە تەممووزی ٢٠٠٩|تەممووز]]
* [[مردنەکان لە ئابی ٢٠٠٩|ئاب]]
* [[مردنەکان لە ئەیلوولی ٢٠٠٩|ئەیلوول]]
* [[مردنەکان لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩|تشرینی یەکەم]]
* [[مردنەکان لە تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|تشرینی دووەم]]
* [[مردنەکان لە کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|کانوونی یەکەم]]

|group19 = [[مردنەکان لە ٢٠٠٨|٢٠٠٨]]
|list19 = 
* [[مردنەکان لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|کانوونی دووەم]]
* [[مردنەکان لە شوباتی ٢٠٠٨|شوبات]]
* [[مردنەکان لە ئازاری ٢٠٠٨|ئازار]]
* [[مردنەکان لە نیسانی ٢٠٠٨|نیسان]]
* [[مردنەکان لە ئایاری ٢٠٠٨|ئایار]]
* [[مردنەکان لە حوزەیرانی ٢٠٠٨|حوزەیران]]
* [[مردنەکان لە تەممووزی ٢٠٠٨|تەممووز]]
* [[مردنەکان لە ئابی ٢٠٠٨|ئاب]]
* [[مردنەکان لە ئەیلوولی ٢٠٠٨|ئەیلوول]]
* [[مردنەکان لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨|تشرینی یەکەم]]
* [[مردنەکان لە تشرینی دووەمی ٢٠٠٨|تشرینی دووەم]]
* [[مردنەکان لە کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨|کانوونی یەکەم]]

|group20 = [[مردنەکان لە ٢٠٠٧|٢٠٠٧]]
|list20 = 
* [[مردنەکان لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٧|کانوونی دووەم]]
* [[مردنەکان لە شوباتی ٢٠٠٧|شوبات]]
* [[مردنەکان لە ئازاری ٢٠٠٧|ئازار]]
* [[مردنەکان لە نیسانی ٢٠٠٧|نیسان]]
* [[مردنەکان لە ئایاری ٢٠٠٧|ئایار]]
* [[مردنەکان لە حوزەیرانی ٢٠٠٧|حوزەیران]]
* [[مردنەکان لە تەممووزی ٢٠٠٧|تەممووز]]
* [[مردنەکان لە ئابی ٢٠٠٧|ئاب]]
* [[مردنەکان لە ئەیلوولی ٢٠٠٧|ئەیلوول]]
* [[مردنەکان لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|تشرینی یەکەم]]
* [[مردنەکان لە تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|تشرینی دووەم]]
* [[مردنەکان لە کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|کانوونی یەکەم]]

|group21 = [[مردنەکان لە ٢٠٠٦|٢٠٠٦]]
|list21 = 
* [[مردنەکان لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٦|کانوونی دووەم]]
* [[مردنەکان لە شوباتی ٢٠٠٦|شوبات]]
* [[مردنەکان لە ئازاری ٢٠٠٦|ئازار]]
* [[مردنەکان لە نیسانی ٢٠٠٦|نیسان]]
* [[مردنەکان لە ئایاری ٢٠٠٦|ئایار]]
* [[مردنەکان لە حوزەیرانی ٢٠٠٦|حوزەیران]]
* [[مردنەکان لە تەممووزی ٢٠٠٦|تەممووز]]
* [[مردنەکان لە ئابی ٢٠٠٦|ئاب]]
* [[مردنەکان لە ئەیلوولی ٢٠٠٦|ئەیلوول]]
* [[مردنەکان لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦|تشرینی یەکەم]]
* [[مردنەکان لە تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|تشرینی دووەم]]
* [[مردنەکان لە کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦|کانوونی یەکەم]]

|group22 = [[مردنەکان لە ٢٠٠٥|٢٠٠٥]]
|list22 = 
* [[مردنەکان لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٥|کانوونی دووەم]]
* [[مردنەکان لە شوباتی ٢٠٠٥|شوبات]]
* [[مردنەکان لە ئازاری ٢٠٠٥|ئازار]]
* [[مردنەکان لە نیسانی ٢٠٠٥|نیسان]]
* [[مردنەکان لە ئایاری ٢٠٠٥|ئایار]]
* [[مردنەکان لە حوزەیرانی ٢٠٠٥|حوزەیران]]
* [[مردنەکان لە تەممووزی ٢٠٠٥|تەممووز]]
* [[مردنەکان لە ئابی ٢٠٠٥|ئاب]]
* [[مردنەکان لە ئەیلوولی ٢٠٠٥|ئەیلوول]]
* [[مردنەکان لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٥|تشرینی یەکەم]]
* [[مردنەکان لە تشرینی دووەمی ٢٠٠٥|تشرینی دووەم]]
* [[مردنەکان لە کانوونی یەکەمی ٢٠٠٥|کانوونی یەکەم]]

|group23 = [[مردنەکان لە ٢٠٠٤|٢٠٠٤]]
|list23 = 
* [[مردنەکان لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٤|کانوونی دووەم]]
* [[مردنەکان لە شوباتی ٢٠٠٤|شوبات]]
* [[مردنەکان لە ئازاری ٢٠٠٤|ئازار]]
* [[مردنەکان لە نیسانی ٢٠٠٤|نیسان]]
* [[مردنەکان لە ئایاری ٢٠٠٤|ئایار]]
* [[مردنەکان لە حوزەیرانی ٢٠٠٤|حوزەیران]]
* [[مردنەکان لە تەممووزی ٢٠٠٤|تەممووز]]
* [[مردنەکان لە ئابی ٢٠٠٤|ئاب]]
* [[مردنەکان لە ئەیلوولی ٢٠٠٤|ئەیلوول]]
* [[مردنەکان لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤|تشرینی یەکەم]]
* [[مردنەکان لە تشرینی دووەمی ٢٠٠٤|تشرینی دووەم]]
* [[مردنەکان لە کانوونی یەکەمی ٢٠٠٤|کانوونی یەکەم]]

|group24 = ساڵانی&lt;br/&gt;پێشوو
|list24 =
* [[مردنەکان لە ٢٠٠٣|٢٠٠٣]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٠٢|٢٠٠٢]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٠١|٢٠٠١]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٠٠|٢٠٠٠]]
* [[مردنەکان لە ١٩٩٩|١٩٩٩]]
* [[مردنەکان لە ١٩٩٨|١٩٩٨]]
* [[مردنەکان لە ١٩٩٧|١٩٩٧]]
* [[مردنەکان لە ١٩٩٦|١٩٩٦]]}}&lt;noinclude&gt;
{{بەڵگەنامە}}

[[پۆل:سندووقە ڕێنیشاندەرییەکانی زانستی کۆمەڵایەتی و کۆمەڵگە]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ng1v498qzi5j0vm430dltw3bbg9nkqs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580702</id>
      <parentid>1580696</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T03:05:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1580702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8471" sha1="j5e6bewfdpb06roy2evc6148emroffj" xml:space="preserve">{{Navbox
|name      = مردنەکان بەپێی مانگ و ساڵ
|state     = {{{state|&lt;noinclude&gt;uncollapsed&lt;/noinclude&gt;}}}
|style     = width:auto
|bodyclass = hlist
|title     = مردنەکان بەپێی مانگ
|image     =
|below     = [[پێڕستەکانی مردنەکان بەپێی ساڵ]]
|group1 = [[مردنەکان لە ٢٠٢٦|٢٠٢٦]]
|list1 =
* [[٢٠٢٦#کانوونی دووەم|کانوونی دووەم]]
* [[٢٠٢٦#شوبات|شوبات]]
* [[٢٠٢٦#ئازار|ئازار]]
* [[٢٠٢٦#نیسان|نیسان]]
* [[٢٠٢٦#ئایار|ئایار]]
* [[٢٠٢٦#حوزەیران|حوزەیران]]
* [[٢٠٢٦#تەممووز|تەممووز]]
* [[٢٠٢٦#ئاب|ئاب]]
* [[٢٠٢٦#ئەیلوول|ئەیلوول]]
* [[٢٠٢٦#تشرینی یەکەم|تشرینی یەکەم]]
* [[٢٠٢٦#تشرینی دووەم|تشرینی دووەم]]
* [[٢٠٢٦#کانوونی یەکەم|کانوونی یەکەم]]
|group2 = [[مردنەکان لە ٢٠٢٥|٢٠٢٥]]
|list2 =
* [[٢٠٢٥#کانوونی دووەم|کانوونی دووەم]]
* [[٢٠٢٥#شوبات|شوبات]]
* [[٢٠٢٥#ئازار|ئازار]]
* [[٢٠٢٥#نیسان|نیسان]]
* [[٢٠٢٥#ئایار|ئایار]]
* [[٢٠٢٥#حوزەیران|حوزەیران]]
* [[٢٠٢٥#تەممووز|تەممووز]]
* [[٢٠٢٥#ئاب|ئاب]]
* [[٢٠٢٥#ئەیلوول|ئەیلوول]]
* [[٢٠٢٥#تشرینی یەکەم|تشرینی یەکەم]]
* [[٢٠٢٥#تشرینی دووەم|تشرینی دووەم]]
* [[٢٠٢٥#کانوونی یەکەم|کانوونی یەکەم]]
|group3 = [[مردنەکان لە ٢٠٢٤|٢٠٢٤]]
|list3 =
* [[٢٠٢٤#کانوونی دووەم|کانوونی دووەم]]
* [[٢٠٢٤#شوبات|شوبات]]
* [[٢٠٢٤#ئازار|ئازار]]
* [[٢٠٢٤#نیسان|نیسان]]
* [[٢٠٢٤#ئایار|ئایار]]
* [[٢٠٢٤#حوزەیران|حوزەیران]]
* [[٢٠٢٤#تەممووز|تەممووز]]
* [[٢٠٢٤#ئاب|ئاب]]
* [[٢٠٢٤#ئەیلوول|ئەیلوول]]
* [[٢٠٢٤#تشرینی یەکەم|تشرینی یەکەم]]
* [[٢٠٢٤#تشرینی دووەم|تشرینی دووەم]]
* [[٢٠٢٤#کانوونی یەکەم|کانوونی یەکەم]]
|group4 = [[مردنەکان لە ٢٠٢٣|٢٠٢٣]]
|list4 =
* [[٢٠٢٣#کانوونی دووەم|کانوونی دووەم]]
* [[٢٠٢٣#شوبات|شوبات]]
* [[٢٠٢٣#ئازار|ئازار]]
* [[٢٠٢٣#نیسان|نیسان]]
* [[٢٠٢٣#ئایار|ئایار]]
* [[٢٠٢٣#حوزەیران|حوزەیران]]
* [[٢٠٢٣#تەممووز|تەممووز]]
* [[٢٠٢٣#ئاب|ئاب]]
* [[٢٠٢٣#ئەیلوول|ئەیلوول]]
* [[٢٠٢٣#تشرینی یەکەم|تشرینی یەکەم]]
* [[٢٠٢٣#تشرینی دووەم|تشرینی دووەم]]
* [[٢٠٢٣#کانوونی یەکەم|کانوونی یەکەم]]
|group5 = [[مردنەکان لە ٢٠٢٢|٢٠٢٢]]
|list5 =
* [[٢٠٢٢#کانوونی دووەم|کانوونی دووەم]]
* [[٢٠٢٢#شوبات|شوبات]]
* [[٢٠٢٢#ئازار|ئازار]]
* [[٢٠٢٢#نیسان|نیسان]]
* [[٢٠٢٢#ئایار|ئایار]]
* [[٢٠٢٢#حوزەیران|حوزەیران]]
* [[٢٠٢٢#تەممووز|تەممووز]]
* [[٢٠٢٢#ئاب|ئاب]]
* [[٢٠٢٢#ئەیلوول|ئەیلوول]]
* [[٢٠٢٢#تشرینی یەکەم|تشرینی یەکەم]]
* [[٢٠٢٢#تشرینی دووەم|تشرینی دووەم]]
* [[٢٠٢٢#کانوونی یەکەم|کانوونی یەکەم]]
|group6 = [[مردنەکان لە ٢٠٢١|٢٠٢١]]
|list6 =
* [[٢٠٢١#کانوونی دووەم|کانوونی دووەم]]
* [[٢٠٢١#شوبات|شوبات]]
* [[٢٠٢١#ئازار|ئازار]]
* [[٢٠٢١#نیسان|نیسان]]
* [[٢٠٢١#ئایار|ئایار]]
* [[٢٠٢١#حوزەیران|حوزەیران]]
* [[٢٠٢١#تەممووز|تەممووز]]
* [[٢٠٢١#ئاب|ئاب]]
* [[٢٠٢١#ئەیلوول|ئەیلوول]]
* [[٢٠٢١#تشرینی یەکەم|تشرینی یەکەم]]
* [[٢٠٢١#تشرینی دووەم|تشرینی دووەم]]
* [[٢٠٢١#کانوونی یەکەم|کانوونی یەکەم]]
|group7 = [[مردنەکان لە ٢٠٢٠|٢٠٢٠]]
|list7 =
* [[٢٠٢٠#کانوونی دووەم|کانوونی دووەم]]
* [[٢٠٢٠#شوبات|شوبات]]
* [[٢٠٢٠#ئازار|ئازار]]
* [[٢٠٢٠#نیسان|نیسان]]
* [[٢٠٢٠#ئایار|ئایار]]
* [[٢٠٢٠#حوزەیران|حوزەیران]]
* [[٢٠٢٠#تەممووز|تەممووز]]
* [[٢٠٢٠#ئاب|ئاب]]
* [[٢٠٢٠#ئەیلوول|ئەیلوول]]
* [[٢٠٢٠#تشرینی یەکەم|تشرینی یەکەم]]
* [[٢٠٢٠#تشرینی دووەم|تشرینی دووەم]]
* [[٢٠٢٠#کانوونی یەکەم|کانوونی یەکەم]]
|group8 = [[مردنەکان لە ٢٠١٩|٢٠١٩]]
|list8 =
* [[٢٠١٩#کانوونی دووەم|کانوونی دووەم]]
* [[٢٠١٩#شوبات|شوبات]]
* [[٢٠١٩#ئازار|ئازار]]
* [[٢٠١٩#نیسان|نیسان]]
* [[٢٠١٩#ئایار|ئایار]]
* [[٢٠١٩#حوزەیران|حوزەیران]]
* [[٢٠١٩#تەممووز|تەممووز]]
* [[٢٠١٩#ئاب|ئاب]]
* [[٢٠١٩#ئەیلوول|ئەیلوول]]
* [[٢٠١٩#تشرینی یەکەم|تشرینی یەکەم]]
* [[٢٠١٩#تشرینی دووەم|تشرینی دووەم]]
* [[٢٠١٩#کانوونی یەکەم|کانوونی یەکەم]]
|group9 = [[مردنەکان لە ٢٠١٨|٢٠١٨]]
|list9 =
* [[٢٠١٨#کانوونی دووەم|کانوونی دووەم]]
* [[٢٠١٨#شوبات|شوبات]]
* [[٢٠١٨#ئازار|ئازار]]
* [[٢٠١٨#نیسان|نیسان]]
* [[٢٠١٨#ئایار|ئایار]]
* [[٢٠١٨#حوزەیران|حوزەیران]]
* [[٢٠١٨#تەممووز|تەممووز]]
* [[٢٠١٨#ئاب|ئاب]]
* [[٢٠١٨#ئەیلوول|ئەیلوول]]
* [[٢٠١٨#تشرینی یەکەم|تشرینی یەکەم]]
* [[٢٠١٨#تشرینی دووەم|تشرینی دووەم]]
* [[٢٠١٨#کانوونی یەکەم|کانوونی یەکەم]]
|group10 = [[مردنەکان لە ٢٠١٧|٢٠١٧]]
|list10 =
* [[٢٠١٧#کانوونی دووەم|کانوونی دووەم]]
* [[٢٠١٧#شوبات|شوبات]]
* [[٢٠١٧#ئازار|ئازار]]
* [[٢٠١٧#نیسان|نیسان]]
* [[٢٠١٧#ئایار|ئایار]]
* [[٢٠١٧#حوزەیران|حوزەیران]]
* [[٢٠١٧#تەممووز|تەممووز]]
* [[٢٠١٧#ئاب|ئاب]]
* [[٢٠١٧#ئەیلوول|ئەیلوول]]
* [[٢٠١٧#تشرینی یەکەم|تشرینی یەکەم]]
* [[٢٠١٧#تشرینی دووەم|تشرینی دووەم]]
* [[٢٠١٧#کانوونی یەکەم|کانوونی یەکەم]]
|group11 = [[مردنەکان لە ٢٠١٦|٢٠١٦]]
|list11 =
* [[٢٠١٦#کانوونی دووەم|کانوونی دووەم]]
* [[٢٠١٦#شوبات|شوبات]]
* [[٢٠١٦#ئازار|ئازار]]
* [[٢٠١٦#نیسان|نیسان]]
* [[٢٠١٦#ئایار|ئایار]]
* [[٢٠١٦#حوزەیران|حوزەیران]]
* [[٢٠١٦#تەممووز|تەممووز]]
* [[٢٠١٦#ئاب|ئاب]]
* [[٢٠١٦#ئەیلوول|ئەیلوول]]
* [[٢٠١٦#تشرینی یەکەم|تشرینی یەکەم]]
* [[٢٠١٦#تشرینی دووەم|تشرینی دووەم]]
* [[٢٠١٦#کانوونی یەکەم|کانوونی یەکەم]]
|group12 = ساڵانی&lt;br/&gt;پێشوو
|list12 =
* [[مردنەکان لە ٢٠١٥|٢٠١٥]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٤|٢٠١٤]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٣|٢٠١٣]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٢|٢٠١٢]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١١|٢٠١١]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٠|٢٠١٠]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٠٩|٢٠٠٩]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٠٨|٢٠٠٨]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٠٧|٢٠٠٧]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٠٦|٢٠٠٦]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٠٥|٢٠٠٥]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٠٤|٢٠٠٤]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٠٣|٢٠٠٣]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٠٢|٢٠٠٢]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٠١|٢٠٠١]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٠٠|٢٠٠٠]]
* [[مردنەکان لە ١٩٩٩|١٩٩٩]]
* [[مردنەکان لە ١٩٩٨|١٩٩٨]]
* [[مردنەکان لە ١٩٩٧|١٩٩٧]]
* [[مردنەکان لە ١٩٩٦|١٩٩٦]]}}&lt;noinclude&gt;
{{بەڵگەنامە}}
[[پۆل:سندووقە ڕێنیشاندەرییەکانی زانستی کۆمەڵایەتی و کۆمەڵگە]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>j5e6bewfdpb06roy2evc6148emroffj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580703</id>
      <parentid>1580702</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T03:12:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1580703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11378" sha1="5b93k0d4lpb8qo1580z8cefdeqdwgx2" xml:space="preserve">{{Navbox
|name      = مردنەکان بەپێی مانگ و ساڵ
|state     = {{{state|&lt;noinclude&gt;uncollapsed&lt;/noinclude&gt;}}}
|style     = width:auto
|bodyclass = hlist
|title     = مردنەکان بەپێی مانگ
|image     =
|below     = [[پێڕستەکانی مردنەکان بەپێی ساڵ]]
|group1 = [[مردنەکان لە ٢٠٢٦|٢٠٢٦]]
|list1 =
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٦#کانوونی دووەم|کانوونی دووەم]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٦#شوبات|شوبات]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٦#ئازار|ئازار]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٦#نیسان|نیسان]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٦#ئایار|ئایار]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٦#حوزەیران|حوزەیران]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٦#تەممووز|تەممووز]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٦#ئاب|ئاب]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٦#ئەیلوول|ئەیلوول]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٦#تشرینی یەکەم|تشرینی یەکەم]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٦#تشرینی دووەم|تشرینی دووەم]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٦#کانوونی یەکەم|کانوونی یەکەم]]
|group2 = [[مردنەکان لە ٢٠٢٥|٢٠٢٥]]
|list2 =
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٥#کانوونی دووەم|کانوونی دووەم]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٥#شوبات|شوبات]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٥#ئازار|ئازار]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٥#نیسان|نیسان]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٥#ئایار|ئایار]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٥#حوزەیران|حوزەیران]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٥#تەممووز|تەممووز]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٥#ئاب|ئاب]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٥#ئەیلوول|ئەیلوول]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٥#تشرینی یەکەم|تشرینی یەکەم]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٥#تشرینی دووەم|تشرینی دووەم]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٥#کانوونی یەکەم|کانوونی یەکەم]]
|group3 = [[مردنەکان لە ٢٠٢٤|٢٠٢٤]]
|list3 =
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٤#کانوونی دووەم|کانوونی دووەم]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٤#شوبات|شوبات]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٤#ئازار|ئازار]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٤#نیسان|نیسان]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٤#ئایار|ئایار]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٤#حوزەیران|حوزەیران]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٤#تەممووز|تەممووز]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٤#ئاب|ئاب]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٤#ئەیلوول|ئەیلوول]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٤#تشرینی یەکەم|تشرینی یەکەم]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٤#تشرینی دووەم|تشرینی دووەم]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٤#کانوونی یەکەم|کانوونی یەکەم]]
|group4 = [[مردنەکان لە ٢٠٢٣|٢٠٢٣]]
|list4 =
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٣#کانوونی دووەم|کانوونی دووەم]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٣#شوبات|شوبات]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٣#ئازار|ئازار]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٣#نیسان|نیسان]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٣#ئایار|ئایار]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٣#حوزەیران|حوزەیران]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٣#تەممووز|تەممووز]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٣#ئاب|ئاب]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٣#ئەیلوول|ئەیلوول]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٣#تشرینی یەکەم|تشرینی یەکەم]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٣#تشرینی دووەم|تشرینی دووەم]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٣#کانوونی یەکەم|کانوونی یەکەم]]
|group5 = [[مردنەکان لە ٢٠٢٢|٢٠٢٢]]
|list5 =
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٢#کانوونی دووەم|کانوونی دووەم]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٢#شوبات|شوبات]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٢#ئازار|ئازار]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٢#نیسان|نیسان]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٢#ئایار|ئایار]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٢#حوزەیران|حوزەیران]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٢#تەممووز|تەممووز]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٢#ئاب|ئاب]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٢#ئەیلوول|ئەیلوول]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٢#تشرینی یەکەم|تشرینی یەکەم]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٢#تشرینی دووەم|تشرینی دووەم]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٢#کانوونی یەکەم|کانوونی یەکەم]]
|group6 = [[مردنەکان لە ٢٠٢١|٢٠٢١]]
|list6 =
* [[مردنەکان لە ٢٠٢١#کانوونی دووەم|کانوونی دووەم]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢١#شوبات|شوبات]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢١#ئازار|ئازار]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢١#نیسان|نیسان]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢١#ئایار|ئایار]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢١#حوزەیران|حوزەیران]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢١#تەممووز|تەممووز]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢١#ئاب|ئاب]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢١#ئەیلوول|ئەیلوول]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢١#تشرینی یەکەم|تشرینی یەکەم]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢١#تشرینی دووەم|تشرینی دووەم]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢١#کانوونی یەکەم|کانوونی یەکەم]]
|group7 = [[مردنەکان لە ٢٠٢٠|٢٠٢٠]]
|list7 =
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٠#کانوونی دووەم|کانوونی دووەم]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٠#شوبات|شوبات]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٠#ئازار|ئازار]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٠#نیسان|نیسان]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٠#ئایار|ئایار]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٠#حوزەیران|حوزەیران]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٠#تەممووز|تەممووز]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٠#ئاب|ئاب]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٠#ئەیلوول|ئەیلوول]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٠#تشرینی یەکەم|تشرینی یەکەم]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٠#تشرینی دووەم|تشرینی دووەم]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٢٠#کانوونی یەکەم|کانوونی یەکەم]]
|group8 = [[مردنەکان لە ٢٠١٩|٢٠١٩]]
|list8 =
* [[مردنەکان لە ٢٠١٩#کانوونی دووەم|کانوونی دووەم]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٩#شوبات|شوبات]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٩#ئازار|ئازار]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٩#نیسان|نیسان]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٩#ئایار|ئایار]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٩#حوزەیران|حوزەیران]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٩#تەممووز|تەممووز]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٩#ئاب|ئاب]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٩#ئەیلوول|ئەیلوول]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٩#تشرینی یەکەم|تشرینی یەکەم]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٩#تشرینی دووەم|تشرینی دووەم]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٩#کانوونی یەکەم|کانوونی یەکەم]]
|group9 = [[مردنەکان لە ٢٠١٨|٢٠١٨]]
|list9 =
* [[مردنەکان لە ٢٠١٨#کانوونی دووەم|کانوونی دووەم]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٨#شوبات|شوبات]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٨#ئازار|ئازار]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٨#نیسان|نیسان]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٨#ئایار|ئایار]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٨#حوزەیران|حوزەیران]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٨#تەممووز|تەممووز]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٨#ئاب|ئاب]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٨#ئەیلوول|ئەیلوول]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٨#تشرینی یەکەم|تشرینی یەکەم]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٨#تشرینی دووەم|تشرینی دووەم]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٨#کانوونی یەکەم|کانوونی یەکەم]]
|group10 = [[مردنەکان لە ٢٠١٧|٢٠١٧]]
|list10 =
* [[مردنەکان لە ٢٠١٧#کانوونی دووەم|کانوونی دووەم]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٧#شوبات|شوبات]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٧#ئازار|ئازار]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٧#نیسان|نیسان]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٧#ئایار|ئایار]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٧#حوزەیران|حوزەیران]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٧#تەممووز|تەممووز]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٧#ئاب|ئاب]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٧#ئەیلوول|ئەیلوول]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٧#تشرینی یەکەم|تشرینی یەکەم]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٧#تشرینی دووەم|تشرینی دووەم]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٧#کانوونی یەکەم|کانوونی یەکەم]]
|group11 = [[مردنەکان لە ٢٠١٦|٢٠١٦]]
|list11 =
* [[مردنەکان لە ٢٠١٦#کانوونی دووەم|کانوونی دووەم]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٦#شوبات|شوبات]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٦#ئازار|ئازار]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٦#نیسان|نیسان]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٦#ئایار|ئایار]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٦#حوزەیران|حوزەیران]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٦#تەممووز|تەممووز]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٦#ئاب|ئاب]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٦#ئەیلوول|ئەیلوول]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٦#تشرینی یەکەم|تشرینی یەکەم]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٦#تشرینی دووەم|تشرینی دووەم]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٦#کانوونی یەکەم|کانوونی یەکەم]]
|group12 = ساڵانی{{ھن}}پێشوو
|list12 =
* [[مردنەکان لە ٢٠١٥|٢٠١٥]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٤|٢٠١٤]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٣|٢٠١٣]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٢|٢٠١٢]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١١|٢٠١١]]
* [[مردنەکان لە ٢٠١٠|٢٠١٠]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٠٩|٢٠٠٩]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٠٨|٢٠٠٨]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٠٧|٢٠٠٧]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٠٦|٢٠٠٦]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٠٥|٢٠٠٥]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٠٤|٢٠٠٤]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٠٣|٢٠٠٣]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٠٢|٢٠٠٢]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٠١|٢٠٠١]]
* [[مردنەکان لە ٢٠٠٠|٢٠٠٠]]
* [[مردنەکان لە ١٩٩٩|١٩٩٩]]
* [[مردنەکان لە ١٩٩٨|١٩٩٨]]
* [[مردنەکان لە ١٩٩٧|١٩٩٧]]
* [[مردنەکان لە ١٩٩٦|١٩٩٦]]}}&lt;noinclude&gt;
{{بەڵگەنامە}}
[[پۆل:سندووقە ڕێنیشاندەرییەکانی زانستی کۆمەڵایەتی و کۆمەڵگە]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5b93k0d4lpb8qo1580z8cefdeqdwgx2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڕێکۆنکیستا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>157777</id>
    <revision>
      <id>1580469</id>
      <parentid>1438986</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T16:29:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1silent scientist</username>
        <id>51740</id>
      </contributor>
      <origin>1580469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15571" sha1="q9eceynktd0cw9qestndn72ci923b6o" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict
| conflict    = رێکۆنکیستا
| partof      =
| image       = MoorandChristianBattle.png
| image_size  = 300px
| caption     = موورەکان و کریستیانەکان لە شەڕی رێکۆنکیستا، لەلایەن ''[[کانتیگاس دێ سانتا ماریا]]''وە نەخشینراوە
| date        = ٧١١–١٤٩٢ (٧٨١ ساڵ)
| place       = [[نیمچەدوورگەی ئیبیریا]]
| casus       =
| territory   =
| result      = ھەموو ناوچەکانی ئیبیریای ژێر دەسەڵاتی موسڵمانەکان لەلایەن شانشینە کریستیانەکان گیرانەوە{{ھن}}[[فەرمانی ئالھەمبرا]]{{ھن}}[[ئایین گۆڕینی بەزۆرەملێی موسڵمانەکان لە ئیسپانیا]]
| combatant1  =
  {{plainlist |
* [[File:Royal flag of Ramiro I of Asturies.svg|22px]] [[شانشینی ئاستوریاس]]
* [[File:Royal Banner of León.svg|22px]] [[شانشینی لێیۆن]]
* [[File:Flag of Castile.svg|22px]] [[شانشینی کاستیڵ]]
* [[File:Bandera de Reino de Navarra.svg|22px]] [[شانشینی ناڤار]]
* [[File:Royal Banner of Aragón.svg|22px]] [[شانشینی ئاراگۆن]]
* [[File:Flag of the Kingdom of Portugal (1248–1385).svg|22px]] [[شانشینی پورتوگال]]
* [[File:Royal Banner of Aragón.svg|22px]] [[تاج ئاراگۆن]]
* [[فەرمانی سەربازی (کۆمەڵگای ئایینی)|فەرمانی سەربازی]]
* [[File:Umayyad Flag.svg|22px|border]] [[دەوڵەتی ئەمەوی|خەلافەتی ئەمەوی]]
* [[File:Umayyad Flag.svg|22px|border]] [[میرنشینی کۆردۆبا]]
* [[File:Umayyad Flag.svg|22px|border]] [[خەلافەتی ئەمەوی لە ئەندەلوس|خەلافەتی کۆردۆبا]]
* [[بەنو قاسی]]
* [[تاییفە]]
* [[File:Rectangular green flag.svg|22px]] [[زیریدەکان]]
* [[مورابیتەکان]]
* [[خەلافەتی موەحیدەکان|دەوڵەتی موەحیدەکان]]
* [[File:Royal Standard of Nasrid Dynasty Kingdom of Grenade.svg|22px]] [[میرنشینی گرانادا]]
* [[File:Flag of Zayyanid Dynasty - Algeria.svg|22px]] [[زایەنیدەکان]]&lt;ref&gt;Abou Zakarya Yah'ya Ibn Khaldoun Trad. Alfred Bel, Histoire des beni 'Abd El-Wad rois de Tlemcen jusqu'au règne d'Abou Hammou Moussa II, Alger, Imprimerie orientale Pierre Fonatana, 1904. p. &amp;nbsp;3.&lt;/ref&gt;
* [[File:Flag of Morocco 1258 1659.svg|22px]] [[سوڵتانییەتی مەرینی|دەوڵەتی مەرینی]]
* [[ساکالیبا]]&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Findlay|یەکەم١=Ronald|دوایین٢=Lundahl|یەکەم٢=Mats|سەردێڕ=The Economics of the Frontier: Conquest and Settlement|ساڵ=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Springer|پەڕە=٤٥}}&lt;/ref&gt;
}}
| commander1  =
| commander2  =
| strength1   =
| strength2   =
| casualties1 =
| casualties2 =
}}

'''رێکۆنکیستا''' (وشەیەکی [[زمانی پورتوگالی|پورتوگالی]] و [[زمانی ئیسپانی|ئیسپانی]]یە؛ Reconquista، بە واتای '''گێرانەوە''' یان '''گرتنەوە''' دێت). ماوەیەکی ٧٨٠ ساڵی بوو لە مێژووی [[نیمچەدوورگەی ئیبیریا]] کە [[داگیرکاری خەلافەتی ئەمەوی بۆ سەر ھیسپانیا|خەلافەتی ئەمەوی داگیرکاری کرد بۆ سەر ھیسپانیا]] لە ٧١١، و [[جەنگی گرانادا|تێکشکانیشیان]] بەرامبەر [[جیھانی مەسیحییەت|شانشینە کریستیانەکان]] لە ١٤٩٢.

سەرەتای «ڕیکۆنکێستا» بە شێوەیەکی نەریتی مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ [[جەنگی کۆڤادۆنگا]] (٧١٨ یان ٧٢٢)، نزیکەی دەەیەک دوای دەستپێکردنی [[فەتحی ئیسلامی بۆ نیمچەدوورگەی ئیبیریا]]، کە تێیدا سوپای [[شانشینی ئەستۆریاس]] یەکەم سەرکەوتنی کریستیانەکانی بەسەر ھێزەکانی [[خەلافەتی ئەمەوی]] بەدەستھێنا لەو کاتەوەی داگیرکاریی سەربازی دەستی پێکردبوو.&lt;ref&gt;{{harvnb|Collins|1989|p=147}}; {{harvnb|Reilly|1993|pp=75–76}}; {{harvnb|Deyermond|1985|p=346}}; {{harvnb|Hillgarth|2009|p=66 n. 28}}&lt;/ref&gt; تا سەرەتای سەدەی ١١یەم، [[دەوڵەتی ئەمەویی کۆردۆبا]] لەژێر گوشاری سەربازیی بەردەوامدا ھەڵوەشایەوە بۆ زنجیرەیەک دەوڵەتی جێگرەوەی بچووک کە بە «[[تائیفە|تائیفەکان]]» دەناسران. شانشینەکانی باکوور زیاتر لە دژی ئەم میرنشینە بچووکانە پێشڕەوییان کرد و زۆرجار وایان لێ دەکردن «[[پاریاس|پاریاس]]» – [[باج]] بۆ دەستەبەرکردنی پاراستن – بدەن.&lt;ref&gt;[http://buscon.rae.es/draeI/SrvltConsulta?TIPO_BUS=3&amp;LEMA=parias &quot;parias.&quot;] ''[[Diccionario de la Lengua Española]]'', 22nd ed. (online).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;According to Catlos, 83, Arabic authors referred to the ''parias'' as a ''[[jizya]]'', the equivalent of the Islamic head tax on non-believers.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;fletcher&quot;&gt;Fletcher, 7–8.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Reilly, 9.&lt;/ref&gt;

دوای سەوھەڵدانەوەی [[خەلافەتی موەحیدوونی|موەحیدوونی]] لە سەدەی ١٢یەمدا، شانشینە کریستیانەکانی [[شانشینی لیۆن|لیۆن]]، [[شانشینی کاستیا|کاستیا]]، [[شانشینی ئاراگۆن|ئاراگۆن]]، [[شانشینی ناڤار|ناڤار]]، و [[شانشینی پورتوگال|پورتوگال]] لە ماوەی دەەیەکانی دواتردا دەستکەوتی خاکی زیاتریان بەدەستھێنا. دوای [[جەنگی لاس ناڤاس دی تۆلۆسا]]ی یەکلاکەرەوە لە ساڵی ١٢١٢، ناوەندە سەرەکییەکانی ژێر دەسەڵاتی موسڵمانان لە ماوەی سەدەی ١٣یەمدا کەوتنە دەست ھێزە کریستیانەکان، لەوانە [[گەمارۆدانی کۆردۆبا (١٢٣٦)|گەمارۆدانی کۆردۆبا]] لە ساڵی ١٢٣٦ و [[گەمارۆدانی سێڤیلیا]] لە ساڵی ١٢٤٨، و [[میرنشینی گرانادا|گرانادا]] وەک تاقە دەوڵەتی ژێر دەسەڵاتی موسڵمانان لە باشوور مایەوە، کە لەوێ وەک [[دەوڵەتی باجدەر|قەوارەیەکی باجدەر]] بەردەوام بوو. کارەکانی پاشا لەپێش کارەکانی لۆردە ناوخۆیییەکانەوە بوون بە یارمەتی [[فەرمانی سەربازی (کۆمەڵگەی ئایینی)|فەرمانە سەربازییەکان]] و ھەروەھا لەلایەن «[[ڕیپۆبلاسین|ڕیپۆبلاسین]]» پاڵپشتی دەکرا، کە نیشتەجێکردنەوەی خاکەکە بوو لەلایەن شانشینە کریستیانەکانەوە.&lt;ref&gt;Porto Editora – Reconquista Cristã na Infopédia [em linha]. Porto: Porto Editora. [consult. 16 April 2024 12:44:27]. Disponível em https://www.infopedia.pt/$reconquista-crista&lt;/ref&gt; دوای [[جەنگی گرانادا|خۆبەدەستەوەدانی گرانادا]] لە کانوونی دووەمی ١٤٩٢، تەواوی نیمچەدوورگەی ئیبیریا لەلایەن فەرمانڕەوا کریستیانەکانەوە کۆنترۆڵ کرا. لە ٣٠ی تەممووزی ١٤٩٢، وەک دەرەنجامی [[فەرمانی حەمرا]]، [[جولەکەکانی ئیسپانیا و پورتوگال|کۆمەڵگە جولەکەکانی کاستیا و ئاراگۆن]]—کە نزیکەی ٢٠٠،٠٠٠ کەس بوون—[[دەرکردنی جولەکەکان لە ئیسپانیا|بە زۆر دەرکران]]. بەدوای داگیرکارییەکەدا زنجیرەیەک فەرمان (١٤٩٩–١٥٢٦) دەرچوون کە [[گۆڕینی ئایینی زۆرەملێی موسڵمانان لە ئیسپانیا|گۆڕینی ئایینی زۆرەملێی موسڵمانانی کاستیا، ناڤار و ئاراگۆن]]یان سەپاند؛ ئەم گرووپانە لە [[ئیسپانیای ھابسبۆرگ]] [[دەرکردنی مۆریسکییەکان|دەرکران]] بە زنجیرەیەک فەرمان کە لە ساڵی ١٦٠٩وە دەستی پێکرد.&lt;ref name=&quot;Perry2012&quot;&gt;{{cite book|author=Mary Elizabeth Perry|editor=Kevin Ingram|title=The Conversos and Moriscos in Late Medieval Spain and Beyond: Volume Two: The Morisco Issue|chapter-url=https://books.google.com/books?id=nQ0yAQAAQBAJ&amp;pg=PA167|date= 2012|publisher=Brill|isbn=978-90-04-22860-3|page=167|chapter=8: Morisco Stories and the Complexities of Resistance and Assimilation}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dadson2014&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=RtDCAwAAQBAJ&amp;pg=PA101|title=Tolerance and Coexistence in Early Modern Spain: Old Christians and Moriscos in the Campo de Calatrava|first=Trevor J.|last=Dadson|date=2014|publisher=Boydell &amp; Brewer Ltd|page=101|isbn=978-1855662735}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Boase|first=Roger|date=4 April 2002|title=The Muslim Expulsion from Spain|journal=[[History Today]]|volume=52|issue=4|quote=The majority of those permanently expelled settling in the [[Maghreb]] or [[Barbary Coast]], especially in Oran, Tunis, Tlemcen, Tetuán, Rabat and Salé. Many travelled overland to France, but after the assassination of Henry of Navarre by Ravaillac in May 1610, they were forced to emigrate to Italy, Sicily or Constantinople.}}&lt;/ref&gt; نزیکەی سێ ملیۆن موسڵمان لە نێوان ساڵانی ١٤٩٢ بۆ ١٦١٠ کۆچیان کرد یان لە ئیسپانیا دەرکران.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Islamic Encounters |url=https://www.brown.edu/Facilities/John_Carter_Brown_Library/exhibitions/islamic/pages/spain.html |access-date=25 May 2023 |website=www.brown.edu |publisher=[[Brown University]] |quote=Between 1492 and 1610, some 3,000,000 Muslims voluntarily left or were expelled from Spain, resettling in North Africa. |archive-date=13 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240713195143/https://www.brown.edu/Facilities/John_Carter_Brown_Library/exhibitions/islamic/pages/spain.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

لە سەرەتای سەدەی ١٩یەمەوە،&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.diariodeburgos.es/noticia/ZD86B418D-DD64-5400-8FBA1220E9A23524/20131102/reconquista/es/mito |title=La reconquista es un mito|date=2 November 2013 |website= Diario de Burgos|language=es|access-date=13 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190925134813/https://www.diariodeburgos.es/noticia/ZD86B418D-DD64-5400-8FBA1220E9A23524/20131102/reconquista/es/mito |archive-date=25 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; مێژوونووسیی نەریتی زاراوەی «ڕیکۆنکێستا»ی وەک گەڕاندنەوەی [[شانشینی ڤیزگۆت]] بەسەر خاکە داگیرکراوەکاندا بەکارھێناوە.&lt;ref&gt;{{Cite report|last=Ríos Saloma|first=Martín|title=La Reconquista: génesis de un mito historiográfico |url= https://www.redalyc.org/pdf/589/58922939009.pdf|publisher=Instituto de Investigaciones Histۆricas/UNAM Departamento de Historia México|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053429/http://www.redalyc.org/pdf/589/58922939009.pdf |archive-date=4 March 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sanjuán, Alejandro García. [https://www.researchgate.net/profile/Alejandro_Garcia-Sanjuan/publication/270048623_Al-Andalus_en_la_historiografia_del_nacionalismo_espanolista_Entre_la_Espana_musulmana_y_la_Reconquista_siglos_XIX-XXI/links/549e989c0cf202801ea7b7f3/Al-Andalus-en-la-historiografia-del-nacionalismo-espanolista-Entre-la-Espana-musulmana-y-la-Reconquista-siglos-XIX-XXI.pdf#page=65 &quot;Al-Andalus en la historiografía del nacionalismo españolista (siglos xix–xxi). Entre la Reconquista y la España musulmana.&quot;] ''A 1300 Años de la conquista de Al-Andalus (711–2011)'' (2012): 65.&lt;/ref&gt; چەمکی «ڕیکۆنکێستا»، کە لە مێژوونووسیی ئیسپانیدا لە نیوەی دووەمی سەدەی ١٩یەمدا چەسپا، پەیوەست بوو بە [[نەتەوەپەرستیی ئیسپانی]] لە ماوەی سەردەمی [[نەتەوەپەرستیی ڕۆمانتیک]].&lt;ref name=&quot;Fitz2009&quot;&gt;{{harvnb|García Fitz|2009|pp=144–145}} &quot;Hay que reconocer que la irrupción de este concepto en la historiografía hispánica del siglo XIX, con su fuerte carga nacionalista, romántica y, en ocasiones, colonialista, tuvo un éxito notable y se transmitió, manteniendo algunos de sus rasgos identitarios más llamativos, a la del siglo XX. [It is necessary to recognize that the emergence of this concept in Iberian historiography of the 19th century, with its strong dual nationalistic, romantic and, at times, colonialist emphasis, had a remarkable success and was transmitted, retaining some of its most striking features, into the 20th century.]&quot;&lt;/ref&gt; لێکۆڵینەوە نوێیەکان «ڕیکۆنکێستا» وەک پرۆسەیەک وەسف دەکەن کە لە چەندین قۆناغدا و بە جیاوازیی ناوچەیی بەڕێوەچووە.&lt;ref name=&quot;Fernández-Morera2016&quot;&gt;{{cite book |last1=Fernández-Morera |first1=Darío |url=https://books.google.com/books?id=PJNgCwAAQBAJ&amp;pg=PT50 |title=The Myth of the Andalusian Paradise |date=2016 |publisher=Open Road Media |isbn=978-1-5040-3469-2 |page=50 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;O'Callaghan2013&quot;&gt;{{cite book |last1=O'Callaghan |first1=Joseph F. |url=https://books.google.com/books?id=6fPSBQAAQBAJ&amp;pg=PA18 |title=Reconquest and Crusade in Medieval Spain |date=2013 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-0306-6 |pages=18–19}}&lt;/ref&gt; ئەمە ئیلھامبەخشە بۆ فێستیڤاڵی «[[مۆرۆس و کریستیانۆس|مۆرۆس و کریستیانۆس]]»، کە لە باشووری [[کۆمەڵگەی ڤالێنسیا]] باوە، و ھەروەھا لە بەشێک لە [[ئەمریکای ئیسپانی]] ئاھەنگی بۆ دەگێڕدرێت. بەگوێرەی ڕوانگەیەکی [[ئیسلامۆفۆبیا|ئیسلامۆفۆبیکانە]]، ئەم چەمکە ھێمایەکی گرینگە بۆ [[ڕاستڕەوی توندڕەو|ڕاستڕەوی توندڕەوی]] ئەورووپی لە سەدەی ٢١ەمدا.{{Sfn|Silva|2020|pp=57–65}}&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Paone |first1=Antony |last2=Thomas |first2=Leigh |date=6 December 2021 |title=Far-right French presidential hopeful promises 'reconquest' at rally|work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/europe/far-right-french-presidential-hopeful-promises-reconquest-rally-2021-12-05/ |access-date=22 June 2022}}&lt;/ref&gt;

== پەڕاوێزەکان ==
{{پەڕاوێزەکان}}

== سەرچاوەکان ==
* [[:en:Reconquista|ویکیپیدیای ئینگلیزی؛ Reconquista]]

{{مێژوو-کۆلکە}}
{{پۆلی کۆمنز|Reconquista}}
{{تووڵی دەروازە|ئیسپانیا|ئیسلام|پورتوگال|مێژوو|شەڕ}}

[[پۆل:مێژووی باسک]]
[[پۆل:مێژووی کەتەلۆنیا]]
[[پۆل:مێژووی ئەندەلوس]]
[[پۆل:بەنو قاسی]]
[[پۆل:میمەکانی ئینتەرنێت]]
[[پۆل:ئیسلام لە ئیسپانیا]]
[[پۆل:وشە سیاسییەکان]]
[[پۆل:ئەو شەڕانەی کە کۆماری جێنەوای تێدا بەشداربوون]]
[[پۆل:شەڕەکانی خاچپەرستان]]</text>
      <sha1>q9eceynktd0cw9qestndn72ci923b6o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580470</id>
      <parentid>1580469</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T16:30:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1silent scientist</username>
        <id>51740</id>
      </contributor>
      <comment>/* پەڕاوێزەکان */</comment>
      <origin>1580470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15514" sha1="32gg2lqzlzb8mlcyai15qnh22itowh2" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict
| conflict    = رێکۆنکیستا
| partof      =
| image       = MoorandChristianBattle.png
| image_size  = 300px
| caption     = موورەکان و کریستیانەکان لە شەڕی رێکۆنکیستا، لەلایەن ''[[کانتیگاس دێ سانتا ماریا]]''وە نەخشینراوە
| date        = ٧١١–١٤٩٢ (٧٨١ ساڵ)
| place       = [[نیمچەدوورگەی ئیبیریا]]
| casus       =
| territory   =
| result      = ھەموو ناوچەکانی ئیبیریای ژێر دەسەڵاتی موسڵمانەکان لەلایەن شانشینە کریستیانەکان گیرانەوە{{ھن}}[[فەرمانی ئالھەمبرا]]{{ھن}}[[ئایین گۆڕینی بەزۆرەملێی موسڵمانەکان لە ئیسپانیا]]
| combatant1  =
  {{plainlist |
* [[File:Royal flag of Ramiro I of Asturies.svg|22px]] [[شانشینی ئاستوریاس]]
* [[File:Royal Banner of León.svg|22px]] [[شانشینی لێیۆن]]
* [[File:Flag of Castile.svg|22px]] [[شانشینی کاستیڵ]]
* [[File:Bandera de Reino de Navarra.svg|22px]] [[شانشینی ناڤار]]
* [[File:Royal Banner of Aragón.svg|22px]] [[شانشینی ئاراگۆن]]
* [[File:Flag of the Kingdom of Portugal (1248–1385).svg|22px]] [[شانشینی پورتوگال]]
* [[File:Royal Banner of Aragón.svg|22px]] [[تاج ئاراگۆن]]
* [[فەرمانی سەربازی (کۆمەڵگای ئایینی)|فەرمانی سەربازی]]
* [[File:Umayyad Flag.svg|22px|border]] [[دەوڵەتی ئەمەوی|خەلافەتی ئەمەوی]]
* [[File:Umayyad Flag.svg|22px|border]] [[میرنشینی کۆردۆبا]]
* [[File:Umayyad Flag.svg|22px|border]] [[خەلافەتی ئەمەوی لە ئەندەلوس|خەلافەتی کۆردۆبا]]
* [[بەنو قاسی]]
* [[تاییفە]]
* [[File:Rectangular green flag.svg|22px]] [[زیریدەکان]]
* [[مورابیتەکان]]
* [[خەلافەتی موەحیدەکان|دەوڵەتی موەحیدەکان]]
* [[File:Royal Standard of Nasrid Dynasty Kingdom of Grenade.svg|22px]] [[میرنشینی گرانادا]]
* [[File:Flag of Zayyanid Dynasty - Algeria.svg|22px]] [[زایەنیدەکان]]&lt;ref&gt;Abou Zakarya Yah'ya Ibn Khaldoun Trad. Alfred Bel, Histoire des beni 'Abd El-Wad rois de Tlemcen jusqu'au règne d'Abou Hammou Moussa II, Alger, Imprimerie orientale Pierre Fonatana, 1904. p. &amp;nbsp;3.&lt;/ref&gt;
* [[File:Flag of Morocco 1258 1659.svg|22px]] [[سوڵتانییەتی مەرینی|دەوڵەتی مەرینی]]
* [[ساکالیبا]]&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Findlay|یەکەم١=Ronald|دوایین٢=Lundahl|یەکەم٢=Mats|سەردێڕ=The Economics of the Frontier: Conquest and Settlement|ساڵ=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Springer|پەڕە=٤٥}}&lt;/ref&gt;
}}
| commander1  =
| commander2  =
| strength1   =
| strength2   =
| casualties1 =
| casualties2 =
}}

'''رێکۆنکیستا''' (وشەیەکی [[زمانی پورتوگالی|پورتوگالی]] و [[زمانی ئیسپانی|ئیسپانی]]یە؛ Reconquista، بە واتای '''گێرانەوە''' یان '''گرتنەوە''' دێت). ماوەیەکی ٧٨٠ ساڵی بوو لە مێژووی [[نیمچەدوورگەی ئیبیریا]] کە [[داگیرکاری خەلافەتی ئەمەوی بۆ سەر ھیسپانیا|خەلافەتی ئەمەوی داگیرکاری کرد بۆ سەر ھیسپانیا]] لە ٧١١، و [[جەنگی گرانادا|تێکشکانیشیان]] بەرامبەر [[جیھانی مەسیحییەت|شانشینە کریستیانەکان]] لە ١٤٩٢.

سەرەتای «ڕیکۆنکێستا» بە شێوەیەکی نەریتی مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ [[جەنگی کۆڤادۆنگا]] (٧١٨ یان ٧٢٢)، نزیکەی دەەیەک دوای دەستپێکردنی [[فەتحی ئیسلامی بۆ نیمچەدوورگەی ئیبیریا]]، کە تێیدا سوپای [[شانشینی ئەستۆریاس]] یەکەم سەرکەوتنی کریستیانەکانی بەسەر ھێزەکانی [[خەلافەتی ئەمەوی]] بەدەستھێنا لەو کاتەوەی داگیرکاریی سەربازی دەستی پێکردبوو.&lt;ref&gt;{{harvnb|Collins|1989|p=147}}; {{harvnb|Reilly|1993|pp=75–76}}; {{harvnb|Deyermond|1985|p=346}}; {{harvnb|Hillgarth|2009|p=66 n. 28}}&lt;/ref&gt; تا سەرەتای سەدەی ١١یەم، [[دەوڵەتی ئەمەویی کۆردۆبا]] لەژێر گوشاری سەربازیی بەردەوامدا ھەڵوەشایەوە بۆ زنجیرەیەک دەوڵەتی جێگرەوەی بچووک کە بە «[[تائیفە|تائیفەکان]]» دەناسران. شانشینەکانی باکوور زیاتر لە دژی ئەم میرنشینە بچووکانە پێشڕەوییان کرد و زۆرجار وایان لێ دەکردن «[[پاریاس|پاریاس]]» – [[باج]] بۆ دەستەبەرکردنی پاراستن – بدەن.&lt;ref&gt;[http://buscon.rae.es/draeI/SrvltConsulta?TIPO_BUS=3&amp;LEMA=parias &quot;parias.&quot;] ''[[Diccionario de la Lengua Española]]'', 22nd ed. (online).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;According to Catlos, 83, Arabic authors referred to the ''parias'' as a ''[[jizya]]'', the equivalent of the Islamic head tax on non-believers.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;fletcher&quot;&gt;Fletcher, 7–8.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Reilly, 9.&lt;/ref&gt;

دوای سەوھەڵدانەوەی [[خەلافەتی موەحیدوونی|موەحیدوونی]] لە سەدەی ١٢یەمدا، شانشینە کریستیانەکانی [[شانشینی لیۆن|لیۆن]]، [[شانشینی کاستیا|کاستیا]]، [[شانشینی ئاراگۆن|ئاراگۆن]]، [[شانشینی ناڤار|ناڤار]]، و [[شانشینی پورتوگال|پورتوگال]] لە ماوەی دەەیەکانی دواتردا دەستکەوتی خاکی زیاتریان بەدەستھێنا. دوای [[جەنگی لاس ناڤاس دی تۆلۆسا]]ی یەکلاکەرەوە لە ساڵی ١٢١٢، ناوەندە سەرەکییەکانی ژێر دەسەڵاتی موسڵمانان لە ماوەی سەدەی ١٣یەمدا کەوتنە دەست ھێزە کریستیانەکان، لەوانە [[گەمارۆدانی کۆردۆبا (١٢٣٦)|گەمارۆدانی کۆردۆبا]] لە ساڵی ١٢٣٦ و [[گەمارۆدانی سێڤیلیا]] لە ساڵی ١٢٤٨، و [[میرنشینی گرانادا|گرانادا]] وەک تاقە دەوڵەتی ژێر دەسەڵاتی موسڵمانان لە باشوور مایەوە، کە لەوێ وەک [[دەوڵەتی باجدەر|قەوارەیەکی باجدەر]] بەردەوام بوو. کارەکانی پاشا لەپێش کارەکانی لۆردە ناوخۆیییەکانەوە بوون بە یارمەتی [[فەرمانی سەربازی (کۆمەڵگەی ئایینی)|فەرمانە سەربازییەکان]] و ھەروەھا لەلایەن «[[ڕیپۆبلاسین|ڕیپۆبلاسین]]» پاڵپشتی دەکرا، کە نیشتەجێکردنەوەی خاکەکە بوو لەلایەن شانشینە کریستیانەکانەوە.&lt;ref&gt;Porto Editora – Reconquista Cristã na Infopédia [em linha]. Porto: Porto Editora. [consult. 16 April 2024 12:44:27]. Disponível em https://www.infopedia.pt/$reconquista-crista&lt;/ref&gt; دوای [[جەنگی گرانادا|خۆبەدەستەوەدانی گرانادا]] لە کانوونی دووەمی ١٤٩٢، تەواوی نیمچەدوورگەی ئیبیریا لەلایەن فەرمانڕەوا کریستیانەکانەوە کۆنترۆڵ کرا. لە ٣٠ی تەممووزی ١٤٩٢، وەک دەرەنجامی [[فەرمانی حەمرا]]، [[جولەکەکانی ئیسپانیا و پورتوگال|کۆمەڵگە جولەکەکانی کاستیا و ئاراگۆن]]—کە نزیکەی ٢٠٠،٠٠٠ کەس بوون—[[دەرکردنی جولەکەکان لە ئیسپانیا|بە زۆر دەرکران]]. بەدوای داگیرکارییەکەدا زنجیرەیەک فەرمان (١٤٩٩–١٥٢٦) دەرچوون کە [[گۆڕینی ئایینی زۆرەملێی موسڵمانان لە ئیسپانیا|گۆڕینی ئایینی زۆرەملێی موسڵمانانی کاستیا، ناڤار و ئاراگۆن]]یان سەپاند؛ ئەم گرووپانە لە [[ئیسپانیای ھابسبۆرگ]] [[دەرکردنی مۆریسکییەکان|دەرکران]] بە زنجیرەیەک فەرمان کە لە ساڵی ١٦٠٩وە دەستی پێکرد.&lt;ref name=&quot;Perry2012&quot;&gt;{{cite book|author=Mary Elizabeth Perry|editor=Kevin Ingram|title=The Conversos and Moriscos in Late Medieval Spain and Beyond: Volume Two: The Morisco Issue|chapter-url=https://books.google.com/books?id=nQ0yAQAAQBAJ&amp;pg=PA167|date= 2012|publisher=Brill|isbn=978-90-04-22860-3|page=167|chapter=8: Morisco Stories and the Complexities of Resistance and Assimilation}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dadson2014&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=RtDCAwAAQBAJ&amp;pg=PA101|title=Tolerance and Coexistence in Early Modern Spain: Old Christians and Moriscos in the Campo de Calatrava|first=Trevor J.|last=Dadson|date=2014|publisher=Boydell &amp; Brewer Ltd|page=101|isbn=978-1855662735}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Boase|first=Roger|date=4 April 2002|title=The Muslim Expulsion from Spain|journal=[[History Today]]|volume=52|issue=4|quote=The majority of those permanently expelled settling in the [[Maghreb]] or [[Barbary Coast]], especially in Oran, Tunis, Tlemcen, Tetuán, Rabat and Salé. Many travelled overland to France, but after the assassination of Henry of Navarre by Ravaillac in May 1610, they were forced to emigrate to Italy, Sicily or Constantinople.}}&lt;/ref&gt; نزیکەی سێ ملیۆن موسڵمان لە نێوان ساڵانی ١٤٩٢ بۆ ١٦١٠ کۆچیان کرد یان لە ئیسپانیا دەرکران.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Islamic Encounters |url=https://www.brown.edu/Facilities/John_Carter_Brown_Library/exhibitions/islamic/pages/spain.html |access-date=25 May 2023 |website=www.brown.edu |publisher=[[Brown University]] |quote=Between 1492 and 1610, some 3,000,000 Muslims voluntarily left or were expelled from Spain, resettling in North Africa. |archive-date=13 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240713195143/https://www.brown.edu/Facilities/John_Carter_Brown_Library/exhibitions/islamic/pages/spain.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

لە سەرەتای سەدەی ١٩یەمەوە،&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.diariodeburgos.es/noticia/ZD86B418D-DD64-5400-8FBA1220E9A23524/20131102/reconquista/es/mito |title=La reconquista es un mito|date=2 November 2013 |website= Diario de Burgos|language=es|access-date=13 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190925134813/https://www.diariodeburgos.es/noticia/ZD86B418D-DD64-5400-8FBA1220E9A23524/20131102/reconquista/es/mito |archive-date=25 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; مێژوونووسیی نەریتی زاراوەی «ڕیکۆنکێستا»ی وەک گەڕاندنەوەی [[شانشینی ڤیزگۆت]] بەسەر خاکە داگیرکراوەکاندا بەکارھێناوە.&lt;ref&gt;{{Cite report|last=Ríos Saloma|first=Martín|title=La Reconquista: génesis de un mito historiográfico |url= https://www.redalyc.org/pdf/589/58922939009.pdf|publisher=Instituto de Investigaciones Histۆricas/UNAM Departamento de Historia México|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053429/http://www.redalyc.org/pdf/589/58922939009.pdf |archive-date=4 March 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sanjuán, Alejandro García. [https://www.researchgate.net/profile/Alejandro_Garcia-Sanjuan/publication/270048623_Al-Andalus_en_la_historiografia_del_nacionalismo_espanolista_Entre_la_Espana_musulmana_y_la_Reconquista_siglos_XIX-XXI/links/549e989c0cf202801ea7b7f3/Al-Andalus-en-la-historiografia-del-nacionalismo-espanolista-Entre-la-Espana-musulmana-y-la-Reconquista-siglos-XIX-XXI.pdf#page=65 &quot;Al-Andalus en la historiografía del nacionalismo españolista (siglos xix–xxi). Entre la Reconquista y la España musulmana.&quot;] ''A 1300 Años de la conquista de Al-Andalus (711–2011)'' (2012): 65.&lt;/ref&gt; چەمکی «ڕیکۆنکێستا»، کە لە مێژوونووسیی ئیسپانیدا لە نیوەی دووەمی سەدەی ١٩یەمدا چەسپا، پەیوەست بوو بە [[نەتەوەپەرستیی ئیسپانی]] لە ماوەی سەردەمی [[نەتەوەپەرستیی ڕۆمانتیک]].&lt;ref name=&quot;Fitz2009&quot;&gt;{{harvnb|García Fitz|2009|pp=144–145}} &quot;Hay que reconocer que la irrupción de este concepto en la historiografía hispánica del siglo XIX, con su fuerte carga nacionalista, romántica y, en ocasiones, colonialista, tuvo un éxito notable y se transmitió, manteniendo algunos de sus rasgos identitarios más llamativos, a la del siglo XX. [It is necessary to recognize that the emergence of this concept in Iberian historiography of the 19th century, with its strong dual nationalistic, romantic and, at times, colonialist emphasis, had a remarkable success and was transmitted, retaining some of its most striking features, into the 20th century.]&quot;&lt;/ref&gt; لێکۆڵینەوە نوێیەکان «ڕیکۆنکێستا» وەک پرۆسەیەک وەسف دەکەن کە لە چەندین قۆناغدا و بە جیاوازیی ناوچەیی بەڕێوەچووە.&lt;ref name=&quot;Fernández-Morera2016&quot;&gt;{{cite book |last1=Fernández-Morera |first1=Darío |url=https://books.google.com/books?id=PJNgCwAAQBAJ&amp;pg=PT50 |title=The Myth of the Andalusian Paradise |date=2016 |publisher=Open Road Media |isbn=978-1-5040-3469-2 |page=50 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;O'Callaghan2013&quot;&gt;{{cite book |last1=O'Callaghan |first1=Joseph F. |url=https://books.google.com/books?id=6fPSBQAAQBAJ&amp;pg=PA18 |title=Reconquest and Crusade in Medieval Spain |date=2013 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-0306-6 |pages=18–19}}&lt;/ref&gt; ئەمە ئیلھامبەخشە بۆ فێستیڤاڵی «[[مۆرۆس و کریستیانۆس|مۆرۆس و کریستیانۆس]]»، کە لە باشووری [[کۆمەڵگەی ڤالێنسیا]] باوە، و ھەروەھا لە بەشێک لە [[ئەمریکای ئیسپانی]] ئاھەنگی بۆ دەگێڕدرێت. بەگوێرەی ڕوانگەیەکی [[ئیسلامۆفۆبیا|ئیسلامۆفۆبیکانە]]، ئەم چەمکە ھێمایەکی گرینگە بۆ [[ڕاستڕەوی توندڕەو|ڕاستڕەوی توندڕەوی]] ئەورووپی لە سەدەی ٢١ەمدا.{{Sfn|Silva|2020|pp=57–65}}&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Paone |first1=Antony |last2=Thomas |first2=Leigh |date=6 December 2021 |title=Far-right French presidential hopeful promises 'reconquest' at rally|work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/europe/far-right-french-presidential-hopeful-promises-reconquest-rally-2021-12-05/ |access-date=22 June 2022}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
* [[:en:Reconquista|ویکیپیدیای ئینگلیزی؛ Reconquista]]

{{مێژوو-کۆلکە}}
{{پۆلی کۆمنز|Reconquista}}
{{تووڵی دەروازە|ئیسپانیا|ئیسلام|پورتوگال|مێژوو|شەڕ}}

[[پۆل:مێژووی باسک]]
[[پۆل:مێژووی کەتەلۆنیا]]
[[پۆل:مێژووی ئەندەلوس]]
[[پۆل:بەنو قاسی]]
[[پۆل:میمەکانی ئینتەرنێت]]
[[پۆل:ئیسلام لە ئیسپانیا]]
[[پۆل:وشە سیاسییەکان]]
[[پۆل:ئەو شەڕانەی کە کۆماری جێنەوای تێدا بەشداربوون]]
[[پۆل:شەڕەکانی خاچپەرستان]]</text>
      <sha1>32gg2lqzlzb8mlcyai15qnh22itowh2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580471</id>
      <parentid>1580470</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T16:30:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1silent scientist</username>
        <id>51740</id>
      </contributor>
      <comment>/* سەرچاوەکان */</comment>
      <origin>1580471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15438" sha1="sxmy6nmvz63yd4arh9k1c0le1m0adlm" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict
| conflict    = رێکۆنکیستا
| partof      =
| image       = MoorandChristianBattle.png
| image_size  = 300px
| caption     = موورەکان و کریستیانەکان لە شەڕی رێکۆنکیستا، لەلایەن ''[[کانتیگاس دێ سانتا ماریا]]''وە نەخشینراوە
| date        = ٧١١–١٤٩٢ (٧٨١ ساڵ)
| place       = [[نیمچەدوورگەی ئیبیریا]]
| casus       =
| territory   =
| result      = ھەموو ناوچەکانی ئیبیریای ژێر دەسەڵاتی موسڵمانەکان لەلایەن شانشینە کریستیانەکان گیرانەوە{{ھن}}[[فەرمانی ئالھەمبرا]]{{ھن}}[[ئایین گۆڕینی بەزۆرەملێی موسڵمانەکان لە ئیسپانیا]]
| combatant1  =
  {{plainlist |
* [[File:Royal flag of Ramiro I of Asturies.svg|22px]] [[شانشینی ئاستوریاس]]
* [[File:Royal Banner of León.svg|22px]] [[شانشینی لێیۆن]]
* [[File:Flag of Castile.svg|22px]] [[شانشینی کاستیڵ]]
* [[File:Bandera de Reino de Navarra.svg|22px]] [[شانشینی ناڤار]]
* [[File:Royal Banner of Aragón.svg|22px]] [[شانشینی ئاراگۆن]]
* [[File:Flag of the Kingdom of Portugal (1248–1385).svg|22px]] [[شانشینی پورتوگال]]
* [[File:Royal Banner of Aragón.svg|22px]] [[تاج ئاراگۆن]]
* [[فەرمانی سەربازی (کۆمەڵگای ئایینی)|فەرمانی سەربازی]]
* [[File:Umayyad Flag.svg|22px|border]] [[دەوڵەتی ئەمەوی|خەلافەتی ئەمەوی]]
* [[File:Umayyad Flag.svg|22px|border]] [[میرنشینی کۆردۆبا]]
* [[File:Umayyad Flag.svg|22px|border]] [[خەلافەتی ئەمەوی لە ئەندەلوس|خەلافەتی کۆردۆبا]]
* [[بەنو قاسی]]
* [[تاییفە]]
* [[File:Rectangular green flag.svg|22px]] [[زیریدەکان]]
* [[مورابیتەکان]]
* [[خەلافەتی موەحیدەکان|دەوڵەتی موەحیدەکان]]
* [[File:Royal Standard of Nasrid Dynasty Kingdom of Grenade.svg|22px]] [[میرنشینی گرانادا]]
* [[File:Flag of Zayyanid Dynasty - Algeria.svg|22px]] [[زایەنیدەکان]]&lt;ref&gt;Abou Zakarya Yah'ya Ibn Khaldoun Trad. Alfred Bel, Histoire des beni 'Abd El-Wad rois de Tlemcen jusqu'au règne d'Abou Hammou Moussa II, Alger, Imprimerie orientale Pierre Fonatana, 1904. p. &amp;nbsp;3.&lt;/ref&gt;
* [[File:Flag of Morocco 1258 1659.svg|22px]] [[سوڵتانییەتی مەرینی|دەوڵەتی مەرینی]]
* [[ساکالیبا]]&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Findlay|یەکەم١=Ronald|دوایین٢=Lundahl|یەکەم٢=Mats|سەردێڕ=The Economics of the Frontier: Conquest and Settlement|ساڵ=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Springer|پەڕە=٤٥}}&lt;/ref&gt;
}}
| commander1  =
| commander2  =
| strength1   =
| strength2   =
| casualties1 =
| casualties2 =
}}

'''رێکۆنکیستا''' (وشەیەکی [[زمانی پورتوگالی|پورتوگالی]] و [[زمانی ئیسپانی|ئیسپانی]]یە؛ Reconquista، بە واتای '''گێرانەوە''' یان '''گرتنەوە''' دێت). ماوەیەکی ٧٨٠ ساڵی بوو لە مێژووی [[نیمچەدوورگەی ئیبیریا]] کە [[داگیرکاری خەلافەتی ئەمەوی بۆ سەر ھیسپانیا|خەلافەتی ئەمەوی داگیرکاری کرد بۆ سەر ھیسپانیا]] لە ٧١١، و [[جەنگی گرانادا|تێکشکانیشیان]] بەرامبەر [[جیھانی مەسیحییەت|شانشینە کریستیانەکان]] لە ١٤٩٢.

سەرەتای «ڕیکۆنکێستا» بە شێوەیەکی نەریتی مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ [[جەنگی کۆڤادۆنگا]] (٧١٨ یان ٧٢٢)، نزیکەی دەەیەک دوای دەستپێکردنی [[فەتحی ئیسلامی بۆ نیمچەدوورگەی ئیبیریا]]، کە تێیدا سوپای [[شانشینی ئەستۆریاس]] یەکەم سەرکەوتنی کریستیانەکانی بەسەر ھێزەکانی [[خەلافەتی ئەمەوی]] بەدەستھێنا لەو کاتەوەی داگیرکاریی سەربازی دەستی پێکردبوو.&lt;ref&gt;{{harvnb|Collins|1989|p=147}}; {{harvnb|Reilly|1993|pp=75–76}}; {{harvnb|Deyermond|1985|p=346}}; {{harvnb|Hillgarth|2009|p=66 n. 28}}&lt;/ref&gt; تا سەرەتای سەدەی ١١یەم، [[دەوڵەتی ئەمەویی کۆردۆبا]] لەژێر گوشاری سەربازیی بەردەوامدا ھەڵوەشایەوە بۆ زنجیرەیەک دەوڵەتی جێگرەوەی بچووک کە بە «[[تائیفە|تائیفەکان]]» دەناسران. شانشینەکانی باکوور زیاتر لە دژی ئەم میرنشینە بچووکانە پێشڕەوییان کرد و زۆرجار وایان لێ دەکردن «[[پاریاس|پاریاس]]» – [[باج]] بۆ دەستەبەرکردنی پاراستن – بدەن.&lt;ref&gt;[http://buscon.rae.es/draeI/SrvltConsulta?TIPO_BUS=3&amp;LEMA=parias &quot;parias.&quot;] ''[[Diccionario de la Lengua Española]]'', 22nd ed. (online).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;According to Catlos, 83, Arabic authors referred to the ''parias'' as a ''[[jizya]]'', the equivalent of the Islamic head tax on non-believers.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;fletcher&quot;&gt;Fletcher, 7–8.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Reilly, 9.&lt;/ref&gt;

دوای سەوھەڵدانەوەی [[خەلافەتی موەحیدوونی|موەحیدوونی]] لە سەدەی ١٢یەمدا، شانشینە کریستیانەکانی [[شانشینی لیۆن|لیۆن]]، [[شانشینی کاستیا|کاستیا]]، [[شانشینی ئاراگۆن|ئاراگۆن]]، [[شانشینی ناڤار|ناڤار]]، و [[شانشینی پورتوگال|پورتوگال]] لە ماوەی دەەیەکانی دواتردا دەستکەوتی خاکی زیاتریان بەدەستھێنا. دوای [[جەنگی لاس ناڤاس دی تۆلۆسا]]ی یەکلاکەرەوە لە ساڵی ١٢١٢، ناوەندە سەرەکییەکانی ژێر دەسەڵاتی موسڵمانان لە ماوەی سەدەی ١٣یەمدا کەوتنە دەست ھێزە کریستیانەکان، لەوانە [[گەمارۆدانی کۆردۆبا (١٢٣٦)|گەمارۆدانی کۆردۆبا]] لە ساڵی ١٢٣٦ و [[گەمارۆدانی سێڤیلیا]] لە ساڵی ١٢٤٨، و [[میرنشینی گرانادا|گرانادا]] وەک تاقە دەوڵەتی ژێر دەسەڵاتی موسڵمانان لە باشوور مایەوە، کە لەوێ وەک [[دەوڵەتی باجدەر|قەوارەیەکی باجدەر]] بەردەوام بوو. کارەکانی پاشا لەپێش کارەکانی لۆردە ناوخۆیییەکانەوە بوون بە یارمەتی [[فەرمانی سەربازی (کۆمەڵگەی ئایینی)|فەرمانە سەربازییەکان]] و ھەروەھا لەلایەن «[[ڕیپۆبلاسین|ڕیپۆبلاسین]]» پاڵپشتی دەکرا، کە نیشتەجێکردنەوەی خاکەکە بوو لەلایەن شانشینە کریستیانەکانەوە.&lt;ref&gt;Porto Editora – Reconquista Cristã na Infopédia [em linha]. Porto: Porto Editora. [consult. 16 April 2024 12:44:27]. Disponível em https://www.infopedia.pt/$reconquista-crista&lt;/ref&gt; دوای [[جەنگی گرانادا|خۆبەدەستەوەدانی گرانادا]] لە کانوونی دووەمی ١٤٩٢، تەواوی نیمچەدوورگەی ئیبیریا لەلایەن فەرمانڕەوا کریستیانەکانەوە کۆنترۆڵ کرا. لە ٣٠ی تەممووزی ١٤٩٢، وەک دەرەنجامی [[فەرمانی حەمرا]]، [[جولەکەکانی ئیسپانیا و پورتوگال|کۆمەڵگە جولەکەکانی کاستیا و ئاراگۆن]]—کە نزیکەی ٢٠٠،٠٠٠ کەس بوون—[[دەرکردنی جولەکەکان لە ئیسپانیا|بە زۆر دەرکران]]. بەدوای داگیرکارییەکەدا زنجیرەیەک فەرمان (١٤٩٩–١٥٢٦) دەرچوون کە [[گۆڕینی ئایینی زۆرەملێی موسڵمانان لە ئیسپانیا|گۆڕینی ئایینی زۆرەملێی موسڵمانانی کاستیا، ناڤار و ئاراگۆن]]یان سەپاند؛ ئەم گرووپانە لە [[ئیسپانیای ھابسبۆرگ]] [[دەرکردنی مۆریسکییەکان|دەرکران]] بە زنجیرەیەک فەرمان کە لە ساڵی ١٦٠٩وە دەستی پێکرد.&lt;ref name=&quot;Perry2012&quot;&gt;{{cite book|author=Mary Elizabeth Perry|editor=Kevin Ingram|title=The Conversos and Moriscos in Late Medieval Spain and Beyond: Volume Two: The Morisco Issue|chapter-url=https://books.google.com/books?id=nQ0yAQAAQBAJ&amp;pg=PA167|date= 2012|publisher=Brill|isbn=978-90-04-22860-3|page=167|chapter=8: Morisco Stories and the Complexities of Resistance and Assimilation}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dadson2014&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=RtDCAwAAQBAJ&amp;pg=PA101|title=Tolerance and Coexistence in Early Modern Spain: Old Christians and Moriscos in the Campo de Calatrava|first=Trevor J.|last=Dadson|date=2014|publisher=Boydell &amp; Brewer Ltd|page=101|isbn=978-1855662735}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Boase|first=Roger|date=4 April 2002|title=The Muslim Expulsion from Spain|journal=[[History Today]]|volume=52|issue=4|quote=The majority of those permanently expelled settling in the [[Maghreb]] or [[Barbary Coast]], especially in Oran, Tunis, Tlemcen, Tetuán, Rabat and Salé. Many travelled overland to France, but after the assassination of Henry of Navarre by Ravaillac in May 1610, they were forced to emigrate to Italy, Sicily or Constantinople.}}&lt;/ref&gt; نزیکەی سێ ملیۆن موسڵمان لە نێوان ساڵانی ١٤٩٢ بۆ ١٦١٠ کۆچیان کرد یان لە ئیسپانیا دەرکران.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Islamic Encounters |url=https://www.brown.edu/Facilities/John_Carter_Brown_Library/exhibitions/islamic/pages/spain.html |access-date=25 May 2023 |website=www.brown.edu |publisher=[[Brown University]] |quote=Between 1492 and 1610, some 3,000,000 Muslims voluntarily left or were expelled from Spain, resettling in North Africa. |archive-date=13 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240713195143/https://www.brown.edu/Facilities/John_Carter_Brown_Library/exhibitions/islamic/pages/spain.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

لە سەرەتای سەدەی ١٩یەمەوە،&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.diariodeburgos.es/noticia/ZD86B418D-DD64-5400-8FBA1220E9A23524/20131102/reconquista/es/mito |title=La reconquista es un mito|date=2 November 2013 |website= Diario de Burgos|language=es|access-date=13 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190925134813/https://www.diariodeburgos.es/noticia/ZD86B418D-DD64-5400-8FBA1220E9A23524/20131102/reconquista/es/mito |archive-date=25 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; مێژوونووسیی نەریتی زاراوەی «ڕیکۆنکێستا»ی وەک گەڕاندنەوەی [[شانشینی ڤیزگۆت]] بەسەر خاکە داگیرکراوەکاندا بەکارھێناوە.&lt;ref&gt;{{Cite report|last=Ríos Saloma|first=Martín|title=La Reconquista: génesis de un mito historiográfico |url= https://www.redalyc.org/pdf/589/58922939009.pdf|publisher=Instituto de Investigaciones Histۆricas/UNAM Departamento de Historia México|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053429/http://www.redalyc.org/pdf/589/58922939009.pdf |archive-date=4 March 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sanjuán, Alejandro García. [https://www.researchgate.net/profile/Alejandro_Garcia-Sanjuan/publication/270048623_Al-Andalus_en_la_historiografia_del_nacionalismo_espanolista_Entre_la_Espana_musulmana_y_la_Reconquista_siglos_XIX-XXI/links/549e989c0cf202801ea7b7f3/Al-Andalus-en-la-historiografia-del-nacionalismo-espanolista-Entre-la-Espana-musulmana-y-la-Reconquista-siglos-XIX-XXI.pdf#page=65 &quot;Al-Andalus en la historiografía del nacionalismo españolista (siglos xix–xxi). Entre la Reconquista y la España musulmana.&quot;] ''A 1300 Años de la conquista de Al-Andalus (711–2011)'' (2012): 65.&lt;/ref&gt; چەمکی «ڕیکۆنکێستا»، کە لە مێژوونووسیی ئیسپانیدا لە نیوەی دووەمی سەدەی ١٩یەمدا چەسپا، پەیوەست بوو بە [[نەتەوەپەرستیی ئیسپانی]] لە ماوەی سەردەمی [[نەتەوەپەرستیی ڕۆمانتیک]].&lt;ref name=&quot;Fitz2009&quot;&gt;{{harvnb|García Fitz|2009|pp=144–145}} &quot;Hay que reconocer que la irrupción de este concepto en la historiografía hispánica del siglo XIX, con su fuerte carga nacionalista, romántica y, en ocasiones, colonialista, tuvo un éxito notable y se transmitió, manteniendo algunos de sus rasgos identitarios más llamativos, a la del siglo XX. [It is necessary to recognize that the emergence of this concept in Iberian historiography of the 19th century, with its strong dual nationalistic, romantic and, at times, colonialist emphasis, had a remarkable success and was transmitted, retaining some of its most striking features, into the 20th century.]&quot;&lt;/ref&gt; لێکۆڵینەوە نوێیەکان «ڕیکۆنکێستا» وەک پرۆسەیەک وەسف دەکەن کە لە چەندین قۆناغدا و بە جیاوازیی ناوچەیی بەڕێوەچووە.&lt;ref name=&quot;Fernández-Morera2016&quot;&gt;{{cite book |last1=Fernández-Morera |first1=Darío |url=https://books.google.com/books?id=PJNgCwAAQBAJ&amp;pg=PT50 |title=The Myth of the Andalusian Paradise |date=2016 |publisher=Open Road Media |isbn=978-1-5040-3469-2 |page=50 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;O'Callaghan2013&quot;&gt;{{cite book |last1=O'Callaghan |first1=Joseph F. |url=https://books.google.com/books?id=6fPSBQAAQBAJ&amp;pg=PA18 |title=Reconquest and Crusade in Medieval Spain |date=2013 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-0306-6 |pages=18–19}}&lt;/ref&gt; ئەمە ئیلھامبەخشە بۆ فێستیڤاڵی «[[مۆرۆس و کریستیانۆس|مۆرۆس و کریستیانۆس]]»، کە لە باشووری [[کۆمەڵگەی ڤالێنسیا]] باوە، و ھەروەھا لە بەشێک لە [[ئەمریکای ئیسپانی]] ئاھەنگی بۆ دەگێڕدرێت. بەگوێرەی ڕوانگەیەکی [[ئیسلامۆفۆبیا|ئیسلامۆفۆبیکانە]]، ئەم چەمکە ھێمایەکی گرینگە بۆ [[ڕاستڕەوی توندڕەو|ڕاستڕەوی توندڕەوی]] ئەورووپی لە سەدەی ٢١ەمدا.{{Sfn|Silva|2020|pp=57–65}}&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Paone |first1=Antony |last2=Thomas |first2=Leigh |date=6 December 2021 |title=Far-right French presidential hopeful promises 'reconquest' at rally|work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/europe/far-right-french-presidential-hopeful-promises-reconquest-rally-2021-12-05/ |access-date=22 June 2022}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{پۆلی کۆمنز|Reconquista}}
{{تووڵی دەروازە|ئیسپانیا|ئیسلام|پورتوگال|مێژوو|شەڕ}}

[[پۆل:مێژووی باسک]]
[[پۆل:مێژووی کەتەلۆنیا]]
[[پۆل:مێژووی ئەندەلوس]]
[[پۆل:بەنو قاسی]]
[[پۆل:میمەکانی ئینتەرنێت]]
[[پۆل:ئیسلام لە ئیسپانیا]]
[[پۆل:وشە سیاسییەکان]]
[[پۆل:ئەو شەڕانەی کە کۆماری جێنەوای تێدا بەشداربوون]]
[[پۆل:شەڕەکانی خاچپەرستان]]</text>
      <sha1>sxmy6nmvz63yd4arh9k1c0le1m0adlm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بینا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159729</id>
    <revision>
      <id>1580397</id>
      <parentid>1580327</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:02:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ چاکسازیی ژمارەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]])</comment>
      <origin>1580397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4311" sha1="mwwzfc9m8pvje53pcwg35ddy278nihn" xml:space="preserve">[[پەڕگە:Citadel of Erbil, during the restoration work of its buildings, 2014.jpg|250px|وێنۆک|بینایەک لەنێو [[قەڵای ھەولێر]]]]
'''بینا''' ({{بە ئینگلیزی|Building}}) [[ھەیکەل]]ێکە لە چەند [[دیوار]]ێک و [[بان]]ێک پێکھاتووە. بینا بۆ ھەمیشە یان ماوەیەکی دیاریکراو لە شوێنێک دروست دەکرێت. [[خانوو]] و [[کارگە]] نموونەی بینان. بیناکان جۆراوجۆرن لە ئەندازە، شێوە و مەبەستی بەکارھێنانیان.

== پێناسە ==
[[پەڕگە:Kalasatama, Helsinki.jpg|وێنۆک|[[باڵەخانەی بەرز]] لەژێر دروستکردندا لە [[کالاساتاما]]، [[ھێلسینکی]]، [[فینلاند]] (٢٠٢١)]]
بینا بریتییە لە «پێکھاتەیەک کە [[سەقف]] و [[دیوار]]ی ھەیە و بە شێوەیەکی ھەمیشەیی یان نزیک بە ھەمیشەیی لە شوێنێکدا جێگیرە»؛&lt;ref name=&quot;Egenhofer&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Max J. Egenhofer|سەردێڕ=Geographic Information Science: Second International Conference, GIScience 2002, Boulder, CO, USA, September 25–28, 2002. Proceedings |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=kH8gcJvVWfIC&amp;pg=PA110 |ساڵ=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=Springer Science &amp; Business Media|ژپنک=٩٧٨-٣-٥٤٠-٤٤٢٥٣-٠|پەڕە=١١٠}}&lt;/ref&gt; «بینایەکی سێ [[نھۆم]]ی لە گۆشەکەدا ھەبوو»؛ «ئەو بینایەکی شکۆدار بوو». لە بەرفراوانترین شرۆڤەدا [[ژێ]] یان دیوار بە بینا دادەنرێت.&lt;ref&gt;Building def. 2. Whitney, William Dwight, and Benjamin E. Smith. ''The Century dictionary and cyclopedia''. vol. 1. New York: Century Co., 1901. 712. Print.&lt;/ref&gt; بەڵام، وشەی «پێکھاتە» بەرفراوانتر لە «بینا» بەکاردێت، بۆ ئەوەی پێکھاتە سروشتی و مرۆییەکان لەخۆ بگرێت&lt;ref&gt;Structure. def. 2. ''Merriam-Webster's dictionary of synonyms: a dictionary of discriminated synonyms with antonyms and analogous and contrasted words''.. Springfield, Mass: Merriam-Webster, 1984. 787. Print.&lt;/ref&gt; و ئەوانەی دیواریان نییە؛ وشەی «پێکھاتە» زیاتر بۆ ژێ بەکاردێت. [[فەرھەنگی ستەرجیس]] ئەوەی تێدا بوو کە «[بینا] لە [[تەلارسازی]] جیاوازە لەوەی ھەموو بیرۆکەیەکی ھونەری تێدا نییە؛ و لە [[بنیاتنان]]یش جیاوازە لەوەی بیرۆکەی چارەسەری زانستی یان زۆر لێھاتووانەی تێدا نییە.»&lt;ref&gt;Building. def 1. Sturgis, Russell. ''A dictionary of architecture and building: biographical, historical, and descriptive''. vol. 1. New York: The Macmillan Co.; 1901. 2236. Print.&lt;/ref&gt;

«بەرزیی پێکھاتەیی» لە بەکارھێنانی تەکنیکیدا بریتییە لە بەرزیی تا بەرزترین وردەکاریی تەلارسازی لەسەر بیناکە لە ئاستی شەقامەوە. لووتکەی ستوونی سەربان و دەرکەکان ڕەنگە لەم بەرزییەدا ھەژمار بکرێن یان نەکرێن، بەپێی ئەوەی چۆن پۆلێن دەکرێن. ئەو لووتکانەی وەک ئەنتێنا بەکاردێن بەگشتی لەم ھەژمارەدا نین. جیاوازیی نێوان بینای نزم نھۆم و بەرز نھۆم جێگەی مشتومڕە، بەڵام بەگشتی سێ نھۆم یان کەمتر بە نزم نھۆم دادەنرێت.&lt;ref&gt;Paul Francis Wendt and Alan Robert Cerf (1979), ''Real estate investment analysis and taxation'', McGraw-Hill, p. 210&lt;/ref&gt;

== ئەمانەش ببینە ==
* [[ژێرخان]]
* [[نژیاروانی]]
* [[ئەندازیاریی شارستانی]]
* [[مۆدێلکردنی زانیاریی بینا]]

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{پۆلی کۆمنز|Buildings|بینا}}
{{تووڵی دەروازە|نژیاروانی}}

[[پۆل:بینا]]
[[پۆل:بیناکان و ھەیکەلەکان]]
[[پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکان]]</text>
      <sha1>mwwzfc9m8pvje53pcwg35ddy278nihn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159914</id>
    <revision>
      <id>1580455</id>
      <parentid>1580329</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:01:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: زیادکردنی داڕێژەی بەجێماوی {{[[داڕێژە:سەرچاوەکان|سەرچاوەکان]]}}</comment>
      <origin>1580455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4653" sha1="m6gfiw8vm4wo3l06waz39tlv4dmayud" xml:space="preserve">{{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=٢٠٢٦}}
[[پەڕگە:Stone_Roofing_House_-_Palchan_-_Kullu_2014-05-10_2507.JPG|250px|وێنۆک|بانی [[خانوو]]ێک لە [[ھیندستان]]، کە لە [[بەرد]] دروستکراوە.]]
'''بان''' یان '''سەقف''' ({{بە ئینگلیزی|Roof}}) سەرپۆشی [[بینا]]یە. لەسەر [[دیوار]] یان [[ستوون]]ەکان جێگیردەکرێت. بان بینا دەپارێزێ لە [[با]]، [[باران]]، [[بەفر]]، [[پلەی گەرمی]]ی بەرز، و کاریگەرییەکانی دیکەی کەش. بان بە بەشێکی گرنگی [[ڕووپۆشی بینا]]کان ھەژمار دەکرێت. شێوە و [[ماددەی دروستکردن]]ی بانەکان لە ناوچەیەک بۆ ناوچەیەکی دی جیاوازە.

== توخمی دیزاین ==
توخمەکانی دیزاینی بانی بیناکان بریتین لە:
* [[خاو]]
* [[بنیاتنان]]
* ڕەقەبەرگی

'''[[خاو]]'''ی بەکارھاتوو لە دروستکردنی سەقفدا دەکرێت جۆراوجۆر بێت لە نێوان [[گەڵای مۆز]]، کاھی [[گەنم]] یان [[گژوگیاکانی دەریا]] و [[شووشەی چین‌بەچین]]، یان [[زێڕین]] ''(بڕوانە: [[زێڕین لە سەقف‌داناندا#تەلاری‌سازی|سەقف‌دان بە زێڕین]])''، یان پەڕەی [[ئەلۆمینیم]] و [[کۆنکرێتی ئامادە]]. لە زۆر بەشی جیھاندا، [[کاشی سیرامیک]] ئەو ماددەیەیە کە بۆ سەدان ساڵە لە زۆربەی پرۆسەکانی دروستکردنی سەقفدا بەکاردێت.

شێوازی بنیاتنانی '''سەقف''' لەسەر بنەمای شێوازی پشتگیریکردنی و چۆنێتیی بەستنەوەی بۆشایی ژێر سەقفەکە دیاری دەکرێت، ھەروەھا دیاری کردنی ئەوەی کە ئایا سەقفەکە ''ستوون''ە یان نا. پلەی ''لێژی و لاربوونەوە'' ئەو گۆشەیەیە کە سەقفەکەی لێ بەرز دەبێتەوە و نزمترین خاڵی لەگەڵ بەرزترین خاڵی تێیدا یەک دەگرنەوە. زۆربەی [[خانوو]]ەکان - جگە لە ناوچە زۆر وشکەکان - سەقفەکەیان یان لێژە یان ''ستوون''ە. پلەی لێژیی سەقف بەشێکی بەپێی توخمە ھونەرییەکان دیاری دەکرێت، بەڵام زیاتر کاریگەری لایەنە پراکتیکییەکانی لەسەرە. ھەندێک جۆری سەقف، وەک [[سەقفی کاھی]]، پێویستیان بەوەیە پلەی لێژییەکەیان تیژ بێت بۆ ئەوەی سەقفەکە دژەئاو و ڕەقەبەر بێت.&lt;ref&gt;[http://thatch.org/spec.htm Thatching specifications] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130818183139/http://thatch.org/spec.htm |date=18 أغسطس 2013}} {{وصلة مكسورة|تاريخ=2020-08-02|bot=JarBot}}&lt;/ref&gt; جۆرەکانی تری سەقف، وەک [[یەکەکان و قرمید]]، لە کاتی لێژیی تیژی سەقفدا ناجێگیرن، بەڵام لە گۆشەیەکی بەراورد بە نزمدا پارێزگارییەکی نایاب لە بەرامبەر گۆڕانکارییەکانی کەشوھەوا دابین دەکەن. لەو ناوچانەی ڕێژەی بارانبارین تێیاندا کەمە، سەقفێکی نیمچە ڕێک کە ڕێڕەوێکی کەم لێژی ھەیە، پارێزگارییەکی پێویست لە بەرامبەر بارانبارینی وەرزی دابین دەکات.

ڕەقەبەرگیی سەقف بابەتێکی گرنگە، چونکە سەقف زۆرجار ئەو بەشەی بیناکەیە کە کەمترین ئەگەری چاککردنەوە و نوێکردنەوەی ھەیە، ئەوەش بەھۆی سەختیی گەیشتن پێی، لە کاتێکدا کاتێک تووشی زیان یان کەموکوڕی دەبێت، دەکرێت شوێنەوارێکی مەترسیداری ھەبێت.

== ئەمانەش ببینە ==
* [[بانی ئۆتۆمۆبیل]]
* [[گومبەت]]

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

* {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر =https://en.wikipedia.org/wiki/Roof|سەردێڕ =Roof|زمان =ئینگلیزی |سەردان = ٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{پۆلی کۆمنز|Roofs|بان}}
{{تووڵی دەروازە|نژیاروانی}}

[[پۆل:بانەکان]]
[[پۆل:بیناکان]]
[[پۆل:ئەندازیاریی پێکھاتەیی]]</text>
      <sha1>m6gfiw8vm4wo3l06waz39tlv4dmayud</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئەمریکا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>160526</id>
    <revision>
      <id>1580629</id>
      <parentid>1454671</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:13:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1580629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91" sha1="13x706c23dhy57zoy8y5rib2iv49adk" xml:space="preserve">{{دەروازە|مەرگ}}

[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشی ئاسمانی]]</text>
      <sha1>13x706c23dhy57zoy8y5rib2iv49adk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580638</id>
      <parentid>1580629</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:15:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Hivja پەڕەی [[پۆل:مردنەکان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییە ئەمریکییەکان]]ی بە بێ بەجێھشتنی ڕەوانەکەرێک گواستەوە بۆ [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئەمریکا]]</comment>
      <origin>1580629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91" sha1="13x706c23dhy57zoy8y5rib2iv49adk" xml:space="preserve">{{دەروازە|مەرگ}}

[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشی ئاسمانی]]</text>
      <sha1>13x706c23dhy57zoy8y5rib2iv49adk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئیسماعیل قائانی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>160713</id>
    <revision>
      <id>1580534</id>
      <parentid>1455060</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:02:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3457" sha1="8noc3iuwq66irbhnfv25esa8cuzuhjs" xml:space="preserve">{{Infobox military person
| honorific_prefix = 
| name          = ئیسماعیل قائانی
| image         = Esmail Ghaani in january 2020.jpg
| image_size    =
| caption       = 
| birth_date    = {{Birth date and age|mf=yes|1957|8|08}}&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Esmail Ghaani: Who is Qasem Soleimani Successor?|ناونیشان=https://see.news/esmail-ghaani-who-is-qasem-soleimani-successor/|وێبگە=Sada El balad|بڵاوکەرەوە=see.news|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|زمان=en|ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠}}&lt;/ref&gt;
| birth_place   = [[مەشھەد]]، [[ئێران]]
| religion      = [[ئیسلام]]
| allegiance    = [[کۆماری ئیسلامیی ئێران]]
| branch        = [[سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]]
| serviceyears  = ١٩٨٠–تا ئێستا
| rank          = ژەنەڕاڵ
| unit          =
| commands      = [[ھێزی قودس]]
| battles       = [[سەربزێویی ١٩٧٩ی کوردان لە ئێران]]&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=اسماعیل قاآنی، جانشین قاسم سلیمانی کیست؟|ناونیشان=https://www.bbc.com/persian/iran-features-50981849|وێبگە=BBC News فارسی|بڵاوکەرەوە=BBCPERSIAN.COM|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|زمان=fa}}&lt;/ref&gt; {{ھن}}[[شەڕی ئێران و عێراق]]{{ھن}}[[شەڕی ناوخۆیی سووریا]] {{ھن}} [[کردە سەربازیەکانی دژبە (دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام)|شەڕی داعش]]
|death_date=}}
[[پەڕگە:Esmail Ghaani May2019 (cropped).jpg|وێنۆک|جەنەڕاڵی [[ھێزی قودس]]ی ئێرانی]]

'''ئیسماعیل قائانی''' ({{بە فارسی|اسماعیل قاآنی}}؛ لەدایکبووی ٨ی ئابی ١٩٥٨، [[مەشھەد]]، [[ئێران]]  کەسایەتییەکی سەربازییە و پلەی [[عەمید]]ە، لە ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠، دوای کوژرانی [[قاسم سولەیمانی]] لە [[ھێرشی ئاسمانیی ٢٠٢٠ی فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی بەغدا]] پلەی فەرماندەی [[ھێزی قودس]]ی ئێرانی وەرگرت.

== پلە سەربازییەکان ==
* فەرماندەی تاقمی ٢١ی ئیمام ڕەزا لە ساڵی ١٩٨٤ ھەتا ١٩٨٨
* فەرماندەی تاقمی نەسر ٥ لە ساڵی ١٩٨٨
* جێگری بەڕێوەبەری دەستەی ئەرکی ھاوبەشی سیخوڕیی سوپای پاسداران لە ساڵی ٢٠٠٧ ھەتا ٢٠٠٨
* جێگری فەرماندەی [[ھێزی قودس]] لە ساڵی ٢٠١٩
* فەرماندەی ھێزی قودس لە ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠

== سەرچاوەکان ==
* https://web.archive.org/web/20200103071608/https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2011/12/profile-the-canny-general-quds-force-commander-ghasem-soleimani.html
{{سەرچاوەکان}}

{{تووڵی دەروازە|ئێران|ژیاننامە|شەڕ|ڕۆژھەڵاتی ناوین}}
{{پۆلی کۆمنز|Esmail Ghaani}}

[[پۆل:خەڵکی فارس]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٧]]
[[پۆل:شیعە ئێرانییەکان]]
[[پۆل:خەڵکی مەشھەد]]
[[پۆل:زیندووان]]
[[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>8noc3iuwq66irbhnfv25esa8cuzuhjs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580573</id>
      <parentid>1580534</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:06:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3471" sha1="pxelk4q0a4ihkou2spdfxpo8nyxtkxj" xml:space="preserve">{{Infobox military person
| honorific_prefix = 
| name          = ئیسماعیل قائانی
| image         = Esmail Ghaani in january 2020.jpg
| image_size    =
| caption       = 
| birth_date    = {{Birth date and age|mf=yes|1957|8|08}}&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Esmail Ghaani: Who is Qasem Soleimani Successor?|ناونیشان=https://see.news/esmail-ghaani-who-is-qasem-soleimani-successor/|وێبگە=Sada El balad|بڵاوکەرەوە=see.news|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|زمان=en|ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠}}&lt;/ref&gt;
| birth_place   = [[مەشھەد]]، [[ئێران]]
| religion      = [[ئیسلام]]
| allegiance    = [[کۆماری ئیسلامیی ئێران]]
| branch        = [[سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]]
| serviceyears  = ١٩٨٠–تا ئێستا
| rank          = ژەنەڕاڵ
| unit          =
| commands      = [[ھێزی قودس]]
| battles       = [[سەربزێویی ١٩٧٩ی کوردان لە ئێران]]&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=اسماعیل قاآنی، جانشین قاسم سلیمانی کیست؟|ناونیشان=https://www.bbc.com/persian/iran-features-50981849|وێبگە=BBC News فارسی|بڵاوکەرەوە=BBCPERSIAN.COM|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|زمان=fa}}&lt;/ref&gt; {{ھن}}[[شەڕی ئێران و عێراق]]{{ھن}}[[شەڕی ناوخۆیی سووریا]] {{ھن}} [[کردە سەربازیەکانی دژبە (دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام)|شەڕی داعش]]
|death_date=}}
[[پەڕگە:Esmail Ghaani May2019 (cropped).jpg|وێنۆک|جەنەڕاڵی [[ھێزی قودس]]ی ئێرانی]]

'''ئیسماعیل قائانی''' ({{بە فارسی|اسماعیل قاآنی}}؛ لەدایکبووی ٨ی ئابی ١٩٥٨، [[مەشھەد]]، [[ئێران]]  کەسایەتییەکی سەربازییە و پلەی [[عەمید]]ە، لە ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠، دوای کوژرانی [[قاسم سولەیمانی]] لە [[ھێرشی ئاسمانیی ٢٠٢٠ی فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی بەغدا]] پلەی فەرماندەی [[ھێزی قودس]]ی ئێرانی وەرگرت.

== پلە سەربازییەکان ==
* فەرماندەی تاقمی ٢١ی ئیمام ڕەزا لە ساڵی ١٩٨٤ ھەتا ١٩٨٨
* فەرماندەی تاقمی نەسر ٥ لە ساڵی ١٩٨٨
* جێگری بەڕێوەبەری دەستەی ئەرکی ھاوبەشی سیخوڕیی سوپای پاسداران لە ساڵی ٢٠٠٧ ھەتا ٢٠٠٨
* جێگری فەرماندەی [[ھێزی قودس]] لە ساڵی ٢٠١٩
* فەرماندەی ھێزی قودس لە ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠

== سەرچاوەکان ==
* https://web.archive.org/web/20200103071608/https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2011/12/profile-the-canny-general-quds-force-commander-ghasem-soleimani.html
{{سەرچاوەکان}}

{{تووڵی دەروازە|ئێران|ژیاننامە|شەڕ|ڕۆژھەڵاتی ناوین}}
{{پۆلی کۆمنز|Esmail Ghaani}}

[[پۆل:خەڵکی فارس]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٧]]
[[پۆل:شیعە ئێرانییەکان]]
[[پۆل:خەڵکی مەشھەد]]
[[پۆل:زیندووان]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>pxelk4q0a4ihkou2spdfxpo8nyxtkxj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>فیلمۆگرافیی ئەنجلینا جۆولی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163241</id>
    <revision>
      <id>1580415</id>
      <parentid>1580168</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:05:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]])</comment>
      <origin>1580415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58517" sha1="e6536inzl2gsmij8tcgsi2ymsx5m4rt" xml:space="preserve">{{دەستپێکی زۆر درێژ}}[[File:Angelina_Jolie_(48462664366)_(cropped).jpg|alt=Angelina Jolie is looking away from the camera.|وێنۆک|جۆڵی لە کۆمیک کۆنی سان دیێگۆی ٢٠١٩.]]
[[ئەنجلینا جۆولی]] خانمەئەکتەر و بەرھەمھێنەری فیلمی ئەمریکییە. لە منداڵیدا، ئەو بۆ یەکەمینجار لە فیلمی کۆمیدیی ''لووکین' توو گێت ئاوت'' (١٩٨٢) دەرکەوت. باوکی ئەنجڵینا، [[جۆن ڤۆیت]]، ھەروەھا لە فیلمەکە ڕۆڵی گێڕا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Angelina Jolie's 40 most memorable moments|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/culture/culturenews/11649724/Angelina-Jolies-40-most-memorable-moments.html|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[The Daily Telegraph]]|بڵاوکەرەوە=[[Telegraph Media Group]]|ڕێکەوت=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}&lt;/ref&gt; دوای یازدە ساڵ، ئەنجڵینا لە فیلمێکی دیکە بەشداربوو، فیلمەکە تێچووی کەم بوو و بە ناونیشانی ''سایبۆرگ ٢'' (١٩٩٣) بوو. فیلمەکە شکستێکی بازرگانی بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Bedi|یەکەم١=Shilbani|سەردێڕ=Angelina Jolie: From Girl, Almost Interrupted to A Mighty Heart|ناونیشان=http://movies.ndtv.com/hollywood/angelina-jolie-from-i-girl-i-almost-i-interrupted-i-to-i-a-mighty-heart-i-656523|بڵاوکەرەوە=[[NDTV]]|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوت=٣٠ی ئابی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200217051053/https://movies.ndtv.com/hollywood/angelina-jolie-from-i-girl-i-almost-i-interrupted-i-to-i-a-mighty-heart-i-656523|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی شوباتی ٢٠٢٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; ئەو دواتر وەک ھاکەرێکی ھەرزەکار لە فیلمیی [[خەیاڵی زانستی]] ''ھاکەرس'' (١٩٩٥) دەرکەوت. وێڕای شکستی فیلمەکە لە بۆکس ئۆفیسدا، فیلمەکە ھەوادارێکی زۆری کۆکردەوە.&lt;ref name=&quot;Mercer2009&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mercer|یەکەم=Rhona|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=DJItsz2eEGEC&amp;pg=PT20|سەردێڕ=Angelina Jolie - The Biography: The Story of the World's Most Seductive Star|ڕێکەوت=١ی ئایاری ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=[[John Blake Publishing]]|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٧٨٢-٩١٧-٤|پەڕە=٢٠}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Higgins|یەکەم١=Bill|سەردێڕ=Throwback Thursday: In 1995, Angelina Jolie Played a 'Hacker'|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/news/throwback-thursday-1995-angelina-jolie-755159|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[The Hollywood Reporter]]|بڵاوکەرەوە=[[Prometheus Global Media]]|ڕێکەوت=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤}}&lt;/ref&gt; کاروانی ئەنجڵینا پێشیخست دوای ئەوەی ڕۆڵیکی پاڵپشتی ھەبوو لە فیلمی ''جۆرج واڵاس'' (١٩٩٧)، و بۆ ڕۆڵەکەی خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبی بۆ باشترین خانمەئەکتەری فیلمی تەلەڤیزیۆنی بردەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Winfrey|یەکەم=Lee|ناونیشان=http://articles.philly.com/1997-08-24/entertainment/25569021_1_george-wallace-arthur-bremer-alabama-gov|سەردێڕ=A Story Of Civil Wrongs And Eventual Repentance|newspaper=[[The Philadelphia Inquirer]]|بڵاوکەرەوە=[[Interstate General Media]]|ڕێکەوت=٢٤ی ئابی ١٩٩٧|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئازاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304065316/http://articles.philly.com/1997-08-24/entertainment/25569021_1_george-wallace-arthur-bremer-alabama-gov|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Roberts2009&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Roberts|یەکەم=Jerry|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=kW8j6sHvrewC&amp;pg=PA177|سەردێڕ=Encyclopedia of Television Film Directors|ڕێکەوت=٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=[[Scarecrow Press]]|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٠٨-٦٣٧٨-١|پەڕە=١٧٧}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.goldenglobes.com/angelina-jolie|سەردێڕ=Angelina Jolie|بڵاوکەرەوە=[[Hollywood Foreign Press Association]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150701002041/http://www.goldenglobes.com/angelina-jolie|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی تەممووزی ٢٠١٥}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150701002041/http://www.goldenglobes.com/angelina-jolie |date= ١ی تەممووزی ٢٠١٥ }}&lt;/ref&gt; ڕۆڵەکەی لە فیلمی تەلەڤیزیۆنی [[ئێچ بی ئۆ]] بە ناونیشانی جیا (١٩٩٨) بووە سەرەتای ناوبانگی ئەنجڵینا. ئەنجڵینا خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبی بۆ باشترین خانمەئەکتەری فیلمی تەلەڤیزیۆنی بردەوە بۆ ڕۆڵەکەی وەک جیا کارانگیی مۆدێلی فاشن لە فیلمەکەدا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=West|یەکەم١=Amy|سەردێڕ=Angelina Jolie turns 40 today: Hollywood actress and UN ambassador's life in pictures|ناونیشان=http://www.ibtimes.co.uk/angelina-jolie-turns-40-today-hollywood-actress-un-ambassadors-life-pictures-1504235|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[International Business Times]]|بڵاوکەرەوە=[[IBT Media]]|ڕێکەوت=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}&lt;/ref&gt;

یەکەم ڕۆڵی جۆڵی لە فیلمی ''پوشینگ تین'' (١٩٩٩) بوو، فیلمەکە شکستێکی بازرگانی و ڕەخنەگرانی بوو؛ ھەرچەندە، فیلمی دوای ئەو، ''دە بۆن کۆڵێکتەر'' (١٩٩٩)، سەرکەوتنێکی بازرگانی بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Angelina Jolie: Hollywood's Child|ناونیشان=http://www.cbsnews.com/news/angelina-jolie-hollywoods-child/|بڵاوکەرەوە=[[CBS News]]. [[CBS|CBS Broadcasting, Inc.]]|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوت=٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٠}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Schechter2003&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Schechter|یەکەم=Harold|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=DyXeBgAAQBAJ&amp;pg=PT389|سەردێڕ=The Serial Killer Files: The Who, What, Where, How, and Why of the World's Most Terrifying Murderers|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=Ballantine Books|پەڕە=٣٨٩|id=GGKEY:WG7H0WGD9NJ}}&lt;/ref&gt; لە درامای ''گێڕل، ئینترەپتد'' (١٩٩٩)، جۆڵی وەک نەخۆشێکی دەروونی ڕۆلی گێڕا. جۆڵی خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب و ئۆسکاری بۆ باشترین خانمەئەکتەری ڕۆڵی پاڵپشت بردەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Stevens, Jr.|یەکەم=George|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=5iHIJX42POMC&amp;pg=PA343|سەردێڕ=Conversations at the American Film Institute with the Great Moviemakers: The Next Generation|ڕێکەوت=٣ی نیسانی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=[[Random House|Knopf Doubleday Publishing Group]]|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٠٧-٩٥٧٧١-٩|پەڕە=٣٤٣}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Achath|یەکەم=Sati|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=b4PWUvujOAgC&amp;pg=PA8|سەردێڕ=Hollywood Celebrities: Basic Things You've Always Wanted to Know|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=[[AuthorHouse]]|ژپنک=٩٧٨-١-٤٦٣٤-١١٥٧-٢|پەڕە=٨}}&lt;/ref&gt; ڕۆڵەکەی لەگەڵ [[نیکۆلاس کەیج]] لە فیلمی ''ونبوو لە ٦٠ چرکە'' (٢٠٠٠) پڕداھاتترین ڕۆڵی بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Taylor|یەکەم=Brent D.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=SSEsAQAAMAAJ|سەردێڕ=The Creative Edge: 17 Biographies of Cultural Icons|ڕێکەوت=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Wiley|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٣١٤-٠٨٤٧-٤|پەڕە=٥٥}}&lt;/ref&gt; جۆڵی ناوبانگی جیھانیی کۆکردەوە بۆ ڕۆڵەکەی وەک شوێنەوارناس لارا کرۆفت لە فیلمی ''لارا کرۆفت: تومب ڕایدەر'' (٢٠٠١)، فیلمێکی ئەکشن کە لەسەر بنەمای زنجیرەکایەی تومب ڕایدەر درووستکراوە.&lt;ref name=&quot;AndrisFrederick2009&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Andris|یەکەم١=Silke|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=qKMYBwAAQBAJ&amp;pg=PA58|سەردێڕ=Women Willing to Fight: The Fighting Woman in Film|نووسەر٢=Ursula Frederick|ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Cambridge Scholars Publishing|ژپنک=٩٧٨-١-٤٤٣٨-٠٤٧٦-٩|پەڕە=٥٨}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Angelina Jolie 'angry at Megan Fox being lined up for Tomb Raider'|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/5620708/Angelina-Jolie-angry-at-Megan-Fox-being-lined-up-for-Tomb-Raider.html|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=The Daily Telegraph|بڵاوکەرەوە=Telegraph Media Group|ڕێکەوت=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt; وێڕای ڕەخنە نەرێنییەکانی سەر فیلمەکە، تومب ڕایدەر پڕداھاتترین دەستپێکی کۆتایی ھەفتەی ھەبوو لەنێوان ئەو فیلمانەی کە کچەپاڵەوانێکی تێدایە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Marshall|یەکەم١=Rick|سەردێڕ=History of Tomb Raider: Blowing the dust off 17 years of Lara Croft|ناونیشان=http://www.digitaltrends.com/gaming/the-history-of-tomb-raider/|بڵاوکەرەوە=[[Digital Trends]]|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوت=٩ی ئازاری ٢٠١٣}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.boxofficemojo.com/genres/chart/?id=actionheroine.htm&amp;sort=opengross&amp;order=DESC&amp;p=.htm|سەردێڕ=Action Heroine Movies at the Box Office|بڵاوکەرەوە=[[Box Office Mojo]]. [[Amazon.com]]|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150704073545/http://www.boxofficemojo.com/genres/chart/?id=actionheroine.htm&amp;sort=opengross&amp;order=DESC&amp;p=.htm}}&lt;/ref&gt; فیلمەکە دوو شکستی بۆکس ئۆفیسی بەدواداھات—فیلمی [[ھەستبزوێن (وێژە)|ھەستبزوێنی]] ئیرۆتیک بەناونیشانی ''ئۆریجنەڵ سین'' (٢٠٠١) و فیلمی کۆمیدیی ڕۆمانسی بەناونیشانی ''لایف ئۆر سەمتینگ لایک ئت'' (٢٠٠٢).&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Lara Croft Tomb Raider: The Cradle of Life|ناونیشان=https://www.ew.com/article/2003/04/25/lara-croft-tomb-raider-cradle-life|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[Entertainment Weekly]]|بڵاوکەرەوە=[[Time Inc.]]|ڕێکەوت=٢٥ی نیسانی ٢٠٠٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150614213045/http://www.ew.com/article/2003/04/25/lara-croft-tomb-raider-cradle-life|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; جۆڵی دووبارە وەک کەسایەتیی لارا کرۆفت لە فیلمی دووەمی تومب ڕایدەر بەناونیشانی ''لارا کرۆفت تومب ڕایدەر - دە کرادڵ ئۆف ڵایف'' (٢٠٠٣) دەرکەوت.

لە ٢٠٠٤، ئەنجڵینا وەک ئەکتەری دەنگی لە [[ئەنیمەیشن]]ی ''شارک تەیڵ'' دەرکەوت، و دواتر ڕۆڵی پیاوکووژێکی لە فیلمی مامۆستا و خاتوون سمیت (٢٠٠٥) لەپاڵ [[براد پیت]] بینی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.ibtimes.com/angelina-jolie-brad-pitts-2005-blockbuster-mr-mrs-smith-be-turned-reality-series-1981057|سەردێڕ=Angelina Jolie-Brad Pitt's 2005 Blockbuster 'Mr. and Mrs. Smith' To Be Turned Into Reality Series|دوایین=Tewari|یەکەم=Nidhi|ڕێکەوت=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[International Business Times]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=[[IBT Media]]}}&lt;/ref&gt; ئەو دواتر وەک کەسایەتیی ماریان پێڕل لە فیلمی ''ئە مایتی ھاڕت'' (٢٠٠٧) بینی، و وەک ئەکتەرێکی دەنگی لە ئەنیمەیشنی ''[[کۆنگ فو پاندا]]'' (٢٠٠٨) بەشداربوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Singh|یەکەم١=Sonalee|سەردێڕ='Kung Fu Panda 3': Images Show Po With Other Pandas|ناونیشان=http://www.ibtimes.com/kung-fu-panda-3-images-show-po-other-pandas-1962185|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[International Business Times]]|بڵاوکەرەوە=[[IBT Media]]|ڕێکەوت=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}&lt;/ref&gt; فیلمی ئەکشنی ھەستبزوێن ''وەنتد'' (٢٠٠٨)، کە وەک ڕۆڵێکی پاڵپشت تێیدا ڕۆڵی گێڕا، سەرکەوتنێکی بازرگانی بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Child|یەکەم١=Ben|سەردێڕ=Wanted falls foul of advertising watchdog, again|ناونیشان=https://www.theguardian.com/film/2009/mar/18/wanted-advert-banned|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[The Guardian]]|بڵاوکەرەوە=[[Guardian Media Group]]|ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt; دەرکەوتنی دواتری وەک کەسایەتیی کریتسین کۆڵنس بوو لە درامای ''چانجڵینگ'' (٢٠٠٨)، و سەرەنجان بووە پاڵێوراوی باشترین خانمەئەکتەری خەڵاتەکانی ئۆسکار.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Oscars 2009: the nominations|ناونیشان=https://www.theguardian.com/film/2009/jan/22/full-oscar-nomination-list-2009|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[The Guardian]]|بڵاوکەرەوە=[[Guardian Media Group]]|ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt; ئەو دواتر وەک دوو کەسایەتیی سەرەکیی دوو پڕداھاتترین فیلمە ھەستبزوێنەکانی ٢٠١٠ ڕۆڵی گێڕا{{mdash}}''خوێ'' و ''گەشتیارەکە''.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Beard|یەکەم١=Lanford|سەردێڕ=Angelina Jolie and Sarah Jessica Parker top 'Forbes' Highest Paid Actresses list|ناونیشان=https://www.ew.com/article/2011/07/06/forbes-top-paid-actresses-angelina-jolie-sarah-jessica-parker|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[Entertainment Weekly]]|بڵاوکەرەوە=[[Time Inc.]]|ڕێکەوت=٦ی تەممووزی ٢٠١١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150615005226/http://www.ew.com/article/2011/07/06/forbes-top-paid-actresses-angelina-jolie-sarah-jessica-parker|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; لە ٢٠١١، ئەو فیلمی درامیی ڕۆمانسیی لە ''خاکی خوێن و ھەنگوینی'' بەرھەمھێنا، فیلمەکە باسی چیڕۆکێکی خۆشەویستیی کاتی [[جەنگی بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا]]ی دەکرد، و دواتر، ئەنجڵینا لە بەشی دووەمی کۆنگ فو پاندا دەرکەوت.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Pulver|یەکەم١=Andrew|سەردێڕ=In the Land of Blood and Honey – review|ناونیشان=https://www.theguardian.com/film/2012/feb/10/in-the-land-blood-honey-review|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[The Guardian]]|بڵاوکەرەوە=[[Guardian Media Group]]|ڕێکەوت=١٠ی شوباتی ٢٠١٢}}&lt;/ref&gt; گەورەترین سەرکەوتنی بازرگانیی جۆڵی لە فیلمی فانتازیای تاریکی ''[[مالیفیسنت (فیلم)|مالیفیسنت]]'' (٢٠١٤) بوو. فیلمەکە داھاتی ٧٥٨$ میلیۆن بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Strecker|یەکەم١=Erin|سەردێڕ='Maleficent' is Angelina Jolie's top-earning film|ناونیشان=https://www.ew.com/article/2014/06/23/maleficent-is-angelina-jolies-top-earning-film|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[Entertainment Weekly]]|بڵاوکەرەوە=[[Time Inc.]]|ڕێکەوت=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150704141003/http://www.ew.com/article/2014/06/23/maleficent-is-angelina-jolies-top-earning-film|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.boxofficemojo.com/people/chart/?view=Actor&amp;id=angelinajolie.htm|سەردێڕ=Angelina Jolie Movie Box Office Results|بڵاوکەرەوە=[[Box Office Mojo]]. [[Amazon.com]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}&lt;/ref&gt; دواتر، ئەنجڵینا فیلمی درامیی جەنگی بەناونیشانی ''ئەنبرۆکن'' (٢٠١٤) و ''فێرست دێی کیڵد مای فادەری'' (٢٠١٧) بەرھەمھێنا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=McCarthy|یەکەم١=Todd|سەردێڕ='Unbroken': Film Review|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/movie/unbroken/review/752885|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[The Hollywood Reporter]]|بڵاوکەرەوە=[[Prometheus Global Media]]|ڕێکەوت=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Julian|دوایین=Borger|سەردێڕ=Among the ghosts of Cambodia's killing fields: on the set of Angelina Jolie's new film|newspaper=The Guardian|ڕێکەوت=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2017/jan/11/angelina-jolie-cambodia-first-they-killed-my-father|ڕێکەوتی سەردان=٥ی شوباتی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170204170715/https://www.theguardian.com/world/2017/jan/11/angelina-jolie-cambodia-first-they-killed-my-father|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی شوباتی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;

== فیلم ==
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
! scope=&quot;col&quot; |ناو
! scope=&quot;col&quot; |ساڵ
! scope=&quot;col&quot; |ڕۆڵ
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; |تێبینییەکان
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; |سەرچاوەکان
|-
! scope=&quot;row&quot; |لووکین' توو گێت ئاوت
|١٩٨٢
|تۆش
|وەک ئەنجلینا جۆولی ڤۆیت ناسراوە
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref name=&quot;Morton2010&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Morton|یەکەم=Andrew|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=jYy2laAs_Q8C&amp;pg=PA52|سەردێڕ=Angelina: An Unauthorized Biography|ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=[[St. Martin's Press]]|ژپنک=٩٧٨-١-٤٢٩٩-٤٣٥٢-٩|پەڕە=٥٢}}{{بەستەری مردوو|url=https://books.google.com/books?id=jYy2laAs_Q8C&amp;pg=PA52 |date=نیسانی ٢٠٢٤ }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |سایبۆرگ ٢
|١٩٩٣
|کاسێلا ڕیس
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Muri|یەکەم=Allison|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=oG21cTO7o2YC&amp;pg=PA169|سەردێڕ=The Enlightenment Cyborg: A History of Communications and Control in the Human Machine, 1660-1830|ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[University of Toronto Press]]|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٢٠-٨٨٥٠-٥|پەڕە=١٦٩}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |ئانجێڵا و ڤیریڵ
|١٩٩٣
|ئەنجێڵا
|[[کورتەفیلم]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref name=&quot;indiewire1&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر=Christopher Campbell|ناونیشان=https://www.indiewire.com/2012/01/short-starts-watch-18-year-old-angelina-jolie-in-2-mr-viril-films-226512/|سەردێڕ=Short Starts: Watch 18-Year-Old Angelina Jolie in 2 “Mr. Viril” Films|ئیش=IndieWire|ڕێکەوت=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئایاری ٢٠١٩}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |ئالیس و ڤیریڵ
|١٩٩٣
|ئالیس
|کورتەفیلم
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref name=&quot;indiewire1&quot;/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |ھاکەرس
|١٩٩٥
|ئاسد بەرن
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Maslin|یەکەم=Janet|ناونیشان=https://movies.nytimes.com/movie/review?res=990CE2D61631F936A2575AC0A963958260|سەردێڕ=Those Wacky Teenagers and Their Crazy Fads|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150109024040/http://www.nytimes.com/movie/review?res=990CE2D61631F936A2575AC0A963958260|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥|newspaper=[[The New York Times]]|بڵاوکەرەوە=[[Arthur Ochs Sulzberger Jr.]]|ڕێکەوت=١٥ی ئەیلوولی ١٩٩٥|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |ویداوت ئێڤیدنس
|١٩٩٦
|{{Sort|Swearingen|جۆدی سوێرینگێن}}
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Without Evidence (1996)|ناونیشان=https://www.nytimes.com/movies/movie/136015/Without-Evidence/details|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[The New York Times]]|بڵاوکەرەوە=[[Arthur Ochs Sulzberger Jr.]]}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |لۆڤ ئز ئۆڵ دێر ئز
|١٩٩٦
|گینا مالێسێسی
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.allmovie.com/movie/love-is-all-there-is-v136338/cast-crew|سەردێڕ=Love Is All There Is (1996)|بڵاوکەرەوە=[[AllMovie]]. [[Rovi Corporation]]|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180814135056/https://www.allmovie.com/movie/love-is-all-there-is-v136338/cast-crew|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |مۆجاڤ موون
|١٩٩٦
|ئێڵی
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.allmovie.com/movie/mojave-moon-v136297/cast-crew|سەردێڕ=Mojave Moon (1996)|بڵاوکەرەوە=[[AllMovie]]. [[Rovi Corporation]]|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160316172110/http://www.allmovie.com/movie/mojave-moon-v136297/cast-crew|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |فۆکسفایر
|١٩٩٦
|لێگس سادۆڤسکی
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Mathews|یەکەم=Jack|ناونیشان=https://articles.latimes.com/1996-08-23/entertainment/ca-36764_1_drifter|سەردێڕ=Rebellion in 'Foxfire' Loses Impact in Leap to the '90s|newspaper=[[Los Angeles Times]]|بڵاوکەرەوە=[[Tribune Publishing]]|ڕێکەوت=٢٣ی ئابی ١٩٩٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |پلەیینگ گۆد
|١٩٩٧
|کلێر
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Ebert|یەکەم=Roger|ناونیشان=https://www.rogerebert.com/reviews/playing-god-1997|سەردێڕ=Reviews: Playing God|ئیش=[[Chicago Sun-Times]]|بڵاوکەرەوە=[[Sun-Times Media Group]]|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٧|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |ھێلس کیچن
|١٩٩٨
|گلۆریا مکنێری
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.allmovie.com/movie/hells-kitchen-nyc-v174339/cast-crew|سەردێڕ=Hell's Kitchen (1998)|بڵاوکەرەوە=[[AllMovie]]. [[Rovi Corporation]]|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161018224712/http://www.allmovie.com/movie/hells-kitchen-nyc-v174339/cast-crew|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |پلەیینگ بای ھاڕت
|١٩٩٨
|جۆوان
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.allmovie.com/movie/playing-by-heart-v174296/cast-crew|سەردێڕ=Playing by Heart (1998)|بڵاوکەرەوە=[[AllMovie]]. [[Rovi Corporation]]|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161018225016/http://www.allmovie.com/movie/playing-by-heart-v174296/cast-crew|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |پوشینگ تین
|١٩٩٩
|ماری بێڵ
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.allmovie.com/movie/pushing-tin-v179428/cast-crew|سەردێڕ=Pushing Tin (1999)|بڵاوکەرەوە=[[AllMovie]]. [[Rovi Corporation]]|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161018225506/http://www.allmovie.com/movie/pushing-tin-v179428/cast-crew|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |دە بۆن کۆڵێکتەر
|١٩٩٩
|ئەمیلا دۆناگی
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.allmovie.com/movie/the-bone-collector-v181074/cast-crew|سەردێڕ=The Bone Collector (1998)|بڵاوکەرەوە=[[AllMovie]]. [[Rovi Corporation]]|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئایاری ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150512223028/http://www.allmovie.com/movie/the-bone-collector-v181074/cast-crew|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |گێڕڵ، ئینتڕەپتد
|١٩٩٩
|لیسا ڕۆو
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Caro|یەکەم١=Jason|سەردێڕ=Girl, Interrupted|ناونیشان=http://www.radiotimes.com/film/8hyj/girl-interrupted|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[Radio Times]]|بڵاوکەرەوە=[[Immediate Media Company]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150610184704/http://www.radiotimes.com/film/8hyj/girl-interrupted|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |ونبوو لە ٦٠ چرکە
|٢٠٠٠
|سارا &quot;سوەی&quot; وەیلاند
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Turan|یەکەم١=Kenneth|سەردێڕ=Determined to Go at Its Own Speed|ناونیشان=https://articles.latimes.com/2000/jun/09/entertainment/ca-39022|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[Los Angeles Times]]|بڵاوکەرەوە=[[Tribune Publishing]]|ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٠}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |لارا کرۆفت: تومب ڕایدەر
|٢٠٠١
|لارا کرۆفت
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Collins|یەکەم١=Andrew|سەردێڕ=Lara Croft: Tomb Raider|ناونیشان=http://www.radiotimes.com/film/cm8rd/lara-croft-tomb-raider|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[Radio Times]]|بڵاوکەرەوە=[[Immediate Media Company]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150610192933/http://www.radiotimes.com/film/cm8rd/lara-croft-tomb-raider|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |ئۆریجنەڵ سین
|٢٠٠١
|جولا ڕەسێڵ
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Mitchell|یەکەم١=Elvis|سەردێڕ=Film Review; The Item You Ordered May Be Sneaky|ناونیشان=https://www.nytimes.com/movie/review?res=9C0CE1D9143CF930A3575BC0A9679C8B63|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[The New York Times]]|بڵاوکەرەوە=[[Arthur Ochs Sulzberger Jr.]]|ڕێکەوت=٣ی ئابی ٢٠٠١}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |ڵایف ئۆر سەمتینگ ڵایک ئت
|٢٠٠٢
|لانی کێریگان
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.allmovie.com/movie/life-or-something-like-it-v260905/cast-crew|سەردێڕ=Life, or Something Like It (2002)|بڵاوکەرەوە=[[AllMovie]]. [[Rovi Corporation]]|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161018224503/http://www.allmovie.com/movie/life-or-something-like-it-v260905/cast-crew|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |لارا کرۆفت: تومپ ڕایدەر- دە کرادڵ ئۆف ڵایف
|٢٠٠٣
|لاتا کرۆفر
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Rooney|یەکەم١=David|سەردێڕ=Review: ‘Lara Croft Tomb Raider: The Cradle of Life’|ناونیشان=https://variety.com/2003/film/reviews/lara-croft-tomb-raider-the-cradle-of-life-1200540281/|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[Variety (magazine)|Variety]]|بڵاوکەرەوە=[[Penske Media Corporation]]|ڕێکەوت=٢٥ی تەممووزی ٢٠٠٣}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |بییۆند بۆردەرس
|٢٠٠٣
|سارا جۆردن
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.allmovie.com/movie/beyond-borders-v284691/cast-crew|سەردێڕ=Beyond Borders (2003)|بڵاوکەرەوە=[[AllMovie]]. [[Rovi Corporation]]|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161018224500/http://www.allmovie.com/movie/beyond-borders-v284691/cast-crew|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |تەیکینی لایڤس
|٢٠٠٤
|ئیڵیانا سکۆت
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.allmovie.com/movie/taking-lives-v288012|سەردێڕ=Taking Lives (2004)|بڵاوکەرەوە=[[AllMovie]]. [[Rovi Corporation]]|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |شارک تەیڵ
|٢٠٠٤
|لۆلا (دەنگ
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.allmovie.com/movie/shark-tale-v286678/cast-crew|سەردێڕ=Shark Talke (2004)|بڵاوکەرەوە=[[AllMovie]]. [[Rovi Corporation]]|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی ئازاری ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150306090028/http://www.allmovie.com/movie/shark-tale-v286678/cast-crew|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |سکای کاپتن و جیھانی بەیانی
|٢٠٠٤
|فرانکی کووک
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.allmovie.com/movie/sky-captain-and-the-world-of-tomorrow-v288387/cast-crew|سەردێڕ=Sky Captain and the World of Tomorrow (2004)|بڵاوکەرەوە=[[AllMovie]]. [[Rovi Corporation]]|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161018225248/http://www.allmovie.com/movie/sky-captain-and-the-world-of-tomorrow-v288387/cast-crew|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |دە فیڤەر
|٢٠٠٤
|ڕێڤۆڵوشناری
|دەرکەوتنی تایبەتی
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Young|یەکەم١=Deborah|سەردێڕ=Review: ‘Fever’|ناونیشان=https://variety.com/2004/film/reviews/fever-3-1200530539/|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[Variety (magazine)|Variety]]|بڵاوکەرەوە=[[Penske Media Corporation]]|ڕێکەوت=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |ئەلێکساندەر
|٢٠٠٤
|ئۆلیمپیاس
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.allmovie.com/movie/alexander-v288641/cast-crew|سەردێڕ=Alexander (2004)|بڵاوکەرەوە=[[AllMovie]]. [[Rovi Corporation]]|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161018224722/http://www.allmovie.com/movie/alexander-v288641/cast-crew|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |ترەدێڵ
|٢٠٠٥
| style=&quot;text-align:center;&quot; |—
|بەرھەمھێنەری کارگێڕ
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Trudell (2005)|ناونیشان=https://www.allmovie.com/movie/trudell-v318158/cast-crew|بڵاوکەرەوە=[[AllMovie]]. [[Rovi Corporation]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180814171817/https://www.allmovie.com/movie/trudell-v318158/cast-crew|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |کۆنفێشنس ئۆف ئەن ئاکشن ستار
|٢٠٠٥
| style=&quot;text-align:center;&quot; |—
|دەرکەوتنی تایبەتی
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Confessions of an Action Star (2005)|ناونیشان=https://www.nytimes.com/movies/movie/326358/Confessions-of-an-Action-Star/overview|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[The New York Times]]|بڵاوکەرەوە=[[Arthur Ochs Sulzberger Jr.]]}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |مامۆستا و خاتوون سمیت
|٢٠٠٥
|جەین سمیت
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Dargis|یەکەم١=Manohla|سەردێڕ=For Better or Worse, Even on a Battlefield|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2005/06/10/movies/for-better-or-worse-even-on-a-battlefield.html?_r=0|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[The New York Times]]|بڵاوکەرەوە=[[Arthur Ochs Sulzberger Jr.]]|ڕێکەوت=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٥}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |دە گوود شێپێرد
|٢٠٠٦
|مارگارێت &quot;کلۆڤەر&quot; ڕەسێل ویڵسن
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.allmovie.com/movie/the-good-shepherd-v317817/cast-crew|سەردێڕ=The Good Shepherd (2006)|بڵاوکەرەوە=[[AllMovie]]. [[Rovi Corporation]]|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161018225031/http://www.allmovie.com/movie/the-good-shepherd-v317817/cast-crew|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#add8e6;&quot; |شوێنێک لە کات
|٢٠٠٧
| style=&quot;text-align:center;&quot; |—
|دەرھێنەر و بەرھەمھێنەر
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Kilday|یەکەم١=Gregg|سەردێڕ=Angelina Jolie to direct Bosnian War love story|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/news/angelina-jolie-direct-bosnian-war-26931|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[The Hollywood Reporter]]|بڵاوکەرەوە=[[Prometheus Global Media]]|ڕێکەوت=٢٢ی ئابی ٢٠١٠}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |ئە مایتی ھاڕت
|٢٠٠٧
|ماریان پێرڵ
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=French|یەکەم١=Philip|سەردێڕ=A Mighty Heart|ناونیشان=https://www.theguardian.com/film/2007/sep/23/thriller.drama|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[The Guardian]]|بڵاوکەرەوە=[[Guardian Media Group]]|ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٠٧}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |بیۆووڵف
|٢٠٠٧
|دایکی گرێندێڵ
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Dargis|یەکەم١=Manohla|سەردێڕ=Confronting the Fabled Monster, Not to Mention His Naked Mom|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2007/11/16/movies/16beow.html|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[The New York Times]]|بڵاوکەرەوە=[[Arthur Ochs Sulzberger Jr.]]|ڕێکەوت=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |[[کۆنگ فو پاندا]]
|٢٠٠٨
|ماستەر تیگرێس (دەنگ)
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Kung Fu Panda (2008)|ناونیشان=https://www.allmovie.com/movie/kung-fu-panda-v354676|بڵاوکەرەوە=[[AllMovie]]. [[Rovi Corporation]]|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |ویستراو
|٢٠٠٨
|فۆکس
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Bradshaw|یەکەم١=Peter|سەردێڕ=Peter Bradshaw reviews Wanted|ناونیشان=https://www.theguardian.com/culture/2008/jun/25/film.actionandadventure|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[The Guardian]]|بڵاوکەرەوە=[[Guardian Media Group]]|ڕێکەوت=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٨}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |چانجڵینگ
|٢٠٠٨
|کریستین کۆڵنس
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Changeling (2008)|ناونیشان=https://www.allmovie.com/movie/changeling-v391262|بڵاوکەرەوە=[[AllMovie]]. [[Rovi Corporation]]|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |خوێ
|٢٠١٠
|ئێڤیلین سۆڵت
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Salt (2010)|ناونیشان=https://www.allmovie.com/movie/salt-v428045|بڵاوکەرەوە=[[AllMovie]]. [[Rovi Corporation]]|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |گەشتیارەکە
|٢٠١٠
|ئێلس کلیفتن-وارن
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Turan|یەکەم١=Kenneth|سەردێڕ=Movie review: 'The Tourist'|ناونیشان=https://articles.latimes.com/2010/dec/10/entertainment/la-et-tourist-20101210|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[Los Angeles Times]]|ڕێکەوت=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |کۆنگ فو پاندا ٢
|٢٠١١
|ماستەر تیگرێس (دەنگ)
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Kung Fu Panda (2011)|ناونیشان=https://www.allmovie.com/movie/kung-fu-panda-2-v471909|بڵاوکەرەوە=[[AllMovie]]. [[Rovi Corporation]]|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |کۆنگ فو پاندا: نھێنییەکانی ماستەرەکان
|٢٠١١
|ماستەر تیگرێس (دەنگ)
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Kung Fu Panda: Secrets of the Masters|ناونیشان=http://www.bbc.co.uk/programmes/b04wm7w7|بڵاوکەرەوە=BBC|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |لە خاکی خوێن و ھەنگوین
|٢٠١١
| style=&quot;text-align:center;&quot; |—
|دەرھێنەر، نووسەر و بەرھەمھێنەر
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=In the Land of Blood and Honey (2011)|ناونیشان=https://www.allmovie.com/movie/in-the-land-of-blood-and-honey-v540212|بڵاوکەرەوە=[[AllMovie]]. [[Rovi Corporation]]|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |دیفرێت
|٢٠١٤
| style=&quot;text-align:center;&quot; |—
|بەرھەمھێنەری کارگێڕ
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Emery|یەکەم١=Debbie|سەردێڕ=Sundance 2014: Angelina Jolie Joins Ethiopian Film 'Difret' as Executive Producer|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/news/sundance-2014-angelina-jolie-joins-671439|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[The Hollywood Reporter]]|بڵاوکەرەوە=[[Prometheus Global Media]]|ڕێکەوت=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |[[مالیفیسنت (فیلم)|مالێفیسێنت]]
|٢٠١٤
|مالێفیسێنت
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Collin|یەکەم١=Robbie|سەردێڕ=Maleficent, review|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/filmreviews/10858663/Maleficent-review.html|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[The Daily Telegraph]]|بڵاوکەرەوە=[[Telegraph Media Group]]|ڕێکەوت=٣٠ی ئایاری ٢٠١٤}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |ئنەبرۆکن
|٢٠١٤
| style=&quot;text-align:center;&quot; |—
|دەرھێنەر و بەرھەمھێنەر
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Cockrell|یەکەم١=Eddie|سەردێڕ=Angelina Jolie’s ‘Unbroken’ Draws Gasps at Premiere in Australia|ناونیشان=https://variety.com/2014/film/asia/angelina-jolies-unbroken-draws-gasps-at-premiere-in-australia-1201358267/|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[Variety (magazine)|Variety]]|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=[[Penske Media Corporation]]}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |بای دە سی
|٢٠١٥
|ڤەنێسا
|ھەروەھا دەرھێنەر، نووسەر و بەرھەمھێنەر
وەم ئەنجلینا جۆولی پیت ناسراوە
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref name=&quot;By the Sea&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=McClintock|یەکەم١=Pamela|سەردێڕ=Angelina Jolie and Brad Pitt's 'By the Sea' Gets Fall 2015 Release|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/news/angelina-jolie-brad-pitts-by-794280|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[The Hollywood Reporter]]|بڵاوکەرەوە=[[Prometheus Global Media]]|ڕێکەوت=٧ی ئایاری ٢٠١٥}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |کۆنگ فو پاندا ٣
|٢٠١٦
|ماستەر تیگرێس (دەنگ)
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Kit|یەکەم١=Borys|سەردێڕ=Bryan Cranston, Mads Mikkelsen and Rebel Wilson Join Voice Cast of 'Kung Fu Panda 3'|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/kung-fu-panda-3-bryan-435690|ئیش=[[The Hollywood Reporter]]|بڵاوکەرەوە=[[Prometheus Global Media]]|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |فێرست دێی کیڵد مای فادەر
|٢٠١٧
| style=&quot;text-align:center;&quot; |—
|دەرھێنەر، نووسەر و بەرھەمھێنەر
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Patten|یەکەم١=Dominic|سەردێڕ=Angelina Jolie To Helm ‘First They Killed My Father’ As A Netflix Original Pic|ناونیشان=https://deadline.com/2015/07/angelina-jolie-netflix-movie-first-they-killed-my-father-cambodia-memoir-1201484348/|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی شوباتی ٢٠١٦|ئیش=deadline.com|ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٥}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |دە برێدوینەر
|٢٠١٧
| style=&quot;text-align:center;&quot; |—
|بەرھەمھێنەری کارگێڕ
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.rotoscopers.com/2015/08/13/angelina-jolie-joins-cartoon-saloons-the-breadwinner-as-an-executive-producer/|سەردێڕ=Angelina Jolie Joins Cartoon Saloon's 'The Breadwinner' as Executive Producer|بڵاوکەرەوە=Rotoscopers|ڕێکەوت=١٣ی ئابی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئایاری ٢٠١٩}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#add8e6;&quot; |سێرێندیپیتی
|٢٠١٩
| style=&quot;text-align:center;&quot; |—
|
|
|-
! scope=&quot;row&quot; |مالێفیسێنت: میسترێس ئۆف ئیڤڵ
|٢٠١٩
|مالێفیسێنت
|ھەروەھا بەرھەمھێنەر
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Chitwood|یەکەم١=Adam|سەردێڕ=Filming Begins on ‘Maleficent II’ as Cast and Synopsis Revealed|ناونیشان=https://collider.com/maleficent-2-filming-cast-synopsis/#images|وێبگە=Collider|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠١٨}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |کەم ئەوەی
|٢٠٢٠
|رۆس
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://etcanada.com/news/376586/angelina-jolie-and-david-oyelowo-reveal-filming-has-ended-on-come-away-with-sweet-photo-see-her-new-look/|سەردێڕ=Angelina Jolie And David Oyelowo Reveal Filming Has Ended On ‘Come Away’ With Sweet Photo: See Her New Look!|بڵاوکەرەوە=Etcanada.com|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191101154318/https://etcanada.com/news/376586/angelina-jolie-and-david-oyelowo-reveal-filming-has-ended-on-come-away-with-sweet-photo-see-her-new-look/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |دە وەن ئاند ئۆنڵی ئێڤن
|٢٠٢٠
|ستێڵا (دەنگ)
|لەکاتی بەرھەمھێنانە؛ ھەروەھا بەرھەمھێنەرە
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://deadline.com/2018/05/helen-mirren-danny-devito-disney-the-one-and-only-ivan-movie-1202380544/|سەردێڕ=Helen Mirren, Danny DeVito Join Voice Cast Of Disney’s ‘The One and Only Ivan’|یەکەم=Amanda|دوایین=N'Duka|ڕێکەوت=١ی ئایاری ٢٠١٨|وێبگە=Deadline|ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی ئایاری ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180502165728/http://deadline.com/2018/05/helen-mirren-danny-devito-disney-the-one-and-only-ivan-movie-1202380544/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |دە ئیتێرنەڵس
|٢٠٢٠
|تێنا
|لەکاتی بەرھەمھێنانە
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ew.com/comic-con/2019/07/21/angelina-jolie-the-eternals-exclusive-cast-portrait/|سەردێڕ=See the exclusive first portrait of Angelina Jolie and the cast of The Eternals|یەکەم=Sydney|دوایین=Bucksbaum|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190721060510/https://ew.com/comic-con/2019/07/21/angelina-jolie-the-eternals-exclusive-cast-portrait/|ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠١٩|ئیش=[[Entertainment Weekly]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تەممووزی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |دۆوس ھو ویش می دێد
|٢٠٢٠
|ھانا فەیبەر
|لەکاتی بەرھەمھێنانە
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان=https://variety.com/2019/film/news/angelina-jolie-those-who-wish-me-dead-1203121265/|سەردێڕ=Angelina Jolie Starring in Wilderness Thriller ‘Those Who Wish Me Dead’|دوایین=Mcnary|یەکەم=Dave|ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|magazine=[[Variety (magazine)|Variety]]|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩}}&lt;/ref&gt;
|}

== تەلەڤیزیۆن ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;margin-right: 0;&quot;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width: 15em;&quot; |ناونیشان
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width: 1em;&quot; |ساڵ
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width: 10em;&quot; |ڕۆڵ
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width: 5em;&quot; |کەنال
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; style=&quot;width: 10em;&quot; |تێبینییەکان
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; style=&quot;width: 2em;&quot; |سەرچاوەکان
|-
! scope=&quot;row&quot; |ترو وۆمان
|١٩٩٧
|{{Sort|Woods|جۆرجیا لۆش وودس}}
|[[سی بی ئێس]]
|فیلمی تەلەڤیزیۆن
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Strauss|یەکەم=Robert|ناونیشان=http://articles.philly.com/1997-05-16/entertainment/25564646_1_janice-woods-windle-true-women-annabeth-gish|ئیش=[[The Philadelphia Inquirer]]|بڵاوکەرەوە=[[Interstate General Media]]|سەردێڕ='True Women' Cooks Up a Tale of Suffering With No Nutritional Value|ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ١٩٩٧|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئازاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304085943/http://articles.philly.com/1997-05-16/entertainment/25564646_1_janice-woods-windle-true-women-annabeth-gish|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |جۆرج واڵاس
|١٩٩٧
|کۆرنێلیا والاس
|تی ئێن تی
|فیلمی تەلەڤیزیۆن
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.allmovie.com/movie/george-wallace-v162587/cast-crew|سەردێڕ=George Wallace (1997)|بڵاوکەرەوە=[[AllMovie]]. [[Rovi Corporation]]|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161018231802/http://www.allmovie.com/movie/george-wallace-v162587/cast-crew|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |جیا
|١٩٩٨
|گیا کارانگی
|[[ئێچ بی ئۆ]]
|فیلمی تەلەڤیزیۆن
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Elias|یەکەم١=Justine|سەردێڕ=Cover Story; A Chic Heroine, but Not a Pretty Story|ناونیشان=https://www.nytimes.com/1998/01/25/tv/cover-story-a-chic-heroine-but-not-a-pretty-story.html|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[The New York Times]]|بڵاوکەرەوە=[[Arthur Ochs Sulzberger Jr.]]|ڕێکەوت=٢٥ی کانوونی دووەمی ١٩٩٨}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |کۆنگ فو پاندا ھۆڵیدەی
|٢٠١٠
|ماستەر تیگرێس (دەنگ)
|[[ئێن بی سی]]
|تایبەت
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Kung Fu Panda Holiday Special (2010)|ناونیشان=https://www.rottentomatoes.com/m/kung_fu_panda_holiday_special/|بڵاوکەرەوە=[[Rotten Tomatoes]]. [[Flixster]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی نیسانی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150403015833/http://www.rottentomatoes.com/m/kung_fu_panda_holiday_special/}}&lt;/ref&gt;
|}

== کایە ڤیدیۆییەکان ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;margin-right: 0;&quot;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width: 20em;&quot; |ناونیشان
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width: 1em;&quot; |ساڵ
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width: 10em;&quot; |ڕۆڵ
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; style=&quot;width: 10em;&quot; |تێبینیەکان
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; style=&quot;width: 2em;&quot; |سەرچاوەکان
|-
! scope=&quot;row&quot; |دە فڵایینگ لیجیەن ئێر کۆمبات چاڵنج
|٢٠٠٤
|کاپتن فرانکی کووک
|گرتەی ئەرشیڤکراو
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;https://www.imdb.com/title/tt0416745/fullcredits&lt;/ref&gt;
|}

== گرتە مۆسیقییەکان ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;margin-right: 0;&quot;
! scope=&quot;col&quot; |ناونیشان
! scope=&quot;col&quot; |سال
! scope=&quot;col&quot; |نمایشکەر
! scope=&quot;col&quot; |ئەلبوم
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; |سەرچاوەکان
|-
! scope=&quot;row&quot; |&quot;ئالتا ماریا (دۆنت دریم ئتز ئۆڤەر)&quot;
|١٩٩١
|ئەنتۆنێلا ڤاندیتی
|''بێنڤونێتی لە پارادیسۆ''
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref name=&quot;repubblica&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Angelina Jolie, sedicenne esordiente per il video di Venditti 'Alta marea'|ڕێکەوت=٢٦ی ئایاری ٢٠١٦|وێبگە=La Repubblica|ناونیشان=http://www.repubblica.it/spettacoli/musica/2016/05/26/news/la_jolie_inedita_ai_mosaic_video_music_award_di_avenna-140564570/}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |&quot;ستاند بای مای وۆمەن&quot;
|١٩٩١
|لێنی کراڤیتز
|ماما سێد
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref name=&quot;videos&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Birthday special: 10 interesting facts about Angelina Jolie|ناونیشان=http://www.mid-day.com/articles/birthday-special-10-interesting-facts-about-angelina-jolie/16265184|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ئیش=[[Mid Day]]|بڵاوکەرەوە=Mid Day Infomedia Limited|ڕێکەوت=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150615205206/http://www.mid-day.com/articles/birthday-special-10-interesting-facts-about-angelina-jolie/16265184|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |&quot;وۆندرن&quot;
|١٩٩٢
|وایدسپرێد پانیک
|ھەموو ڕؤژ
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref name=&quot;videos&quot;/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |&quot;ھەموو ڕؤژ&quot;
|١٩٩٣
|دە لێمۆنھێدس
|کەم ئۆن فیڵ دە لێمۆنھێدس
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref name=&quot;videos&quot;/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |&quot;ڕؤک ئاند ڕۆڵ کەم ترو&quot;
|١٩٩٣
|میت لۆف
|بات ئاوت ئۆف ھێڵ ٢: دیسانەوە گەڕانەوە بۆ دۆزەخ
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref name=&quot;videos&quot;/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |&quot;ئەنیبەدی سین مای بەیبی؟&quot;
|١٩٩٧
|دە ڕۆڵینگ ستۆنس
|بریجس تو بابیلن
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref name=&quot;videos&quot;/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |&quot;دید مای تاین&quot;
|٢٠٠٣
|کۆرن
|تەیک ئە لووک ئن دە میرەر
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Wiederhorn|یەکەم١=Jon|سەردێڕ=Korn Do ‘Time’ For Lara Croft|ناونیشان=http://www.mtv.com/news/1472484/korn-do-time-for-lara-croft/|بڵاوکەرەوە=MTV. [[Viacom Media Networks]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوت=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180722011511/http://www.mtv.com/news/1472484/korn-do-time-for-lara-croft/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
|}

== وەک دەرھێنەر ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders unsortable&quot;
|+ دەرھێنەر
|-
! scope=&quot;col&quot; | ناونیشان
! scope=&quot;col&quot; | ساڵ
! scope=&quot;col&quot; | تێبینی
|-
! scope=&quot;row&quot; | ''[[لە خاکی خوێن و ھەنگویندا (فیلم)|لە خاکی خوێن و ھەنگویندا]]''
| ٢٠١١
| ھەروەھا بەشداری لە نووسین و بەرھەمھێناندا کرد.
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#FFFFCC;&quot;| '' [[نەشکاو]]'' {{رمز الوفاة|alt=Film has yet to be released}}
| ٢٠١٤
| بەرھەمھێنەر
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#FFFFCC;&quot;| ''[[بجوار البحر]]'' {{رمز الوفاة|alt=Film has yet to be released}}
| ٢٠١٤
| نووسەر و ئەکتەر
|-
|}

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}

{{تووڵی دەروازە|فیلم|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ژن}}
{{پۆلی کۆمنز|Angelina Jolie filmography}}

[[پۆل:فیلمۆگرافیی ئەکتەرەکان]]
[[پۆل:فیلمۆگرافیی دەرھێنەرەکان]]
[[پۆل:فیلمۆگرافیای خانمەکتەران]]
[[پۆل:ئەنجلینا جۆولی]]</text>
      <sha1>e6536inzl2gsmij8tcgsi2ymsx5m4rt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مستەفا کازمی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163441</id>
    <revision>
      <id>1580660</id>
      <parentid>1553516</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:27:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:ئەو کەسانەی ھەوڵی تیرۆریان دراوە]] بۆ [[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6538" sha1="jl1qrkre6vyarpc5pmzxxfn6qc09rty" xml:space="preserve">{{ژکزی بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
{{Infobox officeholder
| honorific-prefix   =
| name               = مستەفا عەبدولڵەتیف مشتـەت کـازمـی
| native_name        = {{عەرەبی|مصطفى الكاظمي}}
| native_name_lang   =
| honorific-suffix   =
| image              = Mustafa al-Kadhimi (cropped).jpg
| imagesize          =
| smallimage         = &lt;!--If this is specified, &quot;image&quot; should not be. --&gt;
| alt                =
| caption            = کازمی لە ساڵی ٢٠٢٠
| order              =
| office             = [[سەرۆک وەزیرانی عێراق]]
| president          = [[بەرھەم ساڵح]]
| term_start         = ٧ی ئایاری ٢٠٢٠
| term_end           = ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢
| predecessor        = [[عادل عەبدولمەھدی]]
| successor          = [[محەممەد شیاع سوودانی]]
| office1            = سەرۆکی دەزگای ھەواڵگری عێراق
| term_start1        = ٧ی حوزەیرانی ٢٠١٦
| term_end1          = ٩ی نیسانی ٢٠٢٠
| president1         =
| primeminister1     =
| predecessor1       = زوھێر فازڵ عەباس ئەلغەرباوی
| successor1         =
| prior_term1        =
| birth_name         = مستەفا عەبدولەتیف مشتەت ئەلکازمـی
| birth_date         = {{birth year and age|١٩٦٧}}
| birth_place        = [[بەغدا]]، [[عێراق]]
| death_date         = &lt;!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} or {{Death-date and age|Month DD, YYYY|Month DD, YYYY}} (death date then birth date) --&gt;
| death_place        =
| restingplace       =
| restingplacecoordinates =
| birthname          =
| citizenship        = [[عێراق]]، [[شانشینی یەکگرتوو]]
| nationality        = عەرەب
| party              = سەربەخۆ
| otherparty         = &lt;!--For additional political affiliations--&gt;
| spouse             =
| partner            = &lt;!--For those with a domestic partner and not married--&gt;
| relations          =
| children           =
| parents            =
| residence          =
| alma_mater         = [[کۆلێژی توراسی زانکۆیی]]
| occupation         =
| profession         =
| cabinet            =
| committees         =
| portfolio          =
| religion           =
| signature          =
| signature_alt      =
| website            =
| footnotes          =
| blank1             =
}}
'''مستەفا عەبدولـڵەتیف مشتەت''' ناسراو بە '''مستەفا کازمی''' (لەدایکبووی ١٩٦٧، [[بەغدا]]) سیاسەتمەدارێکی [[عێراق]]ییە، لەوەتەی ٦ی ئایاری ٢٠٢٠ سەرۆکوەزیرانی عێراقی پێشووی عێراقـه(٦ی ئایاری ٢٠٢٠ - ١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢) پێشتر لەسەردەمی کابینەی حکوومەتی [[حەیدەر عەبادی]] لە ٧ی حوزەیرانی ٢٠١٦ متمانەی سەرۆکی دەزگای ھەواڵگری نیشتمانی عێراقی پێبەخشرا. ئەو یەکێک لە بەرھەڵستکاری ڕژێمی [[سەددام حوسێن|سەددام حسێن]] بووە ، بەم ھۆیەوە دەیان ساڵ لە دەرەوەی عێراق ژیاوە.

کازمی سەرپەرشتی و خاوەنی ئیمتیازی گۆڤاری ئەسبوعییە (الأسبوعیة) بووە کە [[بەرھەم ساڵح]] خاوەندارییەتی دەکرد. لە ساڵی ٢٠١٢ بڕوانامەی [[بەکالۆریۆس|بەکالۆریۆسی]] لە یاسا لە کۆلێژی توراسی بەدەستھێناوە. پێشتر بەرێوەبەری جێبەجێکاری دامەزراوەی ھێزی عێراقی بووە، لە ٨ی نیسانی ٢٠٢٠ لەلایەن سەرککۆمار بۆ پێکھێنانی حکومەتی عێراق ڕاسپێردرا. لە شەوی ٦ی ئایاری ٢٠٢٠ بە زۆرینەی دەنگ لە [[ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق|پەرلەمانی عێراق]] متمانەی بە کابینەی مستەفا کازمی بەخشی وەکو حکومەتی کاربەڕێکەڕ

== ڕاسپاردنی بۆ پۆستی سەڕۆک وەزیرانی عێراقی ==
ناوی مستەفا کازمی لەگەڵ گەلێک لە بەربژێری تر لە شەقامی عێراقی دەرکەوتن لە ماوەی خۆپێشاندانەکان کە ھەموویان بەڵێنی چاکسازییان دەدا بەڵام ھەر بەربژێرێکیان دیاری دەکرد لە لایەن کۆمەڵە و پارتی تر ڕەت دەکرایەوە، دواتر سەڕۆک کۆمار کازمی ڕاسپارد بۆ پێکھێنانی کابینە وەزارییەکەی بەڵام ڕاستەوخۆ لە لایەن کەتیبەکانی [[حیزبوڵڵای عێراق]] تۆمەتی سیخوریان دایە پاڵی بە بیانووی ئەوەی ھاوکاربووە لە کوشتنی سەرکردەی حەشدی شەعبی [[ئەبوو مەھدی موھەندیس|ئەبو مەھدی موھەندیس]] و سەرکردەی لەشکری قودسی ئێرانی [[قاسم سولەیمانی|قاسم سولێمانی]].

== بەرھەمەکان ==
* دۆزی عێراق
* سەرگەردانی ئیسلامی
* ''عەلی کوڕی ئەبوتالیب پێشەوا و مرۆڤ''

== سەرچاوەکان ==
* {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر = https://ar.wikipedia.org/wiki/مصطفى_الكاظمي/|سەردێڕ = {{عەرەبی|مصطفى الكاظمي}}|زمان = عەرەبی|سەردان = ٨ی نیسانی ٢٠٢٠}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
* [https://web.archive.org/web/20200318113339/https://www.inis.gov.iq/ ماڵپەری فەرمی دەزگای ھەواڵگری نیشتمانی عێراقی  (inis)]
* [https://www.al-monitor.com/pulse/ar/contents/authors/mustafa-al-kadhimy.html لاپەرەی کەسێتی لەسەر ڕۆژنامەی مۆنیتۆر ی ئەمریکی]

{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|عێراق|سیاسەت|بەغدا}}
{{سەرۆک وەزیرەکانی عێراق}}
{{پۆلی کۆمنز|Mustafa al-Kadhimi}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٧]]
[[پۆل:شیعە عێراقییەکان]]
[[پۆل:زیندووان]]
[[پۆل:ھەموو کۆلکەوتارەکان]]
[[پۆل:سەرۆک وەزیرانی عێراق]]
[[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]]
[[پۆل:سیاسەتمەدارانی سەدەی ٢١ەمی عێراق]]</text>
      <sha1>jl1qrkre6vyarpc5pmzxxfn6qc09rty</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>حەلا سەددام حوسێن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164080</id>
    <revision>
      <id>1580644</id>
      <parentid>1400269</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:27:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:ئەو کەسانەی ھەوڵی تیرۆریان دراوە]] بۆ [[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2590" sha1="8un15izvi4ytqx6d1cijnjzyl6yfi2l" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}} 
'''حەلا سەددام حوسێن''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: حلا صدام حسين؛ لە دایکبووی ١٩٧٢) بچووکترین کچی سەرۆکی پێشووی [[عێراق]]، [[سەددام حوسێن]] و [[ساجیدە تەلفاح|ساجیدە تەلفاحە]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://arabic.sputniknews.com/arab_world/201903151039782142-%D8%A2%D8%AE%D8%B1-%D8%AA%D8%A8%D9%82%D9%89-%D8%A3%D8%B3%D8%B1%D8%A9-%D8%B5%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B3%D9%8A%D9%86-%D9%85%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D8%AE%D9%84%D9%87%D9%85/ |سەردێڕ=آخر من تبقى من أسرة صدام حسين... ما هي مصادر دخلهم (صور) العالم العربي17:07 15.03.2019 |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی نیسانی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191215215555/https://arabic.sputniknews.com/arab_world/201903151039782142-%D8%A2%D8%AE%D8%B1-%D8%AA%D8%A8%D9%82%D9%89-%D8%A3%D8%B3%D8%B1%D8%A9-%D8%B5%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B3%D9%8A%D9%86-%D9%85%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D8%AE%D9%84%D9%87%D9%85/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;

== ژیان ==

=== ژیانی خێزانی ===
حەلا لەگەڵ موقەدەم و دکتۆر جەمال مستەفا تکریتی هاوسەرگیری کردووە و خاوەنی دوو منداڵن. لە دوای جەنگی عێراق، لەگەڵ هاوسەرەکەی چوونە [[سووریا]]. لە ئێستادا حەلا لەگەڵ ساجیدەی دایکی، لە [[دەوحە]]، [[قەتەر]] دەژین.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.alwatanvoice.com/arabic/news/2006/01/14/35015.html |سەردێڕ=الأردن رفض استقبال زوج حلا صدام2006-01-14 صوت الوطن |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی نیسانی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141221135230/http://www.alwatanvoice.com/arabic/news/2006/01/14/35015.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|عێراق|سۆشیالیزم|سیاسەت}}
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٣]]
[[پۆل:زیندووان]]
[[پۆل:ژنانی عێراقی]]
[[پۆل:سەددام حوسێن]]
[[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]]</text>
      <sha1>8un15izvi4ytqx6d1cijnjzyl6yfi2l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>باخچەی ئاژەڵانی ھەولێر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164710</id>
    <revision>
      <id>1580708</id>
      <parentid>1106185</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T03:23:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>فەرهاد</username>
        <id>43900</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1580708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9596" sha1="brdadtj7tma76mduapbl7pl851nezp1" xml:space="preserve">{{Infobox zoo
| name             = باخچەی ئاژەڵانی ھەولێر
| logo             =
| logo_width       =
| logo_caption     =درووشمی باخچەکە بە زمانی ئینگلیزی
| image            =
| image_width      =
| image_caption    =
| slogan           =
| date_opened      = ١٥ی مەی ٢٠٢٠
| date_opening     = ھەموو ڕۆژێک
| date_closed      =
| location         = [[باشووری کوردستان]]، [[ھەولێر]]، ڕێگای کۆیە
| coordinates      =6588+F3 Kasnazan, Iraq
| area             = ٢٠٠ دۆنم
| floorspace       =
| num_animals      = ٢٠٠
| num_species      =
| largest_tank_vol =
| total_tank_vol   = ٣
| annual_visitors  = تۆمارنەکراو
| members          = [[کۆمەڵەی جیھانی بۆ باخچەکانی ئاژەڵان و گۆمی ماسیان]]
| exhibits         = پێشانگای دیمەنی ھەولێر
| owner            = ھاوبەشگای ئەلتەیار
| director         = ھێرش خۆشناو
| management       = ئەردەڵان عومەر
| publictransit    =
| website          = &lt;!-- {{URL|www.example.com}} --&gt;
| date_established =
| module           = &lt;!-- or 'embedded' or 'nrhp' --&gt;
}}
'''باخچەی ئاژەڵانی ھەولێر'''({{بە ئینگلیزی|Erbil Zoo}}) گەورەترین [[باخچەی ئاژەڵان|باخچەی ئاژەڵانە]] لە سەرانسەری [[کوردستان]] و [[عێراق]]،&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[http://www.kurdiu.org/index.php/en/news/kurdistan/92324?__cf_chl_jschl_tk__=de93d00c11957dd8bcb1f2ac09acf8721aae1788-1588472996-0-Ae7oLMfqlNa1l0h7CgA8MUIHYzLxktn240gOA1Zq_GV_gjvaqLcsw2gNLnrOl_1BoPRt3N1NPs6WuNypEHwd3HpVgB4f5YGF5VctJtoevNW_7I1eNGYbBxSoryh3eBlixXm4tcOA1CzEreq6Bo_bu5Fb4sWKALd8OVSSpFwJk7U_rdPEICoA5gktLHr2h2ao7X1MOEy8S8l_jBaQDo1HbYvUCv3MDplCpxG4t-b2WlECpuiaRtTVenHsDTkBA3_yDDObwLXi-gztb_nyhI-jAtOBLcb_V6EEWtlicwrgwRuFk7zBV6XXOQbz2vo5AbRozw Opening the largest zoo in Erbil soon]، ماڵپەڕی کوردئایوو، ١٤ی نیسانی ٢٠١٩ بڵاوکراوەتەوە.&lt;/ref&gt; ئەم باخچەیە لەسەر ڕووبەری ٢٠٠ دۆنم زەوی لەبەری ڕۆژهەڵاتی شاری [[ھەولێر]] درووستکراوە،&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[http://www.basnews.com/index.php/so/lifestyle/tourism/570590?__cf_chl_jschl_tk__=d3a978a9016ff0530d75b0d4b8b76246efc721c5-1588473110-0-AQc42BZxWmX_rJVTLkJJhVJlZJMyFCYuofrCWL9pRFDJdBUQsVAUYymMUx2nWnbyGI1Y1Z7fpzhHyvSaSAYO7gVeo90_7ZI_5AqjEmZq_mCvZVUEO3exiWtgxVuzACcFCGci_BBg2MjC0YMpMybZyZs7cc2cGs5D4f8LN7gZ33qtmWGq7COQctCXtxMGdRSGFniAzTLIECq3sYqaX7b2Tmml1dcidCOze02T_5mXovd7yRa7PEjNuQkj-QyzovedeMA18JpxNbMdGRJMfeCj2PMAIC4V5cPiPfK2wuNIiXg-I9jeOQcHPYNDWVcOXC4zPAdHvkUMUyWk8B1NUUE_-wM وادەی کردنەوەی باخچەی ئاژەڵانی ھەولێر ئاشکرا دەکرێت]، ماڵپەری [[باسنیوز]]، ٢٨ی شوباتی ٢٠١٩.&lt;/ref&gt; پتر لە ١٥٠ جۆر لە [[ئاژەڵ]] و [[باڵندە]] و [[گیانلەبەر]]ی دەگمەن لەخۆ دەگرێت،&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; سێ دەریاچەی ئاوی مەنگ و تاڤگەدار لەخۆ دەگرێت، باخچەیەکی ئەکادیمییە بۆ توێژینەوە زانستییەکان و ڕەوشتی گیانلەبەران.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; باخچەکە ئەندامی (WAZA) [[کۆمەڵەی جیھانی بۆ باخچەکانی ئاژەڵان و گۆمی ماسیان|کۆمەڵەی جیھانی بۆ باخچەکانی ئاژەڵانە]]، لەبەر فراوانی و فرە ڕەنگی گیانلەبەرەکانی سەردانی ھەندێک بەشی تەنھا لە ڕێگای ترومبێلی تایبەتەوە دەبێت کە لەلایەن کارگێری باخچەکە دابین کراوە.&lt;ref&gt;[http://wishe.net/details.aspx?=hewal&amp;jmare=19961&amp;Jor=14 باخچەی ئاژەڵانی ھەولێر دەکرێتەوە]، ماڵپەڕی وشە، ٥ی تەممووزی ٢٠١٧.&lt;/ref&gt;

== مێژوو ==
باخچەی ئاژەڵانی ھەولێر بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٩٦ لە شاری [[ھەولێر]] کرایەوە وەک پڕۆژەیەکی کەرتی تایبەت لە لایەن خەلیل سابیر کاوانی لە باخچەی گڵکەند کە کەوتبووە ناوەڕاستی شار، بەڵام لەبەر ئەوەی باخچەکە ھیچ تایبەتمەندییەکی باخچەی ئاژەڵانی لەخۆ نەگرتبوو بە ناچاری لە ٣ی نیسانی ٢٠١٤ داخرا و گیانلەبەرەکانیشی گوازرانەوە بۆ باخچەیەکی کاتی نزیک شارەدێی [[بنەسڵاوە]]، دواتر وەک پڕۆژەیەک پاڕێزگاری ھەولێر تەندەری خستە بەردەم وەبەرھێنەران، بەڵام بەھۆی قەیرانی ئابووری ھەرێم پڕۆژەکە ھەڵوەشێندرایەوە، لە ساڵی ٢٠١٧ وەک پڕۆژەیەکی کەرتی تایبەت لەلایەن ھێرش خۆشناو وەک خاوەن و بەرێوەبەری ھاوبەشگای ئیمپایەر باخچەکە چووە باری جێبەجێکردنەوە،&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; پاڕێزگاری ھەولێر بڕی ٢٠٠دۆنمی زەوی بۆ تەرخان کرد تاوەکو ساڵی ٢٠٢٠ کاتی کردنەوەی پڕۆژەکە پتر لە ٩٠ میلیۆن دۆلاری لێ خەرج کراوە.
&lt;ref&gt; http://www.awene.com/detail?article=25775 &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.tbajansi.com/پارێزگاری-هەولێر-پڕۆژەی-باخچەی-ئاژەڵ/ پارێزگاری ھەولێر پڕۆژەی باخچەی ئاژەڵانی ھەولێری بەسەرکردەوە]{{بەستەری مردوو|url=https://www.tbajansi.com/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DB%8E%D8%B2%DA%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%87%DB%95%D9%88%D9%84%DB%8E%D8%B1-%D9%BE%DA%95%DB%86%DA%98%DB%95%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%AE%DA%86%DB%95%DB%8C-%D8%A6%D8%A7%DA%98%DB%95%DA%B5/ |date=نیسانی ٢٠٢١ }}، ئاژانسی میدیایی تورکمان، ڕۆژی ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ بڵاوکراوەتەوە.&lt;/ref&gt;

== بەشەکانی باخچەکە ==
# بەشی سرووشتی کوردستان (گیانلەبەرانی کوردستان).
# بەشی سروشتی جیھانی (گیانلەبەرانی کیشوەرەکانی جیھان بەگشتی).
# بەشی دەریاچەکان.
# بەشی ئاژەڵە وشکبووەوەکان.
# بەشی ئاژەڵە خشۆکەکان.
# بەشی دیمەنی ھەولێر (شاری ھەولێر بە بچووک کراوەیی بە ھەموو کوچە و کۆڵانەکانی).
# بەشی کوێستانی کراوە (ئاژەڵە گیاخۆر و جوانبەخشەکان).
# بەشی باڵندە کۆچەری و ماڵییەکان (قوللەی کۆتران).
# بەشی کەلتوری مرۆیی (چۆنیەتی و کار و پیشەی ژیانی کۆنی کوردەواری).
# بەشی منداڵان.

== داھاتوو و پەرەپێدان ==
بەمەبەستی مانەوەی باخچەکە لە ڕێکخراوی کۆمەڵەی جیھانی بۆ باخچەکانی ئاژەڵان و گۆمی ماسیان لەلایەن ڕێکخراوەکەوە چەند داواکارییەکی لێکراوە تاوەکوو بێتە ئاستی ستانداری جیھانی وەک:
# دابەشکردنی ئاژەڵەکان بە پێی ژینگەی سروشتیان.
# دابەش کردنی باخچەکە بۆ کیشوەری سەربەخۆ (گیانلەبەرانی کیشوەری ئاسیا، گیانلەبەرانی کیشوەری ئەفریقا، گیانلەبەرانی کیشوەری ئەورووپا، گیانلەبەرانی هەردوو کیشوەری ئەمریکا و ئوسترالیا لەگەڵ گیانلەبەرانی جەمسەرە بەستەڵەکەکانی زەوی).
# کردنەوەی بەشی خۆراک درووستی و کۆگای ساردکەرەوە و خواردنی ھەڵگیراو.
# کردنەوەی نووسینگەیەکی ڤێتێرنەری سەربەخۆ و فەراھەمکردنی ژینگەی جووت بوونی ئاژەڵەکان و زاوزێکردنیان.
# مسۆگەرکردنی باری ئاسایش و پاراستنی گیانلەبەرەکان لەکاتی ڕووداوە سروشتی و مرۆییەکان.
# بەدوورخستنی گیانلەبەران لەکاری توندوتیژی و نمایشی ناچاری.
# کردنەوەی ھێلی گەرمی پەیوەندی بە باخچەکانی جیھان.
# دەبێت لە ٥١٪ فەرمانبەرانی پسپۆری بواری باخچەی ئاژەڵان بن و لە ٢٥٪ی فەرمانبەرانی ئەزموونی پتر لە پێنج ساڵی کارکردنیان ھەبێت لە باخچەکانی ئاژەڵان.

== ئەمانەش ببینە ==
* [[سکانسێن]]
* [[باخچەی ئاژەڵانی بەغدا]]
* ڕێکخراوی چاودێرانی ئاژەڵانی کوردستان.

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
* [https://web.archive.org/web/20200513123011/https://www.waza.org/ کۆمەڵەی جیھانی بۆ باخچەکانی ئاژەڵان و گۆمی ماسیان]
* {{فەیسبووک|erdilzoo}}
* [[ڕێزبەندی ئەندامانی کۆمەڵەی جیھانی بۆ باخچەی ئاژەڵان و گۆمی ماسیان WAZA]]
* [http://ماڵپەری%20فەرمی%20باخچەی%20ئاژەڵانی%20هەولێر ماڵپەری فەرمی باخچەی ئاژەڵانی https://erbilzoo.com/ku/page/about/]

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}

{{تووڵی دەروازە|کوردستان|گیانلەبەران}}

[[پۆل:ھەولێر]]
[[پۆل:کوردستان]]
[[پۆل:گیانلەبەران]]</text>
      <sha1>brdadtj7tma76mduapbl7pl851nezp1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580709</id>
      <parentid>1580708</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T03:24:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>فەرهاد</username>
        <id>43900</id>
      </contributor>
      <origin>1580709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9596" sha1="eg51bpjcmr1cnaou0uwm6nmlin8p9n1" xml:space="preserve">{{Infobox zoo
| name             = باخچەی ئاژەڵانی ھەولێر
| logo             =
| logo_width       =
| logo_caption     =درووشمی باخچەکە بە زمانی ئینگلیزی
| image            =
| image_width      =
| image_caption    =
| slogan           =
| date_opened      = ١٥ی مەی ٢٠٢٠
| date_opening     = ھەموو ڕۆژێک
| date_closed      =
| location         = [[باشووری کوردستان]]، [[ھەولێر]]، ڕێگای کۆیە
| coordinates      =6588+F3 Kasnazan, Iraq
| area             = ٢٠٠ دۆنم
| floorspace       =
| num_animals      = ٢٠٠
| num_species      =
| largest_tank_vol =
| total_tank_vol   = ٣
| annual_visitors  = تۆمارنەکراو
| members          = [[کۆمەڵەی جیھانی بۆ باخچەکانی ئاژەڵان و گۆمی ماسیان]]
| exhibits         = پێشانگای دیمەنی ھەولێر
| owner            = ھاوبەشگای ئەلتەیار
| director         = ھێرش خۆشناو
| management       = ئەردەڵان عومەر
| publictransit    =
| website          = &lt;!-- {{URL|www.example.com}} --&gt;
| date_established =
| module           = &lt;!-- or 'embedded' or 'nrhp' --&gt;
}}
'''باخچەی ئاژەڵانی ھەولێر'''({{بە ئینگلیزی|Erbil Zoo}}) گەورەترین [[باخچەی ئاژەڵان|باخچەی ئاژەڵانە]] لە سەرانسەری [[کوردستان]] و [[عێراق]]،&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[http://www.kurdiu.org/index.php/en/news/kurdistan/92324?__cf_chl_jschl_tk__=de93d00c11957dd8bcb1f2ac09acf8721aae1788-1588472996-0-Ae7oLMfqlNa1l0h7CgA8MUIHYzLxktn240gOA1Zq_GV_gjvaqLcsw2gNLnrOl_1BoPRt3N1NPs6WuNypEHwd3HpVgB4f5YGF5VctJtoevNW_7I1eNGYbBxSoryh3eBlixXm4tcOA1CzEreq6Bo_bu5Fb4sWKALd8OVSSpFwJk7U_rdPEICoA5gktLHr2h2ao7X1MOEy8S8l_jBaQDo1HbYvUCv3MDplCpxG4t-b2WlECpuiaRtTVenHsDTkBA3_yDDObwLXi-gztb_nyhI-jAtOBLcb_V6EEWtlicwrgwRuFk7zBV6XXOQbz2vo5AbRozw Opening the largest zoo in Erbil soon]، ماڵپەڕی کوردئایوو، ١٤ی نیسانی ٢٠١٩ بڵاوکراوەتەوە.&lt;/ref&gt; ئەم باخچەیە لەسەر ڕووبەری ٢٠٠ دۆنم زەوی لەبەری ڕۆژهەڵاتی شاری [[ھەولێر]] درووستکراوە،&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[http://www.basnews.com/index.php/so/lifestyle/tourism/570590?__cf_chl_jschl_tk__=d3a978a9016ff0530d75b0d4b8b76246efc721c5-1588473110-0-AQc42BZxWmX_rJVTLkJJhVJlZJMyFCYuofrCWL9pRFDJdBUQsVAUYymMUx2nWnbyGI1Y1Z7fpzhHyvSaSAYO7gVeo90_7ZI_5AqjEmZq_mCvZVUEO3exiWtgxVuzACcFCGci_BBg2MjC0YMpMybZyZs7cc2cGs5D4f8LN7gZ33qtmWGq7COQctCXtxMGdRSGFniAzTLIECq3sYqaX7b2Tmml1dcidCOze02T_5mXovd7yRa7PEjNuQkj-QyzovedeMA18JpxNbMdGRJMfeCj2PMAIC4V5cPiPfK2wuNIiXg-I9jeOQcHPYNDWVcOXC4zPAdHvkUMUyWk8B1NUUE_-wM وادەی کردنەوەی باخچەی ئاژەڵانی ھەولێر ئاشکرا دەکرێت]، ماڵپەری [[باسنیوز]]، ٢٨ی شوباتی ٢٠١٩.&lt;/ref&gt; پتر لە ٢٠٠ جۆر لە [[ئاژەڵ]] و [[باڵندە]] و [[گیانلەبەر]]ی دەگمەن لەخۆ دەگرێت،&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; سێ دەریاچەی ئاوی مەنگ و تاڤگەدار لەخۆ دەگرێت، باخچەیەکی ئەکادیمییە بۆ توێژینەوە زانستییەکان و ڕەوشتی گیانلەبەران.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; باخچەکە ئەندامی (WAZA) [[کۆمەڵەی جیھانی بۆ باخچەکانی ئاژەڵان و گۆمی ماسیان|کۆمەڵەی جیھانی بۆ باخچەکانی ئاژەڵانە]]، لەبەر فراوانی و فرە ڕەنگی گیانلەبەرەکانی سەردانی ھەندێک بەشی تەنھا لە ڕێگای ترومبێلی تایبەتەوە دەبێت کە لەلایەن کارگێری باخچەکە دابین کراوە.&lt;ref&gt;[http://wishe.net/details.aspx?=hewal&amp;jmare=19961&amp;Jor=14 باخچەی ئاژەڵانی ھەولێر دەکرێتەوە]، ماڵپەڕی وشە، ٥ی تەممووزی ٢٠١٧.&lt;/ref&gt;

== مێژوو ==
باخچەی ئاژەڵانی ھەولێر بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٩٦ لە شاری [[ھەولێر]] کرایەوە وەک پڕۆژەیەکی کەرتی تایبەت لە لایەن خەلیل سابیر کاوانی لە باخچەی گڵکەند کە کەوتبووە ناوەڕاستی شار، بەڵام لەبەر ئەوەی باخچەکە ھیچ تایبەتمەندییەکی باخچەی ئاژەڵانی لەخۆ نەگرتبوو بە ناچاری لە ٣ی نیسانی ٢٠١٤ داخرا و گیانلەبەرەکانیشی گوازرانەوە بۆ باخچەیەکی کاتی نزیک شارەدێی [[بنەسڵاوە]]، دواتر وەک پڕۆژەیەک پاڕێزگاری ھەولێر تەندەری خستە بەردەم وەبەرھێنەران، بەڵام بەھۆی قەیرانی ئابووری ھەرێم پڕۆژەکە ھەڵوەشێندرایەوە، لە ساڵی ٢٠١٧ وەک پڕۆژەیەکی کەرتی تایبەت لەلایەن ھێرش خۆشناو وەک خاوەن و بەرێوەبەری ھاوبەشگای ئیمپایەر باخچەکە چووە باری جێبەجێکردنەوە،&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; پاڕێزگاری ھەولێر بڕی ٢٠٠دۆنمی زەوی بۆ تەرخان کرد تاوەکو ساڵی ٢٠٢٠ کاتی کردنەوەی پڕۆژەکە پتر لە ٩٠ میلیۆن دۆلاری لێ خەرج کراوە.
&lt;ref&gt; http://www.awene.com/detail?article=25775 &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.tbajansi.com/پارێزگاری-هەولێر-پڕۆژەی-باخچەی-ئاژەڵ/ پارێزگاری ھەولێر پڕۆژەی باخچەی ئاژەڵانی ھەولێری بەسەرکردەوە]{{بەستەری مردوو|url=https://www.tbajansi.com/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DB%8E%D8%B2%DA%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%87%DB%95%D9%88%D9%84%DB%8E%D8%B1-%D9%BE%DA%95%DB%86%DA%98%DB%95%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%AE%DA%86%DB%95%DB%8C-%D8%A6%D8%A7%DA%98%DB%95%DA%B5/ |date=نیسانی ٢٠٢١ }}، ئاژانسی میدیایی تورکمان، ڕۆژی ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ بڵاوکراوەتەوە.&lt;/ref&gt;

== بەشەکانی باخچەکە ==
# بەشی سرووشتی کوردستان (گیانلەبەرانی کوردستان).
# بەشی سروشتی جیھانی (گیانلەبەرانی کیشوەرەکانی جیھان بەگشتی).
# بەشی دەریاچەکان.
# بەشی ئاژەڵە وشکبووەوەکان.
# بەشی ئاژەڵە خشۆکەکان.
# بەشی دیمەنی ھەولێر (شاری ھەولێر بە بچووک کراوەیی بە ھەموو کوچە و کۆڵانەکانی).
# بەشی کوێستانی کراوە (ئاژەڵە گیاخۆر و جوانبەخشەکان).
# بەشی باڵندە کۆچەری و ماڵییەکان (قوللەی کۆتران).
# بەشی کەلتوری مرۆیی (چۆنیەتی و کار و پیشەی ژیانی کۆنی کوردەواری).
# بەشی منداڵان.

== داھاتوو و پەرەپێدان ==
بەمەبەستی مانەوەی باخچەکە لە ڕێکخراوی کۆمەڵەی جیھانی بۆ باخچەکانی ئاژەڵان و گۆمی ماسیان لەلایەن ڕێکخراوەکەوە چەند داواکارییەکی لێکراوە تاوەکوو بێتە ئاستی ستانداری جیھانی وەک:
# دابەشکردنی ئاژەڵەکان بە پێی ژینگەی سروشتیان.
# دابەش کردنی باخچەکە بۆ کیشوەری سەربەخۆ (گیانلەبەرانی کیشوەری ئاسیا، گیانلەبەرانی کیشوەری ئەفریقا، گیانلەبەرانی کیشوەری ئەورووپا، گیانلەبەرانی هەردوو کیشوەری ئەمریکا و ئوسترالیا لەگەڵ گیانلەبەرانی جەمسەرە بەستەڵەکەکانی زەوی).
# کردنەوەی بەشی خۆراک درووستی و کۆگای ساردکەرەوە و خواردنی ھەڵگیراو.
# کردنەوەی نووسینگەیەکی ڤێتێرنەری سەربەخۆ و فەراھەمکردنی ژینگەی جووت بوونی ئاژەڵەکان و زاوزێکردنیان.
# مسۆگەرکردنی باری ئاسایش و پاراستنی گیانلەبەرەکان لەکاتی ڕووداوە سروشتی و مرۆییەکان.
# بەدوورخستنی گیانلەبەران لەکاری توندوتیژی و نمایشی ناچاری.
# کردنەوەی ھێلی گەرمی پەیوەندی بە باخچەکانی جیھان.
# دەبێت لە ٥١٪ فەرمانبەرانی پسپۆری بواری باخچەی ئاژەڵان بن و لە ٢٥٪ی فەرمانبەرانی ئەزموونی پتر لە پێنج ساڵی کارکردنیان ھەبێت لە باخچەکانی ئاژەڵان.

== ئەمانەش ببینە ==
* [[سکانسێن]]
* [[باخچەی ئاژەڵانی بەغدا]]
* ڕێکخراوی چاودێرانی ئاژەڵانی کوردستان.

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
* [https://web.archive.org/web/20200513123011/https://www.waza.org/ کۆمەڵەی جیھانی بۆ باخچەکانی ئاژەڵان و گۆمی ماسیان]
* {{فەیسبووک|erdilzoo}}
* [[ڕێزبەندی ئەندامانی کۆمەڵەی جیھانی بۆ باخچەی ئاژەڵان و گۆمی ماسیان WAZA]]
* [http://ماڵپەری%20فەرمی%20باخچەی%20ئاژەڵانی%20هەولێر ماڵپەری فەرمی باخچەی ئاژەڵانی https://erbilzoo.com/ku/page/about/]

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}

{{تووڵی دەروازە|کوردستان|گیانلەبەران}}

[[پۆل:ھەولێر]]
[[پۆل:کوردستان]]
[[پۆل:گیانلەبەران]]</text>
      <sha1>eg51bpjcmr1cnaou0uwm6nmlin8p9n1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڕووناکیی شەقامەکان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165665</id>
    <revision>
      <id>1580395</id>
      <parentid>1580339</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:01:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ چاکسازیی ژمارەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]])</comment>
      <origin>1580395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12474" sha1="r777zo92eze9vispxkqidr66yreww0f" xml:space="preserve">[[پەڕگە:AktashPrishtina.JPG|چەپ|وێنۆک]]
[[پەڕگە:Sanaa_Night,_Yemen_(10283232685).jpg|وێنۆک|ڕەنگدانەوەی ڕووناکیی شەقامەکان بەسەر ئاسمانی شاردا.]]
'''ڕووناکیی شەقامەکان''' یان '''گلۆپی شەقامەکان''' بریتییە لە ڕووناککردنەوەی شەقام و کوچە و کۆڵانەکان کە بە زۆری لە لایەن حکومەتەکانەوە جێبەجێ دەکرێت وەک بەشێک لە خزمەتگوزاری،&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20200312073931/https://www.jstor.org/topic/streetlights/&lt;/ref&gt; ڕووناککردنەوەی شەقامەکان لە کۆنەوە ھەر ھەبووە، سەردەمانێک گلۆپی زەیتی و ئاگردان و مەشخەڵی جۆر بەجۆر بەکارھاتووە بۆ ڕووناککردنەوەی شەقامەکان،&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20200511081836/http://www.getty.edu/vow/AATFullDisplay?find=&amp;logic=AND&amp;note=&amp;subjectid=300101536&lt;/ref&gt; بەڵام لە ڕۆژگاری ھاوچەرخی ئەمڕۆماندا ستوونی گلۆپداری کارەبایی بەکاردێت بۆ ڕووناککردنەوەی شەقام و کۆڵان و باخچە و گۆرەپانە گشتییەکان.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20191210090402/https://d-nb.info/gnd/4129991-7&lt;/ref&gt;

== مێژوو ==
=== سەردەمی پێش پیشەسازی ===
چرایە سەرەتایییەکان لە شارستانییەتەکانی [[یۆنانی کۆن]] و [[ڕۆمانی کۆن]]دا بەکارھێنراون، کە تێیدا ڕووناکی بە پلەی یەکەم بۆ مەبەستی [[ڕووناککردنەوەی ئاسایشی|ئاسایش]] بەکارھاتووە، ھەم بۆ پاراستنی ڕێبوارەکان لە ھەڵکەوتن لەسەر ڕێگاکە و ھەم بۆ دوورخستنەوەی دزە ئەگەرییەکان. لەو سەردەمەدا، چرای [[ڕۆن]]ی بە شێوەیەکی سەرەکی بەکاردەھات، چونکە بڵێسەیەکی کەم و تەمەن درێژی دابین دەکرد. ئەو [[کۆیلە]]یەی بەرپرسیار بوو لە داگیرساندنی چرای ڕۆنی لە بەردەم ڤێلا ڕۆمانییەکاندا پێی دەگوترا «لانترناریۆس».&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=de Beer |یەکەم=E. S. |ڕێکەوت=١٩٤١|سەردێڕ=The Early History of London Street-Lighting |journal=History |بەرگ=٢٥|issue=100 |پەڕەکان=٣١١–٣٢٤|doi=10.1111/j.1468-229X.1941.tb00748.x |jstor=24401837 |issn=0018-2648}}&lt;/ref&gt;

بە وتەی [[ئێدوین ھێسکۆت]]، «ڕۆمانەکان شەقامەکانیان بە چرای ڕۆنی ڕووناک دەکردەوە، و شارەکان لە [[بەغدا]]وە تا [[کۆردۆبا، ئیسپانیا|کۆردۆبا]] بە ھەمان شێوە ڕووناک دەکرانەوە لە کاتێکدا زۆربەی ئەورووپا لەوەدا دەژیا کە ئێستا وەک نەریتێکی لێ ھاتووە پێی بگوترێت «سەردەمە تاریکەکان» بەڵام لە ڕوانگەی ڕووناککردنەوەی شەقامەکانەوە، ڕێک ئەوە بوون.»&lt;ref name=&quot;Heathcote-2021-architectural-review&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر١=Edwin Heathcote |بەستەری نووسەر١=Edwin Heathcote |سەردێڕ=From pillar to lamp post: lighting city streets |ناونیشان=https://www.architectural-review.com/essays/from-pillar-to-lamp-post-lighting-city-streets |بڵاوکەرەوە=Architectural Review |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوت=٧ی ئەیلوولی ٢٠٢١}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Heathcote-2015-Financial Times&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Heathcote |یەکەم=Edwin |سەردێڕ=Architecture: how street lights have illuminated city life |ناونیشان=https://www.ft.com/content/5f4dfbc2-c32c-11e4-9c27-00144feab7de |ئیش=Financial Times |شوێن=London |ڕێکەوت=١٣ی ئازاری ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;

ئەو کەسانەی کە پێیان دەگوترا «کوڕانی مەشخەڵھەڵگر» خەڵکیان لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر لە ناو شەقامە تەمومژاوی و پێچاوپێچەکانی شارۆچکەکانی [[سەدەکانی ناوەڕاست]]دا یاوەری دەکرد.

پێش چرا [[گڕی سپی|تیشکدەرەکان]]، ڕووناککردنەوەی [[مۆم]] لە شارەکاندا بەکار دەھێنرا. چرایە سەرەتایییەکان پێویستیان بەوە بوو کە «داگیرسێنەرێکی چرا» لە کاتی [[زەردەپەڕ]]دا بە ناو شارەکەدا بگەڕێت و ھەر یەک لە چراکان داگیرسێنێت. بەپێی ھەندێک سەرچاوە، ڕووناککردنەوە لە لەندەن لە ساڵی ١٤١٧ لەلایەن سێر [[ھێنری بارتۆن]]، [[شارەداری لەندەن]]، فەرمانی پێ کراوە، ئەگەرچی ھیچ بەڵگەیەکی ڕژد &lt;small&gt;(جدی)&lt;/small&gt; لەسەر ئەمە نییە.&lt;ref&gt;Roskell, J. S. and Clark, L. and Rawcliffe, C. (editors) [http://www.historyofparliamentonline.org/volume/1386-1421/member/barton-henry-1435 BARTON, Henry (d.1435), of London. – History of Parliament Online] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140816045930/http://www.historyofparliamentonline.org/volume/1386-1421/member/barton-henry-1435 |date=16 August 2014}}, ''The History of Parliament: the House of Commons 1386–1421''. {{ISBN|9780862999438}}. 1993.&lt;/ref&gt; 

[[پەڕگە:P1250908 Paris Ier Pont Neuf mobilier urbain rwk.jpg|وێنۆک|upright|وردەکاریی بنکەی چرایەکی شەقام لە [[پاریس]]]]
ڕووناککردنەوەی گشتیی شەقامەکان بۆ یەکەمجار لە سەدەی ١٦ەمدا پەرەی سەند،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ= The Policing of Street Lighting |یەکەم= Wolfgang |دوایین= Schivelbusch | journal =  Yale French Studies|ژمارە= ٧٣|ساڵ= ١٩٨٧|پەڕەکان= ٦١–٧٤| doi = 10.2307/2930197 | jstor = 2930197}}&lt;/ref&gt; و دوای دۆزینەوەی فانۆسەکان بە پەنجەرەی شووشەیی لەلایەن ئێدموند ھێمینگ لە لەندەن و [[یان ڤان دێر ھایدن]] لە ئەمستردام خێراتر بوو،&lt;ref&gt;Ekirch, A. Roger, 1950At day's close : night in times past / A. Roger Ekirch.—Ist ed. p.72 ISBN 0-393-05089-0, W. W. Norton &amp; Company, Inc., 500 Fifth Avenue, New York, N.Y. 10110 Www.wwnorton.com&lt;/ref&gt; کە بڕی ڕووناکییەکەی بە شێوەیەکی زۆر باشتر کرد. لە ساڵی ١٥٨٨دا پەرلەمانی پاریس بڕیاری دا کە مەشخەڵێک لە ھەر یەکتربڕینێکدا دابنرێت و داگیرسێنرێت، و لە ساڵی ١٥٩٤دا پۆلیس ئەمەی گۆڕی بۆ فانۆس.{{Sfn|Fierro|1996|pages=835–836}} لەگەڵ ئەوەشدا، لە ناوەڕاستی سەدەی ١٧دا ئەوە کارێکی باو بوو بۆ گەشتیاران کە ھەڵگرێکی فانۆس بەکرێ بگرن ئەگەر ناچار بوونایە شەوانە بە ناو شەقامە تاریک و پێچاوپێچەکاندا بڕۆن.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ= Art V. Social Life of England and France, A Comparative View of the Social Life of England and France, from the Restoration of Charles II. to the French Revolution. By the Editor of Madame du Deffand's Letters | journal = Southern Journal |ژمارە= XII |ڕێکەوت= تشرینی دووەمی ١٨٣٠|شوێن= Charleston |بڵاوکەرەوە= A. E. Miller |پەڕە= ٣٩٥|ناونیشان= https://books.google.com/books?id=gbIRAAAAYAAJ&amp;pg=PA395 |وتەگێڕانەوە= Until 1662, the streets of Paris were so dark and dangerous, that the monopoly of flambeau-bearers and lantern-carriers was established for the security of night visiting in Paris.}}&lt;/ref&gt; شا [[لویسی چواردەھەم]] لە ساڵی ١٦٦٧دا ڕێگەی بە چاکسازییە بەرفراوانەکان لە [[پاریس]] دا، کە بریتی بوو لە دانان و چاککردنەوەی چراکان لە شەقامەکان و یەکتربڕینەکاندا، ھەروەھا سزای توند بۆ تێکدان یان دزینی کەرەستەکان دیاری کرا.&lt;ref name=Tucker&gt;{{بیرخستنەوە|ناونیشان= https://www.laphamsquarterly.org/roundtable/how-paris-became-city-light |سەردێڕ= How Paris Became the City of Light: Louis XIV hires the city's first police chief |یەکەم= Holly |دوایین= Tucker |ڕێکەوت= ٢٢ی ئازاری ٢٠١٧|ئیش= Lapham's Quarterly |ڕێکەوتی سەردان= ١٧ی شوباتی ٢٠٢٠}}&lt;/ref&gt; پاریس تا کۆتایی سەدەی ١٧ زیاتر لە ٢٧٠٠ چرای شەقامی ھەبوو،&lt;ref name=Tucker /&gt; و تا ساڵی ١٧٣٠ دوو ئەوەندە زیادی کرد.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= What We Did in Bed: A Horizontal History |یەکەم١= Brian |دوایین١= Fagan |یەکەم٢= Nadia |دوایین٢= Durrani |ساڵ= ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە= Yale University Press |شوێن= New Haven and London |ژپنک= ٩٧٨-٠-٣٠٠-٢٢٣٨٨-٠|پەڕە= ٤١}}&lt;/ref&gt; لەژێر ئەم سیستمەدا، شەقامەکان بە فانۆسەکان ڕووناک دەکرانەوە کە بە دووری ٢٠ یارد (١٨ مەتر) لە یەکترەوە لەسەر پەتێک لە ناوەڕاستی شەقامەکەدا لە بەرزی ٢٠ پێ (٦ مەتر) ھەڵدەواسران؛ وەک گەشتیارێکی ئینگلیزی لە ساڵی ١٦٩٨دا بە پەرۆشییەوە نووسیویەتی: «شەقامەکان ھەموو زستان و تەنانەت لە کاتی مانگی پڕیشدا ڕووناکن!»{{sfn|Fierro|1996|page=837}} لە لەندەن، ڕووناککردنەوەی گشتیی شەقامەکان لە دەوروبەری کۆتایی سەدەی ١٧ جێبەجێ کرا؛ [[بیروەرییە ڕۆژانەکان|ڕۆژنامەنووسێکی یاداشتەکان]] لە ساڵی ١٧١٢دا نووسیویەتی «لە تەواوی ڕێگاکەدا، بە ناو ھاید پارکدا تا کۆشکی شاژن لە کێنسینگتۆن، فانۆسەکان بۆ ڕووناککردنەوەی ڕێگاکان لە شەوە تاریکەکاندا دانرابوون.»&lt;ref name=Millar&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ناونیشان= https://books.google.com/books?id=oz08AQAAMAAJ&amp;pg=185 |سەردێڕ= Historical Sketch of Street Lighting |یەکەم= Preston S. |دوایین= Millar |پەڕەکان= ١٨٥–٢٠٢| journal = Transactions of the Illuminating Engineering Society |بڵاوکەرەوە= Illuminating Engineering Society |شوێن= New York City |بەرگ= XV |ژمارە= ٣|ڕێکەوت= ٣٠ی نیسانی ١٩٢٠}}&lt;/ref&gt;

فانۆسێکی ڕۆنیی زۆر باشتر کراو، کە پێی دەگوترا «ڕێڤێربێر»، لە ساڵی ١٧٤٥دا ناسێنرا و لە ساڵانی دواتردا پەرەی پێ درا. ئەو ڕووناکییەی لەم «ڕێڤێربێرانە» دەردەچوو زۆر گەشاوەتر بوو، بە جۆرێک کە ھەندێک کەس گازندەیان لە درەوشانەوەی بێزارکەری دەکرد.&lt;ref name=Millar /&gt; ئەم چرایانە بە سەرەوەی ستوونی چراکانەوە دەبەستران؛ تا ساڵی ١٨١٧، ٤٦٩٤ چرا لە شەقامەکانی پاریسدا ھەبوون. لە کاتی [[شۆڕشی فەڕەنسا]]دا (١٧٨٩–١٧٩٩)، شۆڕشگێڕەکان بۆیان دەرکەوت کە ستوونی چراکان شوێنێکی گونجاوە بۆ ھەڵواسینی ئەرستۆکراتەکان و نەیارەکانی تر.{{Sfn|Fierro|1996|page=836}}

== ئەمانەش ببینە ==
* [[قوللەی ئاگرین]]
* [[ستوونی ڕووناکیی زیرەک]]

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{پۆلی کۆمنز|Street lights|ڕووناکیی شەقامەکان}}
{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}}
{{تووڵی دەروازە|نژیاروانی|تەکنۆلۆژیا|ئەندازیاری}}
[[پۆل:پلاندانانی شار]]</text>
      <sha1>r777zo92eze9vispxkqidr66yreww0f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نۆوا شناپ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167196</id>
    <revision>
      <id>1580685</id>
      <parentid>1570602</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T02:16:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PaulLim11</username>
        <id>73535</id>
      </contributor>
      <comment>Image</comment>
      <origin>1580685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26862" sha1="bolkx2ygdeazmvcz2k79yy8fyzul4fu" xml:space="preserve">{{وەسف|ئەکتەرێکی کەنەدی-ئەمریکی}}
{{Infobox person
| name = نۆوا شناپ
| image = Noah Schnapp - NBFF 2025.jpg
| image_size =
| caption = نۆوا لە ساڵی ٢٠٢٥
| birth_name =
| birth_date = {{birth date and age|٢٠٠٤|١٠|٣}}
| birth_place = سکارسدەیڵ، [[نیویۆرک]]، [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]&lt;ref name=NHL&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.nhl.com/canadiens/news/off-the-ice-with-noah-schnapp/c-292229434 |سەردێڕ=Off the ice with… Noah Schnapp |دوایین=Cudzinowski|یەکەم=Matt |ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧| وێبگە=[[NHL]]| ڕێکەوتی سەردان= ١ی ئابی ٢٠١٨}}&lt;/ref&gt;
| citizenship = کەنەدی-ئەمریکی
| residence =
| occupation = ئەکتەر
| years_active = ٢٠١٥–ئێستا
}}
'''نۆوا شناپ''' (لەدایکبووی ٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤)&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ottawacitizen.com/entertainment/celeb+birthdays+week/14852076/story.html|سەردێڕ=Celeb birthdays for the week of Oct. 1-7|وێبگە=Ottawa Citizen|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171025020936/http://www.ottawacitizen.com/entertainment/celeb+birthdays+week/14852076/story.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171025020936/http://www.ottawacitizen.com/entertainment/celeb+birthdays+week/14852076/story.html |date=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ }}&lt;/ref&gt; ئەکتەرێکی کەنەدیی ئەمریکییە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Frot |یەکەم=Mathilde |ناونیشان=https://jewishnews.timesofisrael.com/stranger-things-star-noah-schnapp-says-new-role-resonated-with-jewish-identity/ |سەردێڕ=Stranger Things star Noah Schnapp says new role ‘resonated’ with Jewish identity |ئیش=[[The Times of Israel]] |ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٠|زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی تویت|ژمارە=٧٥٦٩٣٩٥٨٧٧٥٥٤٠١٢١٦|بەکارھێنەر=noah_schnapp |سەردێڕ=Thanks Caleb, I'm half Canadian, love the Habs @CanadiensMTL and prefer @MontrealBagel sad to see @PKSubban1 go|نووسەر=Noah Schnapp |ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt; ئەو ڕۆڵی [[ویڵ بایەرز|ویڵ بایەرسی]] گێڕاوە لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیی [[خەیاڵی زانستی]]ی [[وێژەی ترسناک|ترسناک]]ی [[نێتفلیکس]]ی ''[[شتە نامۆکان]]''، کە بەھۆیەوە [[خەڵاتی ڕێکخراوی ئەکتەرەکانی شاشە|خەڵاتی ڕێکخراوی ئەکتەرانی شاشە]]ی بردووەتەوە بۆ باشترین نواندن لەلایەن کۆمەڵێکەوە لە زنجیرەیەکی درامی. ڕۆڵەکانی لە فیلمدا بریتین لە ڕۆجەر دۆنۆڤان لە فیلمی [[ستیڤن سپیڵبێرگ]]ی درامیی مێژووییی ''پردی سیخوڕان'' (٢٠١٥) و دەنگی چارڵی بڕاون لە فیلمی ئەنیمەیشنی ''فیلمی پینەتەکان'' (٢٠١٥).

== ژیانی سەرەتایی ==
نۆوا لە سکارسدەیڵ، نیویۆرک لەدایکبووە بۆ میتچێل و کارین شناپ (نپھ پێرێز).&lt;ref name=&quot;scarsdale2015&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.scarsdalenews.com/Scarsdale_Inquirer/11-13-15_SPOTLIGHT__Youre_a_good_man,_Noah_Schnapp.html|سەردێڕ=You’re a good man, Noah Schnapp|دوایین=bradlow|یەکەم=Lisa Coleman|ڕێکەوت=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|وێبگە=The Scarsdale Inquirer|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181220141457/http://www.scarsdalenews.com/Scarsdale_Inquirer/11-13-15_SPOTLIGHT__Youre_a_good_man,_Noah_Schnapp.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; خوشکێکی دووانەی ھەیە کە ناوی کڵۆییە.&lt;ref name=&quot;scarsdale2015&quot;/&gt; نۆوا [[جوو]]ە&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.stljewishlight.com/features/award-season-features-notable-jewish-actors-performers/article_9570ee34-fc6e-11e7-80af-67f22eb2b4a9.html|سەردێڕ=Award season features notable Jewish actors, performers|دوایین=Bloom|یەکەم=Nate|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|وێبگە=[[St. Louis Jewish Light]]|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی شوباتی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190525210350/https://www.stljewishlight.com/features/award-season-features-notable-jewish-actors-performers/article_9570ee34-fc6e-11e7-80af-67f22eb2b4a9.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; و باڕ میتزفاکەی لە [[ئیسرائیل]] کردووە.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=First look &amp; set report: Noah Schnapp in Michael Morpurgo adpation 'Waiting For Anya' (exclusive)|ناونیشان=https://www.thejc.com/culture/features/it-s-hard-to-be-famous-at-ﬁfteen-1.497033|ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠١٨|وێبگە=Screen Daily|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200609214803/https://www.thejc.com/culture/features/it-s-hard-to-be-famous-at-%EF%AC%81fteen-1.497033|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٠}}&lt;/ref&gt; نۆوا ڕەگەزنامەی کەنەدی ھەیە؛ خێزانەکەی خەڵکی مۆنتڕیاڵ، کیوبێک [[کەنەدا]]ن، و زووزوو سەردانی شارەکە دەکات. دایکی بە ڕەچەڵەک جووی [[مەغریبی]]یە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Jews in the News: Steven Spielberg, Sam Mendes and Lior Britton {{!}} Tampa Jewish Federation|ناونیشان=https://www.jewishtampa.com/jews-in-the-news/jews-in-the-news-steven-spielberg-sam-mendes-and-lior-britton|وێبگە=www.jewishtampa.com|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200704054157/https://www.jewishtampa.com/jews-in-the-news/jews-in-the-news-steven-spielberg-sam-mendes-and-lior-britton|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

خواستی نۆوا بۆ ڕۆڵگێڕان ئەو کاتە دەستی پێکرد کە ٥ ساڵان بوو دوای سەیرکردنی فیلمی بڕۆدووەیی ''ئانی''&lt;ref name=&quot;Nededog&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.businessinsider.com/breakout-stars-of-netflixs-stranger-things-2016-9#-as-will-byers-2 |سەردێڕ=Here's what the young breakout stars of Netflix's 'Stranger Things' look like in real life | دوایین=Nededog |یەکەم=Jethro |ڕێکەوت=١٧ی ئەیلوولی ٢٠١٦| وێبگە=www.businessinsider.com| ڕێکەوتی سەردان= ١ی ئابی ٢٠١٨}}&lt;/ref&gt; نواندنی لە شانۆی قوتابخانە و ڕێکخراوەکاندا دەکرد.&lt;ref name=&quot;scarsdale2015&quot;/&gt; کاتێک ھەشت ساڵان بوو، مامۆستای ڕۆڵگێڕانەکەی پێشنیاری ئەوەی کرد کە ببێت بە پیشەگەر.&lt;ref name=&quot;Nededog&quot;/&gt; دایک و باوکی نۆوا بەشداریان پێکرد لە بەرنامەیەکی نواندن لە ستار کیدزی وێستچێستەر لەگەڵ ڕاھێنەر ئاڵیسن ئیدبڕاندتسن کە پاشان پێی ووت کە بەشداری لە تالێنت مانێجمێنتی ئێم کەی ئێس ئاند دی بکات بۆ ئەوەی ھەلی زیاتری لە پیشەکەیدا بۆ بڕەخسێت.&lt;ref name=&quot;scarsdale2015&quot;/&gt;

== پیشە ==
نۆوا دەنگی کارەکتەری سەرەکیی چاڕلی بڕاونی کردووە لە ''فیلمی پینەتەکان''ی ٢٠١٥&lt;ref name=&quot;Nededog&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite press release|title=THE PEANUTS MOVIE Cast Announced|url=http://www.businesswire.com/news/home/20141127005023/en/PEANUTS-MOVIE-Cast-Announced|website=Business Wire|accessdate=November 27, 2014|date=November 27, 2014}}&lt;/ref&gt; یەکەم دەرکەوتی سەرشاشەی نۆوا لە فیلمی درامای مێژووییی ''پردی سیخوڕان''ی [[ستێڤن سپیلبێرگ|ستیڤن سپیلبێرگدا]] بوو، لەگەڵ [[تۆم ھانکس]].&lt;ref name=ET&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Herman|یەکەم=James Patrick|سەردێڕ=EXCLUSIVE: 'Stranger Things' Star Noah Schnapp Talks Steven Spielberg, Justice for Barb and Season 2|ناونیشان=http://www.etonline.com/features/197908_noah_schnapp_talks_stranger_things_steven_spielberg_and_barb/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٦|وێبگە=[[Deadline Hollywood]]|ڕێکەوت=١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt; لە ٢٠١٦دا نۆوا ھەڵبژێردرا بۆ ڕۆڵی [[ویڵ بایەرز|ویڵ بایەرس]] لە [[شتە نامۆکان (وەرزی یەکەم)|وەرزی یەکەم]]ی زنجیرەی [[خەیاڵی زانستی]]ی [[وێژەی ترسناک|ترسناک]]ی تەلەڤیزیۆنیی [[نێتفلیکس]]ی ''[[شتە نامۆکان]]''.&lt;ref name=deadline&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Andreeva|یەکەم=Nellie|سەردێڕ=Duffer Bros. Netflix Supernatural Drama Series Sets Young Cast, Gets Title|ناونیشان=https://deadline.com/2015/08/duffer-bros-netflix-series-stranger-things-young-cast-1201502552/|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٥|وێبگە=[[Deadline Hollywood]]|ڕێکەوت=٢٠ی ئابی ٢٠١٥}}&lt;/ref&gt; دواتر پلەی بەرکرایەوە بۆ کاستی سەرەکی لە [[شتە نامۆکان (وەرزی دووەم)|وەرزی دووەمی ''شتە نامۆکان'']]دا، کە لە ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧دا بڵاوکرایەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.vanityfair.com/hollywood/2016/12/millie-bobby-brown-stranger-things-season-2 |سەردێڕ=What Millie Bobby Brown Really Wants from Stranger Things Season 2 |دوایین=Bradley |یەکەم=Laura |ڕێکەوت=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|وێبگە=Vanity Fair |بڵاوکەرەوە=[[Vanity Fair (magazine)|Vanity Fair]] |ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|وتەگێڕانەوە=All of the original Stranger Things kids will also return}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Brownstein|یەکەم=Bill|ناونیشان=http://news.nationalpost.com/arts/movies/a-chat-with-noah-schnapp-the-11-year-old-montrealer-who-voices-charlie-brown-in-the-peanuts-movie|سەردێڕ=A chat with Noah Schnapp, the 11-year-old Montrealer who voices Charlie Brown in The Peanuts Movie|وێبگە=[[National Post]]|ڕێکەوت=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥}}&lt;/ref&gt;

== فیلمۆگرافی ==
=== فیلم ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; | ساڵ
! scope=&quot;col&quot; | ناو
! scope=&quot;col&quot; | ڕۆڵ
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | سەرچاوەکان
|-
! ٢٠١٥
| ''پردی سیخوڕان''
| ڕۆجەر دۆنۆڤان
| style=&quot;text-align:center;&quot; | &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.thetimes.co.uk/article/noah-schnapp-interview-what-will-from-stranger-things-did-next-sthl9270z |سەردێڕ=Noah Schnapp interview — what Will from Stranger Things did next |نووسەر=Alex O’Connell |ڕێکەوت=١٨ی شوباتی ٢٠٢٠|ئیش=[[The Times]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢١|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200314155751/https://www.thetimes.co.uk/article/noah-schnapp-interview-what-will-from-stranger-things-did-next-sthl9270z |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٠}}&lt;/ref&gt;
|-
! ٢٠١٥
| ''فیلمی پینەتەکان''
| چارلی بڕاون (دەنگ)
| style=&quot;text-align:center;&quot; | &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.businesswire.com/news/home/20141127005023/en/PEANUTS-MOVIE-Cast-Announced |سەردێڕ=THE PEANUTS MOVIE Cast Announced |نووسەر=Nathan Marcy |ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ئیش=[[Business Wire]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190707180139/https://www.businesswire.com/news/home/20141127005023/en/PEANUTS-MOVIE-Cast-Announced |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی تەممووزی ٢٠١٩}}&lt;/ref&gt;
|-
! ٢٠١٦
| ''بازنەکە''
| لوکەس
| style=&quot;text-align:center;&quot; | &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.vice.com/en/article/nz7kqg/ryan-phillippe |سەردێڕ=Ryan Phillippe and 'Stranger Things' Kid Star in a Film Shot Entirely on a Drone |نووسەر=Carl Franzen |ڕێکەوت=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ئیش=[[Vice (magazine)|Vice]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201108115534/https://www.vice.com/en/article/nz7kqg/ryan-phillippe |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}&lt;/ref&gt;
|-
! ٢٠١٨
| ''تەنیا ئەمەندە دەزانین''
| ئۆتیس کۆپلاند
| style=&quot;text-align:center;&quot; | &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.buzzfeed.com/matthewhuff/stranger-things-cast-where-to-watch |سەردێڕ=Watch These Movies Starring The &quot;Stranger Things&quot; Cast While You Wait For Season 4 |نووسەر=Matthew Huff |ڕێکەوت=٢ی نیسانی ٢٠٢١|ئیش=[[BuzzFeed]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210425030348/https://www.buzzfeed.com/matthewhuff/stranger-things-cast-where-to-watch |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی نیسانی ٢٠٢١}}&lt;/ref&gt;
|-
! ٢٠1٨
| ''ئەفسانەی ھاڵۆوایانەکە''
| کای (دەنگ)
| style=&quot;text-align:center;&quot; | &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.mediapost.com/publications/article/325119/kings-hawaiian-bows-animated-feature-film-voiced.html |سەردێڕ=King's Hawaiian Bows Animated Feature Film Voiced By Stars |نووسەر=Karlene Lukovitz |ڕێکەوت=١٤ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ئیش=Media Post |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210308114052/https://www.mediapost.com/publications/article/325119/kings-hawaiian-bows-animated-feature-film-voiced.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢١}}&lt;/ref&gt;
|-
! ٢٠٢٠
| ''ئەیب''
| ئەبرەھام / ئیبراھیم («ئەیب»)
| style=&quot;text-align:center;&quot; | &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.indiewire.com/2020/04/abe-review-stranger-things-noah-schnapp-foodie-1202225584/ |سەردێڕ=‘Abe’ Review: ‘Stranger Things’ Star Noah Schnapp Leads Foodie Drama with Too Many Flavors |نووسەر=Jude Dry |ڕێکەوت=١٧ی نیسانی ٢٠٢٠|ئیش=[[IndieWire]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201125170455/https://www.indiewire.com/2020/04/abe-review-stranger-things-noah-schnapp-foodie-1202225584/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}&lt;/ref&gt;
|-
! ٢٠٢٠
| ''لە چاوەڕوانیی ئانیادا''
| جۆ
| style=&quot;text-align:center;&quot; | &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.theguardian.com/film/2020/feb/20/waiting-for-anya-review-anjelica-huston-jean-reno-michael-morpurgo |سەردێڕ=Waiting for Anya review – soapy second world war melodrama |نووسەر=Michael Morpurgo |ڕێکەوت=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٠|ئیش=[[گاردیان|The Guardian]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201020083903/https://www.theguardian.com/film/2020/feb/20/waiting-for-anya-review-anjelica-huston-jean-reno-michael-morpurgo |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}}&lt;/ref&gt;
|-
! ٢٠٢٠
| ''ھیوبی ھاڵۆوین''
| تۆمی
| style=&quot;text-align:center;&quot; | &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://deadline.com/2019/07/adam-sandler-kevin-james-julie-bowen-maya-rudolph-netflix-comedy-1202650376/ |سەردێڕ=Adam Sandler Sets Next Netflix Comedy With All-Star Cast Including Kevin James, Julie Bowen, Maya Rudolph &amp; Many More |نووسەر=Amanda N'Duka |ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢٠|ئیش=[[Deadline Hollywood]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201128012734/https://deadline.com/2019/07/adam-sandler-kevin-james-julie-bowen-maya-rudolph-netflix-comedy-1202650376/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}&lt;/ref&gt;
|}

=== تەلەڤیزیۆن ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; | ساڵ
! scope=&quot;col&quot; | ناو
! scope=&quot;col&quot; | ڕۆڵ
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | تێبینییەکان
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | سەرچاوەکان
|-
! ٢٠١٦–ئێستا
| ''[[شتە نامۆکان]]''
| [[ویڵ بایەرز|ویڵ بایەرس]]
| ڕۆڵی پاڵپشت (وەرزی یەکەم)، ڕۆڵی سەرەکی (وەرزی دووەم&amp;ndash;ئێستا)
|
|-
! ٢٠١٨
| ''لایزا ئۆن دیماند''
| ئێڤەن / ترێڤەر
| ٢ ئەڵقە
|
|}

=== کایە ڤیدیۆیییەکان ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; | ساڵ
! scope=&quot;col&quot; | ناو
! scope=&quot;col&quot; | Voice role
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | سەرچاوەکان
|-
! ٢٠١٥
| ''فیلمی پینەتەکان: سەرکێشییە مەزنەکەی سنووپی''
| چارلی بڕاون
| &lt;ref name=&quot;btva&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Noah Schnapp (visual voices guide) |ناونیشان=https://www.behindthevoiceactors.com/Noah-Schnapp/ |وێبگە=Behind The Voice Actors |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠٢١}}&lt;/ref&gt;
|}

=== میوزک ڤیدیۆ ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; | ساڵ
! scope=&quot;col&quot; | ناو
! scope=&quot;col&quot; | ھونەرمەند
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | سەرچاوەکان
|-
! ٢٠١٥
| «ئێڵ ئەی دێڤۆتی»
| پانیک! ئەت دە دیسکۆ
|
|-
! ٢٠١٨
| «لە ھەستەکانمدا»
| [[درەیک]]
| 
|-
! ٢٠٢٠
| «دەتبینم»
| [[جۆنی ئۆرلاندۆ]]
| 
|}

== خەڵات و پاڵاوتنەکان ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! ساڵ
! خەڵات
! بابەت
! کاری پاڵێوراو
! ئەنجام
! {{Abbr|سەرچاوە|References}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|٢٠١٧
| خەڵاتی ھونەرمەندە گەنجەکان
| باشترین نواندن زنجیرەیەکی تەلەڤزیۆنی یان فیلمێکی دیجیتاڵی - ئەکتەری گەنج  
| rowspan=&quot;9&quot;| ''[[شتە نامۆکان]]'' 
| {{nom}}
| &lt;ref name=&quot;2016YAA&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=38th Annual Awards |ناونیشان=http://www.youngartistawards.org/noms25.htm |بڵاوکەرەوە=[[Young Artist Association]] |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170202050908/http://youngartistawards.org/nominees |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی شوباتی ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[خەڵاتی ڕێکخراوی ئەکتەرەکانی شاشە|خەڵاتی ڕێکخراوی ئەکتەرانی شاشە]]
| باشترین نواندن لەلایەن گروپێکەوە لە زنجیرەیەکی درامی
| {{won}}
| &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.ew.com/article/2016/12/14/2017-sag-awards-nominations|سەردێڕ=SAG Awards nominations 2017: See the full list|وێبگە=[[Entertainment Weekly]]|یەکەم=Joely|دوایین=Nolfi|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170111005833/http://www.ew.com/article/2016/12/14/2017-sag-awards-nominations|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;5&quot;|٢٠١٨
| خەڵاتی ڕێکخراوی ئەکتەرانی شاشە
| باشترین نواندن لەلایەن گروپێکەوە لە زنجیرەیەکی درامی
| {{nom}}
| &lt;ref name=&quot;SAG Awards 2018&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Gonzalez|یەکەم١=Sandra|سەردێڕ=The full list of the 2018 SAG Awards nominees|ناونیشان=http://edition.cnn.com/2017/12/13/entertainment/sag-awards-nominations/index.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ئیش=CNN|بڵاوکەرەوە=CNN|ڕێکەوت=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| خەڵاتەکانی گۆڵد دێربی
| باشترین ئەکتەری یاریدەدەری درامی
| {{nom}}
| &lt;ref name=&quot;Gold Derby Awards 2018&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Montgomery|یەکەم١=Daniel|سەردێڕ=2018 Gold Derby TV Awards nominations: ‘This is Us,’ ‘Gianni Versace’ and ‘The Handmaid’s Tale’ lead the way|ناونیشان=https://www.goldderby.com/article/2018/2018-gold-derby-tv-awards-nominations-this-is-us-news-319750682/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠١٩|ئیش=Gold Derby|بڵاوکەرەوە=Gold Derby|ڕێکەوت=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٨}}&lt;/ref&gt;
|-
|باشترین نوادنکاری تازە بەناوبانگی ساڵ
| {{nom}}
| &lt;ref name=&quot;Gold Derby Awards 2018&quot; /&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| خەڵاتەکانی ئێم تی ڤی بۆ فیلم و تەلەڤزیۆن
| باشترین نواندنی ترسێنەر
| {{won}}
| &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.mtv.com/news/3080111/noah-schnapp-movie-tv-awards-speech|سەردێڕ=Noah Schnapp Takes His Shot With Zendaya During His Acceptance Speech|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تەممووزی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190711225255/http://www.mtv.com/news/3080111/noah-schnapp-movie-tv-awards-speech/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
|-
| باشترین تیمی سەر شاشە&lt;small&gt; (لەگەڵ [[گەیتن ماتەرازۆ]]، [[فین وۆڵفھارد|فین وۆڵفھاڕد]]، [[کەیڵەب مەگڵاکڵین|کەیڵەب مەکڵاکڵین]] و [[سەیدی سینک]])&lt;/small&gt;
| {{nom}}
| &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/news/mtv-movie-tv-awards-2018-winners-black-panther-stranger-things-a8405521.html|سەردێڕ=MTV Movie &amp; TV Awards 2018 winners: Stranger Things and Black Panther dominate|ڕێکەوت=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨}}&lt;/ref&gt;
|-
| ٢٠١٩
| خەڵاتی ھەڵبژاردەی ھەرزەکاران
| ئەکتەری تەلەڤزیۆنی ھەڵبژێردراوی ھاوین
| {{won}}
| &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Swift |یەکەم١=Andy |سەردێڕ=Teen Choice Awards: Stranger Things Leads Final Wave of 2019 Nominations |ناونیشان=https://tvline.com/2019/07/08/teen-choice-awards-nominees-2019-stranger-things-full-list-nominations/ |وێبگە=TVLine |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠١٩|زمان=en |ڕێکەوت=٨ی تەممووزی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تەممووزی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190708201032/https://tvline.com/2019/07/08/teen-choice-awards-nominees-2019-stranger-things-full-list-nominations/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
|-
| ٢٠٢٠
| خەڵاتی ڕێکخراوی ئەکتەرانی شاشە
| باشترین نواندن لەلایەن گروپێکەوە لە زنجیرەیەکی درامی
| {{nom}}
| &lt;ref name=&quot;SAG Awards 2020&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The 26th Annual Screen Actors Guild Awards|ناونیشان=https://www.sagawards.org/nominees-and-recipients/26th-annual-screen-actors-guild-awards|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٢٠|ئیش=[[Screen Actors Guild]]|ڕێکەوت=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠}}&lt;/ref&gt;
|}

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
* {{IMDb name|6907855}}

{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|کەنەدا|فیلم|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ھۆڵیوود|ژن|کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە}}
{{پۆلی کۆمنز|Noah Schnapp}}

[[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم]]
[[پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی]]
[[پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئەمریکی]]
[[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی]]
[[پۆل:زیندووان]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٤]]
[[پۆل:جولەکەکانی سەدەی بیست و یەکی ئەمریکی]]
[[پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی]]
[[پۆل:مناڵە کوڕە ئەکتەرە ئەمریکییەکان]]
[[پۆل:گەلی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک ڕووسی-جوولەکە]]
[[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان]]
[[پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان]]
[[پۆل:کەسایەتییە ئێڵ جی بی تییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]]
[[پۆل:ھاوڵاتیە سروشتیەکانی کەنەدا]]</text>
      <sha1>bolkx2ygdeazmvcz2k79yy8fyzul4fu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جەیمز پۆڵک</title>
    <ns>0</ns>
    <id>169072</id>
    <revision>
      <id>1580616</id>
      <parentid>1500083</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:11:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکراتیی ئەنحوومەنی نوێنەرانیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] بۆ [[پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکرات لە ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4001" sha1="da1oksuqq8dn4espbgye0yozk7w575i" xml:space="preserve">{{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
{{زانیاریدانی کەسایەتی/ویکیدراوە}}
'''جەیمز نۆکس پۆلک''' ({{بە ئینگلیزی|James Knox Polk}}؛ [[٢ی تشرینی دووەم]]ی [[١٧٩٥]] – [[١٥ی حوزەیران]]ی [[١٨٤٩]]) ١١ھەمین سەرۆکی [[ئەمریکا]] بوو، لە ساڵی ١٨٤٥ تا ١٨٤٩ خزمەتی دەکرد پێشتر سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەران (١٨٣٥–١٨٣٩) و پارێزگاری تێنسی (١٨٣٩–١٨٤١) بووە.
زۆرجار پۆلک بەدوا سەرۆکی بەھێزی پێش شەڕی ناوخۆ دادەندرێت، کاتێک مەکسیک لکاندنەکەی ئەمریکا بە ویلایەتی تەکساس ڕەتکردەوە (کە مەکسیک بە بەشێک لە خاکەکەی دای نا بوو ھەرچەندە لە شۆڕشی ١٨٣٦ دا لە دەست دا)، پۆلک ئەو نەتەوەیەی (ئەمریکا) بەرەو سەرکەوتن برد لە جەنگی مەکسیک - ئەمریکادا، کە بەوە کۆتایی ھات مەکسیک تەنازول بکات و ناوچەکەیەکی گەورەی لە دەست دا کە ئێستا باشووری ڕۆژاوای ئەمریکا پێک دێنێت
ھەروەھا ڕێژەی گومرگی کەمکردەوە بە گۆڕینی «باجی ڕەش» بە گومرگی واکەر لە ساڵی ١٨٤٦، کە ویلایەتە ناپیشەسازییەکانی باشووری ڕازی کرد بە کەمکردنەوەی تێچوون بۆ کاڵای ھاوردە و ناوخۆ ھەروەھا ھەڕەشەی جەنگی کرد لەگەڵ شانشینی یەکگرتوو دا لەسەر مەسەلەی خاوەندارێتی خاکی ئۆریگۆن، ڕێکەوتن گەیشتە ئەوەی کە بەریتانیا لەژێر سایەیدا بەشێک لەو خاکەی فرۆشت کە بووە بە ناوچەی ئۆریگۆن
جگە لەوەش سیستەمێکی خەزێنەی سەربەخۆی بنیات نا کە تا ساڵی ١٩١٣ بەردەوام بوو، چاودێری کردنەوەی ئەکادیمیای دەریایی ئەمریکا و دامەزراوەی سمیسۆنیان کرد، بەردی بناغەی مۆنیومێنتی واشنتنی داناو یەکەم مۆری پۆستی ئەمریکی دەرکرد
جەیمس پۆلک لە ھەڵمەتەکەیدا بەڵێنی دا تەنیا بۆ یەک خولەک بمێنێتەوە، بەڵێنەکەی جێبەجێ کرد و کۆشکی سپی جێھێشت و لە ئازاری ١٨٤٩ دا گەڕایەوە بۆ تێنیسی. سێ مانگ دواتر بەھۆی نەخۆشی [[کۆلێرا]] و مرد

== سەرچاوەکان ==
* [https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/presidents/james-k-polk/ James K. Polk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200919061625/https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/presidents/james-k-polk/ |date=١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ }}

{{سەرۆکەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان|جەیمز پۆڵک}}

{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|مێژوو}}
{{پۆلی کۆمنز|James Knox Polk}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٧٩٥]]
[[پۆل:مردووانی ١٨٤٩]]
[[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی]]
[[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان]]
[[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە سەدەی ١٩یەم]]
[[پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکرات لە ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]
[[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز]]
[[پۆل:خەڵکی ئەمریکیی بە ڕەچەڵەک سکۆتلەندی-ئیرلەندی]]</text>
      <sha1>da1oksuqq8dn4espbgye0yozk7w575i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قژ زەردی ئەتۆمی (فیلم)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>169355</id>
    <revision>
      <id>1580408</id>
      <parentid>1580280</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:04:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]])</comment>
      <origin>1580408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12945" sha1="1bq9k9t0s9mwkgi8ia76m2wohlwhhkb" xml:space="preserve">
{{زانیاریدانی فیلم
| ناو                  = قژ زەردی ئەتۆمی
| وێنە                 = Atomic_Blonde_poster.jpg
| قەبارەی وێنە         =
| لێدوان               =
| سەردێڕ               =
| سەرباس               =
| دەرھێنەر             = دەیڤد لیچ
| بەرھەمھێنەر          = چارڵز تیرۆن، پیتەر شویرین
| نووسین               =
| سەرچاوەی چیڕۆک       =
| چەشن                 =
| کاست                 =
| موزیک                = تایلەر باتز
| وێنەگری سینەمایی     =
| دەستکاری             = ئێلیزابێت
| ستۆدیۆ               =
| کۆمپانیای بڵاوکەرەوە  = فۆکس فیوچەرز
| ڕێکەوتی دەرچوون      = ٢٨ی تەممووزی ٢٠١٧
| ماوەی فیلم           = ١١٥ خولەک
| وڵات                  = [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]]
| زمان                 = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]
| زنجیرە               =
| تێچوون               = ٣٠ ملیۆن دۆلار
| داھات                = ١٠٠ ملیۆن دۆلار
| خەڵاتەکان             =
| بەشی پێشوو           =
| بەشی دواتر           =
}}

'''قژ زەردی ئەتۆمی''' ({{بە ئینگلیزی|Atomic Blonde}}) فیلمێکی ئەکشنی ئەمریکییە، لەسەر بنەمای ڕۆمانی گرافیکی ٢٠١٢ «ساردترین شار»، کە بە دەوری سیخوڕێکدا دەخولێتەوە کە دەبێت لیستێکی دەبڵ بریکار بدۆزێتەوە، کە لە ئێوارەی ڕووخانی دیواری بەرلین لە ساڵی ١٩٨٩ بە قاچاخ دەگوازدرێتەوە بۆ ڕۆژاوا. ئەم فیلمە لەلایەن دەیڤد لیچ دەرھێنراوە، لەلایەن کەرت جۆنستاد کاری نووسینی بۆ کراوە، ئەستێرەکانی فیلمەکە چارڵز تیرۆن، جەیمس ماکئەڤۆی، جۆن گوودمان، تیل شوێجەر، ئێدی مارسان، تۆبی جۆنێس.

قژ زەردی ئەتۆمی لە ١٢ی ئازاری ٢٠١٧ لە باشووری ڕۆژاوا یەکەم خولی جیھانی خۆی ھەبوو، لە ٢٨ی تەممووزی ٢٠١٧ لە ئەمریکا بە شێوەیەکی زانستی بڵاوکرا لەلایەن فۆکیووس فیوچەر. ١٠٠ ملیۆن دۆلاری لە ئاستی جیھاندا کۆکردەوە و پێداچوونەوەی ئەرێنی لەلایەن ڕەخنەگرانەوە وەرگرت، کە ستایشی زنجیرەی کردارەکانی و نمایشەکانی تیرۆن و ماکایڤۆی و تراکی دەنگی کرد، ھەرچەندە کۆتایییەکە بە شێوەیەکی گشتی بە سەخت دادەنرا بۆ بەدواداچوونی. زۆر بە بەراوردی فیلمەکە لەگەڵ زنجیرەی جۆن ویک،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.ign.com/articles/2017/07/17/atomic-blonde-review|سەردێڕ=Atomic Blonde Review|دوایین=Welch|یەکەم=Alex|ڕێکەوت=١٧ی تەممووزی ٢٠١٧|ئیش=[[ئای جی ئێن|IGN]]|بڵاوکەرەوە=[[Ziff Davis]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/review/atomic-blonde-review-985469|سەردێڕ='Atomic Blonde': Film Review {{!}} SXSW 2017|ئیش=[[ھۆلیوود ڕیپۆرتەر|The Hollywood Reporter]]|بڵاوکەرەوە=[[Prometheus Global Media]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٧|یەکەم=John|دوایین=DeFore|ڕێکەوت=١٢ی ئازاری ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt; کە لیچ ھاودەرھێنەر و بەرھەمھێنەری یەکەمی فیلمی بێ متمانە بوو پاشکۆیەک لە پەرەسەندندایە.

== ڕۆڵەکان ==
* چارڵز تیرۆن: وەک لۆراین برۆتۆن
* جەیمس مائەڤۆی: وەک دەیڤد پارشیڤاڵ
* جۆن گوودمان: وەک ئیمێت
* تیل شوێجەر: دروستکەری کاتژمێر
* ئێدی مارسان: وەک سپیگلاس

== بەرھەمھێنان ==
گونجاندنێک لە [[ڕۆمان|ڕۆمانی]] گرافیکیدا «ساردترین شار» لە مانگی ئایاری ٢٠١٥ دا ڕاگەیەنرا.&lt;ref name=May2015Deadline&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Fleming |یەکەم١=Mike Jr.|سەردێڕ=Focus Pre-Empts N.A. Rights To 'The Coldest City;' Charlize Theron To Star, 'John Wick's David Leitch &amp; Chad Stahelski Directing: Cannes|ناونیشان=https://deadline.com/2015/05/charlize-theron-the-coldest-city-focus-features-cannes-1201423704/|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|ئیش=[[Deadline Hollywood]]|بڵاوکەرەوە=[[Penske Business Media]]|ڕێکەوت=٩ی ئایاری ٢٠١٥}}&lt;/ref&gt; لەلایەن ڤاریتەوە وەک «پڕۆژەی سۆز» بۆ تیرۆن وەسف دەکات، سەرەتا پێنج ساڵ پێش ئێستا لە چیرۆکەکەدا ھاتووە، کاتێک کۆمپانیای بەرھەمھێنانی دێنڤەر و دێلیلا پرۆدەکشن، ڕۆمانی گرافیکەکەی ئەو کاتە بڵاونەکراونەتەوە. بایەخی تیرۆن لە یەکەم فیلمی جۆن ویکدا وتی بۆ ئەوەی دەیڤد لیچ کە یەکێکە لە دەرھێنەرەکان، بۆ ئەوەی دەست بە پرۆژەکەدا بکات،&lt;ref name=&quot;Varietyprod&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Setoodeh|یەکەم١=Ramin|سەردێڕ=How Charlize Theron Got Ripped, Bruised (and Naked!) for 'Atomic Blonde'|ناونیشان=https://variety.com/2017/film/features/charlize-theron-atomic-blonde-female-action-stars-1202489664/|وێبگە=[[Variety (magazine)|Variety]]|بڵاوکەرەوە=[[Penske Business Media]]|ڕێکەوت=١١ی تەممووزی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt; ئیلھامی لێوەردا، لیچ لە کۆتاییدا جۆن ویک: بەشی دووەمی بۆ دەرھێنانی فیلمەکە بە جێ ھێشت. بە وتەی تیرۆن سەرکەوتنی ماد ماکس: ڕێگای فیوری یارمەتیی دایە ڕێنیشاندەر بۆ گەشەپێدانی قژ زەردی ئەتۆمی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Welch|یەکەم١=Alex|سەردێڕ=John Wick Inspired Charlize Theron to Make Atomic Blonde|ناونیشان=https://screenrant.com/atomic-blonde-charlize-theron-john-wick/|ڕێکەوت=٢ی ئابی ٢٠١٧|وێبگە=[[Screen Rant]]|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt; فیلمەکە پیلانێکی لاوەکی دوو ڕەگەزی پێشکەش دەکات کە لە کتێبی بنەڕەتیدا نەدۆزراوەتەوە.&lt;ref name=Oct2015TW&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Sneider|یەکەم١=Jeff|سەردێڕ=David Leitch Leaves 'John Wick 2' to Direct Charlize Theron Spy Movie 'The Coldest City'|ناونیشان=https://www.thewrap.com/david-leitch-leaves-john-wick-2-to-direct-spy-movie-the-coldest-city/|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|ئیش=[[TheWrap]]|ڕێکەوت=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥}}&lt;/ref&gt; ئەمەش لە نووسەر کورت جۆنستادەوە ھاتووە، کە پێشنیاری کردووە دوای تیرۆن «بیر لەوە بکاتەوە کە چۆن ئەمە لە فیلمە سیخوڕییەکانی دیکە جیا بکاتەوە». لیچ جەختی لەوە کردەوە کە بینەر «ھاندەر نییە»، بەڵکو «زیاتر لەبارەی ئەوەی ئایا تۆ سیخوڕێکیت کە بۆ بەدەستھێنانی زانیاری ھەرچییەک پێویست بێت ئەنجامی دەدەن» و چۆن کاراکتەری سەرەکی «ھۆگری» و ھاوڕێیەتییەکانی بە ژەمە بچووکەکان دەدۆزێتەوە.

== بڵاوکردنەوە ==
لە مانگی ئایاری ٢٠١٥ فۆکس فیچەرز مافی دابەشکردنی فیلمەکەی بەدەستھێنا،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://variety.com/2015/film/news/cannes-charlize-therons-spy-thriller-coldest-city-bought-by-focus-1201499754/|سەردێڕ=Cannes: Charlize Theron's Spy Thriller 'Coldest City' Bought by Focus|ئیش=[[Variety (magazine)|Variety]]|بڵاوکەرەوە=[[Penske Business Media]]|یەکەم=Dave|دوایین=McNary|ڕێکەوت=١٩ی ئایاری ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt; سەرەتا وا دانرا کە لە ١١ی ئابی ٢٠١٧ دەست بە کار بکرێت،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.ew.com/article/2016/06/09/charlize-theron-james-mcavoy-coldest-city-release-date|سەردێڕ=Charlize Theron and James McAvoy thriller The Coldest City gets release date|ئیش=[[Entertainment Weekly]]|بڵاوکەرەوە=[[Time (magazine)|Time]]|یەکەم=Evan|دوایین=Slead|ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611145004/http://www.ew.com/article/2016/06/09/charlize-theron-james-mcavoy-coldest-city-release-date|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; پێش ئەوەی بگوێزرێتەوە بۆ ٢٨ی تەممووزی ٢٠١٧ فیلمەکە لە ١٢ی ئازاری ٢٠١٧ لە باشووری جیھان لە باشووری ڕۆژاوا نمایش کرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://deadline.com/2016/11/charlize-theron-the-coldest-city-focus-features-opening-day-1201770227/|سەردێڕ=Charlize Theron Spy Thriller 'The Coldest City' Moves Up To July – Update|وێبگە=[[Deadline Hollywood]]|بڵاوکەرەوە=[[Penske Business Media]]|یەکەم=Anthony|دوایین=D'Alessandro|ڕێکەوت=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
* {{وێبگەی فەرمی|http://www.atomicblonde.com/}}
* {{IMDb title|2406566|قژ زەردی ئەتۆمی}}
* {{Rotten Tomatoes|atomic_blonde_2017|قژ زەردی ئەتۆمی}}

{{تووڵی دەروازە|فیلم|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ھۆڵیوود|دەیەی ٢٠١٠|لەندەن}}

[[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان]]
[[پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی]]
[[پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٧]]
[[پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠]]
[[پۆل:ئەو فیلمانەی لە بەرلین دانراون]]
[[پۆل:ئەو فیلمانەی لە لەندەن دانراون]]
[[پۆل:فیلمەکانی لایڤ ئەکشن لەسەر بنەمای کۆمیکەکان]]
[[پۆل:فیلمی تەکنەلۆجیای ھەستبزوێن]]
[[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠]]
[[پۆل:فیلمە سیخوڕییەکانی دەیەی ٢٠١٠]]
[[پۆل:فیلمە ئەکشنییە ھەستبزوێنەکانی ساڵی ٢٠١٧]]
[[پۆل:فیلمە ئەکشنییە ھەستبزوێنە ئەمریکییەکان]]
[[پۆل:فیلمە سیخووڕییە ئەمریکییەکان]]
[[پۆل:فیلمەکان دەربارەی دەزگای هەواڵگری ناوەندی]]
[[پۆل:فیلمی تەکنەلۆجیای هەستبزوێن]]
[[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی پەیوەست بە ئێڵ جی بی تی]]
[[پۆل:فیلمەکان لەسەر بنەمای ڕۆمانە بەڕیتانییەکان]]
[[پۆل:فیلمەکانی پەیوەست بە لەشفرۆشەکان]]
[[پۆل:فیلمەکانی ستۆدیۆی بابێلسبێرگ]]
[[پۆل:فیلمەکان دەربارەی مافیا ڕووسییەکان]]
[[پۆل:فیلمەکان کە لە بەرلین وێنەیان گیراوە]]
[[پۆل:فیلمەکانی فۆکیوس فیچەرز]]
[[پۆل:فیلمەکان دەربارەی دەزگای ھەواڵگری ناوەندی]]
[[پۆل:ئەو فیلمانەی لە بوداپێست وێنەیان گیراوە]]
[[پۆل:ئەو فیلمانەی لە ١٩٨٩ داندراون]]
[[پۆل:ئەو فیلمانەی لەسەرەتای ٢٠١٧ دەرھێنراون]]
[[پۆل:ئەو فیلمانەی لە پاریس داندراون]]
[[پۆل:فیلمە وروژێنەرە ئاکشنە ئینگلیزی-زمانەکان]]
[[پۆل:فیلمەکانی نووەتەی تایلەر بەیتس]]
[[پۆل:فیلمەکانی کچان بە چەکەوە]]</text>
      <sha1>1bq9k9t0s9mwkgi8ia76m2wohlwhhkb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نانسی پیلۆسی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>169553</id>
    <revision>
      <id>1580624</id>
      <parentid>1517903</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:11:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکراتیی ئەنحوومەنی نوێنەرانیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] بۆ [[پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکرات لە ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4473" sha1="3y749zdvp9y3mx1su1148m9az56abl4" xml:space="preserve">{{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
{{زانیاریدانی کەسایەتی/ویکیدراوە|caption=پیلۆسی ساڵی ۲۰۱۹}}

'''نانسی پیلۆسی''' ({{بە ئینگلیزی|Nancy Pelosi}}؛ لەدایکبووی ٢٦ی ئازاری ١٩٤٠) سیاسەتمەدارێکی ئەمریکییە لە پارتی دیموکراتدا و لە مانگی کانوونی دووەمی ٢٠١٩ەوە وەک سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەرانی [[ئەمریکا]] دەستبەکار بوو ئەو یەکەم ژنە لە [[مێژووی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|مێژووی ئەمریکادا]] کە ئەم پۆستە وەربگرێت.&lt;ref name=NYT010219&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| دوایین=Stolberg| یەکەم=Sheryl Gay| سەردێڕ=Nancy Pelosi, Icon of Female Power, Will Reclaim Role as Speaker and Seal a Place in History| ڕێکەوت=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩| ناونیشان=https://www.nytimes.com/2019/01/02/us/politics/nancy-pelosi-house-speaker.html|ئیش=The New York Times| ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩}}&lt;/ref&gt; کە یەکێکە لە بەرزترین ئۆرگانەکانی حکوومەتی ئەمریکا.

== ژیان ==
نانسی پیلۆسی لە ساڵی ١٩٤٠ لە شاری بالتیمۆر لە خێزانێکی ئەمریکی -ئیتاڵی لە دایک بووە، قۆناغەکانی خوێندنی ھەر لەم شارە تەواوکردووە لە زانکۆی واشنتۆن دی سی خوێندوویەتی باوکی کە ناوی تۆماس جۆنیۆرە سیناتۆری دیموکراتەکانی ئەمریکا بووە، نانسی بەھۆی کاروبارەکانییەوە لە ساڵی ٢٠٠١ بووتە دووەم کەسایەتی حیزبی دیموکراتەکانی ئەمریکا ساڵی ٢٠٠٢ سەرۆکایەتی حیزبەکەی لە کۆنگرێس دەگرێتە ئەستۆ، لە ساڵی٢٠٠٧ تا ٢٠١١ دەبێتە سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەران ھەروەھا ساڵی ٢٠١٩ بە دەنگی زۆرینە دووبارە دەبێتەوە سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەرانی ئەمریکا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Meyer |یەکەم=Lawrence |ڕێکەوت=٢ی تشرینی دووەمی ١٩٧١|سەردێڕ= Schaefer favored in Baltimore Race |newspaper= The Washington Post, Times Herald |شوێن=Washington DC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/topic/person/nancy-pelosi Nancy Pelosi]&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{بەستەری پرۆژە خوشکەکان|wikt=no|b=no|q=Nancy Pelosi|s=Author:Nancy Patricia D'Alesandro Pelosi|commons=Nancy Pelosi|n=Category:Nancy Pelosi|v=no|species=no|d=Q170581}}
* {{Curlie|Regional/North_America/United_States/California/Government/Federal/US_House_of_Representatives/Nancy_Pelosi_%5BD-12%5D}}

{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}}
{{تووڵی دەروازە |سیاسەت |ژن| ژیاننامە |ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}}
{{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|کالیفۆڕنیا|سیاسەت|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|دەیەی ١٩٩٠|دەیەی ٢٠٠٠|دەیەی ٢٠١٠|دەیەی ٢٠٢٠}}

[[پۆل:ئەمریکییەکانی پەیڕەوی کلێسەی کاسۆلیکی ڕۆم]]
[[پۆل:زیندووان]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٠]]
[[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]]
[[پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم]]
[[پۆل:ژنە ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم]]
[[پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیست و یەکەم]]
[[پۆل:ژنە ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی ٢١ەم]]
[[پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکرات لە ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]
[[پۆل:چالاکوانەکانی مافەکانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]
[[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیتالی]]
[[پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی]]</text>
      <sha1>3y749zdvp9y3mx1su1148m9az56abl4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لەیلا عەتار</title>
    <ns>0</ns>
    <id>173546</id>
    <revision>
      <id>1580636</id>
      <parentid>1454650</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:15:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردنەکان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییە ئەمریکییەکان]] بۆ [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئەمریکا]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6617" sha1="orm9g7m8uilljz8hkg8bbw6gsyiy65h" xml:space="preserve">{{زانیاریدانی کەسایەتی|ناو=لەیلا عەتار|وێنە=Layla_Al-Attar,_2014.jpg|شوێنی لەدایکبوون=[[بەغدا]]|ڕێکەوتی لەدایکبوون= ١٩٤٤|ڕێکەوتی مردن={{ڕێکەوتی مردن و تەمەن|١٩٩٣|٦|٢٧|١٩٤٤|١|١}}|شوێنی مردن=بەغدا|ھۆکاری مردن=ھێرشی [[ئەمریکا]] بۆ سەر شوێنەکەی|نەتەوە=[[عێراقی]]|سەرناو=خاتوونی ئارامی [[ڕۆژھەڵاتی ناوەراست]]|ئاین=[[ئیسلام]]|ئەندام لە=سەندیگای ھونەرمەندە عێراقییەکان|ھاوسەر=عەبدولخالق جەریدان|منداڵەکان=حەیدەر، زەینەب، ڕیم|خزمەکان=سوعاد عەتار|پیشە=بەڕێوەبەری مۆزەخانەی نێونەتەوەیی ھونەری}}

'''لەیلا عەتار''' ({{بە عەرەبی|ليلى العطار}}) [[ھونەرمەند]] و [[وێنەکێش]]ی [[عێراقی]] بوو، کە بووە بەڕێوەبەری مۆزەخانەی نێونەتەوەیی ھونەری، لە ناو ھونەرەکەی، لەیلا نموونەیی [[فێمینیزم|فێمینیستی]] نیشان دا کە ڕۆلەکانی ژنی نیشاندا لە ھەموو بوارەکانی کۆمەڵگا&lt;ref&gt;Nusair, Isis. “The Cultural Costs of the 2003 US-Led Invasion of Iraq: A Conversation with Art Historian Nada Shabout. ” ''Feminist Studies'', vol. 39, no. 1, 2013, pp. 119–148. ''JSTOR'', www.jstor.org/stable/23719300.&lt;/ref&gt; و بەڕێوەبەری گشتی فەرمانگەی ھونەرەکان و بەرێوەبەری ناوەندی [[سەددام]] بۆ ھونەر و ھۆڵی بەغدا بوو، و ئەندامێک بوو لە سەندیکا و کۆمەڵگای ھونەرمەندە عێراقییەکان.&lt;ref&gt;[http://www.alankabout.com/arabic_international_news/news_of_the_middle_east_and_the_arab_world/72883.html لماذا قتلت أمريكا الفنانة العراقية الشهيدة ليلى العطار ؟؟آخر تحديث:  الخميس،  08 كانون الثاني / يناير 2015, 09:58:AM المصدر: وكالات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170709184517/http://www.alankabout.com/arabic_international_news/news_of_the_middle_east_and_the_arab_world/72883.html|date=09 يوليو 2017}}&lt;/ref&gt;

== ژیان و کارکردن ==
لەیلا لە ئەکادیمیای ھونەرە جوانەکان دەرچووە لە بەغدا لە ١٩٦٥ و یەکێک بوو لە یەکەم دەرچووەکان لە نێوان ژنەکان بووە بەرێوەبەری ناوەندی ھونەری نێودەوڵەتی (کە ئێستا مۆزەخانەی عێراقی ھونەرە مۆدێرنەکانە) لە پۆستەکەی بەردەوام بوو تا مردنەکەی لە ١٩٩٣.&lt;ref&gt;Nusair, I. , &quot;The Cultural Costs of the 2003 US-Led Invasion of Iraq: A Conversation with Art Historian Nada Shabout,&quot; ''Feminist Studies,'' Vol. 39, No. 1 (2013), p. 128 [https://www.jstor.org/stable/23719300 Online:]&lt;/ref&gt;

== مردن ==
ئەو و ھاوسەرەکەی لە ٢٧ی حوزەیرانی ١٩٩٣ بەھۆی کاریگەریی ھێرشی [[مووشەک]]ی کە لەلایەن ھێرشە [[ھێزی ئاسمانیی ویلایەتە یەکگرتووەکان| ئاسمانییەکانی ئەمریکا]]وە ئەنجامدرا، گیانیان لەدەستدا. ھێزەکانی ئەمریکا بە فەرمانی [[بیڵ کڵینتن|بێل کلینتن]] سەرۆکی ئەوکاتی [[ئەمریکا]]، شەوی ٢٧ی حوزەیرانی ١٩٩٣، ٢٦ مووشەکیان بۆ ھێرشکردنە سەر شوێنە ھەستیارەکانی [[بەغدا]] لە شەوی ٢٧ی حوزەیرانی ١٩٩٣، لە وەڵامی ھەوڵی تیرۆرکردنی سەرۆکی پێشووی بووش لە سەردانەکەیدا بۆ [[کووەیت]]. لەنێو باڵەخانە ئامانجدارەکان بینای ناوەندیی ھەواڵگری گشتی بوو کە دەکەوێتە گەڕەکی نیشتەجێبوونی مەنسوور. لەو لێدانەدا ٩ ھاووڵاتی عێراقی کوژران، لەوانە ھونەرمەند لەیلا عەتار و عەبدولخالق جەریدانی ھاوسەری و بەخێوکەری ماڵەوەیان بەناوی خەدیجە؛ و کچی لەیلا عەتار بە ناوی ڕیم بەھۆی لێدانی ماڵەکەیان لە [[گەڕەکی مەنسوور]] کە تەنیشت بیناکە بوو، کوێر بوو.

پرسەیەکی فەرمی حکوومەتی بۆ ئەنجامدرا و میدیاکانی دەوڵەتیش بڵاویان کردەوە کە ھۆکاری بۆردوومانکردنی ماڵەکەی تابلۆی وێنەیەکی سەرۆکی پێشووی ئەمریکا [[جۆرج ئێچ دەبلیوو بوش|جۆرج بووشی باوک]] لەسەر دەرگای چوونە ژوورەوەی ھۆتێل ڕەشید لە بەغدا کە توڕەیی و ناڕەزایی ئیدارەی ئەمریکای لێکەوتەوە؛ بەڵام دواتر دەرکەوت کە ئەوان تەنھا دەنگۆ بوون، بەو پێیەی ئەو کەسەی کە وێنەی بووشی لە گۆڕەپانی ھۆتێل ڕەشید کێشا، ھەروەھا ئەو کەسەی بیرۆکەکەی ھێنایە ئاراوە و وێنەکەی نەخشاند، ھونەرمەندێکی دیکەی [[پارێزگای دیالە]] بوو کە چەند جارێک لە بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان دەرکەوتبوو و بابەتەکەی ڕوون کردبووەوە، بەڵام چونکە لەیلا بەناوبانگ و ناسراوە، ناوەکەی لە میدیاکاندا قۆستەوە بۆ ئەوەی ئاماژە بە تاوانکاری ئەمریکا بکات.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20190207072713/http://www.ammonnews.net/article/218045&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20170918155240/http://www.uruknet.info/?p=78864&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20190207015855/http://www.m.ahewar.org/s.asp?aid=541778&amp;r=0&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}

{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}}
{{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|عێراق|بەغدا}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}
{{پۆلی کۆمنز|Layla Al-Attar}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٤]]
[[پۆل:مردووانی ١٩٩٣]]
[[پۆل:ھونەرمەندانی بەغدا]]
[[پۆل:چالاکوانە عێراقییەکان]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئەمریکا]]</text>
      <sha1>orm9g7m8uilljz8hkg8bbw6gsyiy65h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580764</id>
      <parentid>1580636</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T09:07:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان</comment>
      <origin>1580764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6671" sha1="1ddsgb1e1xqhma7m2hqyx0biswtcyba" xml:space="preserve">{{زانیاریدانی کەسایەتی|ناو=لەیلا عەتار|وێنە=Layla_Al-Attar,_2014.jpg|شوێنی لەدایکبوون=[[بەغدا]]|ڕێکەوتی لەدایکبوون= ١٩٤٤|ڕێکەوتی مردن={{ڕێکەوتی مردن و تەمەن|١٩٩٣|٦|٢٧|١٩٤٤|١|١}}|شوێنی مردن=بەغدا|ھۆکاری مردن=ھێرشی [[ئەمریکا]] بۆ سەر شوێنەکەی|نەتەوە=[[عێراقی]]|سەرناو=خاتوونی ئارامی [[ڕۆژھەڵاتی ناوەراست]]|ئاین=[[ئیسلام]]|ئەندام لە=سەندیگای ھونەرمەندە عێراقییەکان|ھاوسەر=عەبدولخالق جەریدان|منداڵەکان=حەیدەر، زەینەب، ڕیم|خزمەکان=سوعاد عەتار|پیشە=بەڕێوەبەری مۆزەخانەی نێونەتەوەیی ھونەری}}

'''لەیلا عەتار''' ({{بە عەرەبی|ليلى العطار}}) [[ھونەرمەند]] و [[وێنەکێش]]ی [[عێراقی]] بوو، کە بووە بەڕێوەبەری مۆزەخانەی نێونەتەوەیی ھونەری، لە ناو ھونەرەکەی، لەیلا نموونەیی [[فێمینیزم|فێمینیستی]] نیشان دا کە ڕۆلەکانی ژنی نیشاندا لە ھەموو بوارەکانی کۆمەڵگا&lt;ref&gt;Nusair, Isis. “The Cultural Costs of the 2003 US-Led Invasion of Iraq: A Conversation with Art Historian Nada Shabout. ” ''Feminist Studies'', vol. 39, no. 1, 2013, pp. 119–148. ''JSTOR'', www.jstor.org/stable/23719300.&lt;/ref&gt; و بەڕێوەبەری گشتی فەرمانگەی ھونەرەکان و بەرێوەبەری ناوەندی [[سەددام]] بۆ ھونەر و ھۆڵی بەغدا بوو، و ئەندامێک بوو لە سەندیکا و کۆمەڵگای ھونەرمەندە عێراقییەکان.&lt;ref&gt;[http://www.alankabout.com/arabic_international_news/news_of_the_middle_east_and_the_arab_world/72883.html لماذا قتلت أمريكا الفنانة العراقية الشهيدة ليلى العطار ؟؟آخر تحديث:  الخميس،  08 كانون الثاني / يناير 2015, 09:58:AM المصدر: وكالات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170709184517/http://www.alankabout.com/arabic_international_news/news_of_the_middle_east_and_the_arab_world/72883.html|date=09 يوليو 2017}}&lt;/ref&gt;

== ژیان و کارکردن ==
لەیلا لە ئەکادیمیای ھونەرە جوانەکان دەرچووە لە بەغدا لە ١٩٦٥ و یەکێک بوو لە یەکەم دەرچووەکان لە نێوان ژنەکان بووە بەرێوەبەری ناوەندی ھونەری نێودەوڵەتی (کە ئێستا مۆزەخانەی عێراقی ھونەرە مۆدێرنەکانە) لە پۆستەکەی بەردەوام بوو تا مردنەکەی لە ١٩٩٣.&lt;ref&gt;Nusair, I. , &quot;The Cultural Costs of the 2003 US-Led Invasion of Iraq: A Conversation with Art Historian Nada Shabout,&quot; ''Feminist Studies,'' Vol. 39, No. 1 (2013), p. 128 [https://www.jstor.org/stable/23719300 Online:]&lt;/ref&gt;

== مردن ==
ئەو و ھاوسەرەکەی لە ٢٧ی حوزەیرانی ١٩٩٣ بەھۆی کاریگەریی ھێرشی [[مووشەک]]ی کە لەلایەن ھێرشە [[ھێزی ئاسمانیی ویلایەتە یەکگرتووەکان| ئاسمانییەکانی ئەمریکا]]وە ئەنجامدرا، گیانیان لەدەستدا. ھێزەکانی ئەمریکا بە فەرمانی [[بیڵ کڵینتن|بێل کلینتن]] سەرۆکی ئەوکاتی [[ئەمریکا]]، شەوی ٢٧ی حوزەیرانی ١٩٩٣، ٢٦ مووشەکیان بۆ ھێرشکردنە سەر شوێنە ھەستیارەکانی [[بەغدا]] لە شەوی ٢٧ی حوزەیرانی ١٩٩٣، لە وەڵامی ھەوڵی تیرۆرکردنی سەرۆکی پێشووی بووش لە سەردانەکەیدا بۆ [[کووەیت]]. لەنێو باڵەخانە ئامانجدارەکان بینای ناوەندیی ھەواڵگری گشتی بوو کە دەکەوێتە گەڕەکی نیشتەجێبوونی مەنسوور. لەو لێدانەدا ٩ ھاووڵاتی عێراقی کوژران، لەوانە ھونەرمەند لەیلا عەتار و عەبدولخالق جەریدانی ھاوسەری و بەخێوکەری ماڵەوەیان بەناوی خەدیجە؛ و کچی لەیلا عەتار بە ناوی ڕیم بەھۆی لێدانی ماڵەکەیان لە [[گەڕەکی مەنسوور]] کە تەنیشت بیناکە بوو، کوێر بوو.

پرسەیەکی فەرمی حکوومەتی بۆ ئەنجامدرا و میدیاکانی دەوڵەتیش بڵاویان کردەوە کە ھۆکاری بۆردوومانکردنی ماڵەکەی تابلۆی وێنەیەکی سەرۆکی پێشووی ئەمریکا [[جۆرج ئێچ دەبلیوو بوش|جۆرج بووشی باوک]] لەسەر دەرگای چوونە ژوورەوەی ھۆتێل ڕەشید لە بەغدا کە توڕەیی و ناڕەزایی ئیدارەی ئەمریکای لێکەوتەوە؛ بەڵام دواتر دەرکەوت کە ئەوان تەنھا دەنگۆ بوون، بەو پێیەی ئەو کەسەی کە وێنەی بووشی لە گۆڕەپانی ھۆتێل ڕەشید کێشا، ھەروەھا ئەو کەسەی بیرۆکەکەی ھێنایە ئاراوە و وێنەکەی نەخشاند، ھونەرمەندێکی دیکەی [[پارێزگای دیالە]] بوو کە چەند جارێک لە بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان دەرکەوتبوو و بابەتەکەی ڕوون کردبووەوە، بەڵام چونکە لەیلا بەناوبانگ و ناسراوە، ناوەکەی لە میدیاکاندا قۆستەوە بۆ ئەوەی ئاماژە بە تاوانکاری ئەمریکا بکات.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20190207072713/http://www.ammonnews.net/article/218045&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20170918155240/http://www.uruknet.info/?p=78864&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20190207015855/http://www.m.ahewar.org/s.asp?aid=541778&amp;r=0&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}

{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}}
{{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|عێراق|بەغدا}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}
{{پۆلی کۆمنز|Layla Al-Attar}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٤]]
[[پۆل:مردووانی ١٩٩٣]]
[[پۆل:ھونەرمەندانی بەغدا]]
[[پۆل:چالاکوانە عێراقییەکان]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئەمریکا]]
[[پۆل:دەرچووانی زانکۆی بەغدا]]</text>
      <sha1>1ddsgb1e1xqhma7m2hqyx0biswtcyba</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئەلێکساندریا ئۆکاسیۆ کۆرتێز</title>
    <ns>0</ns>
    <id>173830</id>
    <revision>
      <id>1580614</id>
      <parentid>1488757</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:11:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکراتیی ئەنحوومەنی نوێنەرانیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] بۆ [[پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکرات لە ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4061" sha1="q7bkuskxcozfe8lxg5qyx2wmeftfm9s" xml:space="preserve">{{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
{{Databox|item=Q55223040}}
'''ئەلێکساندریا ئۆکاسیۆ کۆرتێز''' ({{بە ئینگلیزی|Alexandria Ocasio-Cortez}}) ناسراو بە '''ئەی ئۆ سی''' (AOC) سیاسەتوانی ئەمریکی و ئەندامی [[ماڵی نوێنەران|ماڵی نوێنەرانە]] لە کۆنگرێسی [[ویلایەتە یەکگرتووەکان|ویلایەتە یەکگرتووەکاندا]]. ئەو لە ساڵی ٢٠١٩دا وەک نوێنەری بەشی ژمارە ١٤ی شاری [[نیویۆرک]] ھەڵبژێردرا و ڕێی خستە ماڵی نوێنەرانی ئەمریکا. ئەو لەو کاتەدا تەنیا ٢٨ ساڵی بوو&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=CNN|یەکەم=By Gregory Krieg|ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=A 28-year-old Democratic Socialist just ousted a powerful, 10-term congressman in New York|ناونیشان=https://www.cnn.com/2018/06/26/politics/alexandria-ocasio-cortez-joe-crowley-new-york-14-primary/index.html|ڕێکەوتی سەردان=٥ی شوباتی ٢٠٢١|وێبگە=CNN Digital|زمان=en}}&lt;/ref&gt; و ئەمە بە سەرکەوتنێکی گەورە بۆی لە قەڵەم دەدرێت. ئەی ئۆسی ئەندامی [[حیزبی دیموکرات (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|حیزبی دیموکراتی ئەمریکایە]].

== ژیان ==
لە بنەماڵەیەکی کاتۆلیک لە [[نیویۆرک]] لەدایک بوو. دایکی بە ئەسڵ خەڵکی [[پۆرتۆ ریکۆ]]یە و لەوێ لەدایک بووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Alexandria Ocasio-Cortez: A 28-Year-Old Democratic Giant Slayer (Published 2018)|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2018/06/27/nyregion/alexandria-ocasio-cortez.html|newspaper=The New York Times|ڕێکەوت=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٥ی شوباتی ٢٠٢١|issn=0362-4331|زمان=en-US|یەکەم=Vivian|دوایین=Wang}}&lt;/ref&gt; بەر لەوەی ببێت بە ئەندامی کۆنگرێس ئەی ئۆ سی لە ڕێستۆرانتدا کاری کردووە و ئاشنای ژیانی خەڵکی کرێکار بووە.

== ھەڵوێستی سیاسی ==
'''ئەی ئۆ سی''' داکۆکی لە بەرزکردنەوەی مووچەی کرێکاران دەکات. ئەو ھەروەھا بۆ کەمکردنەوەی مەترسیی [[گۆڕانی ئاووھەوا]] و کاریگەریی لەسەر ژیانی مرۆڤ خەباتی کردووە. بۆیە لایەنگری وزە نوێیەکانە.

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
* {{وێبگەی فەرمی|https://ocasio-cortez.house.gov}}
* {{C-SPAN|109304}}
* {{توویتەر|AOC}}

{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}}
{{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|سیاسەت|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|سۆشیالیزم}}
{{پۆلی کۆمنز|Alexandria Ocasio-Cortez}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٩]]
[[پۆل:زیندووان]]
[[پۆل:١٠٠ ژن لە بی بی سی]]
[[پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیست و یەکەم]]
[[پۆل:ژنە ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی ٢١ەم]]
[[پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکرات لە ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]
[[پۆل:چالاکوانەکانی مافەکانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]
[[پۆل:ژنە چالاکوانەکانی مافەکانی مەدەنی]]
[[پۆل:ئەمریکییەکانی پەیڕەوی کلێسەی کاسۆلیکی ڕۆم]]
[[پۆل:چالاکوانانی ئەمریکی بۆ کۆنترۆڵکردنی دەمانچە]]
[[پۆل:ئەو ئەمریکییانەی پەیڕەوی کڵێسای کاتۆلیکی ڕۆم دەکەن]]</text>
      <sha1>q7bkuskxcozfe8lxg5qyx2wmeftfm9s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>حوسێن سەلامی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174251</id>
    <revision>
      <id>1580538</id>
      <parentid>1475728</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:02:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4030" sha1="hifmx334nzc5h71f44pbl4amydib564" xml:space="preserve">{{Infobox military person
| honorific_prefix =
| name = حوسێن سەلامی
| image = Hossein Salami portrait.jpg
| image_size = 220px
| caption =
| birth_date = {{birth year and age|١٩٦٠}}
| birth_place = [[گوڵپایەگان]]، [[ئێران]]
| death_date = ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ (٦٥ ساڵ ژیاوە)
| death_place = [[تاران]]، [[ئێران]]
| placeofburial =
| allegiance = [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران|کۆماری ئیسلامیی ئێران]]
| branch = [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]]
| serviceyears = ١٩٨١–٢٠٢٥
| rank = سالاری پاسدار&lt;ref name=&quot;reuters&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Hafezi |یەکەم١=Parisa |سەردێڕ=Khamenei names new chief for Iran's Revolutionary Guards |ناونیشان=https://www.reuters.com/article/us-iran-guards/khamenei-names-new-chief-for-irans-revolutionary-guards-idUSKCN1RX0JN |وێبگە=reuters}}&lt;/ref&gt;
| unit =
| battles = [[شەڕی ئێران و عێراق]]
| awards =
}}

'''حوسێن سەلامی''' ({{بە فارسی|حسین سلامی}}؛ ١٩٦٠ – ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥) ئەفسەرێکی سەربازیی ئێرانی بە پلەی سالاری پاسدار بوو&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Hafezi |یەکەم١=Parisa |سەردێڕ=Khamenei names new chief for Iran's Revolutionary Guards |ناونیشان=https://www.reuters.com/article/us-iran-guards/khamenei-names-new-chief-for-irans-revolutionary-guards-idUSKCN1RX0JN |وێبگە=reuters|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠١٩}}&lt;/ref&gt; کە لە ساڵی ٢٠١٩ەوە ھەتا کاتی مردنی لە [[ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران (حوزەیرانی ٢٠٢٥)|ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران]] لە ٢٠٢٥دا، وەکوو فەرماندەی گشتیی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] کاری کرد.&lt;ref name=&quot;Jpost&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.jpost.com/Iranian-Threat/News/Iranian-IRGC-commander-Our-hands-remains-on-the-trigger-to-attack-Israel-345038 |سەردێڕ=Iranian Guard commander: Our 'hands remain on the trigger' to attack Israel |ئیش=The Journalism post |ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;fars&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=8807121639|سەردێڕ=خبرگزاری فارس - سردار سلامي جانشين فرمانده كل سپاه شد|trans-title=Sardar Salami succeeds the commanding officer|زمان=fa|ڕێکەوت=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=[[ئاژانسی ھەواڵی فارس|Fars News Agency]]|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151222153710/http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=8807121639|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYT2019&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Gladstone |یەکەم١=Rick |سەردێڕ=Iran's Supreme Leader Replaces Head of Revolutionary Guards |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2019/04/21/world/middleeast/iran-revolutionary-guards-leader.html |وێبگە=NYT |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی نیسانی ٢٠١٩}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{کۆمنز|Category:Hossein Salami|حوسێن سەلامی}}

{{تووڵی دەروازە|ئێران|سیاسەت|ژیاننامە|شەڕ}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠]]
[[پۆل:خەڵکی گوڵپایەگان]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٥]]
[[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]]
[[پۆل:دوایین مردنەکان]]</text>
      <sha1>hifmx334nzc5h71f44pbl4amydib564</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580580</id>
      <parentid>1580538</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:06:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4044" sha1="l30rvperleosn0fumieqrcgs0g8u0z8" xml:space="preserve">{{Infobox military person
| honorific_prefix =
| name = حوسێن سەلامی
| image = Hossein Salami portrait.jpg
| image_size = 220px
| caption =
| birth_date = {{birth year and age|١٩٦٠}}
| birth_place = [[گوڵپایەگان]]، [[ئێران]]
| death_date = ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ (٦٥ ساڵ ژیاوە)
| death_place = [[تاران]]، [[ئێران]]
| placeofburial =
| allegiance = [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران|کۆماری ئیسلامیی ئێران]]
| branch = [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]]
| serviceyears = ١٩٨١–٢٠٢٥
| rank = سالاری پاسدار&lt;ref name=&quot;reuters&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Hafezi |یەکەم١=Parisa |سەردێڕ=Khamenei names new chief for Iran's Revolutionary Guards |ناونیشان=https://www.reuters.com/article/us-iran-guards/khamenei-names-new-chief-for-irans-revolutionary-guards-idUSKCN1RX0JN |وێبگە=reuters}}&lt;/ref&gt;
| unit =
| battles = [[شەڕی ئێران و عێراق]]
| awards =
}}

'''حوسێن سەلامی''' ({{بە فارسی|حسین سلامی}}؛ ١٩٦٠ – ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥) ئەفسەرێکی سەربازیی ئێرانی بە پلەی سالاری پاسدار بوو&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Hafezi |یەکەم١=Parisa |سەردێڕ=Khamenei names new chief for Iran's Revolutionary Guards |ناونیشان=https://www.reuters.com/article/us-iran-guards/khamenei-names-new-chief-for-irans-revolutionary-guards-idUSKCN1RX0JN |وێبگە=reuters|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠١٩}}&lt;/ref&gt; کە لە ساڵی ٢٠١٩ەوە ھەتا کاتی مردنی لە [[ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران (حوزەیرانی ٢٠٢٥)|ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران]] لە ٢٠٢٥دا، وەکوو فەرماندەی گشتیی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] کاری کرد.&lt;ref name=&quot;Jpost&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.jpost.com/Iranian-Threat/News/Iranian-IRGC-commander-Our-hands-remains-on-the-trigger-to-attack-Israel-345038 |سەردێڕ=Iranian Guard commander: Our 'hands remain on the trigger' to attack Israel |ئیش=The Journalism post |ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;fars&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=8807121639|سەردێڕ=خبرگزاری فارس - سردار سلامي جانشين فرمانده كل سپاه شد|trans-title=Sardar Salami succeeds the commanding officer|زمان=fa|ڕێکەوت=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=[[ئاژانسی ھەواڵی فارس|Fars News Agency]]|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151222153710/http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=8807121639|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYT2019&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Gladstone |یەکەم١=Rick |سەردێڕ=Iran's Supreme Leader Replaces Head of Revolutionary Guards |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2019/04/21/world/middleeast/iran-revolutionary-guards-leader.html |وێبگە=NYT |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی نیسانی ٢٠١٩}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{کۆمنز|Category:Hossein Salami|حوسێن سەلامی}}

{{تووڵی دەروازە|ئێران|سیاسەت|ژیاننامە|شەڕ}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠]]
[[پۆل:خەڵکی گوڵپایەگان]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٥]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]]
[[پۆل:دوایین مردنەکان]]</text>
      <sha1>l30rvperleosn0fumieqrcgs0g8u0z8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئاشی با</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174855</id>
    <revision>
      <id>1580400</id>
      <parentid>1580318</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:02:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ پارامەترە واڵاکان لابران (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]])</comment>
      <origin>1580400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7175" sha1="gccl4m93ikh95kark4drnygo04wfh55" xml:space="preserve">{{Databox}}
[[پەڕگە:KinderdijkWindmills.jpg|وێنۆک|میلەی با لە ھۆڵەندا]]
'''ئاشی با''' یان '''ئاشی ھەوایی''' پێکھاتەیەکە کەوا بەھۆی ھێزی باوە باڵەکانی دەسوڕێن، [[وزەی با]] دەگۆرێت بۆ وزەی لۆژیکی، بە تایبەتی بەکاردێت بۆ دانەوێلەکان. بەڵام واژەکەی فراوانتر کرا بۆ [[پەمپی ھەوایی]]، [[وزە بەرھەمھێنەر]]، و جۆری تریش.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣١ی ئابی ٢٠١٢|سەردێڕ=Windmill|ناونیشان=http://www.merriam-webster.com/dictionary/windmill|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Merriam-webster.com}} &quot;a mill or machine operated by the wind usually acting on oblique vanes or sails that radiate from a horizontal shaft, especially: (a) wind-driven water pump or electric generator, (b) the wind-driven wheel of a windmill&quot;.&lt;/ref&gt;

== پێشینەکان ==

[[File:Heron's Windwheel.png|thumb|دووبارە دروستکردنەوەیەکی سەدەی ١٩ی [[ئۆرگن|ئۆرگن]]ە بایییەکەی [[ھیرۆی ئەلێکساندریا|ھیرۆن]]]]

ئامێرە [[وزەی با|بایییەکان]] پێشتر بەکار ھێنراون. ئیمپراتۆری [[بابل]]ی [[حامۆڕابی|حامورابی]] وزەی ئاشی بایی بۆ پڕۆژەی ئاودێرییەکەی لە [[مێزۆپۆتامیا]] لە سەدەی ١٧ی پێش زایین بەکار ھێنابوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Golding |یەکەم=Edward |ڕێکەوت=١٩٧٦|سەردێڕ=The generation of electricity by wind power |بڵاوکەرەوە=E. &amp; F. N. Spon |پەڕە=٧|ژپنک=٠-٤٧٠-١٤٩٨٦-٨}}&lt;/ref&gt;

دواتر، [[ھیرۆی ئەلێکساندریا]] لە سەدەی یەکەمی [[میسری ڕۆمانی]] ئەوەی پەسن &lt;small&gt;(وەسف)&lt;/small&gt; کرد کە وادیارە چەرخێکی بایی بێت بۆ کارپێکردنی [[ئامێر]]ێک.&lt;ref name=&quot;Lohrmann 10f.&quot;&gt;Dietrich Lohrmann, &quot;Von der östlichen zur westlichen Windmühle&quot;, ''Archiv für Kulturgeschichte'', Vol. 77, Issue 1  (1995), pp. 1–30 (10f.)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Drachmann&quot;&gt;[[A. G. Drachmann]], &quot;Hero's Windmill&quot;, ''Centaurus'', 7 (1961), pp. 145–151&lt;/ref&gt; پەسنکردنی ئەو بۆ [[ئۆرگن]]ێکی بایی ئاشێکی باییی کرداری نییە، بەڵکوو یان یارییەکی باییی سەرەتایی بووە یان چەمکێکی نەخشەسازی بووە بۆ ئامێرێکی بایی کە لەوانەیە ئامێرێکی کارا بووبێت یان نا، چونکە لێڵییەک لە دەقەکەدا ھەیە و کێشەش لە نەخشەسازییەکەیدا ھەیە.&lt;ref name=&quot;Shepherd&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Shepherd |یەکەم١=Dennis G. |سەردێڕ=Historical development of the windmill |journal=NASA Contractor Report |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ١٩٩٠|issue=4337 |doi=10.2172/6342767 |osti=6342767 |بڵاوکەرەوە=[[Cornell University]]|hdl=2060/19910012312 |citeseerx=10.1.1.656.3199 |hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; نموونەیەکی تری سەرەتایی چەرخی بایی [[چەرخی نزا]] بوو، کە باوەڕ وایە بۆ یەکەم جار لە [[بانی تبت|تبت]] و [[چین]] بەکار ھێنرابێت، ھەرچەندە نادڵنیایی لەسەر ڕێکەوتی یەکەم دەرکەوتنی ھەیە، کە دەکرا یان نزیکەی ٤٠٠، یان سەدەی ٧،&lt;ref name=&quot;Lucas2006&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Adam |دوایین=Lucas |ساڵ=٢٠٠٦|سەردێڕ=Wind, Water, Work: Ancient and Medieval Milling Technology |بڵاوکەرەوە=Brill Publishers |ژپنک=٩٠-٠٤-١٤٦٤٩-٠|پەڕە=١٠٥}}&lt;/ref&gt; یان دوای سەدەی ٩ بێت.&lt;ref name=&quot;Shepherd&quot;/&gt;

یەکێک لە کۆنترین نەخشەسازییە تۆمارکراوەکانی ئاشی بایی کە دۆزرابێتەوە، لە نزیکەی ٧٠٠–٩٠٠ی زایینی لە [[ئێرانی مەزن|فارس]] داھێنراوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Eldridge|یەکەم١=Frank|سەردێڕ=Wind Machines|ڕێکەوت=١٩٨٠|بڵاوکەرەوە=Litton Educational Publishing, Inc.|شوێن=New York|ژپنک=٠-٤٤٢-٢٦١٣٤-٩|پەڕە=[https://archive.org/details/windmachines٠٠fran/page/١٥ ١٥]|edition=2nd|ناونیشان=https://archive.org/details/windmachines00fran/page/15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Shepherd|یەکەم١=William|سەردێڕ=Electricity Generation Using Wind Power|ڕێکەوت=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=World Scientific Publishing Co. Pte. Ltd.|شوێن=Singapore|ژپنک=٩٧٨-٩٨١-٤٣٠٤-١٣-٩|پەڕە=٤|edition=1}}&lt;/ref&gt; ئەم نەخشەسازییە پانێمۆن بوو، کە باکێشی دارینی سووکی ستوونی ھەبوو و بە داربەستی ئاسۆیی بە شەفتێکی ستوونیی ناوەندییەوە بەسترابوونەوە. سەرەتا بۆ پاڵدانی ئاو دروست کرابوو و دواتر دەستکاری کرا بۆ ئەوەی [[دانەوێڵە]]ش بھاڕێت.&lt;ref name=&quot;ref1&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.telosnet.com/wind/early.html|سەردێڕ=Part 1 &amp;mdash; Early History Through 1875|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تەممووزی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181002082917/http://www.telosnet.com/wind/early.html|ڕەوشی ناونیشان=usurped}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://homepages.paradise.net.nz/albie/projects/panemone.htm|سەردێڕ=A Panemone (Drag-Type Windmill)|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تەممووزی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20081025025613/http://homepages.paradise.net.nz/albie/projects/panemone.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{Commons category|Windmills}}
* {{curlie|Arts/Architecture/Building_Types/Mills/Windmills/|تەلارسازی: میلەی با}}
* [http://earthsci.org/mineral/energy/wind/wind.html زانستی زەوی ئوستراڵیا،  وزەی با و میلەی با]
* [http://www.timsmills.info/ کۆمەڵگای مولینۆلۆجی نێودەوڵەتی]
* [http://www.windmillworld.com/ میلەی با لە جیھانی میلەی با]
* [http://www.molendatabase.nl/index_en.php بنکەدراوی میلە، بەلجیکا و ھۆلەندا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091119085340/http://www.molendatabase.nl/index_en.php |date=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩ }}

{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}}
{{تووڵی دەروازە|نژیاروانی|تەکنۆلۆژیا}}

[[پۆل:ئاشی با]]</text>
      <sha1>gccl4m93ikh95kark4drnygo04wfh55</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نیوستریا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174893</id>
    <revision>
      <id>1580401</id>
      <parentid>1580311</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:02:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ چاکسازیی ژمارەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]])</comment>
      <origin>1580401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11943" sha1="tjhzkui4bi8i3w9ldu8nwzy5dg7d6cv" xml:space="preserve">{{Databox}}'''نیوستریا''' یان '''نیستراسیا'''، بەشێک بوو لە ڕۆژاوای شانشینی فرانکەکان&lt;ref&gt;{{cite EB1911|wstitle=Neustria|volume=19|page=441|first=Christian|last=Pfister}}&lt;/ref&gt;نیوستریا لەناویدا شاری [[لۆری]] و [[سلڤیا]] و [[کاربۆناریا]]، و بە نزیکەیی باکووری ئەمڕۆی [[فەڕەنسا]]، لەگەڵ [[پاریس]]، [[ئۆرلیانس]]، [[تۆورس]]، [[سۆیسۆنس]] وەکوو شارە سەرەکییەکانی دواتر وەک ناوچەیەکی نێوان سین و لۆرین ئاماژەی پێدەکراوە ڕووبارەکانی لۆری ناسراوە بە (''regnum Neustriae'')، و دەستووری ژێرپاشایەتی [[ئیمپڕاتۆریەتیی کارۆلینگیان]] و باکووری فەڕەنسا پاشاکانی کارۆلینجیان مارچی نیوستریایان دروست کرد کە لە پێشەوە دژی برێتۆنەکان و [[ڤایکینگەکان]] دەجەنگان، کە مایەوە تا دەسەڵاتی کاپێتیان لە دوای سەدەی ١٠.

== ناو ==
ناو «نێوستریا» زۆرجار بە «خاکی ڕۆژاوای نوێ» ڕاڤە دەکرێت،&lt;ref&gt;y J. B. Benkard, ''Historical Sketch of the German Emperors and Kings'' (1855), [https://books.google.com/books?id=Q6jAlIo5c44C&amp;pg=PP18 p.2 ];
e.g. &lt;!--it seems to be the most widely adopted interpretation in recent publications - doesn't mean it is correct, these are just authors that copy the meaning unthinkingly, without awareness that other suggestions exist. Still looking for a philological reference that contains an actual argument for either possibility--&gt;
Will Slatyer, ''Ebbs and Flows of Ancient Imperial Power, 3000 BC - 900 AD'' (2012), [https://books.google.com/books?id=Ns4IInA8x9IC&amp;pg=PA323  p. 323];
{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Edward |دوایین=James |بەستەری نووسەر=Edward James (historian) |سەردێڕ=The Franks |زنجیرە=The Peoples of Europe |شوێن=Oxford, UK; Cambridge, Massachusetts |بڵاوکەرەوە=Basil Blackwell |ساڵ=١٩٨٨|ژپنک=٠-٦٣١-١٧٩٣٦-٤|پەڕە=٢٣٢}}&lt;/ref&gt; ھەرچەندە تەیلۆر (١٨٤٨) پێشنیاری بۆچوونی «خاکی باکووری ڕۆژھەڵات»ی کردووە.&lt;ref&gt;'&quot;Ni-oster-rike&quot; [That is, Northeastern kingdom.]'&lt;!--completely flawed both phonologically and semantically [to the northeast of *what*?], but not for us to criticise, find a philological reference --&gt;
{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Taylor |یەکەم١=William Cooke |سەردێڕ=A Manual of Ancient and Modern History |ڕێکەوت=١٨٤٨|بڵاوکەرەوە=D. Appleton |شوێن=[[New York Public Library]] |پەڕە=[https://archive.org/details/manualofancientm٠٠tayluoft/page/٣٤٢ ٣٤٢]|ناونیشان=https://archive.org/details/manualofancientm00tayluoft|وتەگێڕانەوە=Oster-rike.}}&lt;/ref&gt; ''[[نۆردیسک فامیلجیبۆک]]'' (١٩١٣) تەنانەت پێشنیاری «نەک خاکی ڕۆژھەڵات» (''icke östland'')ی کردووە.&lt;ref&gt;Meijer et al. (eds.), ''Nordisk familjebok'', Ny, rev. och rikt illustrerad upplaga (1913), p. 841.&lt;/ref&gt; [[ئۆگستین تیێری]] (١٨٢٥) گریمانەی ئەوەی کرد کە ''نێوستریا'' تەنھا شێواندنێکی ''وێستریا''یە، لە ''West-rike'' «شانشینی ڕۆژاوا».&lt;ref&gt;Augustin Thierry, ''History of the Conquest of England by the Normans'' (1825), [https://books.google.com/books?id=xSGP319ZyHQC&amp;pg=PA55  p. 55].&lt;/ref&gt; لە ھەر بارێکدا، ''نێوستریا'' پێچەوانەی ناوی ''[[ئوسترێژیا]]'' «شانشینی ڕۆژھەڵات»ە. لێکچوون لەگەڵ ''ئوسترێژیا'' لە جۆری ''نێوسترێژیا'' زیاتر ڕوونە.&lt;ref&gt;''Neustrasia'' appears to be preferred by some authors writing in [[Neo-Latin]], e.g. by [[Caesar Baronius]] (d. 1607);  [[Augustin Theiner]] (ed.) ''Caesaris S.R.E. Card. Baronii'' t. 11,  (1867), [https://books.google.com/books?id=MhpJAQAAMAAJ&amp;pg=RA1-PA583  p. 583].&lt;/ref&gt;

''[[نێوستریا (ئیتاڵیا)|نێوستریا]]'' ھەروەھا وەک زاراوەیەک بۆ باکووری ڕۆژاوای ئیتاڵیا لە سەردەمی باڵادەستیی [[لۆمباردەکان|لۆمبارد]] بەکارھێنراوە. پێچەوانەی باکووری ڕۆژھەڵات بوو، کە پێی دەگوترا ئوسترێژیا، ھەمان زاراوە کە درابوو بە [[ئوسترێژیا|ڕۆژھەڵاتی فرانکەکان]].

== شانشینی مێرۆڤینجین ==
پێشینەی نێوستریا دەوڵەتێکی پاشماوەی ڕۆمانی بوو، بە ناوی [[شانشینی سۆیسۆنس]].&lt;ref&gt;Gregory of Tours, History of the Franks, 2.27&lt;/ref&gt; لە ٤٨٦ فەرمانڕەواکەی، [[سیاگریۆس]]، ململانێی لەسەر دەسەڵات لەگەڵ [[کڵۆڤیسی یەکەم]]، پاشای فرانکەکان، لە [[جەنگی فرانکۆ-ڕۆمانی (٤٨٦)|جەنگی فرانکۆ-ڕۆمانی]] دۆڕاند. لە [[شەڕی سۆیسۆنس (٤٨٦)|شەڕی سۆیسۆنس]] تێکشکێنرا و دواتر ناوچەکە کەوتە ژێر کۆنترۆڵی فرانکەکانەوە. دابەشکردنەوەی بەردەوامی خاکەکان لەلایەن نەوەکانی کڵۆڤیسەوە بووە ھۆی ڕکابەرییەکی زۆر کە بۆ زیاتر لە دوو سەد ساڵ، نێوستریای لە شەڕێکی نزیکەی بەردەوامدا لەگەڵ ئوسترێژیا، بەشی ڕۆژھەڵاتی [[پاشایەتی|شانشینی]] فرانکەکان ھێشتەوە.

سەرەڕای جەنگەکان، نێوستریا و ئوسترێژیا چەندین جار بۆ ماوەیەکی کورت یەکیان گرتەوە. یەکەمیان لە سەردەمی [[کڵۆتێری یەکەم]] بوو لە ماوەی دەسەڵاتیدا لە ٥٥٨ بۆ ٥٦٢. ململانێی دەسەڵات بەردەوام بوو لەگەڵ شاژن [[فرێدێگوند]]ی نێوستریا، بێوەژنی پاشا [[شیلپێریکی یەکەم]] (دەسەڵات ٥٦٦–٥٨٤) و دایکی پاشای نوێ [[کڵۆتێری دووەم]] (دەسەڵات ٥٨٤–٦٢٨)، کە جەنگێکی سەختی بەرپا کرد.

دوای مردنی دایکی و ناشتنی لە [[باسیلیکای سانت دێنیس]] لە نزیک پاریس لە ٥٩٧، [[کڵۆتێری دووەم]] بەردەوام بوو لە ململانێی دژی [[برونھیلدای ئوسترێژیا|شاژن برونھیلدا]]، و لە کۆتاییدا لە ٦١٣ سەرکەوتنی بەدەستھێنا کاتێک شوێنکەوتووانی برونھیلدا خیانەتیان لە شاژنە پیرەکە کرد و ڕادەستیان کرد. کڵۆتێر برونھیلدای خستە سەر [[ئامێری ڕاکێشان (ئەشکەنجەدان)|ئامێری ڕاکێشان]] و بۆ ماوەی سێ ڕۆژ ڕایکێشا، پاشان لە نێوان چوار ئەسپدا بەستیەوە و لە کۆتاییدا پارچە پارچەی کرد. ئێستا کڵۆتێر فەرمانڕەوایەتی شانشینێکی یەکگرتووی دەکرد، بەڵام تەنھا بۆ ماوەیەکی کورت، چونکە کوڕەکەی خۆی [[داگۆبێرتی یەکەم]]ی کردە پاشای ئوسترێژیا. ھاتنە سەر تەختی داگۆبێرت لە نێوستریا بووە ھۆی یەکگرتنێکی تری کاتی.

لە ئوسترێژیا، [[سەرۆک وەزیرانی کۆشک|سەرۆک وەزیران]]ی [[پیپینید]]ەکان، [[گریمۆاڵدی گەورە]]، ھەوڵی [[کودەتا]]یەکی دا بە ناچارکردنی پاشای ئوسترێژیا سیگێبێرتی سێیەم بۆ ھەڵگرتنەوەی کوڕەکەی، شیلدێبێرت، کە وەک «شیلدێبێرتی ھەڵگیراوە» جێگەی گرتەوە. گریمۆاڵد و کوڕەکەی، شیلدێبێرت، لەلایەن ھێزەکانی نێوستریاوە دەستگیرکران و لە پاریس لە سێدارە دران. [[کڵۆڤیسی دووەم]]، دوای ئەم لەسێدارەدانە، دووبارە شانشینی ئوسترێژیای لەگەڵ نێوستریا یەکخستەوە، ھەرچەندە بە کاتی بوو. لە کاتی دەسەڵاتی کوڕەکەی کڵۆڤیس، [[شڵۆتاری سێیەم]]، یان کەمێک دوای ئەوە، بنەماڵەی فەرمانڕەوای نێوستریا، ھاوشێوەی ئوسترێژیای پێش خۆی، دەسەڵاتی ڕادەستی سەرۆک وەزیرانی کۆشکی خۆی کرد.

لە ٦٧٨، نێوستریا، لەژێر دەسەڵاتی سەرۆک وەزیران [[ئێبرۆین]]، بۆ دواجار ئوسترێژییەکانی ژێردەستە کرد. ئێبرۆین لە ٦٨٠ کوژرا. لە ٦٨٧، [[پیپینی ھێرستاڵ]]، سەرۆک وەزیرانی کۆشکی پاشای ئوسترێژیا، نێوسترییەکانی لە [[تێرترێ، سۆمێ|تێرترێ]] تێکشکاند. بەم شێوەیە باڵادەستیی ئوسترێژیای زامن کرد، کە بە ئەرستۆکراسییە ناوچەیییەکەی جیادەکرایەوە، بەسەر نێوستریادا.&lt;ref&gt;''Henry Pirenne, History of Europe''&lt;/ref&gt; سەرۆک وەزیرانی نێوستریا [[بێرچار]] ماوەیەکی کورت دوای ئەوە تیرۆر کرا و دوای ھاوپەیمانییەکی ھاوسەرگیری (نزیکی ٦٩٠) لە نێوان کوڕەکەی پیپین [[درۆگۆی شامپانیا|درۆگۆ]] و بێوەژنەکەی بێرچار [[ئانسترودی شامپانیا]]، پیپین پێگەی خۆی وەک سەرۆک وەزیرانی کۆشکی نێوستریا مسۆگەر کرد.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The Carolingian world|دوایین= Costambeys |یەکەم= Marios|ڕێکەوت= ٢٠١١|بڵاوکەرەوە= Cambridge University Press|ئەوانی تر= Innes, Matthew; MacLean, Simon |ژپنک= ٩٧٨٠٥٢١٥٦٤٩٤٦|شوێن=Cambridge|پەڕەکان=٣٨–٣٩|oclc=٦١٧٤٢٥١٠٦}}&lt;/ref&gt;

نەوەکانی پیپین، [[کارۆلینجی]]یەکان، بەردەوام بوون لە فەرمانڕەواییکردنی ھەردوو شانشینەکە وەک سەرۆک وەزیران. بە بەرەکەتی [[پاپا ستیڤنی دووەم]]، دوای ٧٥١ [[پیپینی سێیەم|پیپینی کورت]]ی کارۆلینجی بە فەرمی مێرۆڤینجییەکانی لەکارخست و کۆنترۆڵی ئیمپراتۆرییەکەی گرتە دەست، خۆی و نەوەکانی وەک پاشا فەرمانڕەوایەتییان دەکرد.

دواتر نێوستریا، ئوسترێژیا و [[بورگوندی (ناوچە)|بورگوندی]] لەژێر یەک دەسەڵاتدا یەکیان گرت و، ھەرچەندە جارێکی تر دابەش دەبووەوە بۆ چەندین بەشی ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا، ناوەکانی «نێوستریا» و «ئوسترێژیا» وردە وردە لە بەکارھێنان کەوتن.

== ئەمانەش ببینە ==
* [[:en:Charles Oman|Oman, Charles]]. ''The Dark Ages 476–918''. Rivingtons: London, 1914.

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
* {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان=٦ی ئازاری ٢٠٢١}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{پۆلی کۆمنز|Neustria|نیوستریا}}

{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}}
{{تووڵی دەروازە|مێژوو|سیاسەت|فەڕەنسا|وڵاتەکان}}

[[پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئەورووپا]]
[[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی سەدەی ٨ەم]]</text>
      <sha1>tjhzkui4bi8i3w9ldu8nwzy5dg7d6cv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سارمەمی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175273</id>
    <revision>
      <id>1580503</id>
      <parentid>1574840</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T21:29:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27025-83</username>
        <id>76123</id>
      </contributor>
      <origin>1580503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2522" sha1="ebbpc0rqh1ewa0hrp786o6t577v6dgh" xml:space="preserve">{{چەند کێشەیەک|
{{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
{{بنبەست|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
}}
سارمەمی سارمی سارم هۆز یان تیرەکی گەورەیە لە باشووری کوردستان، زۆربەی ھەرە زۆری دەکەوێتە دەشتی قەراج و کەندیناوە و بادینان و چەند ناوچەیەکی جیاوازی کوردستان.لە ئێستادا زۆربەیان لە پارێزگای ھەولێر دەژین و بەشێکیان لە قەزای زاخۆ و ئاکرێ دەژین ژمارەیان زۆرە.تیرەیکی گەورەن لە عەشیرەتی سورچی(Sarmami Trib)   

(یەکەم سەرۆک قەبیلەی مامە نۆمەر لە عەشیرەتی سورچی ناوی &quot;موحەمەدی سارم&quot;بووە).      

== گوندەکان ==
•گوندی خەزنە

•چەند گوندێکی زاخۆ و ئاکرێ

•گوندی کەپەنەک ڕەش

•گوندی مشار

•گوندی عەوێنە

•گوندی شێخ شێروان

•گوندی معێجیلە

•گوندی هەوارە غەر

•گوندی کێلە شین

•گوندی واردی غراب

•گوندی کۆزە پانکە

•گوندی باشتەپە

•گوندی شێراوە

•گوندی عەلیاوە

•گوندی قازی خانە

•گوندی جمکەوبنبێرز

•گوندی سێ قوچان

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

١- ئینسکلۆپیای هەولیر{لاپەرە ٥٢ } [https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/24742.PDF?ver=131989423295933384 http://www.hewalname.com/ku/wp-content/uploads/2019/09/%D8%A6%DB%8C%D9%86%D8%B3%DA%A9%D9%84%DB%86%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D9%87%DB%95%D9%88%D9%84%DB%8E%D8%B1%D8%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%D8%A8%DB%8C%D9%84-%D8%AC%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C%D8%A7.pdf]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=ئینسکلۆپیدیای هەولێر|ساڵ=٢٠٠٩|شوێن=http://www.hewalname.com/ku/wp-content/uploads/2019/09/%D8%A6%DB%8C%D9%86%D8%B3%DA%A9%D9%84%DB%86%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D9%87%DB%95%D9%88%D9%84%DB%8E%D8%B1%D8%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%D8%A8%DB%8C%D9%84-%D8%AC%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C%D8%A7.pdf|پەڕەکان=٥٨}}&lt;/ref&gt;

{{تووڵی دەروازە|کوردستان|کۆمەڵگا}}
{{کۆلکە}}

[[پۆل:ھۆزە کوردییەکان]]
[[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان|گوندی مشار]]</text>
      <sha1>ebbpc0rqh1ewa0hrp786o6t577v6dgh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580508</id>
      <parentid>1580503</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T21:44:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27025-83</username>
        <id>76123</id>
      </contributor>
      <origin>1580508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1861" sha1="m5ej7hgk3ifdvpxi31i8xpfdjd6p0z8" xml:space="preserve">{{چەند کێشەیەک|
{{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
{{بنبەست|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
}}
سارمەمی سورچی.   

== گوندەکان ==
•گوندی خەزنە

•چەند گوندێکی زاخۆ و ئاکرێ

•گوندی کەپەنەک ڕەش

•گوندی مشار

•گوندی عەوێنە

•گوندی شێخ شێروان

•گوندی معێجیلە

•گوندی هەوارە غەر

•گوندی کێلە شین

•گوندی واردی غراب

•گوندی کۆزە پانکە

•گوندی باشتەپە

•گوندی شێراوە

•گوندی عەلیاوە

•گوندی قازی خانە

•گوندی جمکەوبنبێرز

•گوندی سێ قوچان

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

١- ئینسکلۆپیای هەولیر{لاپەرە ٥٢ } [https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/24742.PDF?ver=131989423295933384 http://www.hewalname.com/ku/wp-content/uploads/2019/09/%D8%A6%DB%8C%D9%86%D8%B3%DA%A9%D9%84%DB%86%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D9%87%DB%95%D9%88%D9%84%DB%8E%D8%B1%D8%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%D8%A8%DB%8C%D9%84-%D8%AC%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C%D8%A7.pdf]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=ئینسکلۆپیدیای هەولێر|ساڵ=٢٠٠٩|شوێن=http://www.hewalname.com/ku/wp-content/uploads/2019/09/%D8%A6%DB%8C%D9%86%D8%B3%DA%A9%D9%84%DB%86%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D9%87%DB%95%D9%88%D9%84%DB%8E%D8%B1%D8%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%D8%A8%DB%8C%D9%84-%D8%AC%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C%D8%A7.pdf|پەڕەکان=٥٨}}&lt;/ref&gt;

{{تووڵی دەروازە|کوردستان|کۆمەڵگا}}
{{کۆلکە}}

[[پۆل:ھۆزە کوردییەکان]]
[[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان|گوندی مشار]]</text>
      <sha1>m5ej7hgk3ifdvpxi31i8xpfdjd6p0z8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دێبرا ھالاند</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175787</id>
    <revision>
      <id>1580620</id>
      <parentid>1503194</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:11:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکراتیی ئەنحوومەنی نوێنەرانیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] بۆ [[پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکرات لە ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3171" sha1="45nq7lpdqawv7tvfyjx3i5slhjiuwog" xml:space="preserve">{{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
{{زانیاریدانی کەسایەتی/ویکیدراوە|caption=ھالاند لە ساڵی ۲۰۱۸}}
'''دێبرا ھالاند''' ({{بە ئینگلیزی|Debra Anne Haaland}}؛ لەدایکبووی ٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٦٠) سیاسەتمەداری ئەمریکی، ٥٤مین وەزیری ناوخۆی ئەمریکایە &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Secretary Deb Haaland|ناونیشان=https://www.doi.gov/secretary-deb-haaland|وێبگە=doi.gov|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئازاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230913030443/https://www.doi.gov/secretary-deb-haaland|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; لە ماوەی نێوان ساڵانی ٢٠١٥–٢٠١٧ بەرپرسی [[حیزبی دیموکرات (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|دیموکراتەکان]] بووە لە ویلایەتی [[نیومەکسیکۆ]] لە ساڵی ٢٠١٩ بووەتە ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەران. لە ١٧ ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ دا [[جۆ بایدن]] سەرۆک کۆمار ڕایگەیاند کە ھالەند وەزیری ناوخۆی [[ئەمریکا]] کاندید دەکات، ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکاش ڕەزامەندی لەسەر دامەزراندنی لە ١٥ ی ئازاری ٢٠٢١ دا بەکۆی دەنگ، بووە یەکەم ئەمریکی [[سوورپێستەکان|رەسەن]] کە ئەو پۆستە وەربگرێت&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Deb Haaland makes history as first Native American Cabinet secretary after Senate confirmation|ناونیشان=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2021/03/15/deb-haaland-confirmed-becomes-first-native-american-cabinet/4700097001/|وێبگە=usatoday|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئازاری ٢٠٢١}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکا وەزیرێکی دیکەی پەسندکرد|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/world/160320211|وێبگە=rudaw|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢١}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}}
{{تووڵی دەروازە|سیاسەت|ژن|ژیاننامە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}
{{پۆلی کۆمنز|Deb Haaland}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠]]
[[پۆل:زیندووان]]
[[پۆل:ژنان لە سیاسەت]]
[[پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیست و یەکەم]]
[[پۆل:ژنە ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی ٢١ەم]]
[[پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکرات لە ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]
[[پۆل:خەڵکی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک نەرویجی]]</text>
      <sha1>45nq7lpdqawv7tvfyjx3i5slhjiuwog</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شانشینی پەھلەوی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175901</id>
    <revision>
      <id>1580719</id>
      <parentid>1443885</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:30:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1silent scientist</username>
        <id>51740</id>
      </contributor>
      <comment>/* بەستەرە دەرەکییەکان */</comment>
      <origin>1580719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4969" sha1="axgebmk3r2997cd56am191h9q4aseim" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}
'''شانشینی پەھلەوی''' کۆتا بنەماڵەی پاشایەتی بوون کە لە [[ئێران]] فەرمانڕەوایەتیان دەکرد، ماوەی فەرمانرەوایەتییەکەی لە ١٩٢٥ تا ١٩٧٩ بوو کە لەداوی [[قاجاڕەکان]] ھاتنە سەر تەخت، تاکوو سەردەمی [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران|کۆماری ئیسلامی]] فەرمانرەوایەتیان درێژەی کێشا. کەوتنی فەرمانڕەوایەتییەکەی لەگەڵ [[شۆڕشی ئیسلامیی ئێران|شۆڕشی ١٩٧٩]] دەستی پێکرد کە لەدوای ٢٥٠٠ ساڵ لە فەرمانڕەوایەتیکردنی فارس ڕووخا و کۆماری ئیسلامیی جێی گرتەوە.{{ژێدەر پێویستە}}

== بنچینە ==
شانشینی پەھلەوی بنەماڵییەکی پاشایەتیی ئێرانین کە لە ڕەگەزی [[خەڵکی تەبەری|تەبەرین]]، شانشینەکە بنچینەکەی لە [[پارێزگای مازەندەران]]ی ئێرانەوە سەرچاوەی گرتووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=کوروش|یەکەم١=نوروز مرادی|دوایین٢=نوری|یەکەم٢=مصطفی|ڕێکەوت=١٣٨٨|سەردێڕ=سندی نویافتە از نیای ڕضاشاھ|ناونیشان=http://ensani.ir/file/download/article/20101205103251-0%20(51).pdf|journal=پیام بھارستان|بەرگ=د۲، س ۱، ش۴|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئازاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی شوباتی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210226222808/http://ensani.ir/file/download/article/20101205103251-0%20(51).pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=معتضد|یەکەم١=خسرو|سەردێڕ=تاج ھای زنانھ|ڕێکەوت=١٣٨٧|بڵاوکەرەوە=نشر البرز|ژپنک=٩٧٨٩٦٤٤٤٢٥٩٧٤|edition=چاپ اول|شوێن=تھران|پەڕەکان=٤٦ ٤٧ ٤٨ ٤٩ ٥٠ ٥١ جلد اول}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=نیازمند|یەکەم١=رضا|سەردێڕ=رضاشاە از تولد تا سلطنت|ڕێکەوت=١٣٨٧|بڵاوکەرەوە=حکایت قلم نوین|ژپنک=٩٦٤٥٩٢٥٤٦٠|edition=چاپ ششم|شوێن=تھران|پەڕەکان=١٥ ١٦ ٢١ ٢٢ ٢٣ ٢٤ ٢٥ ٢٦ ٢٧ ٢٨ ٢٩ ٣٠ ٣١ ٣٢ ٣٣ ٣٩ ٤٠ ٤٣ ٤٤ ٤٥}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=زیباکلام|یەکەم١=صادق|سەردێڕ=رضاشاھ|ڕێکەوت=١٣٩٨|بڵاوکەرەوە=روزنە، لندن:اچ انداس|ژپنک=٩٧٨-١-٧٨٠٨٣-٧٦٢-٨|edition=اول|شوێن=تھران|پەڕەکان=٦١, ٦٢}}&lt;/ref&gt;

== دامەزراندن ==
لە ساڵی ١٩٢٥، ڕەزا خان ژەنەڕاڵی پێشووی قاجاڕ، [[قاجاڕەکان]]ی دوورخستەوە و خۆی وەک پاشای ئێران ناساند، ناوی پەھلەوی بۆ شانشینەکەی دانا کە لە [[زمانی پاڵەوی]]یەوە ھاتووە کە زمانی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]] بوو.&lt;ref name=&quot;Ansari2003&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ansari|یەکەم=Ali M.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=3koQLfiTkJkC&amp;pg=PA36|سەردێڕ=Modern Iran Since 1921: The Pahlavis and After|بڵاوکەرەوە=Longman|ساڵ=٢٠٠٣|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٨٢-٣٥٦٨٥-٦|پەڕە=٣٦|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;

== ڕووخان ==
{{ئەمانەش ببینە|شۆڕشی ئیسلامیی ئێران}}
شانشینی پەھلەوی بەھۆی کۆمەڵە ڕووداوی شۆڕشی ئیسلامیی ئێران، کە لە ساڵی [[١٩٧٩]]ی زایینیدا ڕوویدا ڕووخا و [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران|حکوومەتی کۆماری ئیسلامی]] جێی گرتەوە.

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{پۆلی کۆمنز|Pahlavi dynasty}}
{{Wikiquote|Imperial State of Iran|شانشینی پەھلەوی}}

{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}}
{{تووڵی دەروازە|مێژوو|جوگرافیا|ئێران}}

[[پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکان]]
[[پۆل:شۆڕشی ئیسلامیی ئێران]]
[[پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە ئێران]]
[[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٢٥]]
[[پۆل:مێژووی ئیسلام]]
[[پۆل:شانشینی پەھلەوی]]
[[پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین]]
[[پۆل:پاشایەتیە پێشووەکانی ئاسیا]]
[[پۆل:مێژووی سیاسیی ئێران]]
[[پۆل:ئێران لە دەیەی ١٩٤٠]]
[[پۆل:ئێران لە دەیەی ١٩٧٠]]</text>
      <sha1>axgebmk3r2997cd56am191h9q4aseim</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>داڕێژە:گوندەکانی مێرگەسۆر</title>
    <ns>10</ns>
    <id>177675</id>
    <revision>
      <id>1580506</id>
      <parentid>1578195</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T21:41:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MFTG</username>
        <id>21816</id>
      </contributor>
      <origin>1580506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7051" sha1="phit66368lagymj095coyliil9uy5w6" xml:space="preserve">{{Navbox
|name       = گوندەکانی مێرگەسۆر
|title      = گوندەکانی [[قەزای مێرگەسۆر|مێرگەسۆر]]
|bodyclass  = hlist
|titleclass = 
|state      = autocollapse
|liststyle  = 
|image      = 
|above      = '''پارێزگا:''' [[پارێزگای ھەولێر]] • '''ناوچە:''' [[قەزای مێرگەسۆر]]

|group1     = [[ناحیەی بارزان]]
|list1      = '''[[بارزان]]'''
* [[ئاستە]]
* [[ئاڤەدور]]
* [[ئالکا]]
* [[ئالیان]]
* [[ئەردێل]]
* [[ئیروان]]
* [[ئیسومەرا]]
* [[بابسێڤا]]
* [[بازێ]]
* [[باڵندا]]
* [[ببانا]]
* [[بلێ]]
* [[بێکرێس]]
* [[پێکول]]
* [[توریشکێ]]
* [[تێل، قەزای مێرگەسۆر|تێل]]
* [[دازا]]
* [[داویدکا]]
* [[دەربوتک]]
* [[ڕەزیان]]
* [[ڕێشە]]
* [[زورەگڤان]]
* [[زێوە، قەزای مێرگەسۆر|زێوە]]
* [[سالوکا]]
* [[سکا]]
* [[سەرکەڤر]]
* [[سەفتێ]]
* [[سەڤرە]]
* [[سیدان]]
* [[شانیک]]
* [[شرێ]]
* [[شیفکێ]]
* [[شنگێل]]
* [[فقیران]]
* [[کولکا]]
* [[گەراڤێ]]
* [[ملانێ]]
* [[ناڤ دارا]]
* [[وەرەخەل]]
* [[ھۆستان]]
* [[ھەربو]]
* [[ھەردەنا]]
* [[ھەرن]]
* [[ھەسنەکا]]
* [[ھەسنێ]]
* [[ھەڤندکا]]
* [[ھەلەوێ]]
* [[ھەمدڵا]]
* [[ھیزان]]

| group2 = [[ناحیەی شێروان مەزن]]
| list2  = '''[[شێروان مەزن]]'''

* [[ئاکیکا]]
* [[ئەردەوێلێ]]
* [[ئەرگوش]]
* [[ئێدلبێ]]
* [[بزینا]]
* [[بژیان، قەزای مێرگەسۆر|بژیان]]
* [[بناڤیێ]]
* [[بوسێ]]
* [[بەردەسۆر]]
* [[بەرکەلێ]]
* [[بەنان]]
* [[بێچەنێ]]
* [[بێخشاش]]
* [[بێداو]]
* [[بێدیال]]
* [[بیێ]]
* [[پالان]]
* [[پاورا]]
* [[پێندرۆ]]
* [[تاتکێ]]
* [[تویێ]]
* [[تۆلاخ]]
* [[تیادێرێ]]
* [[چەمێ]]
* [[چەمیان]]
* [[خاڵونە]]
* [[درێ]]
* [[دودەمەڕا]]
* [[دێزو]]
* [[ڕەوین]]
* [[زەرگەت]]
* [[زێت]]
* [[زیلان، قەزای مێرگەسۆر|زیلان]]
* [[سپیندارێ]]
* [[ستوپێ]]
* [[ستونێ]]
* [[سلور]]
* [[سومێ]]
* [[سەردەریا]]
* [[سەرکێرێ]]
* [[سێلکێ]]
* [[سینا]]
* [[شیسەلمین]]
* [[شیڤێ]]
* [[قەلاتۆک]]
* [[کانی بۆت]]
* [[کانی ماروک]]
* [[کانیاتا]]
* [[کرکەموو]]
* [[کوران]]
* [[کەونە زێت]]
* [[کی ژۆری]]
* [[کی ژێری]]
* [[گرانە]]
* [[گەلانە]]
* [[گیزا سەرستانگێ]]
* [[گیزا وڵاتی]]
* [[گێمەدا]]
* [[لێرا]]
* [[مام شرین]]
* [[ماوەتا]]
* [[موکا]]
* [[مەمیدا]]
* [[مێروز]]
* [[ناڤکورکا]]
* [[ناو چەلا]]
* [[ھلارا]]
* [[ھۆپە]]
* [[ھەرکێ]]
* [[ھەلانیا]]

| group3 = [[ناحیەی گۆڕەتوو]]
| list3  = '''[[گۆڕەتوو]]'''

* [[ئازادی، مێرگەسۆر|ئازادی]]
* [[ئاڤدەلان]]
* [[بانێ]]
* [[باوە، مێرگەسۆر|باوە]]
* [[بنێبیا]]
* [[بۆکران]]
* [[بەڕۆژ]]
* [[بێبێل]]
* [[بێدارۆن]]
* [[بێسترێ]]
* [[پێداوەر]]
* [[پیرەساڵ]]
* [[خۆشکان]]
* [[خەردن]]
* [[خەڕا]]
* [[خەلان، مێرگەسۆر|خەلان]]
* [[دۆرێ]]
* [[دێریشکێ]]
* [[ڕێزان]]
* [[زرارا]]
* [[زنگورە]]
* [[زینێ]]
* [[ژاژوک]]
* [[سپیندارا]]
* [[سۆرانی ژوورو]]
* [[سۆڕانکێ]]
* [[سەکوی خواروو]]
* [[سەکوی سەروو]]
* [[شانەدەر، مێرگەسۆر|شانەدەر]]
* [[شکەفتێ]]
* [[شێخ سیدا]]
* [[شێخ وەتمان]]
* [[شێخانا پشت قەڵەندەر]]
* [[شیڤەدزێ]]
* [[فەقیان، مێرگەسۆر|فەقیان]]
* [[کانیالنجا]]
* [[کانیەدان]]
* [[کانیەدێر]]
* [[کوران، مێرگەسۆر|کوران]]
* [[کورکێ]]
* [[گولانۆک]]
* [[گێسکێ]]
* [[لەشکریا]]
* [[لێرەبیر]]
* [[لێلوک]]
* [[ماڵەسوار]]
* [[مێوکێ]]
* [[ناڤ مێرگان]]
* [[ناو کفری]]

| group4 = [[ناحیەی مەزنێ]]
| list4  = '''[[مەزنێ]]'''

* [[ئەشکەوتوان]]
* [[ئیسقێل]]
* [[بێدولێ]]
* [[چەمەھەرمێ]]
* [[خیشکەل]]
* [[دارە]]
* [[دەری، مێرگەسۆر|دەری]]
* [[دێرانە]]
* [[زێرکان]]
* [[زێرین زەوی]]
* [[سارداو، مێرگەسۆر|سارداو]]
* [[سەدەر]]
* [[سێرستا]]
* [[سێرمان]]
* [[شێتنە]]
* [[شێخان، مێرگەسۆر|شێخان]]
* [[شێروکیان]]
* [[فەقیانێ]]
* [[قسنجار]]
* [[کانی سپی، مێرگەسۆر|کانی سپی]]
* [[کانی شەکرە]]
* [[کونەمار]]
* [[کەنگرینە]]
* [[کەونەگوند]]
* [[کەوێت]]
* [[گوڵان، مێرگەسۆر|گوڵان]]
* [[گۆڕە]]
* [[گەلەک]]
* [[لێرسماق]]
* [[موسەکاوە]]
* [[نێرگزین]]
* [[ھەرماوە]]

|group5     = [[ناحیەی پیران]]
|list5      = '''[[پیران، مێرگەسۆر|پیران]]'''

* [[ئیسۆمەران]]
* [[ئینەمسید]]
* [[بابتێ]]
* [[بابکێ]]
* [[بریاوە]]
* [[بندەر]]
* [[بنی سەرچەل]]
* [[بەردەرێ]]
* [[بەنۆک]]
* [[بێدۆد]]
* [[بێرسیاڤ]]
* [[بێشون]]
* [[تەلگیرە]]
* [[چمەکژین]]
* [[خێرەزوک]]
* [[دایلا]]
* [[زەرگەتە]]
* [[زەندا]]
* [[سانە]]
* [[سەروکانی، مێرگەسۆر|سەروکانی]]
* [[سەکوسناوە]]
* [[سوسناوە]]
* [[سۆرەزەوی]]
* [[شاپان]]
* [[شیوەکەور]]
* [[فەقێیان، مێرگەسۆر|فەقێیان]]
* [[کانی مەڕان]]
* [[کاولان، مێرگەسۆر|کاولان]]
* [[کاولەباس]]
* [[کروژیا]]
* [[کەکلە]]
* [[کەلۆک]]
* [[کەونەگوند، مێرگەسۆر|کەونەگوند]]
* [[کولیتان]]
* [[کۆلەکا]]
* [[گرکال]]
* [[گرکەبەن، مێرگەسۆر|گرکەبەن]]
* [[گۆجار، مێرگەسۆر|گۆجار]]
* [[گۆرەبوز]]
* [[گۆرەکروسک]]
* [[مارماروک]]
* [[مامیسکێ]]
* [[ملەستری]]
* [[مەڕان]]
* [[مەسەن]]
* [[مەمۆلان]]
* [[مەیدان، مێرگەسۆر|مەیدان]]
* [[ناودەشت، مێرگەسۆر|ناودەشت]]
* [[نەرمێ]]
* [[ھارونێ]]
* [[ھەزێر]]
* [[ھەلون]]
* [[واژێ]]

|below      = 
* '''ناوچەکانی ھەولێر:'''
* [[قەزای چۆمان|چۆمان]]
* [[قەزای بنەسڵاوە|بنەسڵاوە]]
* [[قەزای کۆیە|کۆیە]]
* [[قەزای مەخموور|مەخموور]]
* [[قەزای مێرگەسۆر|مێرگەسۆر]]
* [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]]
* [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]
* [[قەزای سۆران|سۆران]]
* [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]]
* [[خەبات (قەزا)|خەبات]]
}}&lt;noinclude&gt;
[[پۆل:گوندەکانی مێرگەسۆر| ]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>phit66368lagymj095coyliil9uy5w6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پیران، مێرگەسۆر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>177916</id>
    <revision>
      <id>1580498</id>
      <parentid>1579786</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T20:55:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MFTG</username>
        <id>21816</id>
      </contributor>
      <comment>/* جوگرافیا */</comment>
      <origin>1580498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9390" sha1="rjbuv10rs0415u870cta28xehwebf1y" xml:space="preserve">{{زانیاریدانی نیشتنگە
| ناو			=  پیران
| ناوی_فەرمی	    =  '''{{lang-ar| بیران}}&lt;br&gt;{{lang-en| Piran}}'''
| ناوی_خۆماڵی		=  
| زمانی_ناوی_خۆماڵی	=  
| ناوەکانی_تر		=  
| جۆری_نیشتنگە		=     '''[[شارەدێ]]'''
&lt;!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---&gt;
| وێنە                   = 
|imagesize              =
| قەبارەی_وێنە          =300px
| شرۆڤەی_وێنە  = 
| وێنەی_ئاڵا		= 
| قەبارەی_ئاڵا	    =  300px
| وێنەی_مۆر		= 
| قەبارەی_مۆر		= 
| وێنەی_نیشان		= 
| قەبارەی_نیشان		= 
| ناسناو		= 
| دروشم			= 
&lt;!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------&gt;
| وێنەی_نەخشە  = {{Infobox mapframe | zoom=12 |        coord={{Coord| 36.90737| 44.35393}}}}
| قەبارەی_نەخشە  =200px
| شرۆڤەی_نەخشە  = '''شارەدێی پیران'''
| دەرزیی_نەخشە  =  Kurdistan Region#Iraq#Asia
| ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە            = 
| شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە   = top
| قەبارەی_دەرزیی_نەخشە          = 300px
| شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە      = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا
| بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە           = ١
| پۆتانەکان              = {{coord| 36.90737| 44.35393

 |region:IQ|display=inline,title}}
| دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان =
&lt;!-- شوێن ------------------&gt;
| جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]]
| ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}}
| جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]]
| ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf|سەردێڕ= دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان|بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;
| جۆری_دابەشکراو٢	= [[پارێزگا]]  
| ناوی_دابەشکراو٢	= [[پارێزگای ھەولێر]]
| جۆری_دابەشکراو٣	= [[قەزا]]
| ناوی_دابەشکراو٣	= [[قەزای مێرگەسۆر|مێرگەسۆر]]
| جۆری_دابەشکراو٤	=  [[ناحیە]] 
| ناوی_دابەشکراو٤	= [[ناحیەی پیران|پیران]]  
&lt;!-- دامەزران ---------------&gt;
| سەردێڕی_دامەزران	= بوون بە [[شارەدێ]]
| ڕێکەوتی_دامەزران	= [[١٩٩٩]]
| سەردێڕی_دامەزران١	= 
| ڕێکەوتی_دامەزران١	= 
| سەردێڕی_لەناوچوون	= 
| ڕێکەوتی_لەناوچوون	= 
| دامەزرێنەر		= 
| ھۆکاری_ناونران	= 
&lt;!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---&gt;
| پەراوێزەکانی_دەسەڵات	= 
| جۆری_دەسەڵات		= 
| حیزبی_سەرۆک		= 
| سەرناوی_سەرۆک		= 
| ناوی_سەرۆک		= 
| سەرناوی_سەرۆک١        = 
| ناوی_سەرۆک١	   = 
| سەرناوی_سەرۆک٢        = 
| ناوی_سەرۆک٢	   = 

&lt;!-- ڕووبەر ----------------------&gt;
| سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢	= 
| ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢	= 
| ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢	= 
| ڕووبەری_ئاو_لەسەددا	= 
| ڕووبەری_شاری_بە_کم٢	=       
| ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢	= 
&lt;!-- بەرزایی ---------------------&gt;
| بەرزایی_بە_م			    =  ٨١٧ 
| بەرزترین_بەرزایی_بە_م		= 
| نزمترین_بەرزایی_بە_م		= 
&lt;!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------&gt;
| ژمارەی_دانیشتووان		= ٢٩٨١ کەس&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&amp;view=article&amp;layout=edit&amp;id=1234 |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}&lt;/ref&gt;
| دانیشتووان_لە			= [[٢٠٢٤]]
| چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢		= 
| مەزندەی_دانیشتووان		= 
| مەزندەی_دانیشتووان_لە	= 
| دانیشتووانی_شاری		= 
| چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢	= 
| دانیشتووانی_لادێیی	= 
| چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢	= 
| سەرناوی_دانیشتووان		= 
| ئاگاداریی_دانیشتووان		= 
&lt;!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------&gt; 
| جۆری_دانیشتووانناسی١          = [[زمان]] و [[ئایین]]
| سەرناوی١_دانیشتووانناسی١      = [[زمان]]
| زانیاریی١_دانیشتووانناسی١     = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باکووری|کورمانجی]])
| سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١      = [[ئایین]]
| زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١     = [[ئیسلام]] ([[سوننە]])
| سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١      = 
| زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١     = 
&lt;!-- کاتناوچە --------------&gt;
| کاتناوچە١		= [[ناوچەی کاتی]]
| جیاوازی١_لە_utc	= +٣:٠٠
| کاتناوچە١_DST		= 
| جیاوازی١_لە_DST	= 
&lt;!-- کۆدی_پۆستە،  کۆدی_ناوچە ---&gt;
| جۆری_کۆدی_پۆستە	= 
| کۆدی_پۆستە		= 
| جۆری_کۆدی_پۆستە٢	= 
| کۆدی_پۆستە٢		= 
| جۆری_کۆدی_ناوچە	= [[تەلەفۆن]]
| کۆدی_ناوچە		= ٠٠٩٦٤
&lt;!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------&gt;
| وێبگە		= 
| پەراوێزەکان		=
}}

'''پیران''' یەکێکە لە شارەدێیەکانی [[قەزای مێرگەسۆر]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. پیران ناوەندی [[ناحیەی پیران]]ە&lt;ref&gt; https://www.hawlergov.org/app/node/393&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; ‎{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122702075619922&amp;lng=1  | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = کوردی}} &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;زانیارینامەی سەرھێڵی [http://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&amp;q=20151016205816127552 کورد پیدیا]&lt;/ref&gt; ئەم شارەدێیە ١٤١کم لە شاری [[ھەولێر]] و ٢٠کم لە ناوەندی شارۆچکەی [[مێرگەسۆر]] دوورە.

== جوگرافیا ==
شارەدێی '''پیران''' ھاوسنوورە لەگەڵ؛
* لە باکوورەوە گوندی [[بابکێ]].
* لە باشوورەوە گوندی [[کاولان، مێرگەسۆر|کاولان]].
* لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی [[گۆجار، مێرگەسۆر|گۆجار]].
* لە ڕۆژاواوە گوندی [[بێدۆد]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پیران | ناونیشان = https://www.openstreetmap.org/node/2482506327  |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = openstreetmap  |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}&lt;/ref&gt;

== مێژوو ==
* پیران کە ئێستا ناوەندی شارەدێیە، پێشتر [[گوند]] بووە، ھەر لە کۆنەوە گوندێکی گەورەی دەڤەرەکە بووە و لە رووی دانیشتوانەوە گەورەترین گوندی سنورەکە بووە.
* لە ساڵی ١٩٧٨دا ئەم شارەدێیە وەک گوندەکانی تری باشووری کوردستان  وێران کرا و دانیشتوانەکەی ڕاگواستران بۆ ئۆردوگا زۆرە مللێکان.
* لە پاش [[ڕاپەڕینی ١٩٩١|ڕاپەڕینە مەزنەکەی]] [[باشووری کوردستان]] ئەم شارەدێیە ئاوەدان کرایەوە، لە بەرواری ١٩٩٩/٧/٣دا [[ناحیەی پیران]] ھاتەکایەوە و ئەم شارەدێیە بووە ناوەندی و ناحیەکەش ھەر بە ناوی ئەم گوندەوە ناونرا.&lt;ref&gt;https://www.hawlergov.org/app/en/node/403&lt;/ref&gt;

== ئەمانەش ببینە ==
* [[پیران]]
* [[ناحیەی پیران]]

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

{{شار، شارۆچکە و شارەدێیەکانی ھەرێمی کوردستان}}
{{گوندەکانی مێرگەسۆر}}
{{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان}}

[[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]]
[[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]]
[[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]]
[[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]]
[[پۆل:گوندەکانی مێرگەسۆر]]
[[پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان]]</text>
      <sha1>rjbuv10rs0415u870cta28xehwebf1y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بلێ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>178377</id>
    <revision>
      <id>1580507</id>
      <parentid>1571423</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T21:44:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MFTG</username>
        <id>21816</id>
      </contributor>
      <origin>1580507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10733" sha1="4uv108bal1yziovaihebcohrbgwj9aw" xml:space="preserve">{{زانیاریدانی نیشتنگە
| ناو			=  بلێ
| ناوی_فەرمی	           =  '''{{lang-ar| بلي}}&lt;br&gt;{{lang-en| Ble    }}'''
| ناوی_خۆماڵی		=  
| زمانی_ناوی_خۆماڵی	=  
| ناوەکانی_تر		=  
| جۆری_نیشتنگە		=     '''[[گوند]]'''
&lt;!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---&gt;
| وێنە		     =  
| شرۆڤەی_وێنە		= 
| وێنەی_ئاڵا		= 
| قەبارەی_ئاڵا	    =  300px
| وێنەی_مۆر		= 
| قەبارەی_مۆر		= 
| وێنەی_نیشان		= 
| قەبارەی_نیشان		= 
| ناسناو		= 
| دروشم			= 
&lt;!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------&gt;
| وێنەی_نەخشە  = {{Infobox mapframe | zoom=12 |coord={{Coord|     36.86321| 44.06555  }}}}
| قەبارەی_نەخشە  =200px
| شرۆڤەی_نەخشە  = '''گوندی بلێ'''
| دەرزیی_نەخشە  =  Kurdistan Region#Iraq#Asia
| ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە            = 
| شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە   = top
| قەبارەی_دەرزیی_نەخشە          = 300px
| شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە      = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا
| بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە           = ١
| پۆتانەکان              = {{coord| 36.86321| 44.06555 |region:IQ|display=inline,title}}
| دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان =
&lt;!-- شوێن ------------------&gt;
| جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]]
| ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}}
| جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]]
| ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&amp;smap=03010300&amp;rnr=140&amp;anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&amp;smap=03010300&amp;rnr=140&amp;anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;  
| جۆری_دابەشکراو٢	= [[پارێزگا]]  
| ناوی_دابەشکراو٢	= [[پارێزگای ھەولێر]]
| جۆری_دابەشکراو٣	= [[قەزا]]
| ناوی_دابەشکراو٣	= [[قەزای مێرگەسۆر|مێرگەسۆر]]
| جۆری_دابەشکراو٤	=  [[ناحیە]] 
| ناوی_دابەشکراو٤	= [[ناحیەی بارزان]]   
&lt;!-- دامەزران ---------------&gt;
| سەردێڕی_دامەزران	= بوون بە [[شارەدێ]]
| ڕێکەوتی_دامەزران	= ١٩٦١
| سەردێڕی_دامەزران١	= 
| ڕێکەوتی_دامەزران١	= 
| سەردێڕی_لەناوچوون	= 
| ڕێکەوتی_لەناوچوون	= 
| دامەزرێنەر		= 
| ھۆکاری_ناونران	= 
&lt;!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---&gt;
| پەراوێزەکانی_دەسەڵات	= 
| جۆری_دەسەڵات		= 
| حیزبی_سەرۆک		= 
| سەرناوی_سەرۆک		= 
| ناوی_سەرۆک		= 
| سەرناوی_سەرۆک١        = 
| ناوی_سەرۆک١	   = 
| سەرناوی_سەرۆک٢        = 
| ناوی_سەرۆک٢	   = 

&lt;!-- ڕووبەر ----------------------&gt;
| سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢	= ٠٫٤٨٩
| ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢	= 
| ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢	= 
| ڕووبەری_ئاو_لەسەددا	= 
| ڕووبەری_شاری_بە_کم٢	=       
| ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢	= 
&lt;!-- بەرزایی ---------------------&gt;
| بەرزایی_بە_م			=   ٤٤٨        
| بەرزترین_بەرزایی_بە_م		= 
| نزمترین_بەرزایی_بە_م		= 
&lt;!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------&gt;
| ژمارەی_دانیشتووان		=  ٨٠٠&lt;ref&gt; https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000&lt;/ref&gt;
| دانیشتووان_لە			= [[١٩٧٧]]
| چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢		= 
| مەزندەی_دانیشتووان		= 
| مەزندەی_دانیشتووان_لە	= 
| دانیشتووانی_شاری		= 
| چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢	= 
| دانیشتووانی_لادێیی	= 
| چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢	= 
| سەرناوی_دانیشتووان		= بلێی
| ئاگاداریی_دانیشتووان		= 
&lt;!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------&gt; 
| جۆری_دانیشتووانناسی١          = [[زمان]] و [[ئایین]]
| سەرناوی١_دانیشتووانناسی١      = [[زمان]]
| زانیاریی١_دانیشتووانناسی١     = [[زمانی کوردی|کوردی]]([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]] و [[کوردیی باکووری|کرمانجی]]) [[زمانی سوریانی|سریانی]]
| سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١      = [[ئایین]]
| زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١     = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) و [[مەسیحی]]
| سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١      = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧)
| زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١     =  ٠٬٧٥٨&lt;ref name=&quot;GlobalDataLab&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین
&lt;!-- کاتناوچە --------------&gt;
| کاتناوچە١		= [[ناوچەی کاتی]]
| جیاوازی١_لە_utc	= +٣:٣٠
| کاتناوچە١_DST		= [[ھاوین]]
| جیاوازی١_لە_DST	= +٤:٣٠
&lt;!-- کۆدی_پۆستە،  کۆدی_ناوچە ---&gt;
| جۆری_کۆدی_پۆستە	= 
| کۆدی_پۆستە		= 
| جۆری_کۆدی_پۆستە٢	= 
| کۆدی_پۆستە٢		= 
| جۆری_کۆدی_ناوچە	= [[تەلەفۆن]]
| کۆدی_ناوچە		= ٠٠٩٦٤
&lt;!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------&gt;
| وێبگە		= 
| پەراوێزەکان		=
}}

'''بلێ''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی بارزان]] لە [[قەزای مێرگەسۆر]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان =   https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور  |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان =  https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان  |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان  |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان =  https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = IOM  |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان  | ناونیشان =   https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر =  د.عەبدوڵڵا غەفوور   | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}&lt;/ref&gt; 

بلێ بە دووریی (١٣٣)کیلۆمەتر دەکەوێتە باکووری شاری [[ھەولێر]]، بە دووریی (٣٤)کیلۆمەتر دەکەوێتە باکووری شارۆچکەی [[مێرگەسۆر]].&lt;ref&gt; https://www.wishe.net/details.aspx?=hewal&amp;jmare=18419&amp;Jor=4&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ناحیەکانی سنووری قەزای مێرگەسۆر|ناونیشان=https://mergasor.net/ku/naheakan/|وێبگە=mergasor.net|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی نیسانی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210410094218/https://mergasor.net/ku/naheakan/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

== جوگرافیا ==
گوندی '''بلێ''' ھاوسنوورە لەگەڵ؛
* لە باکوورەوە گوندی [[بارزان]].
* لە باشوورەوە گوندی [[زورەگڤان]].
* لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی [[ڕێزان]].
* لە ڕۆژاواوە گوندی [[ھەرن]].

بلێ دەکەوێتە سەر [[زێی گەورە]] نێوان ھەردوو [[چیای شیرین]] و [[چیای پیرس]]. دەشتێکی  پان و بەرینە  گرد و زێ و کانیاوی زۆری لێیە و ڕووباری بە تەنیش شاروچکەی کەدا دەرواتە خوارەوە. گرنگترین شوێنی ستراتیژی دەڤەری بارزانە گەورەترین شارۆچکەیە لە ڕووی رووبەر و ژمارەی دانیشتوان و ناوەندێکی بازرگانی بەھێزە لە [[قەزای مێرگەسۆر]].&lt;ref&gt;https://www.openstreetmap.org/node/2488259200&lt;/ref&gt;

== ئەمانەش ببینە ==
* [[ئیدارەی سۆران]]
* [[بارزان]]
* [[ناحیەی بارزان]]
* [[قەزای  مێرگەسۆر]]


== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{جوگرافیا-کۆلکە}}
[[پۆل:گوندەکانی مێرگەسۆر]]
{{گوندەکانی مێرگەسۆر}}
[[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]]
{{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|عێراق|پارێزگای هەولێر}}</text>
      <sha1>4uv108bal1yziovaihebcohrbgwj9aw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئەحمەد یاسین</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180043</id>
    <revision>
      <id>1580537</id>
      <parentid>1579211</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:02:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72096" sha1="3ovbhljbl961bmemoocidm0ugrshfg6" xml:space="preserve">{{زانیاریدانی کەسایەتی|
ناو=ئەحمەد ئیسماعیل یاسین|
ڕێکەوتی لەدایکبوون=٢٨ حوزەیرانی ١٩٣٨|
شوێنی لەدایکبوون=ئەلجورە، عەسقەلان، فەلەستین|
ڕێکەوتی مردن=٢٢ ی ئازار ٢٠٠٤|
ھۆکاری مردن=لەپڕکوژی لەلایەن فرۆکەیەکی ئیسرائیل|
نەتەوە=عەرەب|
پیشە=سەرۆکی بەرەنگاری فەلەستینی، مامۆستای زمانی عەرەبی، پێشنوێژ و وتارخوێن|
ناوەکانی تر=شێخی بەرەنگاری، شێخی فەلەستین، شێخی ڕاپەڕین|
حیزب=حەماس|وێنە=Ahmed Yassin.jpg|ناوی خۆماڵی=ئەحمەد سەعدە|ھاوسەر=حەلیمە یاسین}}
'''ئەحمەد ئیسماعیل یاسین''' ({{بە عەرەبی|أحمد إسماعیل یاسین}}؛ ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٣٦ – ٢٢ی ئازاری ٢٠٠٤) سیاسەتمەدار و ئیمامێکی فەلەستینی بووە و لە ساڵی ١٩٨٧دا ڕێکخراوی چەکداری ئیسلامی ناسیۆنالیستی فەلەستینی [[حەماس]]ی لە کەرتی غەززە دامەزراند.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Costigan|یەکەم١=Sean S.|دوایین٢=Gold|یەکەم٢=David|سەردێڕ=Terrornomics|ڕێکەوت=ی ی 2007|بڵاوکەرەوە=Ashgate|شوێن=Aldershot|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٥٤٦-٤٩٩٥-٣|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=CtfSiaj9R5wC&amp;q=Ahmed+Yassin+%22suicide+bombing%22+%22islamic+state%22+hamas|زمان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=عامر|یەکەم=عدنان أبوو|سەردێڕ=فی الذکری ال17 لاستشھادە.. کیف تجرأت إسرائیل علی اغتیال الشیخ أحمد یاسین؟|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/news/politics/2021/3/22/فی-ذکراھ-ال17-لماذا-اغتالت-إسرائیل|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حقیقة أحمد یاسین.. مؤسس حماس|ناونیشان=http://www.islamist-movements.com/26559|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=بوابة الحرکات الاسلامیة}}&lt;/ref&gt; شێخ ئەحمەد یاسین لە گوندی ئەلجورەی ناوچەی مەجدالی باشووری کەرتی غەزە لەدایک بووە و خۆی و خێزانەکەی دوای شەڕی ١٩٤٨ پەنایان بۆ کەرتی غەزە بردووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=تعرف علی مؤسس حرکة حماس فی ذکری اغتیالھ|ناونیشان=https://www.bbc.com/arabic/world-47654181|newspaper=BBC News عربی|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠٢١|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الشیخ أحمد یاسین|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/2004/10/03/الشیخ-أحمد-یاسین|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; لە تەمەنی لاوییەتیدا لە کاتی وەرزشکردندا تووشی پێکان بوو لە ئەنجامدا تووشی ئیفلیجی گشتی بوو. سەرەتا وەک مامۆستایەکی خوێندنی زمانی [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] و پەروەردەی ئیسلامی لە ناوەندە ئیسلامییەکان کاری کردووە و دواتر لە مزگەوتەکانی غەزە وەک وتارخوێن و پێش نوێژ بەردەوام بووە. بەھۆی بوێری و خستنە ڕووی ڕاستییەکانی کۆمەڵگەی فەلەستینی لەژێر گوشاری دەسەڵاتی [[ئیسرائیل]]دا بوو بە بەناوبانگترین وتاربێژی ناوچەکە،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=اقوال الشیخ أحمد یاسین - کلام نت|ناونیشان=https://xn--mgb9cdf.net/اقوال-الشيخ-أحمد-ياسين/|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠٢١|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210812071710/https://xn--mgb9cdf.net/اقوال-الشيخ-أحمد-ياسين/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; لە تەمەنی بیست ساڵیدا بەشداری خۆپیشاندانی کەرتی غەزە کردووە وەک ناڕەزایەتییەک بەرامبەر ھێرشی سێ قۆڵی ١٩٥٦ دژ بە [[میسر]]. دوای [[جەنگی ١٩٦٧]] جەنگی عەرەب و ئیسرائیل کە ئیسرائیل ھەموو ناوچەکانی [[فەلەستین]]ی خستەژێردەستی خۆی لەوانە کەرتی غەزە، ئەحمەد یاسن بەردەوام بوو لە ھاندانی نوێژخوێنان لەڕێگای مینبەری مزگەوتی عەباسی بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئیسرائیلییەکان، جگە لەوەی سەرقاڵی کۆکردنەوەی بەخشین و ھاوکارییە مرۆیییەکان بووە بۆ کەسوکاری شەھیدان و گیراوەکان. دواتر بوو بە سەرۆکی کۆڕبەندی ئیسلامی لە غەزە. ئەحمەد یاسن لە ساڵی ١٩٨٣ دا بە تۆمەتی ھەبوونی چەک و پێکھێنانی ڕێکخراوێکی سەربازی و ھاندان لەدژی دەوڵەتی ئیسرائیل دەستگیرکرا و لەلایەن دادگای ئیسرائیلەوە سزای سێزدە ساڵ زیندانی کردنی بۆ دەرکرا. لە ساڵی ١٩٨٥ لە ئاڵوگۆڕێکی زیندانیی نێوان دەسەڵاتدارانی ئیسرائیل و بەرەی جەماوەری بۆ ڕزگاری فەلەستین ئازاد کرا.&lt;ref name=&quot;من ھو الشیخ أحمد یاسین؟&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=من ھو الشیخ أحمد یاسین؟|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/hi/arabic/middle_east_news/newsid_3556000/3556439.stm|ڕێکەوت=٢٢ی ئازاری ٢٠٠٤|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|زمان=en-GB}}&lt;/ref&gt; ئەحمەد یاسن لەگەڵ کۆمەڵێک لە ھاوڕێکانی بزووتنەوەی بەرھەڵستی ئیسلامی حەماسیان دامەزراند پاش ئازادکردنی لە زیندان و لەگەڵ بەرپابوونی ڕاپەڕینی فەلەستینی یەکەم لە ساڵی ١٩٨٧ لە دژی ئیسرائیل بەردەوام چاڵاکی ھەبووە بۆیە لە ساڵی ١٩٨٨ھەڵیانکوتایە سەر ماڵەکەی و ھەڕەشەی دورخستنەوەیان بۆ [[لوبنان]] لێ کرد. دواتر لەگەڵ سەدان کەسی تری فەلەستینی لە ساڵی ١٩٨٩ دا دەستگیرکرا، لە ھەوڵێکدا بۆ ڕاگرتنی ھێرشە چەکدارییەکان کە بە [[چەکی سپی]] ئەنجام دەدران. لە ساڵی ١٩٩١ دا دادگایەکی ئیسرائیلی سزای [[زیندانی ھەتاھەتایی]] و زیندانی پازدە ساڵی تری بەسەردا سەپاند، بەھۆی ھاندان بۆ کوشتنی سەربازانی ئیسرائیل و دامەزراندنی بزووتنەوەی حەماس و دەزگا سەربازی و ئەمنییەکەی. لە ساڵی ١٩٩٧ بە ڕێککەوتنێکی نێوان ئوردن و ئیسرائیل ئازاد کرا، لە ٢٢ی ئازاری ٢٠٠٤ لە ئەنجامی ھێرشێکی ئاسمانی لەگەڵ دەستەیەک لە ھاوەڵانی شەھیدکرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Behnegarsoft.com|ڕێکەوت=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٠|سەردێڕ=16 عامًا علی اغتیال الإمام الشھید أحمد یاسین.. السیرة الملھمة|ناونیشان=http://www.taghribnews.com/ar/report/456161/16-عام-ا-علی-اغتیال-الإمام-الشھید-أحمد-یاسین-السیرة-الملھمة|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=وکالة أنباء التقریب (TNA)|زمان=ar}}{{بەستەری مردوو|url=http://www.taghribnews.com/ar/report/456161/16-%D8%B9%D8%A7%D9%85-%D8%A7-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D8%BA%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B4%DA%BE%DB%8C%D8%AF-%D8%A3%D8%AD%D9%85%D8%AF-%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B3%DB%8C%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%DA%BE%D9%85%D8%A9 |date=نیسانی ٢٠٢٦ }}&lt;/ref&gt; شێخ ئەحمەد یاسین لە نێو بەرخۆدانی فەلەستیندا خاوەن پێگەیەکی ڕۆحی و سیاسی و خاوەن ئیمتیاز بووە، بە یەکێک لە گرنگترین ھێماکانی کاری نەتەوەیی فەلەستینی دادەنرێت بە درێژایی سەدەی بیستەم.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=authortitle|ڕێکەوت=٢٣ی ئازاری ٢٠٢١|سەردێڕ=11 عاما مضت علی جریمة اغتیال الشیخ احمد یاسین.. وکیف کان دور العمیل حاسما|ناونیشان=https://www.raialyoum.com/index.php/11-عاما-مضت-على-جريمة-اغتيال-الشيخ-احمد-ي/|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=رأی الیوم|زمان=en-US|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی ئابی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210802070213/https://www.raialyoum.com/index.php/11-عاما-مضت-على-جريمة-اغتيال-الشيخ-احمد-ي/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

== ژیان ==
ئەحمەد ئیسماعیل یاسین لە ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٣٦ لە گوندێکی مێژوویی دێرین بەناوی جورە ی عەسقەلان لە دایک بووە، کە دەکەوێتە پارێزگای مەجدال کە ٢٠ کیلۆمەتر لە باکووری غەزە دورە، لەو ساڵەدا یەکەم شۆڕشی چەکداری دژ بە فراوانبوونی ئەزموونی زایۆنییەکان لە ناو خاکی فەلەستیندا ئەنجام درا. لە تەمەنی سێ ساڵیدا باوکی دەمرێت، لە منداڵیدا پێی گوتراوە ئەحمەد سەعدە بۆ جیاکردنەوەی لەخزمەکانی کە زۆریان ناویان ئەحمەد بووە. ئەحمەد یاسن تەمەنی دوازدە ساڵ بوو کاتێک شکستی فەلەستین لە ساڵی ١٩٤٨ دا ڕوویدا، خێزانەکەی وەک ھەزاران خێزانی تر لەلایەن میلیشیا زایۆنییەکان لەوڵاتی خۆیان دەردەکرێن. لەتەمەنی ١٦ ساڵیدا تووشی ڕووداوێک بووە کە ھەموو ژیانی گۆڕی، دوای شەڕی دۆستانە لەگەڵ ھاوڕێیەکی بەناوی عەبدوڵڵا خەتیب ملی دەشکێت و دوای چلوپێنج ڕۆژ لە گەچ گرتنی بۆی دەرکەوت کە تووشی ئیفلیجی بووە؛ بەڵام لای کەس باسی ئەوەی نەکرد کە بەھۆی کێوە تووشی ئیفلیجی بووە بۆ دروست نەبوونی کێشەی کۆمەڵایەتی تاوەکو ساڵی ١٩٨٩ باسی کردووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الشیخ أحمد یاسین|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/2004/10/03/الشیخ-أحمد-یاسین|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;

ئەحمەد یاسین دوای ئیفلیجبوونی گەنجێتی خۆی تەرخان کرد بۆ ئەوەی داوای [[زانستە ئیسلامییەکان]] بکات، لە [[زانکۆی ئەزھەر]] لە قاھیرە خوێندی، و قاھیرە ئەو شوێنە بوو کە ئەحمەد یاسین ئەو باوەڕەی لادروست بوو فەلەستین تا ڕۆژی قیامەت خاکێکی ئیسلامییە، و ھیچ سەرکردەیەکی عەرەب مافی ئەوەی نییە واز لە ھیچ بەشێکی ئەو خاکە بێنێت. ھەرچەندە تووشی ئیفلیجی نزیکەی تەواوی جەستەی بوو بوو بەڵام دواتر تووشی ئیفلیجییەکی تەواو بوو، بەڵام ئیفلیجی نەبووە ڕێگر لەبەردەم تەواوکردنی خوێندنەکەی. ئەحمەد یاسین بەشداری ڕاپەڕینە فەلەستینییەکانی کردووە بەڵام ناسراو نەبوو تاساڵی ١٩٨٧ کە تێیدا بزووتنەوەی بەرەنگاری ئیسلامی (حەماس)ی دامەزراند.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=أحمد یاسین|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/encyclopedia/icons/2010/12/8/أحمد-یاسین|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;

== دۆخی تەندروستی ==
جگە لە ئیفلیجبوون ئەحمەد یاسین چەندان نەخۆشی کەی ھەبوون، ئەوانیش لەدەستدانی بینین لە چاوی ڕاستیدا بەھۆی لێدانەوە لەلایەن دەزگای ھەواڵگری ئیسڕائیل لە کاتی لێکۆڵینەوە کردن لەگەڵیدا، و لاوازی بینین لەچاوی ڕاستیدا، و ئیلتیھابی ھەمیشەیی گوێ و حەساسییەتی سییەکان و ھەندێک نەخۆشی دیکە. بەھۆی خراپی بارودۆخی زیندانی کردنی چەندین جار گواستراوەتەوە بۆ نەخۆشخانە، و زیاتر تێکچونی بارودۆخی تەندروستی بەھۆی نەبوونی چاودێری تەندروستی پێویستەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی ئازاری ٢٠٢١|سەردێڕ=17 عامًا علی اغتیال الشیخ أحمد یاسین|ناونیشان=https://safa.ps/post/303065/17-عام-ا-علی-اغتیال-الشیخ-أحمد-یاسین|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=وکالة الصحافة الفلسطینیة|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;

== کۆستی فەڵەستین و قوتابخانە ==
ئەحمەد یاسین لەگەڵ شکستە گەورەکەی عەرەب ناسراو بە کۆستی فەڵەستین ساڵی ١٩٤٨ ژیاوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=عامر|یەکەم=محمد حسن|ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠٢١|سەردێڕ=73 عاما علی النکبة الفلسطینیة.. کل ما ترید معرفتە عن ھذا الیوم المشؤوم|ناونیشان=https://www.elwatannews.com/news/details/5490233|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=الوطن|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=النکبة.. جرح فلسطین الغائر|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/encyclopedia/events/2016/5/12/النکبة-جرح-فلسطین-الغائر|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; لەو کاتەدا تەمەنی دوازدە ساڵ بووە وانەیەک لەو شکستەوە کە کاریگەری لەسەر ھەموو ژیانی ھەبووە، کە بریتییە لەوەی پشت بەستن بە ھێزی فەلەستینییەکان لەڕێگەی چەکدار کردیانەوە بەسودترە لە پشتبەستن بەدەوڵەتانی عەرەبی یان کۆمەڵگەی نێودەوڵتی، دەربارەی ئەو سەردەمە دەڵێت ئەو سوپا عەرەبیانەی ھاتبوون بۆشەڕکردن لەگەڵ قەوارەی جوولەکە چەکیان لەدەستی ئیمە ستاندەوە بەبیانوی ئەوەی جگە لە سوپا پێویست بەھێزی تر ناکات، بۆیە چارەنوسمان بە چارەنوسی ئەوانەوە بەسترایەوە، و کاتێک ئەو سوپایانە شکستیان ھێنا ئێمەش شکستمان ھێنا، و میلیشیا زایۆنییەکان قەسابخانەیان دانا بۆ ترساندنی کەسانی بی وەی، خۆئەگەر چەکی خۆمان بەدەست خۆمانەوە بوایە ڕووداوەکان چۆرێکی تر دەبوون. ئەحمەد یاسین لە قوتابخانەی ئەلجورەی سەرەتایی تا پۆلی پێنجی خوێندووە، بەڵام ئەو کۆستەی ساڵی ١٩٤٨ بەسەر فەلەستین ھات و بووە ھۆی ئاوارەبوونی خەڵکەکەی ئەویش ناچاربوو لەگەڵ خێزانەکەی کۆچبکات بۆ غەزە، بەم ھۆیەوە بارودۆخیان گۆڕاو تووشی ھەژاری و برسییەتی بوون، لەگەڵ ھاوتەمەنەکانی دەچوو بۆ سەربازگە میسرییەکان تاوەکو ئەو خواردنەی لەسەربازەکان زیاد بوو کۆی بکەنەوە، ساڵی ١٩٤٨–١٩٥٠ بۆ ماوەی ساڵیک وازی لەخوێندن ھێنا تاوەکو بەکارکردن لە خواردنگەیەکی پاقلە یارمەتی خێزانەکەی بدات.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=مؤسس حماس الشیخ احمد یاسین فی ذکری استشھادە ال11- الأخبار انتفاضة الاقصی|ناونیشان=https://www.tasnimnews.com/ar/news/2015/03/23/692841/مؤسس-حماس-الشیخ-احمد-یاسین-فی-ذکرى-استشهاده-الـ11|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=وکالة تسنیم الدولیة للأنباء|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الشیخ أحمد یاسین|ناونیشان=https://www.yabeyrouth.com/5238-الشيخ-أحمد-ياسين|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=www.yabeyrouth.com}}&lt;/ref&gt;

== کارکردن ==
ئەحمەد یاسین تەمەنی دە ساڵان بوو کاتێک بەریتانییەکان جوولەکەکانیان لەھەموو وڵاتانەوە دێنا و لەفەلەستین نیشتەجێیان دەکردن تا دواتر بەزەبری ھێز ساڵی ١٩٤٨ دەوڵەتی ئیسرائیلیان دروست کرد. ساڵی ١٩٥٧–١٩٥٨ خوێندنی ئامادەیی تەواو دەکات و سەرکەوتوو دەبێت لەدۆزینەوەی کار ھەرچەندە لەسەرەتادا ڕێگری لێدەکرێت بەھۆی دۆخی تەندروستییەوە، و زۆربەی ئەو داھاتەی دەستی دەکەوت بۆ یارمەتیدانی خێزانەکەی خەرجی دەکرد. لەتەمەنی بییست ساڵیدا بەشداری لەخۆپیشاندانەکانی غەزە کردووە دژ بە دەستدرێژی سێیانەیی دژ بە میسر ساڵی ١٩٥٦ توانای ڕێکخستن و وتاردانی پیشاندا، لەگەڵ ھاوڕێکانی دژی سەرپەرشتی کردنی نێودەوڵەتی بوو بۆ غەزە و داوای گەڕانەوەی بەڕێوبەرایەتی میسری دەکرد بۆ غەزە.

== دەسەڵاتی میسری و ئیخوان موسلیمین ==
لە ماوەی پەنجاکان و شەستەکانی سەدەی ڕابردودا کاتێک بیری نەتەوایەتی گەیشتبووە ئەوپەڕی ئەحمەد یاسین لەلایەن دەسەڵاتی میسرییەوە کە سەرپەرشتی غەزەی دەکرد دەستگیرکرا، بەتۆمەتی ئەندامییەتی لە [[ئیخوان موسلمین|ئیخوان موسلیمین]]، بەڵام بڕیاریدا بمێنێتەوە لەکاتێکدا ئەندامانی ئیخوان موسلیمین لەترسی [[جەمال عەبدولناسر]] غەزەیان بەجێ دەھێشت. توانای وتاربێژی ئەحمەد یاسین بەشێوەیەکی بەرچاو دەرکەوت، کەئەمەش بووە ھۆی ئەوەی دەزگای ھەواڵگیری میسر سالی ١٩٦٥ بڕیاری دەستگیرکردنی بدات، لەگەڵ ئەو دەستگیرکردنانەی لە گۆڕەپانی سیاسی میسر جێبەجێ دەکران، ھەموو ئەو کەسانەی ساڵی ١٩٥٤ لە ئەندامانی ئیخوان موسلیمین دەستگیرکرابوون دووبارە دەستگیرکرانەوە. ماوەی مانگێک لەزیندای تاکەکەسی مایەوە و دواتر ئازاد کرا دوای ئەوەی لێکۆڵینەوەکان نەیانتوانی بوونی پەیوەندی لەگەڵ ئیخوان موسلیمین بسەلمێنن. دەربارەی ماوەی زیندانی کردنی دەڵێت «لەدڵمدا ڕقلێبونەوەی ستەمی زیاتر کرد، و ماوەی زیندانی کردن ئەوەی زیاتر ڕونکردەوە کە شەرعییەتی ھەر دەسەڵاتێک لەسەر دادپەروەری و باوەڕبوونی بە مافی ئازادی مرۆڤ دادەمەزرێت»

== چالاکی بانگخوازی ==
ئەحمەد یاسین باگخواز وتاربێژ قسەکەرێکی ئیسلامی بوو. [[نزار ڕەیان]] _یەکێک لەقوتابییەکانی_ دەڵێت «شێخ ئەحمەد یاسین سەرەتا دەستی کرد بەبانگەوازی منداڵ و تازەپێگەشتوان، لەگەڵ کاری مامۆستایەتی لەقوتابخانە بانگەوازی قوتابییەکانی دەکرد، دوای تەواو بوونی دەوام ھەندێکیانی دەھێشتنەوە فێری نوێژ و ئادابە ئیسلامییەکان و قورئان خوێندنەوەی دەکردن. دواتر بەپلە لەگەڵیان بەردەوام دەبوو دوای فێربوونی نوێژ و خوێندنەوەی قورئان فێری ڕۆژووی سونەتی دەکردن بەتایبەتی ڕۆژووی دوشەممە و پێنجشەممان، کەسوکاری خوێندکارەکان دەھاتن گلەییان دەکرد-خەڵکی لەو کاتەدا زۆر لەدین دوور بوون- دەیانگوت ڕازین بە نوێژکردن و خوێندنەوەی قورئان شتێکی باشە بەڵام [[ڕۆژوو]]ی دووشەمە و پێنجشەمان لەتوانادا نییە».&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الشیخان یس وریان.. أسرار جدیدة|ناونیشان=https://www.ikhwanonline.com/article/62508|ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢١|وێبگە=www.ikhwanonline.com|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; ئەحمەد یاسین لەم بارەیەوە دەڵێت «ئێمە و جوولەکە لەسەر ئەم نەوەیە لەململانێ داین، یان جوولەکە لەدەستمانی دەردێنێت، یان ئەوەیە ئێمە ڕزگاری دەکەین لەدەستی جوولەکە».

== بەرەنگاریی ==
=== شەڕی ١٩٦٧ ===
لەدوای شکستی ساڵی ١٩٦٧ کە تێیدا ئیسرائیل ھەموو ناوچەکانی فەلەستینی داگیرکرد لەنێویشیاندا کەرتی غەزە،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ذکری &quot;النکسة&quot;.. ما الذی تغیر بعد 54 عاما؟|ناونیشان=https://www.aa.com.tr/ar/إسرائیل/ذکری-النکسة-ما-الذی-تغیر-بعد-54-عاما-إطار/2264557|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.aa.com.tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=النکسة.. إسرائیل تھزم العرب فی ستة أیام|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/encyclopedia/military/2016/6/5/النکسة-إسرائیل-تھزم-العرب-فی-ستة-أیام|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; ئەحمەد یاسین بەردەوامبوو لە ھاندانی نوێژخوێنان لەسەر مینبەری مزگەوتی عەباس بۆ بەرەنگاری کردن دژی داگیرکاری ئیسرائیل، لەھەمان کاتیشدا چالاکانە کاری دەکرد بۆ کۆکردنەوەی ھاوکاری و یارمەتیدانی خێزانی شەھید و گیراوەکان. دواتر بوو بەسەرۆکی کۆڕبەندی ئیسلامی لە غەزە. دواتر باوەڕی ھێنا بە بۆچوونەکانی ئیخوان موسلیمین بوو بە ئەندام ساڵی ١٩٥٥ و ساڵی ١٩٦٨ بوو بەسەرکردەی ئەو کۆمەڵەیە لەفەلەستین.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢١|سەردێڕ=کیف غیرت ستة أیام الشرق الأوسط للأبد؟|ناونیشان=https://www.bbc.com/arabic/middleeast-57360161|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=BBC News عربی|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;

=== دامەزراندنی بزووتنەوەی حەماس ===
{{سەرەکی|بزوتنەوەی حەماس}}
[[پەڕگە:Flag of al-Qassam Brigades.svg|وێنۆک|ئاڵای بزووتنەوەی حەماس]]
ساڵی ١٩٨٧ ئەحمەد یاسین لەگەڵ کۆمەڵێک سەرکردەی ئیسلامی ڕێککەوت بۆ دامەزراندنی ڕێکخراوێک بەمەبەستی ڕوبەڕو بوونەوەی ئیسرائیل و ئازادکردنی فەلەستین، ڕێکخراوەکەیان ناونا بزووتنەوەی بەرەنگاری ئیسلامی ناسراو بە حەماس.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=للأنباء|یەکەم=وکالة قدس برس إنترناشیونال|سەردێڕ=أحمد یاسین .. شیخ الوحدة وأیقونة المقاومة|ناونیشان=http://www.qudspress.com/index.php?page=show&amp;id=67689|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=وکالة قدس برس إنترناشیونال للأنباء|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی ئابی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210802070213/http://www.qudspress.com/index.php?page=show&amp;id=67689|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;{{ژێدەر پێویستە|date=ئابی ٢٠٢٤}} بزووتنەوەی حەماس ڕۆڵێکی گرینگی ھەبوو ڕاپەڕینی فەلەستین ناسراو بەڕاپەڕینی مزگەوتەکان کە لەو کاتەدا سەریھەڵدا، ئەمەش بووە ھۆی گۆڕانێکی جۆری لە ژیانی ئەحمەد یاسین و بەرەنگاری فەلەستینی، کەتێیدا بزووتنەوەکە سەرکەوتوو بوو لە ڕێکخستنی ھێز لەدەوری خۆی. ئەحمەد یاسین توانی بۆچوونەکانی بە ھەموو جیھاندا بڵاو بکاتەوە بەھۆی سووربوون لەسەر بۆچوونەکانی و داواکردنی ماف بۆ گەلی فەلەستین. باوەڕی بەدروستکردنی سەرەتاکانی کاری جیھادی بوو دژی ئیسرائیل، ساڵی ١٩٨٧ و کاتی دەستپێکردنی ڕاپەڕینی یەکەمی فەلەستین حەماس دەرکەوت و ڕای گەیاند زەوی فەلەستین وەقفە و ناکرێت لەگەڵ جوولەکە دابەش بکرێ. جوولەکەکان چەندین جار ھەوڵیانداوە ڕازی بکەن بەڕاوەستاندنی ڕاپەڕینەکە بەڵام نەیانتوانیوە بۆیە لە ساڵی ١٩٨٩ دەستگیری دەکەن، ساڵی ١٩٩١ حوکمی [[زیندانی ھەتاھەتایی]] و پازدە ساڵیان بەسەردا سەپاند.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=بزانە مامۆستا کرێکار چۆن باسی شێخ ئەحمەد یاسین دەکات و چی پێ دەڵێت زۆر بەھێزە|ناونیشان=https://www.2abdwap.club/mp3/%40do/dSUhZfjHfpA/بزانە-مامۆستا-کرێکار-چۆن-باسی-شێخ-ئەحمەد-یاسین-ئەکات-و-چی-پێ-ئەڵێت-زۆر-بەهێزە.html|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.2abdwap.club|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئابی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210801083710/https://www.2abdwap.club/mp3/%40do/dSUhZfjHfpA/بزانە-مامۆستا-کرێکار-چۆن-باسی-شێخ-ئەحمەد-یاسین-ئەکات-و-چی-پێ-ئەڵێت-زۆر-بەهێزە.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حەماس|ناونیشان=https://www.kurdistanc.com/Islamic/details.aspx?jimare=5620|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.kurdistanc.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئابی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210801083710/https://www.kurdistanc.com/Islamic/details.aspx?jimare=5620|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

=== سیاسەتی دەرەوە ===
ئەحمەد یاسین ھەوڵیداوە بۆ ڕاگرتنی پەیوەندییەکان لەگەڵ دەسەڵاتی فەلەستینی و دەوڵەتە عەرەبییەکان، بەڵام لەگەڵ بۆچۆنی ئاشتی لەگەڵ ئیسرائیل نەبووە لەو بارەیەوە دەڵێت (ئەوەەی بە ئاشتی ناودەبرێت بەھیچ شێوەیەک ئاشتی نییە، و ھەرگیز نابێت بە جێگرەوەی جیھاد و بەرەنگاری). لەکاتی ڕاپەڕینی ئەقسا ساڵی ٢٠٠٠ حەماس چالاکانە بەشداری کرد، دوای ئەوەی ڕیزەکانی ڕێکخستەوە و دەزگای سەربازیان دامەزراند. لەو کاتەوە ئیسرائیل بزووتنەوەی حەماسی بە تیرۆرست دانا، لەژێر فشاری ئەمریکادا [[یەکێتیی ئەورووپا|یەکێتی ئەورووپا]] بزووتنەوەکە و باڵە سیاسییەکەی خستە لیستی تیرۆرەوە لەدوای [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] و ئیسرائیل.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=بە پێوەری ئەمریکا؛ گرووپە تیرۆریستییەکانی جیھان کامانەن؟|ناونیشان=https://www.peyserpress.com/detail.aspx?Jimare=6726|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.peyserpress.com}}&lt;/ref&gt;

=== بەرەنگارییەکی تووند ===
چالاکییە بانگەوازییەکانی ئەحمەد یاسین دەسەڵاتی ئیسرائیلی بێزارکرد، ساڵی ١٩٨٢ بڕیاری دەستگیرکردنی بۆ دەرکرد بەتۆمەتی دروستکردنی ڕێکخراوی سەربازی و کۆکردنەوەی چەک و ھاندان بۆ لەناوبردنی دەوڵەتی ئیسرائیل. دادگای سەربازی ١٣ ساڵ زیندانی بۆ بڕییەوە، بەڵام ساڵی ١٩٨٥ ئازادی کرد لەکردەوەیەکی گۆڕینەوەی دەستگیرکراوان داوی بەسەربردنی یازدە مانگ لە زینداندا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی ئابی ٢٠١٨|سەردێڕ=سیلة الظھر: ذکری استشھاد الشیخ احمد یاسین- فلسطین فی الذاکرة|ناونیشان=http://www.palestineremembered.com/GeoPoints/Silat_al_Dhahr_1590/Article_13021.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180825215319/http://www.palestineremembered.com/GeoPoints/Silat_al_Dhahr_1590/Article_13021.html|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; لەگەڵ زیادبوونی کردوەکانی کوشتنی سەربازە ئیسرائیلی و بەکرێگیراوە فەلەستنییەکان ساڵی ١٩٨٨ دەسەڵاتی ئیسرائیلی بەسەر ماڵەکەیدا دەدات و دەیپشکنێت و ھەڕەشەی دورخستنەوەی دەکەن بۆ [[لوبنان]]. ساڵی ١٩٨٩ لەگەڵ سەدان ئەندامی بزووتنەوەی حەماس دەستگیرکرا، وەک ھەوڵێک بۆ وەستاندنی ھێرشەکان بەچەکی سپی بۆ سەر سەربازە ئیسرائیلی و بەکرێگیراوانیان. دادگایەکی سەربازی ساڵی ١٩٩١ حوکمی زیندانی ھەتاھەتایی و ١٥ ساڵ زیندانی بەسەردا سەپاند، بەتۆمەتەکانی ھاندان بۆ ڕفاندن و کوشتنی سەربازە ئیسرائیلییەکان، ودامەزراندنی بزووتنەوەی حەماس بەھەردوو باڵی سەربازی و ئەمنی، و کوشتنی ھەموو ئەوانەی ھاوکاری لەگەڵ دەسەڵاتی ئیسرائیل دەکەن. ساڵی ١٩٩٧ ئازادکرا لەکردەوەیەکی گۆڕینەوەدا لەنێوان [[ئوردن]] و ئیسرائیل لەبەرامبەر ئازادکردنی دوو ئەندامی [[مۆساد]] کە بۆ کوشتنی لێپرسراوی حەماس لە عەمان [[خالید مەشعەل]] چووبوون.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=عمر|یەکەم=کەیفی|سەردێڕ=ئەمرۆ لە مێژوودا …|ناونیشان=http://www.historyofkurd.com/2016/04/05/ئه‌مرۆ-له‌-مێژوودا/|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=History Of Kurdistan}}&lt;/ref&gt; لەزینداندا ناوبانگی وەک نیشانەی بەرەنگاری فەلەستین بڵاوبوەوە. دواتر دورخرایەوە بۆ ئوردن لەسەر داوای پاشای ئوردن [[حوسێن کوڕی تەلال]]،&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|سەردێڕ=نافذة دمیاط :: ضابط إسرائیلی سابق: عزلنا الشیخ أحمد یاسین فی قبو حرارتە 45 درجة فی سجن (ھداریم)|ناونیشان=http://domiatwindow.net/viewarticle.php?id=2213|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111228181719/http://domiatwindow.net/viewarticle.php?id=2213|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; دواتر گەڕایەوە بۆ غەزە و ھەزاران فەلەستینی پێشوازیان لێکرد. ئەحمەد یاسین بۆ چارەسەر ڕووی لەدەرەوە کرد، و سەردانی چەند وڵاتێکی عەرەبی کرد، تێیدا چاوی بە سەرکردە عەرەب و موسڵمانەکان کەوت، سەردانی ھەر یەک لە [[عەرەبستانی سعوودی|سعودیە،]] [[ئێران]]، [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان|ئیماڕات]] و [[سووریا]]ی کرد.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی شوباتی ٢٠١١|سەردێڕ=سیرة الشھید الرمز القائد الشیخ احمد یاسین شیخ الانتفاضتین|ناونیشان=http://www.alnoha.com/seer/yasen.htm|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی شوباتی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110226043507/http://www.alnoha.com/seer/yasen.htm|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; سەڕەرای کۆمەڵێک نەخۆشی بەڵام ئەحمەد یاسین لە دانیشتنەکانی دادگادا ڕاشکاوانە بۆچوونەکانی خۆی دەگوت، دەیگوت داننانێم بە دەوڵەتەکەتاندا و دەوڵەتەکەتان لەناو دەچێت و بەردەوام دەبم لەیەکخستنی ھەوڵە فەلەستینییەکان بۆ جیھاد کردن لەگەڵ جوولەکەکان و دەرکردنیان.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی ئازاری ٢٠١٦|سەردێڕ=قناة اقرأ الفضائیة {{!}} مصطفی حسنی یقف علی سیرة الشیخ أحمد یاسین فی برنامج &quot;عُمّار الأرض&quot; ویستقی منھا درس الإرادة|ناونیشان=http://iqraa.com/ar/newsdetails.aspx?newsid=50a105a101b117c111d53|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئازاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160312091326/http://iqraa.com/ar/newsdetails.aspx?newsid=50a105a101b117c111d53|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; پێش ئازادکردنی ئەحمەد یاسین حەماس بەچەندین ڕێگا ھەوڵیدا بۆ ئازادکردنی، لەوانە ساڵی ١٩٩٢ دەستەیەکی فیدائی حەماس ھەستان بەڕفاندنی سەربازێکی ئیسرائیل لەنزیک [[ئورشەلیم|قودس،]] لەبەرامبەر ئازادکردنی سەربازەکە داوای ئازادکردنی ئەحمەد یاسین و چەندین بەندکراوی تریان کرد، کە کەسانی نەخۆش و بەتەمەن و کۆمەڵێک عەرەبی تێدابوو کە لە لوبنان فڕێندرابوون؛ بەڵام دەسەڵاتدارە ئیسرائیلییەکان ڕەتیان کردەوە، و ھێرشیان کردە سەر شوێنی دەستگیرکردنی سەربازەکە، کە بووە ھۆی مردنی سەربازەکە و سەرۆکی دەستە ئیسرائیلییەکە و سەرۆکی دەستە فیدائییەکە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٢|سەردێڕ=دعاة أون لاین -&gt; الشیخ المجاھد أحمد یاسین مؤسس حرکة حماس|ناونیشان=http://www.doaahonline.net/news.php?action=view&amp;id=8880|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120616172111/http://www.doaahonline.net/news.php?action=view&amp;id=8880|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

=== ژیان لەزینداندا ===
زابتێکی پێشووی ھەواڵگری ئیسرائیل ئاشکرای کرد ئەوان ئەحمەد یاسینیان لەزیندانی ھەداری م لەبارودۆخێکی سەختدا زیندان کردبوو، بەتەنیا لە ژ٤٥زەمینێک داندرابوو کە ھاوینان پلەی گەرمی دەگەیشتە ٤٥ پلە، سفیکا سیلع ڕاوێژکاری دەروونی و عەمیدی پۆلیس ئاشکرای کرد لەماوەی سێ ساڵدا ئەو تاکە ئیسرائیلی بووە ھەفتانە چاوی بە ئەحمەد یاسین کەوتووە، تیسفیکا سیلع دەڵێت: ئەحمەد یاسین کەسایەتییەکی بەھێزی ھەبوو، ئەوەی لەدەرەوە ناوەوەی زینداندا ڕوویدەدا لەژێر دەسەڵاتی ئەودا بوو، لەزیندانی ھەداریم زیندانیمان کردبوو لەباردۆخێکی زۆر ناخۆشدا، بەڵکوو تامی مردنمان پێچەشت، و سەردانی کردنمان لێ قەدەغە کردبوو، و بۆماوەی پێنج ساڵ بەتەنیا لە ژێرزەمینێکدا زیندانیمان کردبوو کە ھاوینان پلەی گەرمی دەگەیشتە ٤٥ پلە، و لەزستاندا سەرمایەکی ترسێنەری ھەبوو، و شوێنەکەمان بۆ خاوێن نەدەکردەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|سەردێڕ=نافذة دمیاط :: ضابط إسرائیلی سابق: عزلنا الشیخ أحمد یاسین فی قبو حرارتە 45 درجة فی سجن (ھداریم)|ناونیشان=http://domiatwindow.net/viewarticle.php?id=2213|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111228181719/http://domiatwindow.net/viewarticle.php?id=2213|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; ھەروەھا دەڵێت: ئەحمەد یاسین کەسێکی دانا و پاکبوو، لەنێوان ئەو و ئیسرائیلییەکان شەڕێکی دەروونی ھەبوو، ئێمە دەمانزانی دوای ھەموو شەڕێکی دەروونی کەسێکی فەلەستینی یان ئیسرائیلی دەمرێت. کاتێک پێم دەگووت بوەستن لە تەقاندنەوەی پاس و کوشتنی ژن و منداڵان ئەحمەد یاسین دەیگووت: ئێمە کەسێکمان ھەیە لێوەی فێربووین، ئێوە دەوڵەتەکەتان بەھێزی سەربازی دروست کردووە، ئێمە ژن و منداڵەکانتان دەکوژین بۆ بنیاتنانی دەوڵەتەکەمان، بەڵام ئێوە ژن و منداڵ دەکوژن بەمەبەستی داگیرکاری، و ئێوە دەوڵەتەکەتان دروست کرد، ئێوە کەسانێکی پیس و دووڕوون. سیفکا سیلع دەڵێت کاتێک ئەحمەد یاسین لەزینداندا بووە ڕەتیکردوەتەوە لەبەرامبەر لاشەی سەبازێکی ئیسرائیلی ئازاد بکرێت، دەڵێت ئەحمەد یاسین پێیگووتم دەزانی بارودۆخم لەزینداندا زۆر ناخۆشە، و زۆر تامەزرۆم بۆ ئازادی، تەنیا تۆ لەجیھاندا دەزانی بارودۆخم چۆنە، دەزانی چەند تامەزرۆم بۆ بینینەوەی نەوەکانم و چەندم خۆشدەوێن، بەڵام ئازادکردنم لەبەرامبەر جەستەیەکدا شەرمەزارییە و ڕەتی دەکەمەوە. لاشەی سەربازەکەت پێدەدەم چونکە ئێمە دەزانین ئازارەکانی خێزانەکان دەزانین، بەڵام بەڵێنم پێبدە ئازادم ناکەی لەبەرامبەر لاشەیەکدا، دواتر ئایا تۆ بەڵێنم پێدەدەی ئەگەر مردم لەزینداندا بە خێزانەکەم بڵێی چەند تامەزرۆ بووم بۆیان و چەند خۆشمدەون.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

=== نیشتەجێبوونی ناچاری ===
[[پەڕگە:Flag of Palestine.svg|وێنۆک|ئاڵآی فەلەستن]]
ئەحمەد یاسین بەردەوام بوو لەکارە جیھادییەکانی و پێگەیاندنی شەرکەران، خۆڕاگرییەکی زۆری پیشاندا بەرامبەر دەسەڵاتی فەلەستینی بەتایبەتی [[بزووتنەوەی فەتح]]، سەرەڕای ئەوەی لەلایەن دەسەڵاتی فەلەستینی زۆر ئازاردەدار، تاوەکوو کار بە سەپاندنی نیشتەجێبوونی ناچاری و بڕینی پەیوەندییەکان گەیشت، بەڵام ئەو ڕەتیکردەوە دەستی بچێتە خوێنی فەلەستینییەکان و چالاکی کۆمەڵەکەی ھەمیشە بۆ ڕوبەڕوو بوونەوەی ئیسرائیل بووە.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; کاری لەسەر ڕێکخستنەوەی ڕیزەکانی حەماس کرد، دوای ئەوەی ژێرخانی بزووتنەوەکە لەلایەن دەزگا ئەمنییەکانی دەسەڵاتی فەلەستینییەوە لێک ھەڵوەشێندرابوو، و پەیوەندییەکانی لەگەڵ دەسەڵاتی فەلەستینی بەچەند کاتێکی باش و خراپدا ڕۆشتن.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; بەردەوام ئەو دوو دێڕە شیعرەی دەگووت {{عەرەبی|ھی الأوطان نحمیھا بسیف ولا عزَ لھا دون اتفاق
توحَد صفنا أبداً بعزم ولا صف یوجد بالشقاق}} واتا (ئێمە نیشتیمانەکەمان بە شمشێرەکانمان دەپارێزین، و نیشتمان سەربەرز نابێت بەبێ یەکدەنگی، ھەمیشە ڕیزەکانمان یەکدەخەین، ھیچ ڕیزێک بەدینایەت بەدووبەرەکی). ڕوبەڕوی ھەوڵەکانی دەسەڵاتی ئیسرائیل بوەوە بۆ ھەڵوەشاندنەوە یەکییەتی فەلەستینی، و ھەڵوەشاندنەوەی پەیوەندییە کۆمەڵایەتی و خێزانییەکان، فەلەستینییەکانی ئاگادار کردەوە لە مەترسییەکانی ناکۆکی و دووبەرەکی، ئاگاداری کردنەوە کە ئەمە دەێتە ھۆی لەناوچونیان. لەناو خەڵکیدا چەند زاراوەیەکی نوێی بڵاوکردەوە و بەردەوام وتەیەکی حەسەن بەنا ی دەگووت (ئێمە بەخۆشەویستی لەگەڵ خەڵکی دەجەنگین) وەک ئاماژەیەک بۆ بەکار نەھێنانی چەک لەبەرامبەر فەلەستینییەکان. بەکارھێنانی چەک تەنیا بەرامبەر ئیسرائیلە، بەڵام لەگەڵ گەلی فەلەستین تەنیا بانگەواز بۆ یەکییەتی دەکرێت. ماوەی ڕاپەڕینەکانی ١٩٨٧ و ٢٠٠٠ زۆربوونی چالاکییەکانی ئەحمەد یاسینی بەخۆوە بینی لەبانگەواز کردن بۆ چاکسازی کۆمەڵایەتی بۆ پاراستنی کۆمەڵگا لەلێک ھەڵوەشان. ھۆی ناکۆکییەکانی حەماس و دەسەڵاتی فەلەستینی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی زۆر جار دەسەڵاتی فەلەستینی فشاری دەخستە سەر حەماس، لەو فشارانە دەسەڵاتی فەلەستینی زیاد لەجارێک نیشتەجێبوونی ناچاری بەسەر ئەحمەد یاسیندا سەپاندووە، سەرەڕای زانینی گرینگییەکەی بۆ بەرەنگاری فەلەستینی. دەسەڵاتی ئیسرائیل بەردەوام ھانی دەسەڵاتی فەلەستینی دەدا بۆ سنووردارکردنی چالاکییەکانی ئەحمەد یاسین تاوەکوو لەکۆتایدا نیشتەجێبوونی ناچاریان بەسەردا سەپاند، بەڵام فەلەستینییەکان ڕێگربوون لەبەردەوام بوونی نیشتەجێبوونە ناچارییەکە. ئەحمەد یاسی سەرچاوەیەکی گەورەی ئیلھام بەخشبوو بۆ نەوەی نوێی فەلەستین، کاتێک بەھۆی دەسەڵاتی فەلەستین ھیوایان لەدەستدابوو.

== تیرۆرکردن ==
{{سەرەکی|تیرۆرکردنی ئەحمەد یاسین}}
ئەحمەد یاسین لەکۆتا چاوپێکەوتنی تەلیفزۆنیدا گوتی «ئێمە داوای شەھیدبوون دەکەین و داوای دنیا ناکەیەن، ئەم ژیانە ژیانێکی کەم و بێنرخە، ئێمە داوای ژیانی ھەتا ھەتایی دەکەین».&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Ajansı|یەکەم=İlke Haber|ڕێکەوت=٥٥ی 80ی ١٦٢٧|سەردێڕ=ڕێبەرو تێکۆشەری ئیسلام: شێخ ئەحمەد یاسین|ناونیشان=https://ilkha.com/sorani/latest/2145/ڕێبەرو-تێکۆشەری-ئیسلام-شێخ-ئەحمەد-یاسین|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=İLKHA|زمان=tr-TR}}&lt;/ref&gt; لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٠٣ ئیسرائیل ڕای گەیاند ئەحمەد یاسین ھیچ پارێزبەندییەکی نییە و ئەگەری ئەنجامدانی ھەرکارێکی سەربازی ھەیە بەرامبەری، لە ٦ی ئەیلوولی ٢٠٠٣ لەھەوڵێکی تیرۆرکردن ڕزگاری بوو، کاتێک لەماڵی ھاوڕێیەکیان بوون فڕۆکەیەکی ئێف ١٦ بۆمبێکی ٢٥٠ کیلۆیی بەسەر ماڵەکەدا بەردایەوە و بووە ھۆی خاپوربوونی ماڵەکە، بەڵام ئەحمەد یاسین ڕزگاری بوو تەنیا چەندا برینێکی سووکی ھەبوو، دوای ڕزگاربوونی لە ھەوڵی تیرۆرکردنەکە بەردەوام بوونی لەسەر جیھاد دووبارە کردەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٠|سەردێڕ=من قتل الشیخ أحمد یاسین؟|ناونیشان=https://www.alarabiya.net/politics/2020/07/15/من-قتل-الشيخ-أحمد-ياسين؟|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=العربیة|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; لە ٢ ٢ی ئازاری ٢٠٠٤ لەکاتی گەڕانەوەی ئەحمەد یاسین لە نوێژی بەیانی فڕۆکەیەکی ئیسرائیل ھەستا بە بۆردومانکردنی بەسێ مووشەک کە بووە ھۆی مردنی ئەحمەد یاسین حەوت کەس لەھاوەڵانی،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=وعد بلفور.. ونبوءة الشیخ أحمد یاسین {{!}} المصری الیوم|ناونیشان=https://www.almasryalyoum.com/news/details/1213033|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.almasryalyoum.com|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی ئابی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210802070212/https://www.almasryalyoum.com/news/details/1213033|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ساڵڕۆژی شەھیدکردنی شێخ ئەحمەد یاسینە بەدەستی جوولەکەی زایۆنی!|ناونیشان=http://www.shanpress.com/details.aspx?jimare=20065|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.shanpress.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئابی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210801083709/http://www.shanpress.com/details.aspx?jimare=20065|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; و برینداربوونی دوو لە کوڕەکانی. کردەوەی کوشتنی ئەحمەد یاسین بەسەرپەرشتی شارۆن سەرۆکوەزیرانی ئەوکاتی ئیسرائیل بوو.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=عامر|یەکەم=عدنان أبوو|سەردێڕ=فی الذکری ال17 لاستشھادە.. کیف تجرأت إسرائیل علی اغتیال الشیخ أحمد یاسین؟|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/news/politics/2021/3/22/فی-ذکراھ-ال17-لماذا-اغتالت-إسرائیل|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=أمل عبد العزیز الھزانی - من قتل الشیخ أحمد یاسین؟|ناونیشان=https://aawsat.com/home/article/2388086/أمل-عبد-العزيز-الهزاني/من-قتل-الشيخ-أحمد-ياسين؟|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=الشرق الأوسط|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=اسرائیل تکشف تفاصیل اغتیال احمد یاسین|ناونیشان=https://www.ammonnews.net/article/139209|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=وکالة عمون الاخباریة}}&lt;/ref&gt;

=== دوای تیرۆرکردن ===
ئیسرائیل ڕەتی کردەوە ئەنجومەنی ئاسایش لێکۆڵینەوە لەکوشتنی ئەحمەد یاسین بکات.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی ئازاری ٢٠٠٤|سەردێڕ=مجلس الأمن یصوت الیوم علی مشروع قرار حول اغتیال إسرائیل للشیخ أحمد یاسین|ناونیشان=https://news.un.org/ar/story/2004/03/20712|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=أخبار الأمم المتحدة|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی ئابی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210802070222/https://news.un.org/ar/story/2004/03/20712|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; لەڕۆژی کوشتنی شەش منداڵ لەگوندەکەی لەدایکبوون ناونران بە ئەحمەد یاسین، دڵتەنگی باڵی کێشا بەسەر جیھانی عەرەبی و ئیسلامی، ھەزاران فەلەستینی بۆ بەڕیکردنی تەرمەکەی ئامادەبوون، و نوێژی غائیبی لەزۆرێک لەمزگەوتەکانی جیھان لەسەرکرا، زۆرێک لەدەوڵەتان و دامەزراوەکان سەرەخۆشی خۆیان ئاڕاستەی خێزانەکەی کرد، و ئیدانەی ئەو کارەیان کرد. ھەزاران فەلەستینی ئامادەی بەڕێکردنی تەرمی ئەحمەد یاسین و ھاوڕێکانی بوون، و داوای تۆڵەی کوشتنەکەیان دەکرد، کاتێک ھەواڵی مردنەکەی بڵاوبوەوە فەلەستینییەکان ھاتنە سەر شەقام و داوای تۆڵە و خۆبەختکردن و بەردەوامی بەرەنگاریان دەکرد. پەیامنێرانی جەزیرە وەسفی بارودۆخەکەیان کردووە لە کەرتی ڕۆژاوا و غەزە «بارودۆخێکی توند و حەپەسان باڵی بەسەر ئەو فەلەستینیانەدا گرتووە کە ھاتوونە سەر شەقام». مزگەوتەکان داوای بایکۆتی گشتیان کرد، دوکان و بازاڕەکان داخران، و خوێندن ڕاگیرا و ماتەمینی گشتی بۆ ماوەی سێ ڕۆژ ڕاگەیەندرا.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;

== میراتی ڕۆشنبیری ==
=== کارەکان ===
[[پەڕگە:Shatila - street view (4).jpg|وێنۆک|شەقامی ئەحمەد یاسین]]
ئەحمەد یاسین کاری دەکرد بۆ بەرەنگاربوونەوەی عەلمانییەت و بیروباوەڕە نەفامییەکان، و ھەوڵیدەدا بۆ چاککردنەوەی باردۆخەکە و فێرکردنی خەڵکی دەربارەی دینەکەیان، و باوەڕی وابوو کە کات بەشێکە لەچارەسەر. گرینگی بە ژن دەدا و قوتابخانەکانی ژنانی کردەوە، و لیژنەکانی زەکاتی دامەزراند، ئەو کارانە ھەموو بەھۆی دامەزراندنی کۆڕبەندی ئیسلامی، بەتێپەڕبوونی کات کۆڕبەندەکە بوو بەڕێکخراوی پلە یەک لەکەرتی غەزە. ھەمیشە بەرگری لەئیسلام کردووە و ھەمیشە ھەوڵیداوە ئەوە بەخەڵکی بگەیەنێت کە ئیسلام پەرستن و سەرکردایەتی و قورئان و شمشێرە، کە ئەویش ژیان و شەھیدبوونە.

=== سیفەتەکان ===
ئەحمەد یاسین جەستەیەکی لاوازی ھەبوو، و زۆر بەگرانی دەیتوانی ببینێت، و لەکاتی قسەکردندا قسەکانی دەپچڕان. سەرەڕای ئەمانە خاوەنی دەسەڵات و ھێزێکی زۆربوو لەنێو فەلەستینییەکان، و بەردەوام جەماوەرەکەی زیادی دەکرد، و ھەزاران لایەنگری بۆ بینینی چونە دەرەوە دوای ڕزگاربوونی لەھەوڵێکی تیرۆرکردن لە ساڵی ٢٠٠٣ لەلایەن ھێزەکانی ئیسرائیل. لەکاتێکدا عەرەبانەکەی پاڵ دەنا بۆ مزگەوت دامەزرێنەری بەرەی جیھاد و بەرەنگاری بوو. لەنێوان ھاوڕێکانی بە پلاندانان ناسرابوو، ھەروەھا بەخواپەرستێکی ڕاستگۆ ناسرابوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الشیخ أحمد یاسین.. أسطورة العصر الحدیث|ناونیشان=https://www.palinfo.com/articles/2021/3/22/الشيخ-احمد-ياسين-اسطورة-العصر-الحديث|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.palinfo.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الشیخ المجاھد أحمد یاسین|ناونیشان=https://fmuslem.tripod.com/ahmad.htm|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=fmuslem.tripod.com}}&lt;/ref&gt; بەھۆی خۆشەویستی بۆ ئیسلام و لەخواترسان و خۆبەکەم زانین بوبوو بەکەسی یەکەم لەکەرتی غەزە و گاریگەرییەکەی بۆ ھەموو فەلەستین بڵاوبوەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=زید|یەکەم=وصفی أبوو|ڕێکەوت=الاثنین، 7 أبریل 2008|سەردێڕ=وصفی عاشور أبوو زید: أحمد یاسین ڕمز العقیدة الراسخة|ناونیشان=https://wasfy75.blogspot.com/2008/04/blog-post_7573.html|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=وصفی عاشور أبوو زید}}&lt;/ref&gt; وتاربێژێکی چاکبوو و ئارامگربوو لەسەر ماندووبوونی ڕێ و نەخۆشییەکانی. مووچەکەی دەکرد بەنیوە، نیوەی دابەش دەکرد بەسەر ھەژاراندا و ئەگەر کەسێکی ھەژار ھاتبا نیوەکەی تری مووچەکەی پێدەدا. داوایەکی دەسەڵاتدارانی فەلەستینی ڕەتکردەوە بۆ ئەوەی خانوویەکی بۆ دروست بکەن شایەنی پێگەی ئەو بێت، لەبەرئەوەی پێیوابوو زۆرێک لەفەلەستینییەکان پێویستیان بەخانووە، یان ھەندێکیان خانووەکەیان ڕوخێندراوە یان تەقێندراوەتەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.palestineremembered.com/GeoPoints/Silat_al_Dhahr_1590/Article_13021.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو|ڕێکەوتی سەردان= ١ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180825215319/http://www.palestineremembered.com/GeoPoints/Silat_al_Dhahr_1590/Article_13021.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=مؤسسة الشیخ أحمد الیاسین الدولیة|ناونیشان=https://ahmadyaseen.net/|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=ahmadyaseen.net|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی ئابی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210802070213/https://ahmadyaseen.net/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

=== خانووەکەی ===
[[پەڕگە:وێنەیەکی ئەحمەد یاسین.webp|وێنۆک|وێنەی ئەحمەد یاسین لەسەر عارەبانەکەی، وەک بەشێک لەکەرەستەکانی خانووەکەی، کە بۆ سەردانیکەران کراوەتەوە]]
خانووە بچووکەکەی گەڕەکی بەسیرە لەکەرتی غەزە دووبارە دەرگای بەرامبەر سەردانیکەران کردەوە، بەڵام ئەو جارەیان وەک نیشانەیەک کە کاروانی ژیانی ئەحمەد یاسین نیشاندەدات، و منداڵەکانی مەبەستیان لەدووبارە نۆژەنکردنەوەی خانووەکەی بەیارمەتی حەماس، بریتییە لەژیاندنەوەی بیرەوەرییەکانی لەمێشکی جەماوەرە عەرەبی و موسڵمانانەکان، ناساندنی شێوازی ژیانی سومبولی بەرەنگاری فەلەستینی، و خانووەکەی ھەموو شتەکانیئەحمەد یاسینی تێدایە کەشێوازی ژیانی دەردەخەن. منداڵەکای ئەحمەد یاسین گرینگی بەخانوەکەی باوکیان دەدەن، و بەھەمان شێوەی باوکیان پێشوازی لەمیوانەکان دەکەن، و خانووەکە بەشەو و ڕۆژ کراوەیە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠١١|سەردێڕ=خبر فتح منزل الشیخ أحمد یاسین فی غزة للزوار|ناونیشان=https://paltoday.ps/ar/post/110862/خبر-فتح-منزل-الشیخ-أحمد-یاسین-فی-غزة-للزوار|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=فلسطین الیوم|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;

=== ڕۆشنبیری ئیمام ئەحمەد یاسین ===
[[پەڕگە:Three leaders - panoramio.jpg|وێنۆک|وێنەی سێ سەرکردەی فەلەستین]]
ڕابیتەی زانایای فەلەستین لەکەرتی غەزە کتێبێکیان دەرکرد بەناوی (ڕۆشنبیری ئیمامی شەھید ئەحمەد یاسین) ({{بە عەرەبی|ثقافة الإمام الشھید أحمد یاسین}})، کە لەلایەن دکتۆر نەسیم شەحدە یاسین و دکتۆر یەحیا عەلی دەجەنی ئامادەکرابوو، کتێبەکە بەچەند ئەنجامێک گەیشت لەوانە؛ ئەحمەد یاسین دیاردەیەک بووە ھاوشێوەی نەبووە، و بەقوتابخانەیەک دادەندرێت کە کەسانی تەندروست و پەککەوتە تێیدا دەخوێنن، و فێردەبن چۆن زاڵبن بەسەر بێتوانایی جەستە و تەندروستی خراپ، و بێتوانایی ڕاستەقینە بێتوانایی ویست و لاوازی بیروھۆشە.&lt;ref name=&quot;من ھو الشیخ أحمد یاسین؟&quot;/&gt; لەکتێبەکەدا ھاتووە کەیەکێک لە سیفاتەکانی زیرەکی و دەربڕینی ورد بووە، کە لە پێویستییەکانی کەسایەتی سەرکردەیە کە ئەحمەد یاسین ھەیبووە، دیارترینیان کاتێک ساڵی ١٩٨٧ لەزینداندا بوو ڕۆژنامەکان چەند چاوپێکەوتنێکیان لەگەڵ ئەنجامدا بەمەبەستی ناشیرن کردنی لەبەردەم ڕای گشتی جیھانی، لەچاوپێکەوتنێکدا دوای تەقاندنەوەی پاسێک کە بیست و یەکە سەربازی ئیسرائیلی تێدا کوژرا، دەربارەی بۆچوونی دەربارەی تەقینەوەکە پرسیاری لێکرا ئەویش گووتی «من دڵتەنگم لەبەرئەوەی خوێنڕشتن ھەر بەردەوامە». ھەروەھا کتێبەکە ئاماژەی بەوە کردووە کە ئەحمەد یاسین خاوەنی زیرەکییەکی زۆربووە سەرەڕای ئەوەی نەیتوانیوە بەدەست پەڕەکانی کتێب ھەڵبداتەوە، بەزمانی پەڕەکانی ھەڵداوەتەوە، ئەوەش ویستە بەھێزەکەی کۆڵنەدانی نیشاندەدات. لەگەڵ زیادبوونی زانستی ئەحمەد یاسین لەبوارەکانی ئیسلام، زمانی عەرەبی، مێژوو و ئابووری ھەمیشە سودی لەدەوروبەر وەرگرتووە، بۆ ئەوەی ئەو شتانەی لەکتێب فێرنەبووە لە خەڵکەوە فێربببێت، ھەر ئەمەش بووە ھۆی بەدەستھێنانی ڕێزی کەسانی تر.

=== وتەکانی ===
&lt;blockquote&gt;کاتێک تەرازوی ناکۆکییەکان لاسەنگ دەبێت پێویستە ھێزێکی سەربازی ھەبێت دوژمن بەچۆکدا بێنێت.

بەرەنگاربوونەوەی دوژمن باوەڕی مرۆڤی باوەڕدار زیاد دەکات، وەک چۆن ئاگر برێقەدانەوەی زێڕ زیاد دەکات.

ژیانم بۆ کارکردن تەرخان کردووە نەک بۆ نووسین، ئەگەر یەک [[ئایەت]] فێربووم ئەوا خەڵکیش فێردەکەم.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی ئازاری ٢٠٢١|سەردێڕ=تعرف علی ابرز أقوال الشیخ أحمد یاسین|ناونیشان=https://paltoday.ps/ar/post/402135/تعرف-علی-ابرز-أقوال-الشیخ-أحمد-یاسین|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=فلسطین الیوم|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;

باوەڕداران تێشوەکەیان لە خواوە وەردەگرن، پاشان لە ئایینەکەیان، پاشان لە خێزان و براکانیان، ئەوکات چاوەڕوانی سەرکەوتن دەکەن.

ئەگەر ژیانت لە کۆکردنەوەی چەکدا بەسەربرد، کەی بەنیازی جەنگکردنی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=من الأقوال الخالدة للشھید أحمد یاسین|ناونیشان=http://www.saaid.net/mktarat/flasteen/062.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.saaid.net}}&lt;/ref&gt;

من ژیانم خۆشدەوێت بەڵام سەرشۆڕی و ژێردەستەیی ڕەتدەکەمەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=وحِکم|یەکەم=مَقولات|سەردێڕ=مَقولات وحِکم - أشھر وأفضل مقولات و إقتباسات أحمد یاسین|ناونیشان=https://arabic-quotes.com/authors/319/أحمد-یاسین|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=مَقولات وحِکم|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== قوتابخانەی ئەحمەد یاسین ===
لە ٢٢ی تشرینی دووەم ٢٠١١ [[ئیسماعیل ھەنییە]] سەرۆک وەزیرانی پێشووی فەلەستین، لەکەرتی غەزە قوتابخانەیەکی کردەوە بەناوی قوتابخانەی ئەحمەد یاسین، بۆ زیندوو ھێشتنەوەی یادی ئەحمەد یاسین، چونکە ئەو لەژیانیدا مامۆستابوو، لەشەھیدبوونی مامۆستا بوو، لە ھەڵسوکەوتەکانی مامۆستا بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=فلسطین أون لاین|ناونیشان=https://felesteen.ps/|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=فلسطین أون لاین|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئایاری ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210520194347/https://felesteen.ps/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

== ژیانی تایبەتی ==
ساڵی ١٩٦١ ھاوسەرگیری لەگەڵ حەلیمە یاسین کرد، ساڵی ٢٠٢٠ لەتەمەنی ٧٦ ساڵی کۆچی دوایی کرد،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=وفاة زوجة الشھید أحمد یاسین مؤسس حماس|ناونیشان=https://www.aa.com.tr/ar/الدول-العربیة/وفاة-زوجة-الشھید-أحمد-یاسین-مؤسس-حماس/1887640|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.aa.com.tr}}&lt;/ref&gt; و خاوەنی دە منداڵە.

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}

=== کتێبنامە ===
{{refbegin|2}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Zaki |دوایین=Chehab |سەردێڕ=Inside Hamas: The Untold Story of Militants, Martyrs and Spies |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=rWEg6Tfai_oC |ساڵ=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=I.B. Tauris |ژپنک=٩٧٨-١-٨٤٥١١-٣٨٩-٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240426044637/https://books.google.com/books?id=rWEg6Tfai_oC |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Jennifer |دوایین=Jefferis |سەردێڕ=Hamas: Terrorism, Governance, and Its Future in Middle East Politics: Terrorism, Governance, and Its Future in Middle East Politics |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=rzRpCwAAQBAJ&amp;pg=PA50 |ڕێکەوت=١٢ی شوباتی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=ABC-CLIO |ژپنک=٩٧٨-١-٤٤٠٨-٣٩٠٣-٠|پەڕەکان=٥٠–|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240426044640/https://books.google.com/books?id=rzRpCwAAQBAJ&amp;pg=PA50 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kabahā |یەکەم=Muṣṭafá |سەردێڕ=The Palestinian People: Seeking Sovereignty and State |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=QyTCNAEACAAJ |ساڵ=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Lynne Rienner Publishers, Incorporated |ژپنک=٩٧٨-١-٥٨٨٢٦-٨٨٢-٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231219083406/https://books.google.com/books?id=QyTCNAEACAAJ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Ilan |دوایین=Pappe |سەردێڕ=The Biggest Prison on Earth: A History of the Occupied Territories |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=0hm9DwAAQBAJ&amp;pg=PT281 |ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=Oneworld Publications |ژپنک=٩٧٨-١-٧٨٠٧٤-٤٣٣-٩|پەڕەکان=٢٨١–|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240426044451/https://books.google.com/books?id=0hm9DwAAQBAJ&amp;pg=PT281#v=onepage&amp;q&amp;f=false |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}
{{refend}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{پۆلی کۆمنز|Ahmed Yassin|ئەحمەد یاسین}}
* Reports on death
** [http://www.mfa.gov.il/MFA/Terrorism-+Obstacle+to+Peace/Terrorism+and+Islamic+Fundamentalism-/Sheikh+Yassin+killed+in+IDF+attack+22-Mar-2004.htm &quot;IDF strike kills Hamas leader Ahmed Yassin&quot;] (Israeli MFA)
** {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://jerusalemites.org/news/english/mar2004/22.htm |سەردێڕ=Sharon was after the Yassin's murder |ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20041227095408/http://jerusalemites.org/news/english/mar2004/22.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٤|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}
**[http://www.scoop.co.nz/stories/WO0403/S00292.htm &quot;Assassination of Sheik Yasin Opened Pandora's box&quot;]
** [https://www.theguardian.com/flash/0,5860,1175454,00.html Interactive Guide: Sheikh Yassin assassination] – ''[[The Guardian]]''
* Profiles of Yassin
** [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/1695470.stm BBC obituary]
** [https://www.theguardian.com/israel/Story/0,2763,1175854,00.html ''Guardian'' obituary]
* UN Response
** [https://www.nytimes.com/2004/03/26/world/us-vetoes-un-resolution-condemning-israel-for-hamas-killing.html U.S. Vetoes U.N. Resolution Condemning Israel for Hamas Killing]
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|شەڕ|ئیسلام|فەلەستین|زانستی سیاسەت}}
{{پۆلی کۆمنز|Ahmed Yassin}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٦]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٠٤]]
[[پۆل:حەماس]]
[[پۆل:زانا سونییە موسڵمانەکان]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٧]]
[[پۆل:ئەندامانی حەماس]]
[[پۆل:ئەندامە تیرۆرکراوەکانی حەماس]]
[[پۆل:سەرکردەکانی حەماس]]
[[پۆل:ئیسلامییەکانی فەلەستین]]
[[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]]
[[پۆل:تیرۆرکردنەکان لە دەوڵەتی فەلەستین]]
[[پۆل:مسوڵمانە سوننە فەلەستینییەکان]]</text>
      <sha1>3ovbhljbl961bmemoocidm0ugrshfg6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580577</id>
      <parentid>1580537</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:06:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72110" sha1="lwt40t2aaj28pd0wnc3px842mh9gy9h" xml:space="preserve">{{زانیاریدانی کەسایەتی|
ناو=ئەحمەد ئیسماعیل یاسین|
ڕێکەوتی لەدایکبوون=٢٨ حوزەیرانی ١٩٣٨|
شوێنی لەدایکبوون=ئەلجورە، عەسقەلان، فەلەستین|
ڕێکەوتی مردن=٢٢ ی ئازار ٢٠٠٤|
ھۆکاری مردن=لەپڕکوژی لەلایەن فرۆکەیەکی ئیسرائیل|
نەتەوە=عەرەب|
پیشە=سەرۆکی بەرەنگاری فەلەستینی، مامۆستای زمانی عەرەبی، پێشنوێژ و وتارخوێن|
ناوەکانی تر=شێخی بەرەنگاری، شێخی فەلەستین، شێخی ڕاپەڕین|
حیزب=حەماس|وێنە=Ahmed Yassin.jpg|ناوی خۆماڵی=ئەحمەد سەعدە|ھاوسەر=حەلیمە یاسین}}
'''ئەحمەد ئیسماعیل یاسین''' ({{بە عەرەبی|أحمد إسماعیل یاسین}}؛ ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٣٦ – ٢٢ی ئازاری ٢٠٠٤) سیاسەتمەدار و ئیمامێکی فەلەستینی بووە و لە ساڵی ١٩٨٧دا ڕێکخراوی چەکداری ئیسلامی ناسیۆنالیستی فەلەستینی [[حەماس]]ی لە کەرتی غەززە دامەزراند.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Costigan|یەکەم١=Sean S.|دوایین٢=Gold|یەکەم٢=David|سەردێڕ=Terrornomics|ڕێکەوت=ی ی 2007|بڵاوکەرەوە=Ashgate|شوێن=Aldershot|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٥٤٦-٤٩٩٥-٣|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=CtfSiaj9R5wC&amp;q=Ahmed+Yassin+%22suicide+bombing%22+%22islamic+state%22+hamas|زمان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=عامر|یەکەم=عدنان أبوو|سەردێڕ=فی الذکری ال17 لاستشھادە.. کیف تجرأت إسرائیل علی اغتیال الشیخ أحمد یاسین؟|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/news/politics/2021/3/22/فی-ذکراھ-ال17-لماذا-اغتالت-إسرائیل|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حقیقة أحمد یاسین.. مؤسس حماس|ناونیشان=http://www.islamist-movements.com/26559|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=بوابة الحرکات الاسلامیة}}&lt;/ref&gt; شێخ ئەحمەد یاسین لە گوندی ئەلجورەی ناوچەی مەجدالی باشووری کەرتی غەزە لەدایک بووە و خۆی و خێزانەکەی دوای شەڕی ١٩٤٨ پەنایان بۆ کەرتی غەزە بردووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=تعرف علی مؤسس حرکة حماس فی ذکری اغتیالھ|ناونیشان=https://www.bbc.com/arabic/world-47654181|newspaper=BBC News عربی|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠٢١|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الشیخ أحمد یاسین|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/2004/10/03/الشیخ-أحمد-یاسین|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; لە تەمەنی لاوییەتیدا لە کاتی وەرزشکردندا تووشی پێکان بوو لە ئەنجامدا تووشی ئیفلیجی گشتی بوو. سەرەتا وەک مامۆستایەکی خوێندنی زمانی [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] و پەروەردەی ئیسلامی لە ناوەندە ئیسلامییەکان کاری کردووە و دواتر لە مزگەوتەکانی غەزە وەک وتارخوێن و پێش نوێژ بەردەوام بووە. بەھۆی بوێری و خستنە ڕووی ڕاستییەکانی کۆمەڵگەی فەلەستینی لەژێر گوشاری دەسەڵاتی [[ئیسرائیل]]دا بوو بە بەناوبانگترین وتاربێژی ناوچەکە،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=اقوال الشیخ أحمد یاسین - کلام نت|ناونیشان=https://xn--mgb9cdf.net/اقوال-الشيخ-أحمد-ياسين/|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠٢١|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210812071710/https://xn--mgb9cdf.net/اقوال-الشيخ-أحمد-ياسين/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; لە تەمەنی بیست ساڵیدا بەشداری خۆپیشاندانی کەرتی غەزە کردووە وەک ناڕەزایەتییەک بەرامبەر ھێرشی سێ قۆڵی ١٩٥٦ دژ بە [[میسر]]. دوای [[جەنگی ١٩٦٧]] جەنگی عەرەب و ئیسرائیل کە ئیسرائیل ھەموو ناوچەکانی [[فەلەستین]]ی خستەژێردەستی خۆی لەوانە کەرتی غەزە، ئەحمەد یاسن بەردەوام بوو لە ھاندانی نوێژخوێنان لەڕێگای مینبەری مزگەوتی عەباسی بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئیسرائیلییەکان، جگە لەوەی سەرقاڵی کۆکردنەوەی بەخشین و ھاوکارییە مرۆیییەکان بووە بۆ کەسوکاری شەھیدان و گیراوەکان. دواتر بوو بە سەرۆکی کۆڕبەندی ئیسلامی لە غەزە. ئەحمەد یاسن لە ساڵی ١٩٨٣ دا بە تۆمەتی ھەبوونی چەک و پێکھێنانی ڕێکخراوێکی سەربازی و ھاندان لەدژی دەوڵەتی ئیسرائیل دەستگیرکرا و لەلایەن دادگای ئیسرائیلەوە سزای سێزدە ساڵ زیندانی کردنی بۆ دەرکرا. لە ساڵی ١٩٨٥ لە ئاڵوگۆڕێکی زیندانیی نێوان دەسەڵاتدارانی ئیسرائیل و بەرەی جەماوەری بۆ ڕزگاری فەلەستین ئازاد کرا.&lt;ref name=&quot;من ھو الشیخ أحمد یاسین؟&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=من ھو الشیخ أحمد یاسین؟|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/hi/arabic/middle_east_news/newsid_3556000/3556439.stm|ڕێکەوت=٢٢ی ئازاری ٢٠٠٤|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|زمان=en-GB}}&lt;/ref&gt; ئەحمەد یاسن لەگەڵ کۆمەڵێک لە ھاوڕێکانی بزووتنەوەی بەرھەڵستی ئیسلامی حەماسیان دامەزراند پاش ئازادکردنی لە زیندان و لەگەڵ بەرپابوونی ڕاپەڕینی فەلەستینی یەکەم لە ساڵی ١٩٨٧ لە دژی ئیسرائیل بەردەوام چاڵاکی ھەبووە بۆیە لە ساڵی ١٩٨٨ھەڵیانکوتایە سەر ماڵەکەی و ھەڕەشەی دورخستنەوەیان بۆ [[لوبنان]] لێ کرد. دواتر لەگەڵ سەدان کەسی تری فەلەستینی لە ساڵی ١٩٨٩ دا دەستگیرکرا، لە ھەوڵێکدا بۆ ڕاگرتنی ھێرشە چەکدارییەکان کە بە [[چەکی سپی]] ئەنجام دەدران. لە ساڵی ١٩٩١ دا دادگایەکی ئیسرائیلی سزای [[زیندانی ھەتاھەتایی]] و زیندانی پازدە ساڵی تری بەسەردا سەپاند، بەھۆی ھاندان بۆ کوشتنی سەربازانی ئیسرائیل و دامەزراندنی بزووتنەوەی حەماس و دەزگا سەربازی و ئەمنییەکەی. لە ساڵی ١٩٩٧ بە ڕێککەوتنێکی نێوان ئوردن و ئیسرائیل ئازاد کرا، لە ٢٢ی ئازاری ٢٠٠٤ لە ئەنجامی ھێرشێکی ئاسمانی لەگەڵ دەستەیەک لە ھاوەڵانی شەھیدکرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Behnegarsoft.com|ڕێکەوت=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٠|سەردێڕ=16 عامًا علی اغتیال الإمام الشھید أحمد یاسین.. السیرة الملھمة|ناونیشان=http://www.taghribnews.com/ar/report/456161/16-عام-ا-علی-اغتیال-الإمام-الشھید-أحمد-یاسین-السیرة-الملھمة|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=وکالة أنباء التقریب (TNA)|زمان=ar}}{{بەستەری مردوو|url=http://www.taghribnews.com/ar/report/456161/16-%D8%B9%D8%A7%D9%85-%D8%A7-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D8%BA%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B4%DA%BE%DB%8C%D8%AF-%D8%A3%D8%AD%D9%85%D8%AF-%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B3%DB%8C%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%DA%BE%D9%85%D8%A9 |date=نیسانی ٢٠٢٦ }}&lt;/ref&gt; شێخ ئەحمەد یاسین لە نێو بەرخۆدانی فەلەستیندا خاوەن پێگەیەکی ڕۆحی و سیاسی و خاوەن ئیمتیاز بووە، بە یەکێک لە گرنگترین ھێماکانی کاری نەتەوەیی فەلەستینی دادەنرێت بە درێژایی سەدەی بیستەم.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=authortitle|ڕێکەوت=٢٣ی ئازاری ٢٠٢١|سەردێڕ=11 عاما مضت علی جریمة اغتیال الشیخ احمد یاسین.. وکیف کان دور العمیل حاسما|ناونیشان=https://www.raialyoum.com/index.php/11-عاما-مضت-على-جريمة-اغتيال-الشيخ-احمد-ي/|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=رأی الیوم|زمان=en-US|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی ئابی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210802070213/https://www.raialyoum.com/index.php/11-عاما-مضت-على-جريمة-اغتيال-الشيخ-احمد-ي/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

== ژیان ==
ئەحمەد ئیسماعیل یاسین لە ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٣٦ لە گوندێکی مێژوویی دێرین بەناوی جورە ی عەسقەلان لە دایک بووە، کە دەکەوێتە پارێزگای مەجدال کە ٢٠ کیلۆمەتر لە باکووری غەزە دورە، لەو ساڵەدا یەکەم شۆڕشی چەکداری دژ بە فراوانبوونی ئەزموونی زایۆنییەکان لە ناو خاکی فەلەستیندا ئەنجام درا. لە تەمەنی سێ ساڵیدا باوکی دەمرێت، لە منداڵیدا پێی گوتراوە ئەحمەد سەعدە بۆ جیاکردنەوەی لەخزمەکانی کە زۆریان ناویان ئەحمەد بووە. ئەحمەد یاسن تەمەنی دوازدە ساڵ بوو کاتێک شکستی فەلەستین لە ساڵی ١٩٤٨ دا ڕوویدا، خێزانەکەی وەک ھەزاران خێزانی تر لەلایەن میلیشیا زایۆنییەکان لەوڵاتی خۆیان دەردەکرێن. لەتەمەنی ١٦ ساڵیدا تووشی ڕووداوێک بووە کە ھەموو ژیانی گۆڕی، دوای شەڕی دۆستانە لەگەڵ ھاوڕێیەکی بەناوی عەبدوڵڵا خەتیب ملی دەشکێت و دوای چلوپێنج ڕۆژ لە گەچ گرتنی بۆی دەرکەوت کە تووشی ئیفلیجی بووە؛ بەڵام لای کەس باسی ئەوەی نەکرد کە بەھۆی کێوە تووشی ئیفلیجی بووە بۆ دروست نەبوونی کێشەی کۆمەڵایەتی تاوەکو ساڵی ١٩٨٩ باسی کردووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الشیخ أحمد یاسین|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/2004/10/03/الشیخ-أحمد-یاسین|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;

ئەحمەد یاسین دوای ئیفلیجبوونی گەنجێتی خۆی تەرخان کرد بۆ ئەوەی داوای [[زانستە ئیسلامییەکان]] بکات، لە [[زانکۆی ئەزھەر]] لە قاھیرە خوێندی، و قاھیرە ئەو شوێنە بوو کە ئەحمەد یاسین ئەو باوەڕەی لادروست بوو فەلەستین تا ڕۆژی قیامەت خاکێکی ئیسلامییە، و ھیچ سەرکردەیەکی عەرەب مافی ئەوەی نییە واز لە ھیچ بەشێکی ئەو خاکە بێنێت. ھەرچەندە تووشی ئیفلیجی نزیکەی تەواوی جەستەی بوو بوو بەڵام دواتر تووشی ئیفلیجییەکی تەواو بوو، بەڵام ئیفلیجی نەبووە ڕێگر لەبەردەم تەواوکردنی خوێندنەکەی. ئەحمەد یاسین بەشداری ڕاپەڕینە فەلەستینییەکانی کردووە بەڵام ناسراو نەبوو تاساڵی ١٩٨٧ کە تێیدا بزووتنەوەی بەرەنگاری ئیسلامی (حەماس)ی دامەزراند.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=أحمد یاسین|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/encyclopedia/icons/2010/12/8/أحمد-یاسین|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;

== دۆخی تەندروستی ==
جگە لە ئیفلیجبوون ئەحمەد یاسین چەندان نەخۆشی کەی ھەبوون، ئەوانیش لەدەستدانی بینین لە چاوی ڕاستیدا بەھۆی لێدانەوە لەلایەن دەزگای ھەواڵگری ئیسڕائیل لە کاتی لێکۆڵینەوە کردن لەگەڵیدا، و لاوازی بینین لەچاوی ڕاستیدا، و ئیلتیھابی ھەمیشەیی گوێ و حەساسییەتی سییەکان و ھەندێک نەخۆشی دیکە. بەھۆی خراپی بارودۆخی زیندانی کردنی چەندین جار گواستراوەتەوە بۆ نەخۆشخانە، و زیاتر تێکچونی بارودۆخی تەندروستی بەھۆی نەبوونی چاودێری تەندروستی پێویستەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی ئازاری ٢٠٢١|سەردێڕ=17 عامًا علی اغتیال الشیخ أحمد یاسین|ناونیشان=https://safa.ps/post/303065/17-عام-ا-علی-اغتیال-الشیخ-أحمد-یاسین|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=وکالة الصحافة الفلسطینیة|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;

== کۆستی فەڵەستین و قوتابخانە ==
ئەحمەد یاسین لەگەڵ شکستە گەورەکەی عەرەب ناسراو بە کۆستی فەڵەستین ساڵی ١٩٤٨ ژیاوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=عامر|یەکەم=محمد حسن|ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠٢١|سەردێڕ=73 عاما علی النکبة الفلسطینیة.. کل ما ترید معرفتە عن ھذا الیوم المشؤوم|ناونیشان=https://www.elwatannews.com/news/details/5490233|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=الوطن|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=النکبة.. جرح فلسطین الغائر|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/encyclopedia/events/2016/5/12/النکبة-جرح-فلسطین-الغائر|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; لەو کاتەدا تەمەنی دوازدە ساڵ بووە وانەیەک لەو شکستەوە کە کاریگەری لەسەر ھەموو ژیانی ھەبووە، کە بریتییە لەوەی پشت بەستن بە ھێزی فەلەستینییەکان لەڕێگەی چەکدار کردیانەوە بەسودترە لە پشتبەستن بەدەوڵەتانی عەرەبی یان کۆمەڵگەی نێودەوڵتی، دەربارەی ئەو سەردەمە دەڵێت ئەو سوپا عەرەبیانەی ھاتبوون بۆشەڕکردن لەگەڵ قەوارەی جوولەکە چەکیان لەدەستی ئیمە ستاندەوە بەبیانوی ئەوەی جگە لە سوپا پێویست بەھێزی تر ناکات، بۆیە چارەنوسمان بە چارەنوسی ئەوانەوە بەسترایەوە، و کاتێک ئەو سوپایانە شکستیان ھێنا ئێمەش شکستمان ھێنا، و میلیشیا زایۆنییەکان قەسابخانەیان دانا بۆ ترساندنی کەسانی بی وەی، خۆئەگەر چەکی خۆمان بەدەست خۆمانەوە بوایە ڕووداوەکان چۆرێکی تر دەبوون. ئەحمەد یاسین لە قوتابخانەی ئەلجورەی سەرەتایی تا پۆلی پێنجی خوێندووە، بەڵام ئەو کۆستەی ساڵی ١٩٤٨ بەسەر فەلەستین ھات و بووە ھۆی ئاوارەبوونی خەڵکەکەی ئەویش ناچاربوو لەگەڵ خێزانەکەی کۆچبکات بۆ غەزە، بەم ھۆیەوە بارودۆخیان گۆڕاو تووشی ھەژاری و برسییەتی بوون، لەگەڵ ھاوتەمەنەکانی دەچوو بۆ سەربازگە میسرییەکان تاوەکو ئەو خواردنەی لەسەربازەکان زیاد بوو کۆی بکەنەوە، ساڵی ١٩٤٨–١٩٥٠ بۆ ماوەی ساڵیک وازی لەخوێندن ھێنا تاوەکو بەکارکردن لە خواردنگەیەکی پاقلە یارمەتی خێزانەکەی بدات.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=مؤسس حماس الشیخ احمد یاسین فی ذکری استشھادە ال11- الأخبار انتفاضة الاقصی|ناونیشان=https://www.tasnimnews.com/ar/news/2015/03/23/692841/مؤسس-حماس-الشیخ-احمد-یاسین-فی-ذکرى-استشهاده-الـ11|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=وکالة تسنیم الدولیة للأنباء|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الشیخ أحمد یاسین|ناونیشان=https://www.yabeyrouth.com/5238-الشيخ-أحمد-ياسين|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=www.yabeyrouth.com}}&lt;/ref&gt;

== کارکردن ==
ئەحمەد یاسین تەمەنی دە ساڵان بوو کاتێک بەریتانییەکان جوولەکەکانیان لەھەموو وڵاتانەوە دێنا و لەفەلەستین نیشتەجێیان دەکردن تا دواتر بەزەبری ھێز ساڵی ١٩٤٨ دەوڵەتی ئیسرائیلیان دروست کرد. ساڵی ١٩٥٧–١٩٥٨ خوێندنی ئامادەیی تەواو دەکات و سەرکەوتوو دەبێت لەدۆزینەوەی کار ھەرچەندە لەسەرەتادا ڕێگری لێدەکرێت بەھۆی دۆخی تەندروستییەوە، و زۆربەی ئەو داھاتەی دەستی دەکەوت بۆ یارمەتیدانی خێزانەکەی خەرجی دەکرد. لەتەمەنی بییست ساڵیدا بەشداری لەخۆپیشاندانەکانی غەزە کردووە دژ بە دەستدرێژی سێیانەیی دژ بە میسر ساڵی ١٩٥٦ توانای ڕێکخستن و وتاردانی پیشاندا، لەگەڵ ھاوڕێکانی دژی سەرپەرشتی کردنی نێودەوڵەتی بوو بۆ غەزە و داوای گەڕانەوەی بەڕێوبەرایەتی میسری دەکرد بۆ غەزە.

== دەسەڵاتی میسری و ئیخوان موسلیمین ==
لە ماوەی پەنجاکان و شەستەکانی سەدەی ڕابردودا کاتێک بیری نەتەوایەتی گەیشتبووە ئەوپەڕی ئەحمەد یاسین لەلایەن دەسەڵاتی میسرییەوە کە سەرپەرشتی غەزەی دەکرد دەستگیرکرا، بەتۆمەتی ئەندامییەتی لە [[ئیخوان موسلمین|ئیخوان موسلیمین]]، بەڵام بڕیاریدا بمێنێتەوە لەکاتێکدا ئەندامانی ئیخوان موسلیمین لەترسی [[جەمال عەبدولناسر]] غەزەیان بەجێ دەھێشت. توانای وتاربێژی ئەحمەد یاسین بەشێوەیەکی بەرچاو دەرکەوت، کەئەمەش بووە ھۆی ئەوەی دەزگای ھەواڵگیری میسر سالی ١٩٦٥ بڕیاری دەستگیرکردنی بدات، لەگەڵ ئەو دەستگیرکردنانەی لە گۆڕەپانی سیاسی میسر جێبەجێ دەکران، ھەموو ئەو کەسانەی ساڵی ١٩٥٤ لە ئەندامانی ئیخوان موسلیمین دەستگیرکرابوون دووبارە دەستگیرکرانەوە. ماوەی مانگێک لەزیندای تاکەکەسی مایەوە و دواتر ئازاد کرا دوای ئەوەی لێکۆڵینەوەکان نەیانتوانی بوونی پەیوەندی لەگەڵ ئیخوان موسلیمین بسەلمێنن. دەربارەی ماوەی زیندانی کردنی دەڵێت «لەدڵمدا ڕقلێبونەوەی ستەمی زیاتر کرد، و ماوەی زیندانی کردن ئەوەی زیاتر ڕونکردەوە کە شەرعییەتی ھەر دەسەڵاتێک لەسەر دادپەروەری و باوەڕبوونی بە مافی ئازادی مرۆڤ دادەمەزرێت»

== چالاکی بانگخوازی ==
ئەحمەد یاسین باگخواز وتاربێژ قسەکەرێکی ئیسلامی بوو. [[نزار ڕەیان]] _یەکێک لەقوتابییەکانی_ دەڵێت «شێخ ئەحمەد یاسین سەرەتا دەستی کرد بەبانگەوازی منداڵ و تازەپێگەشتوان، لەگەڵ کاری مامۆستایەتی لەقوتابخانە بانگەوازی قوتابییەکانی دەکرد، دوای تەواو بوونی دەوام ھەندێکیانی دەھێشتنەوە فێری نوێژ و ئادابە ئیسلامییەکان و قورئان خوێندنەوەی دەکردن. دواتر بەپلە لەگەڵیان بەردەوام دەبوو دوای فێربوونی نوێژ و خوێندنەوەی قورئان فێری ڕۆژووی سونەتی دەکردن بەتایبەتی ڕۆژووی دوشەممە و پێنجشەممان، کەسوکاری خوێندکارەکان دەھاتن گلەییان دەکرد-خەڵکی لەو کاتەدا زۆر لەدین دوور بوون- دەیانگوت ڕازین بە نوێژکردن و خوێندنەوەی قورئان شتێکی باشە بەڵام [[ڕۆژوو]]ی دووشەمە و پێنجشەمان لەتوانادا نییە».&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الشیخان یس وریان.. أسرار جدیدة|ناونیشان=https://www.ikhwanonline.com/article/62508|ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢١|وێبگە=www.ikhwanonline.com|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; ئەحمەد یاسین لەم بارەیەوە دەڵێت «ئێمە و جوولەکە لەسەر ئەم نەوەیە لەململانێ داین، یان جوولەکە لەدەستمانی دەردێنێت، یان ئەوەیە ئێمە ڕزگاری دەکەین لەدەستی جوولەکە».

== بەرەنگاریی ==
=== شەڕی ١٩٦٧ ===
لەدوای شکستی ساڵی ١٩٦٧ کە تێیدا ئیسرائیل ھەموو ناوچەکانی فەلەستینی داگیرکرد لەنێویشیاندا کەرتی غەزە،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ذکری &quot;النکسة&quot;.. ما الذی تغیر بعد 54 عاما؟|ناونیشان=https://www.aa.com.tr/ar/إسرائیل/ذکری-النکسة-ما-الذی-تغیر-بعد-54-عاما-إطار/2264557|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.aa.com.tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=النکسة.. إسرائیل تھزم العرب فی ستة أیام|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/encyclopedia/military/2016/6/5/النکسة-إسرائیل-تھزم-العرب-فی-ستة-أیام|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; ئەحمەد یاسین بەردەوامبوو لە ھاندانی نوێژخوێنان لەسەر مینبەری مزگەوتی عەباس بۆ بەرەنگاری کردن دژی داگیرکاری ئیسرائیل، لەھەمان کاتیشدا چالاکانە کاری دەکرد بۆ کۆکردنەوەی ھاوکاری و یارمەتیدانی خێزانی شەھید و گیراوەکان. دواتر بوو بەسەرۆکی کۆڕبەندی ئیسلامی لە غەزە. دواتر باوەڕی ھێنا بە بۆچوونەکانی ئیخوان موسلیمین بوو بە ئەندام ساڵی ١٩٥٥ و ساڵی ١٩٦٨ بوو بەسەرکردەی ئەو کۆمەڵەیە لەفەلەستین.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢١|سەردێڕ=کیف غیرت ستة أیام الشرق الأوسط للأبد؟|ناونیشان=https://www.bbc.com/arabic/middleeast-57360161|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=BBC News عربی|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;

=== دامەزراندنی بزووتنەوەی حەماس ===
{{سەرەکی|بزوتنەوەی حەماس}}
[[پەڕگە:Flag of al-Qassam Brigades.svg|وێنۆک|ئاڵای بزووتنەوەی حەماس]]
ساڵی ١٩٨٧ ئەحمەد یاسین لەگەڵ کۆمەڵێک سەرکردەی ئیسلامی ڕێککەوت بۆ دامەزراندنی ڕێکخراوێک بەمەبەستی ڕوبەڕو بوونەوەی ئیسرائیل و ئازادکردنی فەلەستین، ڕێکخراوەکەیان ناونا بزووتنەوەی بەرەنگاری ئیسلامی ناسراو بە حەماس.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=للأنباء|یەکەم=وکالة قدس برس إنترناشیونال|سەردێڕ=أحمد یاسین .. شیخ الوحدة وأیقونة المقاومة|ناونیشان=http://www.qudspress.com/index.php?page=show&amp;id=67689|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=وکالة قدس برس إنترناشیونال للأنباء|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی ئابی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210802070213/http://www.qudspress.com/index.php?page=show&amp;id=67689|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;{{ژێدەر پێویستە|date=ئابی ٢٠٢٤}} بزووتنەوەی حەماس ڕۆڵێکی گرینگی ھەبوو ڕاپەڕینی فەلەستین ناسراو بەڕاپەڕینی مزگەوتەکان کە لەو کاتەدا سەریھەڵدا، ئەمەش بووە ھۆی گۆڕانێکی جۆری لە ژیانی ئەحمەد یاسین و بەرەنگاری فەلەستینی، کەتێیدا بزووتنەوەکە سەرکەوتوو بوو لە ڕێکخستنی ھێز لەدەوری خۆی. ئەحمەد یاسین توانی بۆچوونەکانی بە ھەموو جیھاندا بڵاو بکاتەوە بەھۆی سووربوون لەسەر بۆچوونەکانی و داواکردنی ماف بۆ گەلی فەلەستین. باوەڕی بەدروستکردنی سەرەتاکانی کاری جیھادی بوو دژی ئیسرائیل، ساڵی ١٩٨٧ و کاتی دەستپێکردنی ڕاپەڕینی یەکەمی فەلەستین حەماس دەرکەوت و ڕای گەیاند زەوی فەلەستین وەقفە و ناکرێت لەگەڵ جوولەکە دابەش بکرێ. جوولەکەکان چەندین جار ھەوڵیانداوە ڕازی بکەن بەڕاوەستاندنی ڕاپەڕینەکە بەڵام نەیانتوانیوە بۆیە لە ساڵی ١٩٨٩ دەستگیری دەکەن، ساڵی ١٩٩١ حوکمی [[زیندانی ھەتاھەتایی]] و پازدە ساڵیان بەسەردا سەپاند.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=بزانە مامۆستا کرێکار چۆن باسی شێخ ئەحمەد یاسین دەکات و چی پێ دەڵێت زۆر بەھێزە|ناونیشان=https://www.2abdwap.club/mp3/%40do/dSUhZfjHfpA/بزانە-مامۆستا-کرێکار-چۆن-باسی-شێخ-ئەحمەد-یاسین-ئەکات-و-چی-پێ-ئەڵێت-زۆر-بەهێزە.html|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.2abdwap.club|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئابی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210801083710/https://www.2abdwap.club/mp3/%40do/dSUhZfjHfpA/بزانە-مامۆستا-کرێکار-چۆن-باسی-شێخ-ئەحمەد-یاسین-ئەکات-و-چی-پێ-ئەڵێت-زۆر-بەهێزە.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حەماس|ناونیشان=https://www.kurdistanc.com/Islamic/details.aspx?jimare=5620|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.kurdistanc.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئابی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210801083710/https://www.kurdistanc.com/Islamic/details.aspx?jimare=5620|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

=== سیاسەتی دەرەوە ===
ئەحمەد یاسین ھەوڵیداوە بۆ ڕاگرتنی پەیوەندییەکان لەگەڵ دەسەڵاتی فەلەستینی و دەوڵەتە عەرەبییەکان، بەڵام لەگەڵ بۆچۆنی ئاشتی لەگەڵ ئیسرائیل نەبووە لەو بارەیەوە دەڵێت (ئەوەەی بە ئاشتی ناودەبرێت بەھیچ شێوەیەک ئاشتی نییە، و ھەرگیز نابێت بە جێگرەوەی جیھاد و بەرەنگاری). لەکاتی ڕاپەڕینی ئەقسا ساڵی ٢٠٠٠ حەماس چالاکانە بەشداری کرد، دوای ئەوەی ڕیزەکانی ڕێکخستەوە و دەزگای سەربازیان دامەزراند. لەو کاتەوە ئیسرائیل بزووتنەوەی حەماسی بە تیرۆرست دانا، لەژێر فشاری ئەمریکادا [[یەکێتیی ئەورووپا|یەکێتی ئەورووپا]] بزووتنەوەکە و باڵە سیاسییەکەی خستە لیستی تیرۆرەوە لەدوای [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] و ئیسرائیل.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=بە پێوەری ئەمریکا؛ گرووپە تیرۆریستییەکانی جیھان کامانەن؟|ناونیشان=https://www.peyserpress.com/detail.aspx?Jimare=6726|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.peyserpress.com}}&lt;/ref&gt;

=== بەرەنگارییەکی تووند ===
چالاکییە بانگەوازییەکانی ئەحمەد یاسین دەسەڵاتی ئیسرائیلی بێزارکرد، ساڵی ١٩٨٢ بڕیاری دەستگیرکردنی بۆ دەرکرد بەتۆمەتی دروستکردنی ڕێکخراوی سەربازی و کۆکردنەوەی چەک و ھاندان بۆ لەناوبردنی دەوڵەتی ئیسرائیل. دادگای سەربازی ١٣ ساڵ زیندانی بۆ بڕییەوە، بەڵام ساڵی ١٩٨٥ ئازادی کرد لەکردەوەیەکی گۆڕینەوەی دەستگیرکراوان داوی بەسەربردنی یازدە مانگ لە زینداندا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی ئابی ٢٠١٨|سەردێڕ=سیلة الظھر: ذکری استشھاد الشیخ احمد یاسین- فلسطین فی الذاکرة|ناونیشان=http://www.palestineremembered.com/GeoPoints/Silat_al_Dhahr_1590/Article_13021.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180825215319/http://www.palestineremembered.com/GeoPoints/Silat_al_Dhahr_1590/Article_13021.html|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; لەگەڵ زیادبوونی کردوەکانی کوشتنی سەربازە ئیسرائیلی و بەکرێگیراوە فەلەستنییەکان ساڵی ١٩٨٨ دەسەڵاتی ئیسرائیلی بەسەر ماڵەکەیدا دەدات و دەیپشکنێت و ھەڕەشەی دورخستنەوەی دەکەن بۆ [[لوبنان]]. ساڵی ١٩٨٩ لەگەڵ سەدان ئەندامی بزووتنەوەی حەماس دەستگیرکرا، وەک ھەوڵێک بۆ وەستاندنی ھێرشەکان بەچەکی سپی بۆ سەر سەربازە ئیسرائیلی و بەکرێگیراوانیان. دادگایەکی سەربازی ساڵی ١٩٩١ حوکمی زیندانی ھەتاھەتایی و ١٥ ساڵ زیندانی بەسەردا سەپاند، بەتۆمەتەکانی ھاندان بۆ ڕفاندن و کوشتنی سەربازە ئیسرائیلییەکان، ودامەزراندنی بزووتنەوەی حەماس بەھەردوو باڵی سەربازی و ئەمنی، و کوشتنی ھەموو ئەوانەی ھاوکاری لەگەڵ دەسەڵاتی ئیسرائیل دەکەن. ساڵی ١٩٩٧ ئازادکرا لەکردەوەیەکی گۆڕینەوەدا لەنێوان [[ئوردن]] و ئیسرائیل لەبەرامبەر ئازادکردنی دوو ئەندامی [[مۆساد]] کە بۆ کوشتنی لێپرسراوی حەماس لە عەمان [[خالید مەشعەل]] چووبوون.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=عمر|یەکەم=کەیفی|سەردێڕ=ئەمرۆ لە مێژوودا …|ناونیشان=http://www.historyofkurd.com/2016/04/05/ئه‌مرۆ-له‌-مێژوودا/|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=History Of Kurdistan}}&lt;/ref&gt; لەزینداندا ناوبانگی وەک نیشانەی بەرەنگاری فەلەستین بڵاوبوەوە. دواتر دورخرایەوە بۆ ئوردن لەسەر داوای پاشای ئوردن [[حوسێن کوڕی تەلال]]،&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|سەردێڕ=نافذة دمیاط :: ضابط إسرائیلی سابق: عزلنا الشیخ أحمد یاسین فی قبو حرارتە 45 درجة فی سجن (ھداریم)|ناونیشان=http://domiatwindow.net/viewarticle.php?id=2213|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111228181719/http://domiatwindow.net/viewarticle.php?id=2213|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; دواتر گەڕایەوە بۆ غەزە و ھەزاران فەلەستینی پێشوازیان لێکرد. ئەحمەد یاسین بۆ چارەسەر ڕووی لەدەرەوە کرد، و سەردانی چەند وڵاتێکی عەرەبی کرد، تێیدا چاوی بە سەرکردە عەرەب و موسڵمانەکان کەوت، سەردانی ھەر یەک لە [[عەرەبستانی سعوودی|سعودیە،]] [[ئێران]]، [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان|ئیماڕات]] و [[سووریا]]ی کرد.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی شوباتی ٢٠١١|سەردێڕ=سیرة الشھید الرمز القائد الشیخ احمد یاسین شیخ الانتفاضتین|ناونیشان=http://www.alnoha.com/seer/yasen.htm|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی شوباتی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110226043507/http://www.alnoha.com/seer/yasen.htm|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; سەڕەرای کۆمەڵێک نەخۆشی بەڵام ئەحمەد یاسین لە دانیشتنەکانی دادگادا ڕاشکاوانە بۆچوونەکانی خۆی دەگوت، دەیگوت داننانێم بە دەوڵەتەکەتاندا و دەوڵەتەکەتان لەناو دەچێت و بەردەوام دەبم لەیەکخستنی ھەوڵە فەلەستینییەکان بۆ جیھاد کردن لەگەڵ جوولەکەکان و دەرکردنیان.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی ئازاری ٢٠١٦|سەردێڕ=قناة اقرأ الفضائیة {{!}} مصطفی حسنی یقف علی سیرة الشیخ أحمد یاسین فی برنامج &quot;عُمّار الأرض&quot; ویستقی منھا درس الإرادة|ناونیشان=http://iqraa.com/ar/newsdetails.aspx?newsid=50a105a101b117c111d53|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئازاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160312091326/http://iqraa.com/ar/newsdetails.aspx?newsid=50a105a101b117c111d53|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; پێش ئازادکردنی ئەحمەد یاسین حەماس بەچەندین ڕێگا ھەوڵیدا بۆ ئازادکردنی، لەوانە ساڵی ١٩٩٢ دەستەیەکی فیدائی حەماس ھەستان بەڕفاندنی سەربازێکی ئیسرائیل لەنزیک [[ئورشەلیم|قودس،]] لەبەرامبەر ئازادکردنی سەربازەکە داوای ئازادکردنی ئەحمەد یاسین و چەندین بەندکراوی تریان کرد، کە کەسانی نەخۆش و بەتەمەن و کۆمەڵێک عەرەبی تێدابوو کە لە لوبنان فڕێندرابوون؛ بەڵام دەسەڵاتدارە ئیسرائیلییەکان ڕەتیان کردەوە، و ھێرشیان کردە سەر شوێنی دەستگیرکردنی سەربازەکە، کە بووە ھۆی مردنی سەربازەکە و سەرۆکی دەستە ئیسرائیلییەکە و سەرۆکی دەستە فیدائییەکە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٢|سەردێڕ=دعاة أون لاین -&gt; الشیخ المجاھد أحمد یاسین مؤسس حرکة حماس|ناونیشان=http://www.doaahonline.net/news.php?action=view&amp;id=8880|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120616172111/http://www.doaahonline.net/news.php?action=view&amp;id=8880|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

=== ژیان لەزینداندا ===
زابتێکی پێشووی ھەواڵگری ئیسرائیل ئاشکرای کرد ئەوان ئەحمەد یاسینیان لەزیندانی ھەداری م لەبارودۆخێکی سەختدا زیندان کردبوو، بەتەنیا لە ژ٤٥زەمینێک داندرابوو کە ھاوینان پلەی گەرمی دەگەیشتە ٤٥ پلە، سفیکا سیلع ڕاوێژکاری دەروونی و عەمیدی پۆلیس ئاشکرای کرد لەماوەی سێ ساڵدا ئەو تاکە ئیسرائیلی بووە ھەفتانە چاوی بە ئەحمەد یاسین کەوتووە، تیسفیکا سیلع دەڵێت: ئەحمەد یاسین کەسایەتییەکی بەھێزی ھەبوو، ئەوەی لەدەرەوە ناوەوەی زینداندا ڕوویدەدا لەژێر دەسەڵاتی ئەودا بوو، لەزیندانی ھەداریم زیندانیمان کردبوو لەباردۆخێکی زۆر ناخۆشدا، بەڵکوو تامی مردنمان پێچەشت، و سەردانی کردنمان لێ قەدەغە کردبوو، و بۆماوەی پێنج ساڵ بەتەنیا لە ژێرزەمینێکدا زیندانیمان کردبوو کە ھاوینان پلەی گەرمی دەگەیشتە ٤٥ پلە، و لەزستاندا سەرمایەکی ترسێنەری ھەبوو، و شوێنەکەمان بۆ خاوێن نەدەکردەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|سەردێڕ=نافذة دمیاط :: ضابط إسرائیلی سابق: عزلنا الشیخ أحمد یاسین فی قبو حرارتە 45 درجة فی سجن (ھداریم)|ناونیشان=http://domiatwindow.net/viewarticle.php?id=2213|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111228181719/http://domiatwindow.net/viewarticle.php?id=2213|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; ھەروەھا دەڵێت: ئەحمەد یاسین کەسێکی دانا و پاکبوو، لەنێوان ئەو و ئیسرائیلییەکان شەڕێکی دەروونی ھەبوو، ئێمە دەمانزانی دوای ھەموو شەڕێکی دەروونی کەسێکی فەلەستینی یان ئیسرائیلی دەمرێت. کاتێک پێم دەگووت بوەستن لە تەقاندنەوەی پاس و کوشتنی ژن و منداڵان ئەحمەد یاسین دەیگووت: ئێمە کەسێکمان ھەیە لێوەی فێربووین، ئێوە دەوڵەتەکەتان بەھێزی سەربازی دروست کردووە، ئێمە ژن و منداڵەکانتان دەکوژین بۆ بنیاتنانی دەوڵەتەکەمان، بەڵام ئێوە ژن و منداڵ دەکوژن بەمەبەستی داگیرکاری، و ئێوە دەوڵەتەکەتان دروست کرد، ئێوە کەسانێکی پیس و دووڕوون. سیفکا سیلع دەڵێت کاتێک ئەحمەد یاسین لەزینداندا بووە ڕەتیکردوەتەوە لەبەرامبەر لاشەی سەبازێکی ئیسرائیلی ئازاد بکرێت، دەڵێت ئەحمەد یاسین پێیگووتم دەزانی بارودۆخم لەزینداندا زۆر ناخۆشە، و زۆر تامەزرۆم بۆ ئازادی، تەنیا تۆ لەجیھاندا دەزانی بارودۆخم چۆنە، دەزانی چەند تامەزرۆم بۆ بینینەوەی نەوەکانم و چەندم خۆشدەوێن، بەڵام ئازادکردنم لەبەرامبەر جەستەیەکدا شەرمەزارییە و ڕەتی دەکەمەوە. لاشەی سەربازەکەت پێدەدەم چونکە ئێمە دەزانین ئازارەکانی خێزانەکان دەزانین، بەڵام بەڵێنم پێبدە ئازادم ناکەی لەبەرامبەر لاشەیەکدا، دواتر ئایا تۆ بەڵێنم پێدەدەی ئەگەر مردم لەزینداندا بە خێزانەکەم بڵێی چەند تامەزرۆ بووم بۆیان و چەند خۆشمدەون.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

=== نیشتەجێبوونی ناچاری ===
[[پەڕگە:Flag of Palestine.svg|وێنۆک|ئاڵآی فەلەستن]]
ئەحمەد یاسین بەردەوام بوو لەکارە جیھادییەکانی و پێگەیاندنی شەرکەران، خۆڕاگرییەکی زۆری پیشاندا بەرامبەر دەسەڵاتی فەلەستینی بەتایبەتی [[بزووتنەوەی فەتح]]، سەرەڕای ئەوەی لەلایەن دەسەڵاتی فەلەستینی زۆر ئازاردەدار، تاوەکوو کار بە سەپاندنی نیشتەجێبوونی ناچاری و بڕینی پەیوەندییەکان گەیشت، بەڵام ئەو ڕەتیکردەوە دەستی بچێتە خوێنی فەلەستینییەکان و چالاکی کۆمەڵەکەی ھەمیشە بۆ ڕوبەڕوو بوونەوەی ئیسرائیل بووە.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; کاری لەسەر ڕێکخستنەوەی ڕیزەکانی حەماس کرد، دوای ئەوەی ژێرخانی بزووتنەوەکە لەلایەن دەزگا ئەمنییەکانی دەسەڵاتی فەلەستینییەوە لێک ھەڵوەشێندرابوو، و پەیوەندییەکانی لەگەڵ دەسەڵاتی فەلەستینی بەچەند کاتێکی باش و خراپدا ڕۆشتن.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; بەردەوام ئەو دوو دێڕە شیعرەی دەگووت {{عەرەبی|ھی الأوطان نحمیھا بسیف ولا عزَ لھا دون اتفاق
توحَد صفنا أبداً بعزم ولا صف یوجد بالشقاق}} واتا (ئێمە نیشتیمانەکەمان بە شمشێرەکانمان دەپارێزین، و نیشتمان سەربەرز نابێت بەبێ یەکدەنگی، ھەمیشە ڕیزەکانمان یەکدەخەین، ھیچ ڕیزێک بەدینایەت بەدووبەرەکی). ڕوبەڕوی ھەوڵەکانی دەسەڵاتی ئیسرائیل بوەوە بۆ ھەڵوەشاندنەوە یەکییەتی فەلەستینی، و ھەڵوەشاندنەوەی پەیوەندییە کۆمەڵایەتی و خێزانییەکان، فەلەستینییەکانی ئاگادار کردەوە لە مەترسییەکانی ناکۆکی و دووبەرەکی، ئاگاداری کردنەوە کە ئەمە دەێتە ھۆی لەناوچونیان. لەناو خەڵکیدا چەند زاراوەیەکی نوێی بڵاوکردەوە و بەردەوام وتەیەکی حەسەن بەنا ی دەگووت (ئێمە بەخۆشەویستی لەگەڵ خەڵکی دەجەنگین) وەک ئاماژەیەک بۆ بەکار نەھێنانی چەک لەبەرامبەر فەلەستینییەکان. بەکارھێنانی چەک تەنیا بەرامبەر ئیسرائیلە، بەڵام لەگەڵ گەلی فەلەستین تەنیا بانگەواز بۆ یەکییەتی دەکرێت. ماوەی ڕاپەڕینەکانی ١٩٨٧ و ٢٠٠٠ زۆربوونی چالاکییەکانی ئەحمەد یاسینی بەخۆوە بینی لەبانگەواز کردن بۆ چاکسازی کۆمەڵایەتی بۆ پاراستنی کۆمەڵگا لەلێک ھەڵوەشان. ھۆی ناکۆکییەکانی حەماس و دەسەڵاتی فەلەستینی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی زۆر جار دەسەڵاتی فەلەستینی فشاری دەخستە سەر حەماس، لەو فشارانە دەسەڵاتی فەلەستینی زیاد لەجارێک نیشتەجێبوونی ناچاری بەسەر ئەحمەد یاسیندا سەپاندووە، سەرەڕای زانینی گرینگییەکەی بۆ بەرەنگاری فەلەستینی. دەسەڵاتی ئیسرائیل بەردەوام ھانی دەسەڵاتی فەلەستینی دەدا بۆ سنووردارکردنی چالاکییەکانی ئەحمەد یاسین تاوەکوو لەکۆتایدا نیشتەجێبوونی ناچاریان بەسەردا سەپاند، بەڵام فەلەستینییەکان ڕێگربوون لەبەردەوام بوونی نیشتەجێبوونە ناچارییەکە. ئەحمەد یاسی سەرچاوەیەکی گەورەی ئیلھام بەخشبوو بۆ نەوەی نوێی فەلەستین، کاتێک بەھۆی دەسەڵاتی فەلەستین ھیوایان لەدەستدابوو.

== تیرۆرکردن ==
{{سەرەکی|تیرۆرکردنی ئەحمەد یاسین}}
ئەحمەد یاسین لەکۆتا چاوپێکەوتنی تەلیفزۆنیدا گوتی «ئێمە داوای شەھیدبوون دەکەین و داوای دنیا ناکەیەن، ئەم ژیانە ژیانێکی کەم و بێنرخە، ئێمە داوای ژیانی ھەتا ھەتایی دەکەین».&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Ajansı|یەکەم=İlke Haber|ڕێکەوت=٥٥ی 80ی ١٦٢٧|سەردێڕ=ڕێبەرو تێکۆشەری ئیسلام: شێخ ئەحمەد یاسین|ناونیشان=https://ilkha.com/sorani/latest/2145/ڕێبەرو-تێکۆشەری-ئیسلام-شێخ-ئەحمەد-یاسین|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=İLKHA|زمان=tr-TR}}&lt;/ref&gt; لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٠٣ ئیسرائیل ڕای گەیاند ئەحمەد یاسین ھیچ پارێزبەندییەکی نییە و ئەگەری ئەنجامدانی ھەرکارێکی سەربازی ھەیە بەرامبەری، لە ٦ی ئەیلوولی ٢٠٠٣ لەھەوڵێکی تیرۆرکردن ڕزگاری بوو، کاتێک لەماڵی ھاوڕێیەکیان بوون فڕۆکەیەکی ئێف ١٦ بۆمبێکی ٢٥٠ کیلۆیی بەسەر ماڵەکەدا بەردایەوە و بووە ھۆی خاپوربوونی ماڵەکە، بەڵام ئەحمەد یاسین ڕزگاری بوو تەنیا چەندا برینێکی سووکی ھەبوو، دوای ڕزگاربوونی لە ھەوڵی تیرۆرکردنەکە بەردەوام بوونی لەسەر جیھاد دووبارە کردەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٠|سەردێڕ=من قتل الشیخ أحمد یاسین؟|ناونیشان=https://www.alarabiya.net/politics/2020/07/15/من-قتل-الشيخ-أحمد-ياسين؟|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=العربیة|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; لە ٢ ٢ی ئازاری ٢٠٠٤ لەکاتی گەڕانەوەی ئەحمەد یاسین لە نوێژی بەیانی فڕۆکەیەکی ئیسرائیل ھەستا بە بۆردومانکردنی بەسێ مووشەک کە بووە ھۆی مردنی ئەحمەد یاسین حەوت کەس لەھاوەڵانی،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=وعد بلفور.. ونبوءة الشیخ أحمد یاسین {{!}} المصری الیوم|ناونیشان=https://www.almasryalyoum.com/news/details/1213033|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.almasryalyoum.com|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی ئابی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210802070212/https://www.almasryalyoum.com/news/details/1213033|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ساڵڕۆژی شەھیدکردنی شێخ ئەحمەد یاسینە بەدەستی جوولەکەی زایۆنی!|ناونیشان=http://www.shanpress.com/details.aspx?jimare=20065|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.shanpress.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئابی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210801083709/http://www.shanpress.com/details.aspx?jimare=20065|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; و برینداربوونی دوو لە کوڕەکانی. کردەوەی کوشتنی ئەحمەد یاسین بەسەرپەرشتی شارۆن سەرۆکوەزیرانی ئەوکاتی ئیسرائیل بوو.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=عامر|یەکەم=عدنان أبوو|سەردێڕ=فی الذکری ال17 لاستشھادە.. کیف تجرأت إسرائیل علی اغتیال الشیخ أحمد یاسین؟|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/news/politics/2021/3/22/فی-ذکراھ-ال17-لماذا-اغتالت-إسرائیل|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=أمل عبد العزیز الھزانی - من قتل الشیخ أحمد یاسین؟|ناونیشان=https://aawsat.com/home/article/2388086/أمل-عبد-العزيز-الهزاني/من-قتل-الشيخ-أحمد-ياسين؟|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=الشرق الأوسط|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=اسرائیل تکشف تفاصیل اغتیال احمد یاسین|ناونیشان=https://www.ammonnews.net/article/139209|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=وکالة عمون الاخباریة}}&lt;/ref&gt;

=== دوای تیرۆرکردن ===
ئیسرائیل ڕەتی کردەوە ئەنجومەنی ئاسایش لێکۆڵینەوە لەکوشتنی ئەحمەد یاسین بکات.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی ئازاری ٢٠٠٤|سەردێڕ=مجلس الأمن یصوت الیوم علی مشروع قرار حول اغتیال إسرائیل للشیخ أحمد یاسین|ناونیشان=https://news.un.org/ar/story/2004/03/20712|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=أخبار الأمم المتحدة|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی ئابی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210802070222/https://news.un.org/ar/story/2004/03/20712|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; لەڕۆژی کوشتنی شەش منداڵ لەگوندەکەی لەدایکبوون ناونران بە ئەحمەد یاسین، دڵتەنگی باڵی کێشا بەسەر جیھانی عەرەبی و ئیسلامی، ھەزاران فەلەستینی بۆ بەڕیکردنی تەرمەکەی ئامادەبوون، و نوێژی غائیبی لەزۆرێک لەمزگەوتەکانی جیھان لەسەرکرا، زۆرێک لەدەوڵەتان و دامەزراوەکان سەرەخۆشی خۆیان ئاڕاستەی خێزانەکەی کرد، و ئیدانەی ئەو کارەیان کرد. ھەزاران فەلەستینی ئامادەی بەڕێکردنی تەرمی ئەحمەد یاسین و ھاوڕێکانی بوون، و داوای تۆڵەی کوشتنەکەیان دەکرد، کاتێک ھەواڵی مردنەکەی بڵاوبوەوە فەلەستینییەکان ھاتنە سەر شەقام و داوای تۆڵە و خۆبەختکردن و بەردەوامی بەرەنگاریان دەکرد. پەیامنێرانی جەزیرە وەسفی بارودۆخەکەیان کردووە لە کەرتی ڕۆژاوا و غەزە «بارودۆخێکی توند و حەپەسان باڵی بەسەر ئەو فەلەستینیانەدا گرتووە کە ھاتوونە سەر شەقام». مزگەوتەکان داوای بایکۆتی گشتیان کرد، دوکان و بازاڕەکان داخران، و خوێندن ڕاگیرا و ماتەمینی گشتی بۆ ماوەی سێ ڕۆژ ڕاگەیەندرا.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;

== میراتی ڕۆشنبیری ==
=== کارەکان ===
[[پەڕگە:Shatila - street view (4).jpg|وێنۆک|شەقامی ئەحمەد یاسین]]
ئەحمەد یاسین کاری دەکرد بۆ بەرەنگاربوونەوەی عەلمانییەت و بیروباوەڕە نەفامییەکان، و ھەوڵیدەدا بۆ چاککردنەوەی باردۆخەکە و فێرکردنی خەڵکی دەربارەی دینەکەیان، و باوەڕی وابوو کە کات بەشێکە لەچارەسەر. گرینگی بە ژن دەدا و قوتابخانەکانی ژنانی کردەوە، و لیژنەکانی زەکاتی دامەزراند، ئەو کارانە ھەموو بەھۆی دامەزراندنی کۆڕبەندی ئیسلامی، بەتێپەڕبوونی کات کۆڕبەندەکە بوو بەڕێکخراوی پلە یەک لەکەرتی غەزە. ھەمیشە بەرگری لەئیسلام کردووە و ھەمیشە ھەوڵیداوە ئەوە بەخەڵکی بگەیەنێت کە ئیسلام پەرستن و سەرکردایەتی و قورئان و شمشێرە، کە ئەویش ژیان و شەھیدبوونە.

=== سیفەتەکان ===
ئەحمەد یاسین جەستەیەکی لاوازی ھەبوو، و زۆر بەگرانی دەیتوانی ببینێت، و لەکاتی قسەکردندا قسەکانی دەپچڕان. سەرەڕای ئەمانە خاوەنی دەسەڵات و ھێزێکی زۆربوو لەنێو فەلەستینییەکان، و بەردەوام جەماوەرەکەی زیادی دەکرد، و ھەزاران لایەنگری بۆ بینینی چونە دەرەوە دوای ڕزگاربوونی لەھەوڵێکی تیرۆرکردن لە ساڵی ٢٠٠٣ لەلایەن ھێزەکانی ئیسرائیل. لەکاتێکدا عەرەبانەکەی پاڵ دەنا بۆ مزگەوت دامەزرێنەری بەرەی جیھاد و بەرەنگاری بوو. لەنێوان ھاوڕێکانی بە پلاندانان ناسرابوو، ھەروەھا بەخواپەرستێکی ڕاستگۆ ناسرابوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الشیخ أحمد یاسین.. أسطورة العصر الحدیث|ناونیشان=https://www.palinfo.com/articles/2021/3/22/الشيخ-احمد-ياسين-اسطورة-العصر-الحديث|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.palinfo.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الشیخ المجاھد أحمد یاسین|ناونیشان=https://fmuslem.tripod.com/ahmad.htm|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=fmuslem.tripod.com}}&lt;/ref&gt; بەھۆی خۆشەویستی بۆ ئیسلام و لەخواترسان و خۆبەکەم زانین بوبوو بەکەسی یەکەم لەکەرتی غەزە و گاریگەرییەکەی بۆ ھەموو فەلەستین بڵاوبوەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=زید|یەکەم=وصفی أبوو|ڕێکەوت=الاثنین، 7 أبریل 2008|سەردێڕ=وصفی عاشور أبوو زید: أحمد یاسین ڕمز العقیدة الراسخة|ناونیشان=https://wasfy75.blogspot.com/2008/04/blog-post_7573.html|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=وصفی عاشور أبوو زید}}&lt;/ref&gt; وتاربێژێکی چاکبوو و ئارامگربوو لەسەر ماندووبوونی ڕێ و نەخۆشییەکانی. مووچەکەی دەکرد بەنیوە، نیوەی دابەش دەکرد بەسەر ھەژاراندا و ئەگەر کەسێکی ھەژار ھاتبا نیوەکەی تری مووچەکەی پێدەدا. داوایەکی دەسەڵاتدارانی فەلەستینی ڕەتکردەوە بۆ ئەوەی خانوویەکی بۆ دروست بکەن شایەنی پێگەی ئەو بێت، لەبەرئەوەی پێیوابوو زۆرێک لەفەلەستینییەکان پێویستیان بەخانووە، یان ھەندێکیان خانووەکەیان ڕوخێندراوە یان تەقێندراوەتەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.palestineremembered.com/GeoPoints/Silat_al_Dhahr_1590/Article_13021.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو|ڕێکەوتی سەردان= ١ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180825215319/http://www.palestineremembered.com/GeoPoints/Silat_al_Dhahr_1590/Article_13021.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=مؤسسة الشیخ أحمد الیاسین الدولیة|ناونیشان=https://ahmadyaseen.net/|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=ahmadyaseen.net|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی ئابی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210802070213/https://ahmadyaseen.net/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

=== خانووەکەی ===
[[پەڕگە:وێنەیەکی ئەحمەد یاسین.webp|وێنۆک|وێنەی ئەحمەد یاسین لەسەر عارەبانەکەی، وەک بەشێک لەکەرەستەکانی خانووەکەی، کە بۆ سەردانیکەران کراوەتەوە]]
خانووە بچووکەکەی گەڕەکی بەسیرە لەکەرتی غەزە دووبارە دەرگای بەرامبەر سەردانیکەران کردەوە، بەڵام ئەو جارەیان وەک نیشانەیەک کە کاروانی ژیانی ئەحمەد یاسین نیشاندەدات، و منداڵەکانی مەبەستیان لەدووبارە نۆژەنکردنەوەی خانووەکەی بەیارمەتی حەماس، بریتییە لەژیاندنەوەی بیرەوەرییەکانی لەمێشکی جەماوەرە عەرەبی و موسڵمانانەکان، ناساندنی شێوازی ژیانی سومبولی بەرەنگاری فەلەستینی، و خانووەکەی ھەموو شتەکانیئەحمەد یاسینی تێدایە کەشێوازی ژیانی دەردەخەن. منداڵەکای ئەحمەد یاسین گرینگی بەخانوەکەی باوکیان دەدەن، و بەھەمان شێوەی باوکیان پێشوازی لەمیوانەکان دەکەن، و خانووەکە بەشەو و ڕۆژ کراوەیە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠١١|سەردێڕ=خبر فتح منزل الشیخ أحمد یاسین فی غزة للزوار|ناونیشان=https://paltoday.ps/ar/post/110862/خبر-فتح-منزل-الشیخ-أحمد-یاسین-فی-غزة-للزوار|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=فلسطین الیوم|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;

=== ڕۆشنبیری ئیمام ئەحمەد یاسین ===
[[پەڕگە:Three leaders - panoramio.jpg|وێنۆک|وێنەی سێ سەرکردەی فەلەستین]]
ڕابیتەی زانایای فەلەستین لەکەرتی غەزە کتێبێکیان دەرکرد بەناوی (ڕۆشنبیری ئیمامی شەھید ئەحمەد یاسین) ({{بە عەرەبی|ثقافة الإمام الشھید أحمد یاسین}})، کە لەلایەن دکتۆر نەسیم شەحدە یاسین و دکتۆر یەحیا عەلی دەجەنی ئامادەکرابوو، کتێبەکە بەچەند ئەنجامێک گەیشت لەوانە؛ ئەحمەد یاسین دیاردەیەک بووە ھاوشێوەی نەبووە، و بەقوتابخانەیەک دادەندرێت کە کەسانی تەندروست و پەککەوتە تێیدا دەخوێنن، و فێردەبن چۆن زاڵبن بەسەر بێتوانایی جەستە و تەندروستی خراپ، و بێتوانایی ڕاستەقینە بێتوانایی ویست و لاوازی بیروھۆشە.&lt;ref name=&quot;من ھو الشیخ أحمد یاسین؟&quot;/&gt; لەکتێبەکەدا ھاتووە کەیەکێک لە سیفاتەکانی زیرەکی و دەربڕینی ورد بووە، کە لە پێویستییەکانی کەسایەتی سەرکردەیە کە ئەحمەد یاسین ھەیبووە، دیارترینیان کاتێک ساڵی ١٩٨٧ لەزینداندا بوو ڕۆژنامەکان چەند چاوپێکەوتنێکیان لەگەڵ ئەنجامدا بەمەبەستی ناشیرن کردنی لەبەردەم ڕای گشتی جیھانی، لەچاوپێکەوتنێکدا دوای تەقاندنەوەی پاسێک کە بیست و یەکە سەربازی ئیسرائیلی تێدا کوژرا، دەربارەی بۆچوونی دەربارەی تەقینەوەکە پرسیاری لێکرا ئەویش گووتی «من دڵتەنگم لەبەرئەوەی خوێنڕشتن ھەر بەردەوامە». ھەروەھا کتێبەکە ئاماژەی بەوە کردووە کە ئەحمەد یاسین خاوەنی زیرەکییەکی زۆربووە سەرەڕای ئەوەی نەیتوانیوە بەدەست پەڕەکانی کتێب ھەڵبداتەوە، بەزمانی پەڕەکانی ھەڵداوەتەوە، ئەوەش ویستە بەھێزەکەی کۆڵنەدانی نیشاندەدات. لەگەڵ زیادبوونی زانستی ئەحمەد یاسین لەبوارەکانی ئیسلام، زمانی عەرەبی، مێژوو و ئابووری ھەمیشە سودی لەدەوروبەر وەرگرتووە، بۆ ئەوەی ئەو شتانەی لەکتێب فێرنەبووە لە خەڵکەوە فێربببێت، ھەر ئەمەش بووە ھۆی بەدەستھێنانی ڕێزی کەسانی تر.

=== وتەکانی ===
&lt;blockquote&gt;کاتێک تەرازوی ناکۆکییەکان لاسەنگ دەبێت پێویستە ھێزێکی سەربازی ھەبێت دوژمن بەچۆکدا بێنێت.

بەرەنگاربوونەوەی دوژمن باوەڕی مرۆڤی باوەڕدار زیاد دەکات، وەک چۆن ئاگر برێقەدانەوەی زێڕ زیاد دەکات.

ژیانم بۆ کارکردن تەرخان کردووە نەک بۆ نووسین، ئەگەر یەک [[ئایەت]] فێربووم ئەوا خەڵکیش فێردەکەم.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی ئازاری ٢٠٢١|سەردێڕ=تعرف علی ابرز أقوال الشیخ أحمد یاسین|ناونیشان=https://paltoday.ps/ar/post/402135/تعرف-علی-ابرز-أقوال-الشیخ-أحمد-یاسین|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=فلسطین الیوم|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;

باوەڕداران تێشوەکەیان لە خواوە وەردەگرن، پاشان لە ئایینەکەیان، پاشان لە خێزان و براکانیان، ئەوکات چاوەڕوانی سەرکەوتن دەکەن.

ئەگەر ژیانت لە کۆکردنەوەی چەکدا بەسەربرد، کەی بەنیازی جەنگکردنی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=من الأقوال الخالدة للشھید أحمد یاسین|ناونیشان=http://www.saaid.net/mktarat/flasteen/062.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.saaid.net}}&lt;/ref&gt;

من ژیانم خۆشدەوێت بەڵام سەرشۆڕی و ژێردەستەیی ڕەتدەکەمەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=وحِکم|یەکەم=مَقولات|سەردێڕ=مَقولات وحِکم - أشھر وأفضل مقولات و إقتباسات أحمد یاسین|ناونیشان=https://arabic-quotes.com/authors/319/أحمد-یاسین|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=مَقولات وحِکم|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== قوتابخانەی ئەحمەد یاسین ===
لە ٢٢ی تشرینی دووەم ٢٠١١ [[ئیسماعیل ھەنییە]] سەرۆک وەزیرانی پێشووی فەلەستین، لەکەرتی غەزە قوتابخانەیەکی کردەوە بەناوی قوتابخانەی ئەحمەد یاسین، بۆ زیندوو ھێشتنەوەی یادی ئەحمەد یاسین، چونکە ئەو لەژیانیدا مامۆستابوو، لەشەھیدبوونی مامۆستا بوو، لە ھەڵسوکەوتەکانی مامۆستا بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=فلسطین أون لاین|ناونیشان=https://felesteen.ps/|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=فلسطین أون لاین|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئایاری ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210520194347/https://felesteen.ps/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

== ژیانی تایبەتی ==
ساڵی ١٩٦١ ھاوسەرگیری لەگەڵ حەلیمە یاسین کرد، ساڵی ٢٠٢٠ لەتەمەنی ٧٦ ساڵی کۆچی دوایی کرد،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=وفاة زوجة الشھید أحمد یاسین مؤسس حماس|ناونیشان=https://www.aa.com.tr/ar/الدول-العربیة/وفاة-زوجة-الشھید-أحمد-یاسین-مؤسس-حماس/1887640|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.aa.com.tr}}&lt;/ref&gt; و خاوەنی دە منداڵە.

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}

=== کتێبنامە ===
{{refbegin|2}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Zaki |دوایین=Chehab |سەردێڕ=Inside Hamas: The Untold Story of Militants, Martyrs and Spies |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=rWEg6Tfai_oC |ساڵ=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=I.B. Tauris |ژپنک=٩٧٨-١-٨٤٥١١-٣٨٩-٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240426044637/https://books.google.com/books?id=rWEg6Tfai_oC |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Jennifer |دوایین=Jefferis |سەردێڕ=Hamas: Terrorism, Governance, and Its Future in Middle East Politics: Terrorism, Governance, and Its Future in Middle East Politics |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=rzRpCwAAQBAJ&amp;pg=PA50 |ڕێکەوت=١٢ی شوباتی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=ABC-CLIO |ژپنک=٩٧٨-١-٤٤٠٨-٣٩٠٣-٠|پەڕەکان=٥٠–|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240426044640/https://books.google.com/books?id=rzRpCwAAQBAJ&amp;pg=PA50 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kabahā |یەکەم=Muṣṭafá |سەردێڕ=The Palestinian People: Seeking Sovereignty and State |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=QyTCNAEACAAJ |ساڵ=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Lynne Rienner Publishers, Incorporated |ژپنک=٩٧٨-١-٥٨٨٢٦-٨٨٢-٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231219083406/https://books.google.com/books?id=QyTCNAEACAAJ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Ilan |دوایین=Pappe |سەردێڕ=The Biggest Prison on Earth: A History of the Occupied Territories |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=0hm9DwAAQBAJ&amp;pg=PT281 |ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=Oneworld Publications |ژپنک=٩٧٨-١-٧٨٠٧٤-٤٣٣-٩|پەڕەکان=٢٨١–|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240426044451/https://books.google.com/books?id=0hm9DwAAQBAJ&amp;pg=PT281#v=onepage&amp;q&amp;f=false |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}
{{refend}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{پۆلی کۆمنز|Ahmed Yassin|ئەحمەد یاسین}}
* Reports on death
** [http://www.mfa.gov.il/MFA/Terrorism-+Obstacle+to+Peace/Terrorism+and+Islamic+Fundamentalism-/Sheikh+Yassin+killed+in+IDF+attack+22-Mar-2004.htm &quot;IDF strike kills Hamas leader Ahmed Yassin&quot;] (Israeli MFA)
** {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://jerusalemites.org/news/english/mar2004/22.htm |سەردێڕ=Sharon was after the Yassin's murder |ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20041227095408/http://jerusalemites.org/news/english/mar2004/22.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٤|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}
**[http://www.scoop.co.nz/stories/WO0403/S00292.htm &quot;Assassination of Sheik Yasin Opened Pandora's box&quot;]
** [https://www.theguardian.com/flash/0,5860,1175454,00.html Interactive Guide: Sheikh Yassin assassination] – ''[[The Guardian]]''
* Profiles of Yassin
** [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/1695470.stm BBC obituary]
** [https://www.theguardian.com/israel/Story/0,2763,1175854,00.html ''Guardian'' obituary]
* UN Response
** [https://www.nytimes.com/2004/03/26/world/us-vetoes-un-resolution-condemning-israel-for-hamas-killing.html U.S. Vetoes U.N. Resolution Condemning Israel for Hamas Killing]
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|شەڕ|ئیسلام|فەلەستین|زانستی سیاسەت}}
{{پۆلی کۆمنز|Ahmed Yassin}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٦]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٠٤]]
[[پۆل:حەماس]]
[[پۆل:زانا سونییە موسڵمانەکان]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٧]]
[[پۆل:ئەندامانی حەماس]]
[[پۆل:ئەندامە تیرۆرکراوەکانی حەماس]]
[[پۆل:سەرکردەکانی حەماس]]
[[پۆل:ئیسلامییەکانی فەلەستین]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]]
[[پۆل:تیرۆرکردنەکان لە دەوڵەتی فەلەستین]]
[[پۆل:مسوڵمانە سوننە فەلەستینییەکان]]</text>
      <sha1>lwt40t2aaj28pd0wnc3px842mh9gy9h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>١٠ی خاکەلێوە</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185942</id>
    <revision>
      <id>1580692</id>
      <parentid>1520783</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T02:30:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <origin>1580692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1197" sha1="eskk60u1segxsiewu01i8gnviqheets" xml:space="preserve">{{خاکەلێوە}}

'''١٠ی خاکەلێوە''' ١٠ەم ڕۆژی [[ڕۆژژمێری کوردی|ساڵی کوردییە]]. ٣٥٥ ڕۆژی (لە ساڵی ئاسایی) یان ٣٥٦ ڕۆژی (لە [[ساڵی پڕ]]دا) بۆ کۆتاییی ساڵ ماوە.{{بیرخستنەوەی ساڵنامەی کوردی}}

== ڕووداوەکان ==
* [[١٩٤٧]]: [[قازی محەممەد]] لەگەڵ برا و ئامۆزاکەی لە [[مەیدانی چوارچرا]]ی شاری [[مەھاباد]] لەسێدارە دران.

== لەدایکبوونەکان ==

== مردنەکان ==
* [[١٩٤٧]]: [[قازی محەممەد]]، سیاسەتوان، دادوەری کورد و دامەزرێنەر و سەرۆکی [[کۆماری کوردستان]]
* ١٩٤٧: [[سەیفی قازی]]، بازرگان، پێشمەرگەی کورد و وەزیری جەنگی کۆماری کوردستان
* ١٩٤٧: [[سەدری قازی]]، سیاسەتوانی کورد

== بۆنەکان ==
* [[ڕۆژی شەھیدانی کوردستان]]

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

{{ڕۆژەکانی ساڵی کوردی}}
{{ڕۆژژمێر-کۆلکە}}

[[پۆل:ڕۆژەکانی خاکەلێوە]]</text>
      <sha1>eskk60u1segxsiewu01i8gnviqheets</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>١٥ی خاکەلێوە</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185947</id>
    <revision>
      <id>1580688</id>
      <parentid>1521603</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T02:20:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>/* مردنەکان */</comment>
      <origin>1580688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1118" sha1="rzhhnr3jgoo3szqx6f7tiil8hosjw4k" xml:space="preserve">{{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
{{خاکەلێوە}}

'''١٥ی خاکەلێوە''' ١٥ەم ڕۆژی [[ڕۆژژمێری کوردی|ساڵی کوردییە]]. ٣٥٠ ڕۆژی (لە ساڵی ئاسایی) یان ٣٥١ ڕۆژی (لە [[ساڵی پڕ]]دا) بۆ کۆتاییی ساڵ ماوە.{{بیرخستنەوەی ساڵنامەی کوردی}}

== ڕووداوەکان ==

== لەدایکبوونەکان ==

== مردنەکان ==
[[٢٠٢٦]]: [[وەحید بەنی عامریان]]، بەندکراوی سیاسیی کورد&lt;ref&gt;[https://iranhrs.org/%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%9F/ زندانی سیاسی وحید بنی عامریان کیست؟ در تاریخ ۱۵ فروردین‌ماه ۱۴۰۵ اعدام شد.]&lt;/ref&gt;

== بۆنەکان ==

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

{{ڕۆژەکانی ساڵی کوردی}}
{{ڕۆژژمێر-کۆلکە}}

[[پۆل:ڕۆژەکانی خاکەلێوە]]</text>
      <sha1>rzhhnr3jgoo3szqx6f7tiil8hosjw4k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580690</id>
      <parentid>1580688</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T02:22:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>/* مردنەکان */</comment>
      <origin>1580690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1120" sha1="gj0cre7oinajz05e85u62jpls58pin2" xml:space="preserve">{{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
{{خاکەلێوە}}

'''١٥ی خاکەلێوە''' ١٥ەم ڕۆژی [[ڕۆژژمێری کوردی|ساڵی کوردییە]]. ٣٥٠ ڕۆژی (لە ساڵی ئاسایی) یان ٣٥١ ڕۆژی (لە [[ساڵی پڕ]]دا) بۆ کۆتاییی ساڵ ماوە.{{بیرخستنەوەی ساڵنامەی کوردی}}

== ڕووداوەکان ==

== لەدایکبوونەکان ==

== مردنەکان ==
* [[٢٠٢٦]]: [[وەحید بەنی عامریان]]، بەندکراوی سیاسیی کورد&lt;ref&gt;[https://iranhrs.org/%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%9F/ زندانی سیاسی وحید بنی عامریان کیست؟ در تاریخ ۱۵ فروردین‌ماه ۱۴۰۵ اعدام شد.]&lt;/ref&gt;

== بۆنەکان ==

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

{{ڕۆژەکانی ساڵی کوردی}}
{{ڕۆژژمێر-کۆلکە}}

[[پۆل:ڕۆژەکانی خاکەلێوە]]</text>
      <sha1>gj0cre7oinajz05e85u62jpls58pin2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580691</id>
      <parentid>1580690</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T02:22:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1580691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1049" sha1="dhsywyu8tts9b0m1yla7kkvy8pjs2ht" xml:space="preserve">{{خاکەلێوە}}

'''١٥ی خاکەلێوە''' ١٥ەم ڕۆژی [[ڕۆژژمێری کوردی|ساڵی کوردییە]]. ٣٥٠ ڕۆژی (لە ساڵی ئاسایی) یان ٣٥١ ڕۆژی (لە [[ساڵی پڕ]]دا) بۆ کۆتاییی ساڵ ماوە.{{بیرخستنەوەی ساڵنامەی کوردی}}

== ڕووداوەکان ==

== لەدایکبوونەکان ==

== مردنەکان ==
* [[٢٠٢٦]]: [[وەحید بەنی عامریان]]، بەندکراوی سیاسیی کورد&lt;ref&gt;[https://iranhrs.org/%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%9F/ زندانی سیاسی وحید بنی عامریان کیست؟ در تاریخ ۱۵ فروردین‌ماه ۱۴۰۵ اعدام شد.]&lt;/ref&gt;

== بۆنەکان ==

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

{{ڕۆژەکانی ساڵی کوردی}}
{{ڕۆژژمێر-کۆلکە}}

[[پۆل:ڕۆژەکانی خاکەلێوە]]</text>
      <sha1>dhsywyu8tts9b0m1yla7kkvy8pjs2ht</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>١١ی گوڵان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185974</id>
    <revision>
      <id>1580420</id>
      <parentid>1520965</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:48:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <origin>1580420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1020" sha1="b3tcctqnsn3aun6q87hbkirdkmh05zm" xml:space="preserve">{{گوڵان}}

'''١١ی گوڵان''' ٤٢ەم ڕۆژی [[ڕۆژژمێری کوردی|ساڵی کوردییە]]. ٣٢٣ ڕۆژی (لە ساڵی ئاسایی) یان ٣٢٤ ڕۆژی (لە [[ساڵی پڕ]]دا) بۆ کۆتاییی ساڵ ماوە.{{بیرخستنەوەی ساڵنامەی کوردی}}

== ڕووداوەکان ==
* [[١٩٠٩]]: [[محەممەدعەلی شا]] فەرمانی لێبوردنی گشتی و زیندووکردنەوەی مەشرووتەی دەرکرد و ڕێکەوتی بەڕێوەچوونی ھەڵبژاردنی [[ئەنجومەنی ڕاوێژی نیشتمانی]] دیار کرد.

== لەدایکبوونەکان ==
* [[١٨٩٣]]: سیاسەتوان، دادوەری کورد و سەرۆکی [[کۆماری کوردستان]]

== مردنەکان ==

== بۆنەکان ==
* [[ڕۆژی جیھانیی کرێکاران]]

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

{{ڕۆژەکانی ساڵی کوردی}}
{{ڕۆژژمێر-کۆلکە}}

[[پۆل:ڕۆژەکانی گوڵان]]</text>
      <sha1>b3tcctqnsn3aun6q87hbkirdkmh05zm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580421</id>
      <parentid>1580420</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:48:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <origin>1580421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1050" sha1="tfgk18eia2c77ggcluo19x7jlfsgjrq" xml:space="preserve">{{گوڵان}}

'''١١ی گوڵان''' ٤٢ەم ڕۆژی [[ڕۆژژمێری کوردی|ساڵی کوردییە]]. ٣٢٣ ڕۆژی (لە ساڵی ئاسایی) یان ٣٢٤ ڕۆژی (لە [[ساڵی پڕ]]دا) بۆ کۆتاییی ساڵ ماوە.{{بیرخستنەوەی ساڵنامەی کوردی}}

== ڕووداوەکان ==
* [[١٩٠٩]]: [[محەممەدعەلی شا]] فەرمانی لێبوردنی گشتی و زیندووکردنەوەی مەشرووتەی دەرکرد و ڕێکەوتی بەڕێوەچوونی ھەڵبژاردنی [[ئەنجومەنی ڕاوێژی نیشتمانی]] دیار کرد.

== لەدایکبوونەکان ==
* [[١٨٩٣]]: [[قازی محەممەد]]، سیاسەتوان، دادوەری کورد و سەرۆکی [[کۆماری کوردستان]]

== مردنەکان ==

== بۆنەکان ==
* [[ڕۆژی جیھانیی کرێکاران]]

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

{{ڕۆژەکانی ساڵی کوردی}}
{{ڕۆژژمێر-کۆلکە}}

[[پۆل:ڕۆژەکانی گوڵان]]</text>
      <sha1>tfgk18eia2c77ggcluo19x7jlfsgjrq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580423</id>
      <parentid>1580421</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:52:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>/* مردنەکان */</comment>
      <origin>1580423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1204" sha1="0bxkro14qoal2e1id3c0yfq8mp2v726" xml:space="preserve">{{گوڵان}}

'''١١ی گوڵان''' ٤٢ەم ڕۆژی [[ڕۆژژمێری کوردی|ساڵی کوردییە]]. ٣٢٣ ڕۆژی (لە ساڵی ئاسایی) یان ٣٢٤ ڕۆژی (لە [[ساڵی پڕ]]دا) بۆ کۆتاییی ساڵ ماوە.{{بیرخستنەوەی ساڵنامەی کوردی}}

== ڕووداوەکان ==
* [[١٩٠٩]]: [[محەممەدعەلی شا]] فەرمانی لێبوردنی گشتی و زیندووکردنەوەی مەشرووتەی دەرکرد و ڕێکەوتی بەڕێوەچوونی ھەڵبژاردنی [[ئەنجومەنی ڕاوێژی نیشتمانی]] دیار کرد.

== لەدایکبوونەکان ==
* [[١٨٩٣]]: [[قازی محەممەد]]، سیاسەتوان، دادوەری کورد و سەرۆکی [[کۆماری کوردستان]]

== مردنەکان ==
[[١٩٧٩]]: [[مورتەزا موتەھەری]]، زانای ئایینی، فەیلەسوف، بیرمەند و نووسەری شیعەی ئێرانی

== بۆنەکان ==
* [[ڕۆژی جیھانیی کرێکاران]]

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

{{ڕۆژەکانی ساڵی کوردی}}
{{ڕۆژژمێر-کۆلکە}}

[[پۆل:ڕۆژەکانی گوڵان]]</text>
      <sha1>0bxkro14qoal2e1id3c0yfq8mp2v726</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580493</id>
      <parentid>1580423</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T20:02:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}}</comment>
      <origin>1580493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1262" sha1="9biiazdfporj29zoooowcw64l1e5lvp" xml:space="preserve">{{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}}
{{گوڵان}}

'''١١ی گوڵان''' ٤٢ەم ڕۆژی [[ڕۆژژمێری کوردی|ساڵی کوردییە]]. ٣٢٣ ڕۆژی (لە ساڵی ئاسایی) یان ٣٢٤ ڕۆژی (لە [[ساڵی پڕ]]دا) بۆ کۆتاییی ساڵ ماوە.{{بیرخستنەوەی ساڵنامەی کوردی}}

== ڕووداوەکان ==
* [[١٩٠٩]]: [[محەممەدعەلی شا]] فەرمانی لێبوردنی گشتی و زیندووکردنەوەی مەشرووتەی دەرکرد و ڕێکەوتی بەڕێوەچوونی ھەڵبژاردنی [[ئەنجومەنی ڕاوێژی نیشتمانی]] دیار کرد.

== لەدایکبوونەکان ==
* [[١٨٩٣]]: [[قازی محەممەد]]، سیاسەتوان، دادوەری کورد و سەرۆکی [[کۆماری کوردستان]]

== مردنەکان ==
[[١٩٧٩]]: [[مورتەزا موتەھەری]]، زانای ئایینی، فەیلەسوف، بیرمەند و نووسەری شیعەی ئێرانی

== بۆنەکان ==
* [[ڕۆژی جیھانیی کرێکاران]]

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

{{ڕۆژەکانی ساڵی کوردی}}
{{ڕۆژژمێر-کۆلکە}}

[[پۆل:ڕۆژەکانی گوڵان]]</text>
      <sha1>9biiazdfporj29zoooowcw64l1e5lvp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماکۆتۆ شینکای</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187255</id>
    <revision>
      <id>1580403</id>
      <parentid>1580303</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:03:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]])</comment>
      <origin>1580403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53288" sha1="gve6t3kjexpq2otncfp2t17x564goat" xml:space="preserve">{{وەسف|دەرھێنەرێکی ئەنیمێی ژاپۆنی}}
{{Infobox person
| name = ماکۆتۆ شینکای
| native_name = {{Nobold|新海 誠}}
| image = Makoto Shinkhai in Moscow.JPG
| caption = شینکای لە مۆسکۆ، ٢٠١٣
| birth_name = ماکۆتۆ نیتسوو
| birth_date = {{ڕۆژی لەدایکبوون و تەمەن|١٩٧٣|٢|٩}}
| birth_place = [[کۆومی، ناگانۆ|کۆومی]]، [[ژاپۆن]]
| occupation = [[دروستکەری ئەنیمەیشن]]، [[فیلمسازی|فیلمساز]]، [[مانگاکا|ھونەرمەندی مانگا]]
| education = [[زانکۆی چوۆ]]
| nationality = ژاپۆنی
| spouse = چیێکۆ میساکا
| website = {{ناونیشان|http://shinkaimakoto.jp}}
| known_for = ''[[دەنگەکانی ئەستێرەیەکی دوور]]''{{ھن}}''[[ئەو شوێنەی لە ڕۆژانی سەرەتاماندا بەڵێنی پێ داین]]''{{ھن}}''[[٥ سانتیمەتر لە چرکەیەکدا]]''{{ھن}}''[[ئەو منداڵانەی کە دوای دەنگە ونبووەکان دەکەون]]''{{ھن}}''[[باخچەی وشەکان]]''{{ھن}}''[[ناوی تۆ]]''{{ھن}}''[[ئاو و ھەوا لەگەڵ تۆ دەگۆڕم]]''
| signature = Signature of Makoto Shinkai (without &quot;Thank you&quot; remark).svg
}}
{{Nihongo|'''ماکۆتۆ نیتسوو'''|新津 誠|نیتسوو ماکۆتۆ|لەدایکبووی ٩ی شوباتی ١٩٧٣}}، ھەروەھا بە {{Nihongo|'''ماکۆتۆ شینکای'''|新海 誠|شینکای ماکۆتۆ}} ناسراوە، [[دروستکەری ئەنیمەیشن]]، [[فیلمسازی|فیلمساز]] و [[مانگاکا|ھونەرمەندێکی مانگا]]ی ژاپۆنییە، کە زیاتر بە دەرھێنانی [[ناوی تۆ]]، کە [[پێڕستی پڕداھاتترین فیلمە ئەنیمێیەکان|سێیەمین پڕداھاتترین فیلمی ئەنیمەیشنی نەمرە]]&lt;ref name=&quot;Independent.co.uk&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/news/your-name-spirited-away-highest-grossing-anime-of-all-time-a7530876.html|سەردێڕ='Your Name' beats 'Spirited Away' to become highest-grossing anime ever|newspaper=[[The Independent]]|دوایین=Shepherd|یەکەم=Jack|ڕێکەوت=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171210180022/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/news/your-name-spirited-away-highest-grossing-anime-of-all-time-a7530876.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt; و ''[[ئاو و ھەوا لەگەڵ تۆ دەگۆڕم]]'' (٢٠١٩)، لەنێوان کارەکانی تریش وەک ''[[باخچەی وشەکان]]، [[ئەو منداڵانەی کە دوای دەنگە ونبووەکان دەکەون]]'' و ''[[٥ سانتیمەتر لە چرکەیەکدا]]'' ناسراوە. شینکای لەلایەن ''[[ڤارایتی]]'' بە یەک لەو ١٠ ئەنیمەیتەرەی کە لە ٢٠١٦ سەیر بکرێن ژمێردرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://variety.com/gallery/10-animators-to-watch-2016/#!8/makoto-shinkai-10-animators-to-watch|سەردێڕ=Makoto Shinkai – 'Distant Star' creator now in view|وێبگە=Variety|ڕێکەوت=٥ی ئایاری ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160513003731/http://variety.com/gallery/10-animators-to-watch-2016/#!8/makoto-shinkai-10-animators-to-watch|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئایاری ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;

== ژیان ==
شینکای خەڵکی [[ناگانۆ (پارێزگا)|پارێزگای ناگانۆ]]یە، کە [[وێژەی ژاپۆنی]]ی لە [[زانکۆی چوۆ]] خوێندووە، لەوێ ئەندامی ناوەندی وێژەی مناڵان بووە و وێنەی کتێبەکانی کێشاوە. شینکای بە دروستکردنی ئەو [[مانگا (کۆمیک)|مانگا]]، ئەنیمێ و [[ڕۆمان]]انەی کە لە قوتابخانەی ناوەندیدا نمایشی کردبوون شوێنی حەزەکەی دەکەوێت. ئەو فیلمە ئەنیمێیانەی کە شینکای حەزی لێیانە ئەمانەن: ''[[قەڵایەک لە ئاسمان]]''، ''[[ناواسیکای دۆڵی با]]'' و ''[[قەڵاکەی کاگلیۆسترۆ]]ی'' [[ھایاو میازاکی]]، ''[[کۆتاییی ئیڤانجیلیۆن]]ی'' [[ھیدیاکی ئاننۆ]] و ''[[پاتلەیبەر ٢]]ی'' [[مامۆروو ئۆشی]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Taylor-Foster |یەکەم١=Kim |سەردێڕ='Your Name' Creator Is Approving Scripts For JJ Abrams Remake |ناونیشان=https://www.fandom.com/articles/your-name-jj-abrams-remake |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ئیش=Fandom |ڕێکەوت=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

شینکای لە چەندین ھەڵسەنگاندندا بە «میازاکیی نوێ» ناوی براوە،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.theguardian.com/film/2016/nov/09/makoto-shinkai-director-anime-your-name|سەردێڕ=Makoto Shinkai: Could the anime director be cinema's 'new Miyazaki'?|newspaper=[[گاردیان]]|دوایین=Rose|یەکەم=Steve|ڕێکەوت=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180811003948/https://www.theguardian.com/film/2016/nov/09/makoto-shinkai-director-anime-your-name|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2016/12/04/movies/the-anime-master-of-missed-connections-makes-strong-contact-in-japan.html|سەردێڕ=The Anime Master of Missed Connections Makes Strong Contact in Japan|newspaper=[[نیویۆرک تایمز]]|دوایین=Rich|یەکەم=Motoko|ڕێکەوت=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180811002531/https://www.nytimes.com/2016/12/04/movies/the-anime-master-of-missed-connections-makes-strong-contact-in-japan.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt; لەنێویاندا ئەوانەی ئەنیمێ ئادڤۆکەیتز و ئاکتیڤ ئەیمێن&lt;!--—comparisons he calls an &quot;overestimation&quot;--&gt;.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://activeanime.com/html/2005/09/27/makoto-shinkai-the-place-promised-in-our-early-days-director/ |سەردێڕ=Makoto Shinkai – 'The Place Promised in Our Early Days' Director |ئیش=Active Anime |ڕێکەوت=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٥|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181008061506/http://activeanime.com/html/2005/09/27/makoto-shinkai-the-place-promised-in-our-early-days-director}}&lt;!-- http://www.activeanime.com/html/content/view/1000/2/ --&gt;&lt;/ref&gt;

شینکای ھاوسەرگیریی لەگەڵ بەرھەمھێنەر و خانمەکتەری خانەنشین چیێکۆ میساکا کردووە، کە ڕۆڵی لە فیلمەکان لەنێویشیاندا ''[[ڤێرسس(فیلمی ٢٠٠٠)|ڤێرسس]]ی'' [[ڕیووھێی کیتاموورا]] بینیوە؛ کچێکیان بەناوی چیز نیتسوو ھەیە، کە خانمەکتەرێکی بچکۆلەیە و لەدایکبووی ٢٠١٠یە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nikkan-gendai.com/articles/view/geinox/191829/|سەردێڕ=君の名は。」新海誠監督の妻は女優・三坂知絵子だった|trans-title='Your Name' director Makoto Shinkai's wife, Misaka Chieko, was an actress|زمان=ja|وێبگە=[[Kodansha|Nikkan Gendai]]|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180308231605/https://www.nikkan-gendai.com/articles/view/geinox/191829/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.animenewsnetwork.com/interest/2018-06-23/anime-director-makoto-shinkai-daughter-chise-niitsu-gets-1st-starring-film-role/.132915|سەردێڕ=Anime Director Makoto Shinkai's Daughter Chise Niitsu Gets 1st Starring Film Role|وێبگە=Anime News Network|دوایین=Sherman|یەکەم=Jennifer|ڕێکەوت=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180811034848/https://www.animenewsnetwork.com/interest/2018-06-23/anime-director-makoto-shinkai-daughter-chise-niitsu-gets-1st-starring-film-role/.132915|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;

ھەسارۆچکەی [[٥٥٢٢٢ ماکۆتۆشینکای]] بە ناوی ئەمەوە ناونراوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=55222|سەردێڕ=JPL Small-Body Database Browser — 55222 Makotoshinkai (2001 RP63)|بڵاوکەرەوە=[[ناسا]]|ڕێکەوت=١٢ی ئەیلوولی ٢٠٠١|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180412073334/https://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=55222|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی نیسانی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;

== پیشە ==
دوای ئەوەی لە ئازاری ١٩٩٦ بەشی وێژەی [[زانکۆی چوۆ]] تەواو دەکات،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=新海誠監督×川田十夢氏、母校で対談 {{!}} 中央大学グローバル人材育成推進事業|ناونیشان=http://globalization.chuo-u.ac.jp/global_person/special/taidan4/|وێبگە=globalization.chuo-u.ac.jp|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئایاری ٢٠٢٠}}&lt;/ref&gt; ئیشێکی لە [[فالکام]]، کە کۆمپانیایەکی [[کایەی ڤیدیۆیی]]یە دەست کەوت و لەوێ بۆ ماوەی پێنج ساڵ کاری کرد و ڤیدیۆ کلیپی بۆ کایەکان و لەگەڵیشیدا گرافیک دیزایینی بۆ ناوەڕۆکی وێب دروست دەکرد.&lt;ref name=&quot;ANN Interview 2011&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.animenewsnetwork.com/interview/2011-08-16/interview-makoto-shinkai|سەردێڕ=Interview: Makoto Shinkai|بڵاوکەرەوە=[[ھێڵی ھەواڵی ئەنیمێ]]|دوایین=Manry|یەکەم=Gia|ڕێکەوت=١٧ی ئابی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150217085711/http://www.animenewsnetwork.com/interview/2011-08-16/interview-makoto-shinkai|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی شوباتی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt; شینکای لەم ماوەیە چاوی بە [[تێنمۆن (ئاوازدانەر)|تێنمۆن]]ی ئاوازدانەر کەوت، کە دواتر چەندین مۆسیقای بۆ فیلمەکانی شینکای تۆمار کرد.

شینکای لە ١٩٩٩، ''[[ئەو و پشیلەکەی]]ی'' بڵاو کردەوە، کە پارچەیەکی کورتی پێنج خولەکیی ڕەش و سپی بوو. فیلمەکە چەندین خەڵاتی بەدەست ھێنا، لەنێویشیاندا گراند پڕایز لە ١٢یەمین پێشبڕکێی دۆگا سی جی ئەنیمەیشن (٢٠٠٠). دۆگا کۆمپانیایەکی سەربەخۆی قازانجنەویستە کە بۆ ھاندان بە نەرمامێر و ئامۆژگاری بۆ ئەو ئەنیمەیتەرانەی کە لە ئاستی سەرەتادان دروست بووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.doga.co.jp/english/top.html|سەردێڕ=Project Team DoGA|وێبگە=DoGA|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090807070720/http://www.doga.co.jp/english/top.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئابی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt; ئەم کورتەفیلمە ژیانی پشیلەیەک بەتەواوی لە ڕوانگەی پشیلەکەوە دەگێڕێتەوە، کە کات لەگەڵ خاوەنەکەی کە کچێکی گەنجە تێدەپەڕێنێت.

شینکای دوای بەدەستھێنانی گراند پڕایز، سەبارەت بە درێژەدان دەستی بە بیرکردنەوە کرد لەکاتێکدا بەردەوام بوو لە کارکردن بۆ فالکام. لە حوزەیرانی ٢٠٠٠، شینکای ئیلھامێکی بۆ ھات تا بە کێشانی وێنەی کچێک لە کابینەیەکی فڕۆکەوانیدا کە [[مۆبایل]]ێکی ھەڵگرتووە دەست بە ''[[دەنگەکانی ئەستێرەیەکی دوور]]'' بکات. دوای ماوەیەک، لەلایەن ''مانگا زوو'' (کە لەمڕۆدا ئەپلیکەیشنێکی مۆبایلە ھۆشمەندەکانە) پەیوەندیی پێوە کرا کە بە پێدانی یارمەتییەک پێشنیاری کارکردنیان لەگەڵی پێشکەش کرد تا بیرۆکەکەی بگۆڕن بۆ ئەنیمێیەک کە بتوانن بیفرۆشن. لە ئایاری ٢٠٠١، وازی لە پیشەکەی فالکام ھێنا و دەستی بە کارکردن لەسەر ''دەنگەکان'' کرد. شینکای لە چاوپێکەوتنێکدا، ئاماژەی بەوە دا کە بەرھەمھێنانەکە نزیکەی حەوت مانگ لە کاری جددیی خایاند.&lt;ref name=&quot;ANN Interview 2011&quot;/&gt;

''دەنگەکانی ئەستێرەیەکی دوور''، ''[[ئەو شوێنەی لە ڕۆژانی سەرەتاماندا بەڵێنی پێ داین]]ی'' بەدوادا ھات، کە فیلمێکی ٩٠ خولەکییە و لە ٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٤ لە سەرتاسەری ژاپۆن بڵاو کرایەوە. فیلمەکە بە ڕەخنەوە ستایش کرا، و چەندین شانازیشی بەدەست ھێنا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.japanspeakerbureau.com/en/speakers/makoto-shinkai/|سەردێڕ=Makoto Shinkai|بڵاوکەرەوە=Japan Speaker Bureau|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180810235424/https://www.japanspeakerbureau.com/en/speakers/makoto-shinkai/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.seattletimes.com/entertainment/movies/glowing-visuals-sweetly-emotional-tale-mark-strong-anime-feature-debut/|سەردێڕ=Glowing visuals, sweetly emotional tale mark strong anime feature debut|newspaper=[[The Seattle Times Company|The Seattle Times]]|دوایین=Shannon|یەکەم=Jeff|ڕێکەوت=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٥|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180810235713/https://www.seattletimes.com/entertainment/movies/glowing-visuals-sweetly-emotional-tale-mark-strong-anime-feature-debut/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt; پڕۆژەی دواتری شینکای ''[[٥ سانتیمەتر لە چرکەیەکدا]]'' بوو کە بۆ یەکەم جار لە ٣ی ئازاری ٢٠٠٧ بڵاو کرایەوە. فیلمەکە لە سێ کورتەفیلم پێکھاتووە کە ئەمانەن: ''گوڵی داری گێلاس''، ''ئاسمانگەڕ''، و ''٥ سانتیمەتر لە چرکەیەکدا''.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://variety.com/2008/film/reviews/five-centimeters-per-second-1200536043/|سەردێڕ=Five Centimeters Per Second|magazine=[[ڤارایتی|Variety]]|دوایین=Scheib|یەکەم=Ronnie|ڕێکەوت=٦ی ئازاری ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141224232641/http://variety.com/2008/film/reviews/five-centimeters-per-second-1200536043/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt; کۆی ماوەی کاتەکە نزیکەی ٦٣ خولەکە. لە ئەیلوولی ٢٠٠٧ ڕۆژنامەی سەرەکیی ناگانۆ، ''شینانۆ ماینیچی شینبوون'' ئەنیمەیشنێکی بازرگانیی تەلەڤیزیۆینیی شینکایی بڵاو کردەوە.

شینکای وەک پشوویەکی دوای تەواوکردنی ''٥ سانتیمەتر لە چرکەیەکدا''، ٢٠٠٨ی لە لەندەن بەسەر برد. لە ٢٠٠٩ گەڕایەوە ژاپۆن تا دەست بە کاری پڕۆژەی دواتری بکات. لە کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩ دوو بیرۆکەی وێنەکێشانی بۆ ئەم فیلمە بڵاو کردەوە. شینکای ئاماژەی بەوە دا کە دەبێتە درێژترین فیلمی ئەنیمەیشنی کە تا ئەمڕۆ دروستی کردبێت، و چیرۆکەکەی بە فیلمێکی گورجوگۆڵی ئەنیمەیشن وەسف کردووە کە لەسەر سەرکێشی، ئاکشن و خۆشەویستیی کچێکی ڕووخۆش و بوێر لە گەشتێک تا بڵێت «ماڵاوا» چەقی گرتووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.animenewsnetwork.com/news/2009-12-24/distant-star-shinkai-posts-images-from-next-anime/ |سەردێڕ=Distant Star's Shinkai Posts Images for Next Anime |بڵاوکەرەوە=Anime News Network |دوایین=Loo |یەکەم=Egan |ڕێکەوت=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100819131217/http://www.animenewsnetwork.com/news/2009-12-24/distant-star-shinkai-posts-images-from-next-anime |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئابی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt; لە تشرینی دووەمی ٢٠١٠، شینکای ئەوەی ئاشکرا کرد کە کاری دواتری بە ناونیشانی ''[[ئەو منداڵانەی کە دوای دەنگە ونبووەکان دەکەون|ئەو منداڵانەی کە لە قووڵایییەکی زۆرەوە دوای دەنگە ونبووەکان دەکەون]]'' دەبێت. تڕەیلەرێک لە ٩ی تشرینی دووەم بڵاو کرایەوە، و فیلمەکەش لە ٧ی ئایاری ٢٠١١ بڵاو کرایەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.animenewsnetwork.com/news/2010-11-02/paradise-kiss-mardock-scramble-gon-promos-streamed |سەردێڕ=Paradise Kiss, Mardock Scramble, Gon Promos Streamed (Makoto Shinkai's latest work, Hoshi o Ou Kodomo, to have teaser on November 9) |بڵاوکەرەوە=Anime News Network |دوایین=Loo |یەکەم=Egan |ڕێکەوت=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101104052331/http://www.animenewsnetwork.com/news/2010-11-02/paradise-kiss-mardock-scramble-gon-promos-streamed |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.animenewsnetwork.com/news/2010-11-09/makoto-shinkai-hoshi-o-ou-kodomo-teaser-posted-in-hd |سەردێڕ=Makoto Shinkai's Hoshi o Ou Kodomo Teaser Posted in HD |بڵاوکەرەوە=Anime News Network |دوایین=Loo |یەکەم=Egan |ڕێکەوت=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101110204834/http://www.animenewsnetwork.com/news/2010-11-09/makoto-shinkai-hoshi-o-ou-kodomo-teaser-posted-in-hd |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;

فیلمی دواتری ''[[باخچەی وشەکان]]'' بوو کە لە ٣١ی ئایاری ٢٠١٣ بڵاو کرایەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.digitaljournal.com/article/350036|سەردێڕ=Video: Japanese anime movie 'Garden of Words' 5-min preview|بڵاوکەرەوە=Digital Journal|ڕێکەوت=١٢ی ئایاری ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141104005750/http://www.digitaljournal.com/article/350036|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;

لە ٢٦ی ئابی ٢٠١٦، شینکای ''[[ناوی تۆ]]ی'' بڵاو کردەوە. ھەڵسەنگاندنەکانی فیلمەکە ئەرێنی بوون،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.metacritic.com/movie/your-name|سەردێڕ='Your Name.' Reviews|بڵاوکەرەوە=[[مێتاکریتیک]]|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180625184332/http://www.metacritic.com/movie/your-name|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt; لەنێویشیاندا ھەڵسەنگاندنی توێژەری میدیا، ڕام پارکاش دڤێڤیدی ھەبوو،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Dwivedi|یەکەم=Ram Prakash|ڕێکەوت=٢٠٢٠|سەردێڕ=Your Name: A Study of Imagery and Post-Postmodernity in Cinema|ناونیشان=http://rgdoi.net/10.13140/RG.2.2.30776.98565|doi=10.13140/RG.2.2.30776.98565}}&lt;/ref&gt; کە فیلمەکەی بە چیرۆکەکەی، ئەندێشەکەی، ئەنیمەیشنەکەی، مۆسیقاکەی، کێشە سۆزدارییەکەی، و بەکارھێنانی شارەزایانەی بابەتەکانی پێش پێشنوێگەری وەسف کرد. ھەروەھا فیلمەکە سەرکەوتنێکی بازرگانیش بوو، کە بووە [[پێڕستی پڕداھاتترین فیلمەکان لە ژاپۆن|پێنجەم پڕداھاتترین فیلمی نەمر لە ژاپۆن]]. پاشان تا ٢٠١٩ و بە پێشدانەوەی ''[[ڕووحە ڕفێنراوەکە]]ی'' ھایاو میازاکی، فیلمەکە بووە [[پێڕستی پڕداھاتترین فیلمە ئەنیمێیەکان|پڕداھاتترین فیلمی ئەنیمێ]]ی نەمر لە سەرتاسەری جیھاندا.&lt;ref name=&quot;Independent.co.uk&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/news/how-anime-your-name-became-an-phenomenon-969255|سەردێڕ=How Anime 'Your Name' Became an Unlikely Phenomenon|magazine=[[ھۆلیوود ڕیپۆرتەر]]|دوایین=Blair|یەکەم=Gavin J.|ڕێکەوت=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171020175606/http://www.hollywoodreporter.com/news/how-anime-your-name-became-an-phenomenon-969255|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt; پڕۆژەی دواتری شینکای ''[[ئاو و ھەوا لەگەڵ تۆ دەگۆڕم]]'' بوو کە لە ١٩ی تەممووزی ٢٠١٩ لە ژاپۆن بڵاو کرایەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://entertainment.inquirer.net/226516/anime-directors-mamoru-hosoda-makoto-shinkai-working-new-films|سەردێڕ=Anime directors Mamoru Hosoda, Makoto Shinkai working on new films|وێبگە=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer.net]]|دوایین=Bayle|یەکەم=Alfred|ڕێکەوت=١٨ی ئایاری ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171126151124/https://entertainment.inquirer.net/226516/anime-directors-mamoru-hosoda-makoto-shinkai-working-new-films|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|magazine=Variety|ناونیشان=https://variety.com/2018/film/asia/your-name-director-makoto-shinkai-weathering-1203092067/|سەردێڕ='Your Name' Director Makoto Shinkai Readies 'Weathering'|دوایین=Schilling|یەکەم=Mark|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181219043932/https://variety.com/2018/film/asia/your-name-director-makoto-shinkai-weathering-1203092067/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;

== کارەکان ==
=== فیلم ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|- style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot;|ناونیشان
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; |ساڵ
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;5&quot; |متمانەپێکراو وەک
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; |ڕۆڵ
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; |تێبینییەکان
|-
! scope=&quot;col&quot;| [[دەرھێنەری فیلم|دەرھێنەر]]
! scope=&quot;col&quot;| نووسەر
! scope=&quot;col&quot;| [[بەرھەمھێنەری فیلم|بەرھەمھێنەر]]
! scope=&quot;col&quot;| ھی تر
! scope=&quot;col&quot;| [[ئەکتەر]]
|-
! scope=row| ''The World be Enclosed''{{ھن}}(囲まれた世界 ''کاکۆمارێتا سێکای'')
| ١٩٩٨
| {{Yes}}
| style=&quot;background:#d3d3d3;&quot;|
| style=&quot;background:#d3d3d3;&quot;|
| {{Yes|ئەنیمەیتەر}}
| style=&quot;background:#d3d3d3;&quot;|
| style=&quot;background:#d3d3d3;&quot;|
| [[کورتەفیلم]]
|-
! scope=row| ''جیھانەکانی تر''{{ھن}}(遠い世界 ''تۆی سێکای'')
| ١٩٩٨
| {{Yes}}
| style=&quot;background:#d3d3d3;&quot;|
| style=&quot;background:#d3d3d3;&quot;|
| {{Yes|ئەنیمەیتەر}}
| style=&quot;background:#d3d3d3;&quot;|
| style=&quot;background:#d3d3d3;&quot;|
| کورتەفیلم
|-
! scope=row| ''[[ئەو و پشیلەکەی]]''{{ھن}}(彼女と彼女の猫 ''کانۆجۆ تۆ کانۆجۆ نۆ نیکۆ'')
| ١٩٩٩
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| style=&quot;background:#d3d3d3;&quot;|
| {{Yes|ئەنیمەیتەر}}
| {{Yes}}
| پشیلەکەی ([[نواندنی دەنگی]])
| کورتەفیلم
|-
! scope=row| ''[[دەنگەکانی ئەستێرەیەکی دوور]]''{{ھن}}(ほしのこえ ''ھۆسی نۆ کۆیێ'')
| ٢٠٠٢
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes|ئەنیمەیتەر}}
| {{Yes}}
| نۆبۆروو تێراوۆ (نواندنی دەنگی)
| کورتەفیلم
|-
! scope=row| ''[[میننا نۆ ئووتا]]'': «ئێگاوۆ»{{ھن}}(みんなのうた「笑顔」)
| ٢٠٠٣
| {{Yes}}
| style=&quot;background:#d3d3d3;&quot;|
| style=&quot;background:#d3d3d3;&quot;|
| style=&quot;background:#d3d3d3;&quot;|
| style=&quot;background:#d3d3d3;&quot;|
| style=&quot;background:#d3d3d3;&quot;|
| کورتەفیلم
|-
! scope=row| ''[[ئەو شوێنەی لە ڕۆژانی سەرەتاماندا بەڵێنی پێ داین]]''{{ھن}}(雲のむこう、約束の場所 ''کومۆ نۆ موکۆ، یاکوسۆکوو نۆ باشۆ'')
| ٢٠٠٤
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes|
* ستۆریبۆردەکان
* نیگارکێشیی باکگراوند
* دیزایین
* ئاوازی شیعری گۆرانی}}
| style=&quot;background:#d3d3d3;&quot;|
| style=&quot;background:#d3d3d3;&quot;|
|
|-
! scope=row| ''[[٥ سانتیمەتر لە چرکەیەکدا]]''{{ھن}}({{قت|秒速5センチメートル}} ''یۆسۆکوو گۆ سێنچیمێتوورێ'')
| ٢٠٠٧
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes|
* ستۆریبۆرەدەکان
* دەرھێنەری ھونەری
* دیزایینی ڕەنگ}}
| style=&quot;background:#d3d3d3;&quot;|
| style=&quot;background:#d3d3d3;&quot;|
|
|-
! scope=row| ''[[ئەو منداڵانەی کە دوای دەنگە ونبووەکان دەکەون]]''{{تێبینی|group=upper-alpha|name=Children Chase Voice|ھەروەھا بە ''ئەو منداڵانەی کە لە قووڵایییەکی زۆرەوە دوای دەنگە ونبووەکان دەکەون'' یان ''گەشتی ئاگارتا'' ناسراوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Osmond|یەکەم=Andrew|سەردێڕ='Children Who Chase Lose Voices' Renamed 'Journey to Agartha'|ناونیشان=https://www.animenewsnetwork.com/news/2012-05-26/children-who-chase-lose-voices-renamed-journey-to-agartha|بڵاوکەرەوە=Anime News Network|ڕێکەوت=٢٦ی ئایاری ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢}}&lt;/ref&gt;}}{{ھن}}(星を追う子ども ''ھۆسی ئۆو کۆدۆمۆ'')
| ٢٠١١
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes|
* وێنەگری سینەمایی
* دەستکاریکردن}}
| style=&quot;background:#d3d3d3;&quot;|
| style=&quot;background:#d3d3d3;&quot;|
|
|-
! scope=row| ''[[دارێکا نۆ مانازاشی|تێڕوانینی کەسێک]]''{{ھن}}(だれかのまなざし ''دارێکا نۆ مانازاشی'')
| ٢٠١٣
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| style=&quot;background:#d3d3d3;&quot;|
| style=&quot;background:#d3d3d3;&quot;|
| style=&quot;background:#d3d3d3;&quot;|
| style=&quot;background:#d3d3d3;&quot;|
| کورتەفیلم
|-
! scope=row| ''[[باخچەی وشەکان]]''{{ھن}}(言の葉の庭 ''کۆتۆنۆھا نۆ نیوا'')
| ٢٠١٣
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| style=&quot;background:#d3d3d3;&quot;|
| {{Yes|
* وێنەگری
* دیزایینی ڕەنگ
* دەستکاریکردن}}
| style=&quot;background:#d3d3d3;&quot;|
| style=&quot;background:#d3d3d3;&quot;|
|
|-
! scope=row| ''[[ناوی تۆ]]''{{ھن}}(君の名は。 ''کیمی نۆ نا وا'')
| ٢٠١٦
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| style=&quot;background:#d3d3d3;&quot;|
| {{Yes|
* وێنەگری
* دیزایینی ڕەنگ
* دەستکاریکردن}}
| style=&quot;background:#d3d3d3;&quot;|
| style=&quot;background:#d3d3d3;&quot;|
|
|-
! scope=row| ''[[ئاو و ھەوا لەگەڵ تۆ دەگۆڕم]]''{{ھن}}(天気の子 ''تێنکی نۆ کۆ'')&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|magazine=The Hollywood Reporter|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/news/makoto-shinkai-announces-new-anime-feature-1169357|سەردێڕ='Your Name' Director Makoto Shinkai Announces New Anime Feature|دوایین=Blair|یەکەم=Gavin J.|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181227123322/https://www.hollywoodreporter.com/news/makoto-shinkai-announces-new-anime-feature-1169357|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;
| ٢٠١٩
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| style=&quot;background:#d3d3d3;&quot;|
| {{Yes|
* وێنەگری
* دیزایینی ڕەنگ
* دەستکاریکردن}}
| style=&quot;background:#d3d3d3;&quot;|
| style=&quot;background:#d3d3d3;&quot;|
|
|}

=== کایە ڤیدیۆیییەکان ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|- style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; |ناونیشان
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; |ساڵ
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;3&quot; |متمانەپێکراو وەک
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; |تێبینییەکان
|-
! scope=&quot;col&quot;| دەرھێنەر
! scope=&quot;col&quot;| ئەنیمەیتەر
! scope=&quot;col&quot;| ھی تر
|-
! scope=row| ''[[The Legend of Heroes V: A Cagesong of the Ocean]]''
| ١٩٩٩
| {{Yes|بەڵێ{{ھن}}{{بچووک|(دەکرێتەوە)}}}}
| style=&quot;background:#d3d3d3;&quot;|
| style=&quot;background:#d3d3d3;&quot;|
| وەک ماکۆتۆ نیتسوو
|-
! scope=row| ''[[Ys II: Ancient Ys Vanished – The Final Chapter|Ys II Eternal]]''
| ٢٠٠٠
| {{Yes|بەڵێ{{ھن}}{{بچووک|(دەکرێتەوە)}}}}
| style=&quot;background:#d3d3d3;&quot;|
| style=&quot;background:#d3d3d3;&quot;|
| وەک ماکۆتۆ نیتسوو
|-
! scope=row| ''[[گەمژە تاڵ و شیرینەکان]]''
| ٢٠٠١
| {{Yes|بەڵێ{{ھن}}{{بچووک|(تڕەیلەر &amp; دەکرێتەوە)}}}}
| style=&quot;background:#d3d3d3;&quot;|
| style=&quot;background:#d3d3d3;&quot;|
|
|-
! scope=row| ''[[با: ھەناسەیەک لە دڵەوە]]''
| ٢٠٠٢–٠٤
| {{Yes|بەڵێ{{ھن}}{{بچووک|(تڕەیلەر &amp; دەکرێتەوە)}}}}
| {{Yes}}
| style=&quot;background:#d3d3d3;&quot;|
|
|-
! scope=row| ''[[ھاروو نۆ ئاشیۆتۆ]]''
| ٢٠٠٤
| {{Yes|بەڵێ{{ھن}}{{بچووک|(تڕەیلەر &amp; دەکرێتەوە)}}}}
| style=&quot;background:#d3d3d3;&quot;|
| style=&quot;background:#d3d3d3;&quot;|
|
|-
! scope=row| ''[[ئی ئێف: چیرۆکی ئەفسانەییی دووانەکە]]''
| ٢٠٠٦
٢٠٠٨
| {{Yes|بەڵێ{{ھن}}{{بچووک|(تڕەیلەر &amp; دەکرێتەوە)}}}}
| style=&quot;background:#d3d3d3;&quot;|
| style=&quot;background:#d3d3d3;&quot;|
|
|}

=== بازرگانییەکان ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|- style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; |ناونیشان
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; |ساڵ
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;3&quot; |متمانەپێکراو وەک
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; |تێبینییەکان
|-
! scope=&quot;col&quot;| دەرھێنەر
! scope=&quot;col&quot;| دەستکاریکەر
! scope=&quot;col&quot;| ھی تر
|-
! scope=row| ''Bosphorus Tunnel''{{ھن}}(ボスポラス海峡トンネル ''Bosuporasu Kaikyō Ton'neru'')
| ٢٠١١
| {{Yes}}
| style=&quot;background:#d3d3d3;&quot;|
| {{Yes|نیگارکێشیی باکگراوند}}
| بازرگانیی تەلەڤیزیۆنیی بڵاوکراوە لەلایەن [[تایسێ کۆرپۆرەیشن]]&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = http://shinkaimakoto.jp/taisei | سەردێڕ = Other voices-遠い声-» 大成建設テレビCM | trans-title = Other voices – Taisei TV CM | زمان = ja | بڵاوکەرەوە = Makoto Shinkai / CoMix Wave Films | ڕێکەوتی سەردان = ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤| ڕەوشی ناونیشان=مردوو | ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20141010033343/http://shinkaimakoto.jp/taisei | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ | df = mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=row| ''Sri Lanka Highway''{{ھن}}(スリランカ高速道路 ''Suriranka Kōzokudōro'')
| ٢٠١٣
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes|
* ستۆریبۆردەکان
* وێنەگری}}
| بازرگانیی تەلەڤیزیۆنیی بڵاوکراوە لەلایەن تایسێ کۆرپۆرەیشن، و ئاوازی گۆرانیی {{Nihongo|«شەڕ»|ファイト|فایتۆ}} لەلایەن [[ئانری کوماکی]]&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = http://shinkaimakoto.jp/taisei2 | سەردێڕ = Other voices-遠い声-» 大成建設テレビCM「スリランカ高速道路」篇 | trans-title = Other voices – Taisei TV CM &quot;Sri Lanka highway&quot; | زمان = ja | بڵاوکەرەوە = Makoto Shinkai / CoMix Wave Films | ڕێکەوتی سەردان = ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤| ڕەوشی ناونیشان=مردوو | ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20141010033502/http://shinkaimakoto.jp/taisei2 | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ | df = mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=row| ''Vietnam Noi Bai Airport''{{ھن}}(ベトナム・ノイバイ空港 ''Betonamu Noibai Kūkō'')
| ٢٠١٤
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes|
* ستۆریبۆردەکان
* وێنەگرتن}}
| بازرگانیی تەلەڤیزیۆنیی بڵاوکراوە لەلایەن تایسێ کۆرپۆرەیشن&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = http://shinkaimakoto.jp/taisei3 | سەردێڕ = Other voices-遠い声-» 大成建設テレビCM「ベトナム・ノイバイ空港」篇 | trans-title = Other voices – Taisei TV CM &quot;Vietnam Noi Bai Airport&quot; | زمان = ja | بڵاوکەرەوە = Makoto Shinkai / CoMix Wave Films | ڕێکەوتی سەردان = ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤| ڕەوشی ناونیشان=مردوو | ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20141010033220/http://shinkaimakoto.jp/taisei3 | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ | df = mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=row| ''Z-Kai: Cross Road''{{ھن}}(Ｚ会 「クロスロード」 ''Kurosu Rodo'')
| ٢٠١٤
| {{Yes}}
| style=&quot;background:#d3d3d3;&quot;|
| {{Yes|
* ستۆریبۆردەکان
* سیناریۆ
* بەرھەمھێنان
* سەرپەرشتی}}
| بازرگانیی تەلەڤیزیۆنیی بڵاوکراوە لەلایەن زێد-کای&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = http://shinkaimakoto.jp/Zkai | سەردێڕ = Other voices-遠い声-» Ｚ会「クロスロード」 | trans-title = Other voices – Z-Kai: Cross Road | زمان = ja | بڵاوکەرەوە = Makoto Shinkai / CoMix Wave Films | ڕێکەوتی سەردان = ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤| ڕەوشی ناونیشان=مردوو | ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20141016231517/http://shinkaimakoto.jp/Zkai | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ | df = mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=row| ''Thomson–East Coast MRT Line''
(MRTトムソン・イーストコースト線 ''MRT Tomuson īsuto Kōsuto-sen'')
|٢٠١٨
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes|
* ستۆریبۆردەکان}}
|بازرگانیی تەلەڤیزیۆنیی بڵاوکراوە لەلایەن تایسێ کۆرپۆرەیشن&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.straitstimes.com/lifestyle/acclaimed-your-name-director-makoto-shinkai-directs-tv-ad-on-thomson-east-coast-line|سەردێڕ=Acclaimed 'Your Name' director Makoto Shinkai directs TV ad on Thomson-East Coast Line|دوایین=Lam|یەکەم=Lydia|ڕێکەوت=٧ی ئایاری ٢٠١٨|وێبگە=[[The Straits Times]]|ڕێکەوتی سەردان=١ی نیسانی ٢٠٢٠}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.straitstimes.com/lifestyle/acclaimed-your-name-director-makoto-shinkai-directs-tv-ad-on-thomson-east-coast-line |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=row| ''New Yangon Specialist Hospital''
(ヤンゴン新専門病院 ''Yangon Shin Senmon Byōin'')
|٢٠٢٠
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes|
* ستۆریبۆردەکان}}
|بازرگانیی تەلەڤیزیۆنیی بڵاوکراوە لەلایەن تایسێ کۆرپۆرەیشن&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://sojapan.jp/2020/03/makoto-shinkai-highlights-myanmar-in-new-ad-for-taisei-corporation|سەردێڕ=Makoto Shinkai highlights Myanmar in new ad for Taisei Corporation|وێبگە=So Japan|بڵاوکەرەوە=[[Anime Festival Asia]]|دوایین=Freakpool|ڕێکەوت=٢١ی ئازاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=١ی نیسانی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تەممووزی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210720221157/https://sojapan.jp/2020/03/makoto-shinkai-highlights-myanmar-in-new-ad-for-taisei-corporation|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
|}

=== کارە وێژەیییەکان ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|- style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
! scope=&quot;col&quot; |ناونیشان
! scope=&quot;col&quot; |ساڵ
! scope=&quot;col&quot; |بڵاوکەرەوە
! scope=&quot;col&quot; |تێبینییەکان
|-
! scope=&quot;row&quot; | ''تەمبەڵ''
| ١٩٩٤
| {{N/a}}
| کتێبی وێنەدار
|-
! scope=&quot;row&quot; | ''٥ سانتیمەتر لە چرکەیەکدا''
| ٢٠٠٧
| [[میدیا فاکتۆری]]
| ڕۆمان
|-
! scope=&quot;row&quot; | ''باخچەی وشەکان''
| ٢٠١٤
| [[کادۆکاوا شۆتن]]
| ڕۆمان
|-
! scope=&quot;row&quot; | ''[[ناوی تۆ (ڕۆمان)|ناوی تۆ]]''
| ٢٠١٦
| [[کادۆکاوا کۆرپۆرەیشن|کادۆکاوا]]
| ڕۆمان
|-
! scope=&quot;row&quot; | ''[[ناوی تۆ (ڕۆمان)|ناوی تۆ. لە لایەکی ترەوە: زەمینی]]''
| ٢٠١٦
| کادۆکاوا
| سووکەڕۆمان؛ ھاونووسەر: [[ئاراتۆ کانۆو]].
|-
! scope=&quot;row&quot; | ''ئاو و ھەوا لەگەڵ تۆ دەگۆڕم''
| ٢٠١٩
| [[کادۆکاوا کۆرپۆرەیشن|کادۆکاوا]]
| ڕۆمان
|}

=== کۆمیکەکان ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|- style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
! scope=&quot;col&quot; |ناونیشان
! scope=&quot;col&quot; |ساڵ
! scope=&quot;col&quot; |{{قت|بڵاوکەرەوە(کان)}}
! scope=&quot;col&quot; |تێبینییەکان
|-
! scope=&quot;row&quot; | ''لە پشت تاوەرەکە''
| ٢٠٠٢
| {{N/a}}
|
|-
! scope=&quot;row&quot; | ''دەنگەکانی ئەستێرەیەکی دوور''
| ٢٠٠٤
| [[کۆدانشا]]
|
|-
! scope=&quot;row&quot; | ''ئەو شوێنەی لە ڕۆژانی سەرەتاماندا بەڵێنی پێ داین''
| ٢٠٠٦
| کۆدانشا
|
|-
! scope=&quot;row&quot; | ''٥ سانتیمەتر لە چرکەیەکدا''
| ٢٠١٠–١١
| کۆدانشا{{ھن}}[[ڤێرتیکاڵ (کۆمپانیا)|کۆمپانیای ڤێرتیکاڵ]] {{بچووک|(ئینگلیزی)}}
|
|-
! scope=&quot;row&quot; | ''ئەو منداڵانەی کە لە قووڵایییەکی زۆرەوە دوای دەنگە ونبووەکان دەکەون''
| ٢٠١١
| میدیا فاکتۆری
|
|-
! scope=&quot;row&quot; | ''باخچەی وشەکان''
| ٢٠١٣
| کۆدانشا{{ھن}}کۆمپانیای ڤێرتیکاڵ {{بچووک|(ئینگلیزی)}}
|
|-
! scope=&quot;row&quot; | ''ناوی تۆ''
| ٢٠١٦
| میدیا فاکتۆری
|
|}

=== نیگارەکان ===
* {{Nihongo|''دەمەوێت بتپارێزم''|きみを守るためにぼくは夢をみる|کیمی ئۆ مامۆروو تامێ نی بۆکوو وا یوومێ ئۆ میروو}} — نیگار (٢٠٠٣–٢٠١١)

== پێداھەڵوتنەکان ==
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
! ساڵ
! خەڵات
! پۆل
! ئیش/پاڵێوراو
! ئەنجام
! سەرچاوەکان
|-
| align=&quot;center&quot; | ٢٠٠٣
| ٨ەمین خەڵاتی ئەی ئێم دی
| باشترین دەرھێنەر
| ''[[دەنگەکانی ئەستێرەیەکی دوور]]''
| rowspan=2 {{براوە}}
| &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://amd.or.jp/award/09_01/index.html#08|سەردێڕ={{قت|Digital Contents of the Year '02／第8回 AMD アワード}}|trans-title=Digital Contents of the Year '02 / 8th AMD Award|زمان=ja|وێبگە=Amd.or.jp|ڕێکەوت=٥ی شوباتی ٢٠٠٣|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180812213037/https://amd.or.jp/award/09_01/index.html#08|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot; | ٢٠١٦
| ٢٩یەمین [[فێستیڤاڵی فیلمی نێونەتەوەییی تۆکیۆ]]
| خەڵاتی ئاریگاتۆ
| rowspan=&quot;9&quot; | ''[[ناوی تۆ]]''
|&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://variety.com/2016/film/asia/yesterday-takes-top-prize-at-tokyo-film-festival-1201908344/|سەردێڕ='Yesterday' Takes Top Prize at Tokyo Film Festival|magazine=Variety|دوایین=Schilling|یەکەم=Mark|ڕێکەوت=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629211451/https://variety.com/2016/film/asia/yesterday-takes-top-prize-at-tokyo-film-festival-1201908344/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;
|-
| ٤١ەمین [[خەڵاتی ھۆچی فیلم]]
| باشترین دەرھێنەر
|{{پاڵێوراو}}
|&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://pixiin.com/award-hochi-eigashou-all/|سەردێڕ=報知映画賞ノミネート歴代受賞結果まとめ|بڵاوکەرەوە=Pick Scene|زمان=ja|ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200226123847/https://pixiin.com/award-hochi-eigashou-all/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;
|-
| ٢٩یەمین [[خەڵاتی فیلمی وەرزشیی نیکان]]
| [[خەڵاتی فیلمی وەرزشیی نیکان بۆ باشترین دەرھێنەر|باشترین دەرھێنەر]]
| {{براوە}}
|
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot; | ٢٠١٧
| [[٤٤ەمین خەڵاتی ئانی]]
| [[خەڵاتی ئانی بۆ دەرھێنان لە بەرھەمێکی تایبەتمەند|دەستکەوتی بەرچاو بۆ دەرھێنانی بەرھەمێکی تایبەتمەندی ئەنیمەیشن]]
| rowspan=4 {{پاڵێوراو}}
|&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://ew.com/article/2016/02/07/annie-awards-2016-winners-list/|سەردێڕ=Annie Awards 2016 winners list: 'Inside Out' takes top prizes|magazine=[[Entertainment Weekly]]|دوایین=Coggan|یەکەم=Devan|ڕێکەوت=٧ی شوباتی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180812213823/https://ew.com/article/2016/02/07/annie-awards-2016-winners-list/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;
|-
| ٥٩یەمین [[خەڵاتی بلوو ڕۆبن]]
| [[خەڵاتی بلوو ڕۆبن بۆ باشترین دەرھێنەر|باشترین دەرھێنەر]]
|&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.crunchyroll.com/anime-news/2017/01/26/blue-ribbon-awards-crowns-shin-godzilla-best-japanese-film-of-2016|سەردێڕ=Blue Ribbon Awards Crowns &quot;Shin Godzilla&quot; Best Japanese Film of 2016|ئیش=[[کڕەنچیڕۆل]]|ڕێکەوت=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180826113702/http://www.crunchyroll.com/anime-news/2017/01/26/blue-ribbon-awards-crowns-shin-godzilla-best-japanese-film-of-2016|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[١١یەمین خەڵاتی ئاسیان فیلم]]
| باشترین سیناریۆ
|&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://asianfilmfestivals.com/2017/01/12/11th-asian-film-awards-nominees-2017/|سەردێڕ=11th Asian Film Awards – Nominees 2017|بڵاوکەرەوە=Asian Film Festivals|ڕێکەوت=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170819192533/https://asianfilmfestivals.com/2017/01/12/11th-asian-film-awards-nominees-2017/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئابی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[٤٠ەمین خەڵاتی ئەکادیمیی ژاپۆن]]
| [[خەڵاتی فیلمی ئەکادیمیی ژاپۆن بۆ دەرھێنەری ساڵ|دەرھێنەری ساڵ]]
|&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://variety.com/2016/film/asia/our-little-sister-nominations-japanese-awards-1201682563/|سەردێڕ=Kore'eda's 'Our Little Sister' Scores Record Nominations For Japanese Awards|magazine=Variety|دوایین=Schilling|یەکەم=Mark|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180812213308/https://variety.com/2016/film/asia/our-little-sister-nominations-japanese-awards-1201682563/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[فێستیڤاڵی خەڵاتی تۆکیۆ ئەنیمێ]]ی ٢٠١٧
| [[خەڵاتی تۆکیۆ ئەنیمێ#باشترین دەرھێنەر|باشترین دەرھێنەر]]
| rowspan=2 {{براوە}}
|&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.animenewsnetwork.com/news/2017-02-23/yuri-on-ice-a-silent-voice-win-tokyo-anime-award-festival-top-prizes/.112594|سەردێڕ=Yuri!!! on Ice, A Silent Voice Win Tokyo Anime Award Festival's Top Prizes|ئیش=[[ھێڵی ھەواڵی ئەنیمێ]]|یەکەم=Egan|دوایین=Loo|ڕێکەوت=٢٣ی شوباتی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠٢٠}}&lt;/ref&gt;
|-
| ٢٦ەمین [[خەڵاتی ڕەخنەگرانی فیلمی ژاپۆنی|خەڵاتی ڕەخنەگرانی فیلمی ژاپۆن]]
| باشترین دەرھێنەری ئەنیمەیشن
|&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://jmcao.org/past-awards.html|script-title=ja:第26回受賞作品|trans-title=The 26th Winning Work|وێبگە=Japan Movie Critics Awards Official Website|زمان=ja|ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180812213421/http://jmcao.org/past-awards.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot; | ٢٠٢٠
| rowspan=&quot;2&quot; | [[٤٧ەمین خەڵاتی ئانی]]
| [[خەڵاتی ئانی بۆ دەرھێنان لە بەرھەمێکی تایبەتمەند#دەیەی ٢٠١٠|دەستکەوتی بەرچاو بۆ دەرھێنانی بەرھەمێکی تایبەتمەندی ئەنیمەیشن]]
| rowspan=&quot;3&quot; | ''[[ئاو و ھەوا لەگەڵ تۆ دەگۆڕم]]''
| rowspan=2 {{پاڵێوراو}}
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref name=&quot;Annie 2020&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/lists/2020-annie-award-winners-complete-list-1258805/item/best-animated-feature-2020-annie-award-winners-1269738|سەردێڕ=2020 Annie Award Winners {{!}} Complete List|magazine=[[ھۆلیوود ڕیپۆرتەر]]|ڕێکەوت=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٩ی نیسانی ٢٠٢٠}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[خەڵاتی ئانی بۆ نووسین لە بەرھەمێکی تایبەتمەند#دەیەی ٢٠١٠|دەستکەوتی بەرچاو بۆ نووسینی بەرھەمێکی تایبەتمەندی ئەنیمەیشن]]
|-
| [[فێستیڤاڵی خەڵاتی تۆکیۆ ئەنیمێ]]ی ٢٠٢٠
| [[خەڵاتی تۆکیۆ ئەنیمێ#باشترین دەرھێنەر|باشترین دەرھێنەر]]
| {{براوە}}
|&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.crunchyroll.com/anime-news/2020/02/05-1/weathering-with-you-demon-slayer-win-anime-of-the-year-at-tokyo-anime-awards-festival-2020|سەردێڕ=Weathering With You, Demon Slayer Win Anime of the Year at Tokyo Anime Awards Festival 2020|یەکەم=Daryl|دوایین=Harding|ئیش=[[کڕەنچیڕۆل]]|ڕێکەوت=٥ی شوباتی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠٢٠}}&lt;/ref&gt;
|}

== تێبینییەکان ==
{{تێبینییەکان|گرووپ=upper-alpha}}

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{پۆلی کۆمنز|Makoto Shinkai}}
* [http://shinkaimakoto.jp/ وێبگەی ماکۆتۆ شینکای] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210210094615/http://shinkaimakoto.jp/ |date=١٠ی شوباتی ٢٠٢١ }} {{In lang|ja}}
* [http://en.shinkaiworks.com/ دەروازەی فەرمیی ماکۆتۆ شینکای]
* {{IMDb name|1396121}}
* {{AllMovie name|399602}}
* {{Rotten Tomatoes person|makoto_shinkai}}
* {{ھێڵی ھەواڵی ئەنیمێ|people|3487}}
*[http://www.sf-encyclopedia.com/entry/shinkai_makoto ماکۆتۆ شینکای] لە [[ئینسایکڵۆپیدیای خەیاڵیی زانستی]]

{{ماکۆتۆ شینکای}}
{{خەڵاتی فیلمی وەرزشیی نیکان بۆ باشترین دەرھێنەر}}
{{کۆمیکس وەیڤ فیلمز}}
{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}}

{{تووڵی دەروازە|ئەنیمێ و مانگا|ژاپۆن|ژیاننامە|فیلم|کایەی ڤیدیۆیی|ئەنیمەیشن}}

[[پۆل:خەڵکی پارێزگای ناگانۆ]]
[[پۆل:دەرچووانی زانکۆی چوۆ]]
[[پۆل:دەرھێنەرانی ئەنیمێ]]
[[پۆل:زیندووان]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٣]]
[[پۆل:نەخشکێشە ژاپۆنییەکان]]
[[پۆل:ھونەرماندانی خەیاڵیی ژاپۆنی لەسەر بنچینەی تێڕامان]]
[[پۆل:ھونەرمەندانی فانتازیا]]
[[پۆل:وێنەکێشانی مانگا]]
[[پۆل:وێنەکێشە ژاپۆنییەکانی ئەنیمێ]]</text>
      <sha1>gve6t3kjexpq2otncfp2t17x564goat</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئەل گۆر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>195632</id>
    <revision>
      <id>1580612</id>
      <parentid>1444147</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:11:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکراتیی ئەنحوومەنی نوێنەرانیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] بۆ [[پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکرات لە ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3672" sha1="kyaiz3prpegeco1ahhd6zna0j1q5k51" xml:space="preserve">[[پەڕگە:Al_Gore,_Vice_President_of_the_United_States,_official_portrait_1994.jpg|وێنۆک]]
'''ئەلبێرت ئارنۆلد &quot;ئال&quot; گۆر''' (لەدایکبووی ٣١ی ئازاری ١٩٤٨) سیاسەتوانی پێشووی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، [[جێگری سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان]] بوولەژێر بیڵ کڵینتن لە ١٩٩٣ بۆ ٢٠٠١، پێش ئەمە ئەندام بوو لە ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکا. وەک دیموکراتێک پاڵێورا لە ھەڵبژاردنە سەرۆکاییەتییەکەی ساڵی ٢٠٠٠ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، بەڵام لە ھەڵبژاردنەکە جۆرج بوش  دەرچوو و ئەو نەیتوانێت دەربچێت، لەبەر ئەوەی [[فلۆریدا]] و دادگای باڵا ٥-٤ جار لە بەرژەوەندی بوش بڕیاریاندا،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Supreme Court of the US|ڕێکەوت=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٠|سەردێڕ=George W. Bush, et al., Petitioners v. Albert Gore, Jr., et al., 531 U.S. 98 (2000)|ناونیشان=http://www.law.cornell.edu/supct/html/00-949.ZPC.html|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=[[Cornell Law School]]}}&lt;/ref&gt; دەبوو بە سەرۆک گەر بەھۆی بڕیاری دادگای باڵا نەبوایە، لەبەر ئەوەی دەنگی زیاتری ھێنابوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر=Klarman, Michael J.|ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٠١|سەردێڕ=Bush v. Gore Through the Lens of Constitutional History|journal=California Law Review|بڵاوکەرەوە=[[California Law Review]]|بەرگ=٨٩, No. ٦|issue=6|پەڕەکان=١٧٢١–١٧٦٥|jstor=3481248|ئیش=California Law Review}}&lt;/ref&gt;

دوای ھەڵبژاردنەکە بووە چالاکوان و سەرەنجی خستە سەر گۆڕانی کەشوھەوا، لە ساڵی ٢٠٠٧ خەلاتی ئاشتی بردەوە.

== سەرچاوەکان ==

&lt;references /&gt;
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|سیاسەت|ئەپڵ|ئینتەرنێت}}
{{پۆلی کۆمنز|Al Gore}}

[[پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٨]]
[[پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم]]
[[پۆل:بازرگانە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]]
[[پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی]]
[[پۆل:نووسەرانی سیاسیی ئەمریکی]]
[[پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکرات لە ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]
[[پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی]]
[[پۆل:زیندووان]]
[[پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل]]
[[پۆل:بازرگانانی ئەمریکی لە سەدەی بیست و یەکەم]]
[[پۆل:نووسەرانی ناخەیاڵی ئەمریکا لە سەدەی ٢١]]
[[پۆل:بلۆگەرە ئەمریکییەکان]]
[[پۆل:وەبەرھێنەرە ئەمریکییەکان]]
[[پۆل:خێرخوازە ئەمریکییەکان]]
[[پۆل:بازرگانەکانی تێنێسی]]
[[پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئیمی پرایم تایم]]
[[پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]]
[[پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی]]</text>
      <sha1>kyaiz3prpegeco1ahhd6zna0j1q5k51</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580768</id>
      <parentid>1580612</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T09:10:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان</comment>
      <origin>1580768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3767" sha1="4vh6b5hhxxnmn1bwkd7lm242baf4dm6" xml:space="preserve">[[پەڕگە:Al_Gore,_Vice_President_of_the_United_States,_official_portrait_1994.jpg|وێنۆک]]
'''ئەلبێرت ئارنۆلد &quot;ئال&quot; گۆر''' (لەدایکبووی ٣١ی ئازاری ١٩٤٨) سیاسەتوانی پێشووی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، [[جێگری سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان]] بوولەژێر بیڵ کڵینتن لە ١٩٩٣ بۆ ٢٠٠١، پێش ئەمە ئەندام بوو لە ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکا. وەک دیموکراتێک پاڵێورا لە ھەڵبژاردنە سەرۆکاییەتییەکەی ساڵی ٢٠٠٠ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، بەڵام لە ھەڵبژاردنەکە جۆرج بوش  دەرچوو و ئەو نەیتوانێت دەربچێت، لەبەر ئەوەی [[فلۆریدا]] و دادگای باڵا ٥-٤ جار لە بەرژەوەندی بوش بڕیاریاندا،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Supreme Court of the US|ڕێکەوت=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٠|سەردێڕ=George W. Bush, et al., Petitioners v. Albert Gore, Jr., et al., 531 U.S. 98 (2000)|ناونیشان=http://www.law.cornell.edu/supct/html/00-949.ZPC.html|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=[[Cornell Law School]]}}&lt;/ref&gt; دەبوو بە سەرۆک گەر بەھۆی بڕیاری دادگای باڵا نەبوایە، لەبەر ئەوەی دەنگی زیاتری ھێنابوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر=Klarman, Michael J.|ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٠١|سەردێڕ=Bush v. Gore Through the Lens of Constitutional History|journal=California Law Review|بڵاوکەرەوە=[[California Law Review]]|بەرگ=٨٩, No. ٦|issue=6|پەڕەکان=١٧٢١–١٧٦٥|jstor=3481248|ئیش=California Law Review}}&lt;/ref&gt;

دوای ھەڵبژاردنەکە بووە چالاکوان و سەرەنجی خستە سەر گۆڕانی کەشوھەوا، لە ساڵی ٢٠٠٧ خەلاتی ئاشتی بردەوە.

== سەرچاوەکان ==

&lt;references /&gt;
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|سیاسەت|ئەپڵ|ئینتەرنێت}}
{{پۆلی کۆمنز|Al Gore}}

[[پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٨]]
[[پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم]]
[[پۆل:بازرگانە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]]
[[پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی]]
[[پۆل:نووسەرانی سیاسیی ئەمریکی]]
[[پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکرات لە ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]
[[پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی]]
[[پۆل:زیندووان]]
[[پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل]]
[[پۆل:بازرگانانی ئەمریکی لە سەدەی بیست و یەکەم]]
[[پۆل:نووسەرانی ناخەیاڵی ئەمریکا لە سەدەی ٢١]]
[[پۆل:بلۆگەرە ئەمریکییەکان]]
[[پۆل:وەبەرھێنەرە ئەمریکییەکان]]
[[پۆل:خێرخوازە ئەمریکییەکان]]
[[پۆل:بازرگانەکانی تێنێسی]]
[[پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئیمی پرایم تایم]]
[[پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]]
[[پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی]]
[[پۆل:خەڵکی ئەمریکیی بە ڕەچەڵەک سکۆتلەندی-ئیرلەندی]]</text>
      <sha1>4vh6b5hhxxnmn1bwkd7lm242baf4dm6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ھاری ڕەید</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198908</id>
    <revision>
      <id>1580625</id>
      <parentid>1538922</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:11:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکراتیی ئەنحوومەنی نوێنەرانیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] بۆ [[پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکرات لە ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3644" sha1="h5x7edmkafmt8ym3m8gpdgg50jnirxw" xml:space="preserve">{{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
{{زانیاریدانی کەسایەتی/ویکیدراوە|caption=ڕەید لە ۲۰۰۹}}
'''ھاری ماسۆن ڕەید''' ({{بە ئینگلیزی|Harry Mason Reid Jr.}}؛ ٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٣٩ – ٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١) پارێزەر و سیاسەتوانێکی ئەمریکی بوو، کە لە ساڵی ١٩٨٧ ھەتا ٢٠١٧ وەکوو [[ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکا|سیناتۆری ویلایەتە یەکگرتووەکان]] لە [[نیڤادا]]وە خزمەتی کرد. ئەو لە ساڵی ٢٠٠٥ ھەتا ٢٠١٧ [[گرووپی دیموکراتیکی ئەنجومەنی پیران]]ی ڕێبەری کرد و لە ساڵی ٢٠٠٧ ھەتا ٢٠١٥ [[سەرۆکی پارتەکانی ئەنجومەنی پیرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان|سەرۆکی زۆرینەی ئەنجومەنی پیران]] بوو.

== مردن ==
ڕێکەوتی ٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١، ڕەید لە تەمەنی ٨٢ ساڵیدا بەھۆی شێرپەنجەی پەنکریاس لە ماڵەکەی لە ھێندرسۆن کۆچی دواییی کرد.&lt;ref name = Messerly&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=Harry Reid, former Senate majority leader and Democratic kingmaker, dies at 82|ناونیشان=https://thenevadaindependent.com/article/harry-reid-former-senate-majority-leader-and-democratic-kingmaker-dies-at-82|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=The Nevada Independent|زمان=en|دوایین=Messerly|یەکەم=Megan|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211229013006/https://thenevadaindependent.com/article/harry-reid-former-senate-majority-leader-and-democratic-kingmaker-dies-at-82|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان = https://www.nytimes.com/2021/12/28/obituaries/harry-reid-dead.html|سەردێڕ = Harry M. Reid, a Power in the Senate, Dies at 82|دەستپێگەیشتنی ناونیشان = limited|ڕێکەوت = ٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان = ٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|دوایین = Martin|یەکەم = Jonathan|ئیش= [[The New York Times]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20211229012818/https://www.nytimes.com/2021/12/28/obituaries/harry-reid-dead.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{commons category|Harry Reid}}

{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٩]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢١]]
[[پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم]]
[[پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیست و یەکەم]]
[[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز]]
[[پۆل:مردنەکان بە شێرپەنجەی پەنکریاس]]
[[پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکرات لە ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]</text>
      <sha1>h5x7edmkafmt8ym3m8gpdgg50jnirxw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گێڕالدین فێرارۆ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199442</id>
    <revision>
      <id>1580622</id>
      <parentid>1546669</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:11:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکراتیی ئەنحوومەنی نوێنەرانیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] بۆ [[پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکرات لە ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2837" sha1="mja8kl3twpev7328m9g15g4k9tqd17j" xml:space="preserve">{{چەند کێشەیەک|
{{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
{{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
}}
[[File:GeraldineFerraro.jpg|link=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:GeraldineFerraro.jpg|وێنۆک|گێرالدین{{بەستەری مردوو|url=https://simple.wikipedia.org/wiki/File%3AGeraldineFerraro.jpg%7C%D9%88%DB%8E%D9%86%DB%86%DA%A9%7C%DA%AF%DB%8E%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86 |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ }} فێرارۆ]]
گێرالدین فێرارۆ (لەدایکبووی ٢٦ی ئابی ١٩٣٥ بۆ ٢٦ی ئازاری ٢٠١١) سیاسەتوانێکی ئەمریکی بوو، کە بەشداری کرد لە ھەڵبژاردنی جێگری سەرۆکی ئەمریکا بۆ ساڵی ١٩٨٤ لەگەڵ وۆڵتەر مۆندالێ، مۆندالێ لە خوولی دووەمی ھەڵبژاردنەکە بە [[ڕۆناڵد ڕێیگن]] و [[جۆرج ئێچ دەبلیوو بوش|جۆرج بوش]] دۆڕا، گێرالدین ھەروەھا ئەندامی [[پارتی دیموکرات (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|پارتی دیموکرات]] بوو  ھەروەھا لە نیو یۆرک وەک ئەندامی ئەنجوومەنی نوێنەران خزمەتی کرد،&lt;ref name=&quot;bioguide.congress.gov&quot;&gt;[http://bioguide.congress.gov/scripts/biodisplay.pl?index=F000088 Biographical directory of the United States Congress]&lt;/ref&gt;

ھەروەھا  لە ١٩٩٣ بۆ ١٩٩٦ ئەندامێکی ھەمیشەیی کۆمسیۆنی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ مافەکانی مرۆڤ بوو&lt;ref name=&quot;bioguide.congress.gov&quot; /&gt;

== سەرچاوەکان ==
&lt;references /&gt;
{{کۆلکە}}
{{تووڵی دەروازە|ژن|سیاسەت|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ژیاننامە}}
{{پۆلی کۆمنز|Geraldine Ferraro}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٥]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠١١]]
[[پۆل:ژنە ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم]]
[[پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم]]
[[پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە ماساچووسیتس]]
[[پۆل:فێمینیستە ئەمریکییەکان]]
[[پۆل:ستافەکانی زانکۆی ھارڤارد]]
[[پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکرات لە ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]
[[پۆل:ژنە نووسەرەکانی خۆژیاننامە]]
[[پۆل:ژنانی ئەمریکی لە سەدەی ٢١ەم]]
[[پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]]
[[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیتالی]]
[[پۆل:نووسەرانی سیاسیی ئەمریکی]]</text>
      <sha1>mja8kl3twpev7328m9g15g4k9tqd17j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئەلبێن ویلیام بارکلی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199748</id>
    <revision>
      <id>1580613</id>
      <parentid>1488546</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:11:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکراتیی ئەنحوومەنی نوێنەرانیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] بۆ [[پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکرات لە ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2096" sha1="kbnhy1gs65a0siyral43siferfa4whr" xml:space="preserve">{{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
{{زانیاریدانی کەسایەتی/ویکیدراوە}}
'''ئەلبێن ویلیام بارکلی''' ({{بە ئینگلیزی|Alben W. Barkley}}؛ لەدایکبووی ٢٤ی تشرینی دووەمی ١٨٧٧ تا ٣٠ی نیسانی ١٩٥٦) پارێزەر و سیاسەتوانێکی ئەمریکی بوو کە لە ھەردوو [[ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان|ئەنجومەنی نوێنەران]] و [[ئەنجومەنی پیران]]دا خزمەتی کرد. ئەو لە ساڵی ١٩٤٩ ھەتا ١٩٥٣، وەک ٣٥ەمین [[جێگری سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان|جێگری سەرۆک کۆماری ئەمریکا]] لە دەوڵەتی [[ھاری تروومەن]] بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.senate.gov/artandhistory/history/resources/pdf/chronlist.pdf|سەردێڕ=Senators of the United States 1789-2010|بڵاوکەرەوە=[[ئەنجومەنی پیران|U.S. Senate]]|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئەیلوولی ٢٠١٣|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

لە ساڵانی ١٩٢٧ ھەتا ١٩٤٩ و ١٩٥٥ ھەتا ١٩٥٦ سیناتۆری ویلایەتی کنتاکی لە ئەنجومەنی پیرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان بوو.

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{Commons category|Alben Barkley}}

{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٧]]
[[پۆل:مردووانی ١٩٥٦]]
[[پۆل:سیاسەتوانانی ئەمریکی]]
[[پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکرات لە ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]
[[پۆل:چالاکوانان لە ویلایەتی کێنتەکییەوە]]</text>
      <sha1>kbnhy1gs65a0siyral43siferfa4whr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580767</id>
      <parentid>1580613</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T09:09:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان</comment>
      <origin>1580767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2191" sha1="ngqzq8elkyvmz9fue0v4p8617418adv" xml:space="preserve">{{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
{{زانیاریدانی کەسایەتی/ویکیدراوە}}
'''ئەلبێن ویلیام بارکلی''' ({{بە ئینگلیزی|Alben W. Barkley}}؛ لەدایکبووی ٢٤ی تشرینی دووەمی ١٨٧٧ تا ٣٠ی نیسانی ١٩٥٦) پارێزەر و سیاسەتوانێکی ئەمریکی بوو کە لە ھەردوو [[ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان|ئەنجومەنی نوێنەران]] و [[ئەنجومەنی پیران]]دا خزمەتی کرد. ئەو لە ساڵی ١٩٤٩ ھەتا ١٩٥٣، وەک ٣٥ەمین [[جێگری سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان|جێگری سەرۆک کۆماری ئەمریکا]] لە دەوڵەتی [[ھاری تروومەن]] بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.senate.gov/artandhistory/history/resources/pdf/chronlist.pdf|سەردێڕ=Senators of the United States 1789-2010|بڵاوکەرەوە=[[ئەنجومەنی پیران|U.S. Senate]]|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئەیلوولی ٢٠١٣|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

لە ساڵانی ١٩٢٧ ھەتا ١٩٤٩ و ١٩٥٥ ھەتا ١٩٥٦ سیناتۆری ویلایەتی کنتاکی لە ئەنجومەنی پیرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان بوو.

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{Commons category|Alben Barkley}}

{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٧]]
[[پۆل:مردووانی ١٩٥٦]]
[[پۆل:سیاسەتوانانی ئەمریکی]]
[[پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکرات لە ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]
[[پۆل:چالاکوانان لە ویلایەتی کێنتەکییەوە]]
[[پۆل:خەڵکی ئەمریکیی بە ڕەچەڵەک سکۆتلەندی-ئیرلەندی]]</text>
      <sha1>ngqzq8elkyvmz9fue0v4p8617418adv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جەیمس بیوکەنان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>203381</id>
    <revision>
      <id>1580617</id>
      <parentid>1500139</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:11:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکراتیی ئەنحوومەنی نوێنەرانیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] بۆ [[پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکرات لە ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2637" sha1="puh15vw7d06z4kkbvoovnyhk9fki3ad" xml:space="preserve">{{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
[[پەڕگە:James Buchanan.jpg|وێنۆک]]
'''جەیمس بیوکەنان''' ({{بە ئینگلیزی|James Buchanan}}) (لە دایکبوی [[٢٣ی نیسان]]ی [[١٧٩١]] – مردووی [[١ی حوزەیران]]ی [[١٨٦٨]]) پارێزەر و سیاسەتمەدارێکی ئەمریکی بوو کە لە ساڵی ١٨٥٧ تا ١٨٦١ وەک ١٥مین [[سەرۆککۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان|سەرۆک کۆماری ئەمریکا]] لەسەرکار بوو. پێشتر لە ساڵی ١٨٤٥ تا ١٨٤٩ وەک [[سکرتێری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|وەزیری دەرەوە]] خزمەتی کردووە و ھەروەھا نوێنەری [[پێنسیلڤانیا|پێنسلڤانیا]] بوە لە کۆنگرێسی ئەمریکا، داکۆکیکاری لە مافی ویلایەتەکان بوو، بەتایبەتی سەبارەت بە کۆیلایەتی، و ڕۆڵی [[حکوومەتی فێدراڵ|حکوومەتی فیدڕاڵی]] پێش ڕوودانی [[شەڕی ناوخۆییی ئەمریکا|شەری ناوخۆ]] کەمکردەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Olausson|یەکەم١=Lena|سەردێڕ=Oxford BBC Guide to Pronunciation|ناونیشان=https://archive.org/details/oxfordbbcguideto0000olau|دوایین٢=Sangster|یەکەم٢=Catherine|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ساڵ=٢٠٠٦|ژپنک=٠-١٩-٢٨٠٧١٠-٢|پەڕە=[https://archive.org/details/oxfordbbcguideto٠٠٠٠olau/page/٥٦ ٥٦]}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Baker|2004|pp=٩–١٢}}

== سەرچاوەکان ==
&lt;references /&gt;{{سەرۆکەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان}}
{{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ژیاننامە|ژن|یاسا|سیاسەت}}
{{پۆلی کۆمنز|James Buchanan}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٧٩١]]
[[پۆل:مردووانی ١٨٦٨]]
[[پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان لە دەیەی ١٨٥٠]]
[[پۆل:وەزیرانی دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان]]
[[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان]]
[[پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان لە دەیەی ١٨٦٠]]
[[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە سەدەی ١٩یەم]]
[[پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکرات لە ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]</text>
      <sha1>puh15vw7d06z4kkbvoovnyhk9fki3ad</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئەندرو جۆنسن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>203388</id>
    <revision>
      <id>1580615</id>
      <parentid>1489124</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:11:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکراتیی ئەنحوومەنی نوێنەرانیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] بۆ [[پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکرات لە ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4865" sha1="00hrr4adkddbgibrozjwmih5i2we0i6" xml:space="preserve">{{Short description|17th president of the United States from 1865 to 1869}}
{{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
[[پەڕگە:Andrew Johnson photo portrait head and shoulders, c1870-1880-Edit1.jpg|وێنۆک]]
'''ئەندرو جۆنسن''' ({{بە ئینگلیزی|Andrew Johnson}}) ([[٢٩ی کانوونی یەکەم]]ی [[١٨٠٨]] – [[٣١ی تەممووز]]ی [[١٨٧٥]]) ١٧مین [[سەرۆککۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان|سەرۆکی ئەمریکا]] بوو، کە لە ساڵی ١٨٦٥ تا ١٨٦٩ لەسەرکرا بوو. لە کاتی تیرۆرکردنی [[ئێبراھام لینکۆن]] وەک [[جێگری سەرۆککۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان|جێگری سەرۆککۆمار]] بوو بە سەرۆک. جۆنسن [[پارتی دیموکرات (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|دیموکراتێک]] بوو کە لەگەڵ لینکۆلن لەسەر بلیتی یەکێتی نەتەوەیی بەشداری کرد، کاتێک [[شەڕی ناوخۆییی ئەمریکا|شەڕی ناوخۆ]] کۆتای ھات گێشتە دەسەلات. حەزی لە گەڕانەوەی خێرای ویلایەتە جیاکراوەکان بوو بۆ یەکێتی بەبێ پاڵپشتی کۆیلەکانی پێشوو. ئەمەش بووە ھۆی ناکۆکی لەگەڵ کۆنگرێسی ژێر دەسەڵاتی [[پارتی کۆماری (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|کۆمارییەکاندا]]، کە لە ساڵی ١٨٦٨ دا لەلایەن [[ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان|ئەنجومەنی نوێنەرانەوە]] تاوانبارکرا. دواتر بە یەک دەنگ لە [[ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکا|ئەنجومەنی پیران]] بێتاوان دەرچوو.{{Sfn|Gordon-Reed|p=٢٦}}

== سەرچاوەکان ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;
{{سەرچاوەکان}}

{{Navbox
| name  = سەرۆکەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
| title = [[پێرستی سەرۆککۆمارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان|سەرۆکەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان]]
| state = autocollapse
| image = [[پەڕگە:Seal Of The President Of The United States Of America.svg|100px]]
| listclass = hlist hnum

| list1 =
# [[جۆرج واشینگتن]]
# [[جۆن ئادامز]]
# [[تۆماس جێفەرسۆن]]
# [[جەیمز مەدیسۆن]]
# [[جەیمز مۆنرۆی]]
# [[جۆن کوینسی ئادەمز]]
# [[ئەندرێو جاکسۆن]]
# [[ماڕتن ڤان بیورین]]
# [[ویلیام ھێنری ھاریسۆن]]
# [[جۆن تایلەر]]
# [[جیمس پۆڵک]]
# [[زاکاری تەیلەر]]
# [[میلارد فلیمۆر]]
# [[فرانکلین پیرس]]
# [[جەیمس بیوکەنان]]
# [[ئێبراھام لینکۆن]]
# ئەندرو جۆنسن
# [[ئولیسیس ئێس گرانت]]
# [[ڕۆدەرفۆرد بی ھایس]]
# [[جەیمس ئەی گارفیلد]]
# [[چێستەر ئەی ئارتور]]
# [[گرۆڤەر کلیڤلاند]]
# [[بنیامین ھاریسۆن]]
# [[گرۆڤەر کلیڤلاند]]
# [[ولیام ماکینلی]]
# [[تیۆدور ڕۆزڤێڵت]]
# [[ویلیام ھۆوارد تافت]]
# [[ودرۆ ویلسۆن]]
# [[وارن جی ھاردینگ]]
# [[کالڤین کولیج]]
# [[ھێربێرت ھۆڤەر]]
# [[فرانکلین ڕۆزڤێڵت]]
# [[ھاری تروومەن]]
# [[دوایت د. ئایزێنھاوەر]]
# [[جۆن کینیدی]]
# [[لیندۆن بی جۆنسۆن]]
# [[ڕیچارد نیکسۆن]]
# [[گێرالد فۆرد]]
# [[جیمی کارتەر]]
# [[ڕۆناڵد ڕێیگن]]
# [[جۆرج ئێچ دەبلیوو بوش]]
# [[بیل کلینتۆن]]
# [[جۆرج دەبلیوو بوش]]
# [[باراک ئۆباما]]
# [[دۆناڵد ترامپ]]
# [[جۆ بایدن]]
}}

{{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ژیاننامە|سیاسەت|مێژوو}}
{{پۆلی کۆمنز|Andrew Johnson}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٠٨]]
[[پۆل:مردووانی ١٨٧٥]]
[[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە سەدەی ١٩یەم]]
[[پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان لە دەیەی ١٨٦٠]]
[[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان]]
[[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز]]
[[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری]]
[[پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکرات لە ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]
[[پۆل:خاوەن کۆیلە ئەمریکییەکان]]
[[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی]]</text>
      <sha1>00hrr4adkddbgibrozjwmih5i2we0i6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580766</id>
      <parentid>1580615</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T09:09:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان</comment>
      <origin>1580766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4960" sha1="c2wnjc9zk2t81dr3h3ndikhy5lndy1e" xml:space="preserve">{{Short description|17th president of the United States from 1865 to 1869}}
{{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
[[پەڕگە:Andrew Johnson photo portrait head and shoulders, c1870-1880-Edit1.jpg|وێنۆک]]
'''ئەندرو جۆنسن''' ({{بە ئینگلیزی|Andrew Johnson}}) ([[٢٩ی کانوونی یەکەم]]ی [[١٨٠٨]] – [[٣١ی تەممووز]]ی [[١٨٧٥]]) ١٧مین [[سەرۆککۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان|سەرۆکی ئەمریکا]] بوو، کە لە ساڵی ١٨٦٥ تا ١٨٦٩ لەسەرکرا بوو. لە کاتی تیرۆرکردنی [[ئێبراھام لینکۆن]] وەک [[جێگری سەرۆککۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان|جێگری سەرۆککۆمار]] بوو بە سەرۆک. جۆنسن [[پارتی دیموکرات (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|دیموکراتێک]] بوو کە لەگەڵ لینکۆلن لەسەر بلیتی یەکێتی نەتەوەیی بەشداری کرد، کاتێک [[شەڕی ناوخۆییی ئەمریکا|شەڕی ناوخۆ]] کۆتای ھات گێشتە دەسەلات. حەزی لە گەڕانەوەی خێرای ویلایەتە جیاکراوەکان بوو بۆ یەکێتی بەبێ پاڵپشتی کۆیلەکانی پێشوو. ئەمەش بووە ھۆی ناکۆکی لەگەڵ کۆنگرێسی ژێر دەسەڵاتی [[پارتی کۆماری (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|کۆمارییەکاندا]]، کە لە ساڵی ١٨٦٨ دا لەلایەن [[ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان|ئەنجومەنی نوێنەرانەوە]] تاوانبارکرا. دواتر بە یەک دەنگ لە [[ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکا|ئەنجومەنی پیران]] بێتاوان دەرچوو.{{Sfn|Gordon-Reed|p=٢٦}}

== سەرچاوەکان ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;
{{سەرچاوەکان}}

{{Navbox
| name  = سەرۆکەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
| title = [[پێرستی سەرۆککۆمارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان|سەرۆکەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان]]
| state = autocollapse
| image = [[پەڕگە:Seal Of The President Of The United States Of America.svg|100px]]
| listclass = hlist hnum

| list1 =
# [[جۆرج واشینگتن]]
# [[جۆن ئادامز]]
# [[تۆماس جێفەرسۆن]]
# [[جەیمز مەدیسۆن]]
# [[جەیمز مۆنرۆی]]
# [[جۆن کوینسی ئادەمز]]
# [[ئەندرێو جاکسۆن]]
# [[ماڕتن ڤان بیورین]]
# [[ویلیام ھێنری ھاریسۆن]]
# [[جۆن تایلەر]]
# [[جیمس پۆڵک]]
# [[زاکاری تەیلەر]]
# [[میلارد فلیمۆر]]
# [[فرانکلین پیرس]]
# [[جەیمس بیوکەنان]]
# [[ئێبراھام لینکۆن]]
# ئەندرو جۆنسن
# [[ئولیسیس ئێس گرانت]]
# [[ڕۆدەرفۆرد بی ھایس]]
# [[جەیمس ئەی گارفیلد]]
# [[چێستەر ئەی ئارتور]]
# [[گرۆڤەر کلیڤلاند]]
# [[بنیامین ھاریسۆن]]
# [[گرۆڤەر کلیڤلاند]]
# [[ولیام ماکینلی]]
# [[تیۆدور ڕۆزڤێڵت]]
# [[ویلیام ھۆوارد تافت]]
# [[ودرۆ ویلسۆن]]
# [[وارن جی ھاردینگ]]
# [[کالڤین کولیج]]
# [[ھێربێرت ھۆڤەر]]
# [[فرانکلین ڕۆزڤێڵت]]
# [[ھاری تروومەن]]
# [[دوایت د. ئایزێنھاوەر]]
# [[جۆن کینیدی]]
# [[لیندۆن بی جۆنسۆن]]
# [[ڕیچارد نیکسۆن]]
# [[گێرالد فۆرد]]
# [[جیمی کارتەر]]
# [[ڕۆناڵد ڕێیگن]]
# [[جۆرج ئێچ دەبلیوو بوش]]
# [[بیل کلینتۆن]]
# [[جۆرج دەبلیوو بوش]]
# [[باراک ئۆباما]]
# [[دۆناڵد ترامپ]]
# [[جۆ بایدن]]
}}

{{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ژیاننامە|سیاسەت|مێژوو}}
{{پۆلی کۆمنز|Andrew Johnson}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٠٨]]
[[پۆل:مردووانی ١٨٧٥]]
[[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە سەدەی ١٩یەم]]
[[پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان لە دەیەی ١٨٦٠]]
[[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان]]
[[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز]]
[[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری]]
[[پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکرات لە ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]
[[پۆل:خاوەن کۆیلە ئەمریکییەکان]]
[[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی]]
[[پۆل:خەڵکی ئەمریکیی بە ڕەچەڵەک سکۆتلەندی-ئیرلەندی]]</text>
      <sha1>c2wnjc9zk2t81dr3h3ndikhy5lndy1e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لیندۆن بی جۆنسۆن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>203547</id>
    <revision>
      <id>1580623</id>
      <parentid>1467311</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:11:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکراتیی ئەنحوومەنی نوێنەرانیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] بۆ [[پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکرات لە ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2584" sha1="7c4tzx0j32lh5wzsba77qoh5iux1pta" xml:space="preserve">[[پەڕگە:37 Lyndon Johnson 3x4.jpg|وێنۆک]]
'''لیندۆن باینس جۆنسۆن''' ({{بە ئینگلیزی|Lyndon Baines Johnson}}) ([[٢٧ی ئاب]] [[١٩٠٨]] – [[٢٢ی کانوونی دووەم]]ی [[١٩٧٣]]) سیاسەتمەدارێکی ئەمریکی بوو کە لە ساڵی ١٩٦٣ تا ١٩٦٩ وەک ٣٦مین [[سەرۆککۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان]] خزمەتی کرد. پێشتر وەک ٣٥مین &lt;bdi&gt;[[جێگری سەرۆککۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان]]&lt;/bdi&gt;) لە ساڵی ١٩٦١ بۆ ١٩٦٣ لەژێر سەرۆک [[جان ئێف. کێنیدی]] دا خزمەتی کردووە؛ و ئەندامی [[پارتی دیموکرات (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|پارتی دیموکرات]] و خەڵکی [[تێکساس]] بوو، و ھەروەھا جۆنسن وەک نوێنەری ئەمریکا، سیناتۆری ئەمریکا و سەرۆکی زۆرینەی [[ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکا]] خزمەتی کردووە. ئەو یەکێکە لەو سەرۆکانەی کە کە لە ھەموو ئەو پۆستانەدا لە ئاستی فیدراڵیدا خزمەتی کردووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Johnson|یەکەم=Rebekah Baines|سەردێڕ=A Family Album|بڵاوکەرەوە=McGraw Hill|ساڵ=١٩٦٥}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Caro 1982&quot;&gt;Caro 1982.&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}{{سەرۆک کۆمارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان}}

{{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ژیاننامە|شەڕی سارد|سیاسەت}}
{{پۆلی کۆمنز|Lyndon B. Johnson}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٨]]
[[پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان لە دەیەی ١٩٦٠]]
[[پۆل:مردووانی ١٩٧٣]]
[[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز]]
[[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی]]
[[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی]]
[[پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکرات لە ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]
[[پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی]]
[[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان]]
[[پۆل:پارێزەرانی بۆشایی ئاسمان]]
[[پۆل:چالاکوانانی مافە مەدەنییە ئەفریقی-ئەمریکییەکان]]</text>
      <sha1>7c4tzx0j32lh5wzsba77qoh5iux1pta</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ھێرشی عوسمانی بۆ سەر وڵاتی فارس (١٩٠٦)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>203966</id>
    <revision>
      <id>1580402</id>
      <parentid>1580308</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:03:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]])</comment>
      <origin>1580402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4494" sha1="bwvmrlybq0a8qyc4kibccpojut9khwm" xml:space="preserve">'''ھێرشی عوسمانی بۆ سەر وڵاتی فارس''' لە ساڵی ١٩٠٦ بە فەرمانی سەرۆکی [[بەغدا]] ئەنجامدرا.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=AdZtAAAAMAAJ|سەردێڕ=Iran: 1906-1907|دوایین=Burrell|یەکەم=Robert Michael|ڕێکەوت=١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=Archive Editions|ژپنک=٩٧٨١٨٥٢٠٧٧١٠٥|پەڕەکان=٥٤٧, ٤٥٣, ١٠٢|زمان=en}}&lt;/ref&gt; لە ٢٣ی ئایار، عوسمانییەکان بەشێک لە برادۆستیان داگیرکرد.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ھەتا کۆتاییی مانگی ئایار، ھیزە عوسمانییەکان ھەندێک ناوچە لە [[دەشتی ورمێ]] و [[گوندەواری مەرگەوەڕ|مەرگەوەڕیان]] داگیرکرد، بەڵام خوودی شارۆچکەی مەرگەوەڕیان داگیر نەکرد.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ھەتا سێزدەھەمی حوزەیران، عوسمانییەکان [[سەردەشت]] و [[بانی]]یان داگیرکرد.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; شاروەندانی خانەقین ناچار بە وەرگرتنی پاسپۆرتی عوسمانی و ناونووسی لە سوپای عوسمانیدا کران.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ٥٠٠ کەس لە ھێزەکانی عوسمانی لە [[بانە]]ەوە بەرەو لوڕستان و ناوچەکانی خوارەوەی وڵاتی فارس بەڕێکەوتن و بەرھەمەکانیان دەسووتاندن.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; لە ٢٤ی ئاب، لە دوای ناڕەزایەتیی [[ئێرانی قاجاڕی|دەوڵەتی فارس]]، فەرماندەی عوسمانی گوتی کە ھیچ فەرمانێکی بۆ پاشەکشە پێنەدراوە و ٢ ڕۆژ دوایە عوسمانییەکان خەریکی کۆکردنەوەی ماڵیات لە نزیکی [[ورمێ]] بوون.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; لە ٨ی ئەیلوول، عوسمانییەکان [[گەنگەچین]] و ناوچەی برادۆسلیان داگیرکرد.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ھەروەھا ئەوان لە باشووری ڕۆژاوای [[مەھاباد]]ەوە ھەتا ڕۆژاوای [[خۆی]]یان گرتە ژێر دەست.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=H0mfmdThGLAC|سەردێڕ=The Treatment of Armenians in the Ottoman Empire, 1915-1916: Documents Presented to Viscount Grey of Falloden by Viscount Bryce|دوایین١=Bryce (Viscount)|یەکەم١=James Bryce|دوایین٢=Toynbee|یەکەم٢=Arnold|ڕێکەوت=٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=Gomidas Institute|ژپنک=٩٧٨٠٩٥٣٥١٩١٥٦|زمان=en}}&lt;/ref&gt; ھێزە عوسمانییەکان لە ٣ی ئابی ١٩٠٧، مەرگەوەڕیان داگیرکرد و ٣ ڕۆژ دوایە ھەڕەشەیان لە داگیرکردنی ورمێ کرد.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=E G Browne|ناونیشان=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.191190/page/n197/mode/2up?q=%22and+three+days+later%22|سەردێڕ=The Persian Revolution Of 1905-1909|ڕێکەوت=١٩١٠|پەڕەکان=١٤٩}}&lt;/ref&gt; عوسمانییەکان سەرئەنجام لەلایەن سوپای [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]] لە ساڵی ١٩١١دا، پاشەکشەیان لە ئێران پێکرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=M3adD9kNH1gC|سەردێڕ=Iran and the First World War: Battleground of the Great Powers|دوایین=Atabaki|یەکەم=Touraj|ڕێکەوت=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=I.B.Tauris|ژپنک=٩٧٨١٨٦٠٦٤٩٦٤٦|پەڕەکان=٧٠|زمان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ='History of the Great War based on Official Documents: Operations in Persia 1914-1919'|ناونیشان=https://www.qdl.qa/en/mirador/81055/vdc_100000000239.0x000142|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢١|وێبگە=Qatar Digital Library|زمان=English}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

{{تووڵی دەروازە|مێژوو|شەڕ|کوردستان|ئێران|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}}

[[پۆل:مێژووی ئێران]]
[[پۆل:مێژووی کوردستان]]
[[پۆل:مێژووی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]]
[[پۆل:ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]
[[پۆل:قاجاڕەکان]]</text>
      <sha1>bwvmrlybq0a8qyc4kibccpojut9khwm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکرات لە ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>203983</id>
    <revision>
      <id>1580627</id>
      <parentid>1140281</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:12:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Hivja پەڕەی [[پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکراتیی ئەنحوومەنی نوێنەرانیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]ی بە بێ بەجێھشتنی ڕەوانەکەرێک گواستەوە بۆ [[پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکرات لە ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]</comment>
      <origin>1140281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="94" sha1="e7ny4909bjbywwpa8wxe2jabk6w733e" xml:space="preserve">{{پۆلی کۆمنز|Democratic Party members of the United States House of Representatives}}</text>
      <sha1>e7ny4909bjbywwpa8wxe2jabk6w733e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ھانیبال ھاملن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>203986</id>
    <revision>
      <id>1580626</id>
      <parentid>1548517</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:11:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکراتیی ئەنحوومەنی نوێنەرانیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] بۆ [[پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکرات لە ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2015" sha1="r3hmbgo1ln4c519f2u38ddpagsua3i8" xml:space="preserve">{{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
[[پەڕگە:Hannibal Hamlin, photo portrait seated, c1860-65.jpg|وێنۆک]]
'''ھانیبال ھاملن''' (لەدایکبووی ٢٧ی ئابی ١٨٠٩ بۆ ٤ی تەمموزی ١٨٩١) سیاسەتوانێک بوو لە [[مەین]]، کە وەک یاسادانەرێک لە مەین لەسەرکار بوو. دەسەڵاتدارێکی مەین بوو، لە [[ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان|ئەنجوومەنی نوێنەران]] و [[ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکا|ئەنجوومەنی پیران]]. لە سەرەتادا وەک [[پارتی دیموکرات (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|دیموکراتێک]] دەستی بە پیشەکەی کرد و دواتر بوو بە [[پارتی کۆماری (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|کۆماری]]. وە یەکەم کۆماری بوو کە وەک [[جێگری سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان|جێگری سەرۆک کۆمار]] خزمەت بکات. وەک جێگری سەرۆک [[ئەبراھام لینکن]] ھەڵبژێردرا لە ھەڵبژاردنەکەی ساڵی ١٨٦٠.

== سەرچاوەکان ==

* {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی سادە|سەردان=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}}
&lt;references /&gt;

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{پۆلی کۆمنز|Hannibal Hamlin|ھانیبال ھاملن}}{{authority control}}
{{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ژیاننامە|سیاسەت}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٠٩]]
[[پۆل:پارێزەرانی ئەمریکی]]
[[پۆل:مردووانی ١٨٩١]]
[[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز]]
[[پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکرات لە ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]</text>
      <sha1>r3hmbgo1ln4c519f2u38ddpagsua3i8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پۆل:نیوەگۆی زەوی</title>
    <ns>14</ns>
    <id>209868</id>
    <revision>
      <id>1580757</id>
      <parentid>1152923</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T09:02:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان</comment>
      <origin>1580757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="135" sha1="p8a8oo39rjqowtrn2zt0o1zrklusbbh" xml:space="preserve">{{پۆلی کۆمنز|Earth's hemispheres}}

[[پۆل:زەوی]]
[[پۆل:جوگرافیای فیزیکی]]
[[پۆل:جوگرافیا]]</text>
      <sha1>p8a8oo39rjqowtrn2zt0o1zrklusbbh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>حەسەن نەسروڵڵا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>212084</id>
    <revision>
      <id>1580539</id>
      <parentid>1446429</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:02:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26876" sha1="89hplm4pgwkr31qe8xivgpqs6rbcjbn" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name                = حەسەن نەسروڵڵا
| native_name         = حسن نصر اللە | native_name_lang    = ar
| nationality         = عەرەبی [[لوبنانی]]
| image               = Sayyid Nasrallah.jpg
| caption             = نەسروڵڵا لە ٢٠١٩
| imagesize           =
| office              = [[سکرتێری گشتیی حیزبوڵڵا|سکرتێری گشتی]]ی [[حیزبوڵڵای لوبنان]]&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=ئینتفازەی سێھەم دەست پێ بکات|ناونیشان=https://ku.mehrnews.com/news/15173/ئینتفازەی-سێھەم-دەست-پێ-بکات|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئایاری ٢٠٢٢|ئیش=mehrnews.com|agency=ئاژانسی ھەواڵی مێھر|ڕێکەوت=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt;
| term_start          = ١٦ی شوباتی ١٩٩٢
| term_end            = ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤
| deputy              = [[نەعیم قاسم]]
| predecessor         = [[عەباس مووسەوی]]
| successor           = [[ھاشم سەفیەدین]]&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=السياسة |ڕێکەوت=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Hezbollah Shura Council chooses Hashem Safieddine as Secretary-General|ناونیشان=https://alseyassah.com/article/420284/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%89-%D8%AD%D8%B2%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%8A%D8%AE%D8%AA%D8%A7%D8%B1-%D9%87%D8%A7%D8%B4%D9%85-%D8%B5%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86-%D8%A3%D9%85%D9%8A%D9%86%D8%A7-%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%A7/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|وێبگە=السياسة |زمان=ar}}&lt;/ref&gt;
| term_start2         =
| term_end2           =
| predecessor2        =
| successor2          =
| birth_date          = ٣١ی ئابی ١٩٦٠
| birth_place         = بۆرج حەموود، [[لوبنان]]
| death_date          = {{ڕێکەوتی مەرگ و تەمەن|df=y|٢٠٢٤|٠٩|٢٧|١٩٦٠|٠٨|٣١}}
| death_place         = گەڕەکی [[زاحیە]] لە باشووری [[بەیرووت]]
| party               = [[حیزبوڵڵای لوبنان]] (١٩٨٢–٢٠٢٤)
| spouse              = فاتمە یاسین
| children            = ٥
| signature           =
| otherparty          = بزووتنەوەی ئەمەل (١٩٧٨–١٩٨٢)
}}

'''سەید حەسەن عەبدولکەریم نەسروڵڵا''' ({{بە عەرەبی|حسن نصر الله}}؛ ٣١ی ئابی ١٩٦٠ – ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤) سەرکردەیەکی سیاسیی لوبنانی و سکرتێری گشتیی [[حیزبوڵڵای لوبنان]] لە ساڵی ١٩٩٢ ھەتا ٢٠٢٤ بوو. ئەو لە ١٦ی شوباتی ١٩٩٩، پاش ئەوی عەباس مووسەوی لەلایەن ئیسرائیلەوە کوژرا وەک سێیەمین سکرتێری گشتیی حیزبوڵڵا دەستبەکار بوو و ھەتا کاتی [[تیرۆرکردنی حەسەن نەسروڵڵا|تیرۆرکردنی]] لەلایەن [[ھێزی ئاسمانیی ئیسرائیل]]ەوە لە ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤، ئەو پۆستەی پێبوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Hassan Nasrallah {{!}} Hezbollah|ناونیشان=https://hezbollah.org/people/hassan-nasrallah|وێبگە=hezbollah.org|بڵاوکەرەوە=AMERICAN COALITION AGAINST NUCLEAR IRAN|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئایاری ٢٠٢٢|زمان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Profile: Sayed Hassan Nasrallah|ناونیشان=http://www.aljazeera.com/archive/2006/04/2008410115816863222.html|وێبگە=www.aljazeera.com|بڵاوکەرەوە=aljazeera|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئایاری ٢٠٢٢|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

== سەرەتای ژیان و پەروەردە ==
حەسەن نەسروڵڵا نۆیەمین لە دە منداڵ لە بنەماڵەیەکی شیعە لە بورج حەمود، قەزای مەتن (گەڕەکێکی ڕۆژھەڵاتی بەیروت) لە ٣١ی ئابی ١٩٦٠ لەدایکبووە.&lt;ref name=&quot;Tucker&amp;Roberts&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Tucker|یەکەم١=Spencer C.|دوایین٢=Roberts|یەکەم٢=Priscilla|سەردێڕ=The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict: A Political, Social, and Military History [4 volumes]: A Political, Social, and Military History|ڕێکەوت=ی ی 2008|بڵاوکەرەوە=ABC-CLIO|شوێن=Santa Barbara, Calif.|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥١٠٩-٨٤٢-٢|پەڕە=٧٢٧|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=YAd8efHdVzIC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=Encyclopedia+of+the+Arab-Israeli+Conflict:&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjnh87ehO73AhVOqaQKHaAwDkIQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&amp;q=Encyclopedia%20of%20the%20Arab-Israeli%20Conflict%3A&amp;f=false|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠٢٢|زمان=en}}&lt;/ref&gt; باوکی عەبدولکریم نەسروڵڵا لە بازوورییە لە گوندی جەبەل عەمێل (کۆماری باشووری لوبنان) لەدایک بووە و دەکەوێتە نزیک شاری تیرەوە و کاری میوە و سەوزەی فرۆشی کردووە.&lt;ref name=&quot;Young&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Young|یەکەم١=Michael|سەردێڕ=The Ghosts of Martyrs Square: An Eyewitness Account of Lebanon's Life Struggle|ڕێکەوت=ی ی 2010|بڵاوکەرەوە=Simon and Schuster|ژپنک=٩٧٨-١-٤٣٩١-٠٩٤٥-٨|پەڕە=٩٨|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=S1PhUbtoSrwC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=The+Ghosts+of+Martyrs+Square:+An+Eyewitness+Account+of+Lebanon%27s+Life&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi-oYSjhe73AhUEGuwKHQHqDPEQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&amp;q=The%20Ghosts%20of%20Martyrs%20Square%3A%20An%20Eyewitness%20Account%20of%20Lebanon's%20Life&amp;f=false|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠٢٢|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

ھەرچەندە خێزانەکەی ئایینی نەبوون، بەڵام حەسەن حەزی لە خوێندنی ئایینی بوو، ئەو لە قوتابخانەی ئەلنەجاح و دواتر لە قوتابخانەیەکی گشتی لە گەڕەکی سین ئەلفیلی بەیروت کە زۆرینەیان مەسیحی بوون ئامادە بوو.&lt;ref name=&quot;AlJazeera&quot;/&gt;

لە ساڵی ١٩٧٥ شەڕی ناوخۆی لوبنان، بنەماڵەی ئەو و لە نێویاندا نەسروڵڵا کە ئەوکات تەمەنی ١٥ ساڵ بوو، ناچار کرد ڕوو بکەنە ماڵی باوباپیرانیان لە بازوورییە، لەوێش نەسروڵڵا خوێندنی ناوەندی لە قوتابخانەی گشتی سوور (سوور) تەواو کرد. لەوێ خوێندنی ناوەندی خوێندووە، و بۆ ماوەیەکی کورت پەیوەندی بە بزووتنەوەی ئەمەلەوە کردووە، کە گرووپێکی سیاسی شیعەی لوبنانییە.&lt;ref name=&quot;Tucker&amp;Roberts&quot;/&gt;

نەسروڵڵا لە مەدرەسەی شیعەکان لە شارۆچکەی دۆڵی بێقاع لە بەعلبەک خوێندوویەتی. قوتابخانەکە پەیڕەوی لە فێرکارییەکانی ئایەتوڵڵا محەممەد باقر ئەلسەدری لەدایکبووی عێراق کردووە، کە لە سەرەتای شەستەکانی سەدەی ڕابردوودا بزووتنەوەی دەعوە لە شاری [[نەجەف]]ی عێراقی دامەزراندووە.
لە ساڵی ١٩٧٦ لە تەمەنی شازدە ساڵیدا نەسروڵڵا گەشتێکی کرد بۆ عێراق و لەوێ لە مەدرەسەی ئایەتوڵڵا سەدر لە نەجەف وەرگیرا.&lt;ref name=&quot;Tucker&amp;Roberts&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Schechterman|یەکەم١=Bernard|دوایین٢=Slann|یەکەم٢=Martin W|سەردێڕ=Violence &amp; Terrorism 99/00|ڕێکەوت=ی ی 1999|پەڕە=٧٠|ناونیشان=https://www.worldcat.org/title/violence-and-terrorism/oclc/47779935&amp;referer=brief_results|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠٢٢|زمان=English}}&lt;/ref&gt;

دەوترێت سەدر سیفەتەکانی نەسروڵڵای ناسیوە و وەرگیراوە کە دەڵێت “بۆنی سەرکردایەتی لە تۆدا بۆن دەکەم؛ تۆ یەکێکیت لە ئەنسار (شوێنکەوتووانی مەھدی …). نەسروڵڵا لەگەڵ دەیان خوێندکاری دیکەی لوبنانی لە ساڵی ١٩٧٨ لە عێراق دەرکرا. سەدر زیندانی کرا و ئەشکەنجە درا و بە شێوەیەکی دڕندانە کوژرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Hirst|یەکەم١=David|سەردێڕ=Beware of Small States: Lebanon, Battleground of the Middle East|ڕێکەوت=ی ی 2010|بڵاوکەرەوە=Faber &amp; Faber|شوێن=London|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٧١-٢٥٨٦٨-٠|پەڕە=٢٤٤|ناونیشان=https://www.google.co.uk/books/edition/Beware_of_Small_States/KPSGa3BaJq0C?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=978-0-571-23741-8&amp;printsec=frontcover|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠٢٢|زمان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tucker&amp;Roberts&quot;/&gt;

نەسروڵڵالە ساڵی ١٩٧٩ ناچار بوو بگەڕێتەوە [[لوبنان]]، و ئەو کاتە بەشی یەکەمی خوێندنەکەی تەواو کردبوو، چونکە سەددام حوسێن خەریکی دەرکردنی زۆرێک لە [[شیعە]]کان بوو، لەوانە [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] و عەباس موسەوی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Ehteshami|یەکەم١=Anoushiravan|دوایین٢=Hinnebusch|یەکەم٢=Raymond A.|سەردێڕ=Syria and Iran: Middle Powers in a Penetrated Regional System|ڕێکەوت=ی ی 2002|بڵاوکەرەوە=Routledge|شوێن=London|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٤-٧٣٠٢١-٦|پەڕە=١٤٠|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=U_iFAgAAQBAJ&amp;printsec=frontcover&amp;dq=Syria+and+Iran+-+Middle+Powers+in+a+Penetrated+Regional+System&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwj_2dKniO73AhUSy6QKHU_DDq8Q6AF6BAgJEAI#v=onepage&amp;q=Syria%20and%20Iran%20-%20Middle%20Powers%20in%20a%20Penetrated%20Regional%20System&amp;f=false|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠٢٢|زمان=en}}&lt;/ref&gt;
گەڕایەوە لوبنان، لە قوتابخانەی عەباس موسەوی ڕێبەری ئەمەل دەخوێنێت و وانە دەڵێتەوە، دواتر لە بێقاع وەک نوێنەری سیاسی ئەمەل دەستنیشان کرا و بوو بە ئەندامی مەکتەبی سیاسی ناوەندی.
لە دەوروبەری ھەمان کاتدا، لە ساڵی ١٩٨٠دا، [[سەددام حوسێن|سەدام حوسێن]] سەدری لەسێدارەدا.

== چالاکییە سەرەتایییەکان ==
نەسروڵڵا دوای داگیرکردنی لوبنان لە لایان ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٨٢ پەیوەندی بە [[حیزبوڵڵای لوبنان|حیزبوڵڵا]] کرد. لە ساڵی ١٩٨٩ حەسەن نەسروڵڵا گەشتێکی کرد بۆ شاری قوم لە ئێران و لەوێ خوێندنی ئایینی خۆی زیاتر کرد.&lt;ref name=&quot;Tucker&amp;Roberts&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Profiles of key players|ناونیشان=http://www.irinnews.org/report/27139/lebanon-profiles-key-players|وێبگە=The New Humanitarian|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠٢٢|زمان=en|ڕێکەوت=١٦ی تەممووزی ٢٠٠٦}}&lt;/ref&gt;
نەسروڵڵا پێی وایە کە ئیسلام چارەسەری کێشەکانی ھەر کۆمەڵگایەکی لە دەستدایە، جارێکیان دەڵێ &quot;لەگەڵ ڕێزم بۆ ئێمە، بە کورتی، ئیسلام ئایینێکی سادە نییە کە تەنیا نوێژ و ستایشی تێدا بێت، بەڵکو پەیامێکی خودایییە کە بۆ مرۆڤایەتی داڕێژراوە، و&quot;. دەتوانێت وەڵامی ھەر پرسیارێک بداتەوە کە مرۆڤ سەبارەت بە ژیانی گشتی و کەسی خۆی بیکاتەوە. ئیسلام ئایینێکە بۆ کۆمەڵگایەک داڕێژراوە کە دەتوانێت ڕاپەڕین بکات و کۆمەڵگەیەک بنیات بنێت.&quot;&lt;ref name=&quot;AlJazeera&quot;/&gt;
لە ساڵی ١٩٩١دا نەسروڵڵا گەڕایەوە لوبنان و دوای ئەوەی کە مووسەوی ساڵی دواتر لە ھێرشە ئاسمانییەکەی ئیسرائیلدا کوژرا، نەسروڵڵا وەک سەرۆکی حیزبوڵڵای لوبنان لە شوێنی مووسەوی دانرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Profile: Hassan Nasrallah - Council on Foreign Relations|ناونیشان=http://www.cfr.org/publication/11132/|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠٢٢|زمان=en|ڕێکەوت=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060927093717/http://www.cfr.org/publication/11132/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

== سەرکردایەتیی حیزبوڵڵا ==
[[پەڕگە:Nasrallah Khamenei Soleimani.jpg|200px|وێنۆک|نەسروڵڵا لەگەڵ [[عەلی خامنەیی]] و [[قاسم سولەیمانی]] فەرماندەی [[ھێزی قودس]].]]
نەسروڵڵا دوای ئەوەی ئیسرائیلییەکان لە ساڵی ١٩٩٢دا سەرۆکی پێشووی حیزبوڵڵایان تیرۆر کرد بوو بە سەرۆکی حیزبوڵڵا.&lt;ref name=&quot;AlJazeera&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Profile: Sayed Hassan Nasrallah|ناونیشان=http://www.aljazeera.com/archive/2006/04/2008410115816863222.html|وێبگە=www.aljazeera.com|بڵاوکەرەوە=Al Jazeera.|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠٢٢|زمان=en}}&lt;/ref&gt; لە ماوەی سەرکردایەتی نەسروڵڵادا حیزبوڵاموشەکی بە مەودای دوورتر دەستکەوت کە ڕێگەی پێدا سەرەرای داگیر کردنی باشووری لوبنان لەلایەن ئیسرائیلەوە ھێرش بکەنە سەر باکووری ئیسرائیل. لە ساڵی ١٩٩٣ ئیسرائیل ئۆپراسیۆنی لێپرسینەوەی ئەنجام دا لە کاتی ئۆپەراسیۆنەکەدا ژێرخانی زۆری لوبنانی تێکشکێنرا کە ئیسرائیل پێی ڕاگەیاندبوو سەرکەوتوو بوو.
لە کۆتاییدا ڕێککەوتنێک کرا کە بەھۆیەوە، ئیسرائیل کۆتایی بە ھێرشەکانی لە لوبنان ھێنا و حیزبوڵڵاش ڕازی بوو ھێرشەکانی سەر باکووری ئیسرائیل بوەستێنێت.

بەڵام دوای وەستانێکی کورت، شەڕ و پێکدادان دەستی پێکردەوە. لە ساڵی ١٩٩٦ ئیسرائیل ئۆپەراسیۆنی ترێی توڕەیی دەستیپێکرد و شارە گرنگەکانی بەندەری لوبنانی گرت و بنکەیەکی سەربازی سووریای بۆردومان کرد.
دوای ١٦ ڕۆژ لەھێرشەکانی ئیسرائیل لەلوبنان ئاگربەستێکی ئیسرائیلی و لوبنانی پەسەند کرا
دیسان حیزبوڵڵا ڕازی بوو ھێرشی موشەکی بوەستێنێت لە بەرامبەرڕاگرتنی ھێرشەکانی ئیسرائیل ھەرچۆنێک بێت، وەک ساڵی ١٩٩٣، ئاشتی بۆ ماوەیەکی درێژ بەردەوام نەبوو.

لە ئیسرائیل زیاتر مشتومڕی لەسەر ئەوە کرا کە ئایا بوونی ھێزەکانی ئیسرائیل لە باشووری لوبنان کاردەکات یان نا، بەو پێیەی ڕوون بوو کە 'ناوچەی ئاسایش' ناتوانێت ڕێگری لە گەیشتن بە موشەکەکانی حیزبوڵڵا بۆ ئیسرائیل بگرێت. دوای کوژرانی زۆری ئیسرائیل لە باشووری لوبنان، بەشێک لە سیاسەتمەدارانی ئیسرائیل ئاماژەیان بەوە کرد کە ئەو ململانێیە تەنیا لە حاڵەتێکدا کۆتایی دێت کە ئیسرائیل لە لوبنان بکشێتەوە. لە ساڵی ٢٠٠٠ دواجار ئێھود باراک ھێزەکانی ئیسرائیلی لە لوبنان کشاندەوە.

دوابەدوای کشانەوەی ئیسرائیل سوپای باشووری لوبنان کە لەلایەن ئیسرائیلەوە پشتیوانی دەکرا بە خێرایی لەلایەن حیزبوڵڵاوە دەستی بەسەردا گیرا. ھەندێک لە ئەندامانی سوپای باشووری لوبنان بەرەو ئیسرائیل ھەڵاتن، بەڵام زۆر کەس لەلایەن حیزبوڵڵاوە بەدیل گیران.
ئەم سەرکەوتنە لە دژی ئیسرائیل، ناوبانگی حیزبوڵڵای لە ناو لوبنان و جیھانی ئیسلامیدا زۆر زیاتر کرد. لە ئەنجامدا، نەسروڵڵا لە لوبنان و جیھانی عەرەبیدا شانازیی پێکراوە بۆ کۆتایی ھێنان بە داگیرکاریی ئیسرائیل لە باشووری لوبنان، شتێک کە پێگەی سیاسی حیزبەکەی لەناو لوبناندا زۆر بەھێز کردووە.

نەسروڵڵا لە ساڵی ٢٠٠٤دا ڕۆڵێکی سەرەکی بینی لە ڕێکەوتنێکی ئاڵوگۆری ئاڵۆزی نێوان ئیسرائیل و حیزبوڵڵا و لە ئەنجامدا سەدان زیندانی فەلەستینی و لوبنانی ئازادکران و چەندین پاشماوەی مرۆیی لەوانە پاشماوەی کوڕەکەی بۆ لوبنان. ئەم ڕێککەوتنە لە سەرانسەری جیھانی عەرەبیدا بە سەرکەوتنێکی شایستە بۆ حیزبوڵڵا وەسف کرا و نەسروڵڵاش بە تایبەتی ستایشی بەدەستھێنانی ئەو دەستکەوتانە کرا.&lt;ref name=&quot;AlJazeera&quot;/&gt;

لە وتارێکی مانگی کانوونی دووەمی ڕۆژنامەی شەرق ئەلئەوسەت کە بنکەکەی لە لەندەنە، ئاماژەی بەوە کردووە کە فەرماندەیی باڵی سەربازیی ڕێکخراوەکە لە نەسروڵڵاوە بۆ جێگرەکەی، نەعیم قاسم لە مانگی ئابی ٢٠٠٧دا گواستراوەتەوە. حیزبوڵڵا ئەم پێشنیارەی ڕەتکردەوە و بە ھەوڵێک بۆ «لاوازکردنی جەماوەری» بزووتنەوەکە ڕاگەیاند.
لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨ ھاشم سەفی ئەلدین، ئامۆزاکەی، ڕاسپێردرا بۆ جێگرەوەی نەسروڵا وەک سکرتێری گشتی حیزبوڵڵا.
خۆپیشاندانی جەماوەری لە لوبنان لە مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ بەھۆی قووڵبوونەوەی قەیرانی دارایی و ئابووری و فشار خستنە سەر سەرکردەکانی حکوومەت بۆ دەستلەکارکێشانەوە.

لە ماوەی دەسەڵاتی ئەودا حیزبوڵڵا، لەلایەن ئەمریکا و گەلانی دیکەوە، ھەروەھا لەلایەن [[یەکێتیی ئەورووپا]]وە، بە تەواوی یان بەشێکی وەک ڕێکخراوێکی تیرۆریستی دەستنیشان کراوە.

[[ڕووسیا]] ئەو دەنگۆیانە ڕەتدەکاتەوە کە گوایە حیزبوڵڵا ڕێکخراوێکی تیرۆریستییە و حیزبوڵڵا بە ڕێکخراوێکی سیاسی یاسایی دەزانێت. چین بێ لایەن مایەوە و پەیوەندی لەگەڵ حیزبوڵڵادا دەپارێزێت.

== شەڕی ٢٠٠٦ی ئیسرائیل و لوبنان ==
دوابەدوای بۆسەیەکی حیزبوڵڵا لە خاکی ئیسرائیل کە سێ سەرباز کوژران و دوو سەرباز ڕفێنران،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Greg|دوایین١=Myre|یەکەم٢=Steven|دوایین٢=Erlanger|سەردێڕ=Israelis Enter Lebanon After Attacks|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2006/07/13/world/middleeast/13mideast.html|وێبگە=The New York Times|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٢|زمان=en|ڕێکەوت=١٣ی تەممووزی ٢٠٠٦}}&lt;/ref&gt; شەڕی لوبنان لە ساڵی ٢٠٠٦ دەستی پێکرد. لە کاتی جەنگدا بۆردومانەکانی ئیسرائیل کە بەدوای ئامانجەکانی حیزبوڵڵا دەگەڕان، زیانی لە زۆر ناوچەی بەیروت گەیاند، بەتایبەتی باشووری بەیروت کە ھەژارترن و زۆربەیان شیعەن، کە لەلایەن حیزبوڵڵا کۆنتڕۆڵ دەکرێت.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=CNN.com - Bombs pound Beirut for second night - Aug 3, 2006|ناونیشان=http://www.cnn.com/2006/WORLD/meast/08/03/mideast.main/index.html|وێبگە=www.cnn.com|بڵاوکەرەوە=2007 Cable News Network LP, LLLP|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٢|زمان=en|ڕێکەوت=٢١ی ئابی ٢٠٠٦}}&lt;/ref&gt;

لە ٣ی ئابی ٢٠٠٦دا حەسەن نەسروڵڵا سوێندی خوارد کە لە تۆڵەی بۆردومانکردنی پایتەختی لوبنان لەلایەن ئیسرائیلەوە ھێرش بکاتە سەر [[تێل ئەڤیڤ]]. نەسروڵڵا لە وتارێکی تەلەڤیزیۆنیدا وتی: ئەگەر بەیروت بدەیت، بەرخۆدانی بەرخۆدانی ئیسلامی لە تەلئەبیڤ دەدات و بە یارمەتی خودا دەتوانێت ئەمە بکات&quot;.

لە کاتی شەڕەکەدا، نەسروڵا کەوتە ژێر ڕەخنەی توندی وڵاتانی عەرەبی، لەوانە ئوردن، میسر و سعودیە. شا عەبدوڵڵای دووەمی ئوردن و [[حوسنی موبارەک]] سەرۆکی میسر لە ١٤ی تەممووزدا ھۆشدارییان دا لە مەترسیی ئەوەی «ھەرێمەکە بکێشرێتە ناو سەرگەرمییەکەوە کە خزمەت بە بەرژەوەندییەکانی عەرەبی ناکات»، لەکاتێکدا شازادە سعود ئەلفەیسەڵ وەزیری دەرەوەی سعودیە ھێرشەکانی حیزبوڵڵا بە «کردەوەی چاوەڕواننەکراو و نەگونجاو و نابەرپرسانە» ناوبرد. ناوبراو لەوە زیاتریش ڕۆیشت و وتی: «ئەم کردەوانە ھەموو ناوچەکە دەکێشنەوە بۆ ساڵانێک لەمەوبەر و ناتوانین بە سادەیی قبوڵیان بکەین.»

ھەروەھا نەسروڵڵا کەوتە ژێر ڕەخنەی توندی ھەندێک لە لوبنان. وەلید جومبلات، سەرۆکی پارتی سۆسیالیستی پێشکەوتنخوازی کۆماری لوبنان و دیارترین سەرکردەی کۆمەڵگەی دروزەکان، تەواو بە ھێزەوە قسەی کرد: «گەورە، کەواتە پاڵەوانە. بەڵام دەمەوێت بەرەنگاری ئەم پاڵەوانییەتییە ببەمەوە. من مافی ئەوەم ھەیە بەرەنگاری بکەمەوە، چونکە وڵاتەکەم لە گڕدایە. جگەلەوەش ئێمە ڕازی نەبووین» ھەروەھا جومبلات دەوترێت: «ئەو دەیەوێت با پایتەختی لوبنان بسوتێت لەکاتێکدا ئەو لە کاتی خۆبەدەستەوەداندا ھەڵدەستێت».&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Lebanese Druze Leader Walid Jumblatt on Al-Arabiya TV: Do Lebanese Really Agree That the Battle of the [Islamic] Nation Should Be Launched From Lebanon?; I Was First to Warn of the Iranian-Syrian Alliance; I Have the Right to Challenge Nasrallah's Heroism|ناونیشان=http://www.memri.org/report/en/print1753.htm|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٢|ئیش=MEMRI|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

== شەڕی ناوخۆی سووریا ==
لە ٢٥ی ئایاری ٢٠١٣، نەسروڵا ڕای گەیاند، کە حیزبوڵڵا لە شەڕی ناوخۆی سووریا دژی «توندڕەوی ئیسلامی» شەڕ دەکات و «بەڵێنی دا کە گرووپەکەی ڕێگە بە چەکدارانی سووریا نادات ئەو ناوچانە کە ھاوسنوورن لەگەڵ لوبنان کۆنتڕۆڵ بکەن».
دووپاتی کردەوە کە حیزبوڵڵا لە شارۆچکەی ستراتژیکی سووریای قوسەیر لە ھەمان دیوی سوپای سووریا شەڕ دەکات.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Hezbollah chief says group is fighting in Syria|ناونیشان=https://www.dawn.com/news/1013732/hezbollah-chief-says-group-is-fighting-in-syria|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٢|ئیش=DAWN.COM|ڕێکەوت=٢٥ی ئایاری ٢٠١٣|شوێن= [[بەیرووت]]|زمان=en}}&lt;/ref&gt; ناوبراو لەو وتارە تەلەڤیزیۆنییەدا وتی: ئەگەر [[سووریا]] بکەوێتە دەست ئەمریکا و ئیسرائیل و [[تەکفیر]]ییەکان، خەڵکی ناوچەکەمان دەچنە قۆناغێکی تاریکەوە.

لە تەممووزی ٢٠١٤ برازای نەسروڵڵا لە سووریا کوژرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Hezbollah chief’s nephew ‘killed in Syria’: reports|ناونیشان=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2014/07/26/Hezbollah-chief-s-nephew-killed-in-Syria-reports|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٢|ئیش=Al Arabiya English|agency=Al Arabiya Network.|ڕێکەوت=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٤|زمان=en}}&lt;/ref&gt;
== مردن ==
{{ئەمانەش ببینە|تیرۆرکردنی حەسەن نەسروڵڵا}}
لە درێژەی [[ھێرشەکانی ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ بۆ سەر لوبنان|ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر لوبنان]] لە ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤، حەسەن نەسروڵڵا لە بۆردوومانێکی ئیسرائیلدا لە گەڕەکی زاحیەی باشووری بەیرووت [[تیرۆرکردنی حەسەن نەسروڵڵا|تیرۆر کرا]].&lt;ref&gt;http://nabdapp.com/t/143699505&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|شیعە|لوبنان}}
{{پۆلی کۆمنز|Hassan Nasrallah}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠]]
[[پۆل:موسڵمانانی شیعەی لوبنانی]]
[[پۆل:خەڵکی باشووری لوبنان]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٤]]
[[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>89hplm4pgwkr31qe8xivgpqs6rbcjbn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580586</id>
      <parentid>1580539</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:06:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26890" sha1="fw9ptq37t37cn783hx1fj977ia7c7go" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name                = حەسەن نەسروڵڵا
| native_name         = حسن نصر اللە | native_name_lang    = ar
| nationality         = عەرەبی [[لوبنانی]]
| image               = Sayyid Nasrallah.jpg
| caption             = نەسروڵڵا لە ٢٠١٩
| imagesize           =
| office              = [[سکرتێری گشتیی حیزبوڵڵا|سکرتێری گشتی]]ی [[حیزبوڵڵای لوبنان]]&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=ئینتفازەی سێھەم دەست پێ بکات|ناونیشان=https://ku.mehrnews.com/news/15173/ئینتفازەی-سێھەم-دەست-پێ-بکات|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئایاری ٢٠٢٢|ئیش=mehrnews.com|agency=ئاژانسی ھەواڵی مێھر|ڕێکەوت=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt;
| term_start          = ١٦ی شوباتی ١٩٩٢
| term_end            = ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤
| deputy              = [[نەعیم قاسم]]
| predecessor         = [[عەباس مووسەوی]]
| successor           = [[ھاشم سەفیەدین]]&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=السياسة |ڕێکەوت=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Hezbollah Shura Council chooses Hashem Safieddine as Secretary-General|ناونیشان=https://alseyassah.com/article/420284/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%89-%D8%AD%D8%B2%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%8A%D8%AE%D8%AA%D8%A7%D8%B1-%D9%87%D8%A7%D8%B4%D9%85-%D8%B5%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86-%D8%A3%D9%85%D9%8A%D9%86%D8%A7-%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%A7/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|وێبگە=السياسة |زمان=ar}}&lt;/ref&gt;
| term_start2         =
| term_end2           =
| predecessor2        =
| successor2          =
| birth_date          = ٣١ی ئابی ١٩٦٠
| birth_place         = بۆرج حەموود، [[لوبنان]]
| death_date          = {{ڕێکەوتی مەرگ و تەمەن|df=y|٢٠٢٤|٠٩|٢٧|١٩٦٠|٠٨|٣١}}
| death_place         = گەڕەکی [[زاحیە]] لە باشووری [[بەیرووت]]
| party               = [[حیزبوڵڵای لوبنان]] (١٩٨٢–٢٠٢٤)
| spouse              = فاتمە یاسین
| children            = ٥
| signature           =
| otherparty          = بزووتنەوەی ئەمەل (١٩٧٨–١٩٨٢)
}}

'''سەید حەسەن عەبدولکەریم نەسروڵڵا''' ({{بە عەرەبی|حسن نصر الله}}؛ ٣١ی ئابی ١٩٦٠ – ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤) سەرکردەیەکی سیاسیی لوبنانی و سکرتێری گشتیی [[حیزبوڵڵای لوبنان]] لە ساڵی ١٩٩٢ ھەتا ٢٠٢٤ بوو. ئەو لە ١٦ی شوباتی ١٩٩٩، پاش ئەوی عەباس مووسەوی لەلایەن ئیسرائیلەوە کوژرا وەک سێیەمین سکرتێری گشتیی حیزبوڵڵا دەستبەکار بوو و ھەتا کاتی [[تیرۆرکردنی حەسەن نەسروڵڵا|تیرۆرکردنی]] لەلایەن [[ھێزی ئاسمانیی ئیسرائیل]]ەوە لە ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤، ئەو پۆستەی پێبوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Hassan Nasrallah {{!}} Hezbollah|ناونیشان=https://hezbollah.org/people/hassan-nasrallah|وێبگە=hezbollah.org|بڵاوکەرەوە=AMERICAN COALITION AGAINST NUCLEAR IRAN|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئایاری ٢٠٢٢|زمان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Profile: Sayed Hassan Nasrallah|ناونیشان=http://www.aljazeera.com/archive/2006/04/2008410115816863222.html|وێبگە=www.aljazeera.com|بڵاوکەرەوە=aljazeera|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئایاری ٢٠٢٢|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

== سەرەتای ژیان و پەروەردە ==
حەسەن نەسروڵڵا نۆیەمین لە دە منداڵ لە بنەماڵەیەکی شیعە لە بورج حەمود، قەزای مەتن (گەڕەکێکی ڕۆژھەڵاتی بەیروت) لە ٣١ی ئابی ١٩٦٠ لەدایکبووە.&lt;ref name=&quot;Tucker&amp;Roberts&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Tucker|یەکەم١=Spencer C.|دوایین٢=Roberts|یەکەم٢=Priscilla|سەردێڕ=The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict: A Political, Social, and Military History [4 volumes]: A Political, Social, and Military History|ڕێکەوت=ی ی 2008|بڵاوکەرەوە=ABC-CLIO|شوێن=Santa Barbara, Calif.|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥١٠٩-٨٤٢-٢|پەڕە=٧٢٧|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=YAd8efHdVzIC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=Encyclopedia+of+the+Arab-Israeli+Conflict:&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjnh87ehO73AhVOqaQKHaAwDkIQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&amp;q=Encyclopedia%20of%20the%20Arab-Israeli%20Conflict%3A&amp;f=false|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠٢٢|زمان=en}}&lt;/ref&gt; باوکی عەبدولکریم نەسروڵڵا لە بازوورییە لە گوندی جەبەل عەمێل (کۆماری باشووری لوبنان) لەدایک بووە و دەکەوێتە نزیک شاری تیرەوە و کاری میوە و سەوزەی فرۆشی کردووە.&lt;ref name=&quot;Young&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Young|یەکەم١=Michael|سەردێڕ=The Ghosts of Martyrs Square: An Eyewitness Account of Lebanon's Life Struggle|ڕێکەوت=ی ی 2010|بڵاوکەرەوە=Simon and Schuster|ژپنک=٩٧٨-١-٤٣٩١-٠٩٤٥-٨|پەڕە=٩٨|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=S1PhUbtoSrwC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=The+Ghosts+of+Martyrs+Square:+An+Eyewitness+Account+of+Lebanon%27s+Life&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi-oYSjhe73AhUEGuwKHQHqDPEQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&amp;q=The%20Ghosts%20of%20Martyrs%20Square%3A%20An%20Eyewitness%20Account%20of%20Lebanon's%20Life&amp;f=false|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠٢٢|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

ھەرچەندە خێزانەکەی ئایینی نەبوون، بەڵام حەسەن حەزی لە خوێندنی ئایینی بوو، ئەو لە قوتابخانەی ئەلنەجاح و دواتر لە قوتابخانەیەکی گشتی لە گەڕەکی سین ئەلفیلی بەیروت کە زۆرینەیان مەسیحی بوون ئامادە بوو.&lt;ref name=&quot;AlJazeera&quot;/&gt;

لە ساڵی ١٩٧٥ شەڕی ناوخۆی لوبنان، بنەماڵەی ئەو و لە نێویاندا نەسروڵڵا کە ئەوکات تەمەنی ١٥ ساڵ بوو، ناچار کرد ڕوو بکەنە ماڵی باوباپیرانیان لە بازوورییە، لەوێش نەسروڵڵا خوێندنی ناوەندی لە قوتابخانەی گشتی سوور (سوور) تەواو کرد. لەوێ خوێندنی ناوەندی خوێندووە، و بۆ ماوەیەکی کورت پەیوەندی بە بزووتنەوەی ئەمەلەوە کردووە، کە گرووپێکی سیاسی شیعەی لوبنانییە.&lt;ref name=&quot;Tucker&amp;Roberts&quot;/&gt;

نەسروڵڵا لە مەدرەسەی شیعەکان لە شارۆچکەی دۆڵی بێقاع لە بەعلبەک خوێندوویەتی. قوتابخانەکە پەیڕەوی لە فێرکارییەکانی ئایەتوڵڵا محەممەد باقر ئەلسەدری لەدایکبووی عێراق کردووە، کە لە سەرەتای شەستەکانی سەدەی ڕابردوودا بزووتنەوەی دەعوە لە شاری [[نەجەف]]ی عێراقی دامەزراندووە.
لە ساڵی ١٩٧٦ لە تەمەنی شازدە ساڵیدا نەسروڵڵا گەشتێکی کرد بۆ عێراق و لەوێ لە مەدرەسەی ئایەتوڵڵا سەدر لە نەجەف وەرگیرا.&lt;ref name=&quot;Tucker&amp;Roberts&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Schechterman|یەکەم١=Bernard|دوایین٢=Slann|یەکەم٢=Martin W|سەردێڕ=Violence &amp; Terrorism 99/00|ڕێکەوت=ی ی 1999|پەڕە=٧٠|ناونیشان=https://www.worldcat.org/title/violence-and-terrorism/oclc/47779935&amp;referer=brief_results|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠٢٢|زمان=English}}&lt;/ref&gt;

دەوترێت سەدر سیفەتەکانی نەسروڵڵای ناسیوە و وەرگیراوە کە دەڵێت “بۆنی سەرکردایەتی لە تۆدا بۆن دەکەم؛ تۆ یەکێکیت لە ئەنسار (شوێنکەوتووانی مەھدی …). نەسروڵڵا لەگەڵ دەیان خوێندکاری دیکەی لوبنانی لە ساڵی ١٩٧٨ لە عێراق دەرکرا. سەدر زیندانی کرا و ئەشکەنجە درا و بە شێوەیەکی دڕندانە کوژرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Hirst|یەکەم١=David|سەردێڕ=Beware of Small States: Lebanon, Battleground of the Middle East|ڕێکەوت=ی ی 2010|بڵاوکەرەوە=Faber &amp; Faber|شوێن=London|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٧١-٢٥٨٦٨-٠|پەڕە=٢٤٤|ناونیشان=https://www.google.co.uk/books/edition/Beware_of_Small_States/KPSGa3BaJq0C?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=978-0-571-23741-8&amp;printsec=frontcover|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠٢٢|زمان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tucker&amp;Roberts&quot;/&gt;

نەسروڵڵالە ساڵی ١٩٧٩ ناچار بوو بگەڕێتەوە [[لوبنان]]، و ئەو کاتە بەشی یەکەمی خوێندنەکەی تەواو کردبوو، چونکە سەددام حوسێن خەریکی دەرکردنی زۆرێک لە [[شیعە]]کان بوو، لەوانە [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] و عەباس موسەوی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Ehteshami|یەکەم١=Anoushiravan|دوایین٢=Hinnebusch|یەکەم٢=Raymond A.|سەردێڕ=Syria and Iran: Middle Powers in a Penetrated Regional System|ڕێکەوت=ی ی 2002|بڵاوکەرەوە=Routledge|شوێن=London|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٤-٧٣٠٢١-٦|پەڕە=١٤٠|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=U_iFAgAAQBAJ&amp;printsec=frontcover&amp;dq=Syria+and+Iran+-+Middle+Powers+in+a+Penetrated+Regional+System&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwj_2dKniO73AhUSy6QKHU_DDq8Q6AF6BAgJEAI#v=onepage&amp;q=Syria%20and%20Iran%20-%20Middle%20Powers%20in%20a%20Penetrated%20Regional%20System&amp;f=false|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠٢٢|زمان=en}}&lt;/ref&gt;
گەڕایەوە لوبنان، لە قوتابخانەی عەباس موسەوی ڕێبەری ئەمەل دەخوێنێت و وانە دەڵێتەوە، دواتر لە بێقاع وەک نوێنەری سیاسی ئەمەل دەستنیشان کرا و بوو بە ئەندامی مەکتەبی سیاسی ناوەندی.
لە دەوروبەری ھەمان کاتدا، لە ساڵی ١٩٨٠دا، [[سەددام حوسێن|سەدام حوسێن]] سەدری لەسێدارەدا.

== چالاکییە سەرەتایییەکان ==
نەسروڵڵا دوای داگیرکردنی لوبنان لە لایان ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٨٢ پەیوەندی بە [[حیزبوڵڵای لوبنان|حیزبوڵڵا]] کرد. لە ساڵی ١٩٨٩ حەسەن نەسروڵڵا گەشتێکی کرد بۆ شاری قوم لە ئێران و لەوێ خوێندنی ئایینی خۆی زیاتر کرد.&lt;ref name=&quot;Tucker&amp;Roberts&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Profiles of key players|ناونیشان=http://www.irinnews.org/report/27139/lebanon-profiles-key-players|وێبگە=The New Humanitarian|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠٢٢|زمان=en|ڕێکەوت=١٦ی تەممووزی ٢٠٠٦}}&lt;/ref&gt;
نەسروڵڵا پێی وایە کە ئیسلام چارەسەری کێشەکانی ھەر کۆمەڵگایەکی لە دەستدایە، جارێکیان دەڵێ &quot;لەگەڵ ڕێزم بۆ ئێمە، بە کورتی، ئیسلام ئایینێکی سادە نییە کە تەنیا نوێژ و ستایشی تێدا بێت، بەڵکو پەیامێکی خودایییە کە بۆ مرۆڤایەتی داڕێژراوە، و&quot;. دەتوانێت وەڵامی ھەر پرسیارێک بداتەوە کە مرۆڤ سەبارەت بە ژیانی گشتی و کەسی خۆی بیکاتەوە. ئیسلام ئایینێکە بۆ کۆمەڵگایەک داڕێژراوە کە دەتوانێت ڕاپەڕین بکات و کۆمەڵگەیەک بنیات بنێت.&quot;&lt;ref name=&quot;AlJazeera&quot;/&gt;
لە ساڵی ١٩٩١دا نەسروڵڵا گەڕایەوە لوبنان و دوای ئەوەی کە مووسەوی ساڵی دواتر لە ھێرشە ئاسمانییەکەی ئیسرائیلدا کوژرا، نەسروڵڵا وەک سەرۆکی حیزبوڵڵای لوبنان لە شوێنی مووسەوی دانرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Profile: Hassan Nasrallah - Council on Foreign Relations|ناونیشان=http://www.cfr.org/publication/11132/|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠٢٢|زمان=en|ڕێکەوت=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060927093717/http://www.cfr.org/publication/11132/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

== سەرکردایەتیی حیزبوڵڵا ==
[[پەڕگە:Nasrallah Khamenei Soleimani.jpg|200px|وێنۆک|نەسروڵڵا لەگەڵ [[عەلی خامنەیی]] و [[قاسم سولەیمانی]] فەرماندەی [[ھێزی قودس]].]]
نەسروڵڵا دوای ئەوەی ئیسرائیلییەکان لە ساڵی ١٩٩٢دا سەرۆکی پێشووی حیزبوڵڵایان تیرۆر کرد بوو بە سەرۆکی حیزبوڵڵا.&lt;ref name=&quot;AlJazeera&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Profile: Sayed Hassan Nasrallah|ناونیشان=http://www.aljazeera.com/archive/2006/04/2008410115816863222.html|وێبگە=www.aljazeera.com|بڵاوکەرەوە=Al Jazeera.|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠٢٢|زمان=en}}&lt;/ref&gt; لە ماوەی سەرکردایەتی نەسروڵڵادا حیزبوڵاموشەکی بە مەودای دوورتر دەستکەوت کە ڕێگەی پێدا سەرەرای داگیر کردنی باشووری لوبنان لەلایەن ئیسرائیلەوە ھێرش بکەنە سەر باکووری ئیسرائیل. لە ساڵی ١٩٩٣ ئیسرائیل ئۆپراسیۆنی لێپرسینەوەی ئەنجام دا لە کاتی ئۆپەراسیۆنەکەدا ژێرخانی زۆری لوبنانی تێکشکێنرا کە ئیسرائیل پێی ڕاگەیاندبوو سەرکەوتوو بوو.
لە کۆتاییدا ڕێککەوتنێک کرا کە بەھۆیەوە، ئیسرائیل کۆتایی بە ھێرشەکانی لە لوبنان ھێنا و حیزبوڵڵاش ڕازی بوو ھێرشەکانی سەر باکووری ئیسرائیل بوەستێنێت.

بەڵام دوای وەستانێکی کورت، شەڕ و پێکدادان دەستی پێکردەوە. لە ساڵی ١٩٩٦ ئیسرائیل ئۆپەراسیۆنی ترێی توڕەیی دەستیپێکرد و شارە گرنگەکانی بەندەری لوبنانی گرت و بنکەیەکی سەربازی سووریای بۆردومان کرد.
دوای ١٦ ڕۆژ لەھێرشەکانی ئیسرائیل لەلوبنان ئاگربەستێکی ئیسرائیلی و لوبنانی پەسەند کرا
دیسان حیزبوڵڵا ڕازی بوو ھێرشی موشەکی بوەستێنێت لە بەرامبەرڕاگرتنی ھێرشەکانی ئیسرائیل ھەرچۆنێک بێت، وەک ساڵی ١٩٩٣، ئاشتی بۆ ماوەیەکی درێژ بەردەوام نەبوو.

لە ئیسرائیل زیاتر مشتومڕی لەسەر ئەوە کرا کە ئایا بوونی ھێزەکانی ئیسرائیل لە باشووری لوبنان کاردەکات یان نا، بەو پێیەی ڕوون بوو کە 'ناوچەی ئاسایش' ناتوانێت ڕێگری لە گەیشتن بە موشەکەکانی حیزبوڵڵا بۆ ئیسرائیل بگرێت. دوای کوژرانی زۆری ئیسرائیل لە باشووری لوبنان، بەشێک لە سیاسەتمەدارانی ئیسرائیل ئاماژەیان بەوە کرد کە ئەو ململانێیە تەنیا لە حاڵەتێکدا کۆتایی دێت کە ئیسرائیل لە لوبنان بکشێتەوە. لە ساڵی ٢٠٠٠ دواجار ئێھود باراک ھێزەکانی ئیسرائیلی لە لوبنان کشاندەوە.

دوابەدوای کشانەوەی ئیسرائیل سوپای باشووری لوبنان کە لەلایەن ئیسرائیلەوە پشتیوانی دەکرا بە خێرایی لەلایەن حیزبوڵڵاوە دەستی بەسەردا گیرا. ھەندێک لە ئەندامانی سوپای باشووری لوبنان بەرەو ئیسرائیل ھەڵاتن، بەڵام زۆر کەس لەلایەن حیزبوڵڵاوە بەدیل گیران.
ئەم سەرکەوتنە لە دژی ئیسرائیل، ناوبانگی حیزبوڵڵای لە ناو لوبنان و جیھانی ئیسلامیدا زۆر زیاتر کرد. لە ئەنجامدا، نەسروڵڵا لە لوبنان و جیھانی عەرەبیدا شانازیی پێکراوە بۆ کۆتایی ھێنان بە داگیرکاریی ئیسرائیل لە باشووری لوبنان، شتێک کە پێگەی سیاسی حیزبەکەی لەناو لوبناندا زۆر بەھێز کردووە.

نەسروڵڵا لە ساڵی ٢٠٠٤دا ڕۆڵێکی سەرەکی بینی لە ڕێکەوتنێکی ئاڵوگۆری ئاڵۆزی نێوان ئیسرائیل و حیزبوڵڵا و لە ئەنجامدا سەدان زیندانی فەلەستینی و لوبنانی ئازادکران و چەندین پاشماوەی مرۆیی لەوانە پاشماوەی کوڕەکەی بۆ لوبنان. ئەم ڕێککەوتنە لە سەرانسەری جیھانی عەرەبیدا بە سەرکەوتنێکی شایستە بۆ حیزبوڵڵا وەسف کرا و نەسروڵڵاش بە تایبەتی ستایشی بەدەستھێنانی ئەو دەستکەوتانە کرا.&lt;ref name=&quot;AlJazeera&quot;/&gt;

لە وتارێکی مانگی کانوونی دووەمی ڕۆژنامەی شەرق ئەلئەوسەت کە بنکەکەی لە لەندەنە، ئاماژەی بەوە کردووە کە فەرماندەیی باڵی سەربازیی ڕێکخراوەکە لە نەسروڵڵاوە بۆ جێگرەکەی، نەعیم قاسم لە مانگی ئابی ٢٠٠٧دا گواستراوەتەوە. حیزبوڵڵا ئەم پێشنیارەی ڕەتکردەوە و بە ھەوڵێک بۆ «لاوازکردنی جەماوەری» بزووتنەوەکە ڕاگەیاند.
لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨ ھاشم سەفی ئەلدین، ئامۆزاکەی، ڕاسپێردرا بۆ جێگرەوەی نەسروڵا وەک سکرتێری گشتی حیزبوڵڵا.
خۆپیشاندانی جەماوەری لە لوبنان لە مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ بەھۆی قووڵبوونەوەی قەیرانی دارایی و ئابووری و فشار خستنە سەر سەرکردەکانی حکوومەت بۆ دەستلەکارکێشانەوە.

لە ماوەی دەسەڵاتی ئەودا حیزبوڵڵا، لەلایەن ئەمریکا و گەلانی دیکەوە، ھەروەھا لەلایەن [[یەکێتیی ئەورووپا]]وە، بە تەواوی یان بەشێکی وەک ڕێکخراوێکی تیرۆریستی دەستنیشان کراوە.

[[ڕووسیا]] ئەو دەنگۆیانە ڕەتدەکاتەوە کە گوایە حیزبوڵڵا ڕێکخراوێکی تیرۆریستییە و حیزبوڵڵا بە ڕێکخراوێکی سیاسی یاسایی دەزانێت. چین بێ لایەن مایەوە و پەیوەندی لەگەڵ حیزبوڵڵادا دەپارێزێت.

== شەڕی ٢٠٠٦ی ئیسرائیل و لوبنان ==
دوابەدوای بۆسەیەکی حیزبوڵڵا لە خاکی ئیسرائیل کە سێ سەرباز کوژران و دوو سەرباز ڕفێنران،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Greg|دوایین١=Myre|یەکەم٢=Steven|دوایین٢=Erlanger|سەردێڕ=Israelis Enter Lebanon After Attacks|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2006/07/13/world/middleeast/13mideast.html|وێبگە=The New York Times|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٢|زمان=en|ڕێکەوت=١٣ی تەممووزی ٢٠٠٦}}&lt;/ref&gt; شەڕی لوبنان لە ساڵی ٢٠٠٦ دەستی پێکرد. لە کاتی جەنگدا بۆردومانەکانی ئیسرائیل کە بەدوای ئامانجەکانی حیزبوڵڵا دەگەڕان، زیانی لە زۆر ناوچەی بەیروت گەیاند، بەتایبەتی باشووری بەیروت کە ھەژارترن و زۆربەیان شیعەن، کە لەلایەن حیزبوڵڵا کۆنتڕۆڵ دەکرێت.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=CNN.com - Bombs pound Beirut for second night - Aug 3, 2006|ناونیشان=http://www.cnn.com/2006/WORLD/meast/08/03/mideast.main/index.html|وێبگە=www.cnn.com|بڵاوکەرەوە=2007 Cable News Network LP, LLLP|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٢|زمان=en|ڕێکەوت=٢١ی ئابی ٢٠٠٦}}&lt;/ref&gt;

لە ٣ی ئابی ٢٠٠٦دا حەسەن نەسروڵڵا سوێندی خوارد کە لە تۆڵەی بۆردومانکردنی پایتەختی لوبنان لەلایەن ئیسرائیلەوە ھێرش بکاتە سەر [[تێل ئەڤیڤ]]. نەسروڵڵا لە وتارێکی تەلەڤیزیۆنیدا وتی: ئەگەر بەیروت بدەیت، بەرخۆدانی بەرخۆدانی ئیسلامی لە تەلئەبیڤ دەدات و بە یارمەتی خودا دەتوانێت ئەمە بکات&quot;.

لە کاتی شەڕەکەدا، نەسروڵا کەوتە ژێر ڕەخنەی توندی وڵاتانی عەرەبی، لەوانە ئوردن، میسر و سعودیە. شا عەبدوڵڵای دووەمی ئوردن و [[حوسنی موبارەک]] سەرۆکی میسر لە ١٤ی تەممووزدا ھۆشدارییان دا لە مەترسیی ئەوەی «ھەرێمەکە بکێشرێتە ناو سەرگەرمییەکەوە کە خزمەت بە بەرژەوەندییەکانی عەرەبی ناکات»، لەکاتێکدا شازادە سعود ئەلفەیسەڵ وەزیری دەرەوەی سعودیە ھێرشەکانی حیزبوڵڵا بە «کردەوەی چاوەڕواننەکراو و نەگونجاو و نابەرپرسانە» ناوبرد. ناوبراو لەوە زیاتریش ڕۆیشت و وتی: «ئەم کردەوانە ھەموو ناوچەکە دەکێشنەوە بۆ ساڵانێک لەمەوبەر و ناتوانین بە سادەیی قبوڵیان بکەین.»

ھەروەھا نەسروڵڵا کەوتە ژێر ڕەخنەی توندی ھەندێک لە لوبنان. وەلید جومبلات، سەرۆکی پارتی سۆسیالیستی پێشکەوتنخوازی کۆماری لوبنان و دیارترین سەرکردەی کۆمەڵگەی دروزەکان، تەواو بە ھێزەوە قسەی کرد: «گەورە، کەواتە پاڵەوانە. بەڵام دەمەوێت بەرەنگاری ئەم پاڵەوانییەتییە ببەمەوە. من مافی ئەوەم ھەیە بەرەنگاری بکەمەوە، چونکە وڵاتەکەم لە گڕدایە. جگەلەوەش ئێمە ڕازی نەبووین» ھەروەھا جومبلات دەوترێت: «ئەو دەیەوێت با پایتەختی لوبنان بسوتێت لەکاتێکدا ئەو لە کاتی خۆبەدەستەوەداندا ھەڵدەستێت».&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Lebanese Druze Leader Walid Jumblatt on Al-Arabiya TV: Do Lebanese Really Agree That the Battle of the [Islamic] Nation Should Be Launched From Lebanon?; I Was First to Warn of the Iranian-Syrian Alliance; I Have the Right to Challenge Nasrallah's Heroism|ناونیشان=http://www.memri.org/report/en/print1753.htm|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٢|ئیش=MEMRI|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

== شەڕی ناوخۆی سووریا ==
لە ٢٥ی ئایاری ٢٠١٣، نەسروڵا ڕای گەیاند، کە حیزبوڵڵا لە شەڕی ناوخۆی سووریا دژی «توندڕەوی ئیسلامی» شەڕ دەکات و «بەڵێنی دا کە گرووپەکەی ڕێگە بە چەکدارانی سووریا نادات ئەو ناوچانە کە ھاوسنوورن لەگەڵ لوبنان کۆنتڕۆڵ بکەن».
دووپاتی کردەوە کە حیزبوڵڵا لە شارۆچکەی ستراتژیکی سووریای قوسەیر لە ھەمان دیوی سوپای سووریا شەڕ دەکات.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Hezbollah chief says group is fighting in Syria|ناونیشان=https://www.dawn.com/news/1013732/hezbollah-chief-says-group-is-fighting-in-syria|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٢|ئیش=DAWN.COM|ڕێکەوت=٢٥ی ئایاری ٢٠١٣|شوێن= [[بەیرووت]]|زمان=en}}&lt;/ref&gt; ناوبراو لەو وتارە تەلەڤیزیۆنییەدا وتی: ئەگەر [[سووریا]] بکەوێتە دەست ئەمریکا و ئیسرائیل و [[تەکفیر]]ییەکان، خەڵکی ناوچەکەمان دەچنە قۆناغێکی تاریکەوە.

لە تەممووزی ٢٠١٤ برازای نەسروڵڵا لە سووریا کوژرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Hezbollah chief’s nephew ‘killed in Syria’: reports|ناونیشان=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2014/07/26/Hezbollah-chief-s-nephew-killed-in-Syria-reports|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٢|ئیش=Al Arabiya English|agency=Al Arabiya Network.|ڕێکەوت=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٤|زمان=en}}&lt;/ref&gt;
== مردن ==
{{ئەمانەش ببینە|تیرۆرکردنی حەسەن نەسروڵڵا}}
لە درێژەی [[ھێرشەکانی ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ بۆ سەر لوبنان|ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر لوبنان]] لە ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤، حەسەن نەسروڵڵا لە بۆردوومانێکی ئیسرائیلدا لە گەڕەکی زاحیەی باشووری بەیرووت [[تیرۆرکردنی حەسەن نەسروڵڵا|تیرۆر کرا]].&lt;ref&gt;http://nabdapp.com/t/143699505&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|شیعە|لوبنان}}
{{پۆلی کۆمنز|Hassan Nasrallah}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠]]
[[پۆل:موسڵمانانی شیعەی لوبنانی]]
[[پۆل:خەڵکی باشووری لوبنان]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٤]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>fw9ptq37t37cn783hx1fj977ia7c7go</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن</title>
    <ns>14</ns>
    <id>212253</id>
    <revision>
      <id>1580666</id>
      <parentid>945574</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:28:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Hivja پەڕەی [[پۆل:ئەو کەسانەی ھەوڵی تیرۆریان دراوە]]ی بە بێ بەجێھشتنی ڕەوانەکەرێک گواستەوە بۆ [[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]]</comment>
      <origin>945574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وتووێژی پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن</title>
    <ns>15</ns>
    <id>212261</id>
    <revision>
      <id>1580667</id>
      <parentid>945933</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:28:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Hivja پەڕەی [[وتووێژی پۆل:ئەو کەسانەی ھەوڵی تیرۆریان دراوە]]ی بە بێ بەجێھشتنی ڕەوانەکەرێک گواستەوە بۆ [[وتووێژی پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]]</comment>
      <origin>945933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2368" sha1="k4q0hlilqm09ypz671bjiaax1574swh" xml:space="preserve">==ناو==
«ھەوڵی کوشتن دراوانی زیندووماو» دروستە، یا شتێک لەو ڕەنگە. -[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ‏١٢:١٠، ١٣ی ئایاری ٢٠٢٢ (UTC)
:وای! کاک {{وب|Aza}} زۆر ئاڵۆزە. ئەوەی ئێستای —ئەو کەسانەی ھەوڵی تیرۆریان دراوە— ھەر کە خوێندمەوە، زانیم مەبەستی چییە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;&quot;&gt;'''ئارام'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;color:black; Background:yellow&quot;&gt;'''وتووێژ💭'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; ‏١٤:١٢، ١٣ی ئایاری ٢٠٢٢ (UTC)
::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] و @[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]]: ئەم ناوەی ئێستا ناڵێ کابرا زیندوو ماوە یان نا! کەچی مەبەستی پۆلەکە ئەمەیە بڵێ زیندوو ماوەتەوە.
::پێم وایە ''زیندووماوان لە ھەوڵی کوشتن'' باشترە. بە ئینگلیزی Attempted assassination survivors کە survivor دەبێتە زیندووماو و Attempted assassination دەبێتە ھەوڵی کوشتن. وشەی تیرۆریشی تێدا نییە.  [[بەکارھێنەر:Calak|&lt;span style=&quot;color:blue&quot;&gt;'''&lt;span style=&quot;font-size:13px&quot;&gt;چالاک&lt;/span&gt;'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|'''&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;وتووێژ&lt;/span&gt;''']]&lt;/sub&gt; ‏١٤:٤٢، ١٣ی ئایاری ٢٠٢٢ (UTC)
:::قسەکانی چالاک ڕاستن. «زیندووماوان لە ھەوڵی کوشتن» باشە. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ‏١٥:٣٠، ١٣ی ئایاری ٢٠٢٢ (UTC)
::::قسەیەکم نییە. ھەرچەنە ناوەکەی پێشتریش بە لای منەوە خراپ نەبوو، بەڵام گەر ئەوەتان پێ دروستترە، بیگۆڕن. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;&quot;&gt;'''ئارام'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;color:black; Background:yellow&quot;&gt;'''وتووێژ💭'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; ‏٠٩:٢٩، ١٤ی ئایاری ٢٠٢٢ (UTC)</text>
      <sha1>k4q0hlilqm09ypz671bjiaax1574swh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بەرتڵە</title>
    <ns>0</ns>
    <id>212983</id>
    <revision>
      <id>1580704</id>
      <parentid>1572369</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T03:14:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>دوایین گۆڕانکاریی دەق ڕەد کرایەوە (لە لایەن [[تایبەت:بەشدارییەکان/~2026-16377-94|~2026-16377-94]]) و گەڕێنرایەوە بۆ پێداچوونەوەی 1459365 لە لایەن مامۆستا</comment>
      <origin>1580704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32347" sha1="51jnaykc8rxz153yd0aqcd81sgcnjyy" xml:space="preserve">{{زانیاریدانی نیشتنگە
| ناو			= بەرتڵە
| ناوی_فەرمی	           =  ܒܪܛܠܐ - Bartella - برطلّة
| ناوی_خۆماڵی		=  
| زمانی_ناوی_خۆماڵی	=  
| ناوەکانی_تر		=   
| جۆری_نیشتنگە		=     [[شارۆچکە]]
&lt;!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---&gt;
| وێنە		     =  Mar Giwargis Church (the new one) built in 1930s.JPG
| شرۆڤەی_وێنە		= کڵێسای مار جەرجیس لە بەرتڵە
| وێنەی_ئاڵا		=  
| قەبارەی_ئاڵا	    =  300px
| وێنەی_مۆر		= 
| قەبارەی_مۆر		= 
| وێنەی_نیشان		= 
| قەبارەی_نیشان		= 
| ناسناو		= 
| دروشم			= 
&lt;!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------&gt;
| وێنەی_نەخشە  = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=10|type=shape&lt;!--line--&gt;|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat=36.35369|frame-long=43.38128|frame-width=250|frame-height=300}}
| قەبارەی_نەخشە  = 70px
| شرۆڤەی_نەخشە		= 
| دەرزیی_نەخشە		=  Kurdistan Region 
| شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە	= 
| قەبارەی_دەرزیی_نەخشە	= 300px
| شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە	= جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا
| دەرزیی_نەخشە١	=  Iraq
| شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١	= 
| قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١	= 300px
| شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١	= جێگەی لە [[عێراق]]دا
| پۆتانەکان             = 
| دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان	= 
&lt;!-- شوێن ------------------&gt;
| جۆری_دابەشکراو	= [[وڵات]]
| ناوی_دابەشکراو	= {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}}
| جۆری_دابەشکراو١	= [[ھەرێم]]  
| ناوی_دابەشکراو١	= [[ھەرێمی کوردستان]]
| جۆری_دابەشکراو٢	=   [[پارێزگا]]
| ناوی_دابەشکراو٢	=   [[پارێزگای نەینەوا|نەینەوا]]
| جۆری_دابەشکراو٣	=   [[قەزا]]
| ناوی_دابەشکراو٣	=   [[قەزای حەمدانیە|حەمدانیە]]
| جۆری_دابەشکراو٤	=   
| ناوی_دابەشکراو٤	=   
&lt;!-- دامەزران ---------------&gt;
| سەردێڕی_دامەزران	= 
| ڕێکەوتی_دامەزران	= 
| سەردێڕی_دامەزران١	= 
| ڕێکەوتی_دامەزران١	= 
| سەردێڕی_لەناوچوون	= 
| ڕێکەوتی_لەناوچوون	= 
| دامەزرێنەر		= 
| ھۆکاری_ناونران	= 
&lt;!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---&gt;
| پەراوێزەکانی_دەسەڵات	= 
| جۆری_دەسەڵات		= 
| حیزبی_سەرۆک		= 
| سەرناوی_سەرۆک		= قایمقام
| ناوی_سەرۆک		= نیسان کەڕومی&lt;ref&gt; https://www.basnews.com/so/ &lt;/ref&gt;
| سەرناوی_سەرۆک١        = 
| ناوی_سەرۆک١	   = 

&lt;!-- ڕووبەر ----------------------&gt;
| سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢	= 
| ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢	= 
| ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢	= 
| ڕووبەری_ئاو_لەسەددا	= 
| ڕووبەری_شاری_بە_کم٢	=      
| ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢	= 
&lt;!-- بەرزایی ---------------------&gt;
| بەرزایی_بە_م			=            ٢٨٨
| بەرزترین_بەرزایی_بە_م		= 
| نزمترین_بەرزایی_بە_م		= 
&lt;!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------&gt;
| ژمارەی_دانیشتووان		=  ٦٣٫٠٠٠ 
| دانیشتووان_لە			= [[٢٠١٤]]
| چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢		= 
| مەزندەی_دانیشتووان		= 
| مەزندەی_دانیشتووان_لە	= 
| دانیشتووانی_شاری		= 
| چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢	= 
| دانیشتووانی_لادێیی	= 
| چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢	= 
| سەرناوی_دانیشتووان		= بەرتڵەیی
| ئاگاداریی_دانیشتووان		= 
&lt;!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------&gt; 
| جۆری_دانیشتووانناسی١          = [[زمان]] و [[ئایین]]
| سەرناوی١_دانیشتووانناسی١      = [[زمان]]
| زانیاریی١_دانیشتووانناسی١     = [[زمانی کوردی|کوردی]]([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]])، [[زمانی سوریانی|سوریانی]] و [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]]
| سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١      = [[ئایین]]
| زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١     = [[ئیسلام]] ([[شیعە]])، [[مەسیحی]]
| سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١      = 
| زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١     = 
&lt;!-- کاتناوچە --------------&gt;
| کاتناوچە١		= [[ناوچەی کاتی]]
| جیاوازی١_لە_utc	= +٣:٣٠
| کاتناوچە١_DST		= ھاوین
| جیاوازی١_لە_DST	= +٤:٣٠
&lt;!-- کۆدی_پۆستە،  کۆدی_ناوچە ---&gt;
| جۆری_کۆدی_پۆستە	= 
| کۆدی_پۆستە		= 
| جۆری_کۆدی_پۆستە٢	= 
| کۆدی_پۆستە٢		= 
| جۆری_کۆدی_ناوچە	= [[تەلەفۆن]]
| کۆدی_ناوچە		= ٠٠٩٦٤
&lt;!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------&gt;
| وێبگە		= 
| پەراوێزەکان		=
}}

'''بەرتڵە''' یا '''بەرتڵێ''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: ''برطلّة''، [[زمانی سوریانی|سوریانی]]: ''ܒܪܛܠܐ'') شارۆچکەیەکە لە [[قەزای حەمدانیە]] لە [[پارێزگای نەینەوا]] لە باکووری [[عێراق]].&lt;ref&gt; https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/265734 &lt;/ref&gt; بەرتڵە دەکەوێتە ڕۆژاوای [[باشووری کوردستان]].&lt;ref&gt; https://syriaca.org/place/184 &lt;/ref&gt; ھەروەھا دەکەوێتە [[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق]]. ژمارەی دانیشتووانەکەی لە ساڵی ٢٠١٤ بە ٦٣٫٠٠٠ کەس مەزەندە کراوە، و لە [[مەسیحی]] و [[کورد]]ی [[شەبەک]] پێکھاتووە. پێش ھێرشەکانی داعش کۆمەڵگەیەکی بچووکی [[ئەرمەنییەکان]] لە شارۆچکەکەدا دەژیان کە نزیکەی ١٠٠ کەس بوون. &lt;ref&gt; https://www.france24.com/en/20190628-revisited-iraq-yazidis-still-haunted-sinjar-massacres-islamic-state-group-nadia-murad &lt;/ref&gt;

بەرتڵە لە ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ لەلایەن ھێزەکانی ئۆپەراسیۆنە تایبەتەکانی عێراقەوە لەگەڵ [[ھێزەکانی پاسەوانانی دەشتی نەینەوا]] و لیوای ٣٠ی PMF کە ھەردووکیان لە ئێستادا کۆنترۆڵی ئاسایشی شارۆچکەکە دەکەن و ھەردووکیان بەڕێوەی دەبەن، لەژێر کۆنترۆڵی داعش رزگارکرا.&lt;ref&gt; https://web.archive.org/web/20180702022638/https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-iraq-mosul-church-idUSKBN12U0UM &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; https://www.france24.com/en/20161023-video-iraqi-troops-liberate-christian-town-bartella &lt;/ref&gt;

== ناو ==
ناوی بەرتڵە لە بنەچەی [[زمانی سوریانی|سوریانییە]]، بەڵام ماناکەی لەلایەن مێژوونووسانەوە بە تەواوی لەسەری کۆک نیین. لە کاتێکدا یوسف غەنیمە و ئەلجەوالیقی پێیان وایە لە (بارتە (تڵە) بە واتای کچی شەبنەم، قەشە پوترۆس سەبا بەرتڵەیی پێی وایە لە ''بەیت راتلیەوە'' ھاتووە بە واتای ماڵی قورساییەکان.

== دانیشتوان ==
لە سەرەتای مانگی ئابی ٢٠١٤ بەرتڵە لەلایەن توندڕەوانی ئیسلامی داعشەوە دەستی بەسەردا گیرا.&lt;ref&gt; https://www.latimes.com/world/middleeast/la-fg-iraq-christians-20140919-story.html &lt;/ref&gt; دانیشتوانە مەسیحییەکان و شەبەکەکانی شارۆچکەکە ھەڵاتن، زۆربەیان بەرەو [[ھەولێر]]، لەگەڵ ھەزاران مەسیحی دیکەی عێراقی کە لە تیرۆری داعش ھەڵھاتن. پێش لەشکرکێشی داعش، ژمارەی دانیشتووانەکەی نزیکەی ٣٠ ھەزار کەس بووە، کە زۆرینەیان مەسیحی سریانی نەتەوەیی ئاشووری بوون، لەوانە کاسۆلیکەکانی سریانی و مەسیحییە ئۆرتۆدۆکسەکانی سریانی. بەرتڵە لە سەدەی دووەمدا ببوونە [[مەسیحی]].&lt;ref&gt; https://edition.cnn.com/2014/08/07/world/meast/iraq-isis-christian-city/ &lt;/ref&gt; لەگەڵ سەرھەڵدانی مشتومڕەکانی مەسیحی، خەڵک و کەنیسەکەیان کەوتنە ژێر دەسەڵاتی کەنیسەی ڕۆژھەڵات (لە مێژوودا بە کەنیسەی نەستۆری ناسراوە)؛ بەڵام لە دەوروبەری ساڵی ٦١٠دا گۆڕا بۆ کەنیسەی ئۆرتۆدۆکسی سریانی (لە مێژوودا بە جاکۆبی ناسراوە).&lt;ref&gt; https://www.nbcnews.com/news/world/iraqi-christian-describes-terrifying-flee-isis-militants-n176111 &lt;/ref&gt; لە ٢٣-٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ لە میانی کۆنفرانسی ٢ رۆژەی &quot;دۆستانی بەرتڵە&quot; کە لە [[ھەولێر]] بەڕێوەچوو بۆ تاوتوێکردنی گۆڕانکاری دیمۆگرافی بەھۆی کۆچی [[شەبەک]] لە [[مووسڵ]] و گوندەکانی دەوروبەری بەرەو بەرتڵە لە ساڵی ٢٠٠٣ەوە. ڕاگەیەندرا کە ڕێژەی مەسیحییەکان بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش لە ٩٩٪ەوە بۆ ٤٠٪ دابەزیووە.&lt;ref&gt; https://www.dw.com/ar/برطلة-المسیحیة-أصبحت-شیعیة-بفضل-القاعدة/a-17261856 &lt;/ref&gt;

== مێژوو ==
=== مێژووی کۆن ===
زووترین باسی بەرتڵە کرابێت لەلایەن (باوک پۆترۆس قەشە) بووە لە ساڵی ١١٥٣، کە باسی (ئیگناتیۆس ئیلیاعازرا) کردووە (١١٤٣-١١٦٤)، مافیری ئاشوور، بەرتڵەی کردە ماڵی خۆی و بیبینێت. ئیلیاعازرا ڕاستەوخۆ ڕاپۆرتی بۆ پاتریاک لە [[ئەنتاکیا]] لە [[سووریا]] نارد. کۆبوونەوەکەی ئیلیاعازرا ناڕەحەت بوو کە شوێنی بینینی لە دێری نەریتی مۆر ماتای گۆڕی. رێککەوتنێک کرا بۆ گەڕانەوە بۆ مار ماتای، لەگەڵ نەریتی سەردانی بەرتڵە بە بەردەوامی. مافیریاکانی تر کە توانیان سەیری بەرتڵە بکەن بریتین لە:
[[File:The Monastery of Saint Matthew and its environs 08.jpg|thumb|دێری مۆر ماتای لە نزیک بەرتڵە]]
* دیۆنۆسیۆس سالیبا دووەم (١٢٢٢-١٢٣١)
* گریگۆریۆس بارسوما (١٢٨٨-١٣٠٨)
* گریگۆریۆس ماتای یەکەم (١٣١٧-١٣٤٥)
* گریگۆریۆس بار کینایا (کۆچی دوایی ١٣٦١)
* ئاتیناسیۆس ئەبراھامی دووەم (١٣٦٥-١٣٧٩)
* سیریل جۆزێف سێیەم (١٤٥٨-١٤٧٠)

لە ساڵی ١١٧١دا [[کورد]]ەکان ھێرشیان کردە سەر بەرتڵە، ھەروەھا دێری مۆر ماتای. کاتێک خەڵکی نەینەوا ئەمەیان بیست، بە زۆر یەکیان گرت بۆ ئەوەی بەرپەرچی ئەو ھێزە بدەنەوە و سەرکەوتوو بوون. بەڵام دەروێشەکانی دێرەکە ئاگاداربوون لە ھێرشێکی دیکەی دەستدرێژیکردنە سەر و رێککەوتن لەسەر واژۆکردنی پەیمانی ئاشتی لەگەڵ [[کورد]] بۆ دوورکەوتنەوە لە خوێنڕشتنی زیاتر. بەو ڕێکەوتنە ٣٠ دیناری زێڕینیان بە [[کورد]] داوە. ھەر کە کورد زێڕەکەی وەرگرت، سوپایەکی گەورەتریان کۆکردەوە کە ژمارەیان ١٥٠٠ کەس بوو و ھێرشیان کردە سەر دێرەکە و بەھۆیەوە درزێک لە دیوارەکەیدا دروست بوو. چوونە ژوورەوە و ١٥ دەروێشیان کوشتووە، ئەوانی دیکەش ھەڵاتوون.

لە ساڵی ١٢٠١ قەشەیەکی مەسیحی و پیاوانی ئایینی موسڵمان لە شارۆچکەی بەرتڵە دەمەقاڵێیان لەگەڵ یەکدا بوو. خەڵکی شارۆچکەکە سکاڵایان لای سەرۆکی شارۆچکەکە کردووە، ئەویش بە لێدان سزای ، ئەو پیاوە ئایینییە موسڵمانەکانی داوە. پیاوە ئاینییەکان چوونە [[مووسڵ]] و جەماوەرێکی زۆری لە لای مزگەوتی سەرەکی کۆکردۆتەوە، و دواتر بەرەو بەرتڵە ڕۆیشتن بۆ لەناوبردنی. کاتێک گەیشتنە شارۆچکەکە دەروازەکان داخران و نەیاندەتوانی بچنە ژوورەوە. لە ڕێگای گەڕانەوەیان بۆ [[مووسڵ]]، ئەو جەماعەتە ھەڵیانکوتایە سەر کڵێسایەک بەناوی (مەرزێنە) و ھەموو کەلوپەلی بەنرخیان برد. ئەمڕۆ ئەم کەنیسەیە مزگەوتی ئەلخەلالە.

لە نێوان ساڵانی ١٢٦١ بۆ ١٣٦٩ جارێکی دیکە لەلایەن کوردەوە پەلاماری دێری مۆر مەتتای درایەوە،
کە کاریگەری لەسەر بەرتڵە ھەبوو.

لە ساڵی ١٧٤٥ [[نادر شا]] کە [[فارسەکان|فارسێک]] بوو ھێرشی کردە سەر بەرتڵە، زۆر پیاوی کوشت و چەندین گەنج و کچ و ژنی برد.

بەرتڵە لە ساڵی ١٧٥٦ تا ١٧٥٨ تووشی برسێتییەکی گەورە بوو، کە پەرەی  زیاتری خەڵکی شارۆچکەکە دەدا بۆ سەفەرکردن بۆ کڕینی پێداویستییەکانیان. لەم سەفەرانەدا تووشی دزی و ھێرشی زۆر بوون.

لە ساڵی ١٧٨٩ جۆلو بەگ بن بداغ، میری [[شێخان]]، بەرتڵەیان لە کاڵاکانیان بێ بەش کرد لەکاتێکدا لە شەڕدا بوون لەگەڵ میری [[عەرەب]]ی محەمەد بن حەسەن ئەلتەعی.

لە سەدەی ١٨دا، ئایینی کاسۆلیک ھاتە ناو شارۆچکەکەوە کاتێک دەروێشەکانی لاتینی و دۆمینیکان ناوەندێکیان کردەوە بۆ پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری پەروەردەیی و پزیشکی. لە ساڵی ١٧٧٨ ئاشوورییەکانی [[قەرەقووش]] مەیلیان بەرەو ئایینی کاسۆلیک چوو، کە کاریگەری لەسەر ھەندێک لە بنەماڵەکان کرد لەوانە ئەندامانی بنەماڵەی عەل مەکروح لە بەرتڵە بۆ ئەوەی مەزھەبیان بگۆڕن. لە ساڵی ١٧٨٠ باوک زەکەریا کیندۆ لەگەڵ ٤٠ بنەماڵەی دیکەدا مەزھەبیان گۆڕی. لە کاتێکدا ھەندێک ناکۆکی لەسەر بەکارھێنانی کڵێسا لە بەرتڵە لە نێوان قەشە کاسۆلیک و ئۆرتۆدۆکسەکان دروست بوو، دواتر ئەوان گەیشتنە تێگەیشتنێکی ھاوبەش و ھەڵبژاردنی مەزھەبی یەکتریان قبوڵ کرد.

ئەمڕۆ نزیکەی یەک لەسەر سێی شارۆچکەکە کاسۆلیکن، لە کاتێکدا دوو لەسەر سێی دیکەی ئۆرتۆدۆکسی ماونەتەوە.&lt;ref&gt; https://www.atour.com/education/20040819a.html &lt;/ref&gt;

=== نوێترین ڕووداوەکان ===
لە ٣١ی ئابی ٢٠٠٤ سێ کچی خەڵکی بەرتڵە لەکاتی گەڕانەوەیان لە کارەکانیان لە نەخۆشخانەیەکی شاری [[مووسڵ]] کە تێیدا کاریان دەکرد، سەربڕدران. رۆژی ١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٤، دوو برای خەڵکی بەرتڵە لەکاتی کارکردندا، گوللە ھاوەنێک کەوتە سەر ئەو دوکانەی کە لە بازاڕی [[مووسڵ]] کاریان تێدا دەکرد، بووە ھۆی کوشتنیان.&lt;ref&gt;http://www.nineveh.com/Christian%20Assyrians%20face%20Oppression%20and%20Murder%20in%20Iraq%20with%20the%20Rise%20of%20Islamists%20and%20Kurdish%20Power.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230925071932/http://www.nineveh.com/Christian%20Assyrians%20face%20Oppression%20and%20Murder%20in%20Iraq%20with%20the%20Rise%20of%20Islamists%20and%20Kurdish%20Power.html |date=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ }}&lt;/ref&gt;

لە ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤، دکتۆر ڕەعد ئاگۆستین قۆریاقۆس، یەکێکە لە کەسایەتییە دیارەکانی بەرتڵە و پزیشکێکی نەشتەرگەری سەرکەوتوو کە وەک پرۆفیسۆر لە کۆلێژی پزیشکی لە ''زانکۆی ئەنبار'' کاری دەکرد، لە ڕوومادی کوژرا.&lt;ref&gt; https://www.nytimes.com/2009/08/11/world/middleeast/11iraq.html &lt;/ref&gt; گروپێک لە سێ تیرۆریست ھەڵیانکوتایە سەر کلینیکەکەی لەکاتێکدا کە پشکنینی نەخۆشەکانی دەکرد، تەقەیان لێکرد و بەجێیان ھێشت کە خوێنی لێدەھات. دواتر ئۆپەراسیۆنێک نەیتوانی ژیانی رزگار بکات. د.قۆریاقۆس ژن و دوو منداڵی بەجێھێشت.&lt;ref&gt; http://baretly.net/index.php?PHPSESSID=4n9vgph3a6675cmgjf1df040s6&amp;topic=24023.0 &lt;/ref&gt;

لە ١٠ی ئابی ٢٠٠٩دا، جووتێک بارھەڵگری گەورەی تەخت کە پڕ بوون لە بۆمب لە یەک کاتدا تەقینەوە، کەمێک دوای بەیانی، بووە وێرانکردنی گوندێکی [[شەبەک]] ناسراو بە خەزنە، نزیکەی ١٦کم(١٠ میل) لە ڕۆژھەڵاتی [[مووسڵ]]ەوە دوورە و چەند کیلۆمەترێک لە بەرتڵە دوورە. تەقینەوەکە پەنجەرەی زۆرێک لە ماڵەکانی شاری بەرتڵەی شکاند.&lt;ref&gt; https://web.archive.org/web/20140808062540/http://www.ankawa.com/index.php?option=com_jfusion&amp;Itemid=139&amp;jfile=index.php&amp;topic=748209.0 &lt;/ref&gt;

لە ٢٨ی ئازاری ٢٠١٣ و لە ھەفتەی سۆزداری جەژنی ئیستەردا، ئۆتۆمبێلێکی بۆمبڕێژکراو کە لە ناوەندی شار وەستابوو کە دوور نەبوو لە شەقامی بەرتڵە لە کاتژمێرەکانی سەرەتای ئەو ڕۆژەدا تەقیەوە و یەکێک لە دانیشتوانی ناوچەکە کوژرا.&lt;ref&gt; https://edition.cnn.com/2014/08/07/world/meast/iraq-isis-christian-city/index.html &lt;/ref&gt;

رۆژی ٣ی ئابی ٢٠١٤ بەھۆی ھێرشی چەکدارانی داعشەوە زۆرێک لە خێزانەکانی بەرتڵە شارەکەیان بەجێھێشت و روویان لە [[ھەولێر]] و [[عەنکاوە]] و [[شێخان]] کرد. ھێزەکانی [[پێشمەرگە]] شەڕیان دەکرد بۆ کۆنترۆڵکردنەوەی ناحیەی گۆگجەلی کە لەژێر کۆنترۆڵی داعشدا بوو لە رۆژئاوای  بەرتڵە.&lt;ref&gt; http://baretly.net/index.php?topic=39188.msg79777;topicseen#new &lt;/ref&gt;

رۆژی ٦ی ئابی ٢٠١٤، ھێزەکانی [[پێشمەرگە]] کە پاسەوانی شارەکەیان دەکرد، فەرمانیاندا بە رۆیشتنی ئەو دانیشتووانەی کە ماونەتەوە، و لە دەوروبەری کاتژمێر ٨:٣٠ی ئێوارەدا کشانەوە بۆ [[ھەولێر]]. لە ماوەی شەوەکەدا شارەکە نزیکەی تەواو چۆڵ بوو لە دانیشتوانی ئاشووری کە زۆرینەیان [[مەسیحی]] بوون. نزیکەی کاتژمێر ٤:٣٠ خولەکی بەیانی ٧ی ئاب، لە کەوتنێکی بێ فیشەکدا، تەواوی شارەکە بە تەواوی لەلایەن چەکدارانی داعشەوە کۆنترۆڵکرا. لە ٨ی ئابدا دوکانەکانی مەییان سووتاند، ماڵ و فرۆشگاکانی خۆراکیان تاڵان کرد، ئاڵاکانیان بە دیوارەکانی کڵێساکە ھەڵواسی، خاچەکانیان ڕاکێشا و داوای لەو چەند کەسە مەسیحییە ناوخۆییەیان کرد کە مابوونەوە دەبێ موسڵمان بن، مانەوە لە شار و پێدانی باجی ساڵانە بە بڕی ٢٠٠ دۆلار، یان ڕووبەڕووی &quot;مردن بە شمشێر&quot; دەبێتەوە ئەگەر فەرمانەکە ڕەتبکەنەوە.&lt;ref&gt; http://baretly.net/index.php?topic=39237.msg79783;topicseen#new &lt;/ref&gt;

لە کۆتایی مانگی ئاب و سەرەتای ئەیلوولی ٢٠١٤، ڕاپۆرت کرا کە سێ دانیشتووی ئەو چەند ئاشوورییە مەسیحییەی کە مابوونەوە، گیانیان لەدەستدا. یەکێکیان کەمئەندام بووە، ئەوی دیکەیان بەھۆی نەخۆشی و پیرییەوە و سێیەمیان [[ئەشکەنجە]] دراوە پاشان کوژراوە دوای ئەوەی رەتیکردەوە موسڵمان بێت.&lt;ref&gt;http://www.theblaze.com/stories/2014/09/03/islamic-state-tried-to-force-one-of-the-last-christians-in-an-iraqi-town-to-convert-then-punished-him-in-a-horrific-way-when-he-refused/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161230152239/http://www.theblaze.com/stories/2014/09/03/islamic-state-tried-to-force-one-of-the-last-christians-in-an-iraqi-town-to-convert-then-punished-him-in-a-horrific-way-when-he-refused/ |date=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ }}&lt;/ref&gt;

لە ناوەڕاستی مانگی ئەیلولی ٢٠١٤دا، ئەو ١٢ دانیشتووەی کە مابوونەوە، توانیان بە ساختەکاری لە گۆڕینی ئایینی خۆیان ھەڵبێن.&lt;ref&gt; http://www.aina.org/news/20140915144247.htm &lt;/ref&gt;

لە ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦، لە چوارچێوەی ھێرشەکانی حکومەتی عێراق بۆ کۆنترۆڵکردنەوەی مووسڵ، [[ھێزەکانی پاسەوانانی دەشتی نەینەوا]] لە ئاشووری و ھێزەکانی ئۆپەراسیۆنە تایبەتەکانی عێراق (ISOF) بەرتڵەیان لە ژێر کۆنترۆڵی داعش ڕزگار کرد.&lt;ref&gt; https://www.foxnews.com/world/iraqi-special-forces-join-mosul-offensive-against-isis &lt;/ref&gt; 

لە ٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦ یەکەم مەراسیمی شەوی یەڵدا دوای ڕزگاری لە کڵێسای مارت شمۆنی بەڕێوەچوو.&lt;ref&gt; https://www.voanews.com/a/iraqi-christians-pushed-from-town-islamic-state-return-christmas-eve-mass/3649606.html &lt;/ref&gt;

== کڵێساکانی بەرتڵە ==
بەرتڵە و دەوروبەری شەش کڵێسای ھەیە، دوو کڵێسای بەشێکیان ڕووخێنراون، یەکێکیان جێھێڵراوە، یەکێکیان نوێ بووە، دوو کڵێسای زۆر کۆن:

* '''کڵێسای مار ئاھۆ داما'''&lt;ref&gt; https://www.ishtartv.com/en/viewarticle,35813.html &lt;/ref&gt;
ئەم کەنیسەیە لە ساڵی ١١٥٣ بوونی ھەبووە کاتێک لەلایەن مافریانی ئیگناتیۆسی دووەم لاعازەرەوە فراوانتر کرا. تا ساڵی ١٣٨٦ بەکاردەھێنرا. لە ھەڵکۆڵین لە کەلاوەکانیدا پاشماوەی سێ قەشە دۆزرایەوە کە گواسترانەوە بۆ کڵێسای مارت شمۆنی.

* '''کڵێسای مارت شمۆنی'''
نازانرێت ئەم کڵێسایە بۆ یەکەمجار کەی دروستکراوە، بەڵام بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٨٠٧دا بە ھێزکرایەوە، دووبارە لە ساڵی ١٨٦٩ بە تەواوی ئاوەدان کراوەتەوە، و لە ساڵی ١٩٧١ جارێکی دیکە بەھێز کرایەوە.&lt;ref&gt; https://www.mesopotamiaheritage.org/en/monuments/leglise-mart-shmouni-de-bartella/ &lt;/ref&gt;

* '''کڵێسای مار گێوارگیس'''
دوو کڵێسا ھەیە بەم ناوە. یەکەمیان لە وێرانەدایە (بەم دواییە نۆژەن کراوەتەوە و دووبارە بەکار ھێنراوەتەوە) و پێدەچێت دێر بێت بۆ سانت جێرجیس کە لە دەوروبەری ساڵی ١٧٠١ دروستی کردووە. دووەم کڵێسا لە ساڵی ١٩٣٩ تەواو بوو.

* '''کڵێسای پاکیزە'''
ئەم کەنیسەیە لە ساڵی ١٨٩٠ لە سەردەمی قۆرلۆس ئەلیاس ئەلموسولی دروستکراوە کە لە ساڵی ١٩١١ کۆچی دوایی کردووە. بەڵام نووسراوێک کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی ١٦ ناوی کەنیسەی پاکیزە ھاتووە کە دژایەتی بەرواری ساڵی ١٨٩٠ دەکات و وا گریمانە دەکات کە ئەم کەنیسەیە لەو کاتەدا وەستابێت. دەروازەکە و بەشێک لە کڵێساکە لە کاتێکدا لە نێوان مانگی ئابی ٢٠١٤ تا ئۆکتۆبەری ٢٠١٦ لەلایەن داعشەوە وێران کرا.&lt;ref&gt; https://www.mesopotamiaheritage.org/monuments/leglise-mar-guorguis-de-bartella/ &lt;/ref&gt;

* '''کڵێسای ئەلسەیدە'''
ڕووخاندنی تەواوەتی کەنیسەی ئەلسەیدە لە ساڵی ١٩٣٤ ڕوویدا کاتێک خشتەکانی بۆ دروستکردنی کڵێسای نوێی مار گیوارگیس بەکاردەھێنران.

* '''دێری بێر ناگارا'''
ئەم دێرە بە ناوی یۆحەنان بیتی ناگارا (سانت جۆن بار ناگارێ) بە واتای &quot;یوحەنانی دارتاشەکان&quot; ناونراوە لەبەرئەوەی ھەموو خێزانەکەی وەک دارتاش کاریان دەکرد. پێی وایە پێشتر بتپەرستی دەکرد، و دوای گۆڕینی ئایینی مەسیحی لەلایەن باوکیەوە کوژرا و لە گوندی با ئاگرێ بەخاک سپێردرا. کاتێک ئەم گوندە لە ساڵی ١٢٨٢ وێران کرا، گۆڕەکەی کە خەڵکی ناوچەکە زۆر سەردانیان دەکرد، لەگەڵیدا وێران کرا. ئەوەش مافریانی گریگاریۆس بن ئەلعیبری ناچار کرد پەرستگایەک بۆ شەھید یوحەنان لە بەرتڵە دروست بکات و لە ساڵی ١٢٨٥ تەواو بوو. لە ٢٣ی تشرینی دووەمی ١٢٨٥، پاشماوەی سانت یوحەنان، دەروێشەکان لە [[سووریا]]وە ھاتبوون، و ئەو ٤٠ شەھیدەی کە لەلایەن [[فارسەکان]]ەوە کوژران، گواسترانەوە و لەم پەرستگایەدا نێژرانەوە. بەداخەوە ئەم دێرە لە ساڵی ١٦٥٣ وێران کرا و دیسانەوە پاشماوەکانی گواسترانەوە بۆ کڵێسای سانت شمۆنی. لە ئێستادا ھەموو ئەوەی لەم دێرە ھەیە ژوورێکی بچووکە کە بەم دواییە وەک بیرخستنەوەیەک بۆ بوونی دروستکراوە.&lt;ref&gt; https://www.mesopotamiaheritage.org/en/monuments/leglise-mart-mariam-de-bartella/ &lt;/ref&gt;

* '''دێری چل شەھید'''
ئەم دێرە تا ئێستاش پەرستیارەکانی کڵێسا زۆر سەردانی دەکەن، لە کاتێکدا بەشێکی ڕووخێنراوە. مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٢٦٩.

* '''دێری مار یوحەنا'''
ئەم دێرە دێرینە بەبێ ئەوەی مێژووی دروستکردن بزانرێت. لە لای ڕێگای سەرەکی باکووری بەرتڵەیە.&lt;ref&gt; https://www.worldcat.org/title/role-of-images-and-the-veneration-of-icons-in-the-oriental-orthodox-churches-syrian-orthodox-armenian-coptic-and-ethiopian-traditions/oclc/1019723370 &lt;/ref&gt;

* '''دێری مار دانیاڵ'''
مار دانیال لەسەر گردێکی بچووکە لە نزیک بەرتڵە. ناوی لێنراوە بەناوی مار دانیالی دەروێشەوە کە لە ساڵی ٣٦٣ لەگەڵ مار مەتای لە [[ئامەد]]ەوە ھاتوونەتە نەینەوا. ئەم دێرە لە ناوخۆدا بە &quot;خانەقای قالۆنچەکان&quot; ناسراوە بەھۆی ژمارەیەکی زۆری قالۆنچەی بچووک کە لە فێستیڤاڵی سێ ڕۆژەدا لە ٢٠ی تشرینی یەکەمدا دەرکەوتن. چل خولەک بە پێ لە &quot;دێری سەرەوە&quot;ەوە دوورە &quot;دێری خوارەوە&quot;، کە بە شێوەیەکی باو ئەو شوێنەیە کە دەروێشەکان تێیدا دەژیان. مێژوونووسانی عەرەب ناویان ناوە (الخالیدی) و ئەلشەبیشتی و یەعقوت.&lt;ref&gt; https://www.atour.com/education/20040819a.html &lt;/ref&gt;

== پیشەسازی ==
بەرتڵە لە [[پارێزگای نەینەوا]] بە خاوەنی ھەندێک لە باشترین ئاڵتونچیەکان ناسرابوو. طەحینی یەکێکە لە بەرھەمە خۆراکییە سەرەکییەکانی شارۆچکەکە. ھەروەھا ئاھەنگی ھاوسەرگیری و فێستیڤاڵەکان ئیلھامبەخشن بۆ کاری دەستی جۆراوجۆر لە شارۆچکەکەدا.&lt;ref&gt; https://www.atour.com/education/20040819a.html &lt;/ref&gt;

== نەریتی ھاوسەرگیری ==
ھەموو یەکشەممەیەک یان ڕۆژێکی جەژن (ڕۆژانی جەژنی پیرۆز) لە نێوان دەستگیرانداری و ھاوسەرگیریدا، دایکی زاوا لە ماڵەکەی خۆیدا میوانداری ژن و کچەکان دەکات، کە سینی لە خواردن ئامادە دەکەن لەوانە چەرەس، شیرینی و میوەی وشککراوە. قاپەکان بە قوماشی ڕەنگاوڕەنگ دادەپۆشرێن و دەبرێن بۆ ماڵی بووک تا پێشکەشی بکرێن. چەند ڕۆژێک پێش زەماوەندەکە، دیواری سەرووی پێشەوەی دەرگای ماڵی داھاتووی ژن و مێردەکە بە ڕەنگی جوان بۆیاخ کراوە و بە گوڵی جۆراوجۆر ڕازاوەتەوە. دیوارەکانی ژووری ئەو دوو ھاوسەرە بە ھەمان شێوە تازە بۆیاخ کراوە، لەبەرئەوەی بە شێوەیەکی گشتی بە دوکەڵی ئاگرەکانی ناوماڵ کە لە زستاندا بۆ گەرمی بەکاردەھێنرا، ڕەش دەبوون. ھەروەھا ھێمای مەسیحی لەسەر دیوارەکان نەخشێندرابوو بۆ ئەوەی لە ڕۆحی خراپ بپارێزرێت.&lt;ref&gt; https://www.atour.com/education/20040819a.html &lt;/ref&gt;

==وێنە==
&lt;gallery&gt;
File:Church of the Virgin Mary.JPG|کڵێسای کاسۆلیکی سوریانی لە دێری مەریەمی پاکیزە وێنەکە لە کانوونی دووەمی ٢٠١٣دا گیراوە
File:Mar Giwargis Church (the old one) built in around 1701.JPG| کەنیسەی پێشووی ئۆرتۆدۆکسی سریانی مار گیوارگیس، وێنەکەی لە کانوونی دووەمی ٢٠١٣دا گیراوە
File:Mar Giwargis Church (the new one) built in 1930s.JPG| کەنیسەی ئۆرتۆدۆکسی سریانی ئێستای مار گیوارگیس، وێنەکە لە کانوونی دووەمی ٢٠١٣ گیراوە
&lt;/gallery&gt;


== ئەمانەش ببینە ==
* [[قەزای حەمدانیە]]
* [[پارێزگای نەینەوا]]
* [[دەشتی نەینەوا]]
* [[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق]]

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}

{{دەشتی نەینەوا}}
{{پۆلی کۆمنز|Bartella}}
{{تووڵی دەروازە|عێراق|جوگرافیا}}

[[پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق]]
[[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ]]</text>
      <sha1>51jnaykc8rxz153yd0aqcd81sgcnjyy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماتیس دی لیخت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214613</id>
    <revision>
      <id>1580405</id>
      <parentid>1580291</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:03:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]])</comment>
      <origin>1580405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54163" sha1="mvjo8joze7taa7qb8fbg8n7scu375k2" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox vcard&quot; style=&quot;line-height: 1.2em;&quot;
|+ class=&quot;infobox-title fn&quot; id=&quot;4&quot; style=&quot;font-size: 125%; text-align: center; line-height: 1.2em;&quot; |ماتیس دی لیخت
| colspan=&quot;4&quot; class=&quot;infobox-image&quot; |
[[پەڕگە:Matthijs_de_Ligt_2018.jpg|بێچوارچێوە]]&lt;div class=&quot;infobox-caption&quot; style=&quot;padding:0.2em 0 0 0;&quot;&gt;دی لیخت لە ڕاھێنانەکانی ئەیاکس لە ٢٠١٨&lt;/div&gt;
|}
'''ماتیس دی لیخت''' (لەدایکبووی ١٢ی ئابی ١٩٩٩) [[تۆپی پێ|یاریزانێکی تۆپی]] پێی پیشەگەری [[ھۆلەندی|ھۆڵەندییە]] کە وەک [[بەرگریکار (تۆپی پێ)|ناوەندبەریگریکای ناوەند]] یاری دەکات بۆ یانەی [[بۆندسلیگا]] [[یانەی تۆپی پێی بایەرن میونشن|بایەرن میونشن]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ھۆڵەندا|تیمی نیشتیمانی ھۆڵەندا]].

دی لیخت یەکەمین یاری خۆی بۆ تیمی یەکەمی ئایاکس ئەنجامدا لە [[ئەیلوول|ئەیلولی]] ٢٠١٦ لە یارییەکی جام دا بەرامبەر ویلیامی دووەم. دوای ٢٥ خولەک بەھۆی لێدانی کۆرنەرەوە گۆڵی تۆمارکرد، کە بووە دووەم لاوترین گۆڵکار لەدوای کلێرنس سیدۆرف.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=De Ligt jongste scorende Ajacied na Seedorf|ناونیشان=http://www.ajax.nl/streams/ajax-actueel/de-ligt-jongste-scorende-ajacied-na-seedorf.htm|بڵاوکەرەوە=Ajax.nl}}&lt;/ref&gt; لە ٢٤ی ئایار، بوو بە لاوترین یاریزان کە لە ١٧ ساڵ و ٢٨٥ ڕۆژیدا یاری بکات لە یارییەکی گەورەیی کۆتایی ئەورووپادا کاتێک لە دژی [[یانەی تۆپی پێی مانچستەر یوونایتد|مانچستەر یونایتد]] یاری کرد لە یارییەکی کۆتایی [[خولی ئەورووپا|خولی ئەورووپا. ٢٠١٧]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Youngest player to ever play a European final: Matthijs de Ligt.|ناونیشان=https://twitter.com/EuropaLeague/status/867520414821621760/photo/1?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E867520414821621760&amp;ref_url=https%3A%2F%2Fwww.uefa.com%2Fuefaeuropaleague%2Fhistory%2Fseason%3D2017%2Fmatches%2Fround%3D2000797%2Fmatch%3D2019702%2Fevents%2Findex.html|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=twitter.com}}&lt;/ref&gt; لە ١٧ی [[کانوونی یەکەم]]ی ٢٠١٨، دی لیخت خەڵاتی گۆڵدن بۆی بردەوە، کە بووە یەکەم بەرگریکار کە خەڵاتەکە بباتەوە.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ajax's Matthijs De Ligt beats Trent Alexander-Arnold to Golden Boy award|ناونیشان=http://global.espn.com/soccer/ajax-amsterdam/story/3730377/ajaxs-matthijs-de-ligt-beats-trent-alexander-arnold-to-golden-boy-award|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=soccernet.com}}&lt;/ref&gt; وەرزی دواتر، یارمەتی ئاکس دا بۆ بەدەستھێنانی نازناوی ناوخۆیی و گەیشتنە نیوەی کۆتایی [[خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا|خولی یانە پاڵەوانەکان]]. ئاستەکانی وای لێکرد بچێتە یانەی [[یانەی تۆپی پێی یوڤێنتوس|یۆڤانتۆس]] و لە ساڵی ٢٠١٩ خەڵاتی کۆپا بردەوە. لە یەکەم وەرزیدا لەگەڵ تیمی تۆرین نازناوی خولی پلە یەکی ئیتاڵی بردەوە.

لە ساڵی ٢٠١٧، دی لیخت لە تەمەنی ١٧ ساڵیدا یەکەمین یاری خۆی بۆ ھۆڵەندا ئەنجامدا، ئەمەش وای کرد کە لاوترین یاریزان بێت کە لە ساڵی ١٩٣١ەوە بۆ ھەڵبژاردەکەی یاری بکات.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Matthijs de Ligt suffers nightmare debut as Holland are stunned by Bulgaria|ناونیشان=https://www.theguardian.com/football/2017/mar/25/holland-bulgaria-matthis-de-ligt-nightmare-debut|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|وێبگە=The Guardian}}&lt;/ref&gt; ماتیس بەشداری کرد لە [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠٢٠|یۆرۆی ٢٠٢٠]].

== کاروانی یانە ==
=== ئەیاکس ===
[[پەڕگە:Matthijs_de_Ligt.jpg|وێنۆک|دی لیخت لە ڕاھێنانەکان لەگەڵ ئایاکس لە ٢٠١٦]]
دی لیخت لە تەمەنی نۆ ساڵیدا چووە ناو ئەکادیمیای لاوانی ئایاکس لە یانەی ناوخۆی خۆی لە ئەبکوێد، کە لە دەرەوەی [[ئەمستەردام|ئەمستردام]] بوو. لە سەرەتادا ڕاھێنەرانی ئەکادیمیای لاوان پێیان وابوو کە زۆر خاوە و شێوەی جەستەی خراپە، بەڵام دەرفەتێکی پێدرابوو لە ئەکادیمیادا گەشە بکات و بەردەوام بوو لە سەلماندنی کوالیتی خۆی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Believe the hype: Matthijs de Ligt, Frenkie de Jong are next big stars on radar of Barca, Man City|ناونیشان=http://www.espn.com/soccer/club/netherlands/449/blog/post/3700379/matthijs-de-ligt-frenkie-de-jong-are-stars-on-the-radar-of-barcelona-manchester-city-juventus|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|وێبگە=espn.com}}&lt;/ref&gt;

==== ٢٠١٦–١٧: ئەیاکسی لاوان و گەشەکردن ====
یەکەمین یاری خۆی بۆ ئەیاکسی لاوان ئەنجامدا لە ٨ی ئابی ٢٠١٦ لە یارییەکی خولی پلە دووی ھۆڵەندی بەرامبەر ئیمێن، ھەموو یارییەکەی بەتەواو کرد.&lt;ref name=&quot;soccerway2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Jong Ajax vs. Emmen – 8 August 2016 – Soccerway|ناونیشان=https://int.soccerway.com/matches/2016/08/08/netherlands/eerste-divisie/jong-ajax/fc-emmen/2240573/|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=soccerway.com}}&lt;/ref&gt; لەماوەی وەرزەکەدا، دی لیخت لە ١٧ یاری بۆ ئەیاکسی لاوان ئەنجامدا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=matthijs-de-ligt career|ناونیشان=https://uk.soccerway.com/players/matthijs-de-ligt/399768/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=uk.soccerway.com}}&lt;/ref&gt;

لە ٢١ی ئەیلوول، دی لیخت یەکەمین یاری خۆی بۆ تیمی یەکەمی [[یانەی تۆپی پێی ئایاکس ئامستردام|ئایاکس]] ئەنجامدا لە یارییەکی جامدا بەرامبەر ویلیەمی دووەم. دوای ٢٥ خولەک بەھۆی لێدانێکی کۆرنەر گۆڵێکی تۆمارکرد، کە وای کرد ببێتە دووەم لاوترین گۆڵکار لەدوای کلێرنس سیدۆرف؛ ئەیاکس یارییەکەی بردەوە ٥–٠.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; لە ٢٤ی [[تشرینی یەکەم|تشرینی یەکەم،]] ئایاکس لەڕێگەی [[تویتەر]] ڕای گەیاند کە دی لیخت بەرزکرایەوە بۆ تیمی یەکەم.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Mooi nieuws voor Matthijs de Ligt: Peter Bosz heeft de verdediger per direct aan de A-selectie toegevoegd.|ناونیشان=http://www.ajax.nl/streams/ajax-actueel/de-ligt.htm|بڵاوکەرەوە=Ajax.nl}}&lt;/ref&gt;

دی لیخت بە خێرایی خۆی لە تیمی یەکەمدا دامەزراند دوای ئەوەی بەرزکرایەوە و بەردەوام بوو لە یاریکردن لە ١١ یاری لیگادا و نۆ یاری لە [[خولی ئەورووپا]].&lt;ref name=&quot;matthijs-de-ligt career&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=matthijs-de-ligt career|ناونیشان=https://uk.soccerway.com/players/matthijs-de-ligt/399768/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=uk.soccerway.com}}&lt;/ref&gt; لە ٢٤ی [[ئایار]]، بوو بە لاوترینیاریزان کە لە (١٧ ساڵ و ٢٨٥ ڕۆژیدا)یاری بکات لە یارییەکی گەورەی کۆتایی ئەورووپادا کاتێک لە دژی [[یانەی تۆپی پێی مانچستەر یوونایتد|مانچستەر یونایتد]] یاری کرد لە یاری کۆتایی خولی ئەورووپا.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

==== ٢٠١٧–١٩: پێشکەوتن و بوون بە کاپتن ====
دوای فرۆشتنی داڤینسۆن سانچێز بە یانەی پرێمییەرلیگ [[یانەی تۆپی پێی تۆتنھام ھۆتسپێر|تۆتنام ھۆتسپۆر]] لە ئابی ٢٠١٧، دی لیخت بوو بە یاریزانێکی سەرەکی تیمی یەکەم. لە ئازاری ٢٠١٨ بوو بە گەنجترین کاپتنی ئەیاکس ئەمستەردام لە دوای پێکانی کاپتنی یانەکە جۆیڵ ڤێلتمان.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=De Ligt als de nieuwe norm bij Ajax|ناونیشان=https://www.ad.nl/nederlands-voetbal/de-ligt-als-de-nieuwe-norm-bij-ajax~a3400a69/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=Algemeen Dagblad|زمان=nl}}&lt;/ref&gt;

دی لیخت لە ٣٧ یاری لە ھەموو پاڵەوانێتییەکاندا بەشداری کرد و سێ گۆڵی تۆمارکرد. لە ھەر ٣١ یارییەکانی خولدا بە سەرەکی یاری کرد و ٩٠ خولەک لە ھەموویان یاریکرد جگە لە یەکێکیان (لە ٣٣ خولەکدا ھێنرایە دەرەوە بەرامبەر ئێس بی ڤیتیس بەھۆی پێکان).&lt;ref name=&quot;matthijs-de-ligt career&quot;/&gt; بەھۆی ئاستەکەی دی لیخت بۆ ئایاکس، بە زۆرێک لە یانە بەھێزەکانی ئەورووپاوە بەسترابۆوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Matthijs de Ligt profile: How good is the teenage Ajax defender?|ناونیشان=https://www.skysports.com/football/news/21476/11207573/matthijs-de-ligt-profile-how-good-is-the-teenage-ajax-defender|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=skysports.com}}&lt;/ref&gt;

لە ١٧ی [[کانوونی یەکەم]]ی ٢٠١٨، دی لیخت خەڵاتی گۆڵدن بۆی بردەوە، کە بووە یەکەم بەرگریکار کە خەڵاتەکە بباتەوە.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; لە ١٣ی [[شوبات]]ی ٢٠١٩، دی لیخت بوو بە لاوترین کاپتن لە یارییەکی یەکتر دەرکردنی خولی یانە پاڵەوانەکان کە لە تەمەنی ١٩ ساڵ و ١٨٦ ڕۆژیدا بوو، لە بەرامبەر ڕیال [[یانەی تۆپی پێی ڕیال مەدرید|مەدرید]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Matthijs de Ligt Becomes The Youngest Captain In A Champions League Knockout Game|ناونیشان=http://www.sportbible.com/football/news-matthijs-de-ligt-becomes-the-youngest-captain-in-a-ucl-knockout-game-20190213|بڵاوکەرەوە=sportbible.com|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230406034638/https://www.sportbible.com/football/news-matthijs-de-ligt-becomes-the-youngest-captain-in-a-ucl-knockout-game-20190213|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; لە ٢٧ی شوباتی ٢٠١٩، ١٠٠ەمین یاری فەرمیی خۆی بۆ ئەیاکس ئەنجامدا لە بردنەوەیان لە یاری کلایسکەر ٣–٠ لە بەرامبەر [[فاینۆرد|فیینۆرد]] لە [[جامی ھۆڵەندا|جامی نیشتیمانی ھۆڵەندا،]] کە بوو بە لاوترین یاریزانی ئەیاکس کە گەیشتبێتە بەم ژمارەیە بەو خێرایییە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=De Ligt jongste speler ooit in Club van 100|ناونیشان=https://www.ajaxshowtime.com/article/bijzaken-en-geruchten/119856/de-ligt-jongste-speler-ooit-in-club-van-100|بڵاوکەرەوە=ajaxshowtime.com|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی شوباتی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210205093802/https://www.ajaxshowtime.com/article/bijzaken-en-geruchten/119856/de-ligt-jongste-speler-ooit-in-club-van-100|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

لە ١٦ی [[نیسان (مانگ)|نیسانی]] ٢٠١٩، دی لیخت گۆڵی بردنەوەی لە چارەکی کۆتایی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا لە بەرامبەر [[یانەی تۆپی پێی یوڤێنتوس|یۆڤانتۆس]] تۆمار کرد و ئەیاکسی نارد بۆ یاری پێش کۆتایی پاڵەوانێتییەکە بۆ یەکەم جار لەدوای ساڵی ١٩٩٦–١٩٩٧.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=James|یەکەم=Stuart|سەردێڕ=Matthijs de Ligt strikes decisive header for Ajax to overcome Juventus|ناونیشان=https://www.theguardian.com/football/2019/apr/16/juventus-ajax-champions-league-match-report|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی نیسانی ٢٠١٩|ئیش=The Guardian|ڕێکەوت=١٦ی نیسانی ٢٠١٩}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی نیسانی ٢٠١٩|سەردێڕ=Ajax eliminate Ronaldo's Juve with scintillating display|ناونیشان=https://uk.reuters.com/article/uk-soccer-champions-juv-aja-report/ajax-eliminate-ronaldos-juve-with-scintillating-display-idUKKCN1RS299|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی نیسانی ٢٠١٩|وێبگە=Reuters|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201020140654/https://uk.reuters.com/article/uk-soccer-champions-juv-aja-report/ajax-eliminate-ronaldos-juve-with-scintillating-display-idUKKCN1RS299|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; ئەو گۆڵە وای لێکرد ببێتە لاوترین یاریزانی ھۆڵەندا کە لە قۆناغەکانی یەکتر دەرکردنی پاڵەوانێتییەکە گۆڵ تۆمار بکات لەدوای نۆرین وتەر لە ساڵی ١٩٩٦ و دووەم لاوترین بەرگریکار کە لە مێژوودا گۆڵی تۆمار کردبێت لە دوای جۆێل ماتیپ.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.goal.com/en-za/news/were-not-satisfied-de-ligt-claims-ajax-arent-done-chasing/ef6yejq10e1p17uvb0sjkgaah|سەردێڕ='We're not satisfied' - De Ligt claims Ajax aren't done chasing Champions League dream|بڵاوکەرەوە=Goal|دوایین=Dorman|یەکەم=Matt|ڕێکەوت=١٧ی نیسانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی نیسانی ٢٠١٩}}&lt;/ref&gt;

=== یۆڤانتۆس ===
[[پەڕگە:Deligt-juventus-2019_(cropped).jpg|وێنۆک|دی لیخت لە کاتی یاریکردن بۆ [[یانەی تۆپی پێی یوڤێنتوس|یۆڤانتۆس]] لە ٢٠١٩]]
لە ١٨ی [[تەممووز]]ی ٢٠١٩، دی لیخت گرێبەستێکی پێنج ساڵەی لەگەڵ یانەی [[یانەی تۆپی پێی یوڤێنتوس|یۆڤانتۆس]] واژوو کرد بۆ بڕی ٧٥ ملیۆن یۆرۆ، کە بە پێنج ساڵ دەدرێت، لەگەڵ تێچووی زیادەی ١٠٫٥ ملیۆن یۆرۆ کە بەندە بە ئاست و یاریکردنەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی تەممووزی ٢٠١٩|سەردێڕ=De Ligt is Bianconero!|ناونیشان=https://www.juventus.com/en/news/news/2019/de-ligt-is-bianconero.php|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=Juventus F.C.}}&lt;/ref&gt; یەکەمین یاریی فەرمیی خۆی بۆ یانەکە ئەنجامدا لە بردنەوەیەکی ٤–٣ لە یاریگای خۆیان لە ٣١ی ئابدا بەرامبەر [[یانەی ناپۆلی|ناپۆلی]] لەخولی پلە یەکی ئیتاڵی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/football/49537181|سەردێڕ=Juventus–Napoli 4–3|ئیش=BBC Sport|دوایین=Begley|یەکەم=Emlyn|ڕێکەوت=٣١ی ئابی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئەیلوولی ٢٠١٩}}&lt;/ref&gt; لە ٣ی تشرینی دووەمدا، یەکەم گۆڵی بۆ یانەکە تۆمارکرد لە لە بردنەوەیان لە دەرەوەی یاریگای خۆیان بەسەر یانەی ھەمان شاردابە ئەنجامی ١–٠ بەرامبەر [[یانەی تۆرینۆ|تۆڕینۆ]] لە ''دێربی دێلا مۆل''.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Torino 0–1 Juventus|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/football/50274974|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=BBC Sport}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Torino 0 - 1 Juventus|ناونیشان=https://www.football-italia.net/SerieA/match/142474|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=Football Italia}}&lt;/ref&gt;

=== بایەرن میونشن ===
لە ١٩ی [[تەممووز]]ی ٢٠٢٢، دی لیخت گرێبەستێکی بۆ ماوەی پێنج ساڵ لەگەڵ پاڵەوانی [[بۆندسلیگا]] یانەی [[یانەی تۆپی پێی بایەرن میونشن|بایەرن میونشن]] واژوو کرد بە بڕی سەرەتایی ٦٧ ملیۆن یۆرۆ،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=De Ligt Signed For German Champions|ناونیشان=https://www.bestarabcasino.com/poker/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|وێبگە=Best Arab Casino}}&lt;/ref&gt; کە لەوانەیە بەرزبێتەوە بۆ ٧٧ ملیۆن یۆرۆ بەپێی ئاستی یاریزانەکە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠٢٢|سەردێڕ=FC Bayern complete transfer of Matthijs de Ligt|ناونیشان=https://fcbayern.com/en/news/2022/07/fc-bayern-complete-transfer-of-matthijs-de-ligt|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=FC Bayern Munich}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Bayern Munich complete signing of Matthijs de Ligt from Juventus|ناونیشان=https://www.espn.co.uk/football/soccer-transfers/story/4702921/bayern-munich-complete-signing-of-matthijs-de-ligt-from-juventus|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=ESPN}}&lt;/ref&gt;

== کاروانی نێودەوڵەتی ==
لە ٢٥ی [[ئازار (مانگ)|ئازاری]] ٢٠١٧، دی لیخت یەکەمین یاری خۆی بۆ [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ھۆڵەندا]] ئەنجامدا لە بردنەوەی ٢–٠ بەرامبەر بولگاریا لە یاری پاڵاوتنەکان بۆ [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|جامی جیھانی فیفا ٢٠١٨.]] ڕاھێنەری ھەڵبژاردەکە، دانی بلیند، دی لیخت بانگھێشت کرد بۆ تیمی ھەڵبژاردە سەرەڕای ئەوەی تەنھا دوو یاری بۆ ئایاکس کردبوو لە خولدا. لە تەمەنی ١٧ ساڵیدا، بوو بە گەنجترین یاریزان کە لە ساڵی ١٩٣١ەوە بۆ تیمی نیشتیمانی یاری بکات.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;

لە ماوەی [[خولی نەتەوەکانی ئەورووپا|خولی نەتەوەکانی ئەورووپا،]] دی لیخت لە ماوەی ٩٠ خولەک یاری کرد لە ھەموو چوار یاری کۆمەڵەکاندا لە بەرامبەر بەرامبەر [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا|ئەڵمانیا]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا|فەڕەنسا]] و ھۆڵەندا توانی ببێت بە براوەی کۆمەڵەکە گەیشتە قۆناغی کۆتایی یەکەمین خولی نەتەوەکان.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=UEFA Nations League|ناونیشان=https://uk.soccerway.com/international/europe/uefa-nations-league/20182019/league-a/r45718/|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=uk.soccerway.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230404221501/https://uk.soccerway.com/international/europe/uefa-nations-league/20182019/league-a/r45718/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; لە نیوی کۆتاییدا کە لە ٥ی حوزەیراندا ئەنجام درا، گۆڵێکی تۆمارکرد بەرامبەر [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئینگلتەرا|ئینگلتەرا]] و ھەڵبژاردەکەی توانی بگات بە یاری کۆتایی. لە یاری کۆتاییدا ھۆڵەندا ١–٠ لەلایەن [[پورتوگال|پورتوگالەوە]] شکستی پێھێنرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=John|دوایین=Atkin|ناونیشان=https://www.uefa.com/uefanationsleague/match/2024420--netherlands-vs-england/postmatch/report/|سەردێڕ=Netherlands 3-1 England: Nations League at a glance|ئیش=UEFA.com|بڵاوکەرەوە=Union of European Football Associations (UEFA)|شوێن=Estádio D. Afonso Henriques|ڕێکەوت=٦ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢ی شوباتی ٢٠٢٠}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Daniel|دوایین=Taylor|بەستەری نووسەر=Daniel Taylor (journalist)|ناونیشان=https://www.theguardian.com/football/2019/jun/09/portugal-netherlands-nations-league-final-match-report|سەردێڕ=Portugal win Nations League as Gonçalo Guedes does for the Netherlands|ئیش=The Guardian|شوێن=Estádio do Dragão|ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢ی شوباتی ٢٠٢٠}}&lt;/ref&gt;

لە ٢٧ی [[حوزەیران]]ی ٢٠٢١، لە قۆناغی ١٦ی [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠٢٠|یۆرۆ ٢٠٢٠]] ی دژی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کۆماری چیک|کۆماری چیک،]] بە کارتی سوور کرایە دەرەوە بەھۆی بەرکەوتنی تۆپ بە دەست، کە دواتر ھۆڵەندا دوو گۆڵی لێ تۆمار کرا و ماڵاوایی لە پاڵەوانێتییەکە کرد.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢١|سەردێڕ=Matthijs de Ligt: Netherlands lost to Czech Republic 'because of what I did'|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/football/57632560|وێبگە=BBC Sport}}&lt;/ref&gt;

== شێوازی یاریکردن ==
دی لەلایەن لەلایەن شیکەرەوەکانەوە بە یەکێک لە بە یەکێک لە بەھرەدارترین گەنج لە جیھانی [[تۆپی پێ]]ی دادەنرێت، وەک بینرا لە بەدەست ھێنانی خەڵاتی گۆڵدن بۆی ٢٠١٨، کە دانراوە بۆ دیاریکردنی سەرنجڕاکێشترین یاریزانی گەنج لە تۆپی پێی [[ئەورووپا]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=Matthijs de Ligt profile: How good is the teenage Ajax defender?|ناونیشان=https://www.skysports.com/football/news/21476/11207573/matthijs-de-ligt-profile-how-good-is-the-teenage-ajax-defender|ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠١٩|وێبگە=Sky Sports|زمان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=De Ligt beats Alexander-Arnold to Golden Boy|ناونیشان=https://www.espn.co.uk/football/ajax-amsterdam/story/3730377/ajaxs-matthijs-de-ligt-beats-trent-alexander-arnold-to-golden-boy-award|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٩|وێبگە=ESPN.com|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

دوای ئەوەی وەک یاریزانێکی [[بەرگریکار (تۆپی پێ)|ناوەندی]] [[ناوەڕاست (تۆپی پێ)|ھێرشبەر]] یاری کردووە لە گەنجییەوە، دی لیخت ھەردوو یاریزانێکی بەرگری جەستەیی و تەکنیکییە و بەپێی ڕاست یاری دەکات، ناسراوە بە پچڕاندنی تۆپ بە بێ ئەوەی فاوڵ بکات، بەرزییەکەی، لێسەندن، ھێز، خێرایی و پاسی دەقیق، کە وای لێدەکات لە بەرگرییەوە دەست بە ھێرشبردن بکرێت؛ ھەروەھا، بەرزییەکەی ڕێگە دەدات ھەڕەشەیەکی سەرەکی بێت لە کاتی لێدانە وەستاوەکاندا، لەکاتێکدا ھێزەکەی مانای ئەوەیە کە سەختە لە تۆپەکە دووربخرێتەوە، بە تایبەتی لە کاتی وەرگرتنەوە لە نێوان دوو کەسدا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|سەردێڕ=Tactical analysis: Matthijs de Ligt &amp; his statistics|ناونیشان=https://totalfootballanalysis.com/player-analysis/matthijs-de-ligt-ajax-tactical-analysis-statistics|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٩|وێبگە=Total Football Analysis Magazine|زمان=en-GB|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230310145810/https://totalfootballanalysis.com/player-analysis/matthijs-de-ligt-ajax-tactical-analysis-statistics|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Bremen|یەکەم=Griffin O'Neill|ڕێکەوت=٣٠ی نیسانی ٢٠١٧|سەردێڕ=Scout Report: Matthijs De Ligt {{!}} Ajax's Accomplished Defender|ناونیشان=http://outsideoftheboot.com/2017/05/01/scout-report-matthijs-de-ligt/|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩|وێبگە=Outside of the Boot|زمان=en-US|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220122093814/http://outsideoftheboot.com/2017/05/01/scout-report-matthijs-de-ligt/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Palma|یەکەم=Massimiliano|ڕێکەوت=١٨ی ئایاری ٢٠١٦|سەردێڕ=Matthijs de Ligt: 1999 – Olanda|ناونیشان=http://www.generazioneditalenti.it/matthijs-de-ligt-1999-olanda/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Generazione Talenti|زمان=it|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تەممووزی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200707045820/http://www.generazioneditalenti.it/matthijs-de-ligt-1999-olanda/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; شێوازی یاریکردنی زۆرجار بەراورد دەکرێت لەگەڵ یاریزانی [[یانەی تۆپی پێی بارسێلۆنا|بەرشەلۆنە]] جێرارد پیکێ؛ ھەروەھا بەراوردکراوە لەگەڵ جەن ڤێرتۆنگێن، بەھۆی «ھەنگاوی پێشەوەی ھاوشێوەی، ئارەزووی دروستکردنی یارزانێکی زیادە لە ناوەندی یاریگا، و ھێمنی لەسەر تۆپەکە،» و بۆ ھاونیشتیمانییەکەی [[ڕۆناڵد کومان|ڕۆناڵد کۆمان،]] بەھۆی «لێدانی بەھێز و ھێزی جەستەی» ئاستێکی نایابی ھەیە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=De Ligt: I am similar to Pique... and Ajax's style is like Barcelona's|ناونیشان=https://www.sport-english.com/en/news/barca/de-ligt-i-am-similar-to-pique-and-ajaxs-style-is-like-barcelonas-7177657|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩|وێبگە=sport|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191105110128/https://www.sport-english.com/en/news/barca/de-ligt-i-am-similar-to-pique-and-ajaxs-style-is-like-barcelonas-7177657|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=Barcelona news: 'I am similar to Pique' - De Ligt compares himself to Spanish defender amid transfer links {{!}} Goal.com|ناونیشان=https://www.goal.com/en-gb/news/i-am-similar-to-pique-de-ligt-compares-himself-to-spanish/1ld7hq7gfqttq166lx2qsnut99|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩|وێبگە=www.goal.com|زمان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;How brilliant is&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Mohamed|یەکەم=Majid|ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠١٩|سەردێڕ=How brilliant is new Juventus signing Matthijs de Ligt?|ناونیشان=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0253-0e99cefa43d0-8d411600d71f-1000--how-brilliant-is-new-juventus-signing-matthijs-de-ligt/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=UEFA.com}}&lt;/ref&gt;

پرۆفایلێکی ساڵی ٢٠١٩ی UEFA.''com'' دی لیخت وەسفی دەکات و دەڵێت &quot;سەرکردەیەکی سروشتییە کە بەرگریکارێکی ناوەندە و بە ھەردوو قاچی یاری دەکات. لە ھەوا و بەرزیدا زاڵە، بە ھێزە، دابەشکردنێکی باش و ئارامە، و دەتوانێت لە پشتەوە یاری بکات بەھۆی متمانەی خۆی بە ھەبوونی تۆپ، لەکاتێکدا پێگەی زیرەکەکەی یارمەتیدەرە بۆ ڕەتکردنەوەی ھەر ھێرشێک لەسەر تیمەکەی. بە توانای خوێندنەوەی یارییەکان، تەنانەت دەتوانێت لە ناوەندی یاریگا یاری بکات. سەرکردایەتییەکەیشی دەریخستووە: تەمەنی ١٨ ساڵان بوو کاتێک بوو بە کاپتنی ئەیاکس.&lt;ref name=&quot;How brilliant is&quot;/&gt; لە ھەمان ساڵدا، پۆڵ ویڵکس لە ڕۆژنامەی The Independent نووسیویەتی کە «توانای دی کیخت بۆ یاریکردن لە پشتەوە و ڕێکخستنی ھاوڕێکانی لە تیمەکە کارێک و یاریزانێکی بەنرخە لەکاتێکدا کە ئێستا بەرگریکارەکان دەردەکەون کە کوالیتیان کەمە».&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.independent.co.uk/sport/football/european/ajax-vs-juventus-matthijs-de-ligt-interview-best-young-defender-champions-league-dutch-football-a8862111.html|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://ghostarchive.org/archive/20220512/https://www.independent.co.uk/sport/football/european/ajax-vs-juventus-matthijs-de-ligt-interview-best-young-defender-champions-league-dutch-football-a8862111.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئایاری ٢٠٢٢|سەردێڕ=Ajax vs Juventus: Meet Matthijs de Ligt, the best young defender on the planet and the future of Dutch football|ئیش=The Independent|دوایین=Wilkes|یەکەم=Paul|ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٠}}&lt;/ref&gt;

بەرگریکارە پێشووی [[یانەی تۆپی پێی لیڤەرپوول|لیڤەرپوول]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئینگلتەرا|ئینگلتەرا]] جەیمی کاراگێر ستایشی دی لیخت کرد بۆ «خاسییەتی جەستەیی» و «خاسییەتی سەرکردایەتی». کاراگێر ھەروەھا وتی ئەو وایاری دەکات «وەک تەمەنی ٢٤ یان ٢٥ ساڵە» کە ئاماژە بە پێگەیشتن و ھێز دەکات.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩|سەردێڕ=Virgil van Dijk and Matthijs de Ligt: Jamie Carragher analyses brilliant Netherlands pair|ناونیشان=https://www.skysports.com/football/news/29327/11735758/virgil-van-dijk-and-matthijs-de-ligt-jamie-carragher-analyses-brilliant-netherlands-pair|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩|وێبگە=Sky Sports|زمان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Polden|یەکەم=Jake|ڕێکەوت=٦ی حوزەیرانی ٢٠١٩|سەردێڕ=Carragher explains what he saw De Ligt do that really impressed him|ناونیشان=https://www.mirror.co.uk/sport/football/transfer-news/jamie-carragher-reveals-what-saw-16269673|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩|وێبگە=mirror}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Labellarte|یەکەم=Giuseppe|ڕێکەوت=٦ی حوزەیرانی ٢٠١٩|سەردێڕ=Jamie Carragher shares honest opinion of reported Liverpool target Matthijs de Ligt|ناونیشان=https://www.hitc.com/en-gb/2019/06/06/liverpool-carragher-on-de-ligt-top-class/|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩|وێبگە=HITC|زمان=en}}&lt;/ref&gt; سەبارەت بە دی لیخت، بەرگریکاری پێشووی [[ھۆڵەندا]] یاپ ستام وتی: «ئەو لە لە کاتی ھەبوونی تۆپدا ئارامە، لەڕووی تەکنیکییەوە توندڕەوە، یارییەکە دەبینێت، یارییەکە بە باشی دەخوێنێتەوە و ئەو ھێزەی پاڵنەری ھەیە بۆ خۆی ھەروەھا ئەوەی پێویستە بەدەستی بھێنیت و بۆ کوێ دەیەوێت بچیت».&lt;ref name=&quot;How brilliant is&quot;/&gt; دوای گرێبەستکردن لەگەڵ [[یانەی تۆپی پێی یوڤێنتوس|یۆڤانتۆس]]، مارسێلۆ لیپپی، یەکێک لە ڕاھێنەرانی پێشووی یانەکە، سەبارەت بە سەرەتاکانی بەرگریکارەکە وتی: «من زۆر یاریزانی مەزنم بینیوە، وەک ئالساندرۆ نێستا، فرانکۆ بارێسی، [[پاولۆ ماڵدینی|پاولۆ مالدینی]]، سیڕۆ فێررا، [[فابیۆ کەنەڤارۆ|فابیۆ کانڤارۆ،]] و مارکۆ ماتێرازی. بەڵام ھەرگیز لەو شێوەیەم نەبینیوە لەو تەمەنەی ئەودا.»&lt;ref name=&quot;How brilliant is&quot;/&gt;

لە ساڵی ٢٠١٩دا، گاکۆمۆ چیۆچیۆلۆ دی لیخت بە بەرگریکارێکی گەنج و بەھرەمەند و تەواو وەسف کرد، وتی ھەرچەندە زۆر خێرا نییە، بەڵام توانایەکی باشی ھەیە بۆ خوێندنەوەی یارییەکە، لەنێوان تایبەتمەندییە تەکنیکی و جەستەیییەکانی تر.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Chiuchiolo|یەکەم=Giacomo|ڕێکەوت=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩|سەردێڕ=De Ligt, dal tennis al tetto d'Europa: storia del talento che ha stregato la Juve|ناونیشان=https://gianlucadimarzio.com/it/de-ligt-juventus-chi-e-come-gioca-calciomercato|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Gianluca di Marzio|زمان=it|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230310145803/https://gianlucadimarzio.com/it/de-ligt-juventus-chi-e-come-gioca-calciomercato|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; سەرەڕای بەھرەکەی، ھەندێک جار لە میدیاکاندا ڕەخنەی لێ گیراوە بەھۆی ئەوەی کە جێگیر نەبووە ئاستی بووە بەھۆی ئەوەی کە ھەندێک جار ھەڵەی کردوە. لە [[تشرینی یەکەم]]ی ٢٠١٩، ھاوڕێی بەرگری [[یانەی تۆپی پێی یوڤێنتوس|یۆڤێنتۆس]] لیۆناردۆ بۆنچی وتی کە باوەڕی وایە کە دی لیخت بە تێپەڕبوونی کات ئەم لاوازیانە زاڵ دەبێت بەسەریاندا، کاتێک گەورە دەبێت و ئەزموونی زیاتر لەگەڵ تەمەندا وەردەگرێت، و بە سەرکەوتوویی خۆی دەگونجێنێت لەگەڵ ستراتیژی بەرگری نوێی تیپەکە لەژێر بەڕێوەبەری ماوریزیۆ ساری، کە سیستەمی دیاریکردنی ناوچەیی بەکاردەھێنێت لەجیاتی دیاریکردنی مان-تو-مان.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Jones|یەکەم=Matt|ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Leonardo Bonucci: Matthijs de Ligt 'Will Become the Best Defender in the World'|ناونیشان=https://bleacherreport.com/articles/2859607-leonardo-bonucci-matthijs-de-ligt-will-become-the-best-defender-in-the-world|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Bleacher Report}}&lt;/ref&gt;

== ژیانی کەسی ==
دی لیخت لە پەیوەندییەکدایە لەگەڵ مۆدێلی ھۆڵەندی ئەنکای مۆلێنار، کچی کایج مۆلێنەر.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Annekee: &quot;Io e Matthijs conquistati da Torino e dalle colline delle Langhe&quot;|ناونیشان=https://torino.repubblica.it/cronaca/2020/12/08/news/annekee_io_e_matthijs_conquistati_da_torino_e_dalle_colline_delle_langhe_-277475230/|ڕێکەوتی سەردان=٢ی شوباتی ٢٠٢١|وێبگە=la Repubblica|زمان=it}}&lt;/ref&gt;

== ئاماری کاروانی یاریکردن ==
=== یانە ===
{{Updated|حوزەیرانی ٢٠٢٢}}&lt;ref name=&quot;soccerway&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://uk.soccerway.com/players/matthijs-de-ligt/399768/ |سەردێڕ=M. De Ligt: Summary |وێبگە=Soccerway |بڵاوکەرەوە=Perform Group |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠٢٢}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|+دەرکەوتنی یانەکان و گۆڵەکان لەلایەن یانەکان، وەرزەکان و پێشبڕکێکان
! rowspan=&quot;2&quot; |یانە
! rowspan=&quot;2&quot; |وەرز
! colspan=&quot;3&quot; |لیگا
! colspan=&quot;2&quot; |جامی نیشتیمانی
! colspan=&quot;2&quot; |ئەورووپا
! colspan=&quot;2&quot; |ئەوانی تر
! colspan=&quot;2&quot; |کۆی گشتی
|-
!دابەشکردن
!یارییەکان
!گۆڵەکان
!یارییەکان
!گۆڵەکان
!یارییەکان
!گۆڵەکان
!یارییەکان
!گۆڵەکان
!یارییەکان
!گۆڵکان
|-
|لاوانی ئەیاکس
|٢٠١٦–١٧
|خولی پلە دووی ھۆڵەندا
|١٧
|١
| colspan=&quot;2&quot; | -
| colspan=&quot;2&quot; | -
| colspan=&quot;2&quot; | -
|١٧
|١
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |[[یانەی تۆپی پێی ئایاکس ئامستردام|ئەیاکس]]
|٢٠١٦–١٧
|[[خولی نایابی ھۆڵەندا]]
|١١
|٢
|٣
|١
|٩
|٠
| colspan=&quot;2&quot; | -
|٢٣
|٣
|-
|٢٠١٧ ١٨
|[[خولی نایابی ھۆڵەندا]]
|٣٣
|٣
|٢
|٠
|٤
|٠
| colspan=&quot;2&quot; | -
|٣٩
|٣
|-
|٢٠١٨ ١٩
|[[خولی نایابی ھۆڵەندا]]
|٣٣
|٣
|٥
|١
|١٧
|٣
| colspan=&quot;2&quot; | -
|٥٥
|٧
|-
! colspan=&quot;2&quot; |کۆی گشتی
!٧٧
!٨
!١٠
!٢
!٣٠
!٣
!٠
!٠
!١١٧
!١٣
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |[[یانەی تۆپی پێی یوڤێنتوس|یۆڤانتۆس]]
|٢٠١٩ ٢٠
|[[خولی تۆپی پێی ئیتالیا|خولی پلە یەکی ئیتاڵی]]
|٢٩
|٤
|٤
|٠
|٦
|٠
|٠
|٠
|٣٩
|٤
|-
|٢٠٢٠–٢١
|[[خولی تۆپی پێی ئیتالیا|خولی پلە یەکی ئیتاڵی]]
|٢٧
|١
|٤
|٠
|٥
|٠
|٠
|٠
|٣٦
|١
|-
|٢٢–٢٠٢١
|[[خولی تۆپی پێی ئیتالیا|خولی پلە یەکی ئیتاڵی]]
|٣١
|٣
|٤
|٠
|٧
|٠
|٠
|٠
|٤٢
|٣
|-
! colspan=&quot;2&quot; |کۆی گشتی
!٨٧
!٨
!١٢
!٠
!١٨
!٠
!٠
!٠
!١١٧
!٨
|-
|[[یانەی تۆپی پێی بایەرن میونشن|بایەرن میونشن]]
|٢٠٢٢–٢٣
|[[بۆندسلیگا]]
|٠
|٠
|٠
|٠
|٠
|٠
|٠
|٠
|٠
|٠
|-
! colspan=&quot;3&quot; |تەواوی کاروانی وەرزشی
!١٨١
!١٦
!٢٢
!٢
!٤٨
!٣
!٠
!٠
!٢٥١
!٢١
|}
{{تێبینییەکان}}

=== نێودەوڵەتی ===
{{Updated|١٤ حوزەیرانی ٢٠٢٢}}&lt;ref name=&quot;NFT&quot;&gt;{{NFT player |id=67587 |name=Matthijs de Ligt |access-date=19 July 2022}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|+دەرکەوتنی و گۆڵەکانی تیمی نیشتیمانی و ساڵ
!تیمی نیشتیمانی
!ساڵ
!یارییەکان
!گۆڵەکان
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |[[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ھۆڵەندا|ھۆڵەندا]]
|٢٠١٧
|٣
|٠
|-
|٢٠١٨
|١٠
|٠
|-
|٢٠١٩
|١٠
|٢
|-
|٢٠٢١
|١٠
|٠
|-
|٢٠٢٢
|٥
|٠
|-
! colspan=&quot;2&quot; |کۆی گشتی
!٣٨
!٢
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+لیستی گۆڵە نێودەوڵەتییەکان کە لەلایەن ماتیز دی لیگت تۆمارکراوە
! scope=&quot;col&quot; |زنجیرە.
! scope=&quot;col&quot; |ڕێکەوت
! scope=&quot;col&quot; |شوێن
! scope=&quot;col&quot; |ژمارەی یاری
! scope=&quot;col&quot; |تیمی بەرامبەر
! scope=&quot;col&quot; |ئەنجامی کاتی گۆڵ
! scope=&quot;col&quot; |ئەنجامی کۆتایی
! scope=&quot;col&quot; |پاڵەوانێتی
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; |سەرچاوە
|-
| align=&quot;center&quot; |1
|٢٤ی ئازاری ٢٠١٩
|[[یاریگای یۆھان کرویف ئەرینا|جۆن کرۆیف ئارە،]] ئەمستردام، ھۆڵەندا
| align=&quot;center&quot; |١٥
|{{Fb|GER}}
| align=&quot;center&quot; |١–٢
| align=&quot;center&quot; |٢–٣
|پاڵەوانێتی یۆرۆ ٢٠٢٠
| align=&quot;center&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Netherlands vs. Germany 2–3: Summary|ناونیشان=https://uk.soccerway.com/matches/2019/03/24/europe/european-championship-qualification/netherlands/germany/2942781/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠٢٢|وێبگە=Soccerway|بڵاوکەرەوە=Perform Group}}&lt;/ref&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; |2
|٦ی حوزەیرانی ٢٠١٩
|ستادیۆ دی ئەفۆنسۆ ئێنریکس، گیمارەنس، پورتوگال
| align=&quot;center&quot; |١٦
|{{Fb|ENG}}
| align=&quot;center&quot; |١–١
| align=&quot;center&quot; |٣–١
|کۆتایییەکانی جامی نەتەوەکانی یەکێتی ئەورووپا ٢٠١٩
| align=&quot;center&quot; |&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Netherlands vs. England 3–1: Summary|ناونیشان=https://uk.soccerway.com/matches/2019/06/06/europe/uefa-nations-league/netherlands/england/2724465/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠٢٢|وێبگە=Soccerway|بڵاوکەرەوە=Perform Group}}&lt;/ref&gt;
|}

== خەڵاتەکان ==
'''ئەیاکس'''
* خولی نایابی ھۆڵەندی: ٢٠١٨–١٩
* [[جامی ھۆڵەندا|جامی]] ھۆڵەندا: ٢٠١٨–١٩
* دووەم بوون لە [[خولی ئەورووپا]]: ٢٠١٦–١٧&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣٠ی ئایاری ٢٠١٧|سەردێڕ=2016/17: United win it for Manchester|ناونیشان=http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/season=2017/overview/index.html|بڵاوکەرەوە=UEFA}}&lt;/ref&gt;

'''یۆڤانتۆس'''
* خولی پلە یەکی ئیتاڵیا ڵ ٢٠١٩–٢٠
* جامی ئیتاڵیا: ٢٠٢٠–٢١؛ دووەم بوون: ٢٠١٩–٢٠، ٢٠٢١–٢٢&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی ئایاری ٢٠٢١|سەردێڕ=Coppa: Juventus end Atalanta dream|ناونیشان=https://www.football-italia.net/170906/coppa-juventus-end-atalanta-dream|وێبگە=Football Italia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Coppa: Napoli beat Juventus on penalties|ناونیشان=https://www.football-italia.net/154624/coppa-napoli-beat-juventus-penalties|وێبگە=Football Italia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی ئایاری ٢٠٢٢|سەردێڕ=Juventus 2-4 Inter: Ivan Persic strikes twice in extra time as Inter win Coppa Italia in thrilling Derby d'Italia final|ناونیشان=https://www.eurosport.co.uk/football/coppa-italia/2021-2022/coppa-italia-final-juventus-v-inter-live_sto8917857/story.shtml|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠٢٢|وێبگە=Eurosport}}&lt;/ref&gt;
* جامی سوپەریئیتاڵی: 2020&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Proch|یەکەم=Daniele|سەردێڕ=Juventus Wins Italian Super Cup As Serie A Makes The Most Of An Event Battered By Covid-19|ناونیشان=https://www.forbes.com/sites/danieleproch/2021/01/21/the-value-of-the-italian-super-cup-between-juventus-and-napoli/|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠٢٢|وێبگە=Forbes|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

'''ھۆڵەندا'''
* دووەم بوون لە [[خولی نەتەوەکانی ئەورووپا|خولی نەتەوەکانی یەکێتی ئەورووپا]]: ٢٠١٩&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.theguardian.com/football/live/2019/jun/09/portugal-v-netherlands-nations-league-final-live|سەردێڕ=Portugal 1–0 The Netherlands|ئیش=The Guardian|دوایین=Smyth|یەکەم=Rob|ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٩}}&lt;/ref&gt;

'''تاکەکەسی'''
* باشترین یاریزانی جامی داھاتووی دەبن ئەمرۆ: ٢٠١٥&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Future Cup: De Ligt speler van het toernooi|ناونیشان=https://www.ajaxshowtime.com/article/bijzaken-en-geruchten/87042/future-cup-de-ligt-speler-van-het-toernooi|وێبگە=ajaxshowtime.com|بڵاوکەرەوە=Ajax Showtime|زمان=nl|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190507103846/http://www.ajaxshowtime.com/article/bijzaken-en-geruchten/87042/future-cup-de-ligt-speler-van-het-toernooi|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
* باشترین یاریزانی جامی ئەمستردام: ٢٠١٥&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ajax contracteert Matthijs de Ligt|ناونیشان=http://www.ajax.nl/streams/ajax-actueel/ajax-contracteert-matthijs-de-ligt.htm|وێبگە=ajax.nl|بڵاوکەرەوە=AFC Ajax|زمان=nl}}&lt;/ref&gt;
* بەھرەی ئایاکس لە داھاتوودا (Sjaak Swart Award): 2016&lt;ref name=&quot;TOF&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Matthijs de Ligt verkozen tot Talent van de Toekomst|ناونیشان=http://www.ajax.nl/streams/ajax-actueel/matthijs-de-ligt-verkozen-tot-talent-van-de-toekomst.htm|وێبگە=ajax.nl|بڵاوکەرەوە=AFC Ajax|زمان=nl}}&lt;/ref&gt;
* تیمی پاڵەوانێتی ئەورووپا بۆ خوار ١٧ ساڵان: ٢٠١٦&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=[Under-17] The UEFA technical team – Team of the Tournament|ناونیشان=https://www.uefa.com/under17/season=2016/technical-report/uefa-technical-team/index.html|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی نیسانی ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=UEFA}}&lt;/ref&gt;
* بەھرەی ساڵ (بە ئینگلیزی: Ajax Talent of the Year) (بە ئینگلیزیঃ خەڵاتی مارکۆ ڤان بەستن): ٢٠١٨&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Matthijs de Ligt Ajax-talent van het jaar|ناونیشان=https://www.parool.nl/sport/matthijs-de-ligt-ajax-talent-van-het-jaar~a4320299/|وێبگە=Parool.nl|بڵاوکەرەوە=Parool.nl|زمان=nl}}&lt;/ref&gt;
* تیمی وەرزی ٢٠١٦ی خولی ئەورووپا&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی ئایاری ٢٠١٧|سەردێڕ=UEFA Europa League Squad of the Season|ناونیشان=http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/news/newsid=2471052.html|بڵاوکەرەوە=UEFA}}&lt;/ref&gt;
* تیمی [[خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا|خولی پاڵەوانەکانی یەکێتی ئەورووپا]]: ٢٠١٨&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی حوزەیرانی ٢٠١٩|سەردێڕ=UEFA Champions League Squad of the Season|ناونیشان=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2607890.html|وێبگە=UEFA.com}}&lt;/ref&gt;
* تیمی ساڵ: ٢٠١٧١٨، ٢٠١٨١٩&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ELFTAL VAN HET SEIZOEN 2017/2018 BEKEND|ناونیشان=https://eredivisie.nl/en-us/uitgelicht/elftal-van-het-seizoen-20172018-bekend|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=Eredivisie|زمان=nl|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190501162355/https://eredivisie.nl/en-us/uitgelicht/elftal-van-het-seizoen-20172018-bekend|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;POTS&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠١٩|سەردێڕ=Frenkie de Jong Eredivisie Player of the Season 2018/2019|ناونیشان=https://eredivisie.eu/news/frenkie-de-jong-eredivisie-player-of-the-season-2018-2019/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئابی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Eredivisie}}&lt;/ref&gt;
* جۆن کرۆیف ترۆپ: ٢٠١٧–١٨&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=De Jong named Eredivisie talent of the year|ناونیشان=https://www.rtlnieuws.nl/sport/voetbal/artikel/4712941/de-jong-wint-prijs-talent-van-het-jaar|ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=RTL Nieuws}}&lt;/ref&gt;
* یاریزانی ساڵی تۆپی پێی ھۆڵەندا: ٢٠١٨&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Toch triple voor Matthijs de Ligt|ناونیشان=https://www.telegraaf.nl/sport/3601526/toch-triple-voor-matthijs-de-ligt|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠١٩|وێبگە=telegraaf.nl|بڵاوکەرەوە=De Telegraaf|زمان=nl|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190524084320/https://www.telegraaf.nl/sport/3601526/toch-triple-voor-matthijs-de-ligt|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
* کوڕە زێڕینەکە: ٢٠١٨&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=De Ligt wins 2018 Golden Boy|ناونیشان=https://www.football-italia.net/132139/de-ligt-wins-2018-golden-boy|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=Football Italia}}&lt;/ref&gt;
* FIFA FIFPro World11: 2019&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠١٩|سەردێڕ=VAN DIJK AMONG FOUR DEBUTANTS IN MEN'S WORLD 11|ناونیشان=https://fifpro.org/news/fifa-fifpro-men-s-world-11-2018-2019/en/|وێبگە=FIFPro World Players' Union|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190924000410/https://fifpro.org/news/fifa-fifpro-men-s-world-11-2018-2019/en/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
* تیمی جیھانی پیاوانی IFFHS: 2019&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=IFFHS AWARDS 2019 – THE IFFHS MEN WORLD TEAM OF THE YEAR 2019|ناونیشان=https://iffhs.de/iffhs-awards-the-iffhs-men-world-team-of-the-year-2019/|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|وێبگە=IFFHS}}&lt;/ref&gt;
* خەڵاتی کۆپا: ٢٠١٩&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=De Ligt wint Kopa Trophy voor 's werelds beste speler tot 21 jaar|ناونیشان=https://www.nu.nl/voetbal/6015102/de-ligt-wint-kopa-trophy-voor-s-werelds-beste-speler-tot-21-jaar.html|ئیش=[[NU.nl]]|ڕێکەوت=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|زمان=nl}}&lt;/ref&gt;
* تیمی ساڵ: ٢٠١٩&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=UEFA.com fans' Team of the Year 2019 revealed|ناونیشان=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2637433.html|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=UEFA}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|وەرزش|تۆپی پێ|دەیەی ٢٠١٠}}
{{سەرچاوەکان}}
{{پۆلی کۆمنز|Matthijs de Ligt}}

[[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیتالیا]]
[[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئەڵمانیا]]
[[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ھۆڵەندی]]
[[پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا]]
[[پۆل:یاریزانانی یانەی یوڤێنتوس]]
[[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ھۆڵەندی]]
[[پۆل:زیندووان]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٩]]
[[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]]
[[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢]]
[[پۆل:یاریزانانی بۆندسلیگا]]
[[پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٠]]
[[پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٤]]
[[پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی مانچستەر یوونایتد]]
[[پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ]]</text>
      <sha1>mvjo8joze7taa7qb8fbg8n7scu375k2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عەبدوڵڵا قوسەیمی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>215176</id>
    <revision>
      <id>1580652</id>
      <parentid>1437407</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:27:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:ئەو کەسانەی ھەوڵی تیرۆریان دراوە]] بۆ [[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6027" sha1="hwej0fakqdd8khnazwwjjt430n1rcio" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox infobox_v2 &quot; cellspacing=&quot;3px&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;entete humain&quot; scope=&quot;col&quot; style=&quot;line-height:1.5em; background-color:#C0C0C0;color:#000000&quot; |عەبدوڵا کوڕی عەلی ئەلقوسەیمی
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:center;background-color:#E1E1E1;color:#000000&quot; |
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;background-color:#E1E1E1;color:#000000&quot; |زانیاری کەسی
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |ناوی تەواو
| style=&quot; &quot; |عەبدوڵا کوڕی عەلی ئەلسەعیدی ئەلقوسەیمی
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |لەدایکبوون
| style=&quot; &quot; |١٩٠٧
خب ئەلحیلوە، بەریدەم ئەلقسەیم
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |مردن
| style=&quot; &quot; |٩ی کانوونی دووەمی [[١٩٩٦]] (٨٩ساڵ)

نەخۆشخانەی فەڵەستین، میسڕی نوێ، [[قاھیرە]]، [[میسر|میسڕ]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |ھۆکاری مردن
| style=&quot; &quot; |[[شێرپەنجە]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |شوێنی ناشتن
| style=&quot; &quot; |[[میسر|میسڕ]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |ڕەگەزنامە
| style=&quot; &quot; |&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt; &lt;/span&gt;[[عەرەبستانی سعوودی|سعودیە]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |ئایین
| style=&quot; &quot; |[[بێخوایی]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |منداڵ
| style=&quot; &quot; |محەممەد ئەلقوسەیمی
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |خێزان
| style=&quot; &quot; |عەلی ئەل[[نەجد]]ی (باوک){{ھن}}{{ھن}}موزی ئەلڕومەیەح (دایک)
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:center;background-color:#E1E1E1;color:#000000&quot; |ژیانی ئەکادیمی
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |خوێندن
| style=&quot; &quot; |ئەزھەری
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |[[مھنة|پیشە]]
| style=&quot; &quot; |[[نووسەر]]، [[فەیلەسووف|فەیلەسوف]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |زمان
| style=&quot; &quot; |[[عەرەبی]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |ڕەوت
| style=&quot; &quot; |[[عیلمانی]]
|}
'''عەبدوڵا کوڕی عەلی نەجدی قوسەیمی''' ([[١٩٠٧]]- ٩ی [[کانوونی دووەم]] ١٩٩٦/ ١٤١٦ کۆچی)، بیرمەندێکی سعودیە و یەکێکە لە بەناوبانگترین نووسەرە عەرەبەکان کە جێی سەرنج و مشتومڕە بەھۆی ھەڵگەڕانەوەی لە بەرگریکردن لە سەلەفییەتەوە بۆ [[بێخوایی]]، ھەروەھا بەھۆی بەرھەمە پڕ مشتومڕەکانییەوە لە بەناوبانگترینیان [[عەرەب دیاردەیەکی دەنگییە]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Meet the accused Arab agnostic who went his own way in the 1940s|ناونیشان=http://english.alarabiya.net/en/variety/2016/10/22/Meet-the-Arab-agnostic-who-went-his-own-way-in-the-1940s.html|ئیش=english.alarabiya.net|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

== ژیان ==
عەبدوڵڵا قوسەیمی لە ساڵی ١٩٠٧ لە خوب الحیلوە لەدایکبووە، کە دەکەوێتە ڕۆژاوای شاری بورەیدە ئەلنەجدییە لە شانشینی سعودیە، باوکی عەبدوڵڵا قوسەیمی ناوی شێخ عەلی سەعیدییە، لە (حائیل)ەوە ھاتووە و لە خەب الحیلوە نیشتەجێ بووە کە بە توندڕەوی ئایینی ناسرابوو، وەک ئەوەی ئەو خوێندنە ئایینییەی شاری بەریدە کەم بێت بۆیە ڕووی لە ئەرشاریقە کرد بۆ زیادکردنی زانستی ئیسلامی و بازرگانی، بەڵام سەبارەت بە دایکی عەبدوڵڵا ئەلقوسەیمی، ئەو (بەپێی گێرانەوەی دکتۆر فەیسەڵ بن عەبدوڵڵا ئەلقوسەیمی) خاتوو موزی الڕومەیەح کە دوای چوار ساڵ لە لەدایکبوونی عەبدوڵڵای کوڕی مێردەکەی لێی جێادەبێتەوە، ئەمە وای کرد خۆی و منداڵەکەی کۆچ بکەن بۆ شاریقە، بەڵام زۆری نەخایاند پەیوەندی لەگەڵ پیاوێکی دیکە بەست لە بنەماڵەی حوسەینی کە دانیشتووی گوندی شەقتەن نزیک لە خوب ئەلحیلوە، دکتۆر فەیسەڵ قاسمی باس لەوەش دەکات کە لە بنەماڵەی ئەلحوسێنی سێ مامی ھەیە، کە ھاتنە شاری ڕیاز و لەوێ نیشتەجێ بوون، ئەمڕۆش کەسیان بوونیان نییە، بەڵام منداڵ و نەوەیان ھەیە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=الدكتور صالح بن مقبل العصيمي التميمي|سەردێڕ=ملخص حياة عبدالله القصيمي|ناونیشان=http://saaid.net/bahoth/186.htm|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی شوباتی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210224064732/http://saaid.net/bahoth/186.htm}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{تد|ژیاننامە|عەرەبستانی سعوودی|فەلسەفە}}
{{شریتی دەروازە|ژیاننامە|عەرەبستانی سعوودی|فەلسەفە}}

[[پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە میسر]]
[[پۆل:مردووانی ١٩٩٦]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٧]]
[[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]]</text>
      <sha1>hwej0fakqdd8khnazwwjjt430n1rcio</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580762</id>
      <parentid>1580652</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T09:05:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان</comment>
      <origin>1580762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6083" sha1="fdxjlxvvkzpv7nks8e5ohly9ot5ebv5" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox infobox_v2 &quot; cellspacing=&quot;3px&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;entete humain&quot; scope=&quot;col&quot; style=&quot;line-height:1.5em; background-color:#C0C0C0;color:#000000&quot; |عەبدوڵا کوڕی عەلی ئەلقوسەیمی
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:center;background-color:#E1E1E1;color:#000000&quot; |
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;background-color:#E1E1E1;color:#000000&quot; |زانیاری کەسی
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |ناوی تەواو
| style=&quot; &quot; |عەبدوڵا کوڕی عەلی ئەلسەعیدی ئەلقوسەیمی
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |لەدایکبوون
| style=&quot; &quot; |١٩٠٧
خب ئەلحیلوە، بەریدەم ئەلقسەیم
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |مردن
| style=&quot; &quot; |٩ی کانوونی دووەمی [[١٩٩٦]] (٨٩ساڵ)

نەخۆشخانەی فەڵەستین، میسڕی نوێ، [[قاھیرە]]، [[میسر|میسڕ]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |ھۆکاری مردن
| style=&quot; &quot; |[[شێرپەنجە]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |شوێنی ناشتن
| style=&quot; &quot; |[[میسر|میسڕ]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |ڕەگەزنامە
| style=&quot; &quot; |&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt; &lt;/span&gt;[[عەرەبستانی سعوودی|سعودیە]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |ئایین
| style=&quot; &quot; |[[بێخوایی]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |منداڵ
| style=&quot; &quot; |محەممەد ئەلقوسەیمی
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |خێزان
| style=&quot; &quot; |عەلی ئەل[[نەجد]]ی (باوک){{ھن}}{{ھن}}موزی ئەلڕومەیەح (دایک)
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:center;background-color:#E1E1E1;color:#000000&quot; |ژیانی ئەکادیمی
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |خوێندن
| style=&quot; &quot; |ئەزھەری
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |[[مھنة|پیشە]]
| style=&quot; &quot; |[[نووسەر]]، [[فەیلەسووف|فەیلەسوف]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |زمان
| style=&quot; &quot; |[[عەرەبی]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |ڕەوت
| style=&quot; &quot; |[[عیلمانی]]
|}
'''عەبدوڵا کوڕی عەلی نەجدی قوسەیمی''' ([[١٩٠٧]]- ٩ی [[کانوونی دووەم]] ١٩٩٦/ ١٤١٦ کۆچی)، بیرمەندێکی سعودیە و یەکێکە لە بەناوبانگترین نووسەرە عەرەبەکان کە جێی سەرنج و مشتومڕە بەھۆی ھەڵگەڕانەوەی لە بەرگریکردن لە سەلەفییەتەوە بۆ [[بێخوایی]]، ھەروەھا بەھۆی بەرھەمە پڕ مشتومڕەکانییەوە لە بەناوبانگترینیان [[عەرەب دیاردەیەکی دەنگییە]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Meet the accused Arab agnostic who went his own way in the 1940s|ناونیشان=http://english.alarabiya.net/en/variety/2016/10/22/Meet-the-Arab-agnostic-who-went-his-own-way-in-the-1940s.html|ئیش=english.alarabiya.net|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

== ژیان ==
عەبدوڵڵا قوسەیمی لە ساڵی ١٩٠٧ لە خوب الحیلوە لەدایکبووە، کە دەکەوێتە ڕۆژاوای شاری بورەیدە ئەلنەجدییە لە شانشینی سعودیە، باوکی عەبدوڵڵا قوسەیمی ناوی شێخ عەلی سەعیدییە، لە (حائیل)ەوە ھاتووە و لە خەب الحیلوە نیشتەجێ بووە کە بە توندڕەوی ئایینی ناسرابوو، وەک ئەوەی ئەو خوێندنە ئایینییەی شاری بەریدە کەم بێت بۆیە ڕووی لە ئەرشاریقە کرد بۆ زیادکردنی زانستی ئیسلامی و بازرگانی، بەڵام سەبارەت بە دایکی عەبدوڵڵا ئەلقوسەیمی، ئەو (بەپێی گێرانەوەی دکتۆر فەیسەڵ بن عەبدوڵڵا ئەلقوسەیمی) خاتوو موزی الڕومەیەح کە دوای چوار ساڵ لە لەدایکبوونی عەبدوڵڵای کوڕی مێردەکەی لێی جێادەبێتەوە، ئەمە وای کرد خۆی و منداڵەکەی کۆچ بکەن بۆ شاریقە، بەڵام زۆری نەخایاند پەیوەندی لەگەڵ پیاوێکی دیکە بەست لە بنەماڵەی حوسەینی کە دانیشتووی گوندی شەقتەن نزیک لە خوب ئەلحیلوە، دکتۆر فەیسەڵ قاسمی باس لەوەش دەکات کە لە بنەماڵەی ئەلحوسێنی سێ مامی ھەیە، کە ھاتنە شاری ڕیاز و لەوێ نیشتەجێ بوون، ئەمڕۆش کەسیان بوونیان نییە، بەڵام منداڵ و نەوەیان ھەیە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=الدكتور صالح بن مقبل العصيمي التميمي|سەردێڕ=ملخص حياة عبدالله القصيمي|ناونیشان=http://saaid.net/bahoth/186.htm|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی شوباتی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210224064732/http://saaid.net/bahoth/186.htm}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{تد|ژیاننامە|عەرەبستانی سعوودی|فەلسەفە}}
{{شریتی دەروازە|ژیاننامە|عەرەبستانی سعوودی|فەلسەفە}}

[[پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە میسر]]
[[پۆل:مردووانی ١٩٩٦]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٧]]
[[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]]
[[پۆل:زانا سونییە موسڵمانەکان]]</text>
      <sha1>fdxjlxvvkzpv7nks8e5ohly9ot5ebv5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماتیۆس نونێس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>216302</id>
    <revision>
      <id>1580404</id>
      <parentid>1580293</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:03:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]])</comment>
      <origin>1580404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35007" sha1="q1sqtukmzrv6pzique4xz9eozwf50gv" xml:space="preserve">{{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
{{Infobox football biography|name=Matheus Nunes|image=Matheus Nunes.2jpg.jpg|caption=ماتیۆس نونێس لە ٢٠٢١|fullname=Matheus Luiz Nunes&lt;ref name=Bio&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://maisfutebol.iol.pt/jogador/matheus-nunes/236784|سەردێڕ=Matheus Nunes|بڵاوکەرەوە=Mais Futebol|زمان=pt|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠٢١}}&lt;/ref&gt;|birth_date={{birth date and age|1998|8|27|df=yes}}&lt;ref name=Bio/&gt;|birth_place=[[Rio de Janeiro]], Brazil&lt;ref name=Bio/&gt;|height={{convert|1.83|m|abbr=on}}&lt;ref name=Bio/&gt;|position=[[Attacking midfielder]]|currentclub=وۆڵڤەرھاپتۆن واندەرس|clubnumber=٢٧|youthyears1=٢٠١٢–٢٠١٦|youthclubs1=ئێریسێنێنس|years1=٢٠١٦–٢٠١٨|clubs1=ئێریسێنێنس|caps1=١٣|goals1=٢|years2=٢٠١٨–٢٠١٩|clubs2=ئیستۆریل|caps2=٦|goals2=٠|years3=٢٠١٩–٢٠٢٢|clubs3=سپۆرتینگ|caps3=٧٦|goals3=٧|years4=٢٠٢٢-|clubs4=وۆڵڤەرھاپتۆن واندەرس|caps4=١|goals4=٠|nationalyears1=٢٠٢١-|nationalteam1=ھەڵبژاردەی تۆپی پێی پورتوگال|nationalcaps1=٨|nationalgoals1=١|club-update=٢٢ ئابی ٢٠٢٢|nationalteam-update=١٢ حوزەیرانی ٢٠٢٢}}
'''ماتیۆس لویز نونێس''' (بە ئینگلیزی: Matheus Luiz Nunes; لەدایکبووی ٢٧ی ئابی ١٩٩٨)یاریزانێکی تۆپی پێی پیشەگەری کە وەک [[تۆپی پێ|یاریزانی]] ناوەند یاری دەکات لە خولی [[پرێمیەرلیگ]] بۆ یانەی وۆڵڤەرھاپتۆن و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی پورتوگال]].

نونێس کاروانی خۆی لە یانەی ئێریسییرێنس دەست پێکرد، پێش ئەوەی بچێتە یانەی ئیستۆریل. لە ماوەی ئەو کاتەی لەگەڵ یانەکە بوو، نونێس زۆربەی جار لە پێکھاتەی دووەمی یانەکە یاری دەکرد، پێش ئەوەی بگوازرێتەوە بۆ یانەی خولی نایابی پورتوگال سپۆرتینگ لە کانوونی دووەمی ٢٠١٩. لە وەرزی ٢٠٢٠–٢١، نونێس یارمەتی سپۆرتینگی دا بۆ بردنەوەی ھەردوو نازناوی ناوخۆیی خولی نایابی پۆرتوگال و جامی خول.

لە بەرازیل لەدایکبووە و گەورە بووە تا تەمەنی ١٢ ساڵان، نونێس بڕیاریدا لە باتی وڵاتی لەدایکبوونی یاری بۆ [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی پورتوگال]] بکات، و لە ساڵی ٢٠٢١ یەکەمین یاری خۆی لە ئاستی نێودەوڵەتیی ئەنجامدا.

== کاروانی یانە ==
=== کاروانی سەرەتایی ===
لە [[ڕیۆ دێ ژانێرۆ|ڕیۆ دی جێنیرۆ]] لەدایکبووە، باوکی پورتوگالی و دایکی بەڕازیلییە، نونێس لە تەمەنی ١٢ ساڵیدا لەگەڵ دایکی و ھاوسەرەکەی کۆچیان کرد بۆ ئریسێرا لە شاری لیشبۆن (پورتوگال). ئەو دەستی بە یاری تۆپی پێ کرد لەگەڵ یانەی ناوخۆیی ئێریسییرێنس لە پلە شەشدا، ھەروەھا یارمەتی خێزانەکەی دا لە نانەواخانەکەیان بۆ ماوەیەکی کورت لەکاتێکدا یاری دەکرد.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Cassucci|یەکەم=Bruno|دوایین٢=Zarko|یەکەم٢=Raphael|ڕێکەوت=٢٧ی ئابی ٢٠٢١|سەردێڕ=Quem é Matheus Nunes, a novidade de Tite que estava na mira de Portugal e foi padeiro no início da carreira|trans-title=Who is Matheus Nunes, Tite's new face who was poised for Portugal and was a baker at the beginning of his career|ناونیشان=https://ge.globo.com/futebol/selecao-brasileira/noticia/na-mira-de-portugal-quem-e-matheus-nunes-foi-padeiro-e-atleta-no-inicio-da-carreira-em-lisboa.ghtml|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=[[Grupo Globo|Globo Esporte]]|زمان=pt}}&lt;/ref&gt;

نونێس یەکەمین یاری خۆی بۆ یانەی ئێریسییرێنس ئەنجامدا لە وەرزی ٢٠١٥–١٦، لە یەکێتیی تۆپی پێی لیشبۆن. لە یارییەکانی پێش دەستپێکردنی وەرز تاقیکردنەوەی ئەنجامدا لە ئۆریێنتاڵ، بەڵام بەھۆی پێکانێک لە قاچیدا گرێبەستەکەی واژوو نەکرد و دواتر گەڕایەوە بۆ یانەی یەکەمی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Esteves|یەکەم=Adérito|ڕێکەوت=٢ی شوباتی ٢٠٢١|سەردێڕ=De chumbado no Benfica a mina de ouro de Varandas: quem é Matheus Nunes?|trans-title=From not making the cut at Benfica to Varandas gold mine: who is Matheus Nunes?|ناونیشان=https://maisfutebol.iol.pt/perfil/historia/de-chumbado-no-benfica-a-mina-de-ouro-de-varandas-quem-e-matheus-nunes|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Mais Futebol|زمان=pt}}&lt;/ref&gt;

=== ئیستۆریل ===
نونێس گرێبەستی لەگەڵ ئیستۆریل واژوو کرد لە ھاوینی ٢٠١٨. لە ١٤ی [[تشرینی یەکەم|تشرینی یەکەمدا]] یەکەمین یاری خۆی لە خولی پلە دووی پورتوگال (خولی پلە دووی پورتوگال) ئەنجامدا لە یارییەکدا کە ٢–٢ بەرامبەر بوون لەگەڵ ڤارزیم، بەشێوەی سەرەکی یاری کرد بەڵام ماوەیەکی کەم پێش کۆتایی نیوەی یەکەم تووشی پێکان بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/2--liga/varzim/detalhe/estoril-varzim-2-2-empate-caseiro-chegou-nos-descontos?ref=Pesquisa_Destaques|سەردێڕ=Estoril-Varzim, 2–2: Empate caseiro chegou nos descontos|trans-title=Estoril-Varzim, 2–2: Home draw arrived in injury time|ئیش=[[Record (newspaper)|Record]]|زمان=pt|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی نیسانی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210422025309/https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/2--liga/varzim/detalhe/estoril-varzim-2-2-empate-caseiro-chegou-nos-descontos?ref=Pesquisa_Destaques|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.record.pt/jogos-em-direto/live/72428|سەردێڕ=Estoril 2–2 Varzim|ئیش=Record|زمان=pt|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠٢١}}&lt;/ref&gt; لە زۆربەی کاتەکانی یاریکردنیدا، لە پێکھاتەی دووەمدا (تیمی پاشەکەوت)یاری دەکرد.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Silva|یەکەم=Tiago|ڕێکەوت=٢٤ی ئایاری ٢٠٢٠|سەردێڕ=Olheiro BnR {{!}} Matheus Nunes|trans-title=BnR scout {{!}} Matheus Nunes|ناونیشان=https://bolanarede.pt/rubricas/olheirobnr/olheiro-bnr-matheus-nunes-2/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Bola Na Rede|زمان=pt}}&lt;/ref&gt;

=== سپۆرتینگ ===
لە ٢٩ی [[کانوونی دووەم]]ی ٢٠١٩، نونێس گواسترایەوە بۆ یانەی ستۆپینگ لە خولی نایابی ھۆڵەندا بە گرێبەستێک بۆ ماوەی پێنج ساڵ و نیو بە ٥٠٠٬٠٠٠ یۆرۆ بۆ نیوەی مافە ئابوورییەکانی و دانانی ٤٥ ملیۆن [[یۆرۆ]] وەک بڕگەیەک بۆ ھەڵوەشاندنەوەی گرێبەستەکەی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-nos/sporting/detalhe/matheus-nunes-ja-assinou|سەردێڕ=Matheus Nunes já assinou pelo Sporting|trans-title=Matheus Nunes has already signed for Sporting|ئیش=Record|زمان=pt|ڕێکەوت=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی نیسانی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210422182522/https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-nos/sporting/detalhe/matheus-nunes-ja-assinou|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی ئایاری ٢٠٢٠|سەردێڕ=&quot;Sporting pode exercer opção por Matheus Nunes até janeiro&quot;|trans-title=&quot;Sporting may exercise option on Matheus Nunes until January&quot;|ناونیشان=https://www.noticiasaominuto.com/desporto/1483319/sporting-pode-exercer-opcao-por-matheus-nunes-ate-janeiro|ڕێکەوتی سەردان=٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Notícias ao Minuto|زمان=pt}}&lt;/ref&gt; ئاستەکانی بەرامبەر بۆ ئیستۆریل سپۆرتینگ لە قۆناغی کۆمەڵەکانی جامی خولدا لە وەرزی ٢٠١٨–١٩ لەلایەن تیمی سکاوت (دۆزەرەوەی یاریزان) تێبینی کرا و بڕیاریان دا گرێبەستی لەگەڵدا بکەن.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Amaral Santos|یەکەم=Francisco|سەردێڕ=Dos elogios de Pep ao reencontro especial. A 'explosão' de Matheus Nunes|trans-title=From praise from Pep to special meeting. The 'explosion' of Matheus Nunes|ناونیشان=https://www.noticiasaominuto.com/desporto/1935448/dos-elogios-de-pep-ao-reencontro-especial-a-exploso-de-matheus-nunes|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئازاری ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=Notícias ao Minuto|ڕێکەوت=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|زمان=Portuguese}}&lt;/ref&gt;

دوای یاریکردن بۆ تیمی خوار ٢٣ ساڵانی یانەکە، نونێس یەکەم بانگھێشتی بۆ پێکھاتەی یەکەم پێگەیشت لەلایەن ڕاھێنەر ڕوبێن ئامۆریم لە ٤ی [[حوزەیران]]ی ٢٠٢٠، وەک یەدەگ لە نیوەی دووەم ھاتە یاریگاوە لە یارییەکدا کە ٢–٢ بەرامبەربوون لەگەڵ ڤیتۆریا گیومارێس لە خولی نایابدا&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://observador.pt/liveblogs/v-guimaraes-sporting-a-segunda-estreia-de-amorim-com-duas-estreias-quaresma-e-matheus-sao-titulares/|سەردێڕ=Sporting esteve duas vezes em vantagem mas não foi além do empate em Guimarães (2–2) – como aconteceu|trans-title=Sporting were ahead twice but could only draw in Guimarães (2–2) – how it happened|ئیش=[[Observador]]|یەکەم=Bruno|دوایین=Roseiro|زمان=pt|ڕێکەوت=٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠٢١}}&lt;/ref&gt; لە ٢٣ی تشرینی یەکەمدا، ڕازی بوو بە درێژکردنەوەی گرێبەستەکەی بۆ ساڵێکی تر، کە بڕی ھەڵوەشاندنەوەی گرێبەستەکەی بەرز کرایەوە لە ٣٤ ملیۆن یۆرۆوە بۆ ٦٠ ملیۆن [[یۆرۆ]]، لەگەڵ ئەوەی کە یانەکە بڕیاری دا ٤٥٠٬٠٠٠ یۆرۆ بدات بە ئیستۆریل بۆ نیوەکەی تری مافە ئابوورییەکانی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Oficial: Matheus Nunes renova com o Sporting até 2025|trans-title=Official: Matheus Nunes renews with Sporting until 2025|ناونیشان=https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-bwin/sporting/detalhe/oficial-matheus-nunes-renova-com-o-sporting-ate-2025|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئازاری ٢٠٢٢|ئیش=Record|ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|زمان=Portuguese|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئازاری ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220325015451/https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-bwin/sporting/detalhe/oficial-matheus-nunes-renova-com-o-sporting-ate-2025|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Matheus Nunes é leão a 100%: notícia Record oficializada|trans-title=Matheus Nunes is 100% a Lion: Record news confirmed|ناونیشان=https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-bwin/sporting/detalhe/matheus-nunes-e-leao-a-100-noticia-record-oficializada|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئازاری ٢٠٢٢|ئیش=Record|ڕێکەوت=١٨ی شوباتی ٢٠٢١|زمان=Portuguese|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئازاری ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220325015454/https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-bwin/sporting/detalhe/matheus-nunes-e-leao-a-100-noticia-record-oficializada|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

نونێس یەکەم گۆڵی تۆمارکرد لە ئاستی یەکەمی خولی پورتوگال لە ٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١، کە لە یاریگای خۆیاندا ٢–٠ بردیانەوە بەرامبەر براگا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.dn.pt/desporto/sporting-sp-braga-feddal-e-nuno-santos-de-volta-nos-leoes-13189290.html|سەردێڕ=Sporting 2–0 Sp. Braga. Leão imbatível abate minhotos|trans-title=Sporting 2–0 Sp. Braga. Unstoppable Lion downs men from Minho|ئیش=[[Diário de Notícias]]|یەکەم=António Pedro|دوایین=Pereira|زمان=pt|ڕێکەوت=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠٢١}}&lt;/ref&gt; دووەم گۆڵی لە ١ی شوباتی ساڵی دواتردا بوو، لە کاتی زیادکراودا بۆ یارمەتیدانی یانەکەی لە بردنەوەی ١–٠ دژی [[بەنفیکا]] لە دێربی دی لیسبۆندا، کە بە باشترین یاریزانی یارییەکە دیاریکرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Ribeiro|یەکەم=Patrick|ڕێکەوت=١ی شوباتی ٢٠٢١|سەردێڕ=Matheus Nunes the hero in Sporting’s late smash-and-grab versus rivals Benfica|ناونیشان=https://portugoal.net/club-news/1949-matheus-nunes-the-hero-in-sporting-s-late-smash-and-grab-versus-rivals-benfica|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=PortuGOAL}}&lt;/ref&gt; دوای ڕۆیشتنی خواو ماریۆ، جێگایەکی ھەمیشەیی لە پێکھاتەی یەکەمی سەرەکی بەدەستھێنا، و لە ١٥ی ئەیلوول، لە یەکەمین یاری خۆیدا لە [[خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا]]، ئەسیستی بۆ پاولینۆ کرد لە دۆڕاندنیان ٥–١ بەرامبەر یانەی [[یانەی تۆپی پێی ئایاکس ئامستردام|ئەیاکسی]] ھۆڵەندی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١|سەردێڕ=Sporting Lisbon 1–5 Ajax|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/58577414|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=[[BBC Sport]]}}&lt;/ref&gt; دوای یارمەتیدانی سپۆرتینگ لە بەدەستھێنانی شەش بردنەوەی یەک لەدوای یەک لە خولدا، لەنێویاندا دێربی دی لیسبۆنا بەرامبەر بێنفیکا، کە تێیدا ئەسیست و گۆڵێکی تۆمار کرد لە بردنەوەیان ٣–١ لە دەرەوەی یاریگای خۆیان. نونێس بە یاریزانی ناوەندی مانگ دانرا بۆ مانگەکانی تشرینی یەکەم و تشرینی دووەم.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=Matheus Nunes vence prémio de melhor médio do mês|trans-title=Matheus Nunes wins best midfielder of the montha ward|ناونیشان=https://www.noticiasaominuto.com/desporto/1892237/matheus-nunes-vence-prmio-de-melhor-mdio-do-ms|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=Notícias ao Minuto|زمان=Portuguese}}&lt;/ref&gt; لە ١٥ی شوباتی ٢٠٢٢، لە یاری یەکەمی قۆناغی ١٦ی خولی پاڵەوانانەکانی ئەورووپا، سەرەڕای دۆڕانی تیپەکەی ٥٠٩ بەرامبەر [[یانەی تۆپی پێی مانچستەر سیتی|مانچستەر سیتی،]] [[پێپ گواردیۆلا|پێپ گواردیۆلا،]] کە بە یاریکردنی نونێس سەرسام بوو، ستایشی کرد وەک «یەکێک لە باشترین یاریزانەکانی جیھان».&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی شوباتی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Guardiola diz que “Matheus Nunes é um dos melhores do mundo” e que resultado com o Sporting “não espelha a diferença entre as equipas”|trans-title=Guardiola says that &quot;Matheus Nunes is one of the world's best&quot; and that the result against Sporting &quot;does not reflect the difference between the teams|ناونیشان=https://expresso.pt/expresso/2022-02-16-guardiola-diz-que-matheus-nunes-e-um-dos-melhores-do-mundo-e-que-resultado-com-o-sporting-nao-espelha-a-diferenca-entre-as-equipas|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=[[Expresso (newspaper)|Expresso]]|زمان=Portuguese}}&lt;/ref&gt;

=== وۆڵڤەرھاپتۆن واندەرس ===
لە ١٧ی ئابی ٢٠٢٢، نونێس گواسترایەوە بۆ خولی [[پرێمیەرلیگ]] و یانەی وۆڵڤەرھاپتۆن واندەرس بە گرێبەستێک بۆ ماوەی پێنج ساڵ و بەبڕی پارەی تۆمارکراو کە ٣٨ ملیۆن پاوەند بوو و بوو بە گرانترین گرێبەستی مێژووی وۆڵڤس.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Wolves complete record Nunes move|ناونیشان=https://www.wolves.co.uk/news/mens-first-team/20220817-wolves-complete-record-nunes-move/|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئابی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=Wolverhampton Wanderers FC|ڕێکەوت=١٧ی ئابی ٢٠٢٢}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی ئابی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Matheus Nunes: Wolves sign Portugal midfielder for club record £38m fee|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/62586975|وێبگە=BBC Sport}}&lt;/ref&gt;

نونێس دوای سێ ڕۆژ یەکەمین یاری خۆی بۆ یانەی وۆڵڤس ئەنجامدا،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Record Signing Nunes Starts For Wolves|ناونیشان=https://arabicroulette.com/%D8%A7%D9%88%D9%86-%D9%84%D8%A7%D9%8A%D9%86-%D8%B1%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%AA/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|وێبگە=Arabic Roulette|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئابی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220825151829/https://arabicroulette.com/%D8%A7%D9%88%D9%86-%D9%84%D8%A7%D9%8A%D9%86-%D8%B1%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%AA/}}&lt;/ref&gt; وەک یاریزانێکی پێکھاتەی سەرەکی لە دۆڕاندنی ١–٠ بەرامبەر [[یانەی تۆپی پێی تۆتنھام ھۆتسپێر|تۆتنھام ھۆتسێەر]] لە یاریگای تۆتنھام ھۆتسپێر لە خولی نایابی ئینگلیزی لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٢.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Tottenham Hotspur 1–0 Wolverhampton Wanderers: Kane's 250th Tottenham goal takes them top|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/62529371|ئیش=[[BBC Sport]]|دوایین=Sutcliffe|یەکەم=Steve|ڕێکەوت=٢٠ی ئابی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠٢٢}}&lt;/ref&gt;

== کاروانی نێودەوڵەتی ==
لە ٨ی ئابی ٢٠٢١، دوای ئەوەی بۆ ماوەی دە ساڵ لە وڵاتەکە ژیاوە، نونێس پاسپۆرتی پورتوگالی وەرگرت.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-bwin/sporting/detalhe/matheus-nunes-disponivel-para-representar-portugal-uma-decada-para-o-sonho|سەردێڕ=Matheus Nunes disponível para representar Portugal: uma década para o sonho|trans-title=Matheus Nunes available to play for Portugal: a decade for the dream|ئیش=Record|یەکەم=João|دوایین=Soares Ribeiro|یەکەم٢=Ricardo|دوایین٢=Granada|زمان=pt|ڕێکەوت=٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221127171210/https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-bwin/sporting/detalhe/matheus-nunes-disponivel-para-representar-portugal-uma-decada-para-o-sonho|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; لە کۆتایی ئەو مانگەدا، لە ٢٣ھەمین ساڵیادی لەدایکبوونیدا، لەلایەن ڕاھێنەری [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل]] تیتییەوە بانگھێشت کرا وەک یەکێک لەو نۆ جێگرەوەی یاریزانانی نیشتەجێی شانشینی یەکگرتوو (بەریتانیا)، بۆ سێ یاری پاڵاوتنەکانی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|جامی جیھانی فیفا ٢٠٢٢]] دژی چیلی، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرژەنتین|ئەرجەنتین]] و پیرۆ؛ ئەو بانگھێشتەکەی ڕەتکردەوە، چونکە دەبوو کەرەنتین بکرێت لە کاتی گەڕانەوەی بەھۆی ئەنجام نەدانی ڤاکسینی کۆڤید-١٩.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی ئابی ٢٠٢١|سەردێڕ=Seleção brasileira convoca nove jogadores para a data FIFA de setembro|trans-title=Brazil national team call up nine players for FIFA schedules in September|ناونیشان=https://www.cbf.com.br/selecao-brasileira/noticias/selecao-masculina/selecao-brasileira-convoca-nove-jogadores-para-a-data-fifa-de-setembro|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=[[Brazilian Football Confederation]]|زمان=pt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Seleção brasileira: Tite revela conversa com Matheus Nunes e diz por que jogador não se apresentou|ناونیشان=https://www.espn.com.br/futebol/artigo/_/id/9141561/selecao-brasileira-tite-revela-conversa-com-matheus-nunes-e-diz-por-que-jogador-nao-se-apresentou|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئازاری ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=[[ESPN Brasil]]|ڕێکەوت=١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|زمان=Portuguese}}&lt;/ref&gt; لە کۆتاییدا، نونێس بڕیاری دا نوێنەرایەتی وڵاتی لەدایکبوونی نەکات، دوای ئەوەی لەلایەن ڕاھێنەری [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی پورتوگال|ھەڵبژاردەی تۆپی پێی]] [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی پورتوگال|پورتوگال]]ەوە پەیوەندی پێوە کرا، کە قەناعەتی پێ کرد نوێنەرایەتی پورتوگال بکات.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی ئابی ٢٠٢١|سەردێڕ=Matheus Nunes decide não se apresentar à seleção brasileira|trans-title=Matheus Nunes decides against reporting to the Brazilian national team|ناونیشان=https://tntsports.com.br/futebolbrasileiro/Matheus-Nunes-decide-nao-se-apresentar-a-selecao-brasileira-20210827-0027.html|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=[[TNT Sports (Argentina)|TNT Sports]]|زمان=pt|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230920111639/https://tntsports.com.br/futebolbrasileiro/Matheus-Nunes-decide-nao-se-apresentar-a-selecao-brasileira-20210827-0027.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

نونێس لە ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢١ لەلایەن سانتۆسەوە بانگھێشت کرا بۆ یاری پاڵاوتنی جامی جیھانی بەرامبەر لۆکسمبۆرگ و یاری دۆستانە لەگەڵ [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی قەتەر|قەتەر]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Gouveia|یەکەم=Ricardo|ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢١|سەردێڕ=Seleção: a lista de convocados de Fernando Santos|trans-title=National team: Fernando Santos' squad selection|ناونیشان=https://maisfutebol.iol.pt/portugal/selecao-nacional/selecao-a-lista-de-convocados-de-fernando-santos|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Mais Futebol|زمان=pt}}&lt;/ref&gt; لە ٩ی تشرینی یەکەمدا یەکەم یاریی خۆی ئەنجامدا، کە بە شێوەی سەرەکی یاری کرد لە بردنەوەی ٣–٠ لە یاری دۆستانەی بەرامبەر قەتەر لە ئەلگارڤێ (پورتوگال).&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=Portugal 3–0 Qatar – Diogo Costa, Matheus Nunes &amp; Rafael Leão make their Seleção debuts|ناونیشان=https://portugoal.net/selecao/2287-portugal-3-0-qatar-matheus-nunes-rafael-leao-make-their-selecao-debuts|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=PortuGOAL}}&lt;/ref&gt; یەکەم گۆڵی نێودەوڵەتی تۆمارکرد لە ٢٢ی ئازاری دواتردا لە بردنەوەی ٣–١ لە یاریگای خۆیان بەرامبەر [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی تورکیا|تورکیادا]] لە کۆتایییەکانی پاڵاوتن.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Otavio, Jota, Nunes and a penalty miss send Portugal through|ناونیشان=https://www.marca.com/en/world-cup/2022/03/24/623ce7ffe2704e42bb8b4601.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئازاری ٢٠٢٢|ئیش=[[Marca (newspaper)|Marca]]|ڕێکەوت=٢٤ی ئازاری ٢٠٢٢}}&lt;/ref&gt;

== شێوازی یاریکردن ==
نونێس بەگشتی لە دوو ناوەندەکەی یاریگا لە پێکھاتەی ٣-٤-٣ دا یاری دەکات، وەک یاریزانی ژمارە ٨ کاردەکات بۆ ھێرش بردن و بەشداریکردن تێیدا و ھەروەھا مەودایەکی باشی ھەیە بۆ پاس دان، چونکە دەتوانێت جۆرە جیاوازەکانی پاس ئەنجام بدات ئەگەر ھەوڵی گۆڕینی یارییەکە بدات یان ھەوڵبدات ھێڵەکان بشکێنێت بە پاسدان لە ناو ھێڵەکاندا یان پاسدان کە تیمی بەرامبەر دابەش دەکات، کە تەواو کاریگەری ھەیە، ھەروەھا توانای ھێشتنەوەی تۆپی ھەیە و ڕاکردنی پێشکەوتوو ئەنجام دەدات، بە بەکارھێنانی تێکەڵەیەک لە خێرایی و ھێز بۆ ئەنجامدانی ئەم ڕاکردنانە، لەکاتێکدا تەکنیکی باش لەسەر تۆپەکە نیشان دەدات. ھەروەھا نونێس پێشبینییەکی باشی ھەیە و خوێندنەوەی یارییەکە دەکات، کە ڕێگە دەدات بە ئەنجامدانی تۆپ لێسەندن و بەرەنگاری کاریگەر.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Matheus Nunes 2021/22: The Portuguese midfielder impressing in the Primeira Liga – Scout Report|ناونیشان=https://totalfootballanalysis.com/competitions/primeira-liga/primeira-liga-2021-22-matheus-nunes-scout-report-tactical-analysis-analysis}}&lt;/ref&gt;

== ئاماری کاروانی وەرزشی ==
=== یانە ===
{{Updated|٢٣ ئابی ٢٠٢٢}}&lt;ref&gt;{{ForaDeJogo|199808270004}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Soccerway|matheus-luiz-nunes/564554}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|+دەرکەوتنی یانەکان و گۆڵەکان لەلایەن یانەکان، وەرزەکان و پێشبڕکێکان
! rowspan=&quot;2&quot; |یانە
! rowspan=&quot;2&quot; |وەرز
! colspan=&quot;3&quot; |لیگا
! colspan=&quot;2&quot; |جامی نیشتیمانی
! colspan=&quot;2&quot; |جامی لیگا
! colspan=&quot;2&quot; |کیشوەرەکان
! colspan=&quot;2&quot; |ئەوانی تر
! colspan=&quot;2&quot; |کۆی گشتی
|-
!دابەشکردن
!یارییەکان
!گۆڵەکان
!یارییەکان
!گۆڵەکان
!یارییەکان
!گۆڵەکان
!یارییەکان
!گۆڵەکان
!یارییەکان
!گۆڵەکان
!یارییەکان
!گۆڵەکان
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |ئێریسییرێنس
|٢٠١٥–١٦
| rowspan=&quot;2&quot; |یەکێتی تۆپی پێی لیشبۆن
|٨
|١
| colspan=&quot;2&quot; | -
| colspan=&quot;2&quot; | -
| colspan=&quot;2&quot; | -
| colspan=&quot;2&quot; | -
|٨
|١
|-
|٢٠١٦–١٧
|٥
|١
| colspan=&quot;2&quot; | -
| colspan=&quot;2&quot; | -
| colspan=&quot;2&quot; | -
| colspan=&quot;2&quot; | -
|٥
|١
|-
! colspan=&quot;2&quot; |کۆی گشتی
!١٣
!٢
! colspan=&quot;2&quot; |-
! colspan=&quot;2&quot; |-
! colspan=&quot;2&quot; |-
! colspan=&quot;2&quot; |-
!١٣
!٢
|-
|ئیستۆریل
|٢٠١٨–١٩
|خولی پلە دووی پورتوگال
|٦
|٠
|٠
|٠
|٢
|٠
| colspan=&quot;2&quot; | -
| colspan=&quot;2&quot; | -
|٨
|٠
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |سپۆرتینگ
|٢٠١٩–٢٠
| rowspan=&quot;4&quot; |خولی نایابی پورتوگال
|١٠
|٠
|٠
|٠
|٠
|٠
| colspan=&quot;2&quot; | -
| colspan=&quot;2&quot; | -
|١٠
|٠
|-
|٢٠٢٠–٢١
|٣١
|٣
|٣
|٠
|٣
|٠
|٢
|٠
| colspan=&quot;2&quot; | -
|٣٩
|٣
|-
|٢٠٢١–٢٢
|٣٣
|٣
|٦
|١
|٤
|٠
|٦
|٠
|١
|٠
|٥٠
|٤
|-
|٢٠٢٢–٢٣
|٢
|١
|٠
|٠
|٠
|٠
|٠
|٠
| colspan=&quot;2&quot; | -
|٢
|١
|-
! colspan=&quot;2&quot; |کۆی گشتی
!٧٦
!٧
!٩
!١
!٧
!٠
!٨
!٠
!١
!٠
!١٠١
!٨
|-
|وۆڵڤەرھاپتۆن واندەرس
|٢٠٢٢–٢٣
|[[پرێمیەرلیگ]]
|١
|٠
|٠
|٠
|١
|٠
| colspan=&quot;2&quot; | -
| colspan=&quot;2&quot; | -
|٢
|٠
|-
! colspan=&quot;3&quot; |تەواوی کاروانی وەرزشی
!٩٦
!٩
!٩
!١
!١٠
!٠
!٨
!٠
!١
!٠
!١٢٤
!١٠
|}
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot; responsive=&quot;1&quot;/&gt;

=== نێودەوڵەتی ===
{{Updated|match played 12 June 2022}}&lt;ref name=&quot;EU&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://eu-football.info/_player.php?id=31715|سەردێڕ=Matheus Nunes|وێبگە=EU-Football.info|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٢}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+دەرکەوتنی و گۆڵەکانی تیمی نیشتیمانی و ساڵ
!تیمی نیشتیمانی
!ساڵ
!یارییەکان
!گۆڵەکان
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی پورتوگال|پورتوگال]]
|٢٠٢١
|٣
|٠
|-
|٢٠٢٢
|٥
|١
|-
! colspan=&quot;2&quot; |کۆی گشتی
!٨
!١
|}

== خەڵاتەکان ==
'''سپۆرتینگ'''
* خولی نایابی پورتوگال: ٢٠٢٠–٢١&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Kundert|یەکەم=Tom|ڕێکەوت=١٩ی ئایاری ٢٠٢١|سەردێڕ=Eye Witness (Portugal): Amorim’s Sporting miracle|ناونیشان=https://www.worldsoccer.com/best-of-ws/eye-witness-portugal-amorims-sporting-miracle-412245|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئایاری ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=[[World Soccer (magazine)|World Soccer]]}}&lt;/ref&gt;
* جامی خول: ٢٠٢٠–٢١، ٢٠٢١–٢٢&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Ribeiro|یەکەم=Patrick|ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=Sporting battle their way to League Cup glory with victory over Braga|ناونیشان=https://portugoal.net/club-news/1933-sporting-battle-their-way-to-cup-victory-over-braga|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=PortuGOAL}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Ribeiro|یەکەم=Patrick|ڕێکەوت=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Sporting defend their Taça da Liga title in second-half turnaround versus Benfica|ناونیشان=https://portugoal.net/club-news/2426-sporting-defend-their-taca-da-liga-title-in-second-half-turnaround-versus-benfica|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=PortuGOAL}}&lt;/ref&gt;
* جامی سوپەر: ٢٠٢١&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Sporting CP win Supertaça with victory over SC Braga|ناونیشان=https://www.sporting.pt/en/news/football/main-team/2021-07-31/sporting-cp-win-supertaca-victory-over-sc-braga|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Sporting CP}}&lt;/ref&gt;

'''تاکەکەسی'''
* یاریزانی ناوەندی مانگ: تشرینی یەکەم/ تشرینی دووەمی ٢٠٢١&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=Liga: Matheus Nunes eleito o melhor médio de outubro e novembro|trans-title=League: Matheus Nunes voted best midfielder for October and November|ناونیشان=https://maisfutebol.iol.pt/sporting/benfica/liga-matheus-nunes-eleito-o-melhor-medio-de-outubro-e-novembro|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Mais Futebol|زمان=pt}}&lt;/ref&gt;
* پێکھاتەی ساڵی خول: ٢٠٢١–٢٢&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Liga Nos Team of the season|ناونیشان=https://www.abola.pt/nnh/2022-06-28/liga-taremi-fecha-onze-do-ano-da-liga-os-eleitos-por-treinadores-e-capitaes-fot/947237|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=[[A Bola]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220629223413/https://www.abola.pt/nnh/2022-06-28/liga-taremi-fecha-onze-do-ano-da-liga-os-eleitos-por-treinadores-e-capitaes-fot/947237|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}

{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|وەرزش|تۆپی پێ|بەڕازیل|پورتوگال}}
{{پۆلی کۆمنز|Matheus Nunes}}

[[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئینگلستان]]
[[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە پورتوگال]]
[[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی بەڕازیلی]]
[[پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ]]
[[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی بەڕازیلی]]
[[پۆل:زیندووان]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٨]]
[[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢]]
[[پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی مانچستەر سیتی]]
[[پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ]]
[[پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٤]]</text>
      <sha1>q1sqtukmzrv6pzique4xz9eozwf50gv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>داڕێژە:بریندار لە شەڕدا</title>
    <ns>10</ns>
    <id>218213</id>
    <revision>
      <id>1580515</id>
      <parentid>993859</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T23:18:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Hivja پەڕەی [[داڕێژە:WIA]]ی گواستەوە بۆ [[داڕێژە:بریندار لە شەڕدا]]</comment>
      <origin>993859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97" sha1="jc57vrd7lk6kla60wo8zhx4f51ax22j" xml:space="preserve">&amp;nbsp;([[بریندار لە شەڕدا|بریندار]])&lt;noinclude&gt;{{documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jc57vrd7lk6kla60wo8zhx4f51ax22j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عەبدولڕەحیم مووسەوی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>218877</id>
    <revision>
      <id>1580433</id>
      <parentid>1580048</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:26:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1580433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4007" sha1="98zogcqnjm28t0npyw8gizqz0resj2g" xml:space="preserve">{{Infobox military person
| honorific_prefix = [[ئەمیر (سوپای ئێران)|ئەمیر]]
| name          = عەبدولڕەحیم مووسەوی
| birth_name    =
| other_name    =
| nickname      =
| birth_date    = ١٩٦٠
| death_date    = ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ (٦٥–٦٦ ساڵ ژیاوە)
| birth_place   = [[قوم]]، [[ئێران]]
| death_place   = [[تاران]]، ئێران
| placeofburial =
| image         = Abdolrahim Mousavi 2019.jpg
| image_size    =
| caption       = مووسەوی لە کانوونی دووەمی ٢٠١٩
| allegiance    = [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران|کۆماری ئیسلامیی ئێران]]
| branch        = [[ھێزی وشکانیی سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران|ھێزی وشکانی]]
| serviceyears  = ١٩٧٩–٢٠٢٦&lt;ref name=&quot;aftabir.com&quot;/&gt;
| rank          = [[سالار (پلەی سەربازی)|سالار]]{{ھن}}[[سەردار]] (دوای کوژران)
| commands      = [[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران]]
| unit          =
| battles       = [[شەڕی ئێران و عێراق]]&lt;ref name=&quot;aftabir.com&quot;/&gt;{{ھن}}
[[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی دوازدە ڕۆژە]]{{ھن}}
[[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|شەڕی ٢٠٢٦ی ئێران]] {{تیرۆرکردن}}
| awards        =
| laterwork     =
}}

'''سەید عەبدولڕەحیم مووسەوی''' ({{بە فارسی|سید عبدالرحیم موسوی}}؛ لەدایکبووی ١٩٦٠ لە [[قوم]] – ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦) ئەفسەرێکی سەربازیی ئێرانی بوو کە وەک سەرۆکی [[بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکانی ئێران]] کاری دەکرد. ئەو لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥دا دوای کوژرانی [[محەممەد باقری]] لە درێژەی [[ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران (حوزەیرانی ٢٠٢٥)|ھێرشەکانی ئیسرائیل]]دا، لەلایەن [[عەلی خامنەیی|خامنەیی]]یەوە وەک جێگرەوەی ئەو پۆستە دەستنیشان کرا و ھەتا کاتی تیرۆرکردنی لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ لە دەستپێکی [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران]] پۆستەکەی پێبوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.france24.com/en/middle-east/20250613-israel-iran-nuclear|سەردێڕ=Blasts heard over Tel Aviv as Iran hits back at Israel with missile barrage|بڵاوکەرەوە=france24|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|زمان=ئینگلیزی}}&lt;/ref&gt; مووسەوی پێشتر لە ٢١ی ئابی ٢٠١٧ەوە ھەتا ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥، وەکوو فەرماندەی گشتیی [[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران]] کاری دەکرد. هەروەھا لە ساڵی ٢٠٠٨ ھەتا ٢٠١٦، فەرماندەی دووەمی سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران بوو.&lt;ref name=&quot;aftabir.com&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.aftabir.com/news/view/2005/oct/22/c1c1129987303_politics_iran.php/زندگی-نامه-فرماندهان-جدید-ارتش|سەردێڕ=زندگی نامه فرماندهان جدید ارتش|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ئیش=aftabir.com|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{commons category|Abdolrahim Mousavi}}

{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|شەڕ|ئێران}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]]
[[پۆل:خەڵکی قوم]]</text>
      <sha1>98zogcqnjm28t0npyw8gizqz0resj2g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580434</id>
      <parentid>1580433</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:26:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1580434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4016" sha1="4fvwn6lwpy2nepwn5hmwpd6ettfodo9" xml:space="preserve">{{Infobox military person
| honorific_prefix = [[ئەمیر (سوپای ئێران)|ئەمیر]]
| name          = عەبدولڕەحیم مووسەوی
| birth_name    =
| other_name    = عبدالرحیم موسوی
| nickname      =
| birth_date    = ١٩٦٠
| death_date    = ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ (٦٥–٦٦ ساڵ ژیاوە)
| birth_place   = [[قوم]]، [[ئێران]]
| death_place   = [[تاران]]، ئێران
| placeofburial =
| image         = Abdolrahim Mousavi 2019.jpg
| image_size    =
| caption       = مووسەوی لە کانوونی دووەمی ٢٠١٩
| allegiance    = [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران|کۆماری ئیسلامیی ئێران]]
| branch        = [[ھێزی وشکانیی سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران|ھێزی وشکانی]]
| serviceyears  = ١٩٧٩–٢٠٢٦&lt;ref name=&quot;aftabir.com&quot;/&gt;
| rank          = [[سالار (پلەی سەربازی)|سالار]]{{ھن}}[[سەردار]] (دوای کوژران)
| commands      = [[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران]]
| unit          =
| battles       = [[شەڕی ئێران و عێراق]]&lt;ref name=&quot;aftabir.com&quot;/&gt;{{ھن}}
[[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی دوازدە ڕۆژە]]{{ھن}}
[[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|شەڕی ٢٠٢٦ی ئێران]] {{تیرۆرکردن}}
| awards        =
| laterwork     =
}}

'''سەید عەبدولڕەحیم مووسەوی''' ({{بە فارسی|سید عبدالرحیم موسوی}}؛ ١٩٦٠ لە [[قوم]] – ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦) ئەفسەرێکی سەربازیی ئێرانی بوو کە وەک سەرۆکی [[بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکانی ئێران]] کاری دەکرد. ئەو لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥دا دوای کوژرانی [[محەممەد باقری]] لە درێژەی [[ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران (حوزەیرانی ٢٠٢٥)|ھێرشەکانی ئیسرائیل]]دا، لەلایەن [[عەلی خامنەیی|خامنەیی]]یەوە وەک جێگرەوەی ئەو پۆستە دەستنیشان کرا و ھەتا کاتی تیرۆرکردنی لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ لە دەستپێکی [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران]] پۆستەکەی پێبوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.france24.com/en/middle-east/20250613-israel-iran-nuclear|سەردێڕ=Blasts heard over Tel Aviv as Iran hits back at Israel with missile barrage|بڵاوکەرەوە=france24|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|زمان=ئینگلیزی}}&lt;/ref&gt; مووسەوی پێشتر لە ٢١ی ئابی ٢٠١٧ەوە ھەتا ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥، وەکوو فەرماندەی گشتیی [[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران]] کاری دەکرد. هەروەھا لە ساڵی ٢٠٠٨ ھەتا ٢٠١٦، فەرماندەی دووەمی سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران بوو.&lt;ref name=&quot;aftabir.com&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.aftabir.com/news/view/2005/oct/22/c1c1129987303_politics_iran.php/زندگی-نامه-فرماندهان-جدید-ارتش|سەردێڕ=زندگی نامه فرماندهان جدید ارتش|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ئیش=aftabir.com|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{commons category|Abdolrahim Mousavi}}

{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|شەڕ|ئێران}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]]
[[پۆل:خەڵکی قوم]]</text>
      <sha1>4fvwn6lwpy2nepwn5hmwpd6ettfodo9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580435</id>
      <parentid>1580434</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:26:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1580435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4036" sha1="mm09h00rpjjywbl83tpcl8gfi3kv65z" xml:space="preserve">{{Infobox military person
| honorific_prefix = [[ئەمیر (سوپای ئێران)|ئەمیر]]
| name          = عەبدولڕەحیم مووسەوی
| birth_name    =
| other_name    = عبدالرحیم موسوی
| nickname      =
| birth_date    = ١٩٦٠
| death_date    = ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ (٦٥–٦٦ ساڵ ژیاوە)
| birth_place   = [[قوم]]، [[ئێران]]
| death_place   = [[تاران]]، ئێران
| placeofburial =
| image         = Abdolrahim Mousavi 2019.jpg
| image_size    =
| caption       = مووسەوی لە کانوونی دووەمی ٢٠١٩
| allegiance    = [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران|کۆماری ئیسلامیی ئێران]]
| branch        = [[ھێزی وشکانیی سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران|ھێزی وشکانی]]
| serviceyears  = ١٩٧٩–٢٠٢٦&lt;ref name=&quot;aftabir.com&quot;/&gt;
| rank          = [[سالار (پلەی سەربازی)|سالار]]{{ھن}}[[سەردار]] (دوای کوژران)
| commands      = [[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران]]
| unit          =
| battles       = [[شەڕی ئێران و عێراق]]&lt;ref name=&quot;aftabir.com&quot;/&gt;{{ھن}}
[[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی دوازدە ڕۆژە]]{{ھن}}
[[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|شەڕی ٢٠٢٦ی ئێران]] {{تیرۆرکردن}}
| awards        =
| laterwork     =
}}

'''سەید عەبدولڕەحیم مووسەوی''' ({{بە فارسی|سید عبدالرحیم موسوی}}؛ ١٩٦٠ لە [[قوم]] – ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ لە [[تاران]]) ئەفسەرێکی سەربازیی ئێرانی بوو کە وەک سەرۆکی [[بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکانی ئێران]] کاری دەکرد. ئەو لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥دا دوای کوژرانی [[محەممەد باقری]] لە درێژەی [[ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران (حوزەیرانی ٢٠٢٥)|ھێرشەکانی ئیسرائیل]]دا، لەلایەن [[عەلی خامنەیی|خامنەیی]]یەوە وەک جێگرەوەی ئەو پۆستە دەستنیشان کرا و ھەتا کاتی تیرۆرکردنی لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ لە دەستپێکی [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران]] پۆستەکەی پێبوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.france24.com/en/middle-east/20250613-israel-iran-nuclear|سەردێڕ=Blasts heard over Tel Aviv as Iran hits back at Israel with missile barrage|بڵاوکەرەوە=france24|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|زمان=ئینگلیزی}}&lt;/ref&gt; مووسەوی پێشتر لە ٢١ی ئابی ٢٠١٧ەوە ھەتا ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥، وەکوو فەرماندەی گشتیی [[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران]] کاری دەکرد. هەروەھا لە ساڵی ٢٠٠٨ ھەتا ٢٠١٦، فەرماندەی دووەمی سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران بوو.&lt;ref name=&quot;aftabir.com&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.aftabir.com/news/view/2005/oct/22/c1c1129987303_politics_iran.php/زندگی-نامه-فرماندهان-جدید-ارتش|سەردێڕ=زندگی نامه فرماندهان جدید ارتش|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ئیش=aftabir.com|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{commons category|Abdolrahim Mousavi}}

{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|شەڕ|ئێران}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]]
[[پۆل:خەڵکی قوم]]</text>
      <sha1>mm09h00rpjjywbl83tpcl8gfi3kv65z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580520</id>
      <parentid>1580435</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T23:39:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1580520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4144" sha1="m7jl9h9ly5cvyuczzvbvu26mcvc24tb" xml:space="preserve">{{Infobox military person
| honorific_prefix = [[ئەمیر (سوپای ئێران)|ئەمیر]]
| name          = عەبدولڕەحیم مووسەوی
| birth_name    =
| other_name    = عبدالرحیم موسوی
| nickname      =
| birth_date    = ١٩٦٠
| death_date    = ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ (٦٥–٦٦ ساڵ ژیاوە)
| birth_place   = [[قوم]]، [[ئێرانی پەھلەوی|شانشینی ئێران]]
| death_place   = [[تاران]]، [[ئێران|کۆماری ئیسلامیی ئێران]]
| placeofburial =
| image         = Abdolrahim Mousavi 2019.jpg
| image_size    =
| caption       = مووسەوی لە کانوونی دووەمی ٢٠١٩
| allegiance    = [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران|کۆماری ئیسلامیی ئێران]]
| branch        = [[ھێزی وشکانیی سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران|ھێزی وشکانی]]
| serviceyears  = ١٩٧٩–٢٠٢٦&lt;ref name=&quot;aftabir.com&quot;/&gt;
| rank          = [[سالار (پلەی سەربازی)|سالار]]{{ھن}}[[سەردار]] {{بچووک|(لە دوای کوژرانی)
| commands      = [[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران]]
| unit          =
| battles       = [[شەڕی ئێران و عێراق]]&lt;ref name=&quot;aftabir.com&quot;/&gt;{{ھن}}
[[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی دوازدە ڕۆژە]]{{ھن}}
[[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|شەڕی ٢٠٢٦ی ئێران]] {{تیرۆرکردن}}
| awards        =
| laterwork     =
}}

'''سەید عەبدولڕەحیم مووسەوی''' ({{بە فارسی|سید عبدالرحیم موسوی}}؛ ١٩٦٠ لە [[قوم]] – ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ لە [[تاران]]) ئەفسەرێکی سەربازیی ئێرانی بوو کە وەک سەرۆکی [[بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکانی ئێران]] کاری دەکرد. ئەو لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥دا دوای کوژرانی [[محەممەد باقری]] لە درێژەی [[ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران (حوزەیرانی ٢٠٢٥)|ھێرشەکانی ئیسرائیل]]دا، لەلایەن [[عەلی خامنەیی|خامنەیی]]یەوە وەک جێگرەوەی ئەو پۆستە دەستنیشان کرا و ھەتا کاتی تیرۆرکردنی لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ لە دەستپێکی [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران]] پۆستەکەی پێبوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.france24.com/en/middle-east/20250613-israel-iran-nuclear|سەردێڕ=Blasts heard over Tel Aviv as Iran hits back at Israel with missile barrage|بڵاوکەرەوە=france24|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|زمان=ئینگلیزی}}&lt;/ref&gt; مووسەوی پێشتر لە ٢١ی ئابی ٢٠١٧ەوە ھەتا ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥، وەکوو فەرماندەی گشتیی [[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران]] کاری دەکرد. هەروەھا لە ساڵی ٢٠٠٨ ھەتا ٢٠١٦، فەرماندەی دووەمی سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران بوو.&lt;ref name=&quot;aftabir.com&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.aftabir.com/news/view/2005/oct/22/c1c1129987303_politics_iran.php/زندگی-نامه-فرماندهان-جدید-ارتش|سەردێڕ=زندگی نامه فرماندهان جدید ارتش|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ئیش=aftabir.com|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{commons category|Abdolrahim Mousavi}}

{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|شەڕ|ئێران}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]]
[[پۆل:خەڵکی قوم]]</text>
      <sha1>m7jl9h9ly5cvyuczzvbvu26mcvc24tb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580521</id>
      <parentid>1580520</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T23:39:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1580521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4146" sha1="qnts1telo79lu341i8wq981r4buh4c1" xml:space="preserve">{{Infobox military person
| honorific_prefix = [[ئەمیر (سوپای ئێران)|ئەمیر]]
| name          = عەبدولڕەحیم مووسەوی
| birth_name    =
| other_name    = عبدالرحیم موسوی
| nickname      =
| birth_date    = ١٩٦٠
| death_date    = ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ (٦٥–٦٦ ساڵ ژیاوە)
| birth_place   = [[قوم]]، [[ئێرانی پەھلەوی|شانشینی ئێران]]
| death_place   = [[تاران]]، [[ئێران|کۆماری ئیسلامیی ئێران]]
| placeofburial =
| image         = Abdolrahim Mousavi 2019.jpg
| image_size    =
| caption       = مووسەوی لە کانوونی دووەمی ٢٠١٩
| allegiance    = [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران|کۆماری ئیسلامیی ئێران]]
| branch        = [[ھێزی وشکانیی سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران|ھێزی وشکانی]]
| serviceyears  = ١٩٧٩–٢٠٢٦&lt;ref name=&quot;aftabir.com&quot;/&gt;
| rank          = [[سالار (پلەی سەربازی)|سالار]]{{ھن}}[[سەردار]] {{بچووک|(لە دوای کوژرانی)}}
| commands      = [[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران]]
| unit          =
| battles       = [[شەڕی ئێران و عێراق]]&lt;ref name=&quot;aftabir.com&quot;/&gt;{{ھن}}
[[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی دوازدە ڕۆژە]]{{ھن}}
[[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|شەڕی ٢٠٢٦ی ئێران]] {{تیرۆرکردن}}
| awards        =
| laterwork     =
}}

'''سەید عەبدولڕەحیم مووسەوی''' ({{بە فارسی|سید عبدالرحیم موسوی}}؛ ١٩٦٠ لە [[قوم]] – ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ لە [[تاران]]) ئەفسەرێکی سەربازیی ئێرانی بوو کە وەک سەرۆکی [[بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکانی ئێران]] کاری دەکرد. ئەو لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥دا دوای کوژرانی [[محەممەد باقری]] لە درێژەی [[ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران (حوزەیرانی ٢٠٢٥)|ھێرشەکانی ئیسرائیل]]دا، لەلایەن [[عەلی خامنەیی|خامنەیی]]یەوە وەک جێگرەوەی ئەو پۆستە دەستنیشان کرا و ھەتا کاتی تیرۆرکردنی لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ لە دەستپێکی [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران]] پۆستەکەی پێبوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.france24.com/en/middle-east/20250613-israel-iran-nuclear|سەردێڕ=Blasts heard over Tel Aviv as Iran hits back at Israel with missile barrage|بڵاوکەرەوە=france24|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|زمان=ئینگلیزی}}&lt;/ref&gt; مووسەوی پێشتر لە ٢١ی ئابی ٢٠١٧ەوە ھەتا ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥، وەکوو فەرماندەی گشتیی [[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران]] کاری دەکرد. هەروەھا لە ساڵی ٢٠٠٨ ھەتا ٢٠١٦، فەرماندەی دووەمی سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران بوو.&lt;ref name=&quot;aftabir.com&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.aftabir.com/news/view/2005/oct/22/c1c1129987303_politics_iran.php/زندگی-نامه-فرماندهان-جدید-ارتش|سەردێڕ=زندگی نامه فرماندهان جدید ارتش|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ئیش=aftabir.com|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{commons category|Abdolrahim Mousavi}}

{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|شەڕ|ئێران}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]]
[[پۆل:خەڵکی قوم]]</text>
      <sha1>qnts1telo79lu341i8wq981r4buh4c1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580522</id>
      <parentid>1580521</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T23:39:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1580522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4145" sha1="k9lk852zcfamscu0umj9mtuzvszo11k" xml:space="preserve">{{Infobox military person
| honorific_prefix = [[ئەمیر (سوپای ئێران)|ئەمیر]]
| name          = عەبدولڕەحیم مووسەوی
| birth_name    =
| other_name    = عبدالرحیم موسوی
| nickname      =
| birth_date    = ١٩٦٠
| death_date    = ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ (٦٥–٦٦ ساڵ ژیاوە)
| birth_place   = [[قوم]]، [[ئێرانی پەھلەوی|شانشینی ئێران]]
| death_place   = [[تاران]]، [[ئێران|کۆماری ئیسلامیی ئێران]]
| placeofburial =
| image         = Abdolrahim Mousavi 2019.jpg
| image_size    =
| caption       = مووسەوی لە کانوونی دووەمی ٢٠١٩
| allegiance    = [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران|کۆماری ئیسلامیی ئێران]]
| branch        = [[ھێزی وشکانیی سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران|ھێزی وشکانی]]
| serviceyears  = ١٩٧٩–٢٠٢٦&lt;ref name=&quot;aftabir.com&quot;/&gt;
| rank          = [[سالار (پلەی سەربازی)|سالار]]{{ھن}}[[سەردار]] {{بچووک|(لە دوای کوژرانی)}}
| commands      = [[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران]]
| unit          =
| battles       = [[شەڕی ئێران و عێراق]]&lt;ref name=&quot;aftabir.com&quot;/&gt;{{ھن}}
[[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی دوازدە ڕۆژە]]{{ھن}}
[[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|شەڕی ٢٠٢٦ی ئێران]]{{تیرۆرکردن}}
| awards        =
| laterwork     =
}}

'''سەید عەبدولڕەحیم مووسەوی''' ({{بە فارسی|سید عبدالرحیم موسوی}}؛ ١٩٦٠ لە [[قوم]] – ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ لە [[تاران]]) ئەفسەرێکی سەربازیی ئێرانی بوو کە وەک سەرۆکی [[بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکانی ئێران]] کاری دەکرد. ئەو لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥دا دوای کوژرانی [[محەممەد باقری]] لە درێژەی [[ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران (حوزەیرانی ٢٠٢٥)|ھێرشەکانی ئیسرائیل]]دا، لەلایەن [[عەلی خامنەیی|خامنەیی]]یەوە وەک جێگرەوەی ئەو پۆستە دەستنیشان کرا و ھەتا کاتی تیرۆرکردنی لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ لە دەستپێکی [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران]] پۆستەکەی پێبوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.france24.com/en/middle-east/20250613-israel-iran-nuclear|سەردێڕ=Blasts heard over Tel Aviv as Iran hits back at Israel with missile barrage|بڵاوکەرەوە=france24|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|زمان=ئینگلیزی}}&lt;/ref&gt; مووسەوی پێشتر لە ٢١ی ئابی ٢٠١٧ەوە ھەتا ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥، وەکوو فەرماندەی گشتیی [[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران]] کاری دەکرد. هەروەھا لە ساڵی ٢٠٠٨ ھەتا ٢٠١٦، فەرماندەی دووەمی سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران بوو.&lt;ref name=&quot;aftabir.com&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.aftabir.com/news/view/2005/oct/22/c1c1129987303_politics_iran.php/زندگی-نامه-فرماندهان-جدید-ارتش|سەردێڕ=زندگی نامه فرماندهان جدید ارتش|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ئیش=aftabir.com|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{commons category|Abdolrahim Mousavi}}

{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|شەڕ|ئێران}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]]
[[پۆل:خەڵکی قوم]]</text>
      <sha1>k9lk852zcfamscu0umj9mtuzvszo11k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580523</id>
      <parentid>1580522</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T23:40:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1580523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4146" sha1="95gw9r1saifv3vlqnf73fzeifbm2c3n" xml:space="preserve">{{Infobox military person
| honorific_prefix = [[ئەمیر (سوپای ئێران)|ئەمیر]]
| name          = عەبدولڕەحیم مووسەوی
| birth_name    =
| other_name    = عبدالرحیم موسوی
| nickname      =
| birth_date    = ١٩٦٠
| death_date    = ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ (٦٥–٦٦ ساڵ ژیاوە)
| birth_place   = [[قوم]]، [[ئێرانی پەھلەوی|شانشینی ئێران]]
| death_place   = [[تاران]]، [[ئێران|کۆماری ئیسلامیی ئێران]]
| placeofburial =
| image         = Abdolrahim Mousavi 2019.jpg
| image_size    =
| caption       = مووسەوی لە کانوونی دووەمی ٢٠١٩
| allegiance    = [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران|کۆماری ئیسلامیی ئێران]]
| branch        = [[ھێزی وشکانیی سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران|ھێزی وشکانی]]
| serviceyears  = ١٩٧٩–٢٠٢٦&lt;ref name=&quot;aftabir.com&quot;/&gt;
| rank          = [[سالار (پلەی سەربازی)|سالار]]{{ھن}}[[سەردار]] {{بچووک|(لە دوای کوژرانی)}}
| commands      = [[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران]]
| unit          =
| battles       = [[شەڕی ئێران و عێراق]]&lt;ref name=&quot;aftabir.com&quot;/&gt;{{ھن}}
[[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی دوازدە ڕۆژە]]{{ھن}}
[[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|شەڕی ٢٠٢٦ی ئێران]]{{تیرۆرکردن}}
| awards        =
| laterwork     =
}}

'''سەید عەبدولڕەحیم مووسەوی''' ({{بە فارسی|سید عبدالرحیم موسوی}}؛ ١٩٦٠ لە [[قوم]] – ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ لە [[تاران]]) ئەفسەرێکی سەربازیی ئێرانی بوو کە وەک سەرۆکی [[بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکانی ئێران]] کاری دەکرد. ئەو لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥دا دوای کوژرانی [[محەممەد باقری]] لە درێژەی [[ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران (حوزەیرانی ٢٠٢٥)|ھێرشەکانی ئیسرائیل]]دا، لەلایەن [[عەلی خامنەیی|خامنەیی]]یەوە وەک جێگرەوەی ئەو پۆستە دەستنیشان کرا و ھەتا کاتی تیرۆرکردنی لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ لە دەستپێکی [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران]] پۆستەکەی پێبوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.france24.com/en/middle-east/20250613-israel-iran-nuclear|سەردێڕ=Blasts heard over Tel Aviv as Iran hits back at Israel with missile barrage|بڵاوکەرەوە=france24|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|زمان=ئینگلیزی}}&lt;/ref&gt;

مووسەوی پێشتر لە ٢١ی ئابی ٢٠١٧ەوە ھەتا ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥، وەکوو فەرماندەی گشتیی [[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران]] کاری دەکرد. هەروەھا لە ساڵی ٢٠٠٨ ھەتا ٢٠١٦، فەرماندەی دووەمی سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران بوو.&lt;ref name=&quot;aftabir.com&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.aftabir.com/news/view/2005/oct/22/c1c1129987303_politics_iran.php/زندگی-نامه-فرماندهان-جدید-ارتش|سەردێڕ=زندگی نامه فرماندهان جدید ارتش|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ئیش=aftabir.com|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{commons category|Abdolrahim Mousavi}}

{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|شەڕ|ئێران}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]]
[[پۆل:خەڵکی قوم]]</text>
      <sha1>95gw9r1saifv3vlqnf73fzeifbm2c3n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580528</id>
      <parentid>1580523</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T23:45:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <origin>1580528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4220" sha1="qviouacz5q7fpprpqxupxrmfmf36rqe" xml:space="preserve">{{Infobox military person
| honorific_prefix = [[ئەمیر (سوپای ئێران)|ئەمیر]]
| name          = عەبدولڕەحیم مووسەوی
| birth_name    =
| other_name    = عبدالرحیم موسوی
| nickname      =
| birth_date    = ١٩٦٠
| death_date    = ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ (٦٥–٦٦ ساڵ ژیاوە)
| birth_place   = [[قوم]]، [[ئێرانی پەھلەوی|شانشینی ئێران]]
| death_place   = [[تاران]]، [[ئێران|کۆماری ئیسلامیی ئێران]]
| placeofburial =
| image         = Abdolrahim Mousavi 2019.jpg
| image_size    =
| caption       = مووسەوی لە کانوونی دووەمی ٢٠١٩
| allegiance    = [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران|کۆماری ئیسلامیی ئێران]]
| branch        = [[ھێزی وشکانیی سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران|ھێزی وشکانی]]
| serviceyears  = ١٩٧٩–٢٠٢٦&lt;ref name=&quot;aftabir.com&quot;/&gt;
| rank          = [[سالار (پلەی سەربازی)|سالار]]{{ھن}}[[سەردار]] {{بچووک|(لە دوای کوژرانی)}}
| commands      = [[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران]]
| unit          =
| battles       = [[شەڕی ئێران و عێراق]]&lt;ref name=&quot;aftabir.com&quot;/&gt;{{ھن}}
[[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی دوازدە ڕۆژە]]{{ھن}}
[[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|شەڕی ٢٠٢٦ی ئێران]]{{تیرۆرکردن}}
| awards        =
| laterwork     =
}}

'''سەید عەبدولڕەحیم مووسەوی''' ({{بە فارسی|سید عبدالرحیم موسوی}}؛ ١٩٦٠ لە [[قوم]] – ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ لە [[تاران]]) ئەفسەرێکی سەربازیی ئێرانی بوو کە وەک سەرۆکی [[بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکانی ئێران]] کاری دەکرد. ئەو لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥دا دوای کوژرانی [[محەممەد باقری]] لە درێژەی [[ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران (حوزەیرانی ٢٠٢٥)|ھێرشەکانی ئیسرائیل]]دا، لەلایەن [[عەلی خامنەیی|خامنەیی]]یەوە وەک جێگرەوەی ئەو پۆستە دەستنیشان کرا و ھەتا کاتی تیرۆرکردنی لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ لە دەستپێکی [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران]] پۆستەکەی پێبوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.france24.com/en/middle-east/20250613-israel-iran-nuclear|سەردێڕ=Blasts heard over Tel Aviv as Iran hits back at Israel with missile barrage|بڵاوکەرەوە=france24|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|زمان=ئینگلیزی}}&lt;/ref&gt;

مووسەوی پێشتر لە ٢١ی ئابی ٢٠١٧ەوە ھەتا ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥، وەکوو فەرماندەی گشتیی [[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران]] کاری دەکرد. هەروەھا لە ساڵی ٢٠٠٨ ھەتا ٢٠١٦، فەرماندەی دووەمی سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران بوو.&lt;ref name=&quot;aftabir.com&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.aftabir.com/news/view/2005/oct/22/c1c1129987303_politics_iran.php/زندگی-نامه-فرماندهان-جدید-ارتش|سەردێڕ=زندگی نامه فرماندهان جدید ارتش|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ئیش=aftabir.com|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{commons category|Abdolrahim Mousavi}}

{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|شەڕ|ئێران}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]]
[[پۆل:خەڵکی قوم]]
[[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>qviouacz5q7fpprpqxupxrmfmf36rqe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580546</id>
      <parentid>1580528</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:02:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4224" sha1="8qvfm2xsyvj63l31q676u8phy9jtwf8" xml:space="preserve">{{Infobox military person
| honorific_prefix = [[ئەمیر (سوپای ئێران)|ئەمیر]]
| name          = عەبدولڕەحیم مووسەوی
| birth_name    =
| other_name    = عبدالرحیم موسوی
| nickname      =
| birth_date    = ١٩٦٠
| death_date    = ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ (٦٥–٦٦ ساڵ ژیاوە)
| birth_place   = [[قوم]]، [[ئێرانی پەھلەوی|شانشینی ئێران]]
| death_place   = [[تاران]]، [[ئێران|کۆماری ئیسلامیی ئێران]]
| placeofburial =
| image         = Abdolrahim Mousavi 2019.jpg
| image_size    =
| caption       = مووسەوی لە کانوونی دووەمی ٢٠١٩
| allegiance    = [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران|کۆماری ئیسلامیی ئێران]]
| branch        = [[ھێزی وشکانیی سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران|ھێزی وشکانی]]
| serviceyears  = ١٩٧٩–٢٠٢٦&lt;ref name=&quot;aftabir.com&quot;/&gt;
| rank          = [[سالار (پلەی سەربازی)|سالار]]{{ھن}}[[سەردار]] {{بچووک|(لە دوای کوژرانی)}}
| commands      = [[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران]]
| unit          =
| battles       = [[شەڕی ئێران و عێراق]]&lt;ref name=&quot;aftabir.com&quot;/&gt;{{ھن}}
[[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی دوازدە ڕۆژە]]{{ھن}}
[[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|شەڕی ٢٠٢٦ی ئێران]]{{تیرۆرکردن}}
| awards        =
| laterwork     =
}}

'''سەید عەبدولڕەحیم مووسەوی''' ({{بە فارسی|سید عبدالرحیم موسوی}}؛ ١٩٦٠ لە [[قوم]] – ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ لە [[تاران]]) ئەفسەرێکی سەربازیی ئێرانی بوو کە وەک سەرۆکی [[بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکانی ئێران]] کاری دەکرد. ئەو لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥دا دوای کوژرانی [[محەممەد باقری]] لە درێژەی [[ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران (حوزەیرانی ٢٠٢٥)|ھێرشەکانی ئیسرائیل]]دا، لەلایەن [[عەلی خامنەیی|خامنەیی]]یەوە وەک جێگرەوەی ئەو پۆستە دەستنیشان کرا و ھەتا کاتی تیرۆرکردنی لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ لە دەستپێکی [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران]] پۆستەکەی پێبوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.france24.com/en/middle-east/20250613-israel-iran-nuclear|سەردێڕ=Blasts heard over Tel Aviv as Iran hits back at Israel with missile barrage|بڵاوکەرەوە=france24|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|زمان=ئینگلیزی}}&lt;/ref&gt;

مووسەوی پێشتر لە ٢١ی ئابی ٢٠١٧ەوە ھەتا ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥، وەکوو فەرماندەی گشتیی [[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران]] کاری دەکرد. هەروەھا لە ساڵی ٢٠٠٨ ھەتا ٢٠١٦، فەرماندەی دووەمی سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران بوو.&lt;ref name=&quot;aftabir.com&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.aftabir.com/news/view/2005/oct/22/c1c1129987303_politics_iran.php/زندگی-نامه-فرماندهان-جدید-ارتش|سەردێڕ=زندگی نامه فرماندهان جدید ارتش|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ئیش=aftabir.com|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{commons category|Abdolrahim Mousavi}}

{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|شەڕ|ئێران}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]]
[[پۆل:خەڵکی قوم]]
[[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>8qvfm2xsyvj63l31q676u8phy9jtwf8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580588</id>
      <parentid>1580546</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:06:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4238" sha1="h6jlxmebyoo2lzp5ws24rkdq2ose7gr" xml:space="preserve">{{Infobox military person
| honorific_prefix = [[ئەمیر (سوپای ئێران)|ئەمیر]]
| name          = عەبدولڕەحیم مووسەوی
| birth_name    =
| other_name    = عبدالرحیم موسوی
| nickname      =
| birth_date    = ١٩٦٠
| death_date    = ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ (٦٥–٦٦ ساڵ ژیاوە)
| birth_place   = [[قوم]]، [[ئێرانی پەھلەوی|شانشینی ئێران]]
| death_place   = [[تاران]]، [[ئێران|کۆماری ئیسلامیی ئێران]]
| placeofburial =
| image         = Abdolrahim Mousavi 2019.jpg
| image_size    =
| caption       = مووسەوی لە کانوونی دووەمی ٢٠١٩
| allegiance    = [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران|کۆماری ئیسلامیی ئێران]]
| branch        = [[ھێزی وشکانیی سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران|ھێزی وشکانی]]
| serviceyears  = ١٩٧٩–٢٠٢٦&lt;ref name=&quot;aftabir.com&quot;/&gt;
| rank          = [[سالار (پلەی سەربازی)|سالار]]{{ھن}}[[سەردار]] {{بچووک|(لە دوای کوژرانی)}}
| commands      = [[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران]]
| unit          =
| battles       = [[شەڕی ئێران و عێراق]]&lt;ref name=&quot;aftabir.com&quot;/&gt;{{ھن}}
[[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی دوازدە ڕۆژە]]{{ھن}}
[[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|شەڕی ٢٠٢٦ی ئێران]]{{تیرۆرکردن}}
| awards        =
| laterwork     =
}}

'''سەید عەبدولڕەحیم مووسەوی''' ({{بە فارسی|سید عبدالرحیم موسوی}}؛ ١٩٦٠ لە [[قوم]] – ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ لە [[تاران]]) ئەفسەرێکی سەربازیی ئێرانی بوو کە وەک سەرۆکی [[بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکانی ئێران]] کاری دەکرد. ئەو لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥دا دوای کوژرانی [[محەممەد باقری]] لە درێژەی [[ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران (حوزەیرانی ٢٠٢٥)|ھێرشەکانی ئیسرائیل]]دا، لەلایەن [[عەلی خامنەیی|خامنەیی]]یەوە وەک جێگرەوەی ئەو پۆستە دەستنیشان کرا و ھەتا کاتی تیرۆرکردنی لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ لە دەستپێکی [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران]] پۆستەکەی پێبوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.france24.com/en/middle-east/20250613-israel-iran-nuclear|سەردێڕ=Blasts heard over Tel Aviv as Iran hits back at Israel with missile barrage|بڵاوکەرەوە=france24|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|زمان=ئینگلیزی}}&lt;/ref&gt;

مووسەوی پێشتر لە ٢١ی ئابی ٢٠١٧ەوە ھەتا ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥، وەکوو فەرماندەی گشتیی [[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران]] کاری دەکرد. هەروەھا لە ساڵی ٢٠٠٨ ھەتا ٢٠١٦، فەرماندەی دووەمی سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران بوو.&lt;ref name=&quot;aftabir.com&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.aftabir.com/news/view/2005/oct/22/c1c1129987303_politics_iran.php/زندگی-نامه-فرماندهان-جدید-ارتش|سەردێڕ=زندگی نامه فرماندهان جدید ارتش|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ئیش=aftabir.com|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{commons category|Abdolrahim Mousavi}}

{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|شەڕ|ئێران}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]]
[[پۆل:خەڵکی قوم]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>h6jlxmebyoo2lzp5ws24rkdq2ose7gr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عەلی شەمخانی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>218878</id>
    <revision>
      <id>1580447</id>
      <parentid>1580029</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T14:29:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>لەژێر کاردایە</comment>
      <origin>1580447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12324" sha1="7dge1ooecy8ymisit40v6y00e3oomo6" xml:space="preserve">{{Infobox military person
|honorific_prefix = [[ئەمیر (سوپای ئێران)|ئەمیر]]
| name            = عەلی شەمخانی
| image           = Ali Shamkhani by Tasnim 01 (cropped).jpg
| allegiance      = [[ئێران|کۆماری ئیسلامیی ئێران]]
| branch            = [[سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] {{small|(١٩٧٩–١٩٨٩)}}{{-}}[[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران]] {{small|(١٩٨٩–ئێستا)}} 
| serviceyears    = ١٩٧٩–ئێستا
| rank            = [[دەریاوان]]{{ھن}}[[دەریاسالار]] (لە دوای کوژرانی)
| unit            = 
| commands        = [[ھێزی وشکانیی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|ھێزی وشکانیی سوپای پاسداران]]{{ھن}}[[ھێزی دەریاییی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|ھێزی دەریاییی سوپای پاسداران]]{{ھن}}[[ھێزی دەریاییی سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران|ھێزی دەریاییی سوپای ئێران]]
| battles         = [[شەڕی ئێران و عێراق]]
| awards          = [[پەڕگە:Order of Fat'h (1st Class).svg|30px]] [[خەڵاتی فەتح]] (٣){{ھن}}[[پەڕگە:Spange des König-Abdulaziz-Ordens.png|30px]] [[خەڵاتی شا عەبدولعەزیز]]
| module          = {{Infobox officeholder|embed=yes
| header-color   = lavender
| birth_date    = ٢٩ی ئەیلوولی ١٩٥٥
| birth_place   = [[ئەھواز]]، [[ئێرانی پەھلەوی]]
|death_date= ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ (٧٠ ساڵ ژیاوە)
|death_place= [[تاران]]، [[ئێران]]
| nationality   = ئێرانی
| office        = ئەندامی [[ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم]]
| term_start    = ٢٢ی ئایاری ٢٠٢٣
| term_end      = ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦
| 1blankname    = سەرۆک
| 1namedata     = [[سادق لاریجانی]]
| appointer     = [[عەلی خامنەیی]]
| order1        = ڕاوێژکاری سیاسیی [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران]]
| term_start1   = ٢٢ی ئایاری ٢٠٢٣
| term_end1     = ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦
| predecessor1  = [[محەممەد مووسەوی خوئینیھا]]
| successor1    = 
| appointer1    = [[عەلی خامنەیی]]
| order2        = چوارەمین سکرتێری [[ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی]]
| term_start2   = ١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٣
| term_end2     = ٢٢ی ئایاری ٢٠٢٣
| president2    = [[حەسەن ڕۆحانی]]{{-}}[[ئیبراھیم ڕەئیسی]]
| predecessor2  = [[سەعید جەلیلی]]
| successor2    = [[عەلی ئەکبەر ئەحمەدیان]]
| order3        = دەیەمین [[وەزارەتی بەرگری (ئێران)|وەزیری بەرگری]]
| term_start3   = ٢٠ی ئابی ١٩٩٧
| term_end3     = ٢٤ی ئابی ٢٠٠٥
| president3    = [[محەممەد خاتەمی]]
| predecessor3  = [[محەممەد فرووزەندە]]
| successor3    = [[مستەفا محەممەدنەجار]]
| order4        = دووەمین [[وەزارەتی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|وەزیری سوپای پاسداران]]
| term_start4   = ٢٠ی ئەیلوولی ١٩٨٨
| term_end4     = ٢١ی ئابی ١٩٨٩
| primeminister4= [[میرحوسێن مووسەوی]]
| predecessor4  = [[مەحموود پاکڕەوان]] {{small|(سەرپەرشتیار)}}
| successor4    = ''وەزارەت ھەڵوەشایەوە''
| alma_mater    = [[زانکۆی شەھید چەمرانی ئەھواز]]
| party         = [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی شۆڕشی ئیسلامی]] {{small|(١٩٧٩–١٩٨١)}}
}}
}}

'''عەلی شەمعخانی''' ناسراو بە '''عەلی شەمخانی''' ({{بە فارسی|علی شمخانی}}؛ ٢٩ی ئەیلوولی ١٩٥٥ لە [[ئەھواز]] – ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ لە [[تاران]]) کەسایەتیی سەربازی، [[سیاسەتوان]]ێکی ئێرانی بوو ڕاوێژکاری سیاسیی [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری ئێران]]، [[عەلی خامنەیی]] بوو. ئەو ھەروەھا لە 

[[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل|ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل]] بانگەشەی ئەوەیان کرد کە  لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ لە کاتی دەستپێکردنی [[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی ئێران و ئیسرائیلدا]] بە ھێرشێکی ئاسمانی شەمخانییان تیرۆر کردووە.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Ross |یەکەم=Adkin |دوایین٢=Michaelis |یەکەم٢=Tamar |دوایین٣=Ebrahim |یەکەم٣=Nadeen |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.cnn.com/2025/06/13/middleeast/israel-iran-strikes-military-deaths-intl-hnk|سەردێڕ=Israeli strikes kill some of Iran’s most powerful men, including military and nuclear leaders |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|زمان=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Staff |یەکەم=ToI |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/top-khamenei-adviser-among-senior-iranian-officials-killed-in-israeli-strikes/|سەردێڕ=Top Khamenei adviser among senior Iranian officials killed in Israeli strikes |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.timesofisrael.com |زمان=en-US}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=DiMella |یەکەم=Ashley |ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.foxnews.com/world/top-advisor-iranian-supreme-leader-killed-israeli-strikes-state-media-says|سەردێڕ=Top advisor to Iranian Supreme Leader killed in Israeli strikes, state media says |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Fox News |زمان=en-US}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202506136136|سەردێڕ=Khamenei's top advisor Shamkhani killed in Israeli raid, sources say |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.iranintl.com |زمان=en}}&lt;/ref&gt; بەڵام میدیاکانی ئێران لە ٢٠ی حوزەیران بانگەشەی ئەوەیان کرد کە شەمخانی ھێشتا لە ژیاندایە، و دوای چاکبوونەوەی لە برینەکانی باری تەندروستی جێگیرە.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Kouachi |یەکەم=Ikrame Imane |ڕێکەوت=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-media-claims-top-khamenei-adviser-is-actually-alive-after-reporting-last-week-that-he-was-killed-by-israel/|سەردێڕ=Iranian media claims top Khamenei adviser is actually alive, after reporting last week that he was killed by Israel |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.aa.com.tr |زمان=en-US}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-media-claims-top-khamenei-adviser-is-actually-alive-after-reporting-last-week-that-he-was-killed-by-israel/|سەردێڕ=Iranian media claims top Khamenei adviser is actually alive, after reporting last week that he was killed by Israel |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.thetimesofisrael.com |زمان=en}}&lt;/ref&gt; ئەو یەکێکە لەو کەسە سیاسیانەی کە سەرپەرشتی [[دانوستانەکانی ئەمریکا و ئێران ٢٠٢٥|دانوستانەکانی ئەمریکا و ئێران]] دەکات کە ئامانج لێی گەیشتن بە ڕێککەوتنی ئاشتی ئەتۆمییە. &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=MacFarquhar|یەکەم=Neil|ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Will the U.S. and Iran Meet for More Nuclear Talks?|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2025/06/14/world/middleeast/us-iran-nuclear-talks.html|ئیش=The New York Times}}&lt;/ref&gt; ھەروەھا ئەو پێشتر لە ساڵی ٢٠١٣ ھەتا ٢٠٢٣، سکرتێری [[ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی]] و نوێنەری ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران لەو ئەنجومەنەدا بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=علی شمخانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی |ناونیشان=http://www.bbc.com/persian/iran/2013/11/131111_l51_l12_shamkhani_profile |بڵاوکەرەوە=بی بی سیی فارسی |زمان=فارسی}}&lt;/ref&gt;

== ژیانی سەرەتایی و پەروەردە ==
شەمخانی لە ٢٩ی ئەیلوولی ١٩٥٥ &lt;ref&gt;[https://www.jamaran.news/%D9%85%D8%A4%D9%84%D9%81-84-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%B4%D9%85%D8%AE%D8%A7%D9%86%DB%8C زندگینامه علی شمخانی] {{In lang|fa}}&lt;/ref&gt; لە [[ئەھواز|شاری ئەھواز]] [[پارێزگای خووزستان|لە خوزستان]] لە ئێران لە دایک بووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ofac.treasury.gov/recent-actions/20200110}}&lt;/ref&gt; بنەماڵەکەی بە ڕەچەڵەک [[عەرەبەکانی ئێران|عەرەبی ئێرانین]].&lt;ref name=&quot;bar2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Bar |یەکەم=Shmuel |ساڵ=٢٠٠٤|ناونیشان=http://www.herzliyaconference.org/_uploads/2615iraniandefense1.pdf|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120402141606/http://www.herzliyaconference.org/_Uploads/2615IranianDefense1.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی نیسانی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٣|وێبگە=Institute for Policy and Strategy}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;apr2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Antony Preston |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٠١|ناونیشان=http://www.navyleague.org/sea_power/aug_01_17.php|سەردێڕ=Navy League of the United States - Citizens in Support of the Sea Services |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110107173251/http://www.navyleague.org/sea_power/aug_01_17.php |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠١٣|وێبگە=Navy League of the United States}}&lt;/ref&gt; پێش [[شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران|شۆڕشی ئێران]]، شەمخانی ئەندامی گرووپێکی  [[ئیسلامەتی|ئیسلامیی]] نھێنی بووە بە ناوی ''مەنسووروون''، خەریکی خەباتی چەکدارانە دژی [[شانشینی پەھلەوی|بنەماڵەی پەھلەوی]]. دوای شۆڕش پەیوەندی بە ڕێکخراوی موجاھدینی شۆڕشی ئیسلامیی کرد.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوە|دوایین=Alfoneh |یەکەم=Ali |سەردێڕ=Iran Unveiled: How the Revolutionary Guards Is Transforming Iran from Theocracy into Military Dictatorship |پەڕە=١٠|ساڵ=٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=AEI Press}}&lt;/ref&gt; لە زانکۆی شەھید چەمران لە ئەھواز ئەندازیاری خوێندووە.&lt;ref name=&quot;lat982&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی دووەمی ١٩٩٨|سەردێڕ=Ali Shamkhani|ناونیشان=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1998-nov-15-op-44226-story.html|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠١٣|ئیش=Los Angeles Times|شوێن=Tehran}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{commons category|Ali Shamkhani}}

{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|شەڕ|ئێران}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]]
[[پۆل:خەڵکی ئەھواز]]
[[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>7dge1ooecy8ymisit40v6y00e3oomo6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580518</id>
      <parentid>1580447</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T23:27:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <origin>1580518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13219" sha1="nmyh7cvazoe0cv0iws1ghjrw67xmkpk" xml:space="preserve">{{Infobox military person
|honorific_prefix = [[ئەمیر (سوپای ئێران)|ئەمیر]]
| name            = عەلی شەمخانی
| image           = Ali Shamkhani by Tasnim 01 (cropped).jpg
| allegiance      = [[ئێران|کۆماری ئیسلامیی ئێران]] {{بچووک|(١٩٧٩–٢٠٢٦)}}
| branch            = [[سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] {{بچووک|(١٩٧٩–١٩٨٩)}}{{-}}[[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران]] {{بچووک|(١٩٨٩–٢٠٢٦)}} 
| serviceyears    = ١٩٧٩–٢٠٢٦
| rank            = [[دەریاوان]]{{ھن}}[[دەریاسالار]] {{بچووک|(لە دوای کوژرانی)}}
| unit            = 
| commands        = [[ھێزی وشکانیی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|ھێزی وشکانیی سوپای پاسداران]]{{ھن}}[[ھێزی دەریاییی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|ھێزی دەریاییی سوپای پاسداران]]{{ھن}}[[ھێزی دەریاییی سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران|ھێزی دەریاییی سوپای ئێران]]
| battles         = [[شەڕی ئێران و عێراق]]{{ھن}}[[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی دوازدە ڕۆژە]]{{بلش}}{{ھن}}[[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|شەڕی ٢٠٢٦ی ئێران]]{{تیرۆرکردن}}
| awards          = [[پەڕگە:Order of Fat'h (1st Class).svg|30px]] [[خەڵاتی فەتح]] (٣){{ھن}}[[پەڕگە:Spange des König-Abdulaziz-Ordens.png|30px]] [[خەڵاتی شا عەبدولعەزیز]]
| module          = {{Infobox officeholder|embed=yes
| header-color   = lavender
| birth_date    = ٢٩ی ئەیلوولی ١٩٥٥
| birth_place   = [[ئەھواز]]، [[ئێرانی پەھلەوی]]
|death_date= ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ (٧٠ ساڵ ژیاوە)
|death_place= [[تاران]]، [[ئێران]]
| nationality   = ئێرانی
| office        = ئەندامی [[ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم]]
| term_start    = ٢٢ی ئایاری ٢٠٢٣
| term_end      = ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦
| 1blankname    = سەرۆک
| 1namedata     = [[سادق لاریجانی]]
| appointer     = [[عەلی خامنەیی]]
| order1        = ڕاوێژکاری سیاسیی [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران]]
| term_start1   = ٢٢ی ئایاری ٢٠٢٣
| term_end1     = ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦
| predecessor1  = [[محەممەد مووسەوی خوئینیھا]]
| successor1    = 
| appointer1    = [[عەلی خامنەیی]]
| order2        = چوارەمین سکرتێری [[ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی]]
| term_start2   = ١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٣
| term_end2     = ٢٢ی ئایاری ٢٠٢٣
| president2    = [[حەسەن ڕۆحانی]]{{-}}[[ئیبراھیم ڕەئیسی]]
| predecessor2  = [[سەعید جەلیلی]]
| successor2    = [[عەلی ئەکبەر ئەحمەدیان]]
| order3        = دەیەمین [[وەزارەتی بەرگری (ئێران)|وەزیری بەرگری]]
| term_start3   = ٢٠ی ئابی ١٩٩٧
| term_end3     = ٢٤ی ئابی ٢٠٠٥
| president3    = [[محەممەد خاتەمی]]
| predecessor3  = [[محەممەد فرووزەندە]]
| successor3    = [[مستەفا محەممەدنەجار]]
| order4        = دووەمین [[وەزارەتی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|وەزیری سوپای پاسداران]]
| term_start4   = ٢٠ی ئەیلوولی ١٩٨٨
| term_end4     = ٢١ی ئابی ١٩٨٩
| primeminister4= [[میرحوسێن مووسەوی]]
| predecessor4  = [[مەحموود پاکڕەوان]] {{small|(سەرپەرشتیار)}}
| successor4    = ''وەزارەت ھەڵوەشایەوە''
| alma_mater    = [[زانکۆی شەھید چەمرانی ئەھواز]]
| party         = [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی شۆڕشی ئیسلامی]] {{small|(١٩٧٩–١٩٨١)}}
}}
}}

'''عەلی شەمعخانی''' ناسراو بە '''عەلی شەمخانی''' ({{بە فارسی|علی شمخانی}}؛ ٢٩ی ئەیلوولی ١٩٥٥ لە [[ئەھواز]] – ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ لە [[تاران]]) کەسایەتیی سەربازی و [[سیاسەتوان]]ێکی ئێرانی بوو. ئەو لە ٢٢ی ئایاری ٢٠٢٣ەوە ھەتا کاتی تیرۆرکردن لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦،{{تێبینی|لە دەستپێکی [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران]] لەلایەن ئیسرائیلەوە لە ھێرشێکی ئەسمانیدا کرایە ئامانج و لەگەڵ کۆمەڵێک سەرکردەی سەربازی و سیاسیی ترەوە لەوانە [[عەلی خامنەیی]] تیرۆر کرا.}} ڕاوێژکاری سیاسیی [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری ئێران]]، [[عەلی خامنەیی]] و ھەروەھا یەکێک لە ئەندامانی [[ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم]] بوو. 

[[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل]] بانگەشەی ئەوەیان کرد کە لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥، لە کاتی دەستپێکی [[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی دوازدە ڕۆژە]] لە ھێرشێکی ئاسمانیدا شەمخانییان تیرۆر کراوە.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Ross |یەکەم=Adkin |دوایین٢=Michaelis |یەکەم٢=Tamar |دوایین٣=Ebrahim |یەکەم٣=Nadeen |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.cnn.com/2025/06/13/middleeast/israel-iran-strikes-military-deaths-intl-hnk|سەردێڕ=Israeli strikes kill some of Iran’s most powerful men, including military and nuclear leaders |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|زمان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Staff |یەکەم=ToI |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/top-khamenei-adviser-among-senior-iranian-officials-killed-in-israeli-strikes/|سەردێڕ=Top Khamenei adviser among senior Iranian officials killed in Israeli strikes |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.timesofisrael.com |زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=DiMella |یەکەم=Ashley |ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.foxnews.com/world/top-advisor-iranian-supreme-leader-killed-israeli-strikes-state-media-says|سەردێڕ=Top advisor to Iranian Supreme Leader killed in Israeli strikes, state media says |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Fox News |زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202506136136|سەردێڕ=Khamenei's top advisor Shamkhani killed in Israeli raid, sources say |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.iranintl.com |زمان=en}}&lt;/ref&gt; بەڵام میدیاکانی ئێران لە ٢٠ی حوزەیران بانگەشەی ئەوەیان کرد کە شەمخانی ئێستا لە ژیاندا ماوە و دوای چاکبوونەوەی برینەکانی باری تەندروستیی جێگیرە.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Kouachi |یەکەم=Ikrame Imane |ڕێکەوت=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-media-claims-top-khamenei-adviser-is-actually-alive-after-reporting-last-week-that-he-was-killed-by-israel/|سەردێڕ=Iranian media claims top Khamenei adviser is actually alive, after reporting last week that he was killed by Israel |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.aa.com.tr |زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-media-claims-top-khamenei-adviser-is-actually-alive-after-reporting-last-week-that-he-was-killed-by-israel/|سەردێڕ=Iranian media claims top Khamenei adviser is actually alive, after reporting last week that he was killed by Israel |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.thetimesofisrael.com |زمان=en}}&lt;/ref&gt; ئەو یەکێک بوو لەو کەسە سیاسییانەی سەرپەرشتیی [[دانوستانەکانی ٢٠٢٥–٢٠٢٦ی ئەمریکا و ئێران|دانوستانەکانی ئەمریکا و ئێران]]ی دەکرد، کە ئامانج لێی گەیشتن بە ڕێککەوتنێکی ئاشتیی ئەتۆمی بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=MacFarquhar|یەکەم=Neil|ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Will the U.S. and Iran Meet for More Nuclear Talks?|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2025/06/14/world/middleeast/us-iran-nuclear-talks.html|ئیش=The New York Times}}&lt;/ref&gt; ھەروەھا ئەو پێشتر لە ساڵی ٢٠١٣ ھەتا ٢٠٢٣، سکرتێری [[ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی]] و نوێنەری ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران لەو ئەنجومەنەدا بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=علی شمخانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی |ناونیشان=http://www.bbc.com/persian/iran/2013/11/131111_l51_l12_shamkhani_profile |بڵاوکەرەوە=بی بی سیی فارسی |زمان=فارسی}}&lt;/ref&gt;

== ژیانی سەرەتایی و پەروەردە ==
عەلی شەمخانی لە ٢٩ی ئەیلوولی ١٩٥٥&lt;ref&gt;[https://www.jamaran.news/%D9%85%D8%A4%D9%84%D9%81-84-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%B4%D9%85%D8%AE%D8%A7%D9%86%DB%8C زندگینامه علی شمخانی] {{In lang|fa}}&lt;/ref&gt; لە شاری [[ئەھواز]]، ناوەندی [[پارێزگای خووزستان]] لە باشووری ڕۆژاوای ئێران لەدایک بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ofac.treasury.gov/recent-actions/20200110}}&lt;/ref&gt; بنەماڵەکەی بە ڕەچەڵەک [[عەرەبەکانی ئێران|عەرەب]] بوون.&lt;ref name=&quot;bar2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Bar |یەکەم=Shmuel |ساڵ=٢٠٠٤|ناونیشان=http://www.herzliyaconference.org/_uploads/2615iraniandefense1.pdf|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120402141606/http://www.herzliyaconference.org/_Uploads/2615IranianDefense1.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی نیسانی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٣|وێبگە=Institute for Policy and Strategy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;apr2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Antony Preston |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٠١|ناونیشان=http://www.navyleague.org/sea_power/aug_01_17.php|سەردێڕ=Navy League of the United States - Citizens in Support of the Sea Services |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110107173251/http://www.navyleague.org/sea_power/aug_01_17.php |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠١٣|وێبگە=Navy League of the United States}}&lt;/ref&gt; ئەو پێش [[شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران]]، بە نھێنی ئەندامی گرووپێکی [[ئیسلامەتی|ئیسلامی]] بە ناوی ''مەنسووروون'' بوو، کە خەباتی چەکدارانەی لە دژی [[شانشینی پەھلەوی]] ئەنجام دەدا. دوای شۆڕش پەیوەندیی بە [[ڕێکخراوەی موجاھدینی شۆڕشی ئیسلامی]]یەوە کرد.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوە|دوایین=Alfoneh |یەکەم=Ali |سەردێڕ=Iran Unveiled: How the Revolutionary Guards Is Transforming Iran from Theocracy into Military Dictatorship |پەڕە=١٠|ساڵ=٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=AEI Press}}&lt;/ref&gt; دواتر شەمخانی لە زانکۆی شەھید چەمران لە ئەھواز ئەندازیاربی خوێند.&lt;ref name=&quot;lat982&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی دووەمی ١٩٩٨|سەردێڕ=Ali Shamkhani|ناونیشان=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1998-nov-15-op-44226-story.html|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠١٣|ئیش=Los Angeles Times|شوێن=Tehran}}&lt;/ref&gt;

== تێبینییەکان ==
{{تێبینییەکان}}

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{commons category|Ali Shamkhani}}

{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|شەڕ|ئێران}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]]
[[پۆل:خەڵکی ئەھواز]]
[[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>nmyh7cvazoe0cv0iws1ghjrw67xmkpk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580519</id>
      <parentid>1580518</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T23:27:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1580519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13221" sha1="fmmv817y1hi3ahn3gupnyrz616b98bj" xml:space="preserve">{{Infobox military person
|honorific_prefix = [[ئەمیر (سوپای ئێران)|ئەمیر]]
| name            = عەلی شەمخانی
| image           = Ali Shamkhani by Tasnim 01 (cropped).jpg
| allegiance      = [[ئێران|کۆماری ئیسلامیی ئێران]] {{بچووک|(١٩٧٩–٢٠٢٦)}}
| branch            = [[سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] {{بچووک|(١٩٧٩–١٩٨٩)}}{{-}}[[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران]] {{بچووک|(١٩٨٩–٢٠٢٦)}} 
| serviceyears    = ١٩٧٩–٢٠٢٦
| rank            = [[دەریاوان]]{{ھن}}[[دەریاسالار]] {{بچووک|(لە دوای کوژرانی)}}
| unit            = 
| commands        = [[ھێزی وشکانیی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|ھێزی وشکانیی سوپای پاسداران]]{{ھن}}[[ھێزی دەریاییی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|ھێزی دەریاییی سوپای پاسداران]]{{ھن}}[[ھێزی دەریاییی سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران|ھێزی دەریاییی سوپای ئێران]]
| battles         = [[شەڕی ئێران و عێراق]]{{ھن}}[[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی دوازدە ڕۆژە]]{{بلش}}{{ھن}}[[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|شەڕی ٢٠٢٦ی ئێران]]{{تیرۆرکردن}}
| awards          = [[پەڕگە:Order of Fat'h (1st Class).svg|30px]] [[خەڵاتی فەتح]] (٣){{ھن}}[[پەڕگە:Spange des König-Abdulaziz-Ordens.png|30px]] [[خەڵاتی شا عەبدولعەزیز]]
| module          = {{Infobox officeholder|embed=yes
| header-color   = lavender
| birth_date    = ٢٩ی ئەیلوولی ١٩٥٥
| birth_place   = [[ئەھواز]]، [[ئێرانی پەھلەوی]]
|death_date= ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ (٧٠ ساڵ ژیاوە)
|death_place= [[تاران]]، [[ئێران]]
| nationality   = ئێرانی
| office        = ئەندامی [[ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم]]
| term_start    = ٢٢ی ئایاری ٢٠٢٣
| term_end      = ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦
| 1blankname    = سەرۆک
| 1namedata     = [[سادق لاریجانی]]
| appointer     = [[عەلی خامنەیی]]
| order1        = ڕاوێژکاری سیاسیی [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران]]
| term_start1   = ٢٢ی ئایاری ٢٠٢٣
| term_end1     = ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦
| predecessor1  = [[محەممەد مووسەوی خوئینیھا]]
| successor1    = 
| appointer1    = [[عەلی خامنەیی]]
| order2        = چوارەمین سکرتێری [[ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی]]
| term_start2   = ١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٣
| term_end2     = ٢٢ی ئایاری ٢٠٢٣
| president2    = [[حەسەن ڕۆحانی]]{{-}}[[ئیبراھیم ڕەئیسی]]
| predecessor2  = [[سەعید جەلیلی]]
| successor2    = [[عەلی ئەکبەر ئەحمەدیان]]
| order3        = دەیەمین [[وەزارەتی بەرگری (ئێران)|وەزیری بەرگری]]
| term_start3   = ٢٠ی ئابی ١٩٩٧
| term_end3     = ٢٤ی ئابی ٢٠٠٥
| president3    = [[محەممەد خاتەمی]]
| predecessor3  = [[محەممەد فرووزەندە]]
| successor3    = [[مستەفا محەممەدنەجار]]
| order4        = دووەمین [[وەزارەتی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|وەزیری سوپای پاسداران]]
| term_start4   = ٢٠ی ئەیلوولی ١٩٨٨
| term_end4     = ٢١ی ئابی ١٩٨٩
| primeminister4= [[میرحوسێن مووسەوی]]
| predecessor4  = [[مەحموود پاکڕەوان]] {{small|(سەرپەرشتیار)}}
| successor4    = ''وەزارەت ھەڵوەشایەوە''
| alma_mater    = [[زانکۆی شەھید چەمرانی ئەھواز]]
| party         = [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی شۆڕشی ئیسلامی]] {{small|(١٩٧٩–١٩٨١)}}
}}
}}

'''عەلی شەمعخانی''' ناسراو بە '''عەلی شەمخانی''' ({{بە فارسی|علی شمخانی}}؛ ٢٩ی ئەیلوولی ١٩٥٥ لە [[ئەھواز]] – ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ لە [[تاران]]) کەسایەتیی سەربازی و [[سیاسەتوان]]ێکی ئێرانی بوو. ئەو لە ٢٢ی ئایاری ٢٠٢٣ەوە ھەتا کاتی تیرۆرکردنی لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦،{{تێبینی|لە دەستپێکی [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران]] لەلایەن ئیسرائیلەوە لە ھێرشێکی ئەسمانیدا کرایە ئامانج و لەگەڵ کۆمەڵێک سەرکردەی سەربازی و سیاسیی ترەوە لەوانە [[عەلی خامنەیی]] تیرۆر کرا.}} ڕاوێژکاری سیاسیی [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری ئێران]]، [[عەلی خامنەیی]] و ھەروەھا یەکێک لە ئەندامانی [[ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم]] بوو. 

[[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل]] بانگەشەی ئەوەیان کرد کە لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥، لە کاتی دەستپێکی [[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی دوازدە ڕۆژە]] لە ھێرشێکی ئاسمانیدا شەمخانییان تیرۆر کراوە.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Ross |یەکەم=Adkin |دوایین٢=Michaelis |یەکەم٢=Tamar |دوایین٣=Ebrahim |یەکەم٣=Nadeen |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.cnn.com/2025/06/13/middleeast/israel-iran-strikes-military-deaths-intl-hnk|سەردێڕ=Israeli strikes kill some of Iran’s most powerful men, including military and nuclear leaders |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|زمان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Staff |یەکەم=ToI |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/top-khamenei-adviser-among-senior-iranian-officials-killed-in-israeli-strikes/|سەردێڕ=Top Khamenei adviser among senior Iranian officials killed in Israeli strikes |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.timesofisrael.com |زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=DiMella |یەکەم=Ashley |ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.foxnews.com/world/top-advisor-iranian-supreme-leader-killed-israeli-strikes-state-media-says|سەردێڕ=Top advisor to Iranian Supreme Leader killed in Israeli strikes, state media says |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Fox News |زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202506136136|سەردێڕ=Khamenei's top advisor Shamkhani killed in Israeli raid, sources say |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.iranintl.com |زمان=en}}&lt;/ref&gt; بەڵام میدیاکانی ئێران لە ٢٠ی حوزەیران بانگەشەی ئەوەیان کرد کە شەمخانی ئێستا لە ژیاندا ماوە و دوای چاکبوونەوەی برینەکانی باری تەندروستیی جێگیرە.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Kouachi |یەکەم=Ikrame Imane |ڕێکەوت=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-media-claims-top-khamenei-adviser-is-actually-alive-after-reporting-last-week-that-he-was-killed-by-israel/|سەردێڕ=Iranian media claims top Khamenei adviser is actually alive, after reporting last week that he was killed by Israel |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.aa.com.tr |زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-media-claims-top-khamenei-adviser-is-actually-alive-after-reporting-last-week-that-he-was-killed-by-israel/|سەردێڕ=Iranian media claims top Khamenei adviser is actually alive, after reporting last week that he was killed by Israel |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.thetimesofisrael.com |زمان=en}}&lt;/ref&gt; ئەو یەکێک بوو لەو کەسە سیاسییانەی سەرپەرشتیی [[دانوستانەکانی ٢٠٢٥–٢٠٢٦ی ئەمریکا و ئێران|دانوستانەکانی ئەمریکا و ئێران]]ی دەکرد، کە ئامانج لێی گەیشتن بە ڕێککەوتنێکی ئاشتیی ئەتۆمی بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=MacFarquhar|یەکەم=Neil|ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Will the U.S. and Iran Meet for More Nuclear Talks?|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2025/06/14/world/middleeast/us-iran-nuclear-talks.html|ئیش=The New York Times}}&lt;/ref&gt; ھەروەھا ئەو پێشتر لە ساڵی ٢٠١٣ ھەتا ٢٠٢٣، سکرتێری [[ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی]] و نوێنەری ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران لەو ئەنجومەنەدا بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=علی شمخانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی |ناونیشان=http://www.bbc.com/persian/iran/2013/11/131111_l51_l12_shamkhani_profile |بڵاوکەرەوە=بی بی سیی فارسی |زمان=فارسی}}&lt;/ref&gt;

== ژیانی سەرەتایی و پەروەردە ==
عەلی شەمخانی لە ٢٩ی ئەیلوولی ١٩٥٥&lt;ref&gt;[https://www.jamaran.news/%D9%85%D8%A4%D9%84%D9%81-84-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%B4%D9%85%D8%AE%D8%A7%D9%86%DB%8C زندگینامه علی شمخانی] {{In lang|fa}}&lt;/ref&gt; لە شاری [[ئەھواز]]، ناوەندی [[پارێزگای خووزستان]] لە باشووری ڕۆژاوای ئێران لەدایک بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ofac.treasury.gov/recent-actions/20200110}}&lt;/ref&gt; بنەماڵەکەی بە ڕەچەڵەک [[عەرەبەکانی ئێران|عەرەب]] بوون.&lt;ref name=&quot;bar2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Bar |یەکەم=Shmuel |ساڵ=٢٠٠٤|ناونیشان=http://www.herzliyaconference.org/_uploads/2615iraniandefense1.pdf|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120402141606/http://www.herzliyaconference.org/_Uploads/2615IranianDefense1.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی نیسانی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٣|وێبگە=Institute for Policy and Strategy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;apr2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Antony Preston |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٠١|ناونیشان=http://www.navyleague.org/sea_power/aug_01_17.php|سەردێڕ=Navy League of the United States - Citizens in Support of the Sea Services |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110107173251/http://www.navyleague.org/sea_power/aug_01_17.php |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠١٣|وێبگە=Navy League of the United States}}&lt;/ref&gt; ئەو پێش [[شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران]]، بە نھێنی ئەندامی گرووپێکی [[ئیسلامەتی|ئیسلامی]] بە ناوی ''مەنسووروون'' بوو، کە خەباتی چەکدارانەی لە دژی [[شانشینی پەھلەوی]] ئەنجام دەدا. دوای شۆڕش پەیوەندیی بە [[ڕێکخراوەی موجاھدینی شۆڕشی ئیسلامی]]یەوە کرد.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوە|دوایین=Alfoneh |یەکەم=Ali |سەردێڕ=Iran Unveiled: How the Revolutionary Guards Is Transforming Iran from Theocracy into Military Dictatorship |پەڕە=١٠|ساڵ=٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=AEI Press}}&lt;/ref&gt; دواتر شەمخانی لە زانکۆی شەھید چەمران لە ئەھواز ئەندازیاربی خوێند.&lt;ref name=&quot;lat982&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی دووەمی ١٩٩٨|سەردێڕ=Ali Shamkhani|ناونیشان=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1998-nov-15-op-44226-story.html|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠١٣|ئیش=Los Angeles Times|شوێن=Tehran}}&lt;/ref&gt;

== تێبینییەکان ==
{{تێبینییەکان}}

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{commons category|Ali Shamkhani}}

{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|شەڕ|ئێران}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]]
[[پۆل:خەڵکی ئەھواز]]
[[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>fmmv817y1hi3ahn3gupnyrz616b98bj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580552</id>
      <parentid>1580519</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:02:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13225" sha1="ocekbf6qzkp5v6zv7l7k5d0djjgtpnu" xml:space="preserve">{{Infobox military person
|honorific_prefix = [[ئەمیر (سوپای ئێران)|ئەمیر]]
| name            = عەلی شەمخانی
| image           = Ali Shamkhani by Tasnim 01 (cropped).jpg
| allegiance      = [[ئێران|کۆماری ئیسلامیی ئێران]] {{بچووک|(١٩٧٩–٢٠٢٦)}}
| branch            = [[سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] {{بچووک|(١٩٧٩–١٩٨٩)}}{{-}}[[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران]] {{بچووک|(١٩٨٩–٢٠٢٦)}} 
| serviceyears    = ١٩٧٩–٢٠٢٦
| rank            = [[دەریاوان]]{{ھن}}[[دەریاسالار]] {{بچووک|(لە دوای کوژرانی)}}
| unit            = 
| commands        = [[ھێزی وشکانیی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|ھێزی وشکانیی سوپای پاسداران]]{{ھن}}[[ھێزی دەریاییی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|ھێزی دەریاییی سوپای پاسداران]]{{ھن}}[[ھێزی دەریاییی سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران|ھێزی دەریاییی سوپای ئێران]]
| battles         = [[شەڕی ئێران و عێراق]]{{ھن}}[[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی دوازدە ڕۆژە]]{{بلش}}{{ھن}}[[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|شەڕی ٢٠٢٦ی ئێران]]{{تیرۆرکردن}}
| awards          = [[پەڕگە:Order of Fat'h (1st Class).svg|30px]] [[خەڵاتی فەتح]] (٣){{ھن}}[[پەڕگە:Spange des König-Abdulaziz-Ordens.png|30px]] [[خەڵاتی شا عەبدولعەزیز]]
| module          = {{Infobox officeholder|embed=yes
| header-color   = lavender
| birth_date    = ٢٩ی ئەیلوولی ١٩٥٥
| birth_place   = [[ئەھواز]]، [[ئێرانی پەھلەوی]]
|death_date= ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ (٧٠ ساڵ ژیاوە)
|death_place= [[تاران]]، [[ئێران]]
| nationality   = ئێرانی
| office        = ئەندامی [[ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم]]
| term_start    = ٢٢ی ئایاری ٢٠٢٣
| term_end      = ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦
| 1blankname    = سەرۆک
| 1namedata     = [[سادق لاریجانی]]
| appointer     = [[عەلی خامنەیی]]
| order1        = ڕاوێژکاری سیاسیی [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران]]
| term_start1   = ٢٢ی ئایاری ٢٠٢٣
| term_end1     = ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦
| predecessor1  = [[محەممەد مووسەوی خوئینیھا]]
| successor1    = 
| appointer1    = [[عەلی خامنەیی]]
| order2        = چوارەمین سکرتێری [[ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی]]
| term_start2   = ١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٣
| term_end2     = ٢٢ی ئایاری ٢٠٢٣
| president2    = [[حەسەن ڕۆحانی]]{{-}}[[ئیبراھیم ڕەئیسی]]
| predecessor2  = [[سەعید جەلیلی]]
| successor2    = [[عەلی ئەکبەر ئەحمەدیان]]
| order3        = دەیەمین [[وەزارەتی بەرگری (ئێران)|وەزیری بەرگری]]
| term_start3   = ٢٠ی ئابی ١٩٩٧
| term_end3     = ٢٤ی ئابی ٢٠٠٥
| president3    = [[محەممەد خاتەمی]]
| predecessor3  = [[محەممەد فرووزەندە]]
| successor3    = [[مستەفا محەممەدنەجار]]
| order4        = دووەمین [[وەزارەتی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|وەزیری سوپای پاسداران]]
| term_start4   = ٢٠ی ئەیلوولی ١٩٨٨
| term_end4     = ٢١ی ئابی ١٩٨٩
| primeminister4= [[میرحوسێن مووسەوی]]
| predecessor4  = [[مەحموود پاکڕەوان]] {{small|(سەرپەرشتیار)}}
| successor4    = ''وەزارەت ھەڵوەشایەوە''
| alma_mater    = [[زانکۆی شەھید چەمرانی ئەھواز]]
| party         = [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی شۆڕشی ئیسلامی]] {{small|(١٩٧٩–١٩٨١)}}
}}
}}

'''عەلی شەمعخانی''' ناسراو بە '''عەلی شەمخانی''' ({{بە فارسی|علی شمخانی}}؛ ٢٩ی ئەیلوولی ١٩٥٥ لە [[ئەھواز]] – ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ لە [[تاران]]) کەسایەتیی سەربازی و [[سیاسەتوان]]ێکی ئێرانی بوو. ئەو لە ٢٢ی ئایاری ٢٠٢٣ەوە ھەتا کاتی تیرۆرکردنی لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦،{{تێبینی|لە دەستپێکی [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران]] لەلایەن ئیسرائیلەوە لە ھێرشێکی ئەسمانیدا کرایە ئامانج و لەگەڵ کۆمەڵێک سەرکردەی سەربازی و سیاسیی ترەوە لەوانە [[عەلی خامنەیی]] تیرۆر کرا.}} ڕاوێژکاری سیاسیی [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری ئێران]]، [[عەلی خامنەیی]] و ھەروەھا یەکێک لە ئەندامانی [[ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم]] بوو. 

[[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل]] بانگەشەی ئەوەیان کرد کە لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥، لە کاتی دەستپێکی [[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی دوازدە ڕۆژە]] لە ھێرشێکی ئاسمانیدا شەمخانییان تیرۆر کراوە.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Ross |یەکەم=Adkin |دوایین٢=Michaelis |یەکەم٢=Tamar |دوایین٣=Ebrahim |یەکەم٣=Nadeen |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.cnn.com/2025/06/13/middleeast/israel-iran-strikes-military-deaths-intl-hnk|سەردێڕ=Israeli strikes kill some of Iran’s most powerful men, including military and nuclear leaders |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|زمان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Staff |یەکەم=ToI |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/top-khamenei-adviser-among-senior-iranian-officials-killed-in-israeli-strikes/|سەردێڕ=Top Khamenei adviser among senior Iranian officials killed in Israeli strikes |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.timesofisrael.com |زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=DiMella |یەکەم=Ashley |ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.foxnews.com/world/top-advisor-iranian-supreme-leader-killed-israeli-strikes-state-media-says|سەردێڕ=Top advisor to Iranian Supreme Leader killed in Israeli strikes, state media says |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Fox News |زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202506136136|سەردێڕ=Khamenei's top advisor Shamkhani killed in Israeli raid, sources say |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.iranintl.com |زمان=en}}&lt;/ref&gt; بەڵام میدیاکانی ئێران لە ٢٠ی حوزەیران بانگەشەی ئەوەیان کرد کە شەمخانی ئێستا لە ژیاندا ماوە و دوای چاکبوونەوەی برینەکانی باری تەندروستیی جێگیرە.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Kouachi |یەکەم=Ikrame Imane |ڕێکەوت=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-media-claims-top-khamenei-adviser-is-actually-alive-after-reporting-last-week-that-he-was-killed-by-israel/|سەردێڕ=Iranian media claims top Khamenei adviser is actually alive, after reporting last week that he was killed by Israel |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.aa.com.tr |زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-media-claims-top-khamenei-adviser-is-actually-alive-after-reporting-last-week-that-he-was-killed-by-israel/|سەردێڕ=Iranian media claims top Khamenei adviser is actually alive, after reporting last week that he was killed by Israel |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.thetimesofisrael.com |زمان=en}}&lt;/ref&gt; ئەو یەکێک بوو لەو کەسە سیاسییانەی سەرپەرشتیی [[دانوستانەکانی ٢٠٢٥–٢٠٢٦ی ئەمریکا و ئێران|دانوستانەکانی ئەمریکا و ئێران]]ی دەکرد، کە ئامانج لێی گەیشتن بە ڕێککەوتنێکی ئاشتیی ئەتۆمی بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=MacFarquhar|یەکەم=Neil|ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Will the U.S. and Iran Meet for More Nuclear Talks?|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2025/06/14/world/middleeast/us-iran-nuclear-talks.html|ئیش=The New York Times}}&lt;/ref&gt; ھەروەھا ئەو پێشتر لە ساڵی ٢٠١٣ ھەتا ٢٠٢٣، سکرتێری [[ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی]] و نوێنەری ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران لەو ئەنجومەنەدا بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=علی شمخانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی |ناونیشان=http://www.bbc.com/persian/iran/2013/11/131111_l51_l12_shamkhani_profile |بڵاوکەرەوە=بی بی سیی فارسی |زمان=فارسی}}&lt;/ref&gt;

== ژیانی سەرەتایی و پەروەردە ==
عەلی شەمخانی لە ٢٩ی ئەیلوولی ١٩٥٥&lt;ref&gt;[https://www.jamaran.news/%D9%85%D8%A4%D9%84%D9%81-84-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%B4%D9%85%D8%AE%D8%A7%D9%86%DB%8C زندگینامه علی شمخانی] {{In lang|fa}}&lt;/ref&gt; لە شاری [[ئەھواز]]، ناوەندی [[پارێزگای خووزستان]] لە باشووری ڕۆژاوای ئێران لەدایک بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ofac.treasury.gov/recent-actions/20200110}}&lt;/ref&gt; بنەماڵەکەی بە ڕەچەڵەک [[عەرەبەکانی ئێران|عەرەب]] بوون.&lt;ref name=&quot;bar2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Bar |یەکەم=Shmuel |ساڵ=٢٠٠٤|ناونیشان=http://www.herzliyaconference.org/_uploads/2615iraniandefense1.pdf|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120402141606/http://www.herzliyaconference.org/_Uploads/2615IranianDefense1.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی نیسانی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٣|وێبگە=Institute for Policy and Strategy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;apr2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Antony Preston |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٠١|ناونیشان=http://www.navyleague.org/sea_power/aug_01_17.php|سەردێڕ=Navy League of the United States - Citizens in Support of the Sea Services |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110107173251/http://www.navyleague.org/sea_power/aug_01_17.php |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠١٣|وێبگە=Navy League of the United States}}&lt;/ref&gt; ئەو پێش [[شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران]]، بە نھێنی ئەندامی گرووپێکی [[ئیسلامەتی|ئیسلامی]] بە ناوی ''مەنسووروون'' بوو، کە خەباتی چەکدارانەی لە دژی [[شانشینی پەھلەوی]] ئەنجام دەدا. دوای شۆڕش پەیوەندیی بە [[ڕێکخراوەی موجاھدینی شۆڕشی ئیسلامی]]یەوە کرد.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوە|دوایین=Alfoneh |یەکەم=Ali |سەردێڕ=Iran Unveiled: How the Revolutionary Guards Is Transforming Iran from Theocracy into Military Dictatorship |پەڕە=١٠|ساڵ=٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=AEI Press}}&lt;/ref&gt; دواتر شەمخانی لە زانکۆی شەھید چەمران لە ئەھواز ئەندازیاربی خوێند.&lt;ref name=&quot;lat982&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی دووەمی ١٩٩٨|سەردێڕ=Ali Shamkhani|ناونیشان=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1998-nov-15-op-44226-story.html|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠١٣|ئیش=Los Angeles Times|شوێن=Tehran}}&lt;/ref&gt;

== تێبینییەکان ==
{{تێبینییەکان}}

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{commons category|Ali Shamkhani}}

{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|شەڕ|ئێران}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]]
[[پۆل:خەڵکی ئەھواز]]
[[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>ocekbf6qzkp5v6zv7l7k5d0djjgtpnu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580595</id>
      <parentid>1580552</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:06:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13239" sha1="c3tbjnnb0xrbaftcemrfmknaj7m9lcu" xml:space="preserve">{{Infobox military person
|honorific_prefix = [[ئەمیر (سوپای ئێران)|ئەمیر]]
| name            = عەلی شەمخانی
| image           = Ali Shamkhani by Tasnim 01 (cropped).jpg
| allegiance      = [[ئێران|کۆماری ئیسلامیی ئێران]] {{بچووک|(١٩٧٩–٢٠٢٦)}}
| branch            = [[سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] {{بچووک|(١٩٧٩–١٩٨٩)}}{{-}}[[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران]] {{بچووک|(١٩٨٩–٢٠٢٦)}} 
| serviceyears    = ١٩٧٩–٢٠٢٦
| rank            = [[دەریاوان]]{{ھن}}[[دەریاسالار]] {{بچووک|(لە دوای کوژرانی)}}
| unit            = 
| commands        = [[ھێزی وشکانیی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|ھێزی وشکانیی سوپای پاسداران]]{{ھن}}[[ھێزی دەریاییی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|ھێزی دەریاییی سوپای پاسداران]]{{ھن}}[[ھێزی دەریاییی سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران|ھێزی دەریاییی سوپای ئێران]]
| battles         = [[شەڕی ئێران و عێراق]]{{ھن}}[[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی دوازدە ڕۆژە]]{{بلش}}{{ھن}}[[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|شەڕی ٢٠٢٦ی ئێران]]{{تیرۆرکردن}}
| awards          = [[پەڕگە:Order of Fat'h (1st Class).svg|30px]] [[خەڵاتی فەتح]] (٣){{ھن}}[[پەڕگە:Spange des König-Abdulaziz-Ordens.png|30px]] [[خەڵاتی شا عەبدولعەزیز]]
| module          = {{Infobox officeholder|embed=yes
| header-color   = lavender
| birth_date    = ٢٩ی ئەیلوولی ١٩٥٥
| birth_place   = [[ئەھواز]]، [[ئێرانی پەھلەوی]]
|death_date= ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ (٧٠ ساڵ ژیاوە)
|death_place= [[تاران]]، [[ئێران]]
| nationality   = ئێرانی
| office        = ئەندامی [[ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم]]
| term_start    = ٢٢ی ئایاری ٢٠٢٣
| term_end      = ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦
| 1blankname    = سەرۆک
| 1namedata     = [[سادق لاریجانی]]
| appointer     = [[عەلی خامنەیی]]
| order1        = ڕاوێژکاری سیاسیی [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران]]
| term_start1   = ٢٢ی ئایاری ٢٠٢٣
| term_end1     = ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦
| predecessor1  = [[محەممەد مووسەوی خوئینیھا]]
| successor1    = 
| appointer1    = [[عەلی خامنەیی]]
| order2        = چوارەمین سکرتێری [[ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی]]
| term_start2   = ١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٣
| term_end2     = ٢٢ی ئایاری ٢٠٢٣
| president2    = [[حەسەن ڕۆحانی]]{{-}}[[ئیبراھیم ڕەئیسی]]
| predecessor2  = [[سەعید جەلیلی]]
| successor2    = [[عەلی ئەکبەر ئەحمەدیان]]
| order3        = دەیەمین [[وەزارەتی بەرگری (ئێران)|وەزیری بەرگری]]
| term_start3   = ٢٠ی ئابی ١٩٩٧
| term_end3     = ٢٤ی ئابی ٢٠٠٥
| president3    = [[محەممەد خاتەمی]]
| predecessor3  = [[محەممەد فرووزەندە]]
| successor3    = [[مستەفا محەممەدنەجار]]
| order4        = دووەمین [[وەزارەتی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|وەزیری سوپای پاسداران]]
| term_start4   = ٢٠ی ئەیلوولی ١٩٨٨
| term_end4     = ٢١ی ئابی ١٩٨٩
| primeminister4= [[میرحوسێن مووسەوی]]
| predecessor4  = [[مەحموود پاکڕەوان]] {{small|(سەرپەرشتیار)}}
| successor4    = ''وەزارەت ھەڵوەشایەوە''
| alma_mater    = [[زانکۆی شەھید چەمرانی ئەھواز]]
| party         = [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی شۆڕشی ئیسلامی]] {{small|(١٩٧٩–١٩٨١)}}
}}
}}

'''عەلی شەمعخانی''' ناسراو بە '''عەلی شەمخانی''' ({{بە فارسی|علی شمخانی}}؛ ٢٩ی ئەیلوولی ١٩٥٥ لە [[ئەھواز]] – ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ لە [[تاران]]) کەسایەتیی سەربازی و [[سیاسەتوان]]ێکی ئێرانی بوو. ئەو لە ٢٢ی ئایاری ٢٠٢٣ەوە ھەتا کاتی تیرۆرکردنی لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦،{{تێبینی|لە دەستپێکی [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران]] لەلایەن ئیسرائیلەوە لە ھێرشێکی ئەسمانیدا کرایە ئامانج و لەگەڵ کۆمەڵێک سەرکردەی سەربازی و سیاسیی ترەوە لەوانە [[عەلی خامنەیی]] تیرۆر کرا.}} ڕاوێژکاری سیاسیی [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری ئێران]]، [[عەلی خامنەیی]] و ھەروەھا یەکێک لە ئەندامانی [[ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم]] بوو. 

[[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل]] بانگەشەی ئەوەیان کرد کە لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥، لە کاتی دەستپێکی [[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی دوازدە ڕۆژە]] لە ھێرشێکی ئاسمانیدا شەمخانییان تیرۆر کراوە.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Ross |یەکەم=Adkin |دوایین٢=Michaelis |یەکەم٢=Tamar |دوایین٣=Ebrahim |یەکەم٣=Nadeen |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.cnn.com/2025/06/13/middleeast/israel-iran-strikes-military-deaths-intl-hnk|سەردێڕ=Israeli strikes kill some of Iran’s most powerful men, including military and nuclear leaders |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|زمان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Staff |یەکەم=ToI |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/top-khamenei-adviser-among-senior-iranian-officials-killed-in-israeli-strikes/|سەردێڕ=Top Khamenei adviser among senior Iranian officials killed in Israeli strikes |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.timesofisrael.com |زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=DiMella |یەکەم=Ashley |ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.foxnews.com/world/top-advisor-iranian-supreme-leader-killed-israeli-strikes-state-media-says|سەردێڕ=Top advisor to Iranian Supreme Leader killed in Israeli strikes, state media says |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Fox News |زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202506136136|سەردێڕ=Khamenei's top advisor Shamkhani killed in Israeli raid, sources say |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.iranintl.com |زمان=en}}&lt;/ref&gt; بەڵام میدیاکانی ئێران لە ٢٠ی حوزەیران بانگەشەی ئەوەیان کرد کە شەمخانی ئێستا لە ژیاندا ماوە و دوای چاکبوونەوەی برینەکانی باری تەندروستیی جێگیرە.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Kouachi |یەکەم=Ikrame Imane |ڕێکەوت=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-media-claims-top-khamenei-adviser-is-actually-alive-after-reporting-last-week-that-he-was-killed-by-israel/|سەردێڕ=Iranian media claims top Khamenei adviser is actually alive, after reporting last week that he was killed by Israel |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.aa.com.tr |زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-media-claims-top-khamenei-adviser-is-actually-alive-after-reporting-last-week-that-he-was-killed-by-israel/|سەردێڕ=Iranian media claims top Khamenei adviser is actually alive, after reporting last week that he was killed by Israel |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.thetimesofisrael.com |زمان=en}}&lt;/ref&gt; ئەو یەکێک بوو لەو کەسە سیاسییانەی سەرپەرشتیی [[دانوستانەکانی ٢٠٢٥–٢٠٢٦ی ئەمریکا و ئێران|دانوستانەکانی ئەمریکا و ئێران]]ی دەکرد، کە ئامانج لێی گەیشتن بە ڕێککەوتنێکی ئاشتیی ئەتۆمی بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=MacFarquhar|یەکەم=Neil|ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Will the U.S. and Iran Meet for More Nuclear Talks?|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2025/06/14/world/middleeast/us-iran-nuclear-talks.html|ئیش=The New York Times}}&lt;/ref&gt; ھەروەھا ئەو پێشتر لە ساڵی ٢٠١٣ ھەتا ٢٠٢٣، سکرتێری [[ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی]] و نوێنەری ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران لەو ئەنجومەنەدا بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=علی شمخانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی |ناونیشان=http://www.bbc.com/persian/iran/2013/11/131111_l51_l12_shamkhani_profile |بڵاوکەرەوە=بی بی سیی فارسی |زمان=فارسی}}&lt;/ref&gt;

== ژیانی سەرەتایی و پەروەردە ==
عەلی شەمخانی لە ٢٩ی ئەیلوولی ١٩٥٥&lt;ref&gt;[https://www.jamaran.news/%D9%85%D8%A4%D9%84%D9%81-84-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%B4%D9%85%D8%AE%D8%A7%D9%86%DB%8C زندگینامه علی شمخانی] {{In lang|fa}}&lt;/ref&gt; لە شاری [[ئەھواز]]، ناوەندی [[پارێزگای خووزستان]] لە باشووری ڕۆژاوای ئێران لەدایک بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ofac.treasury.gov/recent-actions/20200110}}&lt;/ref&gt; بنەماڵەکەی بە ڕەچەڵەک [[عەرەبەکانی ئێران|عەرەب]] بوون.&lt;ref name=&quot;bar2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Bar |یەکەم=Shmuel |ساڵ=٢٠٠٤|ناونیشان=http://www.herzliyaconference.org/_uploads/2615iraniandefense1.pdf|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120402141606/http://www.herzliyaconference.org/_Uploads/2615IranianDefense1.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی نیسانی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٣|وێبگە=Institute for Policy and Strategy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;apr2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Antony Preston |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٠١|ناونیشان=http://www.navyleague.org/sea_power/aug_01_17.php|سەردێڕ=Navy League of the United States - Citizens in Support of the Sea Services |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110107173251/http://www.navyleague.org/sea_power/aug_01_17.php |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠١٣|وێبگە=Navy League of the United States}}&lt;/ref&gt; ئەو پێش [[شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران]]، بە نھێنی ئەندامی گرووپێکی [[ئیسلامەتی|ئیسلامی]] بە ناوی ''مەنسووروون'' بوو، کە خەباتی چەکدارانەی لە دژی [[شانشینی پەھلەوی]] ئەنجام دەدا. دوای شۆڕش پەیوەندیی بە [[ڕێکخراوەی موجاھدینی شۆڕشی ئیسلامی]]یەوە کرد.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوە|دوایین=Alfoneh |یەکەم=Ali |سەردێڕ=Iran Unveiled: How the Revolutionary Guards Is Transforming Iran from Theocracy into Military Dictatorship |پەڕە=١٠|ساڵ=٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=AEI Press}}&lt;/ref&gt; دواتر شەمخانی لە زانکۆی شەھید چەمران لە ئەھواز ئەندازیاربی خوێند.&lt;ref name=&quot;lat982&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی دووەمی ١٩٩٨|سەردێڕ=Ali Shamkhani|ناونیشان=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1998-nov-15-op-44226-story.html|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠١٣|ئیش=Los Angeles Times|شوێن=Tehran}}&lt;/ref&gt;

== تێبینییەکان ==
{{تێبینییەکان}}

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{commons category|Ali Shamkhani}}

{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|شەڕ|ئێران}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]]
[[پۆل:خەڵکی ئەھواز]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>c3tbjnnb0xrbaftcemrfmknaj7m9lcu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مردنەکان لە ٢٠٢٣</title>
    <ns>0</ns>
    <id>222519</id>
    <revision>
      <id>1580699</id>
      <parentid>1577584</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T02:54:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>/* نیسان */</comment>
      <origin>1580699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55880" sha1="3u2v6138374pa4sz4ml53je84ttfyui" xml:space="preserve">ئەم مردووانەی خوارەوە کەسە بەناوبانگەکانە کە لە ٢٠٢٣دا مردوون. نموونەی تۆمارکردنی ڕاپۆرتی زانیارییەکان وەک ئەم زنجیرەیەی خوارەوەیە:

* ناو، تەمەن، وڵاتی ھاونیشتیمانی (لە لەدایکبوون)، بەدوایدا [[نەتەوە]] (ئەگەر بەسوودبێت)، ئەو بابەتەی کە پێی ناسرابوو، ھۆکاری مردن (ئەگەر زاندرا)، و سەرچاوە.

== کانوونی یەکەم ==
* [[عەباس جەلیلیان (گۆرانیبێژ)|عەباس جەلیلیان]]، ؟ ساڵ، گۆرانیبێژی کورد، بەساڵاچوویی.&lt;ref name=&quot;ستارەی سوبح ۱&quot;&gt;[http://www.setaresobh.ir/fa/main/detail/106720/ ڕۆژنامەی ستارەی سوبح: ''کۆچی دواییی عەباس جەلیلیان، ھونەرمەندی مۆسیقا''، نووسراو لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣؛]{{بەستەری مردوو|url=http://www.setaresobh.ir/fa/main/detail/106720/ |date=نیسانی ٢٠٢٦ }} سەردان لە ١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ئارمانی میللی ۱&quot;&gt;[https://www.armanmeli.ir/fa/tiny/news-1083153 ڕۆژنامەی ئارمانی میللی: ''عەباس جەلیلیان ھونەرمەندی مۆسیقا کۆچی دوایی کرد''، نووسراو لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣؛] سەردان لە ١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣.&lt;/ref&gt;

=== ٢٣ ===
* [[مەنسوور کەریمیان]]، ٣٩ ساڵ، دەرھێنەر و کامێرامان، کوژران لە بۆردوومانی فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکانی تورکیا بۆ سەر ڕۆژاوای کوردستان.&lt;ref name=&quot;فرات ٤&quot;&gt;[https://anfkirmancki.com/rojawan-sUrIye/herisane-dewleta-tirke-de-direktor-kerimyan-sehid-bi-37184 ئاژانسی ھەواڵی فرات: ''دەرھێنەر کەریمیان لە ھێرشی تورکیا شەھید کرا'' (بە زازاکی)، نووسراو لە ٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١؛] سەردان لە ٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣.&lt;/ref&gt;

== تشرینی دووەم ==
=== ٢٦ ===
* [[تاھیر خەلیلی]]، تەمەن ٦٧ ساڵ، گۆرانیبێژ و پێشمەرگەی دیرین، بەساڵاچوویی.&lt;ref name=&quot;فرات ٣&quot;&gt;[https://anfsorani.com/هۆرامی/hwnrmnd-tahyry-khlyly-khkww-wrkwtww-kwrsany-kchy-dmaynsh-krd-46729 ئاژانسی ھەواڵی فرات: ''ھونەرمەند تاھیری خەلیلی خەڵکوو وەرکەوتوو کورڎسانی کۊچی دماینش کەرد'' (بە ھۆرامی)، نووسراو لە ٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣؛] سەردان لە ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣.&lt;/ref&gt;

== تشرینی یەکەم ==
=== ٢٨ ===
* [[ئارمیتا گەڕاوەن]]، تەمەن ١٧ ساڵ، کچی قوتابیی کورد، لێدان لەلایەن حیجابپارێزانی کۆماری ئیسلامیی ئێران.&lt;ref name=&quot;ڕۆژنیوز ٢&quot;&gt;[https://rojnews.news/?p=398819 ڕۆژنیوز: ''ھاوشێوەی ژینا ئەمینی ئارمیتا گەراوەندیش شەھید بوو'' (بە سۆرانی)، نووسراو لە ٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣؛] سەردان لە ٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;فرات ٢&quot;&gt;[https://anfsorani.com/هۆرامی/yarmyta-grawnd-gyansh-j-dsda-45802 ئاژانسی ھەواڵی فرات: ''ئارمیتا گراوەندە گیانش جە دەسدا'' (بە ھۆرامی)، نووسراو لە ١٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٣؛] سەردان لە ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣.&lt;/ref&gt;

== ئەیلوول ==
=== ٥ ===
* [[جەلال زەنگابادی]]، تەمەن ٧٢ ساڵ، شاعێر، نووسەر، توێژێنەر و وەرگێڕی کورد، جەڵتەی مێشک.&lt;ref name=&quot;زووم ۱&quot;&gt;[https://zoomnews.info/24169/ زوومنیوز: ''ئەو نووسەرەی لەپێناو نان و دەرماندا کتێبخانەکەی دەفرۆشت کۆچی دوایی کرد'' (کورمانجیی ناوەندی)، نووسراو لە ٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٣؛] سەردان لە ١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣.&lt;/ref&gt;

=== ١٢ ===
* [[بەیتۆجان]]، تەمەن ٦٨ ساڵ، گۆرانیبێژی کورد و زیندانیی سیاسیی پێشوو، شێرپەنجە.&lt;ref name=&quot;ڕۆژنیوز ۱&quot;&gt;[https://rojnews.news/?p=386723 ڕۆژنیوز: ''ھونەرمەندی گەورەی کورد بەیتۆجان کۆچی دوایی کرد'' (کورمانجیی ناوەندی)، نووسراو لە ١٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٣؛] سەردان لە ١٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٣.&lt;/ref&gt;

=== ١٨ ===
* [[دەنیز ھێڤی]]، تەمەن ؟ ساڵ، سیاسەتوانی کورد و بەرپرسی ئیداریی [[کۆنگرەی نەتەوەیی کوردستان]] (کەنەکە)، تیرۆر.&lt;ref name=&quot;فرات ۱&quot;&gt;[https://anfsorani.com/ڕۆژانە/b-chk-hrshkray-sr-bargay-knk-l-hwlr-44498 ئاژانسی ھەواڵی فرات: ''لە ھێرشی سەر نوێنەرایەتی کەنەکە، کەسێک شەھید بوو- نوێکراوەتەوە'' (بە سۆرانی)، نووسراو لە ١٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٣؛] سەردان لە ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣.&lt;/ref&gt; 

== ئاب ==
=== ٢٢ ===
* [[ئیبراھیم گوڵستان]]، تەمەن ١٠١ ساڵ، نووسەر و دەرھێنەری فارسی ئێرانی، بەساڵاچوویی.&lt;ref name=&quot;بی‌بی‌سیی فارسی ۱&quot;&gt;[https://www.bbc.com/persian/iran-66578117 بی‌بی‌سیی فارسی: ''ئیبراھیم گوڵستان کۆچی دوایی کرد'' (فارسی)، نووسراو لە ٢٣ی ئابی ٢٠٢٣؛] سەردان لە ١٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٣.&lt;/ref&gt;

== حوزەیران ==
=== ٤ ===
* [[مەنسوورە سەگوەند]]، تەمەن ١٧/١٨ ساڵ، ناڕازیی ئێرانی و ئەندامی پێشووی [[فەرماندەییی جێبەجێکردنی یاسای کۆماری ئیسلامیی ئێران|پۆلیس]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=منصوره سگوند پیش از مرگ و در حمایت از وریا: «جوری زندگی کنیم که ناممان با جسم ما خاک نشود»|ناونیشان=https://www.iranintl.com/202306056725|بڵاوکەرەوە=ایران اینترنشنال|زمان=fa}}&lt;/ref&gt;

== ئایار ==
=== ١ ===
* ئەحمەد عەرەب، تەمەن ٨٩ ساڵ، یاریزانی تۆپی پێی [[جەزائیری]] .&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=France|یەکەم=Centre|ڕێکەوت=٦ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Football - Ancien joueur du Limoges FC et de l'ESA Brive, Ahmed Arab est décédé|ناونیشان=https://www.lamontagne.fr/limoges-87000/sports/ancien-joueur-du-limoges-fc-et-de-l-esa-brive-ahmed-arab-est-decede_14272742/|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.lamontagne.fr}}&lt;/ref&gt;

* ئیرما سێرانۆ، تەمەن ٨٩ ساڵ، ئەکتەری مەکسیکی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Murió Irma Serrano a los 89 años de edad|ناونیشان=https://www.infobae.com/mexico/2023/03/01/murio-irma-serrano-a-los-89-anos-de-edad/|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=infobae|زمان=es-ES}}&lt;/ref&gt;

=== ٢ ===

=== ٣ ===
* هێرۆشی ئیمای، تەمەن ٨١ ساڵ، سیاسەتمەداری ژاپۆنی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=元衆院議員の今井宏氏死去 {{!}} {{!}} 全国のニュース|ناونیشان=https://www.saga-s.co.jp/articles/-/998915|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=佐賀新聞|زمان=ja|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230303182217/https://www.saga-s.co.jp/articles/-/998915|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
* تۆم سایزمۆر، تەمەن ٦١ ساڵ، ئەکتەری ئەمریکی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Tom Sizemore Dead at 61|ناونیشان=https://www.tmz.com/2023/03/03/tom-sizemore-actor-dead-dies/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=TMZ|زمان=en}}&lt;/ref&gt;
* کێنزابورۆ ئۆی تەمەن ٨٨ ساڵ، ڕۆماننووس و نووسەری ژاپۆنی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Shimbun|یەکەم=The Yomiuri|ڕێکەوت=١٣ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Nobel Laureate Kenzaburo Oe Dies at 88|ناونیشان=https://japannews.yomiuri.co.jp/society/obituaries/20230313-97010/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=japannews.yomiuri.co.jp|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

=== ٤ ===
* یارۆسلاڤا پلاڤیوک، تەمەن ٩٦ ساڵ، چالاکوانی مافی ژنانی ئۆکراینی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=У Канаді померла дружина останнього президента УНР Плав'юка|ناونیشان=https://www.ukrinform.ua/rubric-society/3678096-u-kanadi-pomerla-druzina-ostannogo-prezidenta-unr-plavuka.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.ukrinform.ua|زمان=uk}}&lt;/ref&gt;
* لیۆ ستێرکێس تەمەن ٨٦ ساڵ، پاسکیلسواری بەلجیکی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Olympedia – Leo Sterckx|ناونیشان=https://www.olympedia.org/athletes/16697|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.olympedia.org}}&lt;/ref&gt;
* هاینز باومان، تەمەن ٩٥ ساڵ، ئەکتەری ئەڵمانی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Heinz Baumann ist tot: Krimi-Ikone wurde 95 Jahre alt|ناونیشان=https://www.bild.de/unterhaltung/leute/leute/krimi-ikone-heinz-baumann-ist-tot-er-wurde-95-jahre-alt-83127756.bild.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=bild.de|زمان=de}}&lt;/ref&gt;
* دۆناڵد سنایدەر، تەمەن ٧١ ساڵ، سیاسەتمەداری ئەمریکی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Donald Snyder Obituary (1951 - 2023) - Fogelsville, PA - Morning Call|ناونیشان=https://www.legacy.com/us/obituaries/mcall/name/donald-snyder-obituary?id=49492177|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=Legacy.com}}&lt;/ref&gt;
* [[ئەحمەد خەلیلیفەرد]]، تەمەن ٦٣ ساڵ، شێوەکار و پەیکەرسازی کورد.&lt;ref name=&quot;ھاژە ١&quot;&gt;[http://haje.ir/newsdetails.aspx?itemid=19952 ھاژە: ''«ئەحمەد خەلیلی‌فەرد» ھونەرمەندی شێوەکاری کورد کۆچی دوایی کرد'' (بە سۆرانی)، نووسراو لە ٤ی ئایاری ٢٠٢٣؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240427223647/http://haje.ir/newsdetails.aspx?itemid=19952 |date=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٤ }} سەردان لە ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٤.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ئیسنا ١&quot;&gt;[http://isna.ir/xdNNPY ئاژانسی ھەواڵنێریی خوێندکارانی ئێران (ئیسنا): ''«ئەحمەد خەلیلی‌فەرد» کۆچی دوایی کرد'' (بە فارسی)، نووسراو لە ٤ی ئایاری ٢٠٢٣؛] سەردان لە ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٤.&lt;/ref&gt;

=== ٥ ===

* شەریفە فەدل تەمەن ٨٤ ساڵ، گۆرانیبێژی میسری.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=وفاة المطربة المصرية شريفة فاضل|ناونیشان=https://www.skynewsarabia.com/varieties/1602495-%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B7%D8%B1%D8%A8%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B5%D8%B1%D9%8A%D8%A9-%D8%B4%D8%B1%D9%8A%D9%81%D8%A9-%D9%81%D8%A7%D8%B6%D9%84|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=سكاي نيوز عربية|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;
* ئالان جەی تەمەن ٩١ ساڵ، شمشێربازی بەریتانی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Olympedia – Allan Jay|ناونیشان=https://www.olympedia.org/athletes/22153|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.olympedia.org}}&lt;/ref&gt;

=== ٦ ===

* جۆرجینا بایر، تەمەن ٦٥ ساڵ، سیاسەتمەداری نیوزلەندا.
* عەبدولڕەحمان ئەنساری تەمەن ٨٧ ساڵ، شوێنەوارناس و مێژوونووسی سعودیە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=عكاظ on Twitter: &quot;انتقل إلى رحمة الله تعالى، اليوم (الإثنين)، أستاذ التاريخ القديم والآثار أ.د.عبدالرحمن الطيب الأنصاري، أحد أوائل عمداء كلية العلوم الإنسانية والاجتماعية الأداب سابقا، بجامعة الملك سعود. #عكاظ #ان_تكون_اولا https://t.co/3SlA4INXWI https://t.co/FCQjDPLfqh&quot; / Twitter|ناونیشان=https://twitter.com/OKAZ_online/status/1632708982019174405|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230306130514/https://twitter.com/OKAZ_online/status/1632708982019174405|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

=== ٧ ===

* ئیبتیسام عەبدوڵڵا، تەمەن ٨٠ ساڵ، ڕۆماننووسی عێراقی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوە|دوایین=Moinzadeh|یەکەم=Mehdi|سەردێڕ=YOUTOPIA/ABOUT:BLANK|ڕێکەوت=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.1515/9783839439555-025|ئیش=In Zukunft!|پەڕەکان=٢٨٧–٣٠٢|بڵاوکەرەوە=transcript Verlag|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;
* تۆم لۆڤ تەمەن ٨٥ ساڵ، بازرگانی ئەمریکی.
* پات مەککۆرمیک تەمەن ٩٢ ساڵ، مەلەوانی ئەمریکی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Olympedia – Pat McCormick|ناونیشان=https://www.olympedia.org/athletes/51112|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.olympedia.org}}&lt;/ref&gt;

=== ٨ ===

* جیان مارکۆ کالێری تەمەن ٨١ ساڵ، یاریزانی تۆپی پێی ئیتاڵی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=È morto Calleri, l'ex presidente della Lazio: lutto nel calcio|ناونیشان=https://corrieredellosport.it/news/calcio/serie-a/lazio/2023/03/08-104558477/e_morto_calleri_l_ex_presidente_della_lazio_lutto_nel_calcio|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=corrieredellosport.it|زمان=it}}&lt;/ref&gt;
* بێرتۆن گۆردۆن، تەمەن ١٠٠ ساڵ، دەرهێنەری فیلم و سیناریۆنووسی ئەمریکی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Murphy|یەکەم=J. Kim|ڕێکەوت=٩ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Bert I. Gordon, Cult Filmmaker Behind ‘The Food of the Gods’ and ‘Empire of the Ants,’ Dies at 100|ناونیشان=https://variety.com/2023/film/obituaries-people-news/bert-i-gordon-dead-village-of-the-giants-1235547694/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=Variety|زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== ٩ ===

* ساتیش کاوشیک، تەمەن ٦٦ ساڵ، ئەکتەری هیندی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Actor Satish Kaushik death and funeral Live Updates: Kartik Aaryan remembers Kaushik as ‘best landlord’ during his struggle days; Anupam Kher inconsolable|ناونیشان=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/satish-kaushik-death-funeral-live-updates-bollywood-condoles-shocking-death-8486225/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=The Indian Express|زمان=en}}&lt;/ref&gt;
* ڕۆبێرت بلەیک تەمەن ٨٩ ساڵ، ئەکتەری ئەمریکی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Haring|یەکەم=Bruce|ڕێکەوت=١٠ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Robert Blake Dies: Actor In ‘Baretta’ And ‘In Cold Blood’ Was 89, Beat Real-Life Murder Rap|ناونیشان=https://deadline.com/2023/03/robert-blake-dead-actor-in-baretta-in-cold-blood-was-89-beat-real-life-murder-rap-1235284339/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=Deadline|زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;
* ڕۆلاند کاسترۆ، تەمەن ٨٢ ساڵ، تەلارساز و چالاکی سیاسی فەرەنسی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Roland Castro, architecte et figure de Mai 68, est mort|ناونیشان=https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2023/03/10/roland-castro-architecte-et-figure-de-mai-68-est-mort_6164868_3382.html|newspaper=Le Monde.fr|ڕێکەوت=١٠ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|زمان=fr}}&lt;/ref&gt;
* ئۆتیس تایلۆر تەمەن ٨٠ ساڵ، یاریزانی تۆپی پێی ئەمریکی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Longtime Chiefs wide receiver Otis Taylor dies at age 80|ناونیشان=https://apnews.com/article/chiefs-otis-taylor-death-c1376638958f3afc1d43c79b7584db57|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=AP NEWS|زمان=en}}&lt;/ref&gt;
* سێباستیان ڕۆبەرتس، تەمەن ٦٩ ساڵ، فەرماندەی سەربازی بەریتانیا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Major-General Sir Sebastian Roberts, honorary Colonel of Irish Guards loved by brother officers for his irrepressible bonhomie – obituary|ناونیشان=https://www.msn.com/en-gb/news/uknews/major-general-sir-sebastian-roberts-honorary-colonel-of-irish-guards-loved-by-brother-officers-for-his-irrepressible-bonhomie-%E2%80%93-obituary/ar-AA18IhFH|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=MSN|زمان=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== ١٠ ===

* دیک هێلی تەمەن ٨٥ ساڵ، یاریزانی تۆپی پێی ئەمریکی.
* تۆنگۆ دۆمبیا تەمەن ٦٥ ساڵ، گۆرانیبێژ و ئاوازدانەر و وەرزشکاری پیرۆی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=GrupoRPP|ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Falleció el cantante Abelardo Gutiérrez 'Tongo' a los 65 años|ناونیشان=https://rpp.pe/lima/actualidad/fallecio-el-cantante-abelardo-gutierrez-tongo-noticia-1471916|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=RPP|زمان=es|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230317031356/https://rpp.pe/lima/actualidad/fallecio-el-cantante-abelardo-gutierrez-tongo-noticia-1471916|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
* یانوس وایس، تەمەن ٧٤ ساڵ، ڕۆژنامەنووسی پۆڵەندی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Janusz Weiss nie żyje. Dziennikarz zmarł w wieku 74 lat - GazetaPrawna.pl|ناونیشان=https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/kraj/artykuly/8679188,janusz-weiss-nie-zyje.html.amp|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.gazetaprawna.pl}}&lt;/ref&gt;

=== ١١ ===

* هاری گرانت، تەمەن ٩٥ ساڵ، یاریزان و ڕاهێنەری تۆپی پێی ئەمریکی کەنەدی و ئەمریکییە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Hall of Fame Vikings coach Grant dies at age 95|ناونیشان=https://www.espn.com/nfl/story/_/id/35835975/bud-grant-led-vikings-4-super-bowls-hof-career-dies|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=ESPN.com|زمان=en}}&lt;/ref&gt;
* جۆن جەیکس تەمەن ٩٠ ساڵ، ڕۆماننووس و نووسەری ئەمریکی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=John Jakes, Who Hit the Jackpot With Historical Novels, Dies at 90|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2023/03/14/books/john-jakes-dead.html|newspaper=The New York Times|ڕێکەوت=١٤ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|issn=0362-4331|زمان=en-US|یەکەم=Robert D.|دوایین=McFadden}}&lt;/ref&gt;

=== ١٢ ===

* دیک فۆسبێری تەمەن ٧٦ ساڵ، وەرزشکاری ئەمریکی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Dickinson|یەکەم=Marley|ڕێکەوت=١٣ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Olympic high jump legend Dick Fosbury has died at 76|ناونیشان=https://runningmagazine.ca/the-scene/olympic-high-jump-legend-dick-fosbury-dead-at-76/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=Canadian Running Magazine|زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;
* ڕودێل ئۆبرێگا، تەمەن ٥٧ ساڵ، بۆکسێنەری ڕۆمانی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=A murit Rudel Obreja! Fostul boxer și președinte al federației s-a stins la 57 de ani|ناونیشان=https://adevarul.ro/stiri-interne/evenimente/a-murit-rudel-obreja-fostul-boxer-si-presedinte-2249401.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=adevarul.ro|زمان=ro}}&lt;/ref&gt;

=== ١٣ ===

* سالم مەرەوان، تەمەن ٦٤ ساڵ، یاریزانی تۆپی پێی سعودیە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=الموت يغيب سالم مروان حارس المنتخب السعودي ونادي النصر|ناونیشان=https://www.alarabiya.net/saudi-today/2023/03/14/%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D8%AA-%D9%8A%D8%AE%D8%B7%D9%81-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%AD%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF%D9%8A-%D9%88%D9%86%D8%A7%D8%AF%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B5%D8%B1-|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=العربية|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;
* ئالان جۆنز، تەمەن ٧٧ ساڵ، یاریزانی تۆپی پێی وێڵزی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Tributes paid to Hereford United Giantkiller who has died|ناونیشان=https://www.herefordtimes.com/sport/23382377.tributes-paid-former-hereford-united-player-alan-jones/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=Hereford Times|زمان=en}}&lt;/ref&gt;
* محەمەد سەعید تەمەن ٩٣ ساڵ، ڕۆماننووس و ڕۆژنامەنووسی ئوردنی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=الموت يغيب الأديب الأردني محمد الجنيدي {{!}} الثقافة {{!}} وكالة عمون الاخبارية|ناونیشان=https://www.ammonnews.net/article/752259|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230314201529/https://www.ammonnews.net/article/752259|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

=== ١٤ ===

* بۆبی کاڵدوێڵ، تەمەن ٧١ ساڵ، گۆرانیبێژ و گۆرانیبێژ و ئاوازدانەری ئەمریکی.
* ڕیچارد ڤاگنەر، تەمەن ٧٠ ساڵ، ڕۆماننووسی ئەڵمانی لەدایکبووی ڕۆمانیا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Quer zwischen Ost und West: Zum Tod des Schriftstellers Richard Wagner|ناونیشان=https://www.tagesspiegel.de/kultur/quer-zwischen-ost-und-west-zum-tod-des-schriftstellers-richard-wagner-9499919.html|newspaper=Der Tagesspiegel Online|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|issn=1865-2263|زمان=de-DE}}&lt;/ref&gt;

=== ١٥ ===

* ڕۆناڵد ڕایس تەمەن ٧٧ ساڵ، سیاسەتمەداری ئەمریکی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Senator Ronald L. Rice has Died|ناونیشان=https://www.insidernj.com/senator-rice-died/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=Insider NJ|زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;
* تۆماس ڤاگنەر تەمەن ٤٦ ساڵ، یاریزانی تۆپی پێی نەمسایی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Thomas Wagner ist tot: Große Trauer um &quot;Schutti!&quot; Bundesligaspieler mit 46 Jahren gestorben|ناونیشان=https://www.news.de/sport/856798872/thomas-wagner-ist-tot-todesursache-unklar-bundesliga-fussballspieler-sv-mattersburg-mit-46-jahren-gestorben/1/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=News.de|زمان=de}}&lt;/ref&gt;

=== ١٦ ===

* عەبدوڵڵا وەلید تەمەن ٧٤ ساڵ، ئەکتەری بەحرەینی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=وفاة الفنان البحريني عبدالله وليد|ناونیشان=https://www.eremnews.com/entertainment/arts-celebrities/6gqdfdpluy|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230316095912/https://www.eremnews.com/entertainment/arts-celebrities/6gqdfdpluy|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;
* پیتەر هاردی تەمەن ٦٦ ساڵ، ئەکتەری ئوسترالی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=وفاة الفنان البحريني عبدالله وليد|ناونیشان=https://www.eremnews.com/entertainment/arts-celebrities/6gqdfdpluy|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230316095912/https://www.eremnews.com/entertainment/arts-celebrities/6gqdfdpluy|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

=== ١٧ ===

* لانس ڕێدیک، تەمەن ٦٠ ساڵ، ئەکتەری ئەمریکی.

=== ١٨ ===

* پاکا پاڤولا، تەمەن ٨٩ ساڵ، سیاسەتمەداری فینلەندی.

=== ١٩ ===

* ڕالف ڕۆبەرتس تەمەن ٨٧ ساڵ، یەختسوارێکی نیوزلەندا.

=== ٢٠ ===

* عەبدولڕەحمان مەجید ئەلروبەیعی تەمەن ٨٣ ساڵ، نووسەری عێراقی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=وفاة الكاتب العراقي عبد الرحمن مجيد الربيعى بعد رحلة مع المرض|ناونیشان=https://www.youm7.com/story/2023/3/20/وفاة-الكاتب-العراقي-عبد-الرحمن-مجيد-الربيعى-بعد-رحلة-مع/6121961|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=اليوم السابع|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;
* ئانیتا تالۆگ تەمەن ٨٥ ساڵ، خانمە ئەکتەر و گۆرانیبێژی نەرویژی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=NTB|یەکەم=Foto: Ivar Aaserud /|ڕێکەوت=٢١ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Anita Thallaug er død|ناونیشان=https://www.vg.no/i/rlVWLR|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.vg.no|زمان=nb}}&lt;/ref&gt;

=== ٢١ ===

* پیتەر وێرنەر تەمەن ٧٦ ساڵ، دەرهێنەری فیلم و تەلەفزیۆنی ئەمریکی.

=== ٢٢ ===

* ڕێبێکا جۆنز، تەمەن ٦٥ ساڵ، ئەکتەری مەکسیکی.

== نیسان ==

== ئازار ==

== شوبات ==

== كانوونى دووەم ==
=== ٣١ ===
* ئالان هێرس، تەمەن ٧٧ ساڵ، سیاسەتمەداری بەریتانی، پەرلەمانتار (١٩٩٧-٢٠٠٥).&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ='He was kind, gentle and respected': Tributes paid to former Southend councillor|ناونیشان=https://www.echo-news.co.uk/news/23297012.tributes-former-southend-councillor-alan-hurst/|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=Echo|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

=== ٣٠ ===
* چارلی لوبێت، تەمەن ٧٧ ساڵ، یاریزانی تۆپی پێی فەرەنسی .&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=rédaction|یەکەم=La|ڕێکەوت=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Légende de l'OGC Nice et de l'AS Cannes, Charly Loubet est mort brutalement|ناونیشان=https://www.nicematin.com/football/legende-de-logc-nice-et-de-las-cannes-charly-loubet-est-mort-brutalement-824809|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=Nice-Matin|زمان=fr}}&lt;/ref&gt;

=== ٢٩ ===
* گابرێل تاکینۆ، تەمەن ٨٨ ساڵ، پیانۆژەنی کلاسیکی فەرەنسی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Lopez|یەکەم=Louis-Valentin|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Le grand pianiste Gabriel Tacchino, disciple de Poulenc, s'est éteint|ناونیشان=https://www.radiofrance.fr/francemusique/le-grand-pianiste-gabriel-tacchino-disciple-de-poulenc-s-est-eteint-5530458|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=France Musique|زمان=fr}}&lt;/ref&gt;

=== ٢٨ ===
* نەزیر عەزەمەت، تەمەن ٩٣ ساڵ، نووسەر و شاعیری سوری.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=sami|سەردێڕ=وفاة الأديب والشاعر السوري نذير العظمة عن عمر ناهز 93 عاماً|ناونیشان=https://www.sana.sy/?p=1826682|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=S A N A|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;

=== ٢٧ ===
* شەهید ئیسلام، تەمەن ٦٥ ساڵ، سیاسەتمەداری بەنگلادیشی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Former Narail-2 MP Mufti Shahidul Islam passes away|ناونیشان=https://unb.com.bd/category/Bangladesh/former-narail-2-mp-mufti-shahidul-islam-passes-away/109080|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=unb.com.bd}}&lt;/ref&gt;
* رەجائی فاید، تەمەن ٨٠ ساڵ، نووسەر و لێکۆڵینڤانی میسری و سەرۆکی ناوەندی میسری بۆ لێکۆڵینەوە کوردییەکان&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=وفاة رجائي فايد رئيس المركز المصري للدراسات والبحوث الكردية وعضو اللج|ناونیشان=https://rojnews.news/ar/%d8%a7%d9%84%d8%b4%d8%b1%d9%82-%d8%a7%d9%84%d8%a3%d9%88%d8%b3%d8%b7/%d9%88%d9%81%d8%a7%d8%a9-%d8%b1%d8%ac%d8%a7%d8%a6%d9%8a-%d9%81%d8%a7%d9%8a%d8%af-%d8%b1%d8%a6%d9%8a%d8%b3-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b1%d9%83%d8%b2-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b5%d8%b1%d9%8a-%d9%84%d9%84%d8%af/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=العربية - Rojnews.news|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230128203555/https://rojnews.news/ar/%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%B1%D9%82-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%88%D8%B3%D8%B7/%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%A9-%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D8%A6%D9%8A-%D9%81%D8%A7%D9%8A%D8%AF-%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B1%D9%83%D8%B2-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B5%D8%B1%D9%8A-%D9%84%D9%84%D8%AF/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

=== ٢٦ ===
* گاری پیتێرز تەمەن ٨٥ ساڵ، یاریزانی بیسبۆڵی ئەمریکی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Longtime Final Four broadcaster Packer dies at 82|ناونیشان=https://www.espn.com/mens-college-basketball/story/_/id/35535286/billy-packer-82-long-final-four-basketball-analyst-dies|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=ESPN.com|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

=== ٢٥ ===
* نوح کوان تەمەن ٥٥ ساڵ، دەرهێنەری هونەری کەنەدی&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Pedersen|یەکەم=Erik|دوایین٢=Pedersen|یەکەم٢=Erik|ڕێکەوت=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Noah Cowan Dies: Former Toronto Film Festival Co-Director, Indie Distributor &amp; SFFILM Exec Was 55|ناونیشان=https://deadline.com/2023/01/noah-cowan-dead-toronto-film-festival-director-sffilm-1235241760/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Deadline|زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;
* خەدیجە ئەسعەد تەمەن ٧١ ساڵ، ئەکتەری مەغریبی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=بطلة &quot;لالة فاطمة&quot;.. وفاة الممثلة المغربية خديجة أسد {{!}} الحرة|ناونیشان=https://www.alhurra.com/varieties/2023/01/26/%D8%A8%D8%B7%D9%84%D8%A9-%D9%84%D8%A7%D9%84%D8%A9-%D9%81%D8%A7%D8%B7%D9%85%D8%A9-%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%85%D8%AB%D9%84%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%BA%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D8%AE%D8%AF%D9%8A%D8%AC%D8%A9-%D8%A3%D8%B3%D8%AF|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.alhurra.com|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230126024707/https://www.alhurra.com/varieties/2023/01/26/%D8%A8%D8%B7%D9%84%D8%A9-%D9%84%D8%A7%D9%84%D8%A9-%D9%81%D8%A7%D8%B7%D9%85%D8%A9-%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%85%D8%AB%D9%84%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%BA%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D8%AE%D8%AF%D9%8A%D8%AC%D8%A9-%D8%A3%D8%B3%D8%AF|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

=== ٢٤ ===
* لانس کێروین، تەمەن ٦٢ ساڵ، ئەکتەری ئەمریکی&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Lance Kerwin, Star of '70s Coming-of-Age Series 'James at 16,' Dies at 62|ناونیشان=https://extratv.com/2023/01/25/lance-kerwin-star-of-70s-coming-of-age-series-james-at-16-dies-at-62/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Extra|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

=== ٢٣ ===
* سامی شەرەف تەمەن ٩٣ ساڵ، ئەفسەری هەواڵگری و سیاسەتمەداری میسری.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=وفاة سامي شرف سكرتير الرئيس الراحل جمال عبد الناصر {{!}} المصري اليوم|ناونیشان=https://www.almasryalyoum.com/news/details/2800674|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.almasryalyoum.com|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;
* جۆرج کرابتری تەمەن ٧٨ ساڵ، زانای فیزیای ئەمریکی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=A Message from JCESR: In Memory of George Crabtree - Joint Center for Energy Storage Research|ناونیشان=https://www.jcesr.org/a-message-from-jcesr-in-memory-of-george-crabtree/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== ٢٢ ===
* حوسێن شەهابی تەمەن ٥٥ ساڵ، دەرهێنەر و بەرهەمهێنەری فیلمی ئێرانی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حسین شهابی درگذشت|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/85006636/حسین-شهابی-درگذشت/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.irna.ir}}&lt;/ref&gt;

=== ٢١ ===
* تیم بارلۆ، تەمەن ٨٧ ساڵ، ئەکتەری بەریتانی (لەم بەروارەدا مردنی ڕاگەیەندرا).&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Tim Barlow|ناونیشان=https://www.aveleyman.com/ActorCredit.aspx?ActorID=34623|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.aveleyman.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230121200332/https://www.aveleyman.com/ActorCredit.aspx?ActorID=34623|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

=== ٢٠ ===
* مایکل پاتش تەمەن ٦١ ساڵ، کەمانچەژەنی ئەمریکی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Violinist Michaela Paetsch (1961-2023), First American Woman to Record 24 Paganini Caprices|ناونیشان=https://www.violinist.com/blog/laurie/20231/29495/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Violinist.com|زمان=en-us}}&lt;/ref&gt;
* هاروناتا تەمەن ٦٩ ساڵ، سیاسەتمەداری ئەندەنوسیا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Besok, Mantan Bupati Lahat H Harunata Dimakamkan|ناونیشان=https://lahatpos.disway.id/read/639211/besok-mantan-bupati-lahat-h-harunata-dimakamkan|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=lahatpos.disway.id|زمان=id}}&lt;/ref&gt;
* تێد بێڵ تەمەن ٧٦ ساڵ، نووسەری ئەمریکی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Theodore Bell Obituary (2023) - Greenwich, CT - GreenwichTime|ناونیشان=https://www.legacy.com/us/obituaries/greenwichtime/name/theodore-bell-obituary?id=38975196|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Legacy.com}}&lt;/ref&gt;

=== ١٩ ===
* عەبدولغەنی ئەزهەری تەمەن ١٠١ ساڵ، زانای موسڵمانی هیندی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوە|دوایین=Moinzadeh|یەکەم=Mehdi|سەردێڕ=YOUTOPIA/ABOUT:BLANK|ڕێکەوت=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.1515/9783839439555-025|ئیش=In Zukunft!|پەڕەکان=٢٨٧–٣٠٢|بڵاوکەرەوە=transcript Verlag|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;
* سومیترا پێریس، تەمەن ٨٨ ساڵ، دەرهێنەری فیلم خەڵکی سریلانکا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Veteran Sri Lankan filmmaker Sumitra Peries passes away|ناونیشان=https://www.adaderana.lk/news/87716/veteran-sri-lankan-filmmaker-sumitra-peries-passes-away|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.adaderana.lk|زمان=en}}&lt;/ref&gt;
* نیلمان فۆکان جۆنیۆر، تەمەن ٨٩ ساڵ، شاعیری هیندی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=NEWS|یەکەم=NE NOW|ڕێکەوت=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Assam: Veteran Assamese poet Nilmani Phookan passes away at 89|ناونیشان=http://nenow.in/north-east-news/assam/assam-assamese-poet-nilmani-phookan-passes-away.html|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=NORTHEAST NOW|زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== ١٨ ===
* مارسێل زانینی تەمەن ٩٩ ساڵ، ژەنیاری جاز و گۆرانیبێژی فەرەنسی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Mort à 99 ans du musicien de jazz français Marcel Zanini|ناونیشان=https://www.lorientlejour.com/article/1324951/mort-a-99-ans-du-musicien-de-jazz-francais-marcel-zanini.html|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=L'Orient-Le Jour}}&lt;/ref&gt;
* ڤان کۆنر ، تەمەن ٥٥ ساڵ، گیتارژەنی ئەمریکی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Pedersen|یەکەم=Erik|دوایین٢=Pedersen|یەکەم٢=Erik|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Van Conner Dies: Screaming Trees Founding Bassist Was 55|ناونیشان=https://deadline.com/2023/01/van-conner-dead-screaming-trees-bassist-all-i-know-nearly-lost-you-1235226006/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Deadline|زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;
* مردنە دیارەکان رووداوی تێکشانی هێلیکۆپتەرە ئۆکرانیەکە لە باکووری شاری برۆڤاری لە هەرێمی کیێڤ:&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Times|یەکەم=The Moscow|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Ukraine Interior Minister Among 14 Killed in Helicopter Crash Near Kyiv|ناونیشان=https://www.themoscowtimes.com/2023/01/18/ukraine-interior-minister-among-14-killed-in-helicopter-crash-near-kyiv-a79972|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=The Moscow Times|زمان=en}}&lt;/ref&gt;
** یورا لوبکۆڤیچ، تەمەن ٣٣ ساڵ، دیپلۆماتکار
** دێنیس مۆناستیرسکی، تەمەن ٤٢ ساڵ، سیاسەتمەدار، وەزیری ناوخۆ (لە ساڵی ٢٠٢١ەوە) و پەرلەمانتار (٢٠١٩-٢٠٢١)
** یێڤگین ئێنین، تەمەن ٤٢ ساڵ، سیاسەتمەدار، بریکاری وەزیری ناوخۆ (لە ساڵی ٢٠٢١ەوە)

=== ١٧ ===
* مانیانە دۆیجاشڤیلی تەمەن ٧٥ ساڵ، پیانۆژەنی جۆرجیا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=ალია|دوایین٢=ალია|ڕێکەوت=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=პიანისტი მანანა დოიჯაშვილი გარდაიცვალა|ناونیشان=https://www.alia.ge/pianisti-manana-doijashvili-gardaitsvala/|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|زمان=ka-GE}}&lt;/ref&gt;

=== ١٦ ===
* جیم مۆلان، تەمەن ٧٢ ساڵ، سیاسەتمەداری ئوسترالی، سیناتۆر (٢٠١٧-٢٠١٩، لە ساڵی ٢٠١٩ەوە)، [[شێرپەنجە]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Liberal senator and retired major general Jim Molan dies at 72|ناونیشان=https://www.abc.net.au/news/2023-01-17/liberal-senator-jim-molan-dies-cancer/101861966|newspaper=ABC News|ڕێکەوت=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|زمان=en-AU}}&lt;/ref&gt;
* جینا لۆلۆبریگیدا، تەمەن ٩٥ ساڵ، ئەکتەری ئیتاڵی .&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Gina Lollobrigida, post WWII Italian film diva, dies at 95|ناونیشان=https://www.reuters.com/lifestyle/italian-actress-gina-lollobrigida-dies-95-ansa-2023-01-16/|newspaper=Reuters|ڕێکەوت=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|زمان=en|یەکەم=Philip|دوایین=Pullella}}&lt;/ref&gt;

=== ١٥ ===
* عومەر چاوشین، تەمەن ٨١، [[ھونەرمەند|هونەرمەند]] و [[شانۆ|شانۆکاری]] کورد، نەخۆشی.
* شادمان مەلا عەزیز سەحاف، تەمەن ٦٥ ساڵ  [[ئەکتەر|ئەکتەری]] بواری [[شانۆ]]، [[دراما]] و [[سینەما]]،نەخۆشی.

=== ١٤ ===
* عەلیرەزا ئەکبەری، تەمەن ٦١ ساڵ، سیاسەتمەداری ئێرانی-بەریتانی و سیخوڕی سزادراو، لەسێدارەدان بە هەڵواسین.(لەم بەروارەدا مردنی ڕاگەیەندرا)&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Alireza Akbari: Iran executes British-Iranian dual national|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-64273520|newspaper=BBC News|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|زمان=en-GB}}&lt;/ref&gt;
* لیو وێسترا، تەمەن ٤٠ ساڵ، پاسکیلسواری ئۆڵۆمپی هۆڵەندی ([[پایسکیلسواری لە ئۆڵۆمپیادی هاوینەی ٢٠١٢|٢٠١٢]])&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Lieuwe Westra (40) overleden|ناونیشان=https://www.wielerflits.nl/nieuws/lieuwe-westra-40-overleden/|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=WielerFlits|زمان=nl}}&lt;/ref&gt;

=== ١٣ ===
ڕێجیناڵد کۆڕێی ، تەمەن ٧٥ ساڵ، سیاسەتمەداری سریلانکا، سێ جار پەرلەمانتار، وەزیری سەرەکی پارێزگای ڕۆژئاوا (٢٠٠٠-٢٠٠٩) و حاکمی پارێزگای باکوور (٢٠١٦-٢٠١٨)، [[جەڵدەی دڵ]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Former minister Reginald Cooray passes away|ناونیشان=https://www.adaderana.lk/news/87548/former-minister-reginald-cooray-passes-away|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.adaderana.lk|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

=== ١٢ ===
شاراد یاداڤ، تەمەن ٧٥ ساڵ، سیاسەتمەداری هیندی، پەرلەمانتار (١٩٧٤-١٩٨٠، ١٩٨٦-٢٠١٧).&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Former Union Minister Sharad Yadav passes away; politicians pay tribute to socialist leader|ناونیشان=https://www.freepressjournal.in/india/former-union-minister-sharad-yadav-passes-away|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Free Press Journal|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

لیزا ماری پرێسلی تەمەن 54 ساڵ، گۆرانیبێژ و ئاوازدانەری ئەمریکی ، [[جەڵدەی دڵ]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Lisa Marie Presley, Daughter of Elvis and Priscilla, Dead at 54: 'The Most Strong and Loving Woman'|ناونیشان=https://people.com/music/lisa-marie-presley-dead-at-54/|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Peoplemag|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

جێری کۆتزی، تەمەن ٦٧ ساڵ، بۆکسێنەری ئەفریقای باشوور، پاڵەوانی کێشی قورس WBA (١٩٨٣-١٩٨٤)، شێرپەنجە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=https://www.timeslive.co.za/authors/david-isaacson|سەردێڕ=Former world heavyweight champion Gerrie Coetzee dies|ناونیشان=https://www.timeslive.co.za/sport/2023-01-12-former-world-heavyweight-champion-gerrie-coetzee-dies/|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=TimesLIVE|زمان=en-ZA}}&lt;/ref&gt;

دلوار حوسێن، تەمەن ٦٧ ساڵ، سیاسەتمەداری بەنگلادیشی، پەرلەمانتار (٢٠٠١-٢٠٠٦)، نەخۆشی گورچیلە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=প্রতিবেদক|یەکەم=নিজস্ব|سەردێڕ=সাবেক সংসদ সদস্য দেলোয়ার হোসেনের মৃত্যুতে বরগুনায় শোকের ছায়া|ناونیشان=https://www.prothomalo.com/bangladesh/district/esomfwd7q6|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Prothomalo|زمان=bn}}&lt;/ref&gt;

=== ١١ ===
* دۆمینگ لام، تەمەن ٩٦ ساڵ، ئاوازدانەری کلاسیکی هۆنگ کۆنگ لەدایکبووی ماکانی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=F|یەکەم=J.|ڕێکەوت=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Former Borough Park Businessman Dies in Thailand Motorcycle Crash|ناونیشان=https://vinnews.com/2023/01/11/former-borough-park-businessman-dies-in-thailand-motorcycle-crash/|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=VINnews|زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;
* تاتیانە پاتیز، تەمەن ٥٦ ساڵ، مۆدێل و ئەکتەری ئەڵمانی ، [[شێرپەنجەی مەمک]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Nast|یەکەم=Condé|ڕێکەوت=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Tatjana Patitz, One of the Original Supermodels, Has Died|ناونیشان=https://www.vogue.com/article/obituary-tatjana-patitz|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Vogue|زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;
* چارڵز وایت، تەمەن ٦٤ ساڵ، یاریزانی تۆپی پێی ئەمریکی ، شێرپەنجەی جگەر.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Charles White, USC's Heisman-winning tailback, dies at 64|ناونیشان=https://apnews.com/article/cleveland-browns-los-angeles-rams-sports-southern-california-trojans-nfl-football-c3b4c8cac402890874f5bc3c4d0893be|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=AP NEWS|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

=== ١٠ ===
* سارا ئەبووبەکر، تەمەن ٨٦ ساڵ، نووسەر و وەرگێڕی هیندی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Sara Aboobacker, Kannada writer, passes away|ناونیشان=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/kannada-writer-sara-aboobacker-passes-away/article66360267.ece|newspaper=The Hindu|ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|issn=0971-751X|زمان=en-IN|یەکەم=The Hindu|دوایین=Bureau}}&lt;/ref&gt;
* کۆنستنتین دووەم، تەمەن ٨٢ ساڵ، پاشا و دەریاوانی یۆنانی، پاشا (١٩٦٤-١٩٧٣) و پاڵەوانی ئۆڵۆمپیاد (١٩٦٠)، [[سەکتەی مێشک]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Newsroom|سەردێڕ=Πέθανε ο τέως βασιλιάς Κωνσταντίνος|ناونیشان=https://www.kathimerini.gr/society/562216114/pethane-o-teos-vasilias-konstantinos/|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.kathimerini.gr}}&lt;/ref&gt;

=== ٩ ===
* فێرێنک مێسارۆس تەمەن ٧٢ ساڵ، یاریزانی تۆپی پێی هەنگاری . &lt;ref&gt;[https://www.abola.pt/nnh/2023-01-09/sporting-leoes-de-luto-por-ferenc-meszaros/971699 Leões de luto por Ferenc Mészáros] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230112080605/https://www.abola.pt/nnh/2023-01-09/sporting-leoes-de-luto-por-ferenc-meszaros/971699 |date=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ }} {{pt}}&lt;/ref&gt;

=== ٨ ===
* ڕۆبێرتۆ دینامیتی تەمەن ٦٨ ساڵ، یاریزانی تۆپی پێی بەڕازیلی . &lt;ref&gt;[https://g1.globo.com/rj/rio-de-janeiro/noticia/2023/01/08/morre-roberto-dinamite-maior-idolo-da-historia-do-vasco-da-gama.ghtml Morre Roberto Dinamite, maior ídolo da história do Vasco da Gama] {{pt}} {{Webarchive}}&lt;/ref&gt;

=== ٧ ===
مۆدێستی مبامێ, 40, [[کامیروون|کامیرۆنی]] - یاریزانی تۆپی پێی [[زمانی فەڕەنسی|فەرەنسی]] . &lt;ref&gt;[https://www.sportitalia.com/altre-notizie/altro-lutto-nel-mondo-del-calcio-e-scomparso-modeste-m-bami-3563 Altro lutto nel mondo del calcio, é scomparso Modeste M'Bami] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230107202851/https://www.sportitalia.com/altre-notizie/altro-lutto-nel-mondo-del-calcio-e-scomparso-modeste-m-bami-3563 |date= ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ }} {{It icon}} {{Webarchive}}&lt;/ref&gt;

=== ٦ ===
* جانلوکا ڤیاللی تەمەن ٥٨ ساڵ، یاریزان و ڕاهێنەری تۆپی پێی [[ئیتالیایی|ئیتاڵی]] . &lt;ref&gt;[https://www.ilsecoloxix.it/sport/2023/01/06/news/e_morto_gianluca_vialli-12450136/ È morto Gianluca Vialli] {{It icon}} {{Webarchive}}&lt;/ref&gt;
* بیل کامپبێل تەمەن ٧٤ ساڵ، [[ئەمریکییەکان|یاریزانی]] بیسبۆڵی ئەمریکی. &lt;ref&gt;[https://www.startribune.com/bill-campbell-minnesota-twins-pitcher-ironman-reliever-obituary-red-sox-cubs/600241438/ Former Twins ironman reliever Bill Campbell dies at 74] {{Webarchive}}&lt;/ref&gt;
* دیک سڤێت تەمەن ٩٥ ساڵ، یاریزانی تێنسی ئەمریکی. &lt;ref&gt;[https://www.abc.net.au/news/2023-01-07/tennis-champion-dick-savitt-dies-aged-95/101535102 Australian Open and Wimbledon champion Dick Savitt dies aged 95] {{Webarchive}}&lt;/ref&gt;
* عومەر بەردیێڤ تەمەن ٤٣ ساڵ، یاریزانی تۆپی پێی سۆڤیەت و [[تورکمانستان]] . &lt;ref&gt;[https://www.sports.kz/news/byivshiy-futbolist-klubov-kpl-umer-v43goda Бывший футболист клубов КПЛ умер в 43 года] {{Ru icon}} {{Webarchive}}&lt;/ref&gt;
* کارل فایفەر, تەمەن ٩٤ ساڵ، ڕۆژنامەنووسی نەمسایی . &lt;ref&gt;[https://www.ruhrbarone.de/karl-pfeifer-ist-tot/216321/ Karl Pfeifer ist tot] {{De icon}} {{Webarchive}}&lt;/ref&gt;
* ئۆین ڕۆزمان تەمەن ٨٦ ساڵ، سینەماکاری ئەمریکی . &lt;ref&gt;[https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/owen-roizman-dead-french-connection-exorcist-1235293000/ Owen Roizman, Cinematographer on ‘The French Connection’ and ‘The Exorcist,’ Dies at 86] {{Webarchive}}&lt;/ref&gt;

=== ٥ ===
* ئێرنێستۆ کاستانو تەمەن ٨٣ ساڵ، یاریزانی تۆپی پێی [[ئیتالیایی|ئیتاڵی]] . &lt;ref&gt;[https://www.juventusnews24.com/morto-castano-juve-lutto-scomparsa-ex-capitano/ Morto Castano, mondo Juve in lutto: se ne va il capitano dello Scudetto ’67] {{It icon}} {{Webarchive}}&lt;/ref&gt;
* نەیت کۆلبێرت تەمەن ٧٦ ساڵ، یاریزانی بیسبۆڵی ئەمریکی. &lt;ref&gt;[https://www.mlb.com/news/nate-colbert-dies Padres great Nate Colbert dies at 76] {{Webarchive}}&lt;/ref&gt;
* ڕوسیل پیرس تەمەن ٧٥ ساڵ، سیاسەتمەداری ئەمریکی . &lt;ref&gt;[https://ktar.com/story/5404463/former-arizona-state-sen-russell-pearce-sb1070-sponsor-dies-at-75/ Former Arizona state Sen. Russell Pearce, SB 1070 sponsor, dies at 75] {{Webarchive}}&lt;/ref&gt;
* ئێرل بوون, تەمەن ٨١ ساڵ، ئەکتەری ئەمریکی . &lt;ref&gt;[https://variety.com/2023/film/news/earl-boen-the-terminator-actor-dies-1235480866/ Earl Boen, Actor in ‘The Terminator’ Movies, Dies at 81] {{Webarchive}}&lt;/ref&gt;
* مایکل سنۆ, تەمەن ٩٤ ساڵ، هونەرمەندی کەنەدی . &lt;ref&gt;[https://artreview.com/michael-snow-filmmaker-and-musician-1928-2023/ Michael Snow, filmmaker and musician, 1928-2023] {{Webarchive}}&lt;/ref&gt;

=== ٤ ===
* فرانک کامیرۆن, تەمەن ٩٠ ساڵ، یاریزانی کریکێتی نیوزلەندا (مردنی لەم بەروارەدا ڕاگەیەندرا). &lt;ref&gt;[https://www.stuff.c

== بەستەری دەرەکی ==

* [https://www.theguardian.com/tone/obituaries ''ڕۆژنامەی گاردیانی'' بەریتانی (بەریتانیا) کۆچی دوایی]
* [https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/ ''ڕۆژنامەی تەلەگراف'' (بەریتانیا) نامەی مردن]
* [http://www.chicagotribune.com/news/obituaries/ کتێبی مردن، ''شیکاگۆ تریبیون'']
* [https://latimes.com/news/obituaries/ کتێبی مردن، ''لۆس ئەنجلۆس تایمز'']
* [https://www.nytimes.com/pages/obituaries/index.html ''نیویۆرک تایمز'', مردنی]
* [https://www.washingtonpost.com/national/obituaries/ ''ڕۆژنامەی واشنتۆن پۆست'']
* [http://www.smh.com.au/obituaries ''ڕۆژنامەی سیدنی مۆرنینگ هیرالد'' (ئۆسترالیا) نامەی مردن]

== سەرچاوەکان ==
{{Reflist|٢}}


{{مردنەکان بەپێی مانگ و ساڵ}}
{{پۆلی کۆمنز|2023 deaths}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|مێژوو|دەیەی ٢٠٢٠|کات}}

[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٣]]</text>
      <sha1>3u2v6138374pa4sz4ml53je84ttfyui</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580700</id>
      <parentid>1580699</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T02:54:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <origin>1580700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55902" sha1="trpwy1gc506v18uqhpy7baqk7vyanxy" xml:space="preserve">ئەم مردووانەی خوارەوە کەسە بەناوبانگەکانە کە لە ٢٠٢٣دا مردوون. نموونەی تۆمارکردنی ڕاپۆرتی زانیارییەکان وەک ئەم زنجیرەیەی خوارەوەیە:

* ناو، تەمەن، وڵاتی ھاونیشتیمانی (لە لەدایکبوون)، بەدوایدا [[نەتەوە]] (ئەگەر بەسوودبێت)، ئەو بابەتەی کە پێی ناسرابوو، ھۆکاری مردن (ئەگەر زاندرا)، و سەرچاوە.

== کانوونی یەکەم ==
* [[عەباس جەلیلیان (گۆرانیبێژ)|عەباس جەلیلیان]]، ؟ ساڵ، گۆرانیبێژی کورد، بەساڵاچوویی.&lt;ref name=&quot;ستارەی سوبح ۱&quot;&gt;[http://www.setaresobh.ir/fa/main/detail/106720/ ڕۆژنامەی ستارەی سوبح: ''کۆچی دواییی عەباس جەلیلیان، ھونەرمەندی مۆسیقا''، نووسراو لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣؛]{{بەستەری مردوو|url=http://www.setaresobh.ir/fa/main/detail/106720/ |date=نیسانی ٢٠٢٦ }} سەردان لە ١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ئارمانی میللی ۱&quot;&gt;[https://www.armanmeli.ir/fa/tiny/news-1083153 ڕۆژنامەی ئارمانی میللی: ''عەباس جەلیلیان ھونەرمەندی مۆسیقا کۆچی دوایی کرد''، نووسراو لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣؛] سەردان لە ١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣.&lt;/ref&gt;

=== ٢٣ ===
* [[مەنسوور کەریمیان]]، ٣٩ ساڵ، دەرھێنەر و کامێرامان، کوژران لە بۆردوومانی فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکانی تورکیا بۆ سەر ڕۆژاوای کوردستان.&lt;ref name=&quot;فرات ٤&quot;&gt;[https://anfkirmancki.com/rojawan-sUrIye/herisane-dewleta-tirke-de-direktor-kerimyan-sehid-bi-37184 ئاژانسی ھەواڵی فرات: ''دەرھێنەر کەریمیان لە ھێرشی تورکیا شەھید کرا'' (بە زازاکی)، نووسراو لە ٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١؛] سەردان لە ٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣.&lt;/ref&gt;

== تشرینی دووەم ==
=== ٢٦ ===
* [[تاھیر خەلیلی]]، تەمەن ٦٧ ساڵ، گۆرانیبێژ و پێشمەرگەی دیرین، بەساڵاچوویی.&lt;ref name=&quot;فرات ٣&quot;&gt;[https://anfsorani.com/هۆرامی/hwnrmnd-tahyry-khlyly-khkww-wrkwtww-kwrsany-kchy-dmaynsh-krd-46729 ئاژانسی ھەواڵی فرات: ''ھونەرمەند تاھیری خەلیلی خەڵکوو وەرکەوتوو کورڎسانی کۊچی دماینش کەرد'' (بە ھۆرامی)، نووسراو لە ٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣؛] سەردان لە ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣.&lt;/ref&gt;

== تشرینی یەکەم ==
=== ٢٨ ===
* [[ئارمیتا گەڕاوەن]]، تەمەن ١٧ ساڵ، کچی قوتابیی کورد، لێدان لەلایەن حیجابپارێزانی کۆماری ئیسلامیی ئێران.&lt;ref name=&quot;ڕۆژنیوز ٢&quot;&gt;[https://rojnews.news/?p=398819 ڕۆژنیوز: ''ھاوشێوەی ژینا ئەمینی ئارمیتا گەراوەندیش شەھید بوو'' (بە سۆرانی)، نووسراو لە ٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣؛] سەردان لە ٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;فرات ٢&quot;&gt;[https://anfsorani.com/هۆرامی/yarmyta-grawnd-gyansh-j-dsda-45802 ئاژانسی ھەواڵی فرات: ''ئارمیتا گراوەندە گیانش جە دەسدا'' (بە ھۆرامی)، نووسراو لە ١٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٣؛] سەردان لە ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣.&lt;/ref&gt;

== ئەیلوول ==
=== ٥ ===
* [[جەلال زەنگابادی]]، تەمەن ٧٢ ساڵ، شاعێر، نووسەر، توێژێنەر و وەرگێڕی کورد، جەڵتەی مێشک.&lt;ref name=&quot;زووم ۱&quot;&gt;[https://zoomnews.info/24169/ زوومنیوز: ''ئەو نووسەرەی لەپێناو نان و دەرماندا کتێبخانەکەی دەفرۆشت کۆچی دوایی کرد'' (کورمانجیی ناوەندی)، نووسراو لە ٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٣؛] سەردان لە ١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣.&lt;/ref&gt;

=== ١٢ ===
* [[بەیتۆجان]]، تەمەن ٦٨ ساڵ، گۆرانیبێژی کورد و زیندانیی سیاسیی پێشوو، شێرپەنجە.&lt;ref name=&quot;ڕۆژنیوز ۱&quot;&gt;[https://rojnews.news/?p=386723 ڕۆژنیوز: ''ھونەرمەندی گەورەی کورد بەیتۆجان کۆچی دوایی کرد'' (کورمانجیی ناوەندی)، نووسراو لە ١٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٣؛] سەردان لە ١٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٣.&lt;/ref&gt;

=== ١٨ ===
* [[دەنیز ھێڤی]]، تەمەن ؟ ساڵ، سیاسەتوانی کورد و بەرپرسی ئیداریی [[کۆنگرەی نەتەوەیی کوردستان]] (کەنەکە)، تیرۆر.&lt;ref name=&quot;فرات ۱&quot;&gt;[https://anfsorani.com/ڕۆژانە/b-chk-hrshkray-sr-bargay-knk-l-hwlr-44498 ئاژانسی ھەواڵی فرات: ''لە ھێرشی سەر نوێنەرایەتی کەنەکە، کەسێک شەھید بوو- نوێکراوەتەوە'' (بە سۆرانی)، نووسراو لە ١٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٣؛] سەردان لە ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣.&lt;/ref&gt; 

== ئاب ==
=== ٢٢ ===
* [[ئیبراھیم گوڵستان]]، تەمەن ١٠١ ساڵ، نووسەر و دەرھێنەری فارسی ئێرانی، بەساڵاچوویی.&lt;ref name=&quot;بی‌بی‌سیی فارسی ۱&quot;&gt;[https://www.bbc.com/persian/iran-66578117 بی‌بی‌سیی فارسی: ''ئیبراھیم گوڵستان کۆچی دوایی کرد'' (فارسی)، نووسراو لە ٢٣ی ئابی ٢٠٢٣؛] سەردان لە ١٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٣.&lt;/ref&gt;

== تەممووز ==

== حوزەیران ==
=== ٤ ===
* [[مەنسوورە سەگوەند]]، تەمەن ١٧/١٨ ساڵ، ناڕازیی ئێرانی و ئەندامی پێشووی [[فەرماندەییی جێبەجێکردنی یاسای کۆماری ئیسلامیی ئێران|پۆلیس]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=منصوره سگوند پیش از مرگ و در حمایت از وریا: «جوری زندگی کنیم که ناممان با جسم ما خاک نشود»|ناونیشان=https://www.iranintl.com/202306056725|بڵاوکەرەوە=ایران اینترنشنال|زمان=fa}}&lt;/ref&gt;

== ئایار ==
=== ١ ===
* ئەحمەد عەرەب، تەمەن ٨٩ ساڵ، یاریزانی تۆپی پێی [[جەزائیری]] .&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=France|یەکەم=Centre|ڕێکەوت=٦ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Football - Ancien joueur du Limoges FC et de l'ESA Brive, Ahmed Arab est décédé|ناونیشان=https://www.lamontagne.fr/limoges-87000/sports/ancien-joueur-du-limoges-fc-et-de-l-esa-brive-ahmed-arab-est-decede_14272742/|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.lamontagne.fr}}&lt;/ref&gt;

* ئیرما سێرانۆ، تەمەن ٨٩ ساڵ، ئەکتەری مەکسیکی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Murió Irma Serrano a los 89 años de edad|ناونیشان=https://www.infobae.com/mexico/2023/03/01/murio-irma-serrano-a-los-89-anos-de-edad/|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=infobae|زمان=es-ES}}&lt;/ref&gt;

=== ٢ ===

=== ٣ ===
* هێرۆشی ئیمای، تەمەن ٨١ ساڵ، سیاسەتمەداری ژاپۆنی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=元衆院議員の今井宏氏死去 {{!}} {{!}} 全国のニュース|ناونیشان=https://www.saga-s.co.jp/articles/-/998915|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=佐賀新聞|زمان=ja|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230303182217/https://www.saga-s.co.jp/articles/-/998915|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
* تۆم سایزمۆر، تەمەن ٦١ ساڵ، ئەکتەری ئەمریکی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Tom Sizemore Dead at 61|ناونیشان=https://www.tmz.com/2023/03/03/tom-sizemore-actor-dead-dies/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=TMZ|زمان=en}}&lt;/ref&gt;
* کێنزابورۆ ئۆی تەمەن ٨٨ ساڵ، ڕۆماننووس و نووسەری ژاپۆنی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Shimbun|یەکەم=The Yomiuri|ڕێکەوت=١٣ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Nobel Laureate Kenzaburo Oe Dies at 88|ناونیشان=https://japannews.yomiuri.co.jp/society/obituaries/20230313-97010/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=japannews.yomiuri.co.jp|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

=== ٤ ===
* یارۆسلاڤا پلاڤیوک، تەمەن ٩٦ ساڵ، چالاکوانی مافی ژنانی ئۆکراینی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=У Канаді померла дружина останнього президента УНР Плав'юка|ناونیشان=https://www.ukrinform.ua/rubric-society/3678096-u-kanadi-pomerla-druzina-ostannogo-prezidenta-unr-plavuka.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.ukrinform.ua|زمان=uk}}&lt;/ref&gt;
* لیۆ ستێرکێس تەمەن ٨٦ ساڵ، پاسکیلسواری بەلجیکی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Olympedia – Leo Sterckx|ناونیشان=https://www.olympedia.org/athletes/16697|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.olympedia.org}}&lt;/ref&gt;
* هاینز باومان، تەمەن ٩٥ ساڵ، ئەکتەری ئەڵمانی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Heinz Baumann ist tot: Krimi-Ikone wurde 95 Jahre alt|ناونیشان=https://www.bild.de/unterhaltung/leute/leute/krimi-ikone-heinz-baumann-ist-tot-er-wurde-95-jahre-alt-83127756.bild.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=bild.de|زمان=de}}&lt;/ref&gt;
* دۆناڵد سنایدەر، تەمەن ٧١ ساڵ، سیاسەتمەداری ئەمریکی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Donald Snyder Obituary (1951 - 2023) - Fogelsville, PA - Morning Call|ناونیشان=https://www.legacy.com/us/obituaries/mcall/name/donald-snyder-obituary?id=49492177|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=Legacy.com}}&lt;/ref&gt;
* [[ئەحمەد خەلیلیفەرد]]، تەمەن ٦٣ ساڵ، شێوەکار و پەیکەرسازی کورد.&lt;ref name=&quot;ھاژە ١&quot;&gt;[http://haje.ir/newsdetails.aspx?itemid=19952 ھاژە: ''«ئەحمەد خەلیلی‌فەرد» ھونەرمەندی شێوەکاری کورد کۆچی دوایی کرد'' (بە سۆرانی)، نووسراو لە ٤ی ئایاری ٢٠٢٣؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240427223647/http://haje.ir/newsdetails.aspx?itemid=19952 |date=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٤ }} سەردان لە ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٤.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ئیسنا ١&quot;&gt;[http://isna.ir/xdNNPY ئاژانسی ھەواڵنێریی خوێندکارانی ئێران (ئیسنا): ''«ئەحمەد خەلیلی‌فەرد» کۆچی دوایی کرد'' (بە فارسی)، نووسراو لە ٤ی ئایاری ٢٠٢٣؛] سەردان لە ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٤.&lt;/ref&gt;

=== ٥ ===

* شەریفە فەدل تەمەن ٨٤ ساڵ، گۆرانیبێژی میسری.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=وفاة المطربة المصرية شريفة فاضل|ناونیشان=https://www.skynewsarabia.com/varieties/1602495-%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B7%D8%B1%D8%A8%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B5%D8%B1%D9%8A%D8%A9-%D8%B4%D8%B1%D9%8A%D9%81%D8%A9-%D9%81%D8%A7%D8%B6%D9%84|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=سكاي نيوز عربية|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;
* ئالان جەی تەمەن ٩١ ساڵ، شمشێربازی بەریتانی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Olympedia – Allan Jay|ناونیشان=https://www.olympedia.org/athletes/22153|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.olympedia.org}}&lt;/ref&gt;

=== ٦ ===

* جۆرجینا بایر، تەمەن ٦٥ ساڵ، سیاسەتمەداری نیوزلەندا.
* عەبدولڕەحمان ئەنساری تەمەن ٨٧ ساڵ، شوێنەوارناس و مێژوونووسی سعودیە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=عكاظ on Twitter: &quot;انتقل إلى رحمة الله تعالى، اليوم (الإثنين)، أستاذ التاريخ القديم والآثار أ.د.عبدالرحمن الطيب الأنصاري، أحد أوائل عمداء كلية العلوم الإنسانية والاجتماعية الأداب سابقا، بجامعة الملك سعود. #عكاظ #ان_تكون_اولا https://t.co/3SlA4INXWI https://t.co/FCQjDPLfqh&quot; / Twitter|ناونیشان=https://twitter.com/OKAZ_online/status/1632708982019174405|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230306130514/https://twitter.com/OKAZ_online/status/1632708982019174405|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

=== ٧ ===

* ئیبتیسام عەبدوڵڵا، تەمەن ٨٠ ساڵ، ڕۆماننووسی عێراقی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوە|دوایین=Moinzadeh|یەکەم=Mehdi|سەردێڕ=YOUTOPIA/ABOUT:BLANK|ڕێکەوت=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.1515/9783839439555-025|ئیش=In Zukunft!|پەڕەکان=٢٨٧–٣٠٢|بڵاوکەرەوە=transcript Verlag|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;
* تۆم لۆڤ تەمەن ٨٥ ساڵ، بازرگانی ئەمریکی.
* پات مەککۆرمیک تەمەن ٩٢ ساڵ، مەلەوانی ئەمریکی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Olympedia – Pat McCormick|ناونیشان=https://www.olympedia.org/athletes/51112|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.olympedia.org}}&lt;/ref&gt;

=== ٨ ===

* جیان مارکۆ کالێری تەمەن ٨١ ساڵ، یاریزانی تۆپی پێی ئیتاڵی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=È morto Calleri, l'ex presidente della Lazio: lutto nel calcio|ناونیشان=https://corrieredellosport.it/news/calcio/serie-a/lazio/2023/03/08-104558477/e_morto_calleri_l_ex_presidente_della_lazio_lutto_nel_calcio|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=corrieredellosport.it|زمان=it}}&lt;/ref&gt;
* بێرتۆن گۆردۆن، تەمەن ١٠٠ ساڵ، دەرهێنەری فیلم و سیناریۆنووسی ئەمریکی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Murphy|یەکەم=J. Kim|ڕێکەوت=٩ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Bert I. Gordon, Cult Filmmaker Behind ‘The Food of the Gods’ and ‘Empire of the Ants,’ Dies at 100|ناونیشان=https://variety.com/2023/film/obituaries-people-news/bert-i-gordon-dead-village-of-the-giants-1235547694/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=Variety|زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== ٩ ===

* ساتیش کاوشیک، تەمەن ٦٦ ساڵ، ئەکتەری هیندی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Actor Satish Kaushik death and funeral Live Updates: Kartik Aaryan remembers Kaushik as ‘best landlord’ during his struggle days; Anupam Kher inconsolable|ناونیشان=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/satish-kaushik-death-funeral-live-updates-bollywood-condoles-shocking-death-8486225/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=The Indian Express|زمان=en}}&lt;/ref&gt;
* ڕۆبێرت بلەیک تەمەن ٨٩ ساڵ، ئەکتەری ئەمریکی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Haring|یەکەم=Bruce|ڕێکەوت=١٠ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Robert Blake Dies: Actor In ‘Baretta’ And ‘In Cold Blood’ Was 89, Beat Real-Life Murder Rap|ناونیشان=https://deadline.com/2023/03/robert-blake-dead-actor-in-baretta-in-cold-blood-was-89-beat-real-life-murder-rap-1235284339/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=Deadline|زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;
* ڕۆلاند کاسترۆ، تەمەن ٨٢ ساڵ، تەلارساز و چالاکی سیاسی فەرەنسی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Roland Castro, architecte et figure de Mai 68, est mort|ناونیشان=https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2023/03/10/roland-castro-architecte-et-figure-de-mai-68-est-mort_6164868_3382.html|newspaper=Le Monde.fr|ڕێکەوت=١٠ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|زمان=fr}}&lt;/ref&gt;
* ئۆتیس تایلۆر تەمەن ٨٠ ساڵ، یاریزانی تۆپی پێی ئەمریکی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Longtime Chiefs wide receiver Otis Taylor dies at age 80|ناونیشان=https://apnews.com/article/chiefs-otis-taylor-death-c1376638958f3afc1d43c79b7584db57|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=AP NEWS|زمان=en}}&lt;/ref&gt;
* سێباستیان ڕۆبەرتس، تەمەن ٦٩ ساڵ، فەرماندەی سەربازی بەریتانیا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Major-General Sir Sebastian Roberts, honorary Colonel of Irish Guards loved by brother officers for his irrepressible bonhomie – obituary|ناونیشان=https://www.msn.com/en-gb/news/uknews/major-general-sir-sebastian-roberts-honorary-colonel-of-irish-guards-loved-by-brother-officers-for-his-irrepressible-bonhomie-%E2%80%93-obituary/ar-AA18IhFH|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=MSN|زمان=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== ١٠ ===

* دیک هێلی تەمەن ٨٥ ساڵ، یاریزانی تۆپی پێی ئەمریکی.
* تۆنگۆ دۆمبیا تەمەن ٦٥ ساڵ، گۆرانیبێژ و ئاوازدانەر و وەرزشکاری پیرۆی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=GrupoRPP|ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Falleció el cantante Abelardo Gutiérrez 'Tongo' a los 65 años|ناونیشان=https://rpp.pe/lima/actualidad/fallecio-el-cantante-abelardo-gutierrez-tongo-noticia-1471916|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=RPP|زمان=es|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230317031356/https://rpp.pe/lima/actualidad/fallecio-el-cantante-abelardo-gutierrez-tongo-noticia-1471916|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
* یانوس وایس، تەمەن ٧٤ ساڵ، ڕۆژنامەنووسی پۆڵەندی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Janusz Weiss nie żyje. Dziennikarz zmarł w wieku 74 lat - GazetaPrawna.pl|ناونیشان=https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/kraj/artykuly/8679188,janusz-weiss-nie-zyje.html.amp|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.gazetaprawna.pl}}&lt;/ref&gt;

=== ١١ ===

* هاری گرانت، تەمەن ٩٥ ساڵ، یاریزان و ڕاهێنەری تۆپی پێی ئەمریکی کەنەدی و ئەمریکییە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Hall of Fame Vikings coach Grant dies at age 95|ناونیشان=https://www.espn.com/nfl/story/_/id/35835975/bud-grant-led-vikings-4-super-bowls-hof-career-dies|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=ESPN.com|زمان=en}}&lt;/ref&gt;
* جۆن جەیکس تەمەن ٩٠ ساڵ، ڕۆماننووس و نووسەری ئەمریکی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=John Jakes, Who Hit the Jackpot With Historical Novels, Dies at 90|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2023/03/14/books/john-jakes-dead.html|newspaper=The New York Times|ڕێکەوت=١٤ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|issn=0362-4331|زمان=en-US|یەکەم=Robert D.|دوایین=McFadden}}&lt;/ref&gt;

=== ١٢ ===

* دیک فۆسبێری تەمەن ٧٦ ساڵ، وەرزشکاری ئەمریکی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Dickinson|یەکەم=Marley|ڕێکەوت=١٣ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Olympic high jump legend Dick Fosbury has died at 76|ناونیشان=https://runningmagazine.ca/the-scene/olympic-high-jump-legend-dick-fosbury-dead-at-76/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=Canadian Running Magazine|زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;
* ڕودێل ئۆبرێگا، تەمەن ٥٧ ساڵ، بۆکسێنەری ڕۆمانی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=A murit Rudel Obreja! Fostul boxer și președinte al federației s-a stins la 57 de ani|ناونیشان=https://adevarul.ro/stiri-interne/evenimente/a-murit-rudel-obreja-fostul-boxer-si-presedinte-2249401.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=adevarul.ro|زمان=ro}}&lt;/ref&gt;

=== ١٣ ===

* سالم مەرەوان، تەمەن ٦٤ ساڵ، یاریزانی تۆپی پێی سعودیە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=الموت يغيب سالم مروان حارس المنتخب السعودي ونادي النصر|ناونیشان=https://www.alarabiya.net/saudi-today/2023/03/14/%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D8%AA-%D9%8A%D8%AE%D8%B7%D9%81-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%AD%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF%D9%8A-%D9%88%D9%86%D8%A7%D8%AF%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B5%D8%B1-|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=العربية|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;
* ئالان جۆنز، تەمەن ٧٧ ساڵ، یاریزانی تۆپی پێی وێڵزی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Tributes paid to Hereford United Giantkiller who has died|ناونیشان=https://www.herefordtimes.com/sport/23382377.tributes-paid-former-hereford-united-player-alan-jones/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=Hereford Times|زمان=en}}&lt;/ref&gt;
* محەمەد سەعید تەمەن ٩٣ ساڵ، ڕۆماننووس و ڕۆژنامەنووسی ئوردنی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=الموت يغيب الأديب الأردني محمد الجنيدي {{!}} الثقافة {{!}} وكالة عمون الاخبارية|ناونیشان=https://www.ammonnews.net/article/752259|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230314201529/https://www.ammonnews.net/article/752259|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

=== ١٤ ===

* بۆبی کاڵدوێڵ، تەمەن ٧١ ساڵ، گۆرانیبێژ و گۆرانیبێژ و ئاوازدانەری ئەمریکی.
* ڕیچارد ڤاگنەر، تەمەن ٧٠ ساڵ، ڕۆماننووسی ئەڵمانی لەدایکبووی ڕۆمانیا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Quer zwischen Ost und West: Zum Tod des Schriftstellers Richard Wagner|ناونیشان=https://www.tagesspiegel.de/kultur/quer-zwischen-ost-und-west-zum-tod-des-schriftstellers-richard-wagner-9499919.html|newspaper=Der Tagesspiegel Online|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|issn=1865-2263|زمان=de-DE}}&lt;/ref&gt;

=== ١٥ ===

* ڕۆناڵد ڕایس تەمەن ٧٧ ساڵ، سیاسەتمەداری ئەمریکی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Senator Ronald L. Rice has Died|ناونیشان=https://www.insidernj.com/senator-rice-died/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=Insider NJ|زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;
* تۆماس ڤاگنەر تەمەن ٤٦ ساڵ، یاریزانی تۆپی پێی نەمسایی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Thomas Wagner ist tot: Große Trauer um &quot;Schutti!&quot; Bundesligaspieler mit 46 Jahren gestorben|ناونیشان=https://www.news.de/sport/856798872/thomas-wagner-ist-tot-todesursache-unklar-bundesliga-fussballspieler-sv-mattersburg-mit-46-jahren-gestorben/1/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=News.de|زمان=de}}&lt;/ref&gt;

=== ١٦ ===

* عەبدوڵڵا وەلید تەمەن ٧٤ ساڵ، ئەکتەری بەحرەینی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=وفاة الفنان البحريني عبدالله وليد|ناونیشان=https://www.eremnews.com/entertainment/arts-celebrities/6gqdfdpluy|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230316095912/https://www.eremnews.com/entertainment/arts-celebrities/6gqdfdpluy|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;
* پیتەر هاردی تەمەن ٦٦ ساڵ، ئەکتەری ئوسترالی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=وفاة الفنان البحريني عبدالله وليد|ناونیشان=https://www.eremnews.com/entertainment/arts-celebrities/6gqdfdpluy|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230316095912/https://www.eremnews.com/entertainment/arts-celebrities/6gqdfdpluy|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

=== ١٧ ===

* لانس ڕێدیک، تەمەن ٦٠ ساڵ، ئەکتەری ئەمریکی.

=== ١٨ ===

* پاکا پاڤولا، تەمەن ٨٩ ساڵ، سیاسەتمەداری فینلەندی.

=== ١٩ ===

* ڕالف ڕۆبەرتس تەمەن ٨٧ ساڵ، یەختسوارێکی نیوزلەندا.

=== ٢٠ ===

* عەبدولڕەحمان مەجید ئەلروبەیعی تەمەن ٨٣ ساڵ، نووسەری عێراقی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=وفاة الكاتب العراقي عبد الرحمن مجيد الربيعى بعد رحلة مع المرض|ناونیشان=https://www.youm7.com/story/2023/3/20/وفاة-الكاتب-العراقي-عبد-الرحمن-مجيد-الربيعى-بعد-رحلة-مع/6121961|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=اليوم السابع|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;
* ئانیتا تالۆگ تەمەن ٨٥ ساڵ، خانمە ئەکتەر و گۆرانیبێژی نەرویژی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=NTB|یەکەم=Foto: Ivar Aaserud /|ڕێکەوت=٢١ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Anita Thallaug er død|ناونیشان=https://www.vg.no/i/rlVWLR|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.vg.no|زمان=nb}}&lt;/ref&gt;

=== ٢١ ===

* پیتەر وێرنەر تەمەن ٧٦ ساڵ، دەرهێنەری فیلم و تەلەفزیۆنی ئەمریکی.

=== ٢٢ ===

* ڕێبێکا جۆنز، تەمەن ٦٥ ساڵ، ئەکتەری مەکسیکی.

== نیسان ==

== ئازار ==

== شوبات ==

== كانوونى دووەم ==
=== ٣١ ===
* ئالان هێرس، تەمەن ٧٧ ساڵ، سیاسەتمەداری بەریتانی، پەرلەمانتار (١٩٩٧-٢٠٠٥).&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ='He was kind, gentle and respected': Tributes paid to former Southend councillor|ناونیشان=https://www.echo-news.co.uk/news/23297012.tributes-former-southend-councillor-alan-hurst/|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=Echo|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

=== ٣٠ ===
* چارلی لوبێت، تەمەن ٧٧ ساڵ، یاریزانی تۆپی پێی فەرەنسی .&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=rédaction|یەکەم=La|ڕێکەوت=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Légende de l'OGC Nice et de l'AS Cannes, Charly Loubet est mort brutalement|ناونیشان=https://www.nicematin.com/football/legende-de-logc-nice-et-de-las-cannes-charly-loubet-est-mort-brutalement-824809|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=Nice-Matin|زمان=fr}}&lt;/ref&gt;

=== ٢٩ ===
* گابرێل تاکینۆ، تەمەن ٨٨ ساڵ، پیانۆژەنی کلاسیکی فەرەنسی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Lopez|یەکەم=Louis-Valentin|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Le grand pianiste Gabriel Tacchino, disciple de Poulenc, s'est éteint|ناونیشان=https://www.radiofrance.fr/francemusique/le-grand-pianiste-gabriel-tacchino-disciple-de-poulenc-s-est-eteint-5530458|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=France Musique|زمان=fr}}&lt;/ref&gt;

=== ٢٨ ===
* نەزیر عەزەمەت، تەمەن ٩٣ ساڵ، نووسەر و شاعیری سوری.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=sami|سەردێڕ=وفاة الأديب والشاعر السوري نذير العظمة عن عمر ناهز 93 عاماً|ناونیشان=https://www.sana.sy/?p=1826682|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=S A N A|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;

=== ٢٧ ===
* شەهید ئیسلام، تەمەن ٦٥ ساڵ، سیاسەتمەداری بەنگلادیشی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Former Narail-2 MP Mufti Shahidul Islam passes away|ناونیشان=https://unb.com.bd/category/Bangladesh/former-narail-2-mp-mufti-shahidul-islam-passes-away/109080|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=unb.com.bd}}&lt;/ref&gt;
* رەجائی فاید، تەمەن ٨٠ ساڵ، نووسەر و لێکۆڵینڤانی میسری و سەرۆکی ناوەندی میسری بۆ لێکۆڵینەوە کوردییەکان&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=وفاة رجائي فايد رئيس المركز المصري للدراسات والبحوث الكردية وعضو اللج|ناونیشان=https://rojnews.news/ar/%d8%a7%d9%84%d8%b4%d8%b1%d9%82-%d8%a7%d9%84%d8%a3%d9%88%d8%b3%d8%b7/%d9%88%d9%81%d8%a7%d8%a9-%d8%b1%d8%ac%d8%a7%d8%a6%d9%8a-%d9%81%d8%a7%d9%8a%d8%af-%d8%b1%d8%a6%d9%8a%d8%b3-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b1%d9%83%d8%b2-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b5%d8%b1%d9%8a-%d9%84%d9%84%d8%af/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=العربية - Rojnews.news|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230128203555/https://rojnews.news/ar/%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%B1%D9%82-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%88%D8%B3%D8%B7/%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%A9-%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D8%A6%D9%8A-%D9%81%D8%A7%D9%8A%D8%AF-%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B1%D9%83%D8%B2-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B5%D8%B1%D9%8A-%D9%84%D9%84%D8%AF/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

=== ٢٦ ===
* گاری پیتێرز تەمەن ٨٥ ساڵ، یاریزانی بیسبۆڵی ئەمریکی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Longtime Final Four broadcaster Packer dies at 82|ناونیشان=https://www.espn.com/mens-college-basketball/story/_/id/35535286/billy-packer-82-long-final-four-basketball-analyst-dies|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=ESPN.com|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

=== ٢٥ ===
* نوح کوان تەمەن ٥٥ ساڵ، دەرهێنەری هونەری کەنەدی&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Pedersen|یەکەم=Erik|دوایین٢=Pedersen|یەکەم٢=Erik|ڕێکەوت=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Noah Cowan Dies: Former Toronto Film Festival Co-Director, Indie Distributor &amp; SFFILM Exec Was 55|ناونیشان=https://deadline.com/2023/01/noah-cowan-dead-toronto-film-festival-director-sffilm-1235241760/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Deadline|زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;
* خەدیجە ئەسعەد تەمەن ٧١ ساڵ، ئەکتەری مەغریبی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=بطلة &quot;لالة فاطمة&quot;.. وفاة الممثلة المغربية خديجة أسد {{!}} الحرة|ناونیشان=https://www.alhurra.com/varieties/2023/01/26/%D8%A8%D8%B7%D9%84%D8%A9-%D9%84%D8%A7%D9%84%D8%A9-%D9%81%D8%A7%D8%B7%D9%85%D8%A9-%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%85%D8%AB%D9%84%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%BA%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D8%AE%D8%AF%D9%8A%D8%AC%D8%A9-%D8%A3%D8%B3%D8%AF|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.alhurra.com|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230126024707/https://www.alhurra.com/varieties/2023/01/26/%D8%A8%D8%B7%D9%84%D8%A9-%D9%84%D8%A7%D9%84%D8%A9-%D9%81%D8%A7%D8%B7%D9%85%D8%A9-%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%85%D8%AB%D9%84%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%BA%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D8%AE%D8%AF%D9%8A%D8%AC%D8%A9-%D8%A3%D8%B3%D8%AF|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

=== ٢٤ ===
* لانس کێروین، تەمەن ٦٢ ساڵ، ئەکتەری ئەمریکی&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Lance Kerwin, Star of '70s Coming-of-Age Series 'James at 16,' Dies at 62|ناونیشان=https://extratv.com/2023/01/25/lance-kerwin-star-of-70s-coming-of-age-series-james-at-16-dies-at-62/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Extra|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

=== ٢٣ ===
* سامی شەرەف تەمەن ٩٣ ساڵ، ئەفسەری هەواڵگری و سیاسەتمەداری میسری.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=وفاة سامي شرف سكرتير الرئيس الراحل جمال عبد الناصر {{!}} المصري اليوم|ناونیشان=https://www.almasryalyoum.com/news/details/2800674|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.almasryalyoum.com|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;
* جۆرج کرابتری تەمەن ٧٨ ساڵ، زانای فیزیای ئەمریکی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=A Message from JCESR: In Memory of George Crabtree - Joint Center for Energy Storage Research|ناونیشان=https://www.jcesr.org/a-message-from-jcesr-in-memory-of-george-crabtree/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== ٢٢ ===
* حوسێن شەهابی تەمەن ٥٥ ساڵ، دەرهێنەر و بەرهەمهێنەری فیلمی ئێرانی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حسین شهابی درگذشت|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/85006636/حسین-شهابی-درگذشت/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.irna.ir}}&lt;/ref&gt;

=== ٢١ ===
* تیم بارلۆ، تەمەن ٨٧ ساڵ، ئەکتەری بەریتانی (لەم بەروارەدا مردنی ڕاگەیەندرا).&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Tim Barlow|ناونیشان=https://www.aveleyman.com/ActorCredit.aspx?ActorID=34623|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.aveleyman.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230121200332/https://www.aveleyman.com/ActorCredit.aspx?ActorID=34623|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

=== ٢٠ ===
* مایکل پاتش تەمەن ٦١ ساڵ، کەمانچەژەنی ئەمریکی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Violinist Michaela Paetsch (1961-2023), First American Woman to Record 24 Paganini Caprices|ناونیشان=https://www.violinist.com/blog/laurie/20231/29495/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Violinist.com|زمان=en-us}}&lt;/ref&gt;
* هاروناتا تەمەن ٦٩ ساڵ، سیاسەتمەداری ئەندەنوسیا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Besok, Mantan Bupati Lahat H Harunata Dimakamkan|ناونیشان=https://lahatpos.disway.id/read/639211/besok-mantan-bupati-lahat-h-harunata-dimakamkan|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=lahatpos.disway.id|زمان=id}}&lt;/ref&gt;
* تێد بێڵ تەمەن ٧٦ ساڵ، نووسەری ئەمریکی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Theodore Bell Obituary (2023) - Greenwich, CT - GreenwichTime|ناونیشان=https://www.legacy.com/us/obituaries/greenwichtime/name/theodore-bell-obituary?id=38975196|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Legacy.com}}&lt;/ref&gt;

=== ١٩ ===
* عەبدولغەنی ئەزهەری تەمەن ١٠١ ساڵ، زانای موسڵمانی هیندی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوە|دوایین=Moinzadeh|یەکەم=Mehdi|سەردێڕ=YOUTOPIA/ABOUT:BLANK|ڕێکەوت=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.1515/9783839439555-025|ئیش=In Zukunft!|پەڕەکان=٢٨٧–٣٠٢|بڵاوکەرەوە=transcript Verlag|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;
* سومیترا پێریس، تەمەن ٨٨ ساڵ، دەرهێنەری فیلم خەڵکی سریلانکا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Veteran Sri Lankan filmmaker Sumitra Peries passes away|ناونیشان=https://www.adaderana.lk/news/87716/veteran-sri-lankan-filmmaker-sumitra-peries-passes-away|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.adaderana.lk|زمان=en}}&lt;/ref&gt;
* نیلمان فۆکان جۆنیۆر، تەمەن ٨٩ ساڵ، شاعیری هیندی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=NEWS|یەکەم=NE NOW|ڕێکەوت=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Assam: Veteran Assamese poet Nilmani Phookan passes away at 89|ناونیشان=http://nenow.in/north-east-news/assam/assam-assamese-poet-nilmani-phookan-passes-away.html|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=NORTHEAST NOW|زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== ١٨ ===
* مارسێل زانینی تەمەن ٩٩ ساڵ، ژەنیاری جاز و گۆرانیبێژی فەرەنسی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Mort à 99 ans du musicien de jazz français Marcel Zanini|ناونیشان=https://www.lorientlejour.com/article/1324951/mort-a-99-ans-du-musicien-de-jazz-francais-marcel-zanini.html|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=L'Orient-Le Jour}}&lt;/ref&gt;
* ڤان کۆنر ، تەمەن ٥٥ ساڵ، گیتارژەنی ئەمریکی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Pedersen|یەکەم=Erik|دوایین٢=Pedersen|یەکەم٢=Erik|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Van Conner Dies: Screaming Trees Founding Bassist Was 55|ناونیشان=https://deadline.com/2023/01/van-conner-dead-screaming-trees-bassist-all-i-know-nearly-lost-you-1235226006/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Deadline|زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;
* مردنە دیارەکان رووداوی تێکشانی هێلیکۆپتەرە ئۆکرانیەکە لە باکووری شاری برۆڤاری لە هەرێمی کیێڤ:&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Times|یەکەم=The Moscow|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Ukraine Interior Minister Among 14 Killed in Helicopter Crash Near Kyiv|ناونیشان=https://www.themoscowtimes.com/2023/01/18/ukraine-interior-minister-among-14-killed-in-helicopter-crash-near-kyiv-a79972|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=The Moscow Times|زمان=en}}&lt;/ref&gt;
** یورا لوبکۆڤیچ، تەمەن ٣٣ ساڵ، دیپلۆماتکار
** دێنیس مۆناستیرسکی، تەمەن ٤٢ ساڵ، سیاسەتمەدار، وەزیری ناوخۆ (لە ساڵی ٢٠٢١ەوە) و پەرلەمانتار (٢٠١٩-٢٠٢١)
** یێڤگین ئێنین، تەمەن ٤٢ ساڵ، سیاسەتمەدار، بریکاری وەزیری ناوخۆ (لە ساڵی ٢٠٢١ەوە)

=== ١٧ ===
* مانیانە دۆیجاشڤیلی تەمەن ٧٥ ساڵ، پیانۆژەنی جۆرجیا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=ალია|دوایین٢=ალია|ڕێکەوت=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=პიანისტი მანანა დოიჯაშვილი გარდაიცვალა|ناونیشان=https://www.alia.ge/pianisti-manana-doijashvili-gardaitsvala/|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|زمان=ka-GE}}&lt;/ref&gt;

=== ١٦ ===
* جیم مۆلان، تەمەن ٧٢ ساڵ، سیاسەتمەداری ئوسترالی، سیناتۆر (٢٠١٧-٢٠١٩، لە ساڵی ٢٠١٩ەوە)، [[شێرپەنجە]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Liberal senator and retired major general Jim Molan dies at 72|ناونیشان=https://www.abc.net.au/news/2023-01-17/liberal-senator-jim-molan-dies-cancer/101861966|newspaper=ABC News|ڕێکەوت=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|زمان=en-AU}}&lt;/ref&gt;
* جینا لۆلۆبریگیدا، تەمەن ٩٥ ساڵ، ئەکتەری ئیتاڵی .&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Gina Lollobrigida, post WWII Italian film diva, dies at 95|ناونیشان=https://www.reuters.com/lifestyle/italian-actress-gina-lollobrigida-dies-95-ansa-2023-01-16/|newspaper=Reuters|ڕێکەوت=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|زمان=en|یەکەم=Philip|دوایین=Pullella}}&lt;/ref&gt;

=== ١٥ ===
* عومەر چاوشین، تەمەن ٨١، [[ھونەرمەند|هونەرمەند]] و [[شانۆ|شانۆکاری]] کورد، نەخۆشی.
* شادمان مەلا عەزیز سەحاف، تەمەن ٦٥ ساڵ  [[ئەکتەر|ئەکتەری]] بواری [[شانۆ]]، [[دراما]] و [[سینەما]]،نەخۆشی.

=== ١٤ ===
* عەلیرەزا ئەکبەری، تەمەن ٦١ ساڵ، سیاسەتمەداری ئێرانی-بەریتانی و سیخوڕی سزادراو، لەسێدارەدان بە هەڵواسین.(لەم بەروارەدا مردنی ڕاگەیەندرا)&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Alireza Akbari: Iran executes British-Iranian dual national|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-64273520|newspaper=BBC News|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|زمان=en-GB}}&lt;/ref&gt;
* لیو وێسترا، تەمەن ٤٠ ساڵ، پاسکیلسواری ئۆڵۆمپی هۆڵەندی ([[پایسکیلسواری لە ئۆڵۆمپیادی هاوینەی ٢٠١٢|٢٠١٢]])&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Lieuwe Westra (40) overleden|ناونیشان=https://www.wielerflits.nl/nieuws/lieuwe-westra-40-overleden/|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=WielerFlits|زمان=nl}}&lt;/ref&gt;

=== ١٣ ===
ڕێجیناڵد کۆڕێی ، تەمەن ٧٥ ساڵ، سیاسەتمەداری سریلانکا، سێ جار پەرلەمانتار، وەزیری سەرەکی پارێزگای ڕۆژئاوا (٢٠٠٠-٢٠٠٩) و حاکمی پارێزگای باکوور (٢٠١٦-٢٠١٨)، [[جەڵدەی دڵ]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Former minister Reginald Cooray passes away|ناونیشان=https://www.adaderana.lk/news/87548/former-minister-reginald-cooray-passes-away|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.adaderana.lk|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

=== ١٢ ===
شاراد یاداڤ، تەمەن ٧٥ ساڵ، سیاسەتمەداری هیندی، پەرلەمانتار (١٩٧٤-١٩٨٠، ١٩٨٦-٢٠١٧).&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Former Union Minister Sharad Yadav passes away; politicians pay tribute to socialist leader|ناونیشان=https://www.freepressjournal.in/india/former-union-minister-sharad-yadav-passes-away|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Free Press Journal|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

لیزا ماری پرێسلی تەمەن 54 ساڵ، گۆرانیبێژ و ئاوازدانەری ئەمریکی ، [[جەڵدەی دڵ]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Lisa Marie Presley, Daughter of Elvis and Priscilla, Dead at 54: 'The Most Strong and Loving Woman'|ناونیشان=https://people.com/music/lisa-marie-presley-dead-at-54/|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Peoplemag|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

جێری کۆتزی، تەمەن ٦٧ ساڵ، بۆکسێنەری ئەفریقای باشوور، پاڵەوانی کێشی قورس WBA (١٩٨٣-١٩٨٤)، شێرپەنجە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=https://www.timeslive.co.za/authors/david-isaacson|سەردێڕ=Former world heavyweight champion Gerrie Coetzee dies|ناونیشان=https://www.timeslive.co.za/sport/2023-01-12-former-world-heavyweight-champion-gerrie-coetzee-dies/|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=TimesLIVE|زمان=en-ZA}}&lt;/ref&gt;

دلوار حوسێن، تەمەن ٦٧ ساڵ، سیاسەتمەداری بەنگلادیشی، پەرلەمانتار (٢٠٠١-٢٠٠٦)، نەخۆشی گورچیلە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=প্রতিবেদক|یەکەم=নিজস্ব|سەردێڕ=সাবেক সংসদ সদস্য দেলোয়ার হোসেনের মৃত্যুতে বরগুনায় শোকের ছায়া|ناونیشان=https://www.prothomalo.com/bangladesh/district/esomfwd7q6|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Prothomalo|زمان=bn}}&lt;/ref&gt;

=== ١١ ===
* دۆمینگ لام، تەمەن ٩٦ ساڵ، ئاوازدانەری کلاسیکی هۆنگ کۆنگ لەدایکبووی ماکانی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=F|یەکەم=J.|ڕێکەوت=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Former Borough Park Businessman Dies in Thailand Motorcycle Crash|ناونیشان=https://vinnews.com/2023/01/11/former-borough-park-businessman-dies-in-thailand-motorcycle-crash/|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=VINnews|زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;
* تاتیانە پاتیز، تەمەن ٥٦ ساڵ، مۆدێل و ئەکتەری ئەڵمانی ، [[شێرپەنجەی مەمک]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Nast|یەکەم=Condé|ڕێکەوت=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Tatjana Patitz, One of the Original Supermodels, Has Died|ناونیشان=https://www.vogue.com/article/obituary-tatjana-patitz|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Vogue|زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;
* چارڵز وایت، تەمەن ٦٤ ساڵ، یاریزانی تۆپی پێی ئەمریکی ، شێرپەنجەی جگەر.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Charles White, USC's Heisman-winning tailback, dies at 64|ناونیشان=https://apnews.com/article/cleveland-browns-los-angeles-rams-sports-southern-california-trojans-nfl-football-c3b4c8cac402890874f5bc3c4d0893be|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=AP NEWS|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

=== ١٠ ===
* سارا ئەبووبەکر، تەمەن ٨٦ ساڵ، نووسەر و وەرگێڕی هیندی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Sara Aboobacker, Kannada writer, passes away|ناونیشان=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/kannada-writer-sara-aboobacker-passes-away/article66360267.ece|newspaper=The Hindu|ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|issn=0971-751X|زمان=en-IN|یەکەم=The Hindu|دوایین=Bureau}}&lt;/ref&gt;
* کۆنستنتین دووەم، تەمەن ٨٢ ساڵ، پاشا و دەریاوانی یۆنانی، پاشا (١٩٦٤-١٩٧٣) و پاڵەوانی ئۆڵۆمپیاد (١٩٦٠)، [[سەکتەی مێشک]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Newsroom|سەردێڕ=Πέθανε ο τέως βασιλιάς Κωνσταντίνος|ناونیشان=https://www.kathimerini.gr/society/562216114/pethane-o-teos-vasilias-konstantinos/|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.kathimerini.gr}}&lt;/ref&gt;

=== ٩ ===
* فێرێنک مێسارۆس تەمەن ٧٢ ساڵ، یاریزانی تۆپی پێی هەنگاری . &lt;ref&gt;[https://www.abola.pt/nnh/2023-01-09/sporting-leoes-de-luto-por-ferenc-meszaros/971699 Leões de luto por Ferenc Mészáros] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230112080605/https://www.abola.pt/nnh/2023-01-09/sporting-leoes-de-luto-por-ferenc-meszaros/971699 |date=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ }} {{pt}}&lt;/ref&gt;

=== ٨ ===
* ڕۆبێرتۆ دینامیتی تەمەن ٦٨ ساڵ، یاریزانی تۆپی پێی بەڕازیلی . &lt;ref&gt;[https://g1.globo.com/rj/rio-de-janeiro/noticia/2023/01/08/morre-roberto-dinamite-maior-idolo-da-historia-do-vasco-da-gama.ghtml Morre Roberto Dinamite, maior ídolo da história do Vasco da Gama] {{pt}} {{Webarchive}}&lt;/ref&gt;

=== ٧ ===
مۆدێستی مبامێ, 40, [[کامیروون|کامیرۆنی]] - یاریزانی تۆپی پێی [[زمانی فەڕەنسی|فەرەنسی]] . &lt;ref&gt;[https://www.sportitalia.com/altre-notizie/altro-lutto-nel-mondo-del-calcio-e-scomparso-modeste-m-bami-3563 Altro lutto nel mondo del calcio, é scomparso Modeste M'Bami] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230107202851/https://www.sportitalia.com/altre-notizie/altro-lutto-nel-mondo-del-calcio-e-scomparso-modeste-m-bami-3563 |date= ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ }} {{It icon}} {{Webarchive}}&lt;/ref&gt;

=== ٦ ===
* جانلوکا ڤیاللی تەمەن ٥٨ ساڵ، یاریزان و ڕاهێنەری تۆپی پێی [[ئیتالیایی|ئیتاڵی]] . &lt;ref&gt;[https://www.ilsecoloxix.it/sport/2023/01/06/news/e_morto_gianluca_vialli-12450136/ È morto Gianluca Vialli] {{It icon}} {{Webarchive}}&lt;/ref&gt;
* بیل کامپبێل تەمەن ٧٤ ساڵ، [[ئەمریکییەکان|یاریزانی]] بیسبۆڵی ئەمریکی. &lt;ref&gt;[https://www.startribune.com/bill-campbell-minnesota-twins-pitcher-ironman-reliever-obituary-red-sox-cubs/600241438/ Former Twins ironman reliever Bill Campbell dies at 74] {{Webarchive}}&lt;/ref&gt;
* دیک سڤێت تەمەن ٩٥ ساڵ، یاریزانی تێنسی ئەمریکی. &lt;ref&gt;[https://www.abc.net.au/news/2023-01-07/tennis-champion-dick-savitt-dies-aged-95/101535102 Australian Open and Wimbledon champion Dick Savitt dies aged 95] {{Webarchive}}&lt;/ref&gt;
* عومەر بەردیێڤ تەمەن ٤٣ ساڵ، یاریزانی تۆپی پێی سۆڤیەت و [[تورکمانستان]] . &lt;ref&gt;[https://www.sports.kz/news/byivshiy-futbolist-klubov-kpl-umer-v43goda Бывший футболист клубов КПЛ умер в 43 года] {{Ru icon}} {{Webarchive}}&lt;/ref&gt;
* کارل فایفەر, تەمەن ٩٤ ساڵ، ڕۆژنامەنووسی نەمسایی . &lt;ref&gt;[https://www.ruhrbarone.de/karl-pfeifer-ist-tot/216321/ Karl Pfeifer ist tot] {{De icon}} {{Webarchive}}&lt;/ref&gt;
* ئۆین ڕۆزمان تەمەن ٨٦ ساڵ، سینەماکاری ئەمریکی . &lt;ref&gt;[https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/owen-roizman-dead-french-connection-exorcist-1235293000/ Owen Roizman, Cinematographer on ‘The French Connection’ and ‘The Exorcist,’ Dies at 86] {{Webarchive}}&lt;/ref&gt;

=== ٥ ===
* ئێرنێستۆ کاستانو تەمەن ٨٣ ساڵ، یاریزانی تۆپی پێی [[ئیتالیایی|ئیتاڵی]] . &lt;ref&gt;[https://www.juventusnews24.com/morto-castano-juve-lutto-scomparsa-ex-capitano/ Morto Castano, mondo Juve in lutto: se ne va il capitano dello Scudetto ’67] {{It icon}} {{Webarchive}}&lt;/ref&gt;
* نەیت کۆلبێرت تەمەن ٧٦ ساڵ، یاریزانی بیسبۆڵی ئەمریکی. &lt;ref&gt;[https://www.mlb.com/news/nate-colbert-dies Padres great Nate Colbert dies at 76] {{Webarchive}}&lt;/ref&gt;
* ڕوسیل پیرس تەمەن ٧٥ ساڵ، سیاسەتمەداری ئەمریکی . &lt;ref&gt;[https://ktar.com/story/5404463/former-arizona-state-sen-russell-pearce-sb1070-sponsor-dies-at-75/ Former Arizona state Sen. Russell Pearce, SB 1070 sponsor, dies at 75] {{Webarchive}}&lt;/ref&gt;
* ئێرل بوون, تەمەن ٨١ ساڵ، ئەکتەری ئەمریکی . &lt;ref&gt;[https://variety.com/2023/film/news/earl-boen-the-terminator-actor-dies-1235480866/ Earl Boen, Actor in ‘The Terminator’ Movies, Dies at 81] {{Webarchive}}&lt;/ref&gt;
* مایکل سنۆ, تەمەن ٩٤ ساڵ، هونەرمەندی کەنەدی . &lt;ref&gt;[https://artreview.com/michael-snow-filmmaker-and-musician-1928-2023/ Michael Snow, filmmaker and musician, 1928-2023] {{Webarchive}}&lt;/ref&gt;

=== ٤ ===
* فرانک کامیرۆن, تەمەن ٩٠ ساڵ، یاریزانی کریکێتی نیوزلەندا (مردنی لەم بەروارەدا ڕاگەیەندرا). &lt;ref&gt;[https://www.stuff.c

== بەستەری دەرەکی ==

* [https://www.theguardian.com/tone/obituaries ''ڕۆژنامەی گاردیانی'' بەریتانی (بەریتانیا) کۆچی دوایی]
* [https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/ ''ڕۆژنامەی تەلەگراف'' (بەریتانیا) نامەی مردن]
* [http://www.chicagotribune.com/news/obituaries/ کتێبی مردن، ''شیکاگۆ تریبیون'']
* [https://latimes.com/news/obituaries/ کتێبی مردن، ''لۆس ئەنجلۆس تایمز'']
* [https://www.nytimes.com/pages/obituaries/index.html ''نیویۆرک تایمز'', مردنی]
* [https://www.washingtonpost.com/national/obituaries/ ''ڕۆژنامەی واشنتۆن پۆست'']
* [http://www.smh.com.au/obituaries ''ڕۆژنامەی سیدنی مۆرنینگ هیرالد'' (ئۆسترالیا) نامەی مردن]

== سەرچاوەکان ==
{{Reflist|٢}}


{{مردنەکان بەپێی مانگ و ساڵ}}
{{پۆلی کۆمنز|2023 deaths}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|مێژوو|دەیەی ٢٠٢٠|کات}}

[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٣]]</text>
      <sha1>trpwy1gc506v18uqhpy7baqk7vyanxy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580701</id>
      <parentid>1580700</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T02:55:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>لە ڕێگەی [[وپ:تووڵامراز|تووڵامراز]] دەستکاری کراوە</comment>
      <origin>1580701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55227" sha1="frqhxftu3p5v3ymcccyq8mhpwuabpji" xml:space="preserve">ئەم مردووانەی خوارەوە کەسە بەناوبانگەکانە کە لە ٢٠٢٣دا مردوون. نموونەی تۆمارکردنی ڕاپۆرتی زانیارییەکان وەک ئەم زنجیرەیەی خوارەوەیە:
* ناو، تەمەن، وڵاتی ھاونیشتیمانی (لە لەدایکبوون)، بەدوایدا [[نەتەوە]] (ئەگەر بەسوودبێت)، ئەو بابەتەی کە پێی ناسرابوو، ھۆکاری مردن (ئەگەر زاندرا)، و سەرچاوە.

== کانوونی یەکەم ==
* [[عەباس جەلیلیان (گۆرانیبێژ)|عەباس جەلیلیان]]، ساڵ، گۆرانیبێژی کورد، بەساڵاچوویی.&lt;ref name=&quot;ستارەی سوبح ۱&quot;&gt;[http://www.setaresobh.ir/fa/main/detail/106720/ ڕۆژنامەی ستارەی سوبح: ''کۆچی دواییی عەباس جەلیلیان، ھونەرمەندی مۆسیقا''، نووسراو لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣؛]{{بەستەری مردوو|url=http://www.setaresobh.ir/fa/main/detail/106720/ |date=نیسانی ٢٠٢٦}} سەردان لە ١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ئارمانی میللی ۱&quot;&gt;[https://www.armanmeli.ir/fa/tiny/news-1083153 ڕۆژنامەی ئارمانی میللی: ''عەباس جەلیلیان ھونەرمەندی مۆسیقا کۆچی دوایی کرد''، نووسراو لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣؛] سەردان لە ١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣.&lt;/ref&gt;

=== ٢٣ ===
* [[مەنسوور کەریمیان]]، ٣٩ ساڵ، دەرھێنەر و کامێرامان، کوژران لە بۆردوومانی فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکانی تورکیا بۆ سەر ڕۆژاوای کوردستان.&lt;ref name=&quot;فرات ٤&quot;&gt;[https://anfkirmancki.com/rojawan-sUrIye/herisane-dewleta-tirke-de-direktor-kerimyan-sehid-bi-37184 ئاژانسی ھەواڵی فرات: ''دەرھێنەر کەریمیان لە ھێرشی تورکیا شەھید کرا'' (بە زازاکی)، نووسراو لە ٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١؛] سەردان لە ٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣.&lt;/ref&gt;

== تشرینی دووەم ==
=== ٢٦ ===
* [[تاھیر خەلیلی]]، تەمەن ٦٧ ساڵ، گۆرانیبێژ و پێشمەرگەی دیرین، بەساڵاچوویی.&lt;ref name=&quot;فرات ٣&quot;&gt;[https://anfsorani.com/هۆرامی/hwnrmnd-tahyry-khlyly-khkww-wrkwtww-kwrsany-kchy-dmaynsh-krd-46729 ئاژانسی ھەواڵی فرات: ''ھونەرمەند تاھیری خەلیلی خەڵکوو وەرکەوتوو کورڎسانی کۊچی دماینش کەرد'' (بە ھۆرامی)، نووسراو لە ٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣؛] سەردان لە ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣.&lt;/ref&gt;

== تشرینی یەکەم ==
=== ٢٨ ===
* [[ئارمیتا گەڕاوەن]]، تەمەن ١٧ ساڵ، کچی قوتابیی کورد، لێدان لەلایەن حیجابپارێزانی کۆماری ئیسلامیی ئێران.&lt;ref name=&quot;ڕۆژنیوز ٢&quot;&gt;[https://rojnews.news/?p=398819 ڕۆژنیوز: ''ھاوشێوەی ژینا ئەمینی ئارمیتا گەراوەندیش شەھید بوو'' (بە سۆرانی)، نووسراو لە ٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣؛] سەردان لە ٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;فرات ٢&quot;&gt;[https://anfsorani.com/هۆرامی/yarmyta-grawnd-gyansh-j-dsda-45802 ئاژانسی ھەواڵی فرات: ''ئارمیتا گراوەندە گیانش جە دەسدا'' (بە ھۆرامی)، نووسراو لە ١٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٣؛] سەردان لە ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣.&lt;/ref&gt;

== ئەیلوول ==
=== ٥ ===
* [[جەلال زەنگابادی]]، تەمەن ٧٢ ساڵ، شاعێر، نووسەر، توێژێنەر و وەرگێڕی کورد، جەڵتەی مێشک.&lt;ref name=&quot;زووم ۱&quot;&gt;[https://zoomnews.info/24169/ زوومنیوز: ''ئەو نووسەرەی لەپێناو نان و دەرمان دا کتێبخانەکەی دەفرۆشت کۆچی دوایی کرد'' (کورمانجیی ناوەندی)، نووسراو لە ٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٣؛] سەردان لە ١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣.&lt;/ref&gt;

=== ١٢ ===
* [[بەیتۆجان]]، تەمەن ٦٨ ساڵ، گۆرانیبێژی کورد و زیندانیی سیاسیی پێشوو، شێرپەنجە.&lt;ref name=&quot;ڕۆژنیوز ۱&quot;&gt;[https://rojnews.news/?p=386723 ڕۆژنیوز: ''ھونەرمەندی گەورەی کورد بەیتۆجان کۆچی دوایی کرد'' (کورمانجیی ناوەندی)، نووسراو لە ١٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٣؛] سەردان لە ١٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٣.&lt;/ref&gt;

=== ١٨ ===
* [[دەنیز ھێڤی]]، تەمەن؟ ساڵ، سیاسەتوانی کورد و بەرپرسی ئیداریی [[کۆنگرەی نەتەوەیی کوردستان]] (کەنەکە)، تیرۆر.&lt;ref name=&quot;فرات ۱&quot;&gt;[https://anfsorani.com/ڕۆژانە/b-chk-hrshkray-sr-bargay-knk-l-hwlr-44498 ئاژانسی ھەواڵی فرات: ''لە ھێرشی سەر نوێنەرایەتی کەنەکە، کەسێک شەھید بوو- نوێکراوەتەوە'' (بە سۆرانی)، نووسراو لە ١٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٣؛] سەردان لە ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣.&lt;/ref&gt;

== ئاب ==
=== ٢٢ ===
* [[ئیبراھیم گوڵستان]]، تەمەن ١٠١ ساڵ، نووسەر و دەرھێنەری فارسی ئێرانی، بەساڵاچوویی.&lt;ref name=&quot;بی‌بی‌سیی فارسی ۱&quot;&gt;[https://www.bbc.com/persian/iran-66578117 بی‌بی‌سیی فارسی: ''ئیبراھیم گوڵستان کۆچی دوایی کرد'' (فارسی)، نووسراو لە ٢٣ی ئابی ٢٠٢٣؛] سەردان لە ١٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٣.&lt;/ref&gt;

== تەممووز ==
== حوزەیران ==
=== ٤ ===
* [[مەنسوورە سەگوەند]]، تەمەن ١٧/١٨ ساڵ، ناڕازیی ئێرانی و ئەندامی پێشووی [[فەرماندەییی جێبەجێکردنی یاسای کۆماری ئیسلامیی ئێران|پۆلیس]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=منصوره سگوند پیش از مرگ و در حمایت از وریا: «جوری زندگی کنیم که ناممان با جسم ما خاک نشود»|ناونیشان=https://www.iranintl.com/202306056725|بڵاوکەرەوە=ایران اینترنشنال|زمان=fa}}&lt;/ref&gt;

== ئایار ==
=== ١ ===
* ئەحمەد عەرەب، تەمەن ٨٩ ساڵ، یاریزانی تۆپی پێی [[جەزائیری]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=France|یەکەم=Centre|ڕێکەوت=٦ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Football - Ancien joueur du Limoges FC et de l'ESA Brive, Ahmed Arab est décédé|ناونیشان=https://www.lamontagne.fr/limoges-87000/sports/ancien-joueur-du-limoges-fc-et-de-l-esa-brive-ahmed-arab-est-decede_14272742/|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.lamontagne.fr}}&lt;/ref&gt;
* ئیرما سێرانۆ، تەمەن ٨٩ ساڵ، ئەکتەری مەکسیکی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Murió Irma Serrano a los 89 años de edad|ناونیشان=https://www.infobae.com/mexico/2023/03/01/murio-irma-serrano-a-los-89-anos-de-edad/|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=infobae|زمان=es-ES}}&lt;/ref&gt;

=== ٢ ===
=== ٣ ===
* ھێرۆشی ئیمای، تەمەن ٨١ ساڵ، سیاسەتمەداری ژاپۆنی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=元衆院議員の今井宏氏死去 {{!}} {{!}} 全国のニュース|ناونیشان=https://www.saga-s.co.jp/articles/-/998915|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=佐賀新聞|زمان=ja|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230303182217/https://www.saga-s.co.jp/articles/-/998915|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
* تۆم سایزمۆر، تەمەن ٦١ ساڵ، ئەکتەری ئەمریکی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Tom Sizemore Dead at 61|ناونیشان=https://www.tmz.com/2023/03/03/tom-sizemore-actor-dead-dies/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=TMZ|زمان=en}}&lt;/ref&gt;
* کێنزابورۆ ئۆی تەمەن ٨٨ ساڵ، ڕۆماننووس و نووسەری ژاپۆنی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Shimbun|یەکەم=The Yomiuri|ڕێکەوت=١٣ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Nobel Laureate Kenzaburo Oe Dies at 88|ناونیشان=https://japannews.yomiuri.co.jp/society/obituaries/20230313-97010/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=japannews.yomiuri.co.jp|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

=== ٤ ===
* یارۆسلاڤا پلاڤیوک، تەمەن ٩٦ ساڵ، چالاکوانی مافی ژنانی ئۆکراینی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=У Канаді померла дружина останнього президента УНР Плав'юка|ناونیشان=https://www.ukrinform.ua/rubric-society/3678096-u-kanadi-pomerla-druzina-ostannogo-prezidenta-unr-plavuka.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.ukrinform.ua|زمان=uk}}&lt;/ref&gt;
* لیۆ ستێرکێس تەمەن ٨٦ ساڵ، پاسکیلسواری بەلجیکی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Olympedia – Leo Sterckx|ناونیشان=https://www.olympedia.org/athletes/16697|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.olympedia.org}}&lt;/ref&gt;
* ھاینز باومان، تەمەن ٩٥ ساڵ، ئەکتەری ئەڵمانی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Heinz Baumann ist tot: Krimi-Ikone wurde 95 Jahre alt|ناونیشان=https://www.bild.de/unterhaltung/leute/leute/krimi-ikone-heinz-baumann-ist-tot-er-wurde-95-jahre-alt-83127756.bild.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=bild.de|زمان=de}}&lt;/ref&gt;
* دۆناڵد سنایدەر، تەمەن ٧١ ساڵ، سیاسەتمەداری ئەمریکی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Donald Snyder Obituary (1951 - 2023) - Fogelsville, PA - Morning Call|ناونیشان=https://www.legacy.com/us/obituaries/mcall/name/donald-snyder-obituary?id=49492177|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=Legacy.com}}&lt;/ref&gt;
* [[ئەحمەد خەلیلیفەرد]]، تەمەن ٦٣ ساڵ، شێوەکار و پەیکەرسازی کورد.&lt;ref name=&quot;ھاژە ١&quot;&gt;[http://haje.ir/newsdetails.aspx?itemid=19952 ھاژە: ''«ئەحمەد خەلیلی‌فەرد» ھونەرمەندی شێوەکاری کورد کۆچی دوایی کرد'' (بە سۆرانی)، نووسراو لە ٤ی ئایاری ٢٠٢٣؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240427223647/http://haje.ir/newsdetails.aspx?itemid=19952 |date=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٤}} سەردان لە ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٤.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ئیسنا ١&quot;&gt;[http://isna.ir/xdNNPY ئاژانسی ھەواڵنێریی خوێندکارانی ئێران (ئیسنا): ''«ئەحمەد خەلیلی‌فەرد» کۆچی دوایی کرد'' (بە فارسی)، نووسراو لە ٤ی ئایاری ٢٠٢٣؛] سەردان لە ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٤.&lt;/ref&gt;

=== ٥ ===
* شەریفە فەدل تەمەن ٨٤ ساڵ، گۆرانیبێژی میسری.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=وفاة المطربة المصرية شريفة فاضل|ناونیشان=https://www.skynewsarabia.com/varieties/1602495-وفاة-المطربة-المصرية-شريفة-فاضل|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=سكاي نيوز عربية|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;
* ئالان جەی تەمەن ٩١ ساڵ، شمشێربازی بەریتانی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Olympedia – Allan Jay|ناونیشان=https://www.olympedia.org/athletes/22153|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.olympedia.org}}&lt;/ref&gt;

=== ٦ ===
* جۆرجینا بایر، تەمەن ٦٥ ساڵ، سیاسەتمەداری نیووزلەندا.
* عەبدولڕەحمان ئەنساری تەمەن ٨٧ ساڵ، شوێنەوارناس و مێژوونووسی سعودیە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=عكاظ on Twitter: &quot;انتقل إلى رحمة الله تعالى، اليوم (الإثنين)، أستاذ التاريخ القديم والآثار أ.د. عبدالرحمن الطيب الأنصاري، أحد أوائل عمداء كلية العلوم الإنسانية والاجتماعية الأداب سابقا، بجامعة الملك سعود. #عكاظ #ان_تكون_اولا https://t.co/3SlA4INXWI https://t.co/FCQjDPLfqh&quot; / Twitter|ناونیشان=https://twitter.com/OKAZ_online/status/1632708982019174405|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230306130514/https://twitter.com/OKAZ_online/status/1632708982019174405|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

=== ٧ ===
* ئیبتیسام عەبدوڵڵا، تەمەن ٨٠ ساڵ، ڕۆماننووسی عێراقی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوە|دوایین=Moinzadeh|یەکەم=Mehdi|سەردێڕ=YOUTOPIA/ABOUT:BLANK|ڕێکەوت=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.1515/9783839439555-025|ئیش=In Zukunft!|پەڕەکان=٢٨٧–٣٠٢|بڵاوکەرەوە=transcript Verlag|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;
* تۆم لۆڤ تەمەن ٨٥ ساڵ، بازرگانی ئەمریکی.
* پات مەککۆرمیک تەمەن ٩٢ ساڵ، مەلەوانی ئەمریکی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Olympedia – Pat McCormick|ناونیشان=https://www.olympedia.org/athletes/51112|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.olympedia.org}}&lt;/ref&gt;

=== ٨ ===
* جیان مارکۆ کالێری تەمەن ٨١ ساڵ، یاریزانی تۆپی پێی ئیتاڵی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=È morto Calleri, l'ex presidente della Lazio: lutto nel calcio|ناونیشان=https://corrieredellosport.it/news/calcio/serie-a/lazio/2023/03/08-104558477/e_morto_calleri_l_ex_presidente_della_lazio_lutto_nel_calcio|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=corrieredellosport.it|زمان=it}}&lt;/ref&gt;
* بێرتۆن گۆردۆن، تەمەن ١٠٠ ساڵ، دەرھێنەری فیلم و سیناریۆنووسی ئەمریکی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Murphy|یەکەم=J. Kim|ڕێکەوت=٩ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Bert I. Gordon, Cult Filmmaker Behind ‘The Food of the Gods’ and ‘Empire of the Ants,’ Dies at 100|ناونیشان=https://variety.com/2023/film/obituaries-people-news/bert-i-gordon-dead-village-of-the-giants-1235547694/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=Variety|زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== ٩ ===
* ساتیش کاوشیک، تەمەن ٦٦ ساڵ، ئەکتەری ھیندی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Actor Satish Kaushik death and funeral Live Updates: Kartik Aaryan remembers Kaushik as ‘best landlord’ during his struggle days; Anupam Kher inconsolable|ناونیشان=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/satish-kaushik-death-funeral-live-updates-bollywood-condoles-shocking-death-8486225/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=The Indian Express|زمان=en}}&lt;/ref&gt;
* ڕۆبێرت بلەیک تەمەن ٨٩ ساڵ، ئەکتەری ئەمریکی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Haring|یەکەم=Bruce|ڕێکەوت=١٠ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Robert Blake Dies: Actor In ‘Baretta’ And ‘In Cold Blood’ Was 89, Beat Real-Life Murder Rap|ناونیشان=https://deadline.com/2023/03/robert-blake-dead-actor-in-baretta-in-cold-blood-was-89-beat-real-life-murder-rap-1235284339/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=Deadline|زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;
* ڕۆلاند کاسترۆ، تەمەن ٨٢ ساڵ، تەلارساز و چالاکی سیاسی فەرەنسی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Roland Castro, architecte et figure de Mai 68, est mort|ناونیشان=https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2023/03/10/roland-castro-architecte-et-figure-de-mai-68-est-mort_6164868_3382.html|newspaper=Le Monde.fr|ڕێکەوت=١٠ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|زمان=fr}}&lt;/ref&gt;
* ئۆتیس تایلۆر تەمەن ٨٠ ساڵ، یاریزانی تۆپی پێی ئەمریکی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Longtime Chiefs wide receiver Otis Taylor dies at age 80|ناونیشان=https://apnews.com/article/chiefs-otis-taylor-death-c1376638958f3afc1d43c79b7584db57|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=AP NEWS|زمان=en}}&lt;/ref&gt;
* سێباستیان ڕۆبەرتس، تەمەن ٦٩ ساڵ، فەرماندەی سەربازی بەریتانیا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Major-General Sir Sebastian Roberts, honorary Colonel of Irish Guards loved by brother officers for his irrepressible bonhomie – obituary|ناونیشان=https://www.msn.com/en-gb/news/uknews/major-general-sir-sebastian-roberts-honorary-colonel-of-irish-guards-loved-by-brother-officers-for-his-irrepressible-bonhomie-–-obituary/ar-AA18IhFH|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=MSN|زمان=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== ١٠ ===
* دیک ھێلی تەمەن ٨٥ ساڵ، یاریزانی تۆپی پێی ئەمریکی.
* تۆنگۆ دۆمبیا تەمەن ٦٥ ساڵ، گۆرانیبێژ و ئاوازدانەر و وەرزشکاری پیرۆی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=GrupoRPP|ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Falleció el cantante Abelardo Gutiérrez 'Tongo' a los 65 años|ناونیشان=https://rpp.pe/lima/actualidad/fallecio-el-cantante-abelardo-gutierrez-tongo-noticia-1471916|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=RPP|زمان=es|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230317031356/https://rpp.pe/lima/actualidad/fallecio-el-cantante-abelardo-gutierrez-tongo-noticia-1471916|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
* یانوس وایس، تەمەن ٧٤ ساڵ، ڕۆژنامەنووسی پۆڵەندی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Janusz Weiss nie żyje. Dziennikarz zmarł w wieku 74 lat - GazetaPrawna.pl|ناونیشان=https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/kraj/artykuly/8679188,janusz-weiss-nie-zyje.html.amp|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.gazetaprawna.pl}}&lt;/ref&gt;

=== ١١ ===
* ھاری گرانت، تەمەن ٩٥ ساڵ، یاریزان و ڕاھێنەری تۆپی پێی ئەمریکی کەنەدی و ئەمریکییە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Hall of Fame Vikings coach Grant dies at age 95|ناونیشان=https://www.espn.com/nfl/story/_/id/35835975/bud-grant-led-vikings-4-super-bowls-hof-career-dies|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=ESPN.com|زمان=en}}&lt;/ref&gt;
* جۆن جەیکس تەمەن ٩٠ ساڵ، ڕۆماننووس و نووسەری ئەمریکی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=John Jakes, Who Hit the Jackpot With Historical Novels, Dies at 90|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2023/03/14/books/john-jakes-dead.html|newspaper=The New York Times|ڕێکەوت=١٤ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|issn=0362-4331|زمان=en-US|یەکەم=Robert D.|دوایین=McFadden}}&lt;/ref&gt;

=== ١٢ ===
* دیک فۆسبێری تەمەن ٧٦ ساڵ، وەرزشکاری ئەمریکی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Dickinson|یەکەم=Marley|ڕێکەوت=١٣ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Olympic high jump legend Dick Fosbury has died at 76|ناونیشان=https://runningmagazine.ca/the-scene/olympic-high-jump-legend-dick-fosbury-dead-at-76/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=Canadian Running Magazine|زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;
* ڕودێل ئۆبرێگا، تەمەن ٥٧ ساڵ، بۆکسێنەری ڕۆمانی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=A murit Rudel Obreja! Fostul boxer și președinte al federației s-a stins la 57 de ani|ناونیشان=https://adevarul.ro/stiri-interne/evenimente/a-murit-rudel-obreja-fostul-boxer-si-presedinte-2249401.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=adevarul.ro|زمان=ro}}&lt;/ref&gt;

=== ١٣ ===
* سالم مەرەوان، تەمەن ٦٤ ساڵ، یاریزانی تۆپی پێی سعودیە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=الموت يغيب سالم مروان حارس المنتخب السعودي ونادي النصر|ناونیشان=https://www.alarabiya.net/saudi-today/2023/03/14/الموت-يخطف-سالم-مروان-حارس-المنتخب-السعودي-ونادي-النصر-|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=العربية|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;
* ئالان جۆنز، تەمەن ٧٧ ساڵ، یاریزانی تۆپی پێی وێڵزی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Tributes paid to Hereford United Giantkiller who has died|ناونیشان=https://www.herefordtimes.com/sport/23382377.tributes-paid-former-hereford-united-player-alan-jones/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=Hereford Times|زمان=en}}&lt;/ref&gt;
* محەممەد سەعید تەمەن ٩٣ ساڵ، ڕۆماننووس و ڕۆژنامەنووسی ئوردنی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=الموت يغيب الأديب الأردني محمد الجنيدي {{!}} الثقافة {{!}} وكالة عمون الاخبارية|ناونیشان=https://www.ammonnews.net/article/752259|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230314201529/https://www.ammonnews.net/article/752259|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

=== ١٤ ===
* بۆبی کاڵدوێڵ، تەمەن ٧١ ساڵ، گۆرانیبێژ و گۆرانیبێژ و ئاوازدانەری ئەمریکی.
* ڕیچارد ڤاگنەر، تەمەن ٧٠ ساڵ، ڕۆماننووسی ئەڵمانی لەدایکبووی ڕۆمانیا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Quer zwischen Ost und West: Zum Tod des Schriftstellers Richard Wagner|ناونیشان=https://www.tagesspiegel.de/kultur/quer-zwischen-ost-und-west-zum-tod-des-schriftstellers-richard-wagner-9499919.html|newspaper=Der Tagesspiegel Online|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|issn=1865-2263|زمان=de-DE}}&lt;/ref&gt;

=== ١٥ ===
* ڕۆناڵد ڕایس تەمەن ٧٧ ساڵ، سیاسەتمەداری ئەمریکی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Senator Ronald L. Rice has Died|ناونیشان=https://www.insidernj.com/senator-rice-died/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=Insider NJ|زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;
* تۆماس ڤاگنەر تەمەن ٤٦ ساڵ، یاریزانی تۆپی پێی نەمسایی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Thomas Wagner ist tot: Große Trauer um &quot;Schutti!&quot; Bundesligaspieler mit 46 Jahren gestorben|ناونیشان=https://www.news.de/sport/856798872/thomas-wagner-ist-tot-todesursache-unklar-bundesliga-fussballspieler-sv-mattersburg-mit-46-jahren-gestorben/1/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=News.de|زمان=de}}&lt;/ref&gt;

=== ١٦ ===
* عەبدوڵڵا وەلید تەمەن ٧٤ ساڵ، ئەکتەری بەحرەینی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=وفاة الفنان البحريني عبدالله وليد|ناونیشان=https://www.eremnews.com/entertainment/arts-celebrities/6gqdfdpluy|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230316095912/https://www.eremnews.com/entertainment/arts-celebrities/6gqdfdpluy|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;
* پیتەر ھاردی تەمەن ٦٦ ساڵ، ئەکتەری ئوسترالی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=وفاة الفنان البحريني عبدالله وليد|ناونیشان=https://www.eremnews.com/entertainment/arts-celebrities/6gqdfdpluy|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230316095912/https://www.eremnews.com/entertainment/arts-celebrities/6gqdfdpluy|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

=== ١٧ ===
* لانس ڕێدیک، تەمەن ٦٠ ساڵ، ئەکتەری ئەمریکی.

=== ١٨ ===
* پاکا پاڤولا، تەمەن ٨٩ ساڵ، سیاسەتمەداری فینلەندی.

=== ١٩ ===
* ڕالف ڕۆبەرتس تەمەن ٨٧ ساڵ، یەختسوارێکی نیووزلەندا.

=== ٢٠ ===
* عەبدولڕەحمان مەجید ئەلروبەیعی تەمەن ٨٣ ساڵ، نووسەری عێراقی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=وفاة الكاتب العراقي عبد الرحمن مجيد الربيعى بعد رحلة مع المرض|ناونیشان=https://www.youm7.com/story/2023/3/20/وفاة-الكاتب-العراقي-عبد-الرحمن-مجيد-الربيعى-بعد-رحلة-مع/6121961|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=اليوم السابع|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;
* ئانیتا تالۆگ تەمەن ٨٥ ساڵ، خانمەکتەر و گۆرانیبێژی نەرویژی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=NTB|یەکەم=Foto: Ivar Aaserud /|ڕێکەوت=٢١ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Anita Thallaug er død|ناونیشان=https://www.vg.no/i/rlVWLR|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.vg.no|زمان=nb}}&lt;/ref&gt;

=== ٢١ ===
* پیتەر وێرنەر تەمەن ٧٦ ساڵ، دەرھێنەری فیلم و تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی.

=== ٢٢ ===
* ڕێبێکا جۆنز، تەمەن ٦٥ ساڵ، ئەکتەری مەکسیکی.

== نیسان ==
== ئازار ==
== شوبات ==
== کانوونی دووەم ==
=== ٣١ ===
* ئالان ھێرس، تەمەن ٧٧ ساڵ، سیاسەتمەداری بەریتانی، پەرلەمانتار (١٩٩٧–٢٠٠٥).&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ='He was kind, gentle and respected': Tributes paid to former Southend councillor|ناونیشان=https://www.echo-news.co.uk/news/23297012.tributes-former-southend-councillor-alan-hurst/|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=Echo|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

=== ٣٠ ===
* چارلی لوبێت، تەمەن ٧٧ ساڵ، یاریزانی تۆپی پێی فەرەنسی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=rédaction|یەکەم=La|ڕێکەوت=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Légende de l'OGC Nice et de l'AS Cannes, Charly Loubet est mort brutalement|ناونیشان=https://www.nicematin.com/football/legende-de-logc-nice-et-de-las-cannes-charly-loubet-est-mort-brutalement-824809|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=Nice-Matin|زمان=fr}}&lt;/ref&gt;

=== ٢٩ ===
* گابرێل تاکینۆ، تەمەن ٨٨ ساڵ، پیانۆژەنی کلاسیکی فەرەنسی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Lopez|یەکەم=Louis-Valentin|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Le grand pianiste Gabriel Tacchino, disciple de Poulenc, s'est éteint|ناونیشان=https://www.radiofrance.fr/francemusique/le-grand-pianiste-gabriel-tacchino-disciple-de-poulenc-s-est-eteint-5530458|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=France Musique|زمان=fr}}&lt;/ref&gt;

=== ٢٨ ===
* نەزیر عەزەمەت، تەمەن ٩٣ ساڵ، نووسەر و شاعیری سووری.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=sami|سەردێڕ=وفاة الأديب والشاعر السوري نذير العظمة عن عمر ناهز 93 عاماً|ناونیشان=https://www.sana.sy/?p=1826682|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=S A N A|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;

=== ٢٧ ===
* شەھید ئیسلام، تەمەن ٦٥ ساڵ، سیاسەتمەداری بەنگلادیشی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Former Narail-2 MP Mufti Shahidul Islam passes away|ناونیشان=https://unb.com.bd/category/Bangladesh/former-narail-2-mp-mufti-shahidul-islam-passes-away/109080|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=unb.com.bd}}&lt;/ref&gt;
* ڕەجائی فاید، تەمەن ٨٠ ساڵ، نووسەر و لێکۆڵینڤانی میسری و سەرۆکی ناوەندی میسری بۆ لێکۆڵینەوە کوردییەکان&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=وفاة رجائي فايد رئيس المركز المصري للدراسات والبحوث الكردية وعضو اللج|ناونیشان=https://rojnews.news/ar/الشرق-الأوسط/وفاة-رجائي-فايد-رئيس-المركز-المصري-للد/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=العربية - Rojnews.news|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230128203555/https://rojnews.news/ar/%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%B1%D9%82-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%88%D8%B3%D8%B7/%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%A9-%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D8%A6%D9%8A-%D9%81%D8%A7%D9%8A%D8%AF-%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B1%D9%83%D8%B2-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B5%D8%B1%D9%8A-%D9%84%D9%84%D8%AF/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

=== ٢٦ ===
* گاری پیتێرز تەمەن ٨٥ ساڵ، یاریزانی بیسبۆڵی ئەمریکی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Longtime Final Four broadcaster Packer dies at 82|ناونیشان=https://www.espn.com/mens-college-basketball/story/_/id/35535286/billy-packer-82-long-final-four-basketball-analyst-dies|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=ESPN.com|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

=== ٢٥ ===
* نوح کوان تەمەن ٥٥ ساڵ، دەرھێنەری ھونەری کەنەدی&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Pedersen|یەکەم=Erik|دوایین٢=Pedersen|یەکەم٢=Erik|ڕێکەوت=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Noah Cowan Dies: Former Toronto Film Festival Co-Director, Indie Distributor &amp; SFFILM Exec Was 55|ناونیشان=https://deadline.com/2023/01/noah-cowan-dead-toronto-film-festival-director-sffilm-1235241760/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Deadline|زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;
* خەدیجە ئەسعەد تەمەن ٧١ ساڵ، ئەکتەری مەغریبی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=بطلة &quot;لالة فاطمة&quot;.. وفاة الممثلة المغربية خديجة أسد {{!}} الحرة|ناونیشان=https://www.alhurra.com/varieties/2023/01/26/بطلة-لالة-فاطمة-وفاة-الممثلة-المغربية-خديجة-أسد|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.alhurra.com|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230126024707/https://www.alhurra.com/varieties/2023/01/26/%D8%A8%D8%B7%D9%84%D8%A9-%D9%84%D8%A7%D9%84%D8%A9-%D9%81%D8%A7%D8%B7%D9%85%D8%A9-%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%85%D8%AB%D9%84%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%BA%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D8%AE%D8%AF%D9%8A%D8%AC%D8%A9-%D8%A3%D8%B3%D8%AF|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

=== ٢٤ ===
* لانس کێروین، تەمەن ٦٢ ساڵ، ئەکتەری ئەمریکی&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Lance Kerwin, Star of '70s Coming-of-Age Series 'James at 16,' Dies at 62|ناونیشان=https://extratv.com/2023/01/25/lance-kerwin-star-of-70s-coming-of-age-series-james-at-16-dies-at-62/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Extra|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

=== ٢٣ ===
* سامی شەرەف تەمەن ٩٣ ساڵ، ئەفسەری ھەواڵگری و سیاسەتمەداری میسری.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=وفاة سامي شرف سكرتير الرئيس الراحل جمال عبد الناصر {{!}} المصري اليوم|ناونیشان=https://www.almasryalyoum.com/news/details/2800674|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.almasryalyoum.com|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;
* جۆرج کرابتری تەمەن ٧٨ ساڵ، زانای فیزیای ئەمریکی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=A Message from JCESR: In Memory of George Crabtree - Joint Center for Energy Storage Research|ناونیشان=https://www.jcesr.org/a-message-from-jcesr-in-memory-of-george-crabtree/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== ٢٢ ===
* حوسێن شەھابی تەمەن ٥٥ ساڵ، دەرھێنەر و بەرھەمھێنەری فیلمی ئێرانی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حسین شهابی درگذشت|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/85006636/حسین-شهابی-درگذشت/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.irna.ir}}&lt;/ref&gt;

=== ٢١ ===
* تیم بارلۆ، تەمەن ٨٧ ساڵ، ئەکتەری بەریتانی (لەم ڕێکەوتەدا مردنی ڕاگەیەندرا).&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Tim Barlow|ناونیشان=https://www.aveleyman.com/ActorCredit.aspx?ActorID=34623|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.aveleyman.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230121200332/https://www.aveleyman.com/ActorCredit.aspx?ActorID=34623|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

=== ٢٠ ===
* مایکل پاتش تەمەن ٦١ ساڵ، کەمانچەژەنی ئەمریکی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Violinist Michaela Paetsch (1961-2023), First American Woman to Record 24 Paganini Caprices|ناونیشان=https://www.violinist.com/blog/laurie/20231/29495/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Violinist.com|زمان=en-us}}&lt;/ref&gt;
* ھاروناتا تەمەن ٦٩ ساڵ، سیاسەتمەداری ئەندەنوسیا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Besok, Mantan Bupati Lahat H Harunata Dimakamkan|ناونیشان=https://lahatpos.disway.id/read/639211/besok-mantan-bupati-lahat-h-harunata-dimakamkan|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=lahatpos.disway.id|زمان=id}}&lt;/ref&gt;
* تێد بێڵ تەمەن ٧٦ ساڵ، نووسەری ئەمریکی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Theodore Bell Obituary (2023) - Greenwich, CT - GreenwichTime|ناونیشان=https://www.legacy.com/us/obituaries/greenwichtime/name/theodore-bell-obituary?id=38975196|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Legacy.com}}&lt;/ref&gt;

=== ١٩ ===
* عەبدولغەنی ئەزھەری تەمەن ١٠١ ساڵ، زانای موسڵمانی ھیندی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوە|دوایین=Moinzadeh|یەکەم=Mehdi|سەردێڕ=YOUTOPIA/ABOUT:BLANK|ڕێکەوت=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.1515/9783839439555-025|ئیش=In Zukunft!|پەڕەکان=٢٨٧–٣٠٢|بڵاوکەرەوە=transcript Verlag|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;
* سومیترا پێریس، تەمەن ٨٨ ساڵ، دەرھێنەری فیلم خەڵکی سریلانکا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Veteran Sri Lankan filmmaker Sumitra Peries passes away|ناونیشان=https://www.adaderana.lk/news/87716/veteran-sri-lankan-filmmaker-sumitra-peries-passes-away|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.adaderana.lk|زمان=en}}&lt;/ref&gt;
* نیلمان فۆکان جۆنیۆر، تەمەن ٨٩ ساڵ، شاعیری ھیندی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=NEWS|یەکەم=NE NOW|ڕێکەوت=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Assam: Veteran Assamese poet Nilmani Phookan passes away at 89|ناونیشان=http://nenow.in/north-east-news/assam/assam-assamese-poet-nilmani-phookan-passes-away.html|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=NORTHEAST NOW|زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== ١٨ ===
* مارسێل زانینی تەمەن ٩٩ ساڵ، ژەنیاری جاز و گۆرانیبێژی فەرەنسی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Mort à 99 ans du musicien de jazz français Marcel Zanini|ناونیشان=https://www.lorientlejour.com/article/1324951/mort-a-99-ans-du-musicien-de-jazz-francais-marcel-zanini.html|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=L'Orient-Le Jour}}&lt;/ref&gt;
* ڤان کۆنر، تەمەن ٥٥ ساڵ، گیتارژەنی ئەمریکی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Pedersen|یەکەم=Erik|دوایین٢=Pedersen|یەکەم٢=Erik|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Van Conner Dies: Screaming Trees Founding Bassist Was 55|ناونیشان=https://deadline.com/2023/01/van-conner-dead-screaming-trees-bassist-all-i-know-nearly-lost-you-1235226006/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Deadline|زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;
* مردنە دیارەکان ڕووداوی تێکشانی ھێلیکۆپتەرە ئۆکرانیەکە لە باکووری شاری برۆڤاری لە ھەرێمی کیێڤ:&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Times|یەکەم=The Moscow|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Ukraine Interior Minister Among 14 Killed in Helicopter Crash Near Kyiv|ناونیشان=https://www.themoscowtimes.com/2023/01/18/ukraine-interior-minister-among-14-killed-in-helicopter-crash-near-kyiv-a79972|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=The Moscow Times|زمان=en}}&lt;/ref&gt;
** یورا لوبکۆڤیچ، تەمەن ٣٣ ساڵ، دیپلۆماتکار
** دێنیس مۆناستیرسکی، تەمەن ٤٢ ساڵ، سیاسەتمەدار، وەزیری ناوخۆ (لە ساڵی ٢٠٢١ەوە) و پەرلەمانتار (٢٠١٩–٢٠٢١)
** یێڤگین ئێنین، تەمەن ٤٢ ساڵ، سیاسەتمەدار، بریکاری وەزیری ناوخۆ (لە ساڵی ٢٠٢١ەوە)

=== ١٧ ===
* مانیانە دۆیجاشڤیلی تەمەن ٧٥ ساڵ، پیانۆژەنی جۆرجیا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=ალია|دوایین٢=ალია|ڕێکەوت=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=პიანისტი მანანა დოიჯაშვილი გარდაიცვალა|ناونیشان=https://www.alia.ge/pianisti-manana-doijashvili-gardaitsvala/|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|زمان=ka-GE}}&lt;/ref&gt;

=== ١٦ ===
* جیم مۆلان، تەمەن ٧٢ ساڵ، سیاسەتمەداری ئوسترالی، سیناتۆر (٢٠١٧–٢٠١٩، لە ساڵی ٢٠١٩ەوە)، [[شێرپەنجە]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Liberal senator and retired major general Jim Molan dies at 72|ناونیشان=https://www.abc.net.au/news/2023-01-17/liberal-senator-jim-molan-dies-cancer/101861966|newspaper=ABC News|ڕێکەوت=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|زمان=en-AU}}&lt;/ref&gt;
* جینا لۆلۆبریگیدا، تەمەن ٩٥ ساڵ، ئەکتەری ئیتاڵی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Gina Lollobrigida, post WWII Italian film diva, dies at 95|ناونیشان=https://www.reuters.com/lifestyle/italian-actress-gina-lollobrigida-dies-95-ansa-2023-01-16/|newspaper=Reuters|ڕێکەوت=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|زمان=en|یەکەم=Philip|دوایین=Pullella}}&lt;/ref&gt;

=== ١٥ ===
* عومەر چاوشین، تەمەن ٨١، [[ھونەرمەند]] و [[شانۆ|شانۆکاری]] کورد، نەخۆشی.
* شادمان مەلا عەزیز سەحاف، تەمەن ٦٥ ساڵ [[ئەکتەر]]ی بواری [[شانۆ]]، [[دراما]] و [[سینەما]]، نەخۆشی.

=== ١٤ ===
* عەلیرەزا ئەکبەری، تەمەن ٦١ ساڵ، سیاسەتمەداری ئێرانی-بەریتانی و سیخوڕی سزادراو، لەسێدارەدان بە ھەڵواسین. (لەم ڕێکەوتەدا مردنی ڕاگەیەندرا)&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Alireza Akbari: Iran executes British-Iranian dual national|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-64273520|newspaper=BBC News|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|زمان=en-GB}}&lt;/ref&gt;
* لیو وێسترا، تەمەن ٤٠ ساڵ، پاسکیلسواری ئۆڵۆمپی ھۆڵەندی ([[پایسکیلسواری لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢|٢٠١٢]])&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Lieuwe Westra (40) overleden|ناونیشان=https://www.wielerflits.nl/nieuws/lieuwe-westra-40-overleden/|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=WielerFlits|زمان=nl}}&lt;/ref&gt;

=== ١٣ ===
ڕێجیناڵد کۆڕێی، تەمەن ٧٥ ساڵ، سیاسەتمەداری سریلانکا، سێ جار پەرلەمانتار، وەزیری سەرەکی پارێزگای ڕۆژاوا (٢٠٠٠–٢٠٠٩) و حاکمی پارێزگای باکوور (٢٠١٦–٢٠١٨)، [[جەڵدەی دڵ]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Former minister Reginald Cooray passes away|ناونیشان=https://www.adaderana.lk/news/87548/former-minister-reginald-cooray-passes-away|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.adaderana.lk|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

=== ١٢ ===
شاراد یاداڤ، تەمەن ٧٥ ساڵ، سیاسەتمەداری ھیندی، پەرلەمانتار (١٩٧٤–١٩٨٠، ١٩٨٦–٢٠١٧).&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Former Union Minister Sharad Yadav passes away; politicians pay tribute to socialist leader|ناونیشان=https://www.freepressjournal.in/india/former-union-minister-sharad-yadav-passes-away|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Free Press Journal|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

لیزا ماری پرێسلی تەمەن ٥٤ ساڵ، گۆرانیبێژ و ئاوازدانەری ئەمریکی، [[جەڵدەی دڵ]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Lisa Marie Presley, Daughter of Elvis and Priscilla, Dead at 54: 'The Most Strong and Loving Woman'|ناونیشان=https://people.com/music/lisa-marie-presley-dead-at-54/|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Peoplemag|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

جێری کۆتزی، تەمەن ٦٧ ساڵ، بۆکسێنەری ئەفریقای باشوور، پاڵەوانی کێشی قورس WBA (١٩٨٣–١٩٨٤)، شێرپەنجە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=https://www.timeslive.co.za/authors/david-isaacson|سەردێڕ=Former world heavyweight champion Gerrie Coetzee dies|ناونیشان=https://www.timeslive.co.za/sport/2023-01-12-former-world-heavyweight-champion-gerrie-coetzee-dies/|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=TimesLIVE|زمان=en-ZA}}&lt;/ref&gt;

دلوار حوسێن، تەمەن ٦٧ ساڵ، سیاسەتمەداری بەنگلادیشی، پەرلەمانتار (٢٠٠١–٢٠٠٦)، نەخۆشی گورچیلە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=প্রতিবেদক|یەکەم=নিজস্ব|سەردێڕ=সাবেক সংসদ সদস্য দেলোয়ার হোসেনের মৃত্যুতে বরগুনায় শোকের ছায়া|ناونیشان=https://www.prothomalo.com/bangladesh/district/esomfwd7q6|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Prothomalo|زمان=bn}}&lt;/ref&gt;

=== ١١ ===
* دۆمینگ لام، تەمەن ٩٦ ساڵ، ئاوازدانەری کلاسیکی ھۆنگ کۆنگ لەدایکبووی ماکانی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=F|یەکەم=J.|ڕێکەوت=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Former Borough Park Businessman Dies in Thailand Motorcycle Crash|ناونیشان=https://vinnews.com/2023/01/11/former-borough-park-businessman-dies-in-thailand-motorcycle-crash/|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=VINnews|زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;
* تاتیانە پاتیز، تەمەن ٥٦ ساڵ، مۆدێل و ئەکتەری ئەڵمانی، [[شێرپەنجەی مەمک]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Nast|یەکەم=Condé|ڕێکەوت=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Tatjana Patitz, One of the Original Supermodels, Has Died|ناونیشان=https://www.vogue.com/article/obituary-tatjana-patitz|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Vogue|زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;
* چارڵز وایت، تەمەن ٦٤ ساڵ، یاریزانی تۆپی پێی ئەمریکی، شێرپەنجەی جگەر.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Charles White, USC's Heisman-winning tailback, dies at 64|ناونیشان=https://apnews.com/article/cleveland-browns-los-angeles-rams-sports-southern-california-trojans-nfl-football-c3b4c8cac402890874f5bc3c4d0893be|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=AP NEWS|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

=== ١٠ ===
* سارا ئەبووبەکر، تەمەن ٨٦ ساڵ، نووسەر و وەرگێڕی ھیندی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Sara Aboobacker, Kannada writer, passes away|ناونیشان=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/kannada-writer-sara-aboobacker-passes-away/article66360267.ece|newspaper=The Hindu|ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|issn=0971-751X|زمان=en-IN|یەکەم=The Hindu|دوایین=Bureau}}&lt;/ref&gt;
* کۆنستنتین دووەم، تەمەن ٨٢ ساڵ، پاشا و دەریاوانی یۆنانی، پاشا (١٩٦٤–١٩٧٣) و پاڵەوانی ئۆڵۆمپیاد (١٩٦٠)، [[سەکتەی مێشک]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Newsroom|سەردێڕ=Πέθανε ο τέως βασιλιάς Κωνσταντίνος|ناونیشان=https://www.kathimerini.gr/society/562216114/pethane-o-teos-vasilias-konstantinos/|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.kathimerini.gr}}&lt;/ref&gt;

=== ٩ ===
* فێرێنک مێسارۆس تەمەن ٧٢ ساڵ، یاریزانی تۆپی پێی ھەنگاری.&lt;ref&gt;[https://www.abola.pt/nnh/2023-01-09/sporting-leoes-de-luto-por-ferenc-meszaros/971699 Leões de luto por Ferenc Mészáros] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230112080605/https://www.abola.pt/nnh/2023-01-09/sporting-leoes-de-luto-por-ferenc-meszaros/971699 |date=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}} {{pt}}&lt;/ref&gt;

=== ٨ ===
* ڕۆبێرتۆ دینامیتی تەمەن ٦٨ ساڵ، یاریزانی تۆپی پێی بەڕازیلی.&lt;ref&gt;[https://g1.globo.com/rj/rio-de-janeiro/noticia/2023/01/08/morre-roberto-dinamite-maior-idolo-da-historia-do-vasco-da-gama.ghtml Morre Roberto Dinamite, maior ídolo da história do Vasco da Gama] {{pt}} {{Webarchive}}&lt;/ref&gt;

=== ٧ ===
مۆدێستی مبامێ, ٤٠, [[کامیروون|کامیرۆنی]] - یاریزانی تۆپی پێی [[زمانی فەڕەنسی|فەرەنسی]].&lt;ref&gt;[https://www.sportitalia.com/altre-notizie/altro-lutto-nel-mondo-del-calcio-e-scomparso-modeste-m-bami-3563 Altro lutto nel mondo del calcio, é scomparso Modeste M'Bami] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230107202851/https://www.sportitalia.com/altre-notizie/altro-lutto-nel-mondo-del-calcio-e-scomparso-modeste-m-bami-3563 |date= ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}} {{It icon}} {{Webarchive}}&lt;/ref&gt;

=== ٦ ===
* جانلوکا ڤیاللی تەمەن ٥٨ ساڵ، یاریزان و ڕاھێنەری تۆپی پێی [[ئیتالیایی|ئیتاڵی]].&lt;ref&gt;[https://www.ilsecoloxix.it/sport/2023/01/06/news/e_morto_gianluca_vialli-12450136/ È morto Gianluca Vialli] {{It icon}} {{Webarchive}}&lt;/ref&gt;
* بیل کامپبێل تەمەن ٧٤ ساڵ، [[ئەمریکییەکان|یاریزانی]] بیسبۆڵی ئەمریکی.&lt;ref&gt;[https://www.startribune.com/bill-campbell-minnesota-twins-pitcher-ironman-reliever-obituary-red-sox-cubs/600241438/ Former Twins ironman reliever Bill Campbell dies at 74] {{Webarchive}}&lt;/ref&gt;
* دیک سڤێت تەمەن ٩٥ ساڵ، یاریزانی تێنسی ئەمریکی.&lt;ref&gt;[https://www.abc.net.au/news/2023-01-07/tennis-champion-dick-savitt-dies-aged-95/101535102 Australian Open and Wimbledon champion Dick Savitt dies aged 95] {{Webarchive}}&lt;/ref&gt;
* عومەر بەردیێڤ تەمەن ٤٣ ساڵ، یاریزانی تۆپی پێی سۆڤیەت و [[تورکمانستان]].&lt;ref&gt;[https://www.sports.kz/news/byivshiy-futbolist-klubov-kpl-umer-v43goda Бывший футболист клубов КПЛ умер в 43 года] {{Ru icon}} {{Webarchive}}&lt;/ref&gt;
* کارل فایفەر، تەمەن ٩٤ ساڵ، ڕۆژنامەنووسی نەمسایی.&lt;ref&gt;[https://www.ruhrbarone.de/karl-pfeifer-ist-tot/216321/ Karl Pfeifer ist tot] {{De icon}} {{Webarchive}}&lt;/ref&gt;
* ئۆین ڕۆزمان تەمەن ٨٦ ساڵ، سینەماکاری ئەمریکی.&lt;ref&gt;[https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/owen-roizman-dead-french-connection-exorcist-1235293000/ Owen Roizman, Cinematographer on ‘The French Connection’ and ‘The Exorcist,’ Dies at 86] {{Webarchive}}&lt;/ref&gt;

=== ٥ ===
* ئێرنێستۆ کاستانو تەمەن ٨٣ ساڵ، یاریزانی تۆپی پێی [[ئیتالیایی|ئیتاڵی]].&lt;ref&gt;[https://www.juventusnews24.com/morto-castano-juve-lutto-scomparsa-ex-capitano/ Morto Castano, mondo Juve in lutto: se ne va il capitano dello Scudetto ’67] {{It icon}} {{Webarchive}}&lt;/ref&gt;
* نەیت کۆلبێرت تەمەن ٧٦ ساڵ، یاریزانی بیسبۆڵی ئەمریکی.&lt;ref&gt;[https://www.mlb.com/news/nate-colbert-dies Padres great Nate Colbert dies at 76] {{Webarchive}}&lt;/ref&gt;
* ڕوسیل پیرس تەمەن ٧٥ ساڵ، سیاسەتمەداری ئەمریکی.&lt;ref&gt;[https://ktar.com/story/5404463/former-arizona-state-sen-russell-pearce-sb1070-sponsor-dies-at-75/ Former Arizona state Sen. Russell Pearce, SB 1070 sponsor, dies at 75] {{Webarchive}}&lt;/ref&gt;
* ئێرل بوون، تەمەن ٨١ ساڵ، ئەکتەری ئەمریکی.&lt;ref&gt;[https://variety.com/2023/film/news/earl-boen-the-terminator-actor-dies-1235480866/ Earl Boen, Actor in ‘The Terminator’ Movies, Dies at 81] {{Webarchive}}&lt;/ref&gt;
* مایکل سنۆ, تەمەن ٩٤ ساڵ، ھونەرمەندی کەنەدی.&lt;ref&gt;[https://artreview.com/michael-snow-filmmaker-and-musician-1928-2023/ Michael Snow, filmmaker and musician, 1928-2023] {{Webarchive}}&lt;/ref&gt;

=== ٤ ===
* فرانک کامیرۆن، تەمەن ٩٠ ساڵ، یاریزانی کریکێتی نیووزلەندا (مردنی لەم ڕێکەوتەدا ڕاگەیەندرا).&lt;ref&gt;[https://www.stuff.c

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
* [https://www.theguardian.com/tone/obituaries ''ڕۆژنامەی گاردیانی'' بەریتانی (بەریتانیا) کۆچی دوایی]
* [https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/ ''ڕۆژنامەی تەلەگراف'' (بەریتانیا) نامەی مردن]
* [http://www.chicagotribune.com/news/obituaries/ کتێبی مردن، ''شیکاگۆ تریبیون'']
* [https://latimes.com/news/obituaries/ کتێبی مردن، ''لۆس ئەنجلۆس تایمز'']
* [https://www.nytimes.com/pages/obituaries/index.html ''نیویۆرک تایمز'', مردنی]
* [https://www.washingtonpost.com/national/obituaries/ ''ڕۆژنامەی واشنتۆن پۆست'']
* [http://www.smh.com.au/obituaries ''ڕۆژنامەی سیدنی مۆرنینگ ھیرالد'' (ئۆسترالیا) نامەی مردن]

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}

{{مردنەکان بەپێی مانگ و ساڵ}}
{{پۆلی کۆمنز|2023 deaths}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|مێژوو|دەیەی ٢٠٢٠|کات}}

[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٣]]</text>
      <sha1>frqhxftu3p5v3ymcccyq8mhpwuabpji</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مردنەکان لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٣</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230733</id>
    <redirect title="مردنەکان لە ٢٠٢٣" />
    <revision>
      <id>1580697</id>
      <parentid>1560685</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T02:48:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>«[[مردنەکان لە ٢٠٢٣#کانوونی دووەم]]»ی لە جێی ناوەرۆک دانا</comment>
      <origin>1580697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="91y7v5fvetk7jrh1egr0ixh3uht9rri" xml:space="preserve">[[مردنەکان لە ٢٠٢٣#کانوونی دووەم]]</text>
      <sha1>91y7v5fvetk7jrh1egr0ixh3uht9rri</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580698</id>
      <parentid>1580697</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T02:48:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ ئێستا ئەو جۆرە پەڕانە جێ نەکەوتوون لە ویکیپیدیای کوردی</comment>
      <origin>1580698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80" sha1="hz4ev5jbo2lfl1ylab3ks9f1a2f2bty" xml:space="preserve">#ڕەوانەکەر [[مردنەکان لە ٢٠٢٣#کانوونی دووەم]]</text>
      <sha1>hz4ev5jbo2lfl1ylab3ks9f1a2f2bty</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>حەکیم جێفریس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230996</id>
    <revision>
      <id>1580619</id>
      <parentid>1400292</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:11:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکراتیی ئەنحوومەنی نوێنەرانیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] بۆ [[پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکرات لە ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4521" sha1="n7eaw1qtff1f2eome7ghr46oh04ctpv" xml:space="preserve">{{زانیاریدانی کەسایەتی/ویکیدراوە}}
'''حەکیم جێفریس''' ({{بە ئینگلیزی|Hakeem Jeffries}})، پارێزەر و [[سیاسەتوان]]ی ئەمریکییە و لە ساڵی ٢٠٢٣ەوە سەرۆکی کەمینەی [[ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان|ئەنجومەنی نوێنەران]] و سەرۆک فراکسیۆنی دیموکراتەکانە لە ئەنجومەنی نوێنەرانی ئەمریکایە. جێفریس خولی شەشەمی خۆی لە ئەنجومەنی نوێنەران بەڕێوەدەبات و لە ساڵی ٢٠١٣ەوە نوێنەرایەتی ناوچەی ھەشتەمی [[نیویۆرک]] دەکات.

جێفریس پێش ئەوەی لە ساڵی ٢٠١٢دا ھەڵبژێردرێت بۆ ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان، سێ خول لە ئەنجومەنی [[نیویۆرک (ویلایەت)|ویلایەتی نیویۆرک]] کاری کردووە و نوێنەرایەتی ناوچەی ٥٧ی کردووە و وەک پارێزەری [[کۆمپانیا]]ش کاری کردووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=New York's 2012 Election Results|ناونیشان=https://www.huffingtonpost.com/2012/11/07/new-york-elections-2012-gillibrand-jeffries-meng_n_2088561.html|وێبگە=HuffPost|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئازاری ٢٠٢٣|زمان=en|ڕێکەوت=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢}}&lt;/ref&gt; لە ساڵی ٢٠١٩ تا ٢٠٢٣ سەرۆکی گرووپی دیموکراتی ئەنجومەنی نوێنەران بوو، لە تشرینی دووەمی ساڵی ٢٠٢٢ بێ بەرامبەر وەک سەرۆکی ئەم پارتە ھەڵبژێردرا و شوێنی نانسی پیلۆسی گرتەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Hakeem Jeffries defeats Barbara Lee in battle for Dem Caucus chair|ناونیشان=https://www.politico.com/story/2018/11/28/hakeem-jeffries-defeats-barbara-lee-in-battle-for-dem-caucus-chair-1023797|ئیش=POLITICO|بڵاوکەرەوە=politico.com|زمان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Hakeem Jeffries Wins Contested House Democratic Caucus Chair Race|ناونیشان=https://www.huffingtonpost.com/entry/hakeem-jeffries-house-democratic-caucus-chair_us_5bfeadb9e4b030172fa931fa|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئازاری ٢٠٢٣|ئیش=HuffPost|agency=huffingtonpost|ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|زمان=en}}&lt;/ref&gt;
کەمینەی دیموکراتەکان لە ئەنجومەنی نوێنەرانی کۆنگرەی ١١٨ی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بە کۆی دەنگ حەکیم جێفریسیان وەک سەرۆکی خۆیان ھەڵبژارد. ئەمە یەکەمجارە لە مێژووی ئەمریکادا کەسێکی ڕەشپێست سەرکردایەتی حیزبێک لە ئەنجومەنی نوێنەراندا بگرێتە ئەستۆ.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=CNN|یەکەم١=By &lt;a href=&quot;/profiles/maegan-vazquez&quot;&gt;Maegan Vazquez&lt;/a&gt;, &lt;a href=&quot;/profiles/adrienne-vogt&quot;&gt;Adrienne Vogt&lt;/a&gt;, &lt;a href=&quot;/profiles/maureen-chowdhury&quot;&gt;Maureen Chowdhury&lt;/a&gt;, &lt;a href=&quot;/profiles/elise-hammond&quot;&gt;Elise Hammond&lt;/a&gt; and Matt Meyer|سەردێڕ=Live updates: Nancy Pelosi announces she will not run for leadership post|ناونیشان=https://www.cnn.com/politics/live-news/nancy-pelosi-announcement-house-democrats/index.html|ئیش=CNN|agency=Cable News Network (CNN)|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Hughes|یەکەم١=Eliza Collins and Siobhan|سەردێڕ=Hakeem Jeffries Elected to Lead House Democrats|ناونیشان=https://www.wsj.com/articles/house-democrats-set-to-pick-hakeem-jeffries-to-lead-party-11669806001|ئیش=WSJ|agency=The Wall Street Journal|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{پۆلی کۆمنز|Hakeem Jeffries}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}}

[[پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکرات لە ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٠]]
[[پۆل:سیاسەتمەدارانی ئەفریقایی-ئەمریکی سەدەی ٢١]]
[[پۆل:زیندووان]]</text>
      <sha1>n7eaw1qtff1f2eome7ghr46oh04ctpv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>خوان پێرۆن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>238693</id>
    <revision>
      <id>1580648</id>
      <parentid>1553398</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:27:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:ئەو کەسانەی ھەوڵی تیرۆریان دراوە]] بۆ [[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1620" sha1="n2lolru4dusx8xugm1qjaly2b6qkwic" xml:space="preserve">{{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
[[پەڕگە:Juan Domingo Perón (cropped).jpg|وێنۆک|خوان پێرۆن]]

'''خوان دۆمینگۆ پێرۆن''' ((٨ی تشرینی یەکەمی ١٨٩٥ – ١ی تەمموزی ١٩٧٤) جەنەڕاڵ و سیاسەتمەدارێکی [[ئەرژەنتین|ئەرجەنتینی]] بوو کە دوای خزمەتکردنی لە پۆستە جیاوازەکانی حکومەتدا سێ جار [[سەرۆک کۆمار|بە سەرۆکی کۆماری]] ئەرجەنتین هەڵبژێردرا. لە ساڵی ١٩٥٥ لە کاتی [[کوودەتا|کوودەتایەکی سەربازیدا]] لە کارەکەی دوورخرایەوە. پیرۆن لە ساڵی ١٩٧٣ گەڕایەوە سەر دەسەڵات و شەش مانگ پێش مردنی لە ساڵی ١٩٧٤ و جێنشینی هاوسەری سێیەمی ئیزابێل پیرۆن لە دەسەڵاتدا بوو.

== سەرچاوەکان ==
{{Reflist}}
{{پۆلی کۆمنز|Juan Domingo Perón}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئەرژەنتین|شەڕ|سیاسەت|زانستی سیاسەت}}

[[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٥]]
[[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ئارجەنتین]]
[[پۆل:ئەو سەرۆکانەی بە کودەتا لاکەوتوون]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی جەڵدەی دڵ]]
[[پۆل:مردووانی ١٩٧٤]]
[[پۆل:ئارجەنتینییەکانی بە ڕەگەز ئیتالی]]
[[پۆل:دژە سەرمایەدارانی ئەرجەنتین]]</text>
      <sha1>n2lolru4dusx8xugm1qjaly2b6qkwic</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ویکیپیدیا:ڕاپۆرتی بنکەدراوە/پێڕستی بۆتە چالاکەکان</title>
    <ns>4</ns>
    <id>241625</id>
    <revision>
      <id>1580499</id>
      <parentid>1580278</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T21:00:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: نوێکردنەوە</comment>
      <origin>1580499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2028" sha1="gnk6bg5sz8y6z8cdefwtlx7iaotnbjv" xml:space="preserve">{{ئەمانەش ببینە|ویکیپیدیا:ڕاپۆرتی بنکەدراوە/پێڕستی بۆتە ناچالاکەکان}}
{{چینی ناوەند}}
پێرستی [[وپ:بۆت|بۆت]]ە چالاکەکانی ویکیپیدیا{{ھن}}
بۆتی چالاک بە بۆتێک دەڵێن کە لە ٣٠ ڕۆژی ڕابردوو لانی کەم [[تایبەت:بەشدارییەکان|بەشدارییەکی]] ھەبووە.{{ھن}}
لە ئێستادا ئەم ئامارە ڕۆژانە نوێ دەکرێتەوە.{{ھن}}
'''دوایین نوێکردنەوە لەلایەن [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]]'''؛ لە ''٢١:٠٠، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC)''
{{کۆتایی}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;margin: auto;&quot;
|+ بۆتە چالاکەکان
|-
! # !! بەکارھێنەر !! دوایین دەستکاری !! ژمارەی دەستکارییەکان !! مافەکان !! ڕێکەوتی خۆتۆمارکردن
|-
| ١ || [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/AramBot|٣ی ئایاری ٢٠٢٦]] || ٣٥٤٧٣٥ || bot,botadmin || ٤ی نیسانی ٢٠٢٠
|-
| ٢ || [[بەکارھێنەر:Xqbot|Xqbot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Xqbot|٣ی ئایاری ٢٠٢٦]] || ٢١١٩٠ || bot || ٣١ی ئابی ٢٠٠٩
|-
| ٣ || [[بەکارھێنەر:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/InternetArchiveBot|٣ی ئایاری ٢٠٢٦]] || ٨٦٣٦٠ || bot || ٢٨ی تەممووزی ٢٠١٧
|-
| ٤ || [[بەکارھێنەر:Dexbot|Dexbot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Dexbot|١ی ئایاری ٢٠٢٦]] || ٨٣٩٧ || bot || ٢ی ئایاری ٢٠١٢
|-
| ٥ || [[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/MediaWiki message delivery|٢٨ی نیسانی ٢٠٢٦]] || ٣٤٦٠ || bot || ١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣
|}

[[پۆل:ڕاپۆرتی بنکەدراوەی ویکیپیدیا]]</text>
      <sha1>gnk6bg5sz8y6z8cdefwtlx7iaotnbjv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئەمیر ئاغایی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>243543</id>
    <revision>
      <id>1580775</id>
      <parentid>1579257</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:55:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-26896-80</username>
        <id>76136</id>
      </contributor>
      <comment>/* دراما */</comment>
      <origin>1580775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7255" sha1="sqf8u4o266ej927h980omfc1hsqwfw9" xml:space="preserve">{{کەسایەتی
| ناو            = ئەمیر ئاغایی
| وێنە 			= 
[[پەڕگە:ئەمیر.jpg|وێنۆک]]
| قەبارەی وێنە		=
| ناوی کاتی لەدایکبوون  =  
| شوێنی لەدایکبوون 	=  ئورمییە [[ئێران]]
| ڕێکەوتی لەدایکبوون    = ١ ئابی ١٩٧٥ 
| نیشتەجێ		= تاران 
| نەتەوە		= فارس
| پیشە			= ئەکتەر  
| ساڵانی چالاکی		= ١٩٩٦-ئێستا
| ئایین			= موسوڵمان شیعە 
| ھاوسەر		= نییەتی
}}
هونەرمەندی فارس ئەمیر ئاغایی لە ڕێکەوتی ١ی ئابی ١٩٧٥ لە شاری ئورمییەی ئێران لە دایک بووە.  لە خێزانی چوار کەسی ژیاوەو تەنها خوشکێکی هەیە بەناوی (نەرمین).  ئەمیر درێژە بە خوێندن دەدات و تا لە کۆتاییدا بەشی شانۆی زانکۆی تاران تەواو دەکات.  هونەرمەند جگە لە کاری نواندن کاری وێنەکێشان، نوسین و فۆتۆگرافی دەکات. هەر چەندە خێزانەکی هەرگیز قایل نەبوون ببێتە ئەکتەر، بەڵام ئەو لەسەر خەونەکەی سور بوەوە یەکەم نواندنی لە گەڵ خانمە هونەرمەند ئازیتا حاجیان  ساڵی ١٩٩٦ کە شانۆگەری (لەپشتی ئاوێنە) وە کرد. لە پاشان وردە وردە بەناوبانگ بو، تا لەیەکەم فیلمی سینەمایی (پۆست بەرز) لەساڵی ٢٠٠٢ بەشداربو، ئیتر لەو کاتەوە سەرنجی خۆی بەلای هەواداران ڕاکێشا و لەچەندین زنجیرەو فیلمی سینەمایی ڕۆڵی بینیوە. ناوبراو هاوسەرگیری نەکردووەو نەکەوتۆتە داوی خۆشەویستی هیچ کەسێکەوە. وەک خۆی لە یەکێک لەچاوپێکەوتنەکاندا دەڵێ : هاوسەرگیری پەرپرسیارییەتیەکی گەورەیە لەسەر شانم، هەرگیز بیرم لێنەکردۆتەوە، بەڵام دڵنیام رۆژێک هەر دەبێ هاوسەرگیری بکەم.

=== فیلمەکانی ===
----
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!ساڵ !!فیلم !!رۆڵ 
|-
| ٢٠٠٢ ||  پۆست بەرز  || حەسەن
|-
| ٢٠٠٦ || ئەو ڕێگایەی گیراوەتە بەر ||  
|-
| ٢٠٠٧|| ڕۆژێک دێت ||  
|-
| ٢٠٠٧|| ژنی دووەم  ||  
|-
| ٢٠٠٧|| کۆتا نواندن  
|-
| ٢٠٠٨|| نەیلوفەڕ  || شێخ عەباس
|-
| ٢٠٠٨|| کیمیا و خاک  || ڕەزا
|-
| ٢٠٠٩|| دۆزەخ، بەرزەخ، بەهەشت  || حەسەن 
|-
| ٢٠١١|| زەوی هەرزان  || عەلی
|-
| ٢٠١١|| مردن پیشەی منە  
|-
| ٢٠١٢|| ژیانی تایبەت  || عەلی
|-
| ٢٠١٣|| وسبە! کچان هاوار ناکەن  || باوکی عەسەل
|-
| ٢٠١٣|| بێشکەیەک بۆ دایک  || موستەفا
|-
| ٢٠١٣|| هەمومان تاوانبارین  || فەرهاد
|-
| ٢٠١٥|| چوارشەمە، ٩ ی ئایار  || جەلال
|-
| ٢٠١٥|| کۆڵانی بێناو  || بابەک
|-
| ٢٠١٥|| شێفتی شەوان  || ڕەحیم
|-
| ٢٠١٥|| ٣٦٠ پلە  || پاتڕۆڵ
|-
| ٢٠١٦|| پاسەوانی تایبەت  || ئەشرەفی
|-
| ٢٠١٧|| وەرزی نێرگز  || ڕەزا
|-
| ٢٠١٧|| بێ بەروار، بێ واژۆ  || دکتۆر کاوە
|-
| ٢٠١٧|| تایبەت  || بابەک
|-
| ٢٠١٧|| لینا  || مامە
|-
| ٢٠١٩|| پیاوێک بەبێ سێبەر  || فواد
|-
| ٢٠١٩|| ڕوسی  || تومەج
|-
| ٢٠٢٠|| سەمای پەپولە  || هاشم
|-
|٢٠٢٠
|هەڵمەت
|
|-
| ٢٠٢٢|| ناپاک کوشتن  || مەهدی
|-
| ٢٠٢٢|| بێ دایک  || ئەمیر عەلی
|-
| ٢٠٢٢|| شەو، داخلی، دیوار  || جەلال   
|-
| ٢٠٢٣|| چوار دیوار             
|
|-
|٢٠٢٤
|روستەم و سوهراب
|رۆستەم
|}

=== دراما ===
----
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!ساڵ !!زنجیرە!!رۆڵ 
|-
| ٢٠١٢|| دڵ سارد ٣  || ئەتیلا
|-
| ٢٠١٧|| شانازی  || ئەسفەندیار
|-
| ٢٠١٩|| سەمای سەر شوشە  || ئدریس
|-
| ٢٠٢٠-٢٠٢١|| [[ئاغازادە]] || نیما
|-
| ٢٠٢٢||  خوێن سارد|| پزیشکی یاسایی
|-
|٢٠٢٣
|نیشتمان
|جەواد
|-
|٢٠٢٣
|تاوانی فریشتە
|
|-
|٢٠٢٦
|ناوزڕاو
|
|}

=== سەرچاوەکان ===
----{{سەرچاوەکان}}&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rimoj.com/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%A8%DB%8C%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C-%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1-%D8%A2%D9%82%D8%A7%DB%8C%DB%8C/ |سەردێڕ=امیر اقایی بازیگر - ریمۆژ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241211150245/https://www.rimoj.com/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%A8%DB%8C%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C-%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1-%D8%A2%D9%82%D8%A7%DB%8C%DB%8C/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://namnak.com/%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1-%D8%A2%D9%82%D8%A7%DB%8C%DB%8C.p65146 |سەردێڕ=نەمناک |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231205192808/https://namnak.com/%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1-%D8%A2%D9%82%D8%A7%DB%8C%DB%8C.p65146 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[https://www.delgarm.com/%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1-%D8%A2%D9%82%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%88-%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%B1%D8%B4.a288184 دێلگرام]{{بەستەری مردوو|url=https://www.delgarm.com/%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1-%D8%A2%D9%82%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%88-%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%B1%D8%B4.a288184 |date=نیسانی ٢٠٢٦ }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.nayrika.com/entertainment/biography/%D8%A8%DB%8C%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C-%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1-%D8%A2%D9%82%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%B1%D8%B4-%D8%B9%DA%A9%D8%B3-%D9%87%D8%A7/ |سەردێڕ=ناریکا |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی تەممووزی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220703094709/https://www.nayrika.com/entertainment/biography/%D8%A8%DB%8C%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C-%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1-%D8%A2%D9%82%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%B1%D8%B4-%D8%B9%DA%A9%D8%B3-%D9%87%D8%A7/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;
{{پۆلی کۆمنز|Amir Aghaei}}
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٥]]
[[پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئێرانییەکانی سەدەی ٢١ەم]]
[[پۆل:ئەکتەرە پیاوەکانی تەلەڤیزیۆنی ئێرانی]]
[[پۆل:زیندووان]]
[[پۆل:خەڵکی ورمێ]]</text>
      <sha1>sqf8u4o266ej927h980omfc1hsqwfw9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڕۆکان تکریتی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>244277</id>
    <revision>
      <id>1580634</id>
      <parentid>1446365</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:15:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردنەکان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییە ئەمریکییەکان]] بۆ [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئەمریکا]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2568" sha1="g4tmcktqxbhzx5co9aufb9vmnknkye5" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}
'''ڕۆکان عەبدولغەفور ڕەزووقی سلێمان مەجید تکریتی''' (١٧ی نیسانی ١٩٥٦، [[تکریت]] – ١١ی نیسانی ٢٠٠٣، [[ئەنبار (شار)|ئەنبار]])&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا1&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=United Nations Security Council|ڕێکەوت=٢٧ی تەممووزی ٢٠٠٥|سەردێڕ=List of Individuals persuant to resolution 1438|ناونیشان=https://www.un.org/sc/committees/1518/list_27jul2005.htm|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141225030212/http://www.un.org/sc/committees/1518/list_27jul2005.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٥ی شوباتی ٢٠١١}}&lt;/ref&gt; سەرۆکی فەرمانگەی کاروباری ھۆزەکان بووە لە [[عێراق]] لە سەردەمی [[سەددام حوسێن|سەددام حوسێن]] و ئەندامی بازنەی ناوخۆیی سەددام بووە.

ژمارە ٢١ بوو لە لیستی داواکراوە عێراقییەکان&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا1&quot;/&gt; (پێشتر ٣٩ بوو) و لەناو نۆ قەرەکە بوو لەناو کۆمەڵێک وەرەقەی یاریکردنی گرنگترین داواکراوانی عێراقی.

ڕۆکان لە ساڵی ٢٠٠٣ لە ھێرشێکی ئاسمانیدا کوژرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=صدام حسين من الزنزانة الامريكية : هذا ماحدث|ناونیشان=https://www.thiqar.net/MakalatO/MK-AboAliAladamy16-02-10.htm|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160624082027/http://www.dhiqar.net/MakalatO/MK-AboAliAladamy16-02-10.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Dhiqar.net|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; لە ساڵی ٢٠١٠ لە لیستی خەڵاتەکانی [[وەزارەتی کاروباری دەرەوەی ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا]] دوورخرایەوە.
== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{تووڵی دەروازە|عێراق|ژیاننامە|سیاسەت}}
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٠٣]]
[[پۆل:سەرکردەکانى حیزبی بەعسی عێراقی]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئەمریکا]]</text>
      <sha1>g4tmcktqxbhzx5co9aufb9vmnknkye5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئەبوو نەبیل ئەنباری</title>
    <ns>0</ns>
    <id>245233</id>
    <revision>
      <id>1580632</id>
      <parentid>1570119</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:15:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردنەکان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییە ئەمریکییەکان]] بۆ [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئەمریکا]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2837" sha1="oi9rryleradf79xn8557475e4afcegn" xml:space="preserve">{{Short description|Libyan Islamist militant leader}}
{{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
{{Use dmy dates|date=February 2023}}
{{Infobox person
| name               = ویسام نەجم عەبد زەید زوبەیدی
| image              =
| birth_place        = [[پارێزگای ئەنبار|ئەنبار]]، [[عێراق]]
| death_date         = ١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥
| death_place        = [[دێرنە]]، [[لیبیا]]
| death_cause        = [[ھێرشی ئاسمانی]]
| nationality        = [[خەڵکی عێراق|عێراقی]]
| other_names        = ئەبوو نەبیل ئەنباری، ئەبوو موغیرە قەحتانی
| organization       = [[دەوڵەتی ئیسلامی]]
| known_for          = [[ئەمیر]]ی پێشووی دەوڵەتی ئیسلامی لە [[لیبیا]]
}}
'''ئەبوو نەبیل ئەنباری''' ناسراو بە '''ویسام نەجم عەبد زەید زوبەیدی''' یان '''ئەبوو موغیرە قەحتانی'''، سەرکردەی [[دەوڵەتی ئیسلامی]] بوو لە [[لیبیا]]، و پێدەچێت لە ھێرشێکی ئاسمانی [[ئەمریکا]]دا کوژرابێت لە ١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ لەسەر شاری دێرنە لە ڕۆژھەڵاتی لیبیا.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180627202335/https://www.ibtimes.co.uk/new-isis-leader-abdel-qader-al-najdi-threatens-daesh-invasion-rome-through-north-africa-1548697&lt;/ref&gt;

== کورتەیەک دەربارەی ==
ئەبوو نەبیل ئەنباری ھاووڵاتییەکی عێراقییە، ماوەیەکی زۆر ئەندامی ڕێکخراوی [[قاعیدە]] بووە، بەو پێیەی لە ساڵی ٢٠٠٤ تا ٢٠١٠ لەژێر ئاڵای [[قاعیدە لە عێراق]] چەندین ئۆپەراسیۆنی لە عێراق لە [[فەلووجە]] و [[ڕەمادی]] ئەنجامداوە، و بەشێک بوو لە وەفدی دەوڵەتی ئیسلامی کە لە عێراقەوە ڕەوانەی لیبیا کرابوو لە مانگی ئەیلوولی ٢٠١٤ بۆ کۆکردنەوەی [[بەیعەت]] بۆ ئەمیری داعش ئەبووبەکر بەغدادی و لقی تازەپێگەیشتووی دەوڵەتی ئیسلامی لە لیبیا.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20190329173802/https://edition.cnn.com/2014/11/18/world/isis-libya/index.html&lt;/ref&gt;
== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{تووڵی دەروازە|لیبیا|عێراق|شەڕ|ژیاننامە|دەیەی ٢٠١٠|ئیسلام|ئەفریقا}}
[[پۆل:مردووانی ٢٠١٥]]
[[پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٢٠ەم]]
[[پۆل:ئەندامانی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئەمریکا]]</text>
      <sha1>oi9rryleradf79xn8557475e4afcegn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja</title>
    <ns>3</ns>
    <id>266313</id>
    <revision>
      <id>1580716</id>
      <parentid>1580386</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:21:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tessla</username>
        <id>41338</id>
      </contributor>
      <comment>/* نوێ! */ وەڵامدانەوە</comment>
      <origin>1580716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40235" sha1="gqgsepivm6afs9vlfzrr5q11szeps1n" xml:space="preserve">== بەخێربێیت ==
{| bgcolor=&quot;#f8f8ff&quot; align=center style=&quot;width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;&quot;
|
&lt;div class=&quot;tabber horizTabBox&quot; style=&quot;width: 100% !important;&quot;&gt;
&lt;div class=&quot;tabbertab&quot; title=&quot;&amp;zwnj;ویکیپیدیا&amp;zwnj;&quot;&gt;
{{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}}
&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]&lt;/span&gt;
'''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}}
{{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}}
{| align=&quot;center&quot; cellpadding=&quot;1&quot; width=&quot;100%&quot; style=&quot;text-align:right&quot;
|[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]]
|[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری]
|[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]]
|}
&lt;/div&gt;

&lt;div class=&quot;tabbertab&quot; title=&quot;&amp;zwnj;بنەماکان&amp;zwnj;&quot;&gt;
بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت:
&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]&lt;/span&gt;
* '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە.
* '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن.
* '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت.
* '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان.
* '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە.
&lt;/div&gt;

&lt;div class=&quot;tabbertab&quot; title=&quot;&amp;zwnj;پەڕەکەت&amp;zwnj;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]&lt;/span&gt;
'''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە:
* تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە.
* لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە.
* لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە.
&lt;/div&gt;

&lt;div class=&quot;tabbertab&quot; title=&quot;&amp;zwnj;بەشداری&amp;zwnj;&quot;&gt;
ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی:
&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]&lt;/span&gt;
* پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''.
* ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە.
* '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە.
* '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا.
* لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت.
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
|}

-- [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٧:٤٤، ١٩ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC)

== نیشانێک بۆ تۆ! ==

{| style=&quot;background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align: middle; padding: 5px;&quot; | [[پەڕگە:Barnstar of Diligence Hires.png|100px]]
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;&quot; | '''نیشانی تێکۆشەری'''
|-
|style=&quot;vertical-align: middle; padding: 3px;&quot; | سڵاو هیڤجای بەڕێز، توانیت به دوو مانگ بگەی به ۱۰۰۰ دەستکاری له ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی، لەبەر وەش ئەو نیشانەت پێشکێش دەکەم و دەست خۆشیت لێ دەکەم که له ویکی کوردی بەردەوامی و بەشداری دەکەی، هیوادارم هەروا بەردەوام بی. بژی [[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|سینا خزری ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sina Khezrii|لێدوان]]) ‏٢٢:٠٠، ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC)
|}

:زۆر سپاس بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|Sina Khezrii]] دڵخۆش بووم بەو نیشانە جوانەتان، ھیوادارم ئێوەش ھەر بمێنن بۆ پڕۆژەکەمان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٢:٠٥، ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC)
:سڵاوو ڕێز تکایە پيگەی فەرمی بزووتنەوەی ئایندە با نە سڕێتەوە ڕێکی بخەن  [[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|لێدوان]]) ١٤:١٠، ١٢ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC)
::سڵاو @[[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]] سەرەتا لە بەشێکی ھەڵە باسەکەتان کردەوە (دەبێ لە خوارەوە لە بەشێکی سەربەخۆدا باسی بکەیت). دواتر بەڕێوەبەرێک سەیری پەڕەکە دەکات و ئەگەر لەگەڵ یاساکان یەک نەگرێت ئەوە دەیسڕێتەوە و ئەگەریش کێشەی نەبێ ئەوە تاگی سڕینەوە لادەدات و پەڕەکە دەمێنێتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠١:٠٩، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC)

== پێڕستی گەورەترین شارەکانی ئێران ==

دەم باش Hivja، ئەرێ [[fa:فهرست کلان‌شهرهای ایران]] ([[پێڕستی گەورەشارەکانی ئێران]]) و [[fa:فهرست شهرهای ایران بر پایه جمعیت]] (کە لای خۆمان نییە) یەک شت نین؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;&quot;&gt;'''ئارام'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;color:black; Background:yellow&quot;&gt;'''وتووێژ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; ‏١٦:١٣، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC)

:@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] سڵاوت لێ بێت. جیاوازییان ھەیە؛ یەکەمیان سەبارەت بە [[:en:Megacity|گەورەشارەکانی]] ئێرانە و دووەمیشیان سەبارەت بە تەواوی شارەکانی ئێرانە (گەورەشار، شاری ئاسایی و شارۆچکە) کە بەپێی ژمارە دانیشتووانەوە ڕیزبەندی کراون. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏١٨:٠٨، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC)
::ئەھا، زۆر سپاس بۆ وەڵامەکەت! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;&quot;&gt;'''ئارام'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;color:black; Background:yellow&quot;&gt;'''وتووێژ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; ‏٢١:٤٩، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC)

== شێوازی ھەواڵەکان ==

سڵاو Hivja، ھیوادارم باش بیت. تەماشایەکی [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا|داڕێژەی لە ھەواڵەکاندا]] بکە، سێ ھەواڵی کۆتا سەرەتاکانیان بە دەستەواژەی ئاگاداریی «بەھۆی..» دەستپێدەکات، پێموایە جوان نییە ھەموویان لەسەریەک بە یەک شێواز دابنرێ. ھیچ جێگرەوەیەکیشم نەدۆزییەوە تا لەجیاتی 'بەھۆی' دایبنێم. تۆ دەڵێی چی؟ [[User:Zamand Karim|&lt;b style=&quot;color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;&quot;&gt;&amp;#160;زەمەنCefayî&amp;#160;&lt;/b&gt;]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٢:٠٧، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC)

:@[[بەکارھێنەر:Zamand Karim|Zamand Karim]] سڵاوت لێ بێت. ڕاست دەکەی، دەستێکم لە ھەواڵەکاندا وەردا ئێستا بزانە چۆنە. سپاس بۆ ئاگادارکردنەوەت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٢:٢٥، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC)
::باشتر دیارە. دەستتخۆش بێ. [[User:Zamand Karim|&lt;b style=&quot;color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;&quot;&gt;&amp;#160;زەمەنCefayî&amp;#160;&lt;/b&gt;]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٢:٣٥، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC)

== نیشانێک بۆ تۆ! ==

{| style=&quot;background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align: middle; padding: 5px;&quot; | [[پەڕگە:Editors Barnstar Hires.png|100px]]
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;&quot; | '''نیشانی دەستکاریکەر'''
|-
|style=&quot;vertical-align: middle; padding: 3px;&quot; | چونکە شایەنیت {{زۆر سوپاس}} بۆو دەستکاریانەی کردوتن و دەیانکەیت. [[User:Zemen|&lt;b style=&quot;color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;&quot;&gt;&amp;#160;زەمەنCefayî&amp;#160;&lt;/b&gt;]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ‏٢٢:٥١، ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC)
|}

:@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] سڵاوت لێ بێت، گەلێک سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٠:١٦، ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC)

== Translation request ==

Hello, Hivja.

Can you translate and upload the article about the prominent economist [[:en:Dani Rodrik]] in Sorani Kurdish Wikipedia?

Kindest regards, [[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Moroike|لێدوان]]) ٠٩:٠٥، ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC)

:@[[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] سڵاو، {{کرا}} ('''[[دانی ڕۆدریک]]'''). [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٨، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC)
::Thank you very much for the new article. [[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Moroike|لێدوان]]) ٢٢:٢٩، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC)

== داواکاری ==

سڵاو بەڕێز ھیڤجا! داڕێژەیەک ھەیە کە لە ٤٣ ویکیپیدیای تردا ھەیە، لێرەش زۆر پێویستمانە ([[:en:Template:Infobox_storage_medium|داڕێژە: زانیاریدانی میدیاکانی داکردن]])، ئەگەر بتوانرێت لێرەش دروستبکرێتەوە زۆر چاک دەبێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٣:٢٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC)

:سڵاو @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] سازم کرد، بڕوانە [[داڕێژە:زانیاریدانی میدیاکانی داکردن|داڕێژەکە]]. من لەژێر ئەو بەستەرەی داتنا ناوی داڕێژەکەم نووسی، بەڵام خۆت لەسەر دروستیی ناوەکە بڕیار بدە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٤٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC)
::'''زۆر سوپاس!''' بۆ ناوەکەش بەڕای من درووستە، لە ھەندێک ویکی تەنیا نووسیویانە (میدیا)، بەڵام لە ویکیپیدیای ئینگلیزی (storage)ی لەگەڵدایە، کە بە مانای (داکردن، تێکردن، خەزن کردن، پاراستن) دێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٦:٥١، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC)
:::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] لە خزمەتدام، ئەگەر وایە ناوەکە کێشەی نییە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٥، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC)
:::: وەڵا ناوەکە زۆر سەیرە! ''storage medium'' دەبێتە «کەرەستەی عەمبارکردن». ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;&quot;&gt;'''ئارام'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;color:black; Background:yellow&quot;&gt;'''وتووێژ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; ١٦:٥٧، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC)
:::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] تکایە ئەگەر ناوەکەت پێ ھەڵەیە، گومان مەکە لە گواستنەوەیدا. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٨، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC)
:::::: {{وب|Ari Qasm}} ھاوڕایت؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;&quot;&gt;'''ئارام'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;color:black; Background:yellow&quot;&gt;'''وتووێژ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; ١٧:٠٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC)
:::::::medium ئەگەر ھەڵە نەبم بە مانای (ناوەند) دێت، لەبەرئەوەی لە ویکیپیدیا عەرەبیش نووسراوە (وسيط)، بێجگەلەوانەش دەتوانین بڵێین (یەکە)، بۆ (Storage)ەکەش، عەمبار جیاوازی نییە لەگەڵ داکردن، یان ئەوانەی لەسەرەوە ئاماژەم پێکردن. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٧:٢٩، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC)
:::::::: {{وب|Ari Qasm}} دەزانم medium لە کتێبەکانی پەروەردەش بە «ناوەند» مانایان کردووەتەوە، بەڵام فرەمانایە و ھەموو جارێک یەک مانای نییە. لێرەدا بە مانای شتێکی فیزیکی یان ئامڕازێک دێت کە بۆ کردەوەی store بە کاردێت، ناوی ھاتووە. ئەمە لە ئێوەوە بزانم «داکردن» بۆ storage بە کار دێت. ئەوەندەی من بزانم storage ھەر بە عەمبار و عەمبارکردن مانا کراوەتەوە. «داکردن» زیاتر بۆ بارانبارین و داندانە بە پەلەوەر. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;&quot;&gt;'''ئارام'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;color:black; Background:yellow&quot;&gt;'''وتووێژ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; ١٧:٥٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC)
:::::::::عەمبارکردنیش تەواوە، بەڵام بڕوانە [https://bgprogram.org/Default.aspx?page=programs_detail2&amp;c=163&amp;l=3 وەزارەتی پەروەردە] لە کتێبی کۆمپیوتەر (لاپەڕە ١٥) لەبەرامبەر وشەی storage (داکردن)ـی بەکارھێناوە، ھەربۆیە کتێبی کۆمپیوتەرم کردە نموونە، چونکە داڕێژەکە خۆی لەسەر ئەو فۆرماتانەیە کە دەتوانرێ داتای لەسەر تۆماربکرێت.
:::::::::لە [https://ferheng.info/alfba/22515/ فەرهەنگ] لە وشەی عەمبارکردن، ئاماژەی بە داکردن کردووە، نووسراوە داکردنی دانەوێڵە، واتا (هەڵگرتنی دانەوێڵە)، کەواتە دەتوانین بڵێین (داکردنی داتا).
:::::::::بێجگە لەو دووە دەتوانین (پاشەکەوت کردن، تێخستن، ھەڵگرتن، تۆماکردن، تێکردن) بەکاربێنین.
:::::::::وە ئەگەر لە ترانزلەیت بنووسیت (داکردن) ئەوا (installation) و لە عەرەبی (تثبيت)ت دەداتێ.
:::::::::ئینجا دەیکەن بە ھەر چی ناوێک، من ڕازیم. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢١:٠٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC)
::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] من کتێبەکانی ئامادەیی و بەتایبەت فیزیا و کیمیای پۆلی دوازدەم بۆ medium بە نموونە ھێنایەوە. بۆ storage، کاتێک پەکمان بۆ سەرچاوەی وشەیەک کەوت، ئەو کاتە ئاسایییە بچیتە سەر ئەو کتێبەی پۆلی حەوت، بەڵام کاتێک وشەیەک ھەیە خوێنەر لێی تێ بگات، ناکرێت بچین وشەیەکی نامۆ بێنین و سەر لە خوێنەر تێک بدەین. پێم وایە فەرھەنگی ئەناھیتا لە ئاماژەدان بە داکردن لە وشەی عەمبارکردن ھەڵەی کردبێت. داکردن بۆ storage نابێت. «داکردنی دانەوێڵە» کەی مانای «ھەڵگرتنی دانەوێڵە» دەدات؟! یانی تۆ دانەوێڵە لە سایلۆ ھەڵگریت، مانای وایە دات کردووە؟! تێخستن بۆ input و insert و، پاشەکەوتکردنیش بۆ save دانراوە کە کارە نەک بۆ storage کە ناوە. دامەزراندن بۆ installation دانراوە. لەو ترانزلەیتەش کە باست کرد، تێناگەم. لە کوێ بینووسین؟ من زمانەوان نیم، بەڵام بەپێی شارەزاییم ھەوڵی خۆم دا ڕوونکردنەوەیەک بۆ باسەکە بدەم. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;&quot;&gt;'''ئارام'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;color:black; Background:yellow&quot;&gt;'''وتووێژ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; ٢٢:٣٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC)
:::::::::::خۆی وشەی (storage) واتا (کۆگا) وتاری ([[عەمباری دراوەکان|کۆگای دراوە]]) ھەبوو، ئێستا کراوە بە (عەمباری دراوە).
:::::::::::ئەم وتارەش ([[کۆگەی دراوەی کۆمپیوتەر]])، بەڵام ئەمە نەکراوە بە (عەمبار) [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢٢:٤٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC)
::::::::::::[[بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;&quot;&gt;'''ئارام'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;color:black; Background:yellow&quot;&gt;'''وتووێژ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; لە هەنبانە دەڵێ گەنمەکەم داکرد واتە هەڵمگرت زیاتر بۆ هەڵگرتنی ناو چاڵ و داکردنی کادێن بەکارهاتووە. [[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:مامۆستا|لێدوان]]) ٠١:٤٦، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC)
:::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] کۆگا/کۆگە بۆ بەرامبەری storage ھەیە و ناڵێم وا نییە، بەڵام جیاوازییەکەیان لەوەدایە کۆگا/کۆگە شوێنێکە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت لەکاتێکدا storage شتێکە، ئامڕازێکە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت. @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] پێشگری دا- بۆ شتێکە کە لە سەرەوە بۆ خوارەوە بێت، بەڵام پێشگری ھەڵ- بۆ شتێکە لە خوارەوە بۆ سەرەوە بێت و پێچەوانەی یەکن. تۆ کە گەنمەکەت لە ناوی لۆرییەک ھێنایە خوارەوە، دەکرێ بڵێین دا کراوە، بەڵام کە لەو شوێنە مایەوە تا دواتر بە کار بێتەوە، ئەو کاتە دەڵێین ھەڵگیراوە. ھەڵگرتن و عەمبارکردن دەکرێ یەک بگرنەوە، بەڵام قەت لەگەڵ داکردن یەک شت نین. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;&quot;&gt;'''ئارام'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;color:black; Background:yellow&quot;&gt;'''وتووێژ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; ٠٢:٢٣، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC)
::::::::::::::تەواوە، خۆت وا دەیڵێیت storage ئەو شوێنەیە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت، بۆ نموونە (سی دی، فلاش، دی ڤی دی، یان ھەر جۆرە ئامرازێکی تر) ھەموویان شتیان تێدا ھەڵدەگیرێت.
::::::::::::::وە مادام داکردن ئەو مانایە نادات ئەوا ناوەکە بگۆڕن. لێرەدا (عەمبارکردن و ھەڵگرتن) مایەوە، من دەڵێم ھەر بکرێت بە (عەمبارکردن)، ھەر عەمبارکردنەکە مانای تەواوی خۆی دەدات. بەڵام پێم باشە ھەر ھەموو وتارەکانی ویکیپیدیا بکرێن بە عەمبارکردن، نەک یەکیان داکردن بێت یەکیان کۆگە و یەکیان ھەڵگرتن.
::::::::::::::واتا (کۆگە) دەبێت بە (عەمبارگە)، وایە؟ [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٣:٣٤، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC)
:::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] نا، من وتم کۆگا/کۆگە شوێنە، بەڵام storage ئامڕازە. من نامەوێ قسەی خۆم بسەپێنم، بەس بەخوا لە عەمبارکردن باشتر نایەتە خەیاڵم. ناوی وتارم نەبینیوە داکردنی تێدا بێت. بۆ پرسیارەکەشت، دڵنیا نیم، بەڵام نزیکن لە یەکەوە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;&quot;&gt;'''ئارام'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;color:black; Background:yellow&quot;&gt;'''وتووێژ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; ١٤:٤٠، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC)
::::::::::::::::تەواو با عەمبار بێت، ھەرخۆی منیش ھیچ ووشەی ترم نی یە بۆ ئەوەی لە جێی داکردن دابنرێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٤:٤٣، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC)

== دوژمن و دووژمن ==

سڵاو کاکە گیان. بینیم زەحمەتت کێشاوە و دەستکاریتان لە ناوی [[بەڕێوەبەرایەتیی خاکە داگیرکراوەکانی دوژمن|ئێرەدا]] کردوە. ئایا دووژمن ڕاستترە یان دوژمن؟ وتارمان بە ھەردوو وشەکە ھەیە. سپاس. [[User:Zemen|&lt;b style=&quot;color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;&quot;&gt;&amp;#160;زەمەنCefayî&amp;#160;&lt;/b&gt;]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٢:٤٣، ٣ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC)

:@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] بوورە بۆ درەنگ وەڵامدانەوە، دوژمن ڕاستترە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٠، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC)
::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] دژمن (یان دوژمن) ڕاستە، بەڵام دووژمن ھەڵەیە. ئەمە لە پاڵەویدا «دوشمەن» بووە. دژ لە ئەم وشەیەدا ھەر ئەو دژ -ەیە کە لە دژایەتی، دژوار و دژنێو یان دژوێن (کە بە جنێو یان جوێن باوە)دا ھەیە. لە [https://en.m.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Iranian/du%C5%A1m%C3%A1n%C4%81h ئێرە] بنۆڕن. ‎'''[[بەکارھێنەر:Gejeluk|&lt;span style=&quot;color:#EB3C27;&quot;&gt;G&lt;/span&gt;]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|&lt;span style=&quot;color:#1D3F6E;&quot;&gt;êjełûk&lt;/span&gt;]]''' ٠٨:٥٣، ١ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC)

== خەریکە مافی uploader بەسەر دەچێت ==

سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «uploader» (بارکەرەکان) لە 15:27، 5ی ئابی 2025 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. &lt;small&gt;{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}&lt;/small&gt; [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٣، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC)

== تێبینییەک! ==

سڵاو ھیڤجا، سەبارەت بە پڕۆژەی خانمەکتەرە ئەمریکییەکان ویستم ئاگادارت بکەمەوە. لە ناوەکانی خانمەکتەرەکاندا تا ئەم چرکەیە 1500 ناویان بە ژیریی دەستکرد گۆڕیومن، هەروەها بەردەوام دەبم تا هەموو ناوەکان دەگۆڕم. ژیریی دەستکردەکە لە ئێمە باشتر و خێراترە بۆ ڕاستکردنەوە یان بابڵێین باشترکردنی ناوەکان. ویستم ئاگاداربیت کار لەسەر ناوەکان مەکە. دوای تەواوبوونم، ئەوکات گەر ویستت کار لەسەر ناوی شارەکان بکە یان ئەوەشیان من دەیکەم تەنیا تۆ لەکۆتاییدا وەک پێداچوونەوە چاوێکی پیابخشێنەوە نەکا هەڵە لە پیتا کرابێت. لەکۆتایی هەموو کارەکاندا، هاوڕێیان لێرەش ئاگاداردەکەینەوە بۆ چاوپێخشان. '''[[User:Tessla|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:FF003A6A&quot;&gt;Tessla&lt;/span&gt;]] ([[User Talk:Tessla#top|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:black&quot;&gt;وتووێژ&lt;/span&gt;]])''' ١٠:٠٤، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC)

:@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] زۆر باشە سپاست دەکەم. بێگومان ئامادەم بۆ پێداچوونەوەی دوایی، کاتێک کارەکانت تەواو بوون تکایە ئاگادارم بکەوە تاوەکوو پێداچوونەوەیان بۆ بکەم. دیسان سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٢٨، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC)
::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] گیان چەند پرسیارێکم سەبارەت بە بەکارھێنانی ژیریی دەستکرد بۆ ویکیپیدیا لە بەڕێزت ھەیە. دیسکۆردت ھەیە لەوێ لێت بپرسم؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٣١، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC)
:::گەر لە گرووپەکەی دیسکۆردیت، بەڵێ هەمە بەناو: Tessla. '''[[User:Tessla|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:FF003A6A&quot;&gt;Tessla&lt;/span&gt;]] ([[User Talk:Tessla#top|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:black&quot;&gt;وتووێژ&lt;/span&gt;]])''' ١٧:٢٠، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC)
::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] جێبەجێیە، Add Friendـم بۆ ناردی، سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:١١، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC)

== [[Kurdistan futuer movment.jpg]] ==

سڵاو، کە کرتە لەسەر بەستەری وێنەکە دەکەم لە کامنز نایبینم ئەتوانیت تۆ بەستەرەکەی دابنێی تا بزانم بەردەستە یان نا؟
گەرنا پێویستە [[:پەڕگە:Kurdistan futuer movment.jpg|تاگەکە]] لابدەین. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:٥٩، ١٨ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC)

:سڵاو @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] «[[commons:File:Kurdistan_futuer_movment.jpg|فەرموو]]». [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٥:١٠، ١٩ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC)

== خەریکە مافی patroller بەسەر دەچێت ==

سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «patroller» (پاسدەران) لە 18:12، 4ی شوباتی 2026 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. &lt;small&gt;{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}&lt;/small&gt; [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٢، ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC)

== خەریکە مافی reviewer بەسەر دەچێت ==

سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «reviewer» (بەسەرداچوونەوەکەران) لە 18:12، 4ی شوباتی 2026 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. &lt;small&gt;{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}&lt;/small&gt; [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٢، ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC)

:@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]&lt;nowiki/&gt;تکایە ئەو مافانەی کە کاتیان بەسەر چوون بۆم (پاسدەر و بەسەرداچوونەوەکەر)ـم پێ بدەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥٢، ١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC)
::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: بەشێوەی هەمیشەیی '''پێت درا''' '''[[User:Tessla|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:FF003A6A&quot;&gt;Tessla&lt;/span&gt;]] ([[User Talk:Tessla#top|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:black&quot;&gt;وتووێژ&lt;/span&gt;]])''' ١٦:٢٢، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC)
:::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] گەلێک سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٥١، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC)

== نوێ! ==

'''بەخێربێیتەوە!''' '''[[User:Tessla|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:FF003A6A&quot;&gt;Tessla&lt;/span&gt;]] ([[User Talk:Tessla#top|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:black&quot;&gt;وتووێژ&lt;/span&gt;]])''' ١٤:٤٨، ٣٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)

:@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاو تێسلا گیان، زۆر سپاس، هەروەها دەستت خۆش بێ ئەو ماوەیە لە ویکیپیدیا چالاک بوویت و نەهێشت ویکییەکە بکوژێتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥١، ١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC)
::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: هەرچەندە کاک ئارامیش نیمچە خانەنشین بووە و نەمانتوانی دوایین کۆمەڵەوتارەکان تەواو بکەین، بەڵام کێشە نییە، و هەوڵ دەدەین خۆمان بەپێی کات و توانا ویکیی بگەینینە ١٠٠ هەزار وتار. '''[[User:Tessla|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:FF003A6A&quot;&gt;Tessla&lt;/span&gt;]] ([[User Talk:Tessla#top|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:black&quot;&gt;وتووێژ&lt;/span&gt;]])''' ١٦:١٦، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC)
:::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ڕاستە بەداخەوە، بەڵام ئارامبۆت ماوە و خۆشت تێسلابۆتت لایە، دەکرێ لە داھاتووشدا خۆمان کاری لەسەر بکەین و بۆ ئەنجامدانی سەربەخۆ ببین. سپاس بۆ هەموو هەوڵەکانی کاک ئارام و ھەر بژیش بۆ بەڕێزت و بەھیوای بەردەوامی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٥٠، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC)
::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: کاک ئارام گەر بەهەڵە بیرم نەبێت وتی؛ گەر خۆتان شتەکانتان ڕێکخست کێشەم نییە بۆ بڵاوکردنەوەی وتارەکان. '''[[User:Tessla|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:FF003A6A&quot;&gt;Tessla&lt;/span&gt;]] ([[User Talk:Tessla#top|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:black&quot;&gt;وتووێژ&lt;/span&gt;]])''' ٠٨:٢٢، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC)
:::::زۆر شتێکی باشە، سپاس بۆ بەڕێزی، لە ئێستاوە من ئامادەم بۆ هەر یارمەتییەکی، ئەگەر هەر کات توانیت با دەست بە پرۆژەکان بکەینەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٥٦، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC)
::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٥٧، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC)
:::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: من لە ئێستاوە ئامادەم، یارمەتی ژیریی دەستکردیشمان هەیە بۆ ڕەگەکان، بەس ڕاست بڵێم من وەک تۆ لەم پڕۆژەی کۆمەڵەوتارە نازانم، هەربۆیە تۆ بڵێ ئەوە بکە و منیش دەیکەم. '''[[User:Tessla|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:FF003A6A&quot;&gt;Tessla&lt;/span&gt;]] ([[User Talk:Tessla#top|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:black&quot;&gt;وتووێژ&lt;/span&gt;]])''' ٠٥:٢١، ٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC)</text>
      <sha1>gqgsepivm6afs9vlfzrr5q11szeps1n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580781</id>
      <parentid>1580716</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T11:41:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>/* نوێ! */ وەڵامدانەوە</comment>
      <origin>1580781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40497" sha1="fcdmtw6r4mg6hzo2si4t2xmlp8wncc7" xml:space="preserve">== بەخێربێیت ==
{| bgcolor=&quot;#f8f8ff&quot; align=center style=&quot;width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;&quot;
|
&lt;div class=&quot;tabber horizTabBox&quot; style=&quot;width: 100% !important;&quot;&gt;
&lt;div class=&quot;tabbertab&quot; title=&quot;&amp;zwnj;ویکیپیدیا&amp;zwnj;&quot;&gt;
{{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}}
&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]&lt;/span&gt;
'''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}}
{{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}}
{| align=&quot;center&quot; cellpadding=&quot;1&quot; width=&quot;100%&quot; style=&quot;text-align:right&quot;
|[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]]
|[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری]
|[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]]
|}
&lt;/div&gt;

&lt;div class=&quot;tabbertab&quot; title=&quot;&amp;zwnj;بنەماکان&amp;zwnj;&quot;&gt;
بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت:
&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]&lt;/span&gt;
* '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە.
* '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن.
* '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت.
* '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان.
* '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە.
&lt;/div&gt;

&lt;div class=&quot;tabbertab&quot; title=&quot;&amp;zwnj;پەڕەکەت&amp;zwnj;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]&lt;/span&gt;
'''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە:
* تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە.
* لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە.
* لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە.
&lt;/div&gt;

&lt;div class=&quot;tabbertab&quot; title=&quot;&amp;zwnj;بەشداری&amp;zwnj;&quot;&gt;
ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی:
&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]&lt;/span&gt;
* پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''.
* ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە.
* '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە.
* '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا.
* لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت.
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
|}

-- [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٧:٤٤، ١٩ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC)

== نیشانێک بۆ تۆ! ==

{| style=&quot;background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align: middle; padding: 5px;&quot; | [[پەڕگە:Barnstar of Diligence Hires.png|100px]]
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;&quot; | '''نیشانی تێکۆشەری'''
|-
|style=&quot;vertical-align: middle; padding: 3px;&quot; | سڵاو هیڤجای بەڕێز، توانیت به دوو مانگ بگەی به ۱۰۰۰ دەستکاری له ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی، لەبەر وەش ئەو نیشانەت پێشکێش دەکەم و دەست خۆشیت لێ دەکەم که له ویکی کوردی بەردەوامی و بەشداری دەکەی، هیوادارم هەروا بەردەوام بی. بژی [[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|سینا خزری ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sina Khezrii|لێدوان]]) ‏٢٢:٠٠، ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC)
|}

:زۆر سپاس بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|Sina Khezrii]] دڵخۆش بووم بەو نیشانە جوانەتان، ھیوادارم ئێوەش ھەر بمێنن بۆ پڕۆژەکەمان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٢:٠٥، ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC)
:سڵاوو ڕێز تکایە پيگەی فەرمی بزووتنەوەی ئایندە با نە سڕێتەوە ڕێکی بخەن  [[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|لێدوان]]) ١٤:١٠، ١٢ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC)
::سڵاو @[[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]] سەرەتا لە بەشێکی ھەڵە باسەکەتان کردەوە (دەبێ لە خوارەوە لە بەشێکی سەربەخۆدا باسی بکەیت). دواتر بەڕێوەبەرێک سەیری پەڕەکە دەکات و ئەگەر لەگەڵ یاساکان یەک نەگرێت ئەوە دەیسڕێتەوە و ئەگەریش کێشەی نەبێ ئەوە تاگی سڕینەوە لادەدات و پەڕەکە دەمێنێتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠١:٠٩، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC)

== پێڕستی گەورەترین شارەکانی ئێران ==

دەم باش Hivja، ئەرێ [[fa:فهرست کلان‌شهرهای ایران]] ([[پێڕستی گەورەشارەکانی ئێران]]) و [[fa:فهرست شهرهای ایران بر پایه جمعیت]] (کە لای خۆمان نییە) یەک شت نین؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;&quot;&gt;'''ئارام'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;color:black; Background:yellow&quot;&gt;'''وتووێژ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; ‏١٦:١٣، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC)

:@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] سڵاوت لێ بێت. جیاوازییان ھەیە؛ یەکەمیان سەبارەت بە [[:en:Megacity|گەورەشارەکانی]] ئێرانە و دووەمیشیان سەبارەت بە تەواوی شارەکانی ئێرانە (گەورەشار، شاری ئاسایی و شارۆچکە) کە بەپێی ژمارە دانیشتووانەوە ڕیزبەندی کراون. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏١٨:٠٨، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC)
::ئەھا، زۆر سپاس بۆ وەڵامەکەت! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;&quot;&gt;'''ئارام'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;color:black; Background:yellow&quot;&gt;'''وتووێژ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; ‏٢١:٤٩، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC)

== شێوازی ھەواڵەکان ==

سڵاو Hivja، ھیوادارم باش بیت. تەماشایەکی [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا|داڕێژەی لە ھەواڵەکاندا]] بکە، سێ ھەواڵی کۆتا سەرەتاکانیان بە دەستەواژەی ئاگاداریی «بەھۆی..» دەستپێدەکات، پێموایە جوان نییە ھەموویان لەسەریەک بە یەک شێواز دابنرێ. ھیچ جێگرەوەیەکیشم نەدۆزییەوە تا لەجیاتی 'بەھۆی' دایبنێم. تۆ دەڵێی چی؟ [[User:Zamand Karim|&lt;b style=&quot;color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;&quot;&gt;&amp;#160;زەمەنCefayî&amp;#160;&lt;/b&gt;]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٢:٠٧، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC)

:@[[بەکارھێنەر:Zamand Karim|Zamand Karim]] سڵاوت لێ بێت. ڕاست دەکەی، دەستێکم لە ھەواڵەکاندا وەردا ئێستا بزانە چۆنە. سپاس بۆ ئاگادارکردنەوەت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٢:٢٥، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC)
::باشتر دیارە. دەستتخۆش بێ. [[User:Zamand Karim|&lt;b style=&quot;color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;&quot;&gt;&amp;#160;زەمەنCefayî&amp;#160;&lt;/b&gt;]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٢:٣٥، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC)

== نیشانێک بۆ تۆ! ==

{| style=&quot;background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align: middle; padding: 5px;&quot; | [[پەڕگە:Editors Barnstar Hires.png|100px]]
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;&quot; | '''نیشانی دەستکاریکەر'''
|-
|style=&quot;vertical-align: middle; padding: 3px;&quot; | چونکە شایەنیت {{زۆر سوپاس}} بۆو دەستکاریانەی کردوتن و دەیانکەیت. [[User:Zemen|&lt;b style=&quot;color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;&quot;&gt;&amp;#160;زەمەنCefayî&amp;#160;&lt;/b&gt;]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ‏٢٢:٥١، ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC)
|}

:@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] سڵاوت لێ بێت، گەلێک سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٠:١٦، ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC)

== Translation request ==

Hello, Hivja.

Can you translate and upload the article about the prominent economist [[:en:Dani Rodrik]] in Sorani Kurdish Wikipedia?

Kindest regards, [[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Moroike|لێدوان]]) ٠٩:٠٥، ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC)

:@[[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] سڵاو، {{کرا}} ('''[[دانی ڕۆدریک]]'''). [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٨، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC)
::Thank you very much for the new article. [[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Moroike|لێدوان]]) ٢٢:٢٩، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC)

== داواکاری ==

سڵاو بەڕێز ھیڤجا! داڕێژەیەک ھەیە کە لە ٤٣ ویکیپیدیای تردا ھەیە، لێرەش زۆر پێویستمانە ([[:en:Template:Infobox_storage_medium|داڕێژە: زانیاریدانی میدیاکانی داکردن]])، ئەگەر بتوانرێت لێرەش دروستبکرێتەوە زۆر چاک دەبێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٣:٢٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC)

:سڵاو @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] سازم کرد، بڕوانە [[داڕێژە:زانیاریدانی میدیاکانی داکردن|داڕێژەکە]]. من لەژێر ئەو بەستەرەی داتنا ناوی داڕێژەکەم نووسی، بەڵام خۆت لەسەر دروستیی ناوەکە بڕیار بدە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٤٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC)
::'''زۆر سوپاس!''' بۆ ناوەکەش بەڕای من درووستە، لە ھەندێک ویکی تەنیا نووسیویانە (میدیا)، بەڵام لە ویکیپیدیای ئینگلیزی (storage)ی لەگەڵدایە، کە بە مانای (داکردن، تێکردن، خەزن کردن، پاراستن) دێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٦:٥١، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC)
:::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] لە خزمەتدام، ئەگەر وایە ناوەکە کێشەی نییە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٥، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC)
:::: وەڵا ناوەکە زۆر سەیرە! ''storage medium'' دەبێتە «کەرەستەی عەمبارکردن». ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;&quot;&gt;'''ئارام'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;color:black; Background:yellow&quot;&gt;'''وتووێژ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; ١٦:٥٧، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC)
:::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] تکایە ئەگەر ناوەکەت پێ ھەڵەیە، گومان مەکە لە گواستنەوەیدا. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٨، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC)
:::::: {{وب|Ari Qasm}} ھاوڕایت؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;&quot;&gt;'''ئارام'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;color:black; Background:yellow&quot;&gt;'''وتووێژ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; ١٧:٠٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC)
:::::::medium ئەگەر ھەڵە نەبم بە مانای (ناوەند) دێت، لەبەرئەوەی لە ویکیپیدیا عەرەبیش نووسراوە (وسيط)، بێجگەلەوانەش دەتوانین بڵێین (یەکە)، بۆ (Storage)ەکەش، عەمبار جیاوازی نییە لەگەڵ داکردن، یان ئەوانەی لەسەرەوە ئاماژەم پێکردن. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٧:٢٩، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC)
:::::::: {{وب|Ari Qasm}} دەزانم medium لە کتێبەکانی پەروەردەش بە «ناوەند» مانایان کردووەتەوە، بەڵام فرەمانایە و ھەموو جارێک یەک مانای نییە. لێرەدا بە مانای شتێکی فیزیکی یان ئامڕازێک دێت کە بۆ کردەوەی store بە کاردێت، ناوی ھاتووە. ئەمە لە ئێوەوە بزانم «داکردن» بۆ storage بە کار دێت. ئەوەندەی من بزانم storage ھەر بە عەمبار و عەمبارکردن مانا کراوەتەوە. «داکردن» زیاتر بۆ بارانبارین و داندانە بە پەلەوەر. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;&quot;&gt;'''ئارام'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;color:black; Background:yellow&quot;&gt;'''وتووێژ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; ١٧:٥٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC)
:::::::::عەمبارکردنیش تەواوە، بەڵام بڕوانە [https://bgprogram.org/Default.aspx?page=programs_detail2&amp;c=163&amp;l=3 وەزارەتی پەروەردە] لە کتێبی کۆمپیوتەر (لاپەڕە ١٥) لەبەرامبەر وشەی storage (داکردن)ـی بەکارھێناوە، ھەربۆیە کتێبی کۆمپیوتەرم کردە نموونە، چونکە داڕێژەکە خۆی لەسەر ئەو فۆرماتانەیە کە دەتوانرێ داتای لەسەر تۆماربکرێت.
:::::::::لە [https://ferheng.info/alfba/22515/ فەرهەنگ] لە وشەی عەمبارکردن، ئاماژەی بە داکردن کردووە، نووسراوە داکردنی دانەوێڵە، واتا (هەڵگرتنی دانەوێڵە)، کەواتە دەتوانین بڵێین (داکردنی داتا).
:::::::::بێجگە لەو دووە دەتوانین (پاشەکەوت کردن، تێخستن، ھەڵگرتن، تۆماکردن، تێکردن) بەکاربێنین.
:::::::::وە ئەگەر لە ترانزلەیت بنووسیت (داکردن) ئەوا (installation) و لە عەرەبی (تثبيت)ت دەداتێ.
:::::::::ئینجا دەیکەن بە ھەر چی ناوێک، من ڕازیم. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢١:٠٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC)
::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] من کتێبەکانی ئامادەیی و بەتایبەت فیزیا و کیمیای پۆلی دوازدەم بۆ medium بە نموونە ھێنایەوە. بۆ storage، کاتێک پەکمان بۆ سەرچاوەی وشەیەک کەوت، ئەو کاتە ئاسایییە بچیتە سەر ئەو کتێبەی پۆلی حەوت، بەڵام کاتێک وشەیەک ھەیە خوێنەر لێی تێ بگات، ناکرێت بچین وشەیەکی نامۆ بێنین و سەر لە خوێنەر تێک بدەین. پێم وایە فەرھەنگی ئەناھیتا لە ئاماژەدان بە داکردن لە وشەی عەمبارکردن ھەڵەی کردبێت. داکردن بۆ storage نابێت. «داکردنی دانەوێڵە» کەی مانای «ھەڵگرتنی دانەوێڵە» دەدات؟! یانی تۆ دانەوێڵە لە سایلۆ ھەڵگریت، مانای وایە دات کردووە؟! تێخستن بۆ input و insert و، پاشەکەوتکردنیش بۆ save دانراوە کە کارە نەک بۆ storage کە ناوە. دامەزراندن بۆ installation دانراوە. لەو ترانزلەیتەش کە باست کرد، تێناگەم. لە کوێ بینووسین؟ من زمانەوان نیم، بەڵام بەپێی شارەزاییم ھەوڵی خۆم دا ڕوونکردنەوەیەک بۆ باسەکە بدەم. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;&quot;&gt;'''ئارام'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;color:black; Background:yellow&quot;&gt;'''وتووێژ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; ٢٢:٣٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC)
:::::::::::خۆی وشەی (storage) واتا (کۆگا) وتاری ([[عەمباری دراوەکان|کۆگای دراوە]]) ھەبوو، ئێستا کراوە بە (عەمباری دراوە).
:::::::::::ئەم وتارەش ([[کۆگەی دراوەی کۆمپیوتەر]])، بەڵام ئەمە نەکراوە بە (عەمبار) [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢٢:٤٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC)
::::::::::::[[بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;&quot;&gt;'''ئارام'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;color:black; Background:yellow&quot;&gt;'''وتووێژ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; لە هەنبانە دەڵێ گەنمەکەم داکرد واتە هەڵمگرت زیاتر بۆ هەڵگرتنی ناو چاڵ و داکردنی کادێن بەکارهاتووە. [[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:مامۆستا|لێدوان]]) ٠١:٤٦، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC)
:::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] کۆگا/کۆگە بۆ بەرامبەری storage ھەیە و ناڵێم وا نییە، بەڵام جیاوازییەکەیان لەوەدایە کۆگا/کۆگە شوێنێکە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت لەکاتێکدا storage شتێکە، ئامڕازێکە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت. @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] پێشگری دا- بۆ شتێکە کە لە سەرەوە بۆ خوارەوە بێت، بەڵام پێشگری ھەڵ- بۆ شتێکە لە خوارەوە بۆ سەرەوە بێت و پێچەوانەی یەکن. تۆ کە گەنمەکەت لە ناوی لۆرییەک ھێنایە خوارەوە، دەکرێ بڵێین دا کراوە، بەڵام کە لەو شوێنە مایەوە تا دواتر بە کار بێتەوە، ئەو کاتە دەڵێین ھەڵگیراوە. ھەڵگرتن و عەمبارکردن دەکرێ یەک بگرنەوە، بەڵام قەت لەگەڵ داکردن یەک شت نین. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;&quot;&gt;'''ئارام'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;color:black; Background:yellow&quot;&gt;'''وتووێژ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; ٠٢:٢٣، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC)
::::::::::::::تەواوە، خۆت وا دەیڵێیت storage ئەو شوێنەیە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت، بۆ نموونە (سی دی، فلاش، دی ڤی دی، یان ھەر جۆرە ئامرازێکی تر) ھەموویان شتیان تێدا ھەڵدەگیرێت.
::::::::::::::وە مادام داکردن ئەو مانایە نادات ئەوا ناوەکە بگۆڕن. لێرەدا (عەمبارکردن و ھەڵگرتن) مایەوە، من دەڵێم ھەر بکرێت بە (عەمبارکردن)، ھەر عەمبارکردنەکە مانای تەواوی خۆی دەدات. بەڵام پێم باشە ھەر ھەموو وتارەکانی ویکیپیدیا بکرێن بە عەمبارکردن، نەک یەکیان داکردن بێت یەکیان کۆگە و یەکیان ھەڵگرتن.
::::::::::::::واتا (کۆگە) دەبێت بە (عەمبارگە)، وایە؟ [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٣:٣٤، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC)
:::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] نا، من وتم کۆگا/کۆگە شوێنە، بەڵام storage ئامڕازە. من نامەوێ قسەی خۆم بسەپێنم، بەس بەخوا لە عەمبارکردن باشتر نایەتە خەیاڵم. ناوی وتارم نەبینیوە داکردنی تێدا بێت. بۆ پرسیارەکەشت، دڵنیا نیم، بەڵام نزیکن لە یەکەوە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;&quot;&gt;'''ئارام'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;color:black; Background:yellow&quot;&gt;'''وتووێژ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; ١٤:٤٠، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC)
::::::::::::::::تەواو با عەمبار بێت، ھەرخۆی منیش ھیچ ووشەی ترم نی یە بۆ ئەوەی لە جێی داکردن دابنرێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٤:٤٣، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC)

== دوژمن و دووژمن ==

سڵاو کاکە گیان. بینیم زەحمەتت کێشاوە و دەستکاریتان لە ناوی [[بەڕێوەبەرایەتیی خاکە داگیرکراوەکانی دوژمن|ئێرەدا]] کردوە. ئایا دووژمن ڕاستترە یان دوژمن؟ وتارمان بە ھەردوو وشەکە ھەیە. سپاس. [[User:Zemen|&lt;b style=&quot;color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;&quot;&gt;&amp;#160;زەمەنCefayî&amp;#160;&lt;/b&gt;]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٢:٤٣، ٣ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC)

:@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] بوورە بۆ درەنگ وەڵامدانەوە، دوژمن ڕاستترە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٠، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC)
::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] دژمن (یان دوژمن) ڕاستە، بەڵام دووژمن ھەڵەیە. ئەمە لە پاڵەویدا «دوشمەن» بووە. دژ لە ئەم وشەیەدا ھەر ئەو دژ -ەیە کە لە دژایەتی، دژوار و دژنێو یان دژوێن (کە بە جنێو یان جوێن باوە)دا ھەیە. لە [https://en.m.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Iranian/du%C5%A1m%C3%A1n%C4%81h ئێرە] بنۆڕن. ‎'''[[بەکارھێنەر:Gejeluk|&lt;span style=&quot;color:#EB3C27;&quot;&gt;G&lt;/span&gt;]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|&lt;span style=&quot;color:#1D3F6E;&quot;&gt;êjełûk&lt;/span&gt;]]''' ٠٨:٥٣، ١ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC)

== خەریکە مافی uploader بەسەر دەچێت ==

سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «uploader» (بارکەرەکان) لە 15:27، 5ی ئابی 2025 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. &lt;small&gt;{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}&lt;/small&gt; [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٣، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC)

== تێبینییەک! ==

سڵاو ھیڤجا، سەبارەت بە پڕۆژەی خانمەکتەرە ئەمریکییەکان ویستم ئاگادارت بکەمەوە. لە ناوەکانی خانمەکتەرەکاندا تا ئەم چرکەیە 1500 ناویان بە ژیریی دەستکرد گۆڕیومن، هەروەها بەردەوام دەبم تا هەموو ناوەکان دەگۆڕم. ژیریی دەستکردەکە لە ئێمە باشتر و خێراترە بۆ ڕاستکردنەوە یان بابڵێین باشترکردنی ناوەکان. ویستم ئاگاداربیت کار لەسەر ناوەکان مەکە. دوای تەواوبوونم، ئەوکات گەر ویستت کار لەسەر ناوی شارەکان بکە یان ئەوەشیان من دەیکەم تەنیا تۆ لەکۆتاییدا وەک پێداچوونەوە چاوێکی پیابخشێنەوە نەکا هەڵە لە پیتا کرابێت. لەکۆتایی هەموو کارەکاندا، هاوڕێیان لێرەش ئاگاداردەکەینەوە بۆ چاوپێخشان. '''[[User:Tessla|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:FF003A6A&quot;&gt;Tessla&lt;/span&gt;]] ([[User Talk:Tessla#top|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:black&quot;&gt;وتووێژ&lt;/span&gt;]])''' ١٠:٠٤، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC)

:@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] زۆر باشە سپاست دەکەم. بێگومان ئامادەم بۆ پێداچوونەوەی دوایی، کاتێک کارەکانت تەواو بوون تکایە ئاگادارم بکەوە تاوەکوو پێداچوونەوەیان بۆ بکەم. دیسان سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٢٨، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC)
::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] گیان چەند پرسیارێکم سەبارەت بە بەکارھێنانی ژیریی دەستکرد بۆ ویکیپیدیا لە بەڕێزت ھەیە. دیسکۆردت ھەیە لەوێ لێت بپرسم؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٣١، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC)
:::گەر لە گرووپەکەی دیسکۆردیت، بەڵێ هەمە بەناو: Tessla. '''[[User:Tessla|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:FF003A6A&quot;&gt;Tessla&lt;/span&gt;]] ([[User Talk:Tessla#top|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:black&quot;&gt;وتووێژ&lt;/span&gt;]])''' ١٧:٢٠، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC)
::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] جێبەجێیە، Add Friendـم بۆ ناردی، سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:١١، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC)

== [[Kurdistan futuer movment.jpg]] ==

سڵاو، کە کرتە لەسەر بەستەری وێنەکە دەکەم لە کامنز نایبینم ئەتوانیت تۆ بەستەرەکەی دابنێی تا بزانم بەردەستە یان نا؟
گەرنا پێویستە [[:پەڕگە:Kurdistan futuer movment.jpg|تاگەکە]] لابدەین. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:٥٩، ١٨ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC)

:سڵاو @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] «[[commons:File:Kurdistan_futuer_movment.jpg|فەرموو]]». [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٥:١٠، ١٩ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC)

== خەریکە مافی patroller بەسەر دەچێت ==

سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «patroller» (پاسدەران) لە 18:12، 4ی شوباتی 2026 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. &lt;small&gt;{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}&lt;/small&gt; [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٢، ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC)

== خەریکە مافی reviewer بەسەر دەچێت ==

سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «reviewer» (بەسەرداچوونەوەکەران) لە 18:12، 4ی شوباتی 2026 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. &lt;small&gt;{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}&lt;/small&gt; [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٢، ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC)

:@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]&lt;nowiki/&gt;تکایە ئەو مافانەی کە کاتیان بەسەر چوون بۆم (پاسدەر و بەسەرداچوونەوەکەر)ـم پێ بدەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥٢، ١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC)
::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: بەشێوەی هەمیشەیی '''پێت درا''' '''[[User:Tessla|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:FF003A6A&quot;&gt;Tessla&lt;/span&gt;]] ([[User Talk:Tessla#top|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:black&quot;&gt;وتووێژ&lt;/span&gt;]])''' ١٦:٢٢، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC)
:::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] گەلێک سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٥١، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC)

== نوێ! ==

'''بەخێربێیتەوە!''' '''[[User:Tessla|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:FF003A6A&quot;&gt;Tessla&lt;/span&gt;]] ([[User Talk:Tessla#top|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:black&quot;&gt;وتووێژ&lt;/span&gt;]])''' ١٤:٤٨، ٣٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)

:@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاو تێسلا گیان، زۆر سپاس، هەروەها دەستت خۆش بێ ئەو ماوەیە لە ویکیپیدیا چالاک بوویت و نەهێشت ویکییەکە بکوژێتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥١، ١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC)
::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: هەرچەندە کاک ئارامیش نیمچە خانەنشین بووە و نەمانتوانی دوایین کۆمەڵەوتارەکان تەواو بکەین، بەڵام کێشە نییە، و هەوڵ دەدەین خۆمان بەپێی کات و توانا ویکیی بگەینینە ١٠٠ هەزار وتار. '''[[User:Tessla|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:FF003A6A&quot;&gt;Tessla&lt;/span&gt;]] ([[User Talk:Tessla#top|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:black&quot;&gt;وتووێژ&lt;/span&gt;]])''' ١٦:١٦، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC)
:::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ڕاستە بەداخەوە، بەڵام ئارامبۆت ماوە و خۆشت تێسلابۆتت لایە، دەکرێ لە داھاتووشدا خۆمان کاری لەسەر بکەین و بۆ ئەنجامدانی سەربەخۆ ببین. سپاس بۆ هەموو هەوڵەکانی کاک ئارام و ھەر بژیش بۆ بەڕێزت و بەھیوای بەردەوامی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٥٠، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC)
::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: کاک ئارام گەر بەهەڵە بیرم نەبێت وتی؛ گەر خۆتان شتەکانتان ڕێکخست کێشەم نییە بۆ بڵاوکردنەوەی وتارەکان. '''[[User:Tessla|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:FF003A6A&quot;&gt;Tessla&lt;/span&gt;]] ([[User Talk:Tessla#top|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:black&quot;&gt;وتووێژ&lt;/span&gt;]])''' ٠٨:٢٢، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC)
:::::زۆر شتێکی باشە، سپاس بۆ بەڕێزی، لە ئێستاوە من ئامادەم بۆ هەر یارمەتییەکی، ئەگەر هەر کات توانیت با دەست بە پرۆژەکان بکەینەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٥٦، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC)
::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٥٧، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC)
:::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: من لە ئێستاوە ئامادەم، یارمەتی ژیریی دەستکردیشمان هەیە بۆ ڕەگەکان، بەس ڕاست بڵێم من وەک تۆ لەم پڕۆژەی کۆمەڵەوتارە نازانم، هەربۆیە تۆ بڵێ ئەوە بکە و منیش دەیکەم. '''[[User:Tessla|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:FF003A6A&quot;&gt;Tessla&lt;/span&gt;]] ([[User Talk:Tessla#top|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:black&quot;&gt;وتووێژ&lt;/span&gt;]])''' ٠٥:٢١، ٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC)
::::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] جێبەجێیە، با بچینە کۆمەڵە وتارەکان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٤١، ٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC)</text>
      <sha1>fcdmtw6r4mg6hzo2si4t2xmlp8wncc7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>محەممەد زەیف</title>
    <ns>0</ns>
    <id>266344</id>
    <revision>
      <id>1580562</id>
      <parentid>1482079</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:02:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4988" sha1="83cmsw41jf1hg86iw8gbvxlqw1n3xn1" xml:space="preserve">{{Databox}}

'''محەممەد دیاب ئیبراھیم میسری''' ({{بە عەرەبی|محمد دياب ابراهيم المصري}}؛ ١٩٦٥ لە [[خان یوونس]] – ١٣ی تەممووزی ٢٠٢٤ لە خان یوونس)&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Nakhoul |یەکەم١=Samia |دوایین٢=Bassam |یەکەم٢=Laila |ڕێکەوت=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Who is Mohammed Deif, the Hamas commander behind the attack on Israel? |زمان=en |ئیش=Reuters |ناونیشان=https://www.reuters.com/world/middle-east/how-secretive-hamas-commander-masterminded-attack-israel-2023-10-10/ |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231017133933/https://www.reuters.com/world/middle-east/how-secretive-hamas-commander-masterminded-attack-israel-2023-10-10/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Mohammed Deif |ناونیشان=https://www.counterextremism.com/extremists/mohammed-deif |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئایاری ٢٠٢٤|وێبگە=Counter Extremism Project |زمان=en}}&lt;/ref&gt; ناسراو بە '''محەممەد زەیف''' ({{بە عەرەبی|محمد الضيف}}){{تێبینی|زەیف لە عەرەبیدا بەواتای میوان دێت}} خەباتکارێکی فەلەستینی و سەرۆکی [[کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام|کەتیبەکانی عیزەدین قەسام]] بوو کە وەک باڵی سەربازی بزووتنەوەی [[حەماس]] ھەژمار دەکرێت. بەوتەی [[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل]] زەیف لە ١٣ی تەممووزی ٢٠٢٤، لەلایەن ئیسرائیلیەوە لە ھێرشێکی ئاسمانیدا کوژرا، ئەمەش لە کاتێکدا حەماس سەرەتا کوژرانی زەیفی ڕەت کردووەتەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان= https://arabic.cnn.com/middle-east/article/2024/07/13/israel-targets-top-hamas-commander-in-strike| سەردێڕ= أول تعليق من حماس على إعلان إسرائيل استهداف محمد الضيف في غارة بغزة| ڕێکەوت= ١٣ی تەممووزی ٢٠٢٤| ڕێکەوتی سەردان= ٢ی ئابی ٢٠٢٤| ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١٤ی تەممووزی ٢٠٢٤| ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20240714080339/https://arabic.cnn.com/amphtml/middle-east/article/2024/07/13/israel-targets-top-hamas-commander-in-strike| ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/world/2024/08/01/hamas-commander-mohammed-deif-killed/|سەردێڕ=Top Hamas commander Mohammed Deif killed in Israeli strikes, IDF says|نووسەر١=Louisa Loveluck|نووسەر٢=Shira Rubinwork|newspaper=The Washington Post|ڕێکەوت=١ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240803052718/https://www.washingtonpost.com/world/2024/08/01/hamas-commander-mohammed-deif-killed/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt; بەڵام دواتر لە ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥، [[ئەبوو عوبەیدە]]، وتەبیژی کەتیبەکانی قەسام کوژرانی زەیفی لە درێژەی [[شەڕی ئیسرائیل و حەماس|شەڕی غەززە]]دا پشتڕاست کردەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/middleeast/30012025|سەردێڕ=حەماس کوژرانی محەممەد زەیف پشتڕاستدەکاتەوە|نووسەر١=بژار زوبێر|newspaper=[[تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕووداو]]|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥}}&lt;/ref&gt;

== تێبینییەکان ==
{{تێبینییەکان}}

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{پۆلی کۆمنز|Mohammed Deif}}

{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|شەڕ|فەلەستین|ئیسرائیل}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}

[[پۆل:ئەو کەسانەی لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە وەک تیرۆریست دەستنیشان کراون]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٥]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٤]]
[[پۆل:ئەندامانی قەسام]]
[[پۆل:مسوڵمانانی فەلەستین]]
[[پۆل:ئەندامە تیرۆرکراوەکانی حەماس]]
[[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]]
[[پۆل:مسوڵمانە سوننە فەلەستینییەکان]]</text>
      <sha1>83cmsw41jf1hg86iw8gbvxlqw1n3xn1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580603</id>
      <parentid>1580562</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:07:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5002" sha1="o33h3e8dywketfzx3fdbgc17pk8j9ck" xml:space="preserve">{{Databox}}

'''محەممەد دیاب ئیبراھیم میسری''' ({{بە عەرەبی|محمد دياب ابراهيم المصري}}؛ ١٩٦٥ لە [[خان یوونس]] – ١٣ی تەممووزی ٢٠٢٤ لە خان یوونس)&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Nakhoul |یەکەم١=Samia |دوایین٢=Bassam |یەکەم٢=Laila |ڕێکەوت=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Who is Mohammed Deif, the Hamas commander behind the attack on Israel? |زمان=en |ئیش=Reuters |ناونیشان=https://www.reuters.com/world/middle-east/how-secretive-hamas-commander-masterminded-attack-israel-2023-10-10/ |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231017133933/https://www.reuters.com/world/middle-east/how-secretive-hamas-commander-masterminded-attack-israel-2023-10-10/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Mohammed Deif |ناونیشان=https://www.counterextremism.com/extremists/mohammed-deif |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئایاری ٢٠٢٤|وێبگە=Counter Extremism Project |زمان=en}}&lt;/ref&gt; ناسراو بە '''محەممەد زەیف''' ({{بە عەرەبی|محمد الضيف}}){{تێبینی|زەیف لە عەرەبیدا بەواتای میوان دێت}} خەباتکارێکی فەلەستینی و سەرۆکی [[کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام|کەتیبەکانی عیزەدین قەسام]] بوو کە وەک باڵی سەربازی بزووتنەوەی [[حەماس]] ھەژمار دەکرێت. بەوتەی [[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل]] زەیف لە ١٣ی تەممووزی ٢٠٢٤، لەلایەن ئیسرائیلیەوە لە ھێرشێکی ئاسمانیدا کوژرا، ئەمەش لە کاتێکدا حەماس سەرەتا کوژرانی زەیفی ڕەت کردووەتەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان= https://arabic.cnn.com/middle-east/article/2024/07/13/israel-targets-top-hamas-commander-in-strike| سەردێڕ= أول تعليق من حماس على إعلان إسرائيل استهداف محمد الضيف في غارة بغزة| ڕێکەوت= ١٣ی تەممووزی ٢٠٢٤| ڕێکەوتی سەردان= ٢ی ئابی ٢٠٢٤| ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١٤ی تەممووزی ٢٠٢٤| ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20240714080339/https://arabic.cnn.com/amphtml/middle-east/article/2024/07/13/israel-targets-top-hamas-commander-in-strike| ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/world/2024/08/01/hamas-commander-mohammed-deif-killed/|سەردێڕ=Top Hamas commander Mohammed Deif killed in Israeli strikes, IDF says|نووسەر١=Louisa Loveluck|نووسەر٢=Shira Rubinwork|newspaper=The Washington Post|ڕێکەوت=١ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240803052718/https://www.washingtonpost.com/world/2024/08/01/hamas-commander-mohammed-deif-killed/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt; بەڵام دواتر لە ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥، [[ئەبوو عوبەیدە]]، وتەبیژی کەتیبەکانی قەسام کوژرانی زەیفی لە درێژەی [[شەڕی ئیسرائیل و حەماس|شەڕی غەززە]]دا پشتڕاست کردەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/middleeast/30012025|سەردێڕ=حەماس کوژرانی محەممەد زەیف پشتڕاستدەکاتەوە|نووسەر١=بژار زوبێر|newspaper=[[تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕووداو]]|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥}}&lt;/ref&gt;

== تێبینییەکان ==
{{تێبینییەکان}}

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{پۆلی کۆمنز|Mohammed Deif}}

{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|شەڕ|فەلەستین|ئیسرائیل}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}

[[پۆل:ئەو کەسانەی لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە وەک تیرۆریست دەستنیشان کراون]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٥]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٤]]
[[پۆل:ئەندامانی قەسام]]
[[پۆل:مسوڵمانانی فەلەستین]]
[[پۆل:ئەندامە تیرۆرکراوەکانی حەماس]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]]
[[پۆل:مسوڵمانە سوننە فەلەستینییەکان]]</text>
      <sha1>o33h3e8dywketfzx3fdbgc17pk8j9ck</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عەبدولعەزیز ڕەنتیسی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>268035</id>
    <revision>
      <id>1580550</id>
      <parentid>1474694</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:02:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17501" sha1="jtsdyxxzcd1lqfpyd47hmoo6wos4i6b" xml:space="preserve">{{زانیاریدانی دەسەڵاتدار|name=عەبدولعەزیز ڕەنتیسی|native_name={{Nobold|{{lang|ar|عبد العزیز الرنتیسی}}}}|image=|office=سەرۆکی مەکتەبی سیاسی حەماس|deputy=|predecessor=[[ئەحمەد یاسین]]|successor=|office1=مەکتەبی سیاسی حەماس|predecessor1=''Position created''|successor1=|birthname=عەبدولعەزیز ڕەنتیسی|birth_date={{Birth date|1947|10|23|df=y}}|birth_place=ڕامەڵا، فەلەستین|death_date={{Death date and age|2004|04|17|1947|10|23|df=y}}|death_place=کەرتی غەززە، فەلەستین|resting_place_coordinates=&lt;!-- {{coord|LAT|LONG|display=inline,title}} --&gt;|alma_mater=زانکۆی ئەسکەندەرییە|spouse=ڕەشا عەدلونی}}

'''عەبدولعەزیز ڕەنتیسی''' ({{بە عەرەبی|عبد العزيز الرنتيسي}} ٢٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٧ – ١٧ی نیسانی ٢٠٠٤) سەرکردەیەکی سیاسی فەلەستینی و ھاوبەشی دامەزرێنەری [[حەماس]] بووە، لەگەڵ شێخ [[ئەحمەد یاسین]] لە ساڵی ١٩٨٧. ھەروەھا لە ئازاری ٢٠٠٤ تا تیرۆرکردنی لە مانگی نیسانی ٢٠٠٤ سەرۆکی ئەنجومەنی شورا و لە کانوونی یەکەمی ساڵی ١٩٨٧ تا مانگی ئازاری ٢٠٠٤ جێگری یەکەمی سەرۆکی ئەنجومەنی شورا بووە.

ڕەنتیسی لە ساڵی ١٩٤٧ لە شاری یەبنا لە فەلەستین لەدایکبووە. لە کاتی [[شەڕی عەرەب و ئیسرائیل (١٩٤٨)|شەڕی عەرەبی و ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٤٨]] بنەماڵەکەی لەلایەن میلیشیا زایۆنیستەکانەوە بەرەو [[کەرتی غەززە]] دەرکران. لە ساڵی ١٩٥٦، کاتێک تەمەنی نۆ ساڵ بوو، سەربازانی ئیسرائیل لە [[خان یوونس|خان یونسدا]] لەبەردەمیدا مامیان کوشت، کە بە وتەی خۆی کاریگەری لەسەر تەواوی ژیانی ھەبووە. پزیشکی منداڵان و [[جێنەتیک|جیناتی]] لە [[میسر]] لە [[زانکۆی ئەسکەندەریە]] خوێندوویەتی، بە پلەی یەکەم لە پۆلەکەیدا دەرچووە، لەو ماوەیەدا بووەتە ئەندامی [[ئیخوان موسلمین|ئیخوان موسلیمین]]. لە ساڵی ١٩٧٦ گەڕاوەتەوە غەززە بۆ ئەوەی لە [[زانکۆی ئیسلامی غەززە]] وانەبێژی [[مشەخۆرناسی|مشەخۆرزانیی]] و [[جێنەتیک|جینات]] بکات.

لە کاتی ڕاپەڕینی یەکەمی فەلەستین لە دژی داگیرکاری ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٨٨، بوو بە ڕێکخەرێکی جەماوەری و سەرکردەیەک، کە ھەوڵەکانی یارمەتیدەر بوو بۆ پێکھێنانی حەماس. ڕەنتیسی دوای کوشتنی شێخ ئەحمەد یاسین سەرۆکی ڕۆحی حەماس لەلایەن ئیسرائیلەوە لە مانگی ئازاری ٢٠٠٤ بوو بە سەرکردەی سیاسی و وتەبێژی حەماس لە کەرتی غەززە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.theguardian.com/israel/Story/0,,1194569,00.html|ئیش=The Guardian|شوێن=London|سەردێڕ=Israeli missile attack kills new Hamas chief|یەکەم=Conal|دوایین=Urquhart|ڕێکەوت=١٨ی نیسانی ٢٠٠٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤}}&lt;/ref&gt; ڕەنتیسی دژی سازان لەگەڵ ئیسرائیل وەستایەوە و داوای دروستکردنی [[دەوڵەتی فەلەستین]]ی (بە ھەموو دەوڵەتی ئیسرائیلیشەوە) لە ڕێگەی کردەوەی سەربازییەوە.

لە ١٧ی نیسانی ٢٠٠٤ [[ھێزی ئاسمانیی ئیسرائیل|ھێزی ئاسمانی ئیسرائیل]] ڕەنتیسی تیرۆر کرد بە تەقاندنی مووشەکی ھێلفایر لە ھەلیکۆپتەرێکی [[بۆینگ ئەی ئێچ-٦٤ ئاپاچی|ئەپاچی AH-64]] بۆ ئۆتۆمبێلەکەی.

== ژیانی سەرەتایی و پەروەردە ==
ڕەنتیسی لە یەبنا لەدایکبووە، لە نزیک ڕەملە لە فەلەستین لە ٢٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٧. لە کاتی [[شەڕی عەرەب و ئیسرائیل (١٩٤٨)|شەڕی عەرەبی و ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٤٨]] بنەماڵەکەی لەلایەن میلیشیا زایۆنیستەکانەوە بەرەو [[کەرتی غەززە]] دەرکران. لە ساڵی ١٩٥٦ کە تەمەنی ھەشت یان نۆ ساڵ بوو، شایەتحاڵی کۆمەڵکوژی خان یونس بوو، کە تێیدا سەربازانی ئیسرائیل سەدان فەلەستینییان لە [[کەرتی غەززە]] کوشت.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Filiu|یەکەم=Jean-Pierre|سەردێڕ=Gaza: A History|ساڵ=٢٠١٤|ناونیشان=https://archive.org/details/gazahistory0000fili|بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]]|پەڕە=[https://archive.org/details/gazahistory٠٠٠٠fili/page/٩٧ ٩٧]|بەستەری نووسەر=Jean-Pierre Filiu}}&lt;/ref&gt; لە کاتی کۆمەڵکوژییەکەدا، ڕەنتیسی بیری ھێنایەوە کە سەربازە ئیسرائیلییەکان لەبەردەمیدا مامی خۆیان کوشت — وەک بۆ جۆ ساکۆ باسی کردووە، ئەم ڕاستییە زۆر گرنگ بوو بۆ ژیانی داھاتووی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Sacco|یەکەم=Joe|ناونیشان=https://archive.org/details/footnotesingaza0000sacc|سەردێڕ=Footnotes in Gaza|بڵاوکەرەوە=Metropolitan Books|ساڵ=٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٥٠-٧٣٤٧-٨|شوێن=New York|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}}&lt;/ref&gt; لە [[زانکۆی ئەسکەندەریە]] لە [[میسر]] پزیشکی منداڵان و [[جێنەتیک|جیناتی]] خوێندووە و لە پۆلەکەیدا پلەی یەکەمی بەدەستھێناوە. پزیشکێکی بڕوانامەدار بووە. لە ماوەی مانەوەی لە میسر، بووە ئەندامێکی سزادراوی [[ئیخوان موسلمین|ئیخوان موسلیمین]]. لە ساڵی ١٩٧٦ ڕەنتیسی گەڕایەوە غەززە بۆ ئەوەی لە زانکۆی ئیسلامی وانەی [[مشەخۆرناسی|مشەخۆرزانیی]] و [[جێنەتیک|بۆماوەیی]] بڵێتەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2977816.stm|ئیش=BBC News|سەردێڕ=Profile: Hamas leader Rantisi|ڕێکەوت=١٧ی نیسانی ٢٠٠٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤}}&lt;/ref&gt;

== حەماس ==
لە ساڵی ١٩٨٧ چوار ھاووڵاتی مەدەنی فەلەستینی لە کەمپی پەنابەرانی [[جەبالیا]] لە ڕووداوێکی ھاتوچۆدا گیانیان لەدەستدا کە دانیشتووان و سەربازانی ئیسرائیلی تێیدا بەشداربوون. ڕەنتیسی پەیوەندی بە شێخ [[ئەحمەد یاسین]] و [[سەڵاح شەحادە]]وە کرد، لەگەڵ ئەوانی تردا، بۆ ھاندانی خەڵک بۆ ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر داگیرکاری. ئەمە سەرەتای یەکەم ڕاپەڕینی فەلەستین بوو کە پێنج ساڵی خایاند. ڕەنتیسی بوو بە ڕێکخەر و سەرکردەیەکی بەناوبانگ کە ھەوڵەکانی یارمەتی پێکھێنانی [[حەماس]] بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.independent.co.uk/news/obituaries/dr-abdel-aziz-rantisi-38342.html|ئیش=The Independent|شوێن=London, UK|سەردێڕ=Dr Abdel Aziz Rantisi|ڕێکەوت=١٩ی نیسانی ٢٠٠٤|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩|سەردێڕ=Rantisi: A Life Lived, Ended for Palestinian Cause - 2004-04-18|ناونیشان=https://www.voanews.com/a/a-13-a-2004-04-18-12-1-66344632/545180.html|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠٢٣|وێبگە=Voice of America}}&lt;/ref&gt; لە مانگی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٩٢، ڕەنتیسی دیپۆرتکرایەوە بۆ باشووری [[لوبنان]]، وەک بەشێک لە دەرکردنی ٤١٦ کارمەندی حەماس و [[بزووتنەوەی جیھادی ئیسلامی لە فەلەستین|جیھادی ئیسلامی فەلەستین]]، و وەک وتەبێژی گشتی دەرکراوان دەرکەوت.&lt;ref name=&quot;therald&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Israel shelling near camp|ناونیشان=https://news.google.com/newspapers?id=ik9FAAAAIBAJ&amp;sjid=1bsMAAAAIBAJ&amp;pg=5819,823040&amp;dq=abdulaziz+rantisi&amp;hl=en|ئیش=The Telegraph Herald|ڕێکەوت=٤ی کانوونی دووەمی ١٩٩٤|agency=Associated Press|شوێن=Lebanon}}&lt;/ref&gt;

لە ٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٣ ئاڕاستەی ھێرشێکی حەماس کرد کە تێیدا چوار سەربازی ئیسرائیلی لە دەروازەی ئێرێز لە کەرتی غەززە کوژران. لە ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٣، ڕەنتیسی لە ھێرشێکی ھێلیکۆپتەری ئیسرائیل بۆ سەر ئۆتۆمبێلێکەی ڕزگاری بوو.&lt;ref name=&quot;abc1063&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Jones|یەکەم=Tony|سەردێڕ=Hamas leader survives assassination attempt|ناونیشان=http://www.abc.net.au/lateline/content/2003/s876632.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ئیش=Australian Broadcasting Corporation|ڕێکەوت=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140419044030/http://www.abc.net.au/lateline/content/2003/s876632.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی نیسانی ٢٠١٤}}&lt;/ref&gt; لە ھێرشەکەدا بە سووکیی بریندار بووە، کە بووە ھۆی کوژرانی یەکێک لە پاسەوانەکانی کە ھاووڵاتییەکی مەدەنی و لانیکەم ٢٥ کەسی دیکەش برینداربوون.&lt;ref name=&quot;un&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Identical letters dated 10 June 2003 from the Permanent Observer of Palestine to the United Nations addressed to the Secretary-General and the President of the Security Council|ناونیشان=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/6466EA5918CD99FF85256D430052B9F8|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140419030953/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/6466EA5918CD99FF85256D430052B9F8|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی نیسانی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=UN}}&lt;/ref&gt;

لە ٢٣ی ئازاری ٢٠٠٤، دوای کوشتنی [[ئەحمەد یاسین]] لەلایەن ھێزەکانی ئیسرائیلەوە، ڕەنتیسی وەک سەرۆکی حەماس لە کەرتی غەززە دەستنیشانکرا. لە ٢٧ی ئازاری ٢٠٠٤، ڕەنتیسی لە [[غەززە]] قسەی بۆ ٥٠٠٠ لایەنگرانی کرد. ناوبراو [[جۆرج دەبلیوو بوش|جۆرج بوشی]] سەرۆکی ئەوکاتی ئەمریکای بە «دوژمنی موسڵمانان» ناساند و جەختی لەوە کردەوە کە «ئەمریکا شەڕی دژی خودا ڕاگەیاندووە. شارۆن شەڕی دژی خودا ڕاگەیاندووە و خوداش شەڕی دژی ئەمریکا و بوش و شارۆن ڕاگەیاند و شەڕی خودا بەردەوامە». دژی ئەوان و دەتوانم ئەو سەرکەوتنە ببینم کە لە خاکی فەلەستینەوە بە دەستی حەماسەوە دێتە ئاراوە”.&lt;ref name=&quot;cnn04&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=New Hamas leader: Bush is 'enemy of Muslims'|ناونیشان=http://www.cnn.com/2004/WORLD/meast/03/28/mideast.conflict/index.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ئیش=CNN|ڕێکەوت=٦ی ئایاری ٢٠٠٤|شوێن=Gaza City}}&lt;/ref&gt;

== تیرۆرکردن ==
لە ١٧ی نیسانی ٢٠٠٤، ڕەنتیسی لەلایەن [[ھێزی ئاسمانیی ئیسرائیل|ھێزی ئاسمانی ئیسرائیلەوە]] تیرۆرکرا، کاتێک لە کۆپتەرێکی [[بۆینگ ئەی ئێچ-٦٤ ئاپاچی|ئەپاچی AH-64]] مووشەکی ھێلفایەری ئاراستەی ئۆتۆمبێلەکەی کرد. ھەروەھا لە ھێرشەکەدا دوو کەسی دیکە کە پاسەوانێک (بەناوی ئەکرەم نەسر) و محەممەدی کوڕی تەمەن ٢٧ ساڵانی ڕەنتیسی کوژراون و چوار کەسی مەدەنی برینداربوون. ڕادیۆی سوپای ئیسرائیل ڕای گەیاند کە ئەمە یەکەم دەرفەتە بۆ بە ئامانجگرتنی ڕەنتیسی، بەبێ زیانێکی لاوەکی، لەوەتەی سەرکردایەتی حەماسی گرتووە،&lt;ref name=&quot;wwwisraelnncom4&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی نیسانی ٢٠٠٤|سەردێڕ=Surgical Strike Not a Retaliatory Action|ناونیشان=http://www.israelnn.com/news.php3?id=60974|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20051129032450/http://www.israelnn.com/news.php3?id=60974|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٥|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٧|وێبگە=Artuz Sheva|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; بە ئیدعای ئەوەی کە لە دوای کوژرانی یاسینەوە خۆی بە [[قەڵغانی مرۆیی]] گەمارۆداوە.&lt;ref name=&quot;Plaw2008&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Plaw|یەکەم=Avery|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=lrLGaUvJfykC&amp;pg=PA77|سەردێڕ=Targeting Terrorists: A License to Kill?|بڵاوکەرەوە=Ashgate Publishing, Ltd.|ساڵ=٢٠٠٨|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٥٤٦-٤٥٢٦-٩|پەڕە=٧٧}}&lt;/ref&gt;

=== کاردانەوەکان ===
جۆناسان پێلد وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئیسرائیل ڕایگەیاند؛ «ئیسرائیل ئەمڕۆ پلاندانەرێکی تیرۆری لەناوبرد، کەخوێن لەسەر دەستەکانی بوو. تا [[دەسەڵاتی نیشتمانیی فەلەستین|دەسەڵاتی فەلەستین]] پەنجەیەک ھەڵنەگرێت و بەرەنگاریی تیرۆر نەبێتەوە ئیسرائیل خۆی بەردەوام دەبێت و ناچار دەبێت ئەو کارە بکات.»&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Matza|یەکەم=Michael|ڕێکەوت=١٨ی نیسانی ٢٠٠٤|سەردێڕ=Israeli attack kills leader of Hamas|ناونیشان=https://news.google.com/newspapers?id=YlsyAAAAIBAJ&amp;sjid=xucFAAAAIBAJ&amp;pg=3163,4724148|وێبگە=Lawrence Journal-World|via=Google News Archive Search}}&lt;/ref&gt;

جاک سترۆ وەزیری دەرەوەی بەریتانیا ئەو کارەی ئیدانە کرد؛ «حکومەتی بەریتانیا چەندین جار ڕوونی کردووەتەوە کە ئەوەی پێی دەوترێت 'تیرۆرکردنی ئامانجدار' لەم جۆرە نایاسایی و ناڕەوا و بێ بەرھەمن».&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=UK condemns Hamas leader killing|ڕێکەوت=١٨ی نیسانی ٢٠٠٤|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/3636179.stm|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ئیش=BBC}}&lt;/ref&gt;

== ژیانی کەسی ==
ڕەنتیسی ھاوسەرگیری لەگەڵ جەمیلە عەبدوڵڵا تەھا شانتی کردووە کە لە ساڵی ٢٠٠٦ بۆ ئەنجومەنی یاسادانانی فەلەستین ھەڵبژێردرا و لە ساڵی ٢٠٢٣ تیرۆرکرا؛ شەش منداڵیان ھەبوو.&lt;ref name=&quot;merip04&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Seitz|یەکەم=Charmaine|ڕێکەوت=٣٠ی ئازاری ٢٠٠٤|سەردێڕ=A New Kind of Killing|ناونیشان=http://www.merip.org/mero/mero033004|journal=MERIP|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{تد|ژیاننامە|فەلەستین|سیاسەت|ئیسلام|پزیشکی}}
{{پۆلی کۆمنز|Abdel Aziz al-Rantisi}}

[[پۆل:ئەندامانی حەماس]]
[[پۆل:ئەندامە تیرۆرکراوەکانی حەماس]]
[[پۆل:دەرچووانی زانکۆی ئەلێکسەندەریا]]
[[پۆل:مسوڵمانانی فەلەستین]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٠٤]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧]]
[[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی]]
[[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]]
[[پۆل:مێژووی حەماس]]
[[پۆل:خەڵکی کەرتی غەززە]]
[[پۆل:سەرکردەکانی حەماس]]
[[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>jtsdyxxzcd1lqfpyd47hmoo6wos4i6b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580591</id>
      <parentid>1580550</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:06:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17515" sha1="504iyrav41v7wauyymfivt6yvdn4gvt" xml:space="preserve">{{زانیاریدانی دەسەڵاتدار|name=عەبدولعەزیز ڕەنتیسی|native_name={{Nobold|{{lang|ar|عبد العزیز الرنتیسی}}}}|image=|office=سەرۆکی مەکتەبی سیاسی حەماس|deputy=|predecessor=[[ئەحمەد یاسین]]|successor=|office1=مەکتەبی سیاسی حەماس|predecessor1=''Position created''|successor1=|birthname=عەبدولعەزیز ڕەنتیسی|birth_date={{Birth date|1947|10|23|df=y}}|birth_place=ڕامەڵا، فەلەستین|death_date={{Death date and age|2004|04|17|1947|10|23|df=y}}|death_place=کەرتی غەززە، فەلەستین|resting_place_coordinates=&lt;!-- {{coord|LAT|LONG|display=inline,title}} --&gt;|alma_mater=زانکۆی ئەسکەندەرییە|spouse=ڕەشا عەدلونی}}

'''عەبدولعەزیز ڕەنتیسی''' ({{بە عەرەبی|عبد العزيز الرنتيسي}} ٢٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٧ – ١٧ی نیسانی ٢٠٠٤) سەرکردەیەکی سیاسی فەلەستینی و ھاوبەشی دامەزرێنەری [[حەماس]] بووە، لەگەڵ شێخ [[ئەحمەد یاسین]] لە ساڵی ١٩٨٧. ھەروەھا لە ئازاری ٢٠٠٤ تا تیرۆرکردنی لە مانگی نیسانی ٢٠٠٤ سەرۆکی ئەنجومەنی شورا و لە کانوونی یەکەمی ساڵی ١٩٨٧ تا مانگی ئازاری ٢٠٠٤ جێگری یەکەمی سەرۆکی ئەنجومەنی شورا بووە.

ڕەنتیسی لە ساڵی ١٩٤٧ لە شاری یەبنا لە فەلەستین لەدایکبووە. لە کاتی [[شەڕی عەرەب و ئیسرائیل (١٩٤٨)|شەڕی عەرەبی و ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٤٨]] بنەماڵەکەی لەلایەن میلیشیا زایۆنیستەکانەوە بەرەو [[کەرتی غەززە]] دەرکران. لە ساڵی ١٩٥٦، کاتێک تەمەنی نۆ ساڵ بوو، سەربازانی ئیسرائیل لە [[خان یوونس|خان یونسدا]] لەبەردەمیدا مامیان کوشت، کە بە وتەی خۆی کاریگەری لەسەر تەواوی ژیانی ھەبووە. پزیشکی منداڵان و [[جێنەتیک|جیناتی]] لە [[میسر]] لە [[زانکۆی ئەسکەندەریە]] خوێندوویەتی، بە پلەی یەکەم لە پۆلەکەیدا دەرچووە، لەو ماوەیەدا بووەتە ئەندامی [[ئیخوان موسلمین|ئیخوان موسلیمین]]. لە ساڵی ١٩٧٦ گەڕاوەتەوە غەززە بۆ ئەوەی لە [[زانکۆی ئیسلامی غەززە]] وانەبێژی [[مشەخۆرناسی|مشەخۆرزانیی]] و [[جێنەتیک|جینات]] بکات.

لە کاتی ڕاپەڕینی یەکەمی فەلەستین لە دژی داگیرکاری ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٨٨، بوو بە ڕێکخەرێکی جەماوەری و سەرکردەیەک، کە ھەوڵەکانی یارمەتیدەر بوو بۆ پێکھێنانی حەماس. ڕەنتیسی دوای کوشتنی شێخ ئەحمەد یاسین سەرۆکی ڕۆحی حەماس لەلایەن ئیسرائیلەوە لە مانگی ئازاری ٢٠٠٤ بوو بە سەرکردەی سیاسی و وتەبێژی حەماس لە کەرتی غەززە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.theguardian.com/israel/Story/0,,1194569,00.html|ئیش=The Guardian|شوێن=London|سەردێڕ=Israeli missile attack kills new Hamas chief|یەکەم=Conal|دوایین=Urquhart|ڕێکەوت=١٨ی نیسانی ٢٠٠٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤}}&lt;/ref&gt; ڕەنتیسی دژی سازان لەگەڵ ئیسرائیل وەستایەوە و داوای دروستکردنی [[دەوڵەتی فەلەستین]]ی (بە ھەموو دەوڵەتی ئیسرائیلیشەوە) لە ڕێگەی کردەوەی سەربازییەوە.

لە ١٧ی نیسانی ٢٠٠٤ [[ھێزی ئاسمانیی ئیسرائیل|ھێزی ئاسمانی ئیسرائیل]] ڕەنتیسی تیرۆر کرد بە تەقاندنی مووشەکی ھێلفایر لە ھەلیکۆپتەرێکی [[بۆینگ ئەی ئێچ-٦٤ ئاپاچی|ئەپاچی AH-64]] بۆ ئۆتۆمبێلەکەی.

== ژیانی سەرەتایی و پەروەردە ==
ڕەنتیسی لە یەبنا لەدایکبووە، لە نزیک ڕەملە لە فەلەستین لە ٢٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٧. لە کاتی [[شەڕی عەرەب و ئیسرائیل (١٩٤٨)|شەڕی عەرەبی و ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٤٨]] بنەماڵەکەی لەلایەن میلیشیا زایۆنیستەکانەوە بەرەو [[کەرتی غەززە]] دەرکران. لە ساڵی ١٩٥٦ کە تەمەنی ھەشت یان نۆ ساڵ بوو، شایەتحاڵی کۆمەڵکوژی خان یونس بوو، کە تێیدا سەربازانی ئیسرائیل سەدان فەلەستینییان لە [[کەرتی غەززە]] کوشت.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Filiu|یەکەم=Jean-Pierre|سەردێڕ=Gaza: A History|ساڵ=٢٠١٤|ناونیشان=https://archive.org/details/gazahistory0000fili|بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]]|پەڕە=[https://archive.org/details/gazahistory٠٠٠٠fili/page/٩٧ ٩٧]|بەستەری نووسەر=Jean-Pierre Filiu}}&lt;/ref&gt; لە کاتی کۆمەڵکوژییەکەدا، ڕەنتیسی بیری ھێنایەوە کە سەربازە ئیسرائیلییەکان لەبەردەمیدا مامی خۆیان کوشت — وەک بۆ جۆ ساکۆ باسی کردووە، ئەم ڕاستییە زۆر گرنگ بوو بۆ ژیانی داھاتووی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Sacco|یەکەم=Joe|ناونیشان=https://archive.org/details/footnotesingaza0000sacc|سەردێڕ=Footnotes in Gaza|بڵاوکەرەوە=Metropolitan Books|ساڵ=٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٥٠-٧٣٤٧-٨|شوێن=New York|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}}&lt;/ref&gt; لە [[زانکۆی ئەسکەندەریە]] لە [[میسر]] پزیشکی منداڵان و [[جێنەتیک|جیناتی]] خوێندووە و لە پۆلەکەیدا پلەی یەکەمی بەدەستھێناوە. پزیشکێکی بڕوانامەدار بووە. لە ماوەی مانەوەی لە میسر، بووە ئەندامێکی سزادراوی [[ئیخوان موسلمین|ئیخوان موسلیمین]]. لە ساڵی ١٩٧٦ ڕەنتیسی گەڕایەوە غەززە بۆ ئەوەی لە زانکۆی ئیسلامی وانەی [[مشەخۆرناسی|مشەخۆرزانیی]] و [[جێنەتیک|بۆماوەیی]] بڵێتەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2977816.stm|ئیش=BBC News|سەردێڕ=Profile: Hamas leader Rantisi|ڕێکەوت=١٧ی نیسانی ٢٠٠٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤}}&lt;/ref&gt;

== حەماس ==
لە ساڵی ١٩٨٧ چوار ھاووڵاتی مەدەنی فەلەستینی لە کەمپی پەنابەرانی [[جەبالیا]] لە ڕووداوێکی ھاتوچۆدا گیانیان لەدەستدا کە دانیشتووان و سەربازانی ئیسرائیلی تێیدا بەشداربوون. ڕەنتیسی پەیوەندی بە شێخ [[ئەحمەد یاسین]] و [[سەڵاح شەحادە]]وە کرد، لەگەڵ ئەوانی تردا، بۆ ھاندانی خەڵک بۆ ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر داگیرکاری. ئەمە سەرەتای یەکەم ڕاپەڕینی فەلەستین بوو کە پێنج ساڵی خایاند. ڕەنتیسی بوو بە ڕێکخەر و سەرکردەیەکی بەناوبانگ کە ھەوڵەکانی یارمەتی پێکھێنانی [[حەماس]] بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.independent.co.uk/news/obituaries/dr-abdel-aziz-rantisi-38342.html|ئیش=The Independent|شوێن=London, UK|سەردێڕ=Dr Abdel Aziz Rantisi|ڕێکەوت=١٩ی نیسانی ٢٠٠٤|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩|سەردێڕ=Rantisi: A Life Lived, Ended for Palestinian Cause - 2004-04-18|ناونیشان=https://www.voanews.com/a/a-13-a-2004-04-18-12-1-66344632/545180.html|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠٢٣|وێبگە=Voice of America}}&lt;/ref&gt; لە مانگی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٩٢، ڕەنتیسی دیپۆرتکرایەوە بۆ باشووری [[لوبنان]]، وەک بەشێک لە دەرکردنی ٤١٦ کارمەندی حەماس و [[بزووتنەوەی جیھادی ئیسلامی لە فەلەستین|جیھادی ئیسلامی فەلەستین]]، و وەک وتەبێژی گشتی دەرکراوان دەرکەوت.&lt;ref name=&quot;therald&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Israel shelling near camp|ناونیشان=https://news.google.com/newspapers?id=ik9FAAAAIBAJ&amp;sjid=1bsMAAAAIBAJ&amp;pg=5819,823040&amp;dq=abdulaziz+rantisi&amp;hl=en|ئیش=The Telegraph Herald|ڕێکەوت=٤ی کانوونی دووەمی ١٩٩٤|agency=Associated Press|شوێن=Lebanon}}&lt;/ref&gt;

لە ٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٣ ئاڕاستەی ھێرشێکی حەماس کرد کە تێیدا چوار سەربازی ئیسرائیلی لە دەروازەی ئێرێز لە کەرتی غەززە کوژران. لە ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٣، ڕەنتیسی لە ھێرشێکی ھێلیکۆپتەری ئیسرائیل بۆ سەر ئۆتۆمبێلێکەی ڕزگاری بوو.&lt;ref name=&quot;abc1063&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Jones|یەکەم=Tony|سەردێڕ=Hamas leader survives assassination attempt|ناونیشان=http://www.abc.net.au/lateline/content/2003/s876632.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ئیش=Australian Broadcasting Corporation|ڕێکەوت=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140419044030/http://www.abc.net.au/lateline/content/2003/s876632.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی نیسانی ٢٠١٤}}&lt;/ref&gt; لە ھێرشەکەدا بە سووکیی بریندار بووە، کە بووە ھۆی کوژرانی یەکێک لە پاسەوانەکانی کە ھاووڵاتییەکی مەدەنی و لانیکەم ٢٥ کەسی دیکەش برینداربوون.&lt;ref name=&quot;un&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Identical letters dated 10 June 2003 from the Permanent Observer of Palestine to the United Nations addressed to the Secretary-General and the President of the Security Council|ناونیشان=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/6466EA5918CD99FF85256D430052B9F8|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140419030953/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/6466EA5918CD99FF85256D430052B9F8|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی نیسانی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=UN}}&lt;/ref&gt;

لە ٢٣ی ئازاری ٢٠٠٤، دوای کوشتنی [[ئەحمەد یاسین]] لەلایەن ھێزەکانی ئیسرائیلەوە، ڕەنتیسی وەک سەرۆکی حەماس لە کەرتی غەززە دەستنیشانکرا. لە ٢٧ی ئازاری ٢٠٠٤، ڕەنتیسی لە [[غەززە]] قسەی بۆ ٥٠٠٠ لایەنگرانی کرد. ناوبراو [[جۆرج دەبلیوو بوش|جۆرج بوشی]] سەرۆکی ئەوکاتی ئەمریکای بە «دوژمنی موسڵمانان» ناساند و جەختی لەوە کردەوە کە «ئەمریکا شەڕی دژی خودا ڕاگەیاندووە. شارۆن شەڕی دژی خودا ڕاگەیاندووە و خوداش شەڕی دژی ئەمریکا و بوش و شارۆن ڕاگەیاند و شەڕی خودا بەردەوامە». دژی ئەوان و دەتوانم ئەو سەرکەوتنە ببینم کە لە خاکی فەلەستینەوە بە دەستی حەماسەوە دێتە ئاراوە”.&lt;ref name=&quot;cnn04&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=New Hamas leader: Bush is 'enemy of Muslims'|ناونیشان=http://www.cnn.com/2004/WORLD/meast/03/28/mideast.conflict/index.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ئیش=CNN|ڕێکەوت=٦ی ئایاری ٢٠٠٤|شوێن=Gaza City}}&lt;/ref&gt;

== تیرۆرکردن ==
لە ١٧ی نیسانی ٢٠٠٤، ڕەنتیسی لەلایەن [[ھێزی ئاسمانیی ئیسرائیل|ھێزی ئاسمانی ئیسرائیلەوە]] تیرۆرکرا، کاتێک لە کۆپتەرێکی [[بۆینگ ئەی ئێچ-٦٤ ئاپاچی|ئەپاچی AH-64]] مووشەکی ھێلفایەری ئاراستەی ئۆتۆمبێلەکەی کرد. ھەروەھا لە ھێرشەکەدا دوو کەسی دیکە کە پاسەوانێک (بەناوی ئەکرەم نەسر) و محەممەدی کوڕی تەمەن ٢٧ ساڵانی ڕەنتیسی کوژراون و چوار کەسی مەدەنی برینداربوون. ڕادیۆی سوپای ئیسرائیل ڕای گەیاند کە ئەمە یەکەم دەرفەتە بۆ بە ئامانجگرتنی ڕەنتیسی، بەبێ زیانێکی لاوەکی، لەوەتەی سەرکردایەتی حەماسی گرتووە،&lt;ref name=&quot;wwwisraelnncom4&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی نیسانی ٢٠٠٤|سەردێڕ=Surgical Strike Not a Retaliatory Action|ناونیشان=http://www.israelnn.com/news.php3?id=60974|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20051129032450/http://www.israelnn.com/news.php3?id=60974|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٥|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٧|وێبگە=Artuz Sheva|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; بە ئیدعای ئەوەی کە لە دوای کوژرانی یاسینەوە خۆی بە [[قەڵغانی مرۆیی]] گەمارۆداوە.&lt;ref name=&quot;Plaw2008&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Plaw|یەکەم=Avery|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=lrLGaUvJfykC&amp;pg=PA77|سەردێڕ=Targeting Terrorists: A License to Kill?|بڵاوکەرەوە=Ashgate Publishing, Ltd.|ساڵ=٢٠٠٨|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٥٤٦-٤٥٢٦-٩|پەڕە=٧٧}}&lt;/ref&gt;

=== کاردانەوەکان ===
جۆناسان پێلد وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئیسرائیل ڕایگەیاند؛ «ئیسرائیل ئەمڕۆ پلاندانەرێکی تیرۆری لەناوبرد، کەخوێن لەسەر دەستەکانی بوو. تا [[دەسەڵاتی نیشتمانیی فەلەستین|دەسەڵاتی فەلەستین]] پەنجەیەک ھەڵنەگرێت و بەرەنگاریی تیرۆر نەبێتەوە ئیسرائیل خۆی بەردەوام دەبێت و ناچار دەبێت ئەو کارە بکات.»&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Matza|یەکەم=Michael|ڕێکەوت=١٨ی نیسانی ٢٠٠٤|سەردێڕ=Israeli attack kills leader of Hamas|ناونیشان=https://news.google.com/newspapers?id=YlsyAAAAIBAJ&amp;sjid=xucFAAAAIBAJ&amp;pg=3163,4724148|وێبگە=Lawrence Journal-World|via=Google News Archive Search}}&lt;/ref&gt;

جاک سترۆ وەزیری دەرەوەی بەریتانیا ئەو کارەی ئیدانە کرد؛ «حکومەتی بەریتانیا چەندین جار ڕوونی کردووەتەوە کە ئەوەی پێی دەوترێت 'تیرۆرکردنی ئامانجدار' لەم جۆرە نایاسایی و ناڕەوا و بێ بەرھەمن».&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=UK condemns Hamas leader killing|ڕێکەوت=١٨ی نیسانی ٢٠٠٤|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/3636179.stm|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ئیش=BBC}}&lt;/ref&gt;

== ژیانی کەسی ==
ڕەنتیسی ھاوسەرگیری لەگەڵ جەمیلە عەبدوڵڵا تەھا شانتی کردووە کە لە ساڵی ٢٠٠٦ بۆ ئەنجومەنی یاسادانانی فەلەستین ھەڵبژێردرا و لە ساڵی ٢٠٢٣ تیرۆرکرا؛ شەش منداڵیان ھەبوو.&lt;ref name=&quot;merip04&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Seitz|یەکەم=Charmaine|ڕێکەوت=٣٠ی ئازاری ٢٠٠٤|سەردێڕ=A New Kind of Killing|ناونیشان=http://www.merip.org/mero/mero033004|journal=MERIP|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{تد|ژیاننامە|فەلەستین|سیاسەت|ئیسلام|پزیشکی}}
{{پۆلی کۆمنز|Abdel Aziz al-Rantisi}}

[[پۆل:ئەندامانی حەماس]]
[[پۆل:ئەندامە تیرۆرکراوەکانی حەماس]]
[[پۆل:دەرچووانی زانکۆی ئەلێکسەندەریا]]
[[پۆل:مسوڵمانانی فەلەستین]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٠٤]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧]]
[[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی]]
[[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]]
[[پۆل:مێژووی حەماس]]
[[پۆل:خەڵکی کەرتی غەززە]]
[[پۆل:سەرکردەکانی حەماس]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>504iyrav41v7wauyymfivt6yvdn4gvt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشی ئاسمانی</title>
    <ns>14</ns>
    <id>268037</id>
    <revision>
      <id>1580631</id>
      <parentid>1288117</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:14:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Hivja پەڕەی [[پۆل:مردووان بەهێرشی ئاسمانی]]ی بە بێ بەجێھشتنی ڕەوانەکەرێک گواستەوە بۆ [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشی ئاسمانی]]</comment>
      <origin>1288117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43" sha1="l7lx0445szgong8l2q9jti7wqz4az16" xml:space="preserve">{{پۆلی کۆمنز|Deaths by airstrike}}</text>
      <sha1>l7lx0445szgong8l2q9jti7wqz4az16</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سەڵاح شەحادە</title>
    <ns>0</ns>
    <id>268056</id>
    <revision>
      <id>1580545</id>
      <parentid>1459526</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:02:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25286" sha1="1g2752mfmc43pdd0k3v6gdz5bi32f67" xml:space="preserve">{{زانیاریدانی دەسەڵاتدار|name=سەڵاح شەحادە|native_name={{nobold|صلاح شحادة}}|native_name_lang=ar|image=Salah Shehade.jpg|caption=|office=سەرۆکی قەسام|predecessor=[[یەحیا عەیاش]]|successor=[[ئەحمەد جەعبەری]]|birth_date={{birth date|1953|2|24|df=y}}|birth_place=بێت حانوون، غەززە|death_date={{death date and age|df=yes|2002|7|22|1953|2|24}}|death_place=غەززە|nationality=فەلەستینی|party=[[حەماس]]|occupation=سەرکردەی سەربازی، سیاسەتمەدار|religion=ئیسلام}}

'''سەڵاح مستەفا محەممەد شەحادە''' ({{بە عەرەبی|صلاح شحادة}} ; ٢٤ی شوباتی ١٩٥٣ – ٢٢ی تەممووزی ٢٠٠٢) ئەندامی بزووتنەوەی ئیسلامی فەلەستینی [[حەماس]] بووە. سەرکردایەتی باڵی سەربازی [[کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام|لیواکانی عیزەدین قەسامی حەماس]] کردووە، تا تیرۆرکردنی لەلایەن [[ئیسرائیل|ئیسرائیلەوە]].&lt;ref name=&quot;JVL&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Salah Shehade|ناونیشان=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Terrorism/shehade1.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=[[Jewish Virtual Library]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;archives.cnn.com&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠٠٢|سەردێڕ=Shehade was high on Israel most-wanted list|ناونیشان=http://edition.cnn.com/2002/WORLD/meast/07/23/shehade.profile/index.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=[[CNN]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی شوباتی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180205000846/http://edition.cnn.com/2002/WORLD/meast/07/23/shehade.profile/index.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

== چالاکییەکان ==
شەحادە لە [[غەززە]] لەدایک بووە و لە ساڵی ١٩٨٧ەوە ئەندامی حەماس بووە و ھەر زوو بووە بە یەکێک لە سەرکردە کاریگەرەکانی ئەو گرووپە.&lt;ref name=&quot;Gold&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Goldenberg|یەکەم=Suzanne|سەردێڕ=12 dead in attack on Hamas|ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2002/jul/23/israel1|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ئیش=The Guardian|ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠٠٢}}&lt;/ref&gt; لە ساڵانی ١٩٨٤ و ١٩٨٨ دوو جار لەلایەن دەسەڵاتدارانی ئیسرائیلەوە دەستگیرکراوە. دوای مردنی یەحیا عەیاش، لە ساڵی ١٩٩٦، شەحادە بووە سەرکردەیەکی باڵای گرووپەکە، لەگەڵ [[محەممەد زەیف]] و [[عەدنان غول]]

لە میانی ڕاپەڕینی ئەقسادا، ئیسرائیل شەحادەی تۆمەتبار کرد بە داڕشتنی چەندین ھێرش دژی سەرباز و مەدەنی ئیسرائیل لە کەرتی غەززە و لە ئیسرائیل خۆی. سزای دوازدە ساڵ زیندانی بەسەردا سەپێندرا بەڵام لە ١٤ی ئایاری ٢٠٠٠ ئازادکرا.&lt;ref&gt;''Journal of Palestine Studies, 116, Volume XXIX'', no 4, Summer 2000 by Michele L. Kjorlien of the ''New York Times'' (15-17 May 2000), ''Washington Post'' (15 May 2000), ''Washington Jewish Week'' (18 May 2000).&lt;/ref&gt; باس لەوە کرا کە شەحادە دەستی ھەبووە لە بەرھەمھێنانی موشەکەکانی قەسام، و چەکی دیکەی دروستکراوی ماڵەوە، ھەروەھا قاچابردنی کەلوپەلی سەربازی بۆ ناو غەززە.&lt;ref name=&quot;JVL&quot;/&gt;

شەحادە سەرکردایەتی باڵی سەربازی [[کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام|لیواکانی عیزەدین قەسامی حەماسی کرد]] لە ماوەیەکدا کە ھەڵمەتێکی ھێرشی خۆکوژی دژی ئامانجە مەدەنییەکانی ئیسرائیل بەخۆیەوە بینی کە بووە ھۆی کوژرانی سەدان ھاووڵاتی مەدەنی ئیسرائیل. وەک سەرۆکی باڵی سەربازی حەماس سەرپەرشتی فەرماندە مەیدانییەکانی حەماس لە غەززە و کەرتی ڕۆژاوای دەکرد و سیاسەتی ھێرشە تیرۆریستییەکانی حەماسیشی دیاری دەکرد.&lt;ref name=&quot;archives.cnn.com&quot;/&gt;

== تیرۆرکردن ==
لە ٢٢ی تەممووزی ٢٠٠٢، [[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل|ھێزەکانی بەرگری ئیسرائیل]] ئەو ماڵەی کردە ئامانج کە شەحادە تێیدا دەژیا، بە بەکارھێنانی بۆمبێکی یەک تۆنی کە لەلایەن فڕۆکەیەکی [[جەنەراڵ داینامیکس ئێف ١٦ فایتینگ فالکۆن|ئێف ١٦]] لە چارەکێکدا لە گەڕەکی دەراج لە [[غەززە|شاری غەززە]] فڕێدرایە خوارەوە.&lt;ref name=&quot;Yoaz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pchrgaza.org&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Fernández Estrada|یەکەم=Javier|ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٠٩|سەردێڕ=Appeal to the Spanish Supreme Court|ناونیشان=http://www.pchrgaza.org/files/doc/casacion-victimas-gaza.pdf|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100903054640/http://www.pchrgaza.org/files/doc/casacion-victimas-gaza.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئەیلوولی ٢٠١٠}}&lt;/ref&gt; ھەشت خانوو بەتەواوی خاپوور بوون و نۆ خانوو بەشێوەی بەشەکی وێران بوون و ٢٠ خانووی دیکەش زیانیان بەرکەوتووە.&lt;ref name=&quot;pchrgaza.org&quot;/&gt; پازدە کەس کوژراون کە شەحادە و ھاوسەر و کچەکەی و ھەروەھا حەوت ئەندامی بنەماڵەی مەتەر کە لە خانووی ھاوسێیان دەژیان.&lt;ref name=&quot;pchrgaza.org&quot;/&gt; لە نێو کوژراوەکاندا حەوت منداڵیش ھەبوون.&lt;ref name=&quot;Gold&quot;/&gt; لە ئەنجامی ھێرشەکەدا لە نێوان ٥٠ بۆ ١٥٠ کەس بریندار بوون.&lt;ref name=&quot;pchrgaza.org&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Yoaz&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Yoaz|یەکەم=Yuval|ڕێکەوت=١٩ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|سەردێڕ=State commission to examine civilian deaths in 2002 Shehade assassination|ناونیشان=http://www.haaretz.com/hasen/spages/904552.html|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100805135758/http://www.haaretz.com/print-edition/news/state-commission-to-examine-civilian-deaths-in-2002-shahade-assassination-1.229532|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئابی ٢٠١٠|وێبگە=[[Haaretz]]|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;

٢٧ فڕۆکەوانی یەدەگ، لەنێویاندا ئیفتاچ سپێکتەر، نامەیەکی فڕۆکەوانەکانیان واژووکرد کە ڕەتیانکردەوە فڕینی تیرۆرکردن بەسەر غەززە و کەناری ڕۆژاوادا بفڕن وەک ناڕەزایەتییەک بەرامبەر بەو ئۆپەراسیۆنە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=O'Loughlin|یەکەم=Ed|ڕێکەوت=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Israeli pilots' stand of conscience|ناونیشان=http://www.smh.com.au/articles/2003/09/25/1064083128655.html%3Ffrom%3Dstoryrhs|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110920161718/http://www.smh.com.au/articles/2003/09/25/1064083128655.html?from=storyrhs|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|وێبگە=smh.com.au|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

=== کاردانەوەکان ===
ئەم ھێرشە لەلایەن گەلانی دیکەی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و ئەورووپای ڕۆژاوا و ئەمریکاوە ئیدانەیەکی بەرفراوانی لێکرا. [[ئاریێل شارۆن]] سەرەتا ستایشی کرد و بە «یەکێک لە گەورەترین سەرکەوتنەکانمان» ناوی برد، بەڵام دواتر ''بە یەدیعۆت ئەحرۆنۆتی'' وت کە «ئەگەر من دەرئەنجامەکەی بزانم، تیرۆرکردنەکەم دوادەخست».&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Thomas|یەکەم=June|ڕێکەوت=٢٦ی تەممووزی ٢٠٠٢|سەردێڕ=Israel Hits and Misses|ناونیشان=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/international_papers/2002/07/israel_hits_and_misses.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150511060809/http://www.slate.com/articles/news_and_politics/international_papers/2002/07/israel_hits_and_misses.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئایاری ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=Slate}}&lt;/ref&gt; ھادی عەمر نووسیویەتی: «١٥٠ ملیۆن منداڵ و گەنج لە جیھانی عەرەبیدا ئێستا تەلەفزیۆنیان ھەیە، ھەرگیز، ھەرگیز لەبیریان ناچێتەوە کە گەلی ئیسرائیل و سەربازی ئیسرائیل و دیموکراسی ئیسرائیل چییان بەسەر منداڵانی فەلەستین کردووە».&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Amr|یەکەم=Hady|ڕێکەوت=٢٧ی تەممووزی ٢٠٠٢|سەردێڕ=Outside View: The Middle East, reversed|ناونیشان=https://www.upi.com/Odd_News/2002/07/27/Outside-View-The-Middle-East-reversed/44601027789320/?sl=6&amp;ur3=1|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|بڵاوکەرەوە=United Press International}}&lt;/ref&gt;

==== وەڵامە یاسایییەکان ====
ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ لە سەرانسەری جیھان، لەنێویاندا ئیسرائیل، ڕەخنەی توندیان لە ھێرشەکە گرت و ڕایان گەیاند کە فڕێدانی بۆمبێکی یەک تۆنی بە ئەنقەست لە نیوەی شەودا بۆ سەر گەڕەکێکی چڕ و پڕی مەدەنی، یەکسانە بە [[تاوانی جەنگی|تاوانی جەنگ]]. ھەروەھا بزووتنەوەی گوش شاڵۆم ھەڕەشەی ئەوەی کرد کە فڕۆکەوانەکە ڕادەستی [[دادگای نێونەتەوەییی داد|دادگای نێودەوڵەتی]] لاھای بکات.&lt;ref name=&quot;halutz&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Levy-Barzilai|یەکەم=Vered|ڕێکەوت=٢١ی ئابی ٢٠٠٢|سەردێڕ=The high and the mighty|ناونیشان=http://www.haaretz.com/hasen/pages/ShArt.jhtml?itemNo=200053&amp;contrassID=1|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20031008061808/http://www.haaretz.com/hasen/pages/ShArt.jhtml?itemNo=200053&amp;contrassID=1|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٣|وێبگە=Ha'aretz|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt; دان ھالوتز سەرۆکی [[ھێزی ئاسمانیی ئیسرائیل|ھێزی ئاسمانی ئیسرائیل]] کە لە کاتی بۆردومانەکەدا خۆی لە دەرەوەی وڵات بوو بەڵام ھێشتا وەک فەرماندەی ھێزی ئاسمانی ئەمریکا لێپرسینەوەی لەگەڵدا بوو، چاوپێکەوتنێکی لەگەڵ ''[[ھائارێتز|ھارێتز]]'' ئەنجامدا کە لە ٢١ی ئابی ٢٠٠٢ بڵاوکرایەوە. بۆ فڕۆکەوانەکانی وتی؛ [بۆ فڕۆکەوانەکان] کوڕان، دەتوانیت شەوانە بە باشی بخەویت. ھەروەھا بەڕێگەدا باش دەخەوم. ئێوە نین کە ئامانجەکان ھەڵدەبژێرن، ھەروەھا ئێوەش نەبوون کە ئامانجتان لەم حاڵەتە تایبەتەدا ھەڵبژاردووە. تۆ بەرپرسیار نیت لە ناوەڕۆکی ئامانجەکە. سێدارەدانەکەت تەواو نایاب بوو؛ و دووبارەی دەکەمەوە: لێرەدا ھیچ کێشەیەک نییە کە پەیوەندی بە ئێوەوە ھەبێت. تۆ بەتەواوی ئەو کارەت کرد کە ڕێنماییت کرابوو. تۆ ئەوەندە لە ملیمەترێک بۆ ڕاست و چەپ لەوە لات نەدا؛ و ھەرکەسێک کێشەی لەگەڵ ئەوەدا ھەبێت بانگھێشت دەکرێت بۆ بینینی من.

کاتێک پرسیاری ئەوەی لێکرا کە ئایا ئۆپەراسیۆنەکە لە ڕووی ئەخلاقییەوە ھەڵەیە بەھۆی زیانگەیاندن بە ھەندێک لە خەڵکی مەدەنی، ھالوتز وەڵامی دایەوە کە پلاندانانەکە ڕەچاوکردنی ئەخلاقی لەخۆدەگرێت و ھەڵەیەک یان ڕووداوێک نەبووەتە ھۆی ئەوەی کە ئەو کارە بەو شێوەیە بێت. کاتێک پەیامنێرەکە پرسیاری ھەستی فڕۆکەوانێک کرد کاتێک بۆمبێک دەخاتە خوارەوە، ھالوتز وەڵامی دایەوە؛ نەخێر ئەوە پرسیارێکی شەرعی نییە و ناکرێ. بەڵام ئەگەر سەرەڕای ئەوەش بتەوێت بزانیت ھەست بە چی دەکەم کاتێک بۆمبێک ئازاد دەکەم، پێت دەڵێم: ھەست بە لێدانێکی سووک دەکەم بۆ فڕۆکەکە لە ئەنجامی ئازادکردنی بۆمبەکە. دوای چرکەیەک نەما و ئەوە تەنھا شتێکە. ئەوە ھەست دەکەم.

لە ھەمان چاوپێکەوتندا ھالوتز ئەو گرووپە چەپانەی ئیدانە کرد کە ھێرشیان کردە سەر فڕۆکەوانەکان و داوای کرد بە تاوانی &quot; خیانەت &quot; دادگایی بکرێن:

: ئایا ئەمە ئەو جەماوەرەیە کە ھێزەکانی بەرگری ئیسرائیل ڕۆژ لە دوای ڕۆژ شەڕیان بۆ دەکات؟ ھەموو ئەو دڵە خوێناویانەی کە زراویان ھەیە کە شێوازەکانی مافیۆسۆ بۆ ڕەشبگیری دژی شەڕڤانان بەکاربھێنن – بیرم ناچێتەوە کە ھەرگیز ھەڕەشەی ڕادەستکردنی یەکێک لە تیرۆریستە کەوانەیییەکانیان کردووە، ئەو تیرۆریستانە کە زۆرێک لە خەڵکی مەدەنی ئیسرائیلیان کوشتووە، بە لاھای. ئەوەی لەسەر ئەو کەسانە دەبێت بیڵێم ئەوەیە کە ئەمە دیموکراسییە، کە ھەموو کەسێک دەتوانێت ھەمیشە بۆچوونی خۆی دەرببڕێت؛ بەڵام بۆ ئەوەی [[خیانەتکار]] نەبێت.

[چاوپێکەوتنکار] ئایا پێشنیار دەکەیت کە ئەندامانی گرووپی گوش شاڵۆم (&quot;بلۆکی ئاشتی&quot;) کە ئەو لێدوانانەیان داوە، بە تاوانی خیانەت دادگایی بکرێن؟

: [ھالوتز] دەبێت بڕگەیەکی دروست لە یاساکەدا بدۆزینەوە و لە ئیسرائیل دادگایییان بکەین. بەڵێ. تۆ ویستت باسی ئەخلاقم لەگەڵ بکەیت، منیش دەڵێم دەوڵەتێک کە خۆی ناپارێزێت، بە بێ ئەخلاقی مامەڵە دەکات. دەوڵەتێک کە پشتی شەڕڤانانی نەکات، لە ژیاندا نامێنێت. خۆشبەختانە دەوڵەتی ئیسرائیل پشتگیری لە چەکدارەکانی دەکات. ئەم کەمینە دەنگخۆشە بەڵام کەم بایەخە، کاتە تاریکەکانی مێژووی گەلی جوولەکە دەھێنێتە بەرچاو، کە کەمینەیەک لە نێو ئێمەدا چوون و لەسەر بەشێکی دیکەی میللەتەکە ئاگاداریان کردەوە. نابێت ئەوە دووبارە ببێتەوە. کێ باوەڕی بەوە دەکرد کە فڕۆکەوانانی ھێزی ئاسمانی ئۆتۆمبێلەکانیان ببینن کە بە سپرا بۆیاخ کراوە بە گرافیتی دڕندە بەھۆی ئەرکێکەوە کە ئەنجامی دەدەن؟&lt;ref name=&quot;halutz&quot;/&gt;

دوای تیرۆرەکە، [[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل|ھێزەکانی بەرگری ئیسرائیل]] و شین بێت لێکۆڵینەوەیەکی ھاوبەشیان لە ڕووداوەکە دامەزراند و دۆزینەوەکانیان لە ٢ی ئابی ٢٠٠٢دا پێشکەش بە وەزیری بەرگری بینامین بن ئەلیزەر کرد. لێکۆڵینەوەکە بەو ئەنجامە گەیشتوە کە ئەو ڕێکار و ھەڵسەنگاندنە ئۆپەراسیۆنانەی کە لە ئۆپەراسیۆنەکەدا پەیڕەوکراون «دروست و پیشەیی» بوون، و ئۆپەراسیۆنەکە بووەتە ھۆی لەناوبردنی «سەرکردەیەکی گەورەی تیرۆریستی». بەڵام لێکۆڵینەوەکە کەموکوڕی لە ھەواڵگری بەردەست و شیکاری ھەواڵگری سەبارەت بە بوونی خەڵکی مەدەنی لە نزیک شەحادە دۆزییەوە. لە لێکۆڵینەوەکەدا دەرکەوتووە، ئەگەر ھەواڵگری بە دڵنیایییەوە ئاماژەی بە بوونی خەڵکی سڤیل لە دەوروبەری شەحادە بکردایە، ئەوا کات یان شێوازی چالاکییەکە دەگۆڕدرا، «وەک چۆن لە ڕابردوودا ژمارەیەک جار ئەنجامدرا».&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی ئابی ٢٠٠٢|سەردێڕ=Findings of the inquiry into the death of Salah Shehade|ناونیشان=http://www.mfa.gov.il|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090117094828/http://mfa.gov.il/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=[[Ministry of Foreign Affairs (Israel)|Israeli Foreign Ministry]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی شوباتی ٢٠١١|سەردێڕ=Salah Shehadeh - Special Investigatory Commission|ناونیشان=https://www.gov.il/en/pages/spokeshchade270211|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=Israel Prime Minister's Office}}&lt;/ref&gt;

لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٥، سکاڵایەکی چینایەتی لەلایەن سەنتەری مافە دەستوورییەکان تۆمارکرا، کە بەڕێوەبەری پێشووی [[شاباک|شین بێت]] ئەڤراھام دیچتەر، سەرۆکی سەربازی بەرپرسی ئۆپەراسیۆنەکە، وەک تاکە تۆمەتبار ناوی ھێنا. بە ئاماژەدان بە تایبەتی بە کوشتنی شەحادە، داواکارییەکە باس لەوە دەکات کە دیچتەر &quot;پەرەپێدان و جێبەجێکردن و پەرەپێدانی پراکتیکی کوشتنی ئامانجدار &quot;، بە ئاماژەدان بە کوشتنی زیاتر لە ٣٠٠ سەرکردەی فەلەستین و قوربانییەکانی نێوان سەدان تەماشاکەر، داواکارییەکە بانگەشەی ئەوە دەکات کە تیرۆرکردن بەپێی یاسا نایاسایییە یاسای نێودەوڵەتی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٥|سەردێڕ=USA blames former Israeli security chief for bomb deaths in Gaza City|ناونیشان=http://newsfromrussia.com/world/2005/12/09/69597.html|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060209000022/http://newsfromrussia.com/world/2005/12/09/69597.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی شوباتی ٢٠٠٦|وێبگە=[[Pravda]]|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

لە ساڵی ٢٠٠٧دا داواکاری گشتی دەوڵەتی ئیسرائیل ڕای گەیاند کە کۆمیسیۆنێکی سەربەخۆی لێکۆڵینەوە لە مردنی ئەو ١٤ ھاووڵاتییە مەدەنییە بێتاوانەی فەلەستینی بەڕێوەدەچێت، ئەمەش دوای داواکارییەکی یەش گڤول.&lt;ref name=&quot;Yoaz&quot;/&gt; ئەم کۆمیسیۆنە بە سەرۆکایەتی زڤی ئینبار لە شوباتی ٢٠٠٨ دەستی پێکردووە. دۆزینەوەکانی لە شوباتی ٢٠١١،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|script-title=he:תקציר דו&quot;ח הועדה המיוחדת לבחינת פעולת סיכול ממוקד- צלאח שחאדה|ناونیشان=http://www.pmo.gov.il/MediaCenter/Spokesman/Pages/spokeshchade270211.aspx|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئایاری ٢٠١٦|وێبگە=www.pmo.gov.il|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180721162413/http://www.pmo.gov.il/MediaCenter/Spokesman/Pages/spokeshchade270211.aspx|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; بە فەرمی بۆ ڕای گشتی بڵاوکرانەوە و «شکستی کۆکردنەوەی زانیاری ھەواڵگری» و «ھیچ نیازێکی پێشوەختە بۆ کوشتنی ھاووڵاتیانی مەدەنی» دەرکەوت، ڕاپۆرتیان دا کە فەرماندەکان نەیانزانیبوو کە کەسانی بێتاوان لە بیناکەدا ھەن لەو کاتەدا، و… کە ئەگەر بیانزانیبایە ھەڵیان دەگرت.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Mizroch|یەکەم=Amir|دوایین٢=Izenberg|یەکەم٢=Dan|ڕێکەوت=١١ی حوزەیرانی ٢٠٠٩|سەردێڕ=Spanish court to decide on Gaza trial|ناونیشان=https://www.jpost.com/international/spanish-court-to-decide-on-gaza-trial|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=Jerusalem Post}}&lt;/ref&gt;

لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠٠٩، بینەرانی نیشتمانی کە دادگایەکی باڵای تایبەت و ناوازەیە لە [[ئیسپانیا]]، دەستیکرد بە لێکۆڵینەوە لە تاوانەکانی جەنگ لە ھێرشەکەدا کە شەحادە کوژرا، لەگەڵ ئەو کەسانەی لێکۆڵینەوەیان لەگەڵدا کراوە لەوانە مۆفاز، دیچتەر، بینامین بن ئەلیزەر، مۆشێ یاعلۆن، دۆرۆن ئەلمۆگ، جیۆرا ئایلاند و مایک ھێرزۆگ.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی شوباتی ٢٠٠٩|سەردێڕ=Israeli officials forming united front against Spanish lawsuit|ناونیشان=http://www.ynet.co.il/english/Ext/Comp/ArticleLayout/CdaArticlePrintPreview/1,2506,L-3665619,00.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=YNet}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jpost1&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Izenberg|یەکەم=Dan|ڕێکەوت=١٩ی نیسانی ٢٠١٠|سەردێڕ=Universal jurisdiction victory in Spain but battle goes on|ناونیشان=http://www.jpost.com/International/Article.aspx?id=173480|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101110072858/http://www.jpost.com/International/Article.aspx?id=173480|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠١٠|وێبگە=The Jerusalem Post|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt; بڕیارێکی دادگای خوارەوە بڕیاری لێکۆڵینەوەی لە کوشتنی شەحادە دەرکرد.&lt;ref name=&quot;jpost1&quot;/&gt; دادگای تێھەڵچوونەوەی ئیسپانیا بڕیارەکەی دادگای خوارەوەی ڕەتکردەوە و لە تانەدان لە مانگی نیسانی ٢٠١٠دا دادگای باڵای ئیسپانیا بڕیاری دادگای تێھەڵچوونەوەی لە دژی ئەنجامدانی لێکۆڵینەوەیەکی فەرمی سەبارەت بە کوشتنی شەحادە بە ئامانجی IDF لە ساڵی ٢٠٠٢ پشتڕاستکردەوە.&lt;ref name=&quot;jpost1&quot;/&gt; م.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩|سەردێڕ=Israel minister feared UK arrest|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8290554.stm|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=BBC}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{تد|ژیاننامە|فەلەستین|سیاسەت}}
[[پۆل:ئەندامە تیرۆرکراوەکانی حەماس]]
[[پۆل:ئەندامانی قەسام]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٠٢]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٣]]
[[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]]
[[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]]
[[پۆل:مسوڵمانە سوننە فەلەستینییەکان]]</text>
      <sha1>1g2752mfmc43pdd0k3v6gdz5bi32f67</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580585</id>
      <parentid>1580545</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:06:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25300" sha1="qf0vfquteqbdmj4dvcwygjjy5i1nij6" xml:space="preserve">{{زانیاریدانی دەسەڵاتدار|name=سەڵاح شەحادە|native_name={{nobold|صلاح شحادة}}|native_name_lang=ar|image=Salah Shehade.jpg|caption=|office=سەرۆکی قەسام|predecessor=[[یەحیا عەیاش]]|successor=[[ئەحمەد جەعبەری]]|birth_date={{birth date|1953|2|24|df=y}}|birth_place=بێت حانوون، غەززە|death_date={{death date and age|df=yes|2002|7|22|1953|2|24}}|death_place=غەززە|nationality=فەلەستینی|party=[[حەماس]]|occupation=سەرکردەی سەربازی، سیاسەتمەدار|religion=ئیسلام}}

'''سەڵاح مستەفا محەممەد شەحادە''' ({{بە عەرەبی|صلاح شحادة}} ; ٢٤ی شوباتی ١٩٥٣ – ٢٢ی تەممووزی ٢٠٠٢) ئەندامی بزووتنەوەی ئیسلامی فەلەستینی [[حەماس]] بووە. سەرکردایەتی باڵی سەربازی [[کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام|لیواکانی عیزەدین قەسامی حەماس]] کردووە، تا تیرۆرکردنی لەلایەن [[ئیسرائیل|ئیسرائیلەوە]].&lt;ref name=&quot;JVL&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Salah Shehade|ناونیشان=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Terrorism/shehade1.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=[[Jewish Virtual Library]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;archives.cnn.com&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠٠٢|سەردێڕ=Shehade was high on Israel most-wanted list|ناونیشان=http://edition.cnn.com/2002/WORLD/meast/07/23/shehade.profile/index.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=[[CNN]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی شوباتی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180205000846/http://edition.cnn.com/2002/WORLD/meast/07/23/shehade.profile/index.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

== چالاکییەکان ==
شەحادە لە [[غەززە]] لەدایک بووە و لە ساڵی ١٩٨٧ەوە ئەندامی حەماس بووە و ھەر زوو بووە بە یەکێک لە سەرکردە کاریگەرەکانی ئەو گرووپە.&lt;ref name=&quot;Gold&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Goldenberg|یەکەم=Suzanne|سەردێڕ=12 dead in attack on Hamas|ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2002/jul/23/israel1|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ئیش=The Guardian|ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠٠٢}}&lt;/ref&gt; لە ساڵانی ١٩٨٤ و ١٩٨٨ دوو جار لەلایەن دەسەڵاتدارانی ئیسرائیلەوە دەستگیرکراوە. دوای مردنی یەحیا عەیاش، لە ساڵی ١٩٩٦، شەحادە بووە سەرکردەیەکی باڵای گرووپەکە، لەگەڵ [[محەممەد زەیف]] و [[عەدنان غول]]

لە میانی ڕاپەڕینی ئەقسادا، ئیسرائیل شەحادەی تۆمەتبار کرد بە داڕشتنی چەندین ھێرش دژی سەرباز و مەدەنی ئیسرائیل لە کەرتی غەززە و لە ئیسرائیل خۆی. سزای دوازدە ساڵ زیندانی بەسەردا سەپێندرا بەڵام لە ١٤ی ئایاری ٢٠٠٠ ئازادکرا.&lt;ref&gt;''Journal of Palestine Studies, 116, Volume XXIX'', no 4, Summer 2000 by Michele L. Kjorlien of the ''New York Times'' (15-17 May 2000), ''Washington Post'' (15 May 2000), ''Washington Jewish Week'' (18 May 2000).&lt;/ref&gt; باس لەوە کرا کە شەحادە دەستی ھەبووە لە بەرھەمھێنانی موشەکەکانی قەسام، و چەکی دیکەی دروستکراوی ماڵەوە، ھەروەھا قاچابردنی کەلوپەلی سەربازی بۆ ناو غەززە.&lt;ref name=&quot;JVL&quot;/&gt;

شەحادە سەرکردایەتی باڵی سەربازی [[کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام|لیواکانی عیزەدین قەسامی حەماسی کرد]] لە ماوەیەکدا کە ھەڵمەتێکی ھێرشی خۆکوژی دژی ئامانجە مەدەنییەکانی ئیسرائیل بەخۆیەوە بینی کە بووە ھۆی کوژرانی سەدان ھاووڵاتی مەدەنی ئیسرائیل. وەک سەرۆکی باڵی سەربازی حەماس سەرپەرشتی فەرماندە مەیدانییەکانی حەماس لە غەززە و کەرتی ڕۆژاوای دەکرد و سیاسەتی ھێرشە تیرۆریستییەکانی حەماسیشی دیاری دەکرد.&lt;ref name=&quot;archives.cnn.com&quot;/&gt;

== تیرۆرکردن ==
لە ٢٢ی تەممووزی ٢٠٠٢، [[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل|ھێزەکانی بەرگری ئیسرائیل]] ئەو ماڵەی کردە ئامانج کە شەحادە تێیدا دەژیا، بە بەکارھێنانی بۆمبێکی یەک تۆنی کە لەلایەن فڕۆکەیەکی [[جەنەراڵ داینامیکس ئێف ١٦ فایتینگ فالکۆن|ئێف ١٦]] لە چارەکێکدا لە گەڕەکی دەراج لە [[غەززە|شاری غەززە]] فڕێدرایە خوارەوە.&lt;ref name=&quot;Yoaz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pchrgaza.org&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Fernández Estrada|یەکەم=Javier|ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٠٩|سەردێڕ=Appeal to the Spanish Supreme Court|ناونیشان=http://www.pchrgaza.org/files/doc/casacion-victimas-gaza.pdf|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100903054640/http://www.pchrgaza.org/files/doc/casacion-victimas-gaza.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئەیلوولی ٢٠١٠}}&lt;/ref&gt; ھەشت خانوو بەتەواوی خاپوور بوون و نۆ خانوو بەشێوەی بەشەکی وێران بوون و ٢٠ خانووی دیکەش زیانیان بەرکەوتووە.&lt;ref name=&quot;pchrgaza.org&quot;/&gt; پازدە کەس کوژراون کە شەحادە و ھاوسەر و کچەکەی و ھەروەھا حەوت ئەندامی بنەماڵەی مەتەر کە لە خانووی ھاوسێیان دەژیان.&lt;ref name=&quot;pchrgaza.org&quot;/&gt; لە نێو کوژراوەکاندا حەوت منداڵیش ھەبوون.&lt;ref name=&quot;Gold&quot;/&gt; لە ئەنجامی ھێرشەکەدا لە نێوان ٥٠ بۆ ١٥٠ کەس بریندار بوون.&lt;ref name=&quot;pchrgaza.org&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Yoaz&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Yoaz|یەکەم=Yuval|ڕێکەوت=١٩ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|سەردێڕ=State commission to examine civilian deaths in 2002 Shehade assassination|ناونیشان=http://www.haaretz.com/hasen/spages/904552.html|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100805135758/http://www.haaretz.com/print-edition/news/state-commission-to-examine-civilian-deaths-in-2002-shahade-assassination-1.229532|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئابی ٢٠١٠|وێبگە=[[Haaretz]]|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;

٢٧ فڕۆکەوانی یەدەگ، لەنێویاندا ئیفتاچ سپێکتەر، نامەیەکی فڕۆکەوانەکانیان واژووکرد کە ڕەتیانکردەوە فڕینی تیرۆرکردن بەسەر غەززە و کەناری ڕۆژاوادا بفڕن وەک ناڕەزایەتییەک بەرامبەر بەو ئۆپەراسیۆنە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=O'Loughlin|یەکەم=Ed|ڕێکەوت=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Israeli pilots' stand of conscience|ناونیشان=http://www.smh.com.au/articles/2003/09/25/1064083128655.html%3Ffrom%3Dstoryrhs|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110920161718/http://www.smh.com.au/articles/2003/09/25/1064083128655.html?from=storyrhs|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|وێبگە=smh.com.au|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

=== کاردانەوەکان ===
ئەم ھێرشە لەلایەن گەلانی دیکەی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و ئەورووپای ڕۆژاوا و ئەمریکاوە ئیدانەیەکی بەرفراوانی لێکرا. [[ئاریێل شارۆن]] سەرەتا ستایشی کرد و بە «یەکێک لە گەورەترین سەرکەوتنەکانمان» ناوی برد، بەڵام دواتر ''بە یەدیعۆت ئەحرۆنۆتی'' وت کە «ئەگەر من دەرئەنجامەکەی بزانم، تیرۆرکردنەکەم دوادەخست».&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Thomas|یەکەم=June|ڕێکەوت=٢٦ی تەممووزی ٢٠٠٢|سەردێڕ=Israel Hits and Misses|ناونیشان=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/international_papers/2002/07/israel_hits_and_misses.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150511060809/http://www.slate.com/articles/news_and_politics/international_papers/2002/07/israel_hits_and_misses.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئایاری ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=Slate}}&lt;/ref&gt; ھادی عەمر نووسیویەتی: «١٥٠ ملیۆن منداڵ و گەنج لە جیھانی عەرەبیدا ئێستا تەلەفزیۆنیان ھەیە، ھەرگیز، ھەرگیز لەبیریان ناچێتەوە کە گەلی ئیسرائیل و سەربازی ئیسرائیل و دیموکراسی ئیسرائیل چییان بەسەر منداڵانی فەلەستین کردووە».&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Amr|یەکەم=Hady|ڕێکەوت=٢٧ی تەممووزی ٢٠٠٢|سەردێڕ=Outside View: The Middle East, reversed|ناونیشان=https://www.upi.com/Odd_News/2002/07/27/Outside-View-The-Middle-East-reversed/44601027789320/?sl=6&amp;ur3=1|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|بڵاوکەرەوە=United Press International}}&lt;/ref&gt;

==== وەڵامە یاسایییەکان ====
ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ لە سەرانسەری جیھان، لەنێویاندا ئیسرائیل، ڕەخنەی توندیان لە ھێرشەکە گرت و ڕایان گەیاند کە فڕێدانی بۆمبێکی یەک تۆنی بە ئەنقەست لە نیوەی شەودا بۆ سەر گەڕەکێکی چڕ و پڕی مەدەنی، یەکسانە بە [[تاوانی جەنگی|تاوانی جەنگ]]. ھەروەھا بزووتنەوەی گوش شاڵۆم ھەڕەشەی ئەوەی کرد کە فڕۆکەوانەکە ڕادەستی [[دادگای نێونەتەوەییی داد|دادگای نێودەوڵەتی]] لاھای بکات.&lt;ref name=&quot;halutz&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Levy-Barzilai|یەکەم=Vered|ڕێکەوت=٢١ی ئابی ٢٠٠٢|سەردێڕ=The high and the mighty|ناونیشان=http://www.haaretz.com/hasen/pages/ShArt.jhtml?itemNo=200053&amp;contrassID=1|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20031008061808/http://www.haaretz.com/hasen/pages/ShArt.jhtml?itemNo=200053&amp;contrassID=1|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٣|وێبگە=Ha'aretz|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt; دان ھالوتز سەرۆکی [[ھێزی ئاسمانیی ئیسرائیل|ھێزی ئاسمانی ئیسرائیل]] کە لە کاتی بۆردومانەکەدا خۆی لە دەرەوەی وڵات بوو بەڵام ھێشتا وەک فەرماندەی ھێزی ئاسمانی ئەمریکا لێپرسینەوەی لەگەڵدا بوو، چاوپێکەوتنێکی لەگەڵ ''[[ھائارێتز|ھارێتز]]'' ئەنجامدا کە لە ٢١ی ئابی ٢٠٠٢ بڵاوکرایەوە. بۆ فڕۆکەوانەکانی وتی؛ [بۆ فڕۆکەوانەکان] کوڕان، دەتوانیت شەوانە بە باشی بخەویت. ھەروەھا بەڕێگەدا باش دەخەوم. ئێوە نین کە ئامانجەکان ھەڵدەبژێرن، ھەروەھا ئێوەش نەبوون کە ئامانجتان لەم حاڵەتە تایبەتەدا ھەڵبژاردووە. تۆ بەرپرسیار نیت لە ناوەڕۆکی ئامانجەکە. سێدارەدانەکەت تەواو نایاب بوو؛ و دووبارەی دەکەمەوە: لێرەدا ھیچ کێشەیەک نییە کە پەیوەندی بە ئێوەوە ھەبێت. تۆ بەتەواوی ئەو کارەت کرد کە ڕێنماییت کرابوو. تۆ ئەوەندە لە ملیمەترێک بۆ ڕاست و چەپ لەوە لات نەدا؛ و ھەرکەسێک کێشەی لەگەڵ ئەوەدا ھەبێت بانگھێشت دەکرێت بۆ بینینی من.

کاتێک پرسیاری ئەوەی لێکرا کە ئایا ئۆپەراسیۆنەکە لە ڕووی ئەخلاقییەوە ھەڵەیە بەھۆی زیانگەیاندن بە ھەندێک لە خەڵکی مەدەنی، ھالوتز وەڵامی دایەوە کە پلاندانانەکە ڕەچاوکردنی ئەخلاقی لەخۆدەگرێت و ھەڵەیەک یان ڕووداوێک نەبووەتە ھۆی ئەوەی کە ئەو کارە بەو شێوەیە بێت. کاتێک پەیامنێرەکە پرسیاری ھەستی فڕۆکەوانێک کرد کاتێک بۆمبێک دەخاتە خوارەوە، ھالوتز وەڵامی دایەوە؛ نەخێر ئەوە پرسیارێکی شەرعی نییە و ناکرێ. بەڵام ئەگەر سەرەڕای ئەوەش بتەوێت بزانیت ھەست بە چی دەکەم کاتێک بۆمبێک ئازاد دەکەم، پێت دەڵێم: ھەست بە لێدانێکی سووک دەکەم بۆ فڕۆکەکە لە ئەنجامی ئازادکردنی بۆمبەکە. دوای چرکەیەک نەما و ئەوە تەنھا شتێکە. ئەوە ھەست دەکەم.

لە ھەمان چاوپێکەوتندا ھالوتز ئەو گرووپە چەپانەی ئیدانە کرد کە ھێرشیان کردە سەر فڕۆکەوانەکان و داوای کرد بە تاوانی &quot; خیانەت &quot; دادگایی بکرێن:

: ئایا ئەمە ئەو جەماوەرەیە کە ھێزەکانی بەرگری ئیسرائیل ڕۆژ لە دوای ڕۆژ شەڕیان بۆ دەکات؟ ھەموو ئەو دڵە خوێناویانەی کە زراویان ھەیە کە شێوازەکانی مافیۆسۆ بۆ ڕەشبگیری دژی شەڕڤانان بەکاربھێنن – بیرم ناچێتەوە کە ھەرگیز ھەڕەشەی ڕادەستکردنی یەکێک لە تیرۆریستە کەوانەیییەکانیان کردووە، ئەو تیرۆریستانە کە زۆرێک لە خەڵکی مەدەنی ئیسرائیلیان کوشتووە، بە لاھای. ئەوەی لەسەر ئەو کەسانە دەبێت بیڵێم ئەوەیە کە ئەمە دیموکراسییە، کە ھەموو کەسێک دەتوانێت ھەمیشە بۆچوونی خۆی دەرببڕێت؛ بەڵام بۆ ئەوەی [[خیانەتکار]] نەبێت.

[چاوپێکەوتنکار] ئایا پێشنیار دەکەیت کە ئەندامانی گرووپی گوش شاڵۆم (&quot;بلۆکی ئاشتی&quot;) کە ئەو لێدوانانەیان داوە، بە تاوانی خیانەت دادگایی بکرێن؟

: [ھالوتز] دەبێت بڕگەیەکی دروست لە یاساکەدا بدۆزینەوە و لە ئیسرائیل دادگایییان بکەین. بەڵێ. تۆ ویستت باسی ئەخلاقم لەگەڵ بکەیت، منیش دەڵێم دەوڵەتێک کە خۆی ناپارێزێت، بە بێ ئەخلاقی مامەڵە دەکات. دەوڵەتێک کە پشتی شەڕڤانانی نەکات، لە ژیاندا نامێنێت. خۆشبەختانە دەوڵەتی ئیسرائیل پشتگیری لە چەکدارەکانی دەکات. ئەم کەمینە دەنگخۆشە بەڵام کەم بایەخە، کاتە تاریکەکانی مێژووی گەلی جوولەکە دەھێنێتە بەرچاو، کە کەمینەیەک لە نێو ئێمەدا چوون و لەسەر بەشێکی دیکەی میللەتەکە ئاگاداریان کردەوە. نابێت ئەوە دووبارە ببێتەوە. کێ باوەڕی بەوە دەکرد کە فڕۆکەوانانی ھێزی ئاسمانی ئۆتۆمبێلەکانیان ببینن کە بە سپرا بۆیاخ کراوە بە گرافیتی دڕندە بەھۆی ئەرکێکەوە کە ئەنجامی دەدەن؟&lt;ref name=&quot;halutz&quot;/&gt;

دوای تیرۆرەکە، [[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل|ھێزەکانی بەرگری ئیسرائیل]] و شین بێت لێکۆڵینەوەیەکی ھاوبەشیان لە ڕووداوەکە دامەزراند و دۆزینەوەکانیان لە ٢ی ئابی ٢٠٠٢دا پێشکەش بە وەزیری بەرگری بینامین بن ئەلیزەر کرد. لێکۆڵینەوەکە بەو ئەنجامە گەیشتوە کە ئەو ڕێکار و ھەڵسەنگاندنە ئۆپەراسیۆنانەی کە لە ئۆپەراسیۆنەکەدا پەیڕەوکراون «دروست و پیشەیی» بوون، و ئۆپەراسیۆنەکە بووەتە ھۆی لەناوبردنی «سەرکردەیەکی گەورەی تیرۆریستی». بەڵام لێکۆڵینەوەکە کەموکوڕی لە ھەواڵگری بەردەست و شیکاری ھەواڵگری سەبارەت بە بوونی خەڵکی مەدەنی لە نزیک شەحادە دۆزییەوە. لە لێکۆڵینەوەکەدا دەرکەوتووە، ئەگەر ھەواڵگری بە دڵنیایییەوە ئاماژەی بە بوونی خەڵکی سڤیل لە دەوروبەری شەحادە بکردایە، ئەوا کات یان شێوازی چالاکییەکە دەگۆڕدرا، «وەک چۆن لە ڕابردوودا ژمارەیەک جار ئەنجامدرا».&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی ئابی ٢٠٠٢|سەردێڕ=Findings of the inquiry into the death of Salah Shehade|ناونیشان=http://www.mfa.gov.il|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090117094828/http://mfa.gov.il/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=[[Ministry of Foreign Affairs (Israel)|Israeli Foreign Ministry]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی شوباتی ٢٠١١|سەردێڕ=Salah Shehadeh - Special Investigatory Commission|ناونیشان=https://www.gov.il/en/pages/spokeshchade270211|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=Israel Prime Minister's Office}}&lt;/ref&gt;

لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٥، سکاڵایەکی چینایەتی لەلایەن سەنتەری مافە دەستوورییەکان تۆمارکرا، کە بەڕێوەبەری پێشووی [[شاباک|شین بێت]] ئەڤراھام دیچتەر، سەرۆکی سەربازی بەرپرسی ئۆپەراسیۆنەکە، وەک تاکە تۆمەتبار ناوی ھێنا. بە ئاماژەدان بە تایبەتی بە کوشتنی شەحادە، داواکارییەکە باس لەوە دەکات کە دیچتەر &quot;پەرەپێدان و جێبەجێکردن و پەرەپێدانی پراکتیکی کوشتنی ئامانجدار &quot;، بە ئاماژەدان بە کوشتنی زیاتر لە ٣٠٠ سەرکردەی فەلەستین و قوربانییەکانی نێوان سەدان تەماشاکەر، داواکارییەکە بانگەشەی ئەوە دەکات کە تیرۆرکردن بەپێی یاسا نایاسایییە یاسای نێودەوڵەتی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٥|سەردێڕ=USA blames former Israeli security chief for bomb deaths in Gaza City|ناونیشان=http://newsfromrussia.com/world/2005/12/09/69597.html|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060209000022/http://newsfromrussia.com/world/2005/12/09/69597.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی شوباتی ٢٠٠٦|وێبگە=[[Pravda]]|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

لە ساڵی ٢٠٠٧دا داواکاری گشتی دەوڵەتی ئیسرائیل ڕای گەیاند کە کۆمیسیۆنێکی سەربەخۆی لێکۆڵینەوە لە مردنی ئەو ١٤ ھاووڵاتییە مەدەنییە بێتاوانەی فەلەستینی بەڕێوەدەچێت، ئەمەش دوای داواکارییەکی یەش گڤول.&lt;ref name=&quot;Yoaz&quot;/&gt; ئەم کۆمیسیۆنە بە سەرۆکایەتی زڤی ئینبار لە شوباتی ٢٠٠٨ دەستی پێکردووە. دۆزینەوەکانی لە شوباتی ٢٠١١،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|script-title=he:תקציר דו&quot;ח הועדה המיוחדת לבחינת פעולת סיכול ממוקד- צלאח שחאדה|ناونیشان=http://www.pmo.gov.il/MediaCenter/Spokesman/Pages/spokeshchade270211.aspx|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئایاری ٢٠١٦|وێبگە=www.pmo.gov.il|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180721162413/http://www.pmo.gov.il/MediaCenter/Spokesman/Pages/spokeshchade270211.aspx|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; بە فەرمی بۆ ڕای گشتی بڵاوکرانەوە و «شکستی کۆکردنەوەی زانیاری ھەواڵگری» و «ھیچ نیازێکی پێشوەختە بۆ کوشتنی ھاووڵاتیانی مەدەنی» دەرکەوت، ڕاپۆرتیان دا کە فەرماندەکان نەیانزانیبوو کە کەسانی بێتاوان لە بیناکەدا ھەن لەو کاتەدا، و… کە ئەگەر بیانزانیبایە ھەڵیان دەگرت.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Mizroch|یەکەم=Amir|دوایین٢=Izenberg|یەکەم٢=Dan|ڕێکەوت=١١ی حوزەیرانی ٢٠٠٩|سەردێڕ=Spanish court to decide on Gaza trial|ناونیشان=https://www.jpost.com/international/spanish-court-to-decide-on-gaza-trial|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=Jerusalem Post}}&lt;/ref&gt;

لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠٠٩، بینەرانی نیشتمانی کە دادگایەکی باڵای تایبەت و ناوازەیە لە [[ئیسپانیا]]، دەستیکرد بە لێکۆڵینەوە لە تاوانەکانی جەنگ لە ھێرشەکەدا کە شەحادە کوژرا، لەگەڵ ئەو کەسانەی لێکۆڵینەوەیان لەگەڵدا کراوە لەوانە مۆفاز، دیچتەر، بینامین بن ئەلیزەر، مۆشێ یاعلۆن، دۆرۆن ئەلمۆگ، جیۆرا ئایلاند و مایک ھێرزۆگ.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی شوباتی ٢٠٠٩|سەردێڕ=Israeli officials forming united front against Spanish lawsuit|ناونیشان=http://www.ynet.co.il/english/Ext/Comp/ArticleLayout/CdaArticlePrintPreview/1,2506,L-3665619,00.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=YNet}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jpost1&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Izenberg|یەکەم=Dan|ڕێکەوت=١٩ی نیسانی ٢٠١٠|سەردێڕ=Universal jurisdiction victory in Spain but battle goes on|ناونیشان=http://www.jpost.com/International/Article.aspx?id=173480|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101110072858/http://www.jpost.com/International/Article.aspx?id=173480|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠١٠|وێبگە=The Jerusalem Post|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt; بڕیارێکی دادگای خوارەوە بڕیاری لێکۆڵینەوەی لە کوشتنی شەحادە دەرکرد.&lt;ref name=&quot;jpost1&quot;/&gt; دادگای تێھەڵچوونەوەی ئیسپانیا بڕیارەکەی دادگای خوارەوەی ڕەتکردەوە و لە تانەدان لە مانگی نیسانی ٢٠١٠دا دادگای باڵای ئیسپانیا بڕیاری دادگای تێھەڵچوونەوەی لە دژی ئەنجامدانی لێکۆڵینەوەیەکی فەرمی سەبارەت بە کوشتنی شەحادە بە ئامانجی IDF لە ساڵی ٢٠٠٢ پشتڕاستکردەوە.&lt;ref name=&quot;jpost1&quot;/&gt; م.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩|سەردێڕ=Israel minister feared UK arrest|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8290554.stm|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=BBC}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{تد|ژیاننامە|فەلەستین|سیاسەت}}
[[پۆل:ئەندامە تیرۆرکراوەکانی حەماس]]
[[پۆل:ئەندامانی قەسام]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٠٢]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٣]]
[[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]]
[[پۆل:مسوڵمانە سوننە فەلەستینییەکان]]</text>
      <sha1>qf0vfquteqbdmj4dvcwygjjy5i1nij6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مەڕوان عیسا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>268058</id>
    <revision>
      <id>1580568</id>
      <parentid>1483183</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:02:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22395" sha1="o82t94vv36680cpxvzlsf4svieype1l" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}'''مەروان عەبدولکەریم عەلی عیسا''' ({{بە عەرەبی|مروان عبد الکریم علی عیسی}}; ١٩٦٥ – ١٠ی ئازاری ٢٠٢٤) چەکدارێکی فەلەستینی بوو کە جێگری فەرماندەی باڵی سەربازی [[حەماس]] [[کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام]] بوو.

مەروان لە ساڵی ١٩٦٥ لە کەمپی پەنابەرانی بۆریج لە [[کەرتی غەززە]] لەدایکبووە. لە زانکۆی ئیسلامی غەززە خوێندوویەتی و بۆ یانەی بوریج یاری باسکەی دەکرد. ئامانجە وەرزشییەکانی کۆتاییان ھات دوای دەستگیرکردنی لە ساڵی ١٩٨٧ لە کاتی یەکەمین ڕاپەڕینی فەلەستین دژی داگیرکاری ئیسڕائیل بەھۆی بەشداریکردنی لە [[حەماس]]. دواتر لەلایەن [[دەسەڵاتی نیشتمانیی فەلەستین|دەسەڵاتی فەڵەستینی]] دەستگیر کرا لە نێوان ساڵانی ١٩٩٧ بۆ ٢٠٠٠، بەڵام دوای دووھەمین ڕاپەڕینی فەلەستین ئازاد کرا. کوڕە گەورەکەی مەروان لە ساڵی ٢٠٠٩دا کۆچی دوایی کرد، کاتێک تەمەنی نۆ ساڵان بوو، دوای ئەوەی ڕەتکرایەوە لە کەرتی غەززە بۆ وەرگرتنی چارەسەری پزیشکی بچیت بۆ میسر، لەکاتێکدا کوڕێکی تری لە ساڵی ٢٠٢٣ لە ھێرشێکی ئاسمانی ئیسڕائیل لە غەززە کوژرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Elections to the Hamas Political Bureau in the Gaza Strip: Overview and Significance|ناونیشان=https://www.terrorism-info.org.il/Data/articles/Art_21158/E_035_17_312810974.pdf|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|بڵاوکەرەوە=[[Intelligence and Terrorism Information Center]]|ڕێکەوت=٢٢ی شوباتی ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt;

بوو بە سەرکردەی قەسام لە کەمپەکانی پەنابەران لە ناوەندی کەرتی غەززە و ڕۆڵێکی سەرەکی بینی لە پەرەپێدانی سیستەمی سەربازی، و ڕاپۆرتی بۆ [[محەممەد زەیف]] بەرزدەکردەوە. لە ساڵی ٢٠١٩ لە لیستی چاودێری تیرۆریستی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و یەکێتی ئەورووپا لە ساڵی ٢٠٢٣ دانرا. مەروان ڕۆڵێکی گرنگی گێڕا لە پلاندانانی ھێرشەکەی حەماس بۆ سەر ئیسرائیل لە ساڵی ٢٠٢٣. لە ١٧ی ئازاری ٢٠٢٤، ڕاپۆرتە میدیایییەکان بڵاویان کردەوە کە لە ھێرشێکی ئاسمانی ئیسڕائیل لە نوسەیرات لە کاتی جەنگی ئیسڕائیل حەماسدا کوژراوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠٢٤ |سەردێڕ=Who was senior Hamas military leader Marwan Issa? |ناونیشان=https://www.thenationalnews.com/mena/palestine-israel/2024/03/19/who-was-senior-hamas-military-leader-marwan-issa/ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٤ |وێبگە=The National |دوایین=Farag |یەکەم=Mona}}&lt;/ref&gt;

== ژیانی سەرەتایی ==
عیسا لە ساڵی ١٩٦٥ لە کەمپی پەنابەرانی بورێیج لە [[کەرتی غەززە]] لەدایکبووە،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Elections to the Hamas Political Bureau in the Gaza Strip: Overview and Significance|ناونیشان=https://www.terrorism-info.org.il/Data/articles/Art_21158/E_035_17_312810974.pdf|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|بڵاوکەرەوە=[[Intelligence and Terrorism Information Center]]|ڕێکەوت=٢٢ی شوباتی ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt; کە خێزانەکەی لە عەسقەلانەوە کۆچیان کردبوو دوای ئەوەی دوای دەرکرانیان کاتێک ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٤٨ دامەزرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Farag|یەکەم=Mona|ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠٢٤|سەردێڕ=Who was senior Hamas military leader Marwan Issa?|ناونیشان=https://www.thenationalnews.com/mena/palestine-israel/2024/03/19/who-was-senior-hamas-military-leader-marwan-issa/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=The National}}&lt;/ref&gt; لە [[زانکۆی ئیسلامی غەززە]] خوێندوویەتی، و یاری باسکەی بۆ یانەی بورێج کردووە. ئاواتە وەرزشییەکانی کۆتایی ھات دوای دەستگیرکردنی لە ساڵی ١٩٨٧ لە کاتی یەکەم ڕاپەڕینی فەلەستین دژی داگیرکاری ئیسرائیل بەھۆی تێوەگلانی لەگەڵ [[حەماس]].

دواتر لە ساڵی ١٩٩٧ تا ٢٠٠٠ لەلایەن [[دەسەڵاتی نیشتمانیی فەلەستین|دەسەڵاتی فەلەستینەوە]] دەستبەسەرکرا، بەڵام دوای سەرھەڵدانی ڕاپەڕینی دووەم ئازادکرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Alshawabkeh|یەکەم=Lina|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Israel Gaza war: Who are the most prominent leaders of Hamas?|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67103298|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=BBC News|زمان=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== سەرکردایەتی لە حەماس ==
عیسا بوو بە سەرۆکی لیواکانی قەسام لە کەمپەکانی پەنابەران لە ناوەڕاستی کەرتی غەززە و ڕۆڵی ناوەندی لە پەرەپێدانی سیستمە سەربازییەکانیدا گێڕا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Elections to the Hamas Political Bureau in the Gaza Strip: Overview and Significance|ناونیشان=https://www.terrorism-info.org.il/Data/articles/Art_21158/E_035_17_312810974.pdf|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|بڵاوکەرەوە=[[Intelligence and Terrorism Information Center]]|ڕێکەوت=٢٢ی شوباتی ٢٠١٧}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://www.terrorism-info.org.il/Data/articles/Art_21158/E_035_17_312810974.pdf &quot;Elections to the Hamas Political Bureau in the Gaza Strip: Overview and Significance&quot;] &lt;span class=&quot;cs1-format&quot;&gt;(PDF)&lt;/span&gt;. [[ناوەندی زانیاری ھەواڵگری و تیرۆر|Intelligence and Terrorism Information Center]]. 22 February 2017&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;11 December&lt;/span&gt; 2023&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Halabi|یەکەم=Einav|ڕێکەوت=١٢ی ئازاری ٢٠٢٤|سەردێڕ=This is Marwan Issa, the wanted man likely killed by Israel|ناونیشان=https://www.ynetnews.com/article/r1id4ntt6|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٤|ئیش=Ynetnews|زمان=en}}&lt;/ref&gt; دواتر عیسا یەکێک بوو لە چەکدارە داواکراوەکانی ئیسرائیل، و لە ھەوڵێکی تیرۆرکردنی ئیسرائیل ڕزگاری بوو بەڵام بە سەختی بریندار بوو، دوای بەئامانجگرتنی لە کۆبوونەوەیەکی ساڵی ٢٠٠٦ کە زەیف و فەرماندە باڵاکانی دیکەی قەسام بەشدارییان تێدا دەکرد.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Alshawabkeh|یەکەم=Lina|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Israel Gaza war: Who are the most prominent leaders of Hamas?|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67103298|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=BBC News|زمان=en-GB}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFAlshawabkeh2023&quot;&gt;Alshawabkeh, Lina (17 October 2023). [https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67103298 &quot;Israel Gaza war: Who are the most prominent leaders of Hamas?&quot;]. ''BBC News''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;17 October&lt;/span&gt; 2023&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Report: Marwan Issa to Replace Jaabri|بڵاوکەرەوە=Arutz Sheva|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ناونیشان=http://www.israelnationalnews.com/News/Flash.aspx/254884|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121118062930/http://www.israelnationalnews.com/News/Flash.aspx/254884|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ynetnews&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Halabi|یەکەم=Einav|سەردێڕ=Most wanted: Key Hamas figures in Israel's crosshairs|ناونیشان=https://www.ynetnews.com/article/skedpi8fp|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ئیش=[[Ynetnews]]|ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;

مەروان بە دەگمەن لە بەردەم خەڵکدا دەردەکەوێت، و دەرکەوتنیشی تا ساڵی ٢٠١١ بە گشتی نەزانرا، کاتێک لە وێنەیەکدا دەرکەوت لە کاتی پێشوازییەکدا بۆ زیندانییە فەڵەستینییەکان کە ئازادکرابوون لە ئاڵوگۆڕی زیندانییەکانی [[گیلعاد شەلیت|گلاد شالیت]]. مەروان ئەندامی تیمی حەماس بوو کە دانوستان لەسەر ئاڵوگۆڕەکە دەکرد لەگەڵ [[ئەحمەد جەعبەری]]، [[ساڵح عارووری|ساڵح عاروری]]، و [[نزار عەوەزوڵڵا]]. ماڵی مەروان لە ساڵی ٢٠١٤ و ٢٠٢١ بۆمباران کرا.&lt;ref name=&quot;Ynetnews&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Halabi|یەکەم=Einav|سەردێڕ=Most wanted: Key Hamas figures in Israel's crosshairs|ناونیشان=https://www.ynetnews.com/article/skedpi8fp|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ئیش=[[Ynetnews]]|ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;

وەک دەستە ڕاستی زەیف و دووەم لە فەرماندەیی، مەروان ڕۆڵێکی گرنگی گێڕا لە ھێرشەکەی حەماس بۆ سەر ئیسرائیل لە ساڵی 2023.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Alshawabkeh|یەکەم=Lina|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Israel Gaza war: Who are the most prominent leaders of Hamas?|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67103298|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=BBC News|زمان=en-GB}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFAlshawabkeh2023&quot;&gt;Alshawabkeh, Lina (17 October 2023). [https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67103298 &quot;Israel Gaza war: Who are the most prominent leaders of Hamas?&quot;]. ''BBC News''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;17 October&lt;/span&gt; 2023&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Halabi|یەکەم=Einav|سەردێڕ=Most wanted: Key Hamas figures in Israel's crosshairs|ناونیشان=https://www.ynetnews.com/article/skedpi8fp|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ئیش=[[Ynetnews]]|ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFHalabi2023&quot;&gt;Halabi, Einav (25 October 2023). [https://www.ynetnews.com/article/skedpi8fp &quot;Most wanted: Key Hamas figures in Israel's crosshairs&quot;]. ''[[ھەواڵەکان|Ynetnews]]''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;11 December&lt;/span&gt; 2023&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; لە ماوەی [[شەڕی ئیسرائیل و حەماس|جەنگی نێوان ئیسرائیل و حەماس]] لە ساڵی ٢٠٢٣، مەروان یەکێک بوو لە سێ چەکدارە داواکراوەکانی حەماس لە ئیسرائیل، لەگەڵ ڕێبەری حەماس لە غەززە [[یەحیا سینوار]] و محەممەد زەیف، کە ھەرسێکیان ئەنجومەنی سەربازی نھێنییان پێکھێنا لە سەرەوەی ئامرازی سەربازی حەماس. مەروان جێگرەوەی سینوار یان زەیف دەبێت ئەگەر یەکێکیان بکوژرێت. [[یەکێتیی ئەورووپا|یەکێتی ئەورووپا]] ڕاستەوخۆ مەروانی بە ھێرشەکە بەستەوە و مەروان و زەیف لە لیستی تیرۆر لە ٨ی کانوونی یەکەمدا دانا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=EU adds Hamas military chiefs Mohammed Deif, Marwan Issa to terror blacklist|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/eu-adds-hamas-military-chiefs-mohammed-deif-marwan-issa-to-terror-blacklist/|ئیش=[[The Times of Israel]]|agency=AFP|ڕێکەوت=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;

بەپێی وتەی تامیر ھایمان، سەرۆکی پێشووی پەیمانگای ئیسرائیل بۆ لێکۆڵینەوە لە ئاسایشی نیشتمانی و سەرۆکی پێشووی بەڕێوەبەرایەتی ھەواڵگری سەربازی، عیسا ڕۆڵێکی ستراتیژی گرنگی ھەبووە لەناو ڕێکخراوەکەدا، وەک کەسایەتییەکی سەرەکی لە دەرەوە بابەتە سەربازییەکان کاری کردووە. ھایمان بە «عەقڵی ستراتیژیی بزووتنەوەی حەماس» وەسفی کرد و تیشکی خستە سەر کاریگەری عیسا وەک متمانەپێکراوێکی نزیکی یەحیا سینوار، سەرۆکی بزووتنەوەی حەماس، وەک ھێزێکی سەقامگیرکەر و ئاسانکاری بۆ پەیوەندییەکانی ناو سەرکردایەتی بزووتنەوەی حەماس.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Halabi|یەکەم=Einav|ڕێکەوت=١٢ی ئازاری ٢٠٢٤|سەردێڕ=This is Marwan Issa, the wanted man likely killed by Israel|ناونیشان=https://www.ynetnews.com/article/r1id4ntt6|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٤|ئیش=Ynetnews|زمان=en}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFHalabi2024&quot;&gt;Halabi, Einav (12 March 2024). [https://www.ynetnews.com/article/r1id4ntt6 &quot;This is Marwan Issa, the wanted man likely killed by Israel&quot;]. ''Ynetnews''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;17 March&lt;/span&gt; 2024&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

مەڕوان لە ١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٩ لەلایەن ئەمریکاوە وەک تیرۆریست دەستنیشانکرا&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Executive Order 13224|ناونیشان=https://www.state.gov/executive-order-13224/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=state.gov|بڵاوکەرەوە=United States Department of State|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

بەرا کوڕە گەورەکەی عیسا لە ساڵی ٢٠٠٩ لە تەمەنی نۆ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد، دوای ئەوەی ڕەتکرایەوە لە کەرتی غەززەوە بۆ چارەسەری پزیشکی بچێتە میسر.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Farag|یەکەم=Mona|ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠٢٤|سەردێڕ=Who was senior Hamas military leader Marwan Issa?|ناونیشان=https://www.thenationalnews.com/mena/palestine-israel/2024/03/19/who-was-senior-hamas-military-leader-marwan-issa/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=The National}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFFarag2024&quot;&gt;Farag, Mona (18 March 2024). [https://www.thenationalnews.com/mena/palestine-israel/2024/03/19/who-was-senior-hamas-military-leader-marwan-issa/ &quot;Who was senior Hamas military leader Marwan Issa?&quot;]. ''The National''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;19 March&lt;/span&gt; 2024&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; کوڕێکی دیکە بەناوی محەممەد لە ساڵی ٢٠٢٣ لە ھێرشێکی ئاسمانی ئیسرائیل بۆ سەر غەززە لە کاتی شەڕی حەماسدا کوژرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Son of Hamas leader Marwan Issa killed in IDF strike|ناونیشان=https://www.jpost.com/breaking-news/article-779884|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=The Jerusalem Post}}&lt;/ref&gt;

=== مردن ===
لە ١١ی ئازاری ٢٠٢٤، ئیسرائیل بە ئامانجگرتنی دامەزراوەیەکی ژێرزەمینیی لە نوسەیرات لە ناوەڕاستی غەززە ڕاگەیاند، کە عیسا بەکاری دەھێنێت، گرتە ڤیدیۆیییەکانی ھێرشەکەی پەخش کرد و ئاماژەی بەوەدا کە ھێشتا ئەنجامەکانی شیکارییان بۆ دەکرێت. دەگوترێ لە تەقینەوەکەدا پێنج فەلەستینی کوژراون.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Fabian|یەکەم=Emanuel|ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٤|سەردێڕ=IDF airs footage of strike on Hamas's No. 3, but says still unclear if he was killed|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/idf-airs-footage-of-strike-on-hamass-no-3-but-says-still-unclear-if-he-was-killed/|وێبگە=[[The Times of Israel]]}}&lt;/ref&gt; بزووتنەوەی حەماس کە لە کاتی شەڕدا زۆر لەبارەی سەرکردە باڵا سەربازییەکانی خۆی ئاشکرا نەکردبوو، دەستبەجێ وەڵامی نەدایەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Rasgon|یەکەم=Adam|ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٤|سەردێڕ=Israel Says It Targeted Marwan Issa, a Top Hamas Leader in Gaza|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2024/03/11/world/middleeast/israel-strike-marwan-issa-hamas.html|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٤|ئیش=The New York Times|زمان=en-US|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

لە ١٧ی ئازاری ٢٠٢٤دا بڵاوکرایەوە کە حەماس بە تایبەتی پشتڕاستی کردەوە کە عیسا لە ھێرشەکەدا کوژراوە. لە کاتی کوشتنیدا، عیسا بەرزترین پلەی فەرماندەی حەماس بوو کە لەو شەڕەدا کوژرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Rasgon|یەکەم=Adam|ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٤|سەردێڕ=Israel Says It Targeted Marwan Issa, a Top Hamas Leader in Gaza|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2024/03/11/world/middleeast/israel-strike-marwan-issa-hamas.html|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٤|ئیش=The New York Times|زمان=en-US|issn=0362-4331}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFRasgon2024&quot;&gt;Rasgon, Adam (11 March 2024). [https://www.nytimes.com/2024/03/11/world/middleeast/israel-strike-marwan-issa-hamas.html &quot;Israel Says It Targeted Marwan Issa, a Top Hamas Leader in Gaza&quot;]. ''The New York Times''. [[ژمارەی زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی|ISSN]]&amp;nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0362-4331 0362-4331]&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;17 March&lt;/span&gt; 2024&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; بەپێی زانیارییەکان، [[بێنیامین نێتانیاھو|بنیامین ناتانیاھۆ]]، سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل، ئەو ھەواڵەی بە «دەستکەوتێکی گەورە بۆ ئیسرائیل» ناوبردووە و ڕای گەیاندووە «ھەموویان دەمرن، دەگەینە ھەموویان».&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی ئازاری ٢٠٢٤|سەردێڕ=Reports: Ministers told signs point to successful hit on Hamas number 3 Marwan Issa|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/reports-ministers-told-signs-point-to-successful-hit-on-hamas-number-3-marwan-issa/|وێبگە=[[The Times of Israel]]}}&lt;/ref&gt;

لە ١٨ی ئازاری ٢٠٢٤، [[جەیک سولیڤان]]، ڕاوێژکاری ئاسایشی نیشتمانی کۆشکی سپی، مردنی عیسای پشتڕاستکردەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=US confirms Israel killed Hamas no 3 Marwan Issa|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/us-confirms-israel-killed-hamas-no-3-marwan-issa/|ئیش=[[The Times of Israel]]|یەکەم=Jacob|دوایین=Magid|ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٤}}&lt;/ref&gt;

لە ٢٦ی ئازاری ٢٠٢٤ [[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل|ھێزەکانی بەرگری ئیسرائیل]] بە فەرمی کوژرانی عیسایان پشتڕاستکردەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Fabian|یەکەم=Emanuel|ڕێکەوت=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٤|سەردێڕ=IDF confirms: Top Hamas commander Marwan Issa killed in airstrike earlier this month|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-confirms-top-hamas-commander-marwan-issa-killed-in-airstrike-earlier-this-month/|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=The Times of Israel}}&lt;/ref&gt;

== سەچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}
{{تد|ژیاننامە|فەلەستین|سیاسەت}}
[[پۆل:ئەندامە تیرۆرکراوەکانی حەماس]]
[[پۆل:ئەندامانی قەسام]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٤]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٥]]
[[پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە]]
[[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی]]
[[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]]
[[پۆل:خەڵکی کەرتی غەززە]]
[[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>o82t94vv36680cpxvzlsf4svieype1l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580609</id>
      <parentid>1580568</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:07:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22409" sha1="14zti5xpalvm6wur3obw3tsvxubbzy9" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}'''مەروان عەبدولکەریم عەلی عیسا''' ({{بە عەرەبی|مروان عبد الکریم علی عیسی}}; ١٩٦٥ – ١٠ی ئازاری ٢٠٢٤) چەکدارێکی فەلەستینی بوو کە جێگری فەرماندەی باڵی سەربازی [[حەماس]] [[کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام]] بوو.

مەروان لە ساڵی ١٩٦٥ لە کەمپی پەنابەرانی بۆریج لە [[کەرتی غەززە]] لەدایکبووە. لە زانکۆی ئیسلامی غەززە خوێندوویەتی و بۆ یانەی بوریج یاری باسکەی دەکرد. ئامانجە وەرزشییەکانی کۆتاییان ھات دوای دەستگیرکردنی لە ساڵی ١٩٨٧ لە کاتی یەکەمین ڕاپەڕینی فەلەستین دژی داگیرکاری ئیسڕائیل بەھۆی بەشداریکردنی لە [[حەماس]]. دواتر لەلایەن [[دەسەڵاتی نیشتمانیی فەلەستین|دەسەڵاتی فەڵەستینی]] دەستگیر کرا لە نێوان ساڵانی ١٩٩٧ بۆ ٢٠٠٠، بەڵام دوای دووھەمین ڕاپەڕینی فەلەستین ئازاد کرا. کوڕە گەورەکەی مەروان لە ساڵی ٢٠٠٩دا کۆچی دوایی کرد، کاتێک تەمەنی نۆ ساڵان بوو، دوای ئەوەی ڕەتکرایەوە لە کەرتی غەززە بۆ وەرگرتنی چارەسەری پزیشکی بچیت بۆ میسر، لەکاتێکدا کوڕێکی تری لە ساڵی ٢٠٢٣ لە ھێرشێکی ئاسمانی ئیسڕائیل لە غەززە کوژرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Elections to the Hamas Political Bureau in the Gaza Strip: Overview and Significance|ناونیشان=https://www.terrorism-info.org.il/Data/articles/Art_21158/E_035_17_312810974.pdf|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|بڵاوکەرەوە=[[Intelligence and Terrorism Information Center]]|ڕێکەوت=٢٢ی شوباتی ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt;

بوو بە سەرکردەی قەسام لە کەمپەکانی پەنابەران لە ناوەندی کەرتی غەززە و ڕۆڵێکی سەرەکی بینی لە پەرەپێدانی سیستەمی سەربازی، و ڕاپۆرتی بۆ [[محەممەد زەیف]] بەرزدەکردەوە. لە ساڵی ٢٠١٩ لە لیستی چاودێری تیرۆریستی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و یەکێتی ئەورووپا لە ساڵی ٢٠٢٣ دانرا. مەروان ڕۆڵێکی گرنگی گێڕا لە پلاندانانی ھێرشەکەی حەماس بۆ سەر ئیسرائیل لە ساڵی ٢٠٢٣. لە ١٧ی ئازاری ٢٠٢٤، ڕاپۆرتە میدیایییەکان بڵاویان کردەوە کە لە ھێرشێکی ئاسمانی ئیسڕائیل لە نوسەیرات لە کاتی جەنگی ئیسڕائیل حەماسدا کوژراوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠٢٤ |سەردێڕ=Who was senior Hamas military leader Marwan Issa? |ناونیشان=https://www.thenationalnews.com/mena/palestine-israel/2024/03/19/who-was-senior-hamas-military-leader-marwan-issa/ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٤ |وێبگە=The National |دوایین=Farag |یەکەم=Mona}}&lt;/ref&gt;

== ژیانی سەرەتایی ==
عیسا لە ساڵی ١٩٦٥ لە کەمپی پەنابەرانی بورێیج لە [[کەرتی غەززە]] لەدایکبووە،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Elections to the Hamas Political Bureau in the Gaza Strip: Overview and Significance|ناونیشان=https://www.terrorism-info.org.il/Data/articles/Art_21158/E_035_17_312810974.pdf|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|بڵاوکەرەوە=[[Intelligence and Terrorism Information Center]]|ڕێکەوت=٢٢ی شوباتی ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt; کە خێزانەکەی لە عەسقەلانەوە کۆچیان کردبوو دوای ئەوەی دوای دەرکرانیان کاتێک ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٤٨ دامەزرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Farag|یەکەم=Mona|ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠٢٤|سەردێڕ=Who was senior Hamas military leader Marwan Issa?|ناونیشان=https://www.thenationalnews.com/mena/palestine-israel/2024/03/19/who-was-senior-hamas-military-leader-marwan-issa/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=The National}}&lt;/ref&gt; لە [[زانکۆی ئیسلامی غەززە]] خوێندوویەتی، و یاری باسکەی بۆ یانەی بورێج کردووە. ئاواتە وەرزشییەکانی کۆتایی ھات دوای دەستگیرکردنی لە ساڵی ١٩٨٧ لە کاتی یەکەم ڕاپەڕینی فەلەستین دژی داگیرکاری ئیسرائیل بەھۆی تێوەگلانی لەگەڵ [[حەماس]].

دواتر لە ساڵی ١٩٩٧ تا ٢٠٠٠ لەلایەن [[دەسەڵاتی نیشتمانیی فەلەستین|دەسەڵاتی فەلەستینەوە]] دەستبەسەرکرا، بەڵام دوای سەرھەڵدانی ڕاپەڕینی دووەم ئازادکرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Alshawabkeh|یەکەم=Lina|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Israel Gaza war: Who are the most prominent leaders of Hamas?|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67103298|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=BBC News|زمان=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== سەرکردایەتی لە حەماس ==
عیسا بوو بە سەرۆکی لیواکانی قەسام لە کەمپەکانی پەنابەران لە ناوەڕاستی کەرتی غەززە و ڕۆڵی ناوەندی لە پەرەپێدانی سیستمە سەربازییەکانیدا گێڕا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Elections to the Hamas Political Bureau in the Gaza Strip: Overview and Significance|ناونیشان=https://www.terrorism-info.org.il/Data/articles/Art_21158/E_035_17_312810974.pdf|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|بڵاوکەرەوە=[[Intelligence and Terrorism Information Center]]|ڕێکەوت=٢٢ی شوباتی ٢٠١٧}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://www.terrorism-info.org.il/Data/articles/Art_21158/E_035_17_312810974.pdf &quot;Elections to the Hamas Political Bureau in the Gaza Strip: Overview and Significance&quot;] &lt;span class=&quot;cs1-format&quot;&gt;(PDF)&lt;/span&gt;. [[ناوەندی زانیاری ھەواڵگری و تیرۆر|Intelligence and Terrorism Information Center]]. 22 February 2017&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;11 December&lt;/span&gt; 2023&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Halabi|یەکەم=Einav|ڕێکەوت=١٢ی ئازاری ٢٠٢٤|سەردێڕ=This is Marwan Issa, the wanted man likely killed by Israel|ناونیشان=https://www.ynetnews.com/article/r1id4ntt6|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٤|ئیش=Ynetnews|زمان=en}}&lt;/ref&gt; دواتر عیسا یەکێک بوو لە چەکدارە داواکراوەکانی ئیسرائیل، و لە ھەوڵێکی تیرۆرکردنی ئیسرائیل ڕزگاری بوو بەڵام بە سەختی بریندار بوو، دوای بەئامانجگرتنی لە کۆبوونەوەیەکی ساڵی ٢٠٠٦ کە زەیف و فەرماندە باڵاکانی دیکەی قەسام بەشدارییان تێدا دەکرد.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Alshawabkeh|یەکەم=Lina|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Israel Gaza war: Who are the most prominent leaders of Hamas?|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67103298|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=BBC News|زمان=en-GB}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFAlshawabkeh2023&quot;&gt;Alshawabkeh, Lina (17 October 2023). [https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67103298 &quot;Israel Gaza war: Who are the most prominent leaders of Hamas?&quot;]. ''BBC News''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;17 October&lt;/span&gt; 2023&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Report: Marwan Issa to Replace Jaabri|بڵاوکەرەوە=Arutz Sheva|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ناونیشان=http://www.israelnationalnews.com/News/Flash.aspx/254884|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121118062930/http://www.israelnationalnews.com/News/Flash.aspx/254884|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ynetnews&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Halabi|یەکەم=Einav|سەردێڕ=Most wanted: Key Hamas figures in Israel's crosshairs|ناونیشان=https://www.ynetnews.com/article/skedpi8fp|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ئیش=[[Ynetnews]]|ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;

مەروان بە دەگمەن لە بەردەم خەڵکدا دەردەکەوێت، و دەرکەوتنیشی تا ساڵی ٢٠١١ بە گشتی نەزانرا، کاتێک لە وێنەیەکدا دەرکەوت لە کاتی پێشوازییەکدا بۆ زیندانییە فەڵەستینییەکان کە ئازادکرابوون لە ئاڵوگۆڕی زیندانییەکانی [[گیلعاد شەلیت|گلاد شالیت]]. مەروان ئەندامی تیمی حەماس بوو کە دانوستان لەسەر ئاڵوگۆڕەکە دەکرد لەگەڵ [[ئەحمەد جەعبەری]]، [[ساڵح عارووری|ساڵح عاروری]]، و [[نزار عەوەزوڵڵا]]. ماڵی مەروان لە ساڵی ٢٠١٤ و ٢٠٢١ بۆمباران کرا.&lt;ref name=&quot;Ynetnews&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Halabi|یەکەم=Einav|سەردێڕ=Most wanted: Key Hamas figures in Israel's crosshairs|ناونیشان=https://www.ynetnews.com/article/skedpi8fp|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ئیش=[[Ynetnews]]|ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;

وەک دەستە ڕاستی زەیف و دووەم لە فەرماندەیی، مەروان ڕۆڵێکی گرنگی گێڕا لە ھێرشەکەی حەماس بۆ سەر ئیسرائیل لە ساڵی 2023.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Alshawabkeh|یەکەم=Lina|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Israel Gaza war: Who are the most prominent leaders of Hamas?|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67103298|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=BBC News|زمان=en-GB}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFAlshawabkeh2023&quot;&gt;Alshawabkeh, Lina (17 October 2023). [https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67103298 &quot;Israel Gaza war: Who are the most prominent leaders of Hamas?&quot;]. ''BBC News''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;17 October&lt;/span&gt; 2023&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Halabi|یەکەم=Einav|سەردێڕ=Most wanted: Key Hamas figures in Israel's crosshairs|ناونیشان=https://www.ynetnews.com/article/skedpi8fp|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ئیش=[[Ynetnews]]|ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFHalabi2023&quot;&gt;Halabi, Einav (25 October 2023). [https://www.ynetnews.com/article/skedpi8fp &quot;Most wanted: Key Hamas figures in Israel's crosshairs&quot;]. ''[[ھەواڵەکان|Ynetnews]]''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;11 December&lt;/span&gt; 2023&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; لە ماوەی [[شەڕی ئیسرائیل و حەماس|جەنگی نێوان ئیسرائیل و حەماس]] لە ساڵی ٢٠٢٣، مەروان یەکێک بوو لە سێ چەکدارە داواکراوەکانی حەماس لە ئیسرائیل، لەگەڵ ڕێبەری حەماس لە غەززە [[یەحیا سینوار]] و محەممەد زەیف، کە ھەرسێکیان ئەنجومەنی سەربازی نھێنییان پێکھێنا لە سەرەوەی ئامرازی سەربازی حەماس. مەروان جێگرەوەی سینوار یان زەیف دەبێت ئەگەر یەکێکیان بکوژرێت. [[یەکێتیی ئەورووپا|یەکێتی ئەورووپا]] ڕاستەوخۆ مەروانی بە ھێرشەکە بەستەوە و مەروان و زەیف لە لیستی تیرۆر لە ٨ی کانوونی یەکەمدا دانا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=EU adds Hamas military chiefs Mohammed Deif, Marwan Issa to terror blacklist|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/eu-adds-hamas-military-chiefs-mohammed-deif-marwan-issa-to-terror-blacklist/|ئیش=[[The Times of Israel]]|agency=AFP|ڕێکەوت=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;

بەپێی وتەی تامیر ھایمان، سەرۆکی پێشووی پەیمانگای ئیسرائیل بۆ لێکۆڵینەوە لە ئاسایشی نیشتمانی و سەرۆکی پێشووی بەڕێوەبەرایەتی ھەواڵگری سەربازی، عیسا ڕۆڵێکی ستراتیژی گرنگی ھەبووە لەناو ڕێکخراوەکەدا، وەک کەسایەتییەکی سەرەکی لە دەرەوە بابەتە سەربازییەکان کاری کردووە. ھایمان بە «عەقڵی ستراتیژیی بزووتنەوەی حەماس» وەسفی کرد و تیشکی خستە سەر کاریگەری عیسا وەک متمانەپێکراوێکی نزیکی یەحیا سینوار، سەرۆکی بزووتنەوەی حەماس، وەک ھێزێکی سەقامگیرکەر و ئاسانکاری بۆ پەیوەندییەکانی ناو سەرکردایەتی بزووتنەوەی حەماس.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Halabi|یەکەم=Einav|ڕێکەوت=١٢ی ئازاری ٢٠٢٤|سەردێڕ=This is Marwan Issa, the wanted man likely killed by Israel|ناونیشان=https://www.ynetnews.com/article/r1id4ntt6|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٤|ئیش=Ynetnews|زمان=en}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFHalabi2024&quot;&gt;Halabi, Einav (12 March 2024). [https://www.ynetnews.com/article/r1id4ntt6 &quot;This is Marwan Issa, the wanted man likely killed by Israel&quot;]. ''Ynetnews''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;17 March&lt;/span&gt; 2024&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

مەڕوان لە ١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٩ لەلایەن ئەمریکاوە وەک تیرۆریست دەستنیشانکرا&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Executive Order 13224|ناونیشان=https://www.state.gov/executive-order-13224/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=state.gov|بڵاوکەرەوە=United States Department of State|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

بەرا کوڕە گەورەکەی عیسا لە ساڵی ٢٠٠٩ لە تەمەنی نۆ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد، دوای ئەوەی ڕەتکرایەوە لە کەرتی غەززەوە بۆ چارەسەری پزیشکی بچێتە میسر.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Farag|یەکەم=Mona|ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠٢٤|سەردێڕ=Who was senior Hamas military leader Marwan Issa?|ناونیشان=https://www.thenationalnews.com/mena/palestine-israel/2024/03/19/who-was-senior-hamas-military-leader-marwan-issa/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=The National}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFFarag2024&quot;&gt;Farag, Mona (18 March 2024). [https://www.thenationalnews.com/mena/palestine-israel/2024/03/19/who-was-senior-hamas-military-leader-marwan-issa/ &quot;Who was senior Hamas military leader Marwan Issa?&quot;]. ''The National''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;19 March&lt;/span&gt; 2024&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; کوڕێکی دیکە بەناوی محەممەد لە ساڵی ٢٠٢٣ لە ھێرشێکی ئاسمانی ئیسرائیل بۆ سەر غەززە لە کاتی شەڕی حەماسدا کوژرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Son of Hamas leader Marwan Issa killed in IDF strike|ناونیشان=https://www.jpost.com/breaking-news/article-779884|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=The Jerusalem Post}}&lt;/ref&gt;

=== مردن ===
لە ١١ی ئازاری ٢٠٢٤، ئیسرائیل بە ئامانجگرتنی دامەزراوەیەکی ژێرزەمینیی لە نوسەیرات لە ناوەڕاستی غەززە ڕاگەیاند، کە عیسا بەکاری دەھێنێت، گرتە ڤیدیۆیییەکانی ھێرشەکەی پەخش کرد و ئاماژەی بەوەدا کە ھێشتا ئەنجامەکانی شیکارییان بۆ دەکرێت. دەگوترێ لە تەقینەوەکەدا پێنج فەلەستینی کوژراون.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Fabian|یەکەم=Emanuel|ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٤|سەردێڕ=IDF airs footage of strike on Hamas's No. 3, but says still unclear if he was killed|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/idf-airs-footage-of-strike-on-hamass-no-3-but-says-still-unclear-if-he-was-killed/|وێبگە=[[The Times of Israel]]}}&lt;/ref&gt; بزووتنەوەی حەماس کە لە کاتی شەڕدا زۆر لەبارەی سەرکردە باڵا سەربازییەکانی خۆی ئاشکرا نەکردبوو، دەستبەجێ وەڵامی نەدایەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Rasgon|یەکەم=Adam|ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٤|سەردێڕ=Israel Says It Targeted Marwan Issa, a Top Hamas Leader in Gaza|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2024/03/11/world/middleeast/israel-strike-marwan-issa-hamas.html|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٤|ئیش=The New York Times|زمان=en-US|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

لە ١٧ی ئازاری ٢٠٢٤دا بڵاوکرایەوە کە حەماس بە تایبەتی پشتڕاستی کردەوە کە عیسا لە ھێرشەکەدا کوژراوە. لە کاتی کوشتنیدا، عیسا بەرزترین پلەی فەرماندەی حەماس بوو کە لەو شەڕەدا کوژرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Rasgon|یەکەم=Adam|ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٤|سەردێڕ=Israel Says It Targeted Marwan Issa, a Top Hamas Leader in Gaza|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2024/03/11/world/middleeast/israel-strike-marwan-issa-hamas.html|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٤|ئیش=The New York Times|زمان=en-US|issn=0362-4331}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFRasgon2024&quot;&gt;Rasgon, Adam (11 March 2024). [https://www.nytimes.com/2024/03/11/world/middleeast/israel-strike-marwan-issa-hamas.html &quot;Israel Says It Targeted Marwan Issa, a Top Hamas Leader in Gaza&quot;]. ''The New York Times''. [[ژمارەی زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی|ISSN]]&amp;nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0362-4331 0362-4331]&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;17 March&lt;/span&gt; 2024&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; بەپێی زانیارییەکان، [[بێنیامین نێتانیاھو|بنیامین ناتانیاھۆ]]، سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل، ئەو ھەواڵەی بە «دەستکەوتێکی گەورە بۆ ئیسرائیل» ناوبردووە و ڕای گەیاندووە «ھەموویان دەمرن، دەگەینە ھەموویان».&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی ئازاری ٢٠٢٤|سەردێڕ=Reports: Ministers told signs point to successful hit on Hamas number 3 Marwan Issa|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/reports-ministers-told-signs-point-to-successful-hit-on-hamas-number-3-marwan-issa/|وێبگە=[[The Times of Israel]]}}&lt;/ref&gt;

لە ١٨ی ئازاری ٢٠٢٤، [[جەیک سولیڤان]]، ڕاوێژکاری ئاسایشی نیشتمانی کۆشکی سپی، مردنی عیسای پشتڕاستکردەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=US confirms Israel killed Hamas no 3 Marwan Issa|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/us-confirms-israel-killed-hamas-no-3-marwan-issa/|ئیش=[[The Times of Israel]]|یەکەم=Jacob|دوایین=Magid|ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٤}}&lt;/ref&gt;

لە ٢٦ی ئازاری ٢٠٢٤ [[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل|ھێزەکانی بەرگری ئیسرائیل]] بە فەرمی کوژرانی عیسایان پشتڕاستکردەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Fabian|یەکەم=Emanuel|ڕێکەوت=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٤|سەردێڕ=IDF confirms: Top Hamas commander Marwan Issa killed in airstrike earlier this month|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-confirms-top-hamas-commander-marwan-issa-killed-in-airstrike-earlier-this-month/|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=The Times of Israel}}&lt;/ref&gt;

== سەچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}
{{تد|ژیاننامە|فەلەستین|سیاسەت}}
[[پۆل:ئەندامە تیرۆرکراوەکانی حەماس]]
[[پۆل:ئەندامانی قەسام]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٤]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٥]]
[[پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە]]
[[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی]]
[[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]]
[[پۆل:خەڵکی کەرتی غەززە]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>14zti5xpalvm6wur3obw3tsvxubbzy9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سەعید سیام</title>
    <ns>0</ns>
    <id>268263</id>
    <revision>
      <id>1580543</id>
      <parentid>1538756</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:02:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13705" sha1="mk5p4waetrslw3k6ou7zuk0r2cdlffj" xml:space="preserve">{{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
{{زانیاریدانی دەسەڵاتدار|name=سەعید سیام|image=|image_size=|caption=|birth_date=22 July 1959|birth_place=شاتی، کەرتی غەززە|death_date=15 January 2009 (aged 49)|death_place=[[جەبالیا]]، کەرتی غەززە|nationality=فەلەستینی|office2=وەزیری ناوخۆی دەسەڵاتی فەلەستینی|office=وەزیری ناوخۆ لە غەززە|primeminister=[[ئیسماعیل ھەنییە]]|predecessor=Office Created|successor=فەتحی حەمەد|predecessor2=ناسر یووسف|successor2=ھانی تالیب قەسامی|office3=ئەندامی ئەنجومەنی یاسادانی فەلەستین|constituency3=غەززە|party=[[حەماس]]|children=6 (2 کوڕ, 4 کچ)|education=زانکۆی کراوەی قودس}}

'''سەعید''' سیام (٢٢ تەممووزی ١٩٥٩–١٥ کانوونی دووەمی ٢٠٠٩)، وەزیری ناوخۆ لە حکوومەتی فەڵەستینی بوو لە ئازاری ٢٠٠٦. ئەو پەیوەندی بە [[حەماس]] کرد و بوو بە یەکێک لە سەرکردە باڵاکانی. لە ماوەی جەنگی غەززە ٢٠٠٨–٢٠٠٩، سیام لە ھێرشێکی ئاسمانی ئیسڕائیل لە [[جەبالیا]] کوژرا. سیام باڵاترین ئەندامی حەماس بوو کە لە جەنگدا کوژرا، و باڵاترین کەسایەتی حەماس بوو لەلایەن ئیسڕائیلەوە کوژرا لەدوای مردنی [[عەبدولعەزیز ڕەنتیسی|عەبدولعەزیز ڕەنتسی]] لە نیسانی ٢٠٠٤.&lt;ref name=&quot;greenberg&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Greenberg|یەکەم=Hanan|سەردێڕ=Israel says killed Hamas interior minister|ناونیشان=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3656955,00.html|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ئیش=Ynet|ڕێکەوت=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt;

== ژیانی سەرەتایی و خوێندن ==
سەعید سیام لە ٢٢ی تەممووزی ١٩٥٩ لە کەمپی پەنابەرانی شاتی لە غەززە لەدایکبووە. دایک و باوکی لە کاتی جەنگی عەرەب-ئیسرائیلی ساڵی ١٩٤٨ لە گوندی خۆیان لە جۆرا، نزیک عەسقەلان لەوێ ھەڵاتن. دوای خوێندنی ناوەندی لە شاری غەززە، بڕوانامەی دبلۆمی لە زانست و بیرکاری وەرگرت، دواتر بڕوانامەیەکی بەکالۆریۆسی لە پەروەردەی ئیسلامی لە زانکۆی کراوەی قودس.&lt;ref name=&quot;bbco&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Obituary: Hamas leader Said Siyam|بڵاوکەرەوە=BBC|ڕێکەوت=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/7832249.stm|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/7832249.stm &quot;Obituary: Hamas leader Said Siyam&quot;]. BBC. 16 January 2009&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;16 January&lt;/span&gt; 2009&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

== ئەندامێتی حەماس ==
تا ئێستا نازانرێت کەی سیام پەیوەندی بە حەماسەوە کردووە، بەڵام یەکێک بووە لە ئەندامە سەرەتایییەکان. سیام تا ساڵی ٢٠٠٣ کاری مامۆستای لە قوتابخانە جیاوازەکانی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] بەڕێوەبردووە.&lt;ref name=&quot;bbco&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Obituary: Hamas leader Said Siyam|بڵاوکەرەوە=BBC|ڕێکەوت=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/7832249.stm|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt; لە ساڵی ١٩٨٧ تا ١٩٩١ لە کاتی [[ڕاپەڕینی یەکەمی فەلەستین|ئینتیفادەی یەکەمدا]] چوار جار دەستگیر کراوە.&lt;ref name=&quot;aljazeera&quot;&gt;[http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2009/01/2009115175553898436.html Israeli jets kill Hamas leader] [[Al Jazeera Media Network|Al Jazeera]]. 15 January 2009.&lt;/ref&gt; لە ساڵی ١٩٩٢ لەلایەن [[ئیسرائیل|ئیسرائیلەوە]] لە [[کەناری ڕۆژاوا و کەرتی غەززە|ناوچە فەلەستینییەکان]] دەرکرا بۆ باشووری لوبنان و لەگەڵ گەڕانەوەی لە ساڵی ١٩٩٥، سیام لەلایەن دەزگای ئاسایشی خۆپارێزی (PSS) کە فەتح زاڵ بوو دەستگیرکرا.&lt;ref name=&quot;bbco&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;aljazeera&quot;/&gt;

حەماس بە یەکێک لە پێشەنگەکانی ھێرشی موشەکی و قاسم لەسەر شوێنی نیشتەجێبوونی جوولەکە لە [[کەرتی غەززە]] ڕاگەیاند، کە بووە ھۆی ئەوەی لە ساڵی ٢٠٠١ەوە تا ساڵی ٢٠٠٥ لەلایەن ئیسڕائیلەوە گەمارۆ دران. بەگوێرەی جەنگاوەرەکانی، سیام سێ جار بریندار بوو لەو ماوەیەدا، ھەرچەندە ھۆکارەکانی ئەو برینداربوونانە ئاشکرا نەکراون. سیام دووەم کەس بوو لە پێنج بەرپرسی باڵای حەماس کە لە کاتی ھێرشی ئیسڕائیل کوژران. لە کۆتایی ساڵی ٢٠٠٤دا لانیکەم یەک ھەوڵی سوپای ئیسرائیل بۆ کوشتنی ڕزگاری بوو. سیام بوو بە یەکێک لە ئەندامانی «سەرکردایەتی کۆمەلایەتی» حەماس لە غەززە دوای کوشتنی دامەزرێنەرانی ساڵی ٢٠٠٤ [[ئەحمەد یاسین]] و عەبدولعەزیز ڕانتسی.&lt;ref name=&quot;bbco&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Obituary: Hamas leader Said Siyam|بڵاوکەرەوە=BBC|ڕێکەوت=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/7832249.stm|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/7832249.stm &quot;Obituary: Hamas leader Said Siyam&quot;]. BBC. 16 January 2009&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;16 January&lt;/span&gt; 2009&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

سیام نزیک بوو لە یاسین و سکرتێری گشتی حەماس [[خالید مەشعەل|خالد مەشعەل]]، کە دواتر کە یاوەری بوو لە سەردانێکی دیپلۆماسی بۆ [[مۆسکۆ]], ڕووسیا.&lt;ref name=&quot;aljazeera&quot;&gt;[http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2009/01/2009115175553898436.html Israeli jets kill Hamas leader] [[Al Jazeera Media Network|Al Jazeera]]. 15 January 2009.&lt;/ref&gt; دوای ھەڵبژاردنەکانی پەرلەمانی لە ساڵی ٢٠٠٦، سیام وەک وەزیری ناوخۆی دەسەڵاتی نیشتمانی فەلەستین دەستنیشانکرا و لە مانگی ئازاری ٢٠٠٦ حکوومەتی فەلەستینی پێکھێنا. ھەروەھا خستییە سەر بەرپرسی ١٣ ھەزار پۆلیس و ھێزە ئەمنییەکان.&lt;ref name=&quot;aljazeera&quot;/&gt; ناوبراو وەک ئەندامی حەماس نوێنەرایەتی ناوچەی ھەڵبژاردنی غەززەی ئەنجومەنی یاسادانانی فەلەستین کرد، دوای ئەوەی بە زۆرترین دەنگ بۆ ھەر کاندیدێک ھەڵبژێردرا. لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٠٧ ھێزی جێبەجێکاری دروست کرد، کە ڕێکخراوێکی نیمچە سەربازییە و ڕکابەری PSS ی محەممەد دەھلان دەکات. ڕۆڵی سەرەکی ھەبوو لە دەستبەسەرداگرتنی غەززەدا و لەلایەن زۆرێک لە خەڵکی غەززییەوە ستایشی کرا کە ڕێکوپێکی بۆ غەززە ھێنایە ئاراوە، بەڵام لەلایەن کەسانی دیکەوە تۆمەتبارکرا بە ئەشکەنجەدان.&lt;ref name=&quot;bbco&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Obituary: Hamas leader Said Siyam|بڵاوکەرەوە=BBC|ڕێکەوت=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/7832249.stm|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/7832249.stm &quot;Obituary: Hamas leader Said Siyam&quot;]. BBC. 16 January 2009&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;16 January&lt;/span&gt; 2009&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

== ژیانی تایبەتی ==
شەش منداڵی ھەبووە: دوو کوڕ و چوار کچ.&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Key Hamas leader killed in Gaza|بڵاوکەرەوە=BBC|ڕێکەوت=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/7831870.stm|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/7831870.stm &quot;Key Hamas leader killed in Gaza&quot;]. BBC. 15 January 2009&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;15 January&lt;/span&gt; 2009&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

== مردن ==
سەعید سیام لە ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩ لە ھێرشێکی ئاسمانی ئیسرائیلدا بۆ سەر ماڵە بەکرێگیراوەکەی براکەی لە [[جەبالیا]] کوژرا.&lt;ref name=&quot;aljazeera&quot;&gt;[http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2009/01/2009115175553898436.html Israeli jets kill Hamas leader] [[Al Jazeera Media Network|Al Jazeera]]. 15 January 2009.&lt;/ref&gt; ھەروەھا لە مانگرتنەکەدا کوڕەکەی و براکەی و دوو بەرپرسی دیکەی بزووتنەوەی حەماس کوژراون کە بریتین لە ساڵح ئەبو شەرخ بەڕێوەبەری ئەمنی وەزارەتی ناوخۆ و مەحموود ئەبو وەتفە سەرۆکی خۆجێیی میلیشیاکانی حەماس.&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Key Hamas leader killed in Gaza|بڵاوکەرەوە=BBC|ڕێکەوت=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/7831870.stm|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt; سامی ئەبو زوھری وتەبێژی بزووتنەوەی بزووتنەوەی حەماس لە وەڵامی مەرگی سیام ڕای گەیاند «ھەندێک لە سەرکردەکانمان دەکەون، ھەندێک لە گەلەکەمان دەکەوێت، بەڵام ئاڵای بەرخۆدان ناکەوێت».&lt;ref name=&quot;bbco&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Obituary: Hamas leader Said Siyam|بڵاوکەرەوە=BBC|ڕێکەوت=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/7832249.stm|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/7832249.stm &quot;Obituary: Hamas leader Said Siyam&quot;]. BBC. 16 January 2009&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;16 January&lt;/span&gt; 2009&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ئەندامانی حەماس لە [[کەناڵی ئەقسا]] ڕایان گەیاندووە کە &quot;خوێنی سیام دەبێتە سووتەمەنی سەرکەوتنی داھاتوو [دژی ئیسرائیل]&quot;.&lt;ref&gt;[http://www.cnn.com/2009/WORLD/meast/01/15/gaza.aid.plea/index.html Third-ranking Hamas leader in Gaza killed] ''[[CNN News]]''. 2009.&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
* [https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5i4WnR1ouGMJKaALX2-aErYVzpp1g بابەتەکەی ئاژانسی فرانس پرێس]
* [https://www.theguardian.com/world/2009/jan/17/gaza-israelandthepalestinians سەعید سیام] ئۆبیتۆری لە ''[[گاردیان|ڕۆژنامەی گاردییەن]]''
* [http://english.peopledaily.com.cn/200603/12/eng20060312_249948.html &quot;سەرکردەی حەماس ڕەتیدەکاتەوە ناکۆکییەکان لەگەڵ عەباس لەسەر پێکھێنانی کابینەی نوێی حکومەت ھەبێت&quot;]، شینوا، ١٢ی ئازاری ٢٠٠٦.
* [https://web.archive.org/web/20120129123558/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1231950868535&amp;pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull شیکاری: پادشای ئاسایش غەززی لە دەستی ئاسنیدا گرت] شیکاری ململانێی کوتلەیییەکانی نێوان فەتح و [[حەماس]] لە دوای دەستبەسەرداگرتنی غەززە لەلایەن حەماسەوە لە ساڵی ٢٠٠٧
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|فەلەستین}}

[[پۆل:ئەندامە تیرۆرکراوەکانی حەماس]]
[[پۆل:ئەندامانی حەماس]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٠٩]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٩]]
[[پۆل:وەزیرەکانی کەرتی غەززە]]
[[پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی یاسادانانی فەلەستین ٢٠٠٦]]
[[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>mk5p4waetrslw3k6ou7zuk0r2cdlffj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580581</id>
      <parentid>1580543</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:06:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13719" sha1="4vsfes4plm20bfae9en5vrju99avcc2" xml:space="preserve">{{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
{{زانیاریدانی دەسەڵاتدار|name=سەعید سیام|image=|image_size=|caption=|birth_date=22 July 1959|birth_place=شاتی، کەرتی غەززە|death_date=15 January 2009 (aged 49)|death_place=[[جەبالیا]]، کەرتی غەززە|nationality=فەلەستینی|office2=وەزیری ناوخۆی دەسەڵاتی فەلەستینی|office=وەزیری ناوخۆ لە غەززە|primeminister=[[ئیسماعیل ھەنییە]]|predecessor=Office Created|successor=فەتحی حەمەد|predecessor2=ناسر یووسف|successor2=ھانی تالیب قەسامی|office3=ئەندامی ئەنجومەنی یاسادانی فەلەستین|constituency3=غەززە|party=[[حەماس]]|children=6 (2 کوڕ, 4 کچ)|education=زانکۆی کراوەی قودس}}

'''سەعید''' سیام (٢٢ تەممووزی ١٩٥٩–١٥ کانوونی دووەمی ٢٠٠٩)، وەزیری ناوخۆ لە حکوومەتی فەڵەستینی بوو لە ئازاری ٢٠٠٦. ئەو پەیوەندی بە [[حەماس]] کرد و بوو بە یەکێک لە سەرکردە باڵاکانی. لە ماوەی جەنگی غەززە ٢٠٠٨–٢٠٠٩، سیام لە ھێرشێکی ئاسمانی ئیسڕائیل لە [[جەبالیا]] کوژرا. سیام باڵاترین ئەندامی حەماس بوو کە لە جەنگدا کوژرا، و باڵاترین کەسایەتی حەماس بوو لەلایەن ئیسڕائیلەوە کوژرا لەدوای مردنی [[عەبدولعەزیز ڕەنتیسی|عەبدولعەزیز ڕەنتسی]] لە نیسانی ٢٠٠٤.&lt;ref name=&quot;greenberg&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Greenberg|یەکەم=Hanan|سەردێڕ=Israel says killed Hamas interior minister|ناونیشان=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3656955,00.html|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ئیش=Ynet|ڕێکەوت=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt;

== ژیانی سەرەتایی و خوێندن ==
سەعید سیام لە ٢٢ی تەممووزی ١٩٥٩ لە کەمپی پەنابەرانی شاتی لە غەززە لەدایکبووە. دایک و باوکی لە کاتی جەنگی عەرەب-ئیسرائیلی ساڵی ١٩٤٨ لە گوندی خۆیان لە جۆرا، نزیک عەسقەلان لەوێ ھەڵاتن. دوای خوێندنی ناوەندی لە شاری غەززە، بڕوانامەی دبلۆمی لە زانست و بیرکاری وەرگرت، دواتر بڕوانامەیەکی بەکالۆریۆسی لە پەروەردەی ئیسلامی لە زانکۆی کراوەی قودس.&lt;ref name=&quot;bbco&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Obituary: Hamas leader Said Siyam|بڵاوکەرەوە=BBC|ڕێکەوت=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/7832249.stm|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/7832249.stm &quot;Obituary: Hamas leader Said Siyam&quot;]. BBC. 16 January 2009&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;16 January&lt;/span&gt; 2009&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

== ئەندامێتی حەماس ==
تا ئێستا نازانرێت کەی سیام پەیوەندی بە حەماسەوە کردووە، بەڵام یەکێک بووە لە ئەندامە سەرەتایییەکان. سیام تا ساڵی ٢٠٠٣ کاری مامۆستای لە قوتابخانە جیاوازەکانی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] بەڕێوەبردووە.&lt;ref name=&quot;bbco&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Obituary: Hamas leader Said Siyam|بڵاوکەرەوە=BBC|ڕێکەوت=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/7832249.stm|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt; لە ساڵی ١٩٨٧ تا ١٩٩١ لە کاتی [[ڕاپەڕینی یەکەمی فەلەستین|ئینتیفادەی یەکەمدا]] چوار جار دەستگیر کراوە.&lt;ref name=&quot;aljazeera&quot;&gt;[http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2009/01/2009115175553898436.html Israeli jets kill Hamas leader] [[Al Jazeera Media Network|Al Jazeera]]. 15 January 2009.&lt;/ref&gt; لە ساڵی ١٩٩٢ لەلایەن [[ئیسرائیل|ئیسرائیلەوە]] لە [[کەناری ڕۆژاوا و کەرتی غەززە|ناوچە فەلەستینییەکان]] دەرکرا بۆ باشووری لوبنان و لەگەڵ گەڕانەوەی لە ساڵی ١٩٩٥، سیام لەلایەن دەزگای ئاسایشی خۆپارێزی (PSS) کە فەتح زاڵ بوو دەستگیرکرا.&lt;ref name=&quot;bbco&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;aljazeera&quot;/&gt;

حەماس بە یەکێک لە پێشەنگەکانی ھێرشی موشەکی و قاسم لەسەر شوێنی نیشتەجێبوونی جوولەکە لە [[کەرتی غەززە]] ڕاگەیاند، کە بووە ھۆی ئەوەی لە ساڵی ٢٠٠١ەوە تا ساڵی ٢٠٠٥ لەلایەن ئیسڕائیلەوە گەمارۆ دران. بەگوێرەی جەنگاوەرەکانی، سیام سێ جار بریندار بوو لەو ماوەیەدا، ھەرچەندە ھۆکارەکانی ئەو برینداربوونانە ئاشکرا نەکراون. سیام دووەم کەس بوو لە پێنج بەرپرسی باڵای حەماس کە لە کاتی ھێرشی ئیسڕائیل کوژران. لە کۆتایی ساڵی ٢٠٠٤دا لانیکەم یەک ھەوڵی سوپای ئیسرائیل بۆ کوشتنی ڕزگاری بوو. سیام بوو بە یەکێک لە ئەندامانی «سەرکردایەتی کۆمەلایەتی» حەماس لە غەززە دوای کوشتنی دامەزرێنەرانی ساڵی ٢٠٠٤ [[ئەحمەد یاسین]] و عەبدولعەزیز ڕانتسی.&lt;ref name=&quot;bbco&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Obituary: Hamas leader Said Siyam|بڵاوکەرەوە=BBC|ڕێکەوت=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/7832249.stm|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/7832249.stm &quot;Obituary: Hamas leader Said Siyam&quot;]. BBC. 16 January 2009&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;16 January&lt;/span&gt; 2009&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

سیام نزیک بوو لە یاسین و سکرتێری گشتی حەماس [[خالید مەشعەل|خالد مەشعەل]]، کە دواتر کە یاوەری بوو لە سەردانێکی دیپلۆماسی بۆ [[مۆسکۆ]], ڕووسیا.&lt;ref name=&quot;aljazeera&quot;&gt;[http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2009/01/2009115175553898436.html Israeli jets kill Hamas leader] [[Al Jazeera Media Network|Al Jazeera]]. 15 January 2009.&lt;/ref&gt; دوای ھەڵبژاردنەکانی پەرلەمانی لە ساڵی ٢٠٠٦، سیام وەک وەزیری ناوخۆی دەسەڵاتی نیشتمانی فەلەستین دەستنیشانکرا و لە مانگی ئازاری ٢٠٠٦ حکوومەتی فەلەستینی پێکھێنا. ھەروەھا خستییە سەر بەرپرسی ١٣ ھەزار پۆلیس و ھێزە ئەمنییەکان.&lt;ref name=&quot;aljazeera&quot;/&gt; ناوبراو وەک ئەندامی حەماس نوێنەرایەتی ناوچەی ھەڵبژاردنی غەززەی ئەنجومەنی یاسادانانی فەلەستین کرد، دوای ئەوەی بە زۆرترین دەنگ بۆ ھەر کاندیدێک ھەڵبژێردرا. لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٠٧ ھێزی جێبەجێکاری دروست کرد، کە ڕێکخراوێکی نیمچە سەربازییە و ڕکابەری PSS ی محەممەد دەھلان دەکات. ڕۆڵی سەرەکی ھەبوو لە دەستبەسەرداگرتنی غەززەدا و لەلایەن زۆرێک لە خەڵکی غەززییەوە ستایشی کرا کە ڕێکوپێکی بۆ غەززە ھێنایە ئاراوە، بەڵام لەلایەن کەسانی دیکەوە تۆمەتبارکرا بە ئەشکەنجەدان.&lt;ref name=&quot;bbco&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Obituary: Hamas leader Said Siyam|بڵاوکەرەوە=BBC|ڕێکەوت=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/7832249.stm|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/7832249.stm &quot;Obituary: Hamas leader Said Siyam&quot;]. BBC. 16 January 2009&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;16 January&lt;/span&gt; 2009&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

== ژیانی تایبەتی ==
شەش منداڵی ھەبووە: دوو کوڕ و چوار کچ.&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Key Hamas leader killed in Gaza|بڵاوکەرەوە=BBC|ڕێکەوت=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/7831870.stm|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/7831870.stm &quot;Key Hamas leader killed in Gaza&quot;]. BBC. 15 January 2009&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;15 January&lt;/span&gt; 2009&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

== مردن ==
سەعید سیام لە ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩ لە ھێرشێکی ئاسمانی ئیسرائیلدا بۆ سەر ماڵە بەکرێگیراوەکەی براکەی لە [[جەبالیا]] کوژرا.&lt;ref name=&quot;aljazeera&quot;&gt;[http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2009/01/2009115175553898436.html Israeli jets kill Hamas leader] [[Al Jazeera Media Network|Al Jazeera]]. 15 January 2009.&lt;/ref&gt; ھەروەھا لە مانگرتنەکەدا کوڕەکەی و براکەی و دوو بەرپرسی دیکەی بزووتنەوەی حەماس کوژراون کە بریتین لە ساڵح ئەبو شەرخ بەڕێوەبەری ئەمنی وەزارەتی ناوخۆ و مەحموود ئەبو وەتفە سەرۆکی خۆجێیی میلیشیاکانی حەماس.&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Key Hamas leader killed in Gaza|بڵاوکەرەوە=BBC|ڕێکەوت=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/7831870.stm|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt; سامی ئەبو زوھری وتەبێژی بزووتنەوەی بزووتنەوەی حەماس لە وەڵامی مەرگی سیام ڕای گەیاند «ھەندێک لە سەرکردەکانمان دەکەون، ھەندێک لە گەلەکەمان دەکەوێت، بەڵام ئاڵای بەرخۆدان ناکەوێت».&lt;ref name=&quot;bbco&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Obituary: Hamas leader Said Siyam|بڵاوکەرەوە=BBC|ڕێکەوت=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/7832249.stm|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/7832249.stm &quot;Obituary: Hamas leader Said Siyam&quot;]. BBC. 16 January 2009&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;16 January&lt;/span&gt; 2009&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ئەندامانی حەماس لە [[کەناڵی ئەقسا]] ڕایان گەیاندووە کە &quot;خوێنی سیام دەبێتە سووتەمەنی سەرکەوتنی داھاتوو [دژی ئیسرائیل]&quot;.&lt;ref&gt;[http://www.cnn.com/2009/WORLD/meast/01/15/gaza.aid.plea/index.html Third-ranking Hamas leader in Gaza killed] ''[[CNN News]]''. 2009.&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
* [https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5i4WnR1ouGMJKaALX2-aErYVzpp1g بابەتەکەی ئاژانسی فرانس پرێس]
* [https://www.theguardian.com/world/2009/jan/17/gaza-israelandthepalestinians سەعید سیام] ئۆبیتۆری لە ''[[گاردیان|ڕۆژنامەی گاردییەن]]''
* [http://english.peopledaily.com.cn/200603/12/eng20060312_249948.html &quot;سەرکردەی حەماس ڕەتیدەکاتەوە ناکۆکییەکان لەگەڵ عەباس لەسەر پێکھێنانی کابینەی نوێی حکومەت ھەبێت&quot;]، شینوا، ١٢ی ئازاری ٢٠٠٦.
* [https://web.archive.org/web/20120129123558/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1231950868535&amp;pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull شیکاری: پادشای ئاسایش غەززی لە دەستی ئاسنیدا گرت] شیکاری ململانێی کوتلەیییەکانی نێوان فەتح و [[حەماس]] لە دوای دەستبەسەرداگرتنی غەززە لەلایەن حەماسەوە لە ساڵی ٢٠٠٧
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|فەلەستین}}

[[پۆل:ئەندامە تیرۆرکراوەکانی حەماس]]
[[پۆل:ئەندامانی حەماس]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٠٩]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٩]]
[[پۆل:وەزیرەکانی کەرتی غەززە]]
[[پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی یاسادانانی فەلەستین ٢٠٠٦]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>4vsfes4plm20bfae9en5vrju99avcc2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نزار ڕەیان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>268399</id>
    <revision>
      <id>1580569</id>
      <parentid>1477631</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:02:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32805" sha1="3uwz6iigl9pu7xzvb31crguaq14fm9p" xml:space="preserve">{{زانیاریدانی دەسەڵاتدار|name=نزار ڕەیان|image=Nizar Rayyan AFP.jpg|caption=Rayan at a press conference 23 September 2005 in [[غەززە]]. ([[Agence France-Presse|AFP]])|office=سەرکرد لە حەماس|predecessor=[[ئەحمەد یاسین]]|successor=|birth_name=|birth_date={{Birth date|1959|03|06|df=y}}|birth_place=[[جەبالیا]]، کەرتی غەززە|death_date={{Death date and age|2009|01|01|1959|03|06|df=y}}|death_place=[[جەبالیا]]، کەرتی غەززە|nationality=فەلەستینی|party=[[حەماس]]|spouse=چوار ژن|children=12|alma_mater=زانکۆی ئیمام محەممەد کوڕی عەبدولوەھاب، [[Omdurman Islamic University]], زانکۆی ئوردن|religion=ئیسلام|occupation=مامۆستای قانوونی ئیسلامی}}

'''نزار ڕەیان''' ({{بە عەرەبی|نزار ریان}} ٦ی ئازاری ١٩٥٩ &amp;#x2013; ١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩) سەرکردەیەکی پلە باڵای [[حەماس|بزووتنەوەی حەماس]] بووە کە وەک پەیوەندی نێوان سەرکردایەتی سیاسی ڕێکخراوی [[کەناری ڕۆژاوا و کەرتی غەززە|فەلەستینی]] و باڵە سەربازییەکەی بووە. ھەروەھا پرۆفیسۆری [[شەریعەتی ئیسلامی|یاسای ئیسلامی]] بووە، دوای مردنی [[ئەحمەد یاسین|شێخ ئەحمەد یاسین]] لە ساڵی ٢٠٠٤ بووەتە پیاوی ئایینی باڵای ئیسلامی لەناو حەماس. ڕەیان لە نێوان ساڵانی ١٩٩٤ بۆ ٢٠٠٤ پەرەپێدەرێکی بەھێزی تەقینەوە خۆکوژییەکان بوو بۆ سەر ئیسرائیل و کوڕەکەی لە یەکێک لەو ئەرکانەدا خۆی کوشت. ڕەیان و زۆربەی خێزانەکەی لە ھێرشێکی ئاسمانی ئیسرائیلدا لە کاتی شەڕی غەززەدا کوژران.

== ژیانی کەسی ==
ڕەیان لە ٦ی ئازاری ١٩٥٩ لە شاری [[جەبالیا]]ی [[کەرتی غەززە]] لەدایک بووە.&lt;ref&gt;[http://www.alarabiya.net/articles/2009/01/01/63248.html الغارات الإسرائیلیة علی قطاع غزة تودی بحیاة قیادی بارز فی حماس] (alarabiya)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;According to ''[[The Independent]]'', Rayan was born in 1956.&lt;/ref&gt; لە ساڵی ١٩٨٢ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە ئیلاھیات و خوێندنی ئایینی لە زانکۆی ئیسلامی ئیمام محەممەدی کوڕی سعودی لە [[ڕیاز]]ی [[عەرەبستانی سعوودی|سعودیە]] وەرگرتووە.&lt;ref name=&quot;ICT0209&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.ict.org.il/Articles/tabid/66/Articlsid/590/currentpage/1/Default.aspx|سەردێڕ=The Mujaheed Sheikh - Dr. Nizar Rayyan The Islamic cleric of Iz A-Din Al Qassam Brigades|دوایین=Fighel|یەکەم=Jonathan|ڕێکەوت=١ی شوباتی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=[[International Policy Institute for Counter-Terrorism]]|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئایاری ٢٠٠٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090828113901/http://www.ict.org.il/Articles/tabid/66/Articlsid/590/currentpage/1/Default.aspx|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; لەو کاتەی لەوێ بوو لەژێر کاریگەری [[بانگەوازی وەھابییەت|وەھابیزم]] و سەلەفیزمدا بوو.&lt;ref name=&quot;ICT0209&quot;/&gt; پاشان لە زانکۆی ئوردن لە [[عەممان]] خوێندوویەتی و لە ساڵی ١٩٩٠ بڕوانامەی ماستەری ماستەر بە پلەی یەکەم وەرگرتووە.&lt;ref name=&quot;ICT0209&quot;/&gt; لە ساڵی ١٩٩٤ ڕەیان دکتۆرای لە [[زانستە ئیسلامییەکان|خوێندنی ئیسلامی]] لە زانکۆی ئیسلامی ئۆمدورمان لە ئۆمدورمان [[سوودان|لە سودان]] تەواو کردووە.&lt;ref name=&quot;ICT0209&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Independent&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/profile-of-a-professor-who-was-prepared-for-martyrdom-1221114.html|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090105030307/http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/profile-of-a-professor-who-was-prepared-for-martyrdom-1221114.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|سەردێڕ=Profile of a professor who was prepared for martyrdom|ڕێکەوت=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ئیش=The Independent|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|شوێن=London|یەکەم=Said|دوایین=Ghazali|یەکەم٢=Donald|دوایین٢=MacIntyre}}&lt;/ref&gt; دیزەرتەیشنەکەی بە ناوی ''داھاتووی ئیسلام: شیکاری بابەتیی''.&lt;ref name=&quot;ICT0209&quot;/&gt;

دوای خوێندن، ڕەیان گەڕایەوە غەززە و لە چەند [[مزگەوت|مزگەوتێکدا]] وەک [[پێشنوێژ|ئیمام]] دامەزرا، مزگەوتی عیماد عەقیلی جەبەلییە (کە بە «مزگەوتی شەھیدان»یش ناسراوە) لەنێویاندا بوو.&lt;ref name=&quot;Nizar Rayan&quot;&gt;[https://www.theguardian.com/world/2009/jan/03/obituary-nizar-rayan-hamas Nizar Rayan] ''UK Guardian'' 3 January 2009&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MSNBC&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nbcnews.com/id/wbna28404637|سەردێڕ=Top Hamas figure killed in Israeli airstrike; Israel demands monitors as part of a Gaza truce|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=NBC News|ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nydn&quot;/&gt; دواتر بووەتە مامۆستای [[شەریعەتی ئیسلامی|یاسای ئیسلامی]] لە [[زانکۆی ئیسلامی غەززە]].&lt;ref name=&quot;Jazeera&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|سەردێڕ=Israel kills senior Hamas figure|ناونیشان=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2009/01/200911133527449783.html|ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=AlJazeera.Net}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;haaretz&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://haaretz.com/hasen/spages/1051880.html|سەردێڕ=IAF kills one of Hamas' top five leaders in Gaza|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Haaretz|ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090103083524/http://www.haaretz.com/hasen/spages/1051880.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hedges&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.truthdig.com/report/item/2009010_lost_in_the_rubble/|سەردێڕ=Lost in the Rubble|دوایین=Hedges|یەکەم=Chris|ڕێکەوت=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=truthdig|ڕێکەوتی سەردان=٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt; ڕەیان دەسەڵاتدارێکی پێشەنگ بوو لەسەر [[فەرموودە]] (وتەکانی پێغەمبەری ئیسلامی محمد)، کتێبخانەیەکی پێنج ھەزار کتێبی لە ماڵەکەی خۆیدا کۆکردەوە.&lt;ref name=&quot;JPOST&quot;/&gt; سەرچاوەیەکی ھەواڵگری ئیسرائیل ڕەیانی بە نەیارێکی سەرسەختی [[شیعە|ئیسلامی شیعە]] وەسف کردووە، کە دژی ڕێگەدان بە ھەر جۆرە ئیسلامییەکی شیعە بووە بۆ دامەزراندنی پێگەیەک لە غەززە و کەناری ڕۆژاوا.&lt;ref name=&quot;ICT0209&quot;/&gt;

لە کۆتاییدا بەپێی ھەواڵێکی ''ڕۆژنامەی ئۆرشەلیم پۆست''، ڕەیان بووە سەرکردەیەکی گرنگ لە حەماس، بەتایبەتی سەرکردەیەکی ئیسلامی باڵی سەربازی حەماس،&lt;ref name=&quot;JPOST&quot;&gt;[http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?pagename=JPost/JPArticle/ShowFull&amp;cid=1230733134624 No tears for Hamas leader in Ramallah]{{بەستەری مردوو|date=December 2017|fix-attempted=yes}}
, ''Jerusalem Post'', 1 January 2009.&lt;/ref&gt; و بەردەوام لەگەڵ میلیشیاکانی حەماس دەورییەی دەدا دوای پێشکەشکردنی وانە لە زانکۆی ئیسلامی.&lt;ref name=&quot;nydn&quot;/&gt; دەتوانین بڵێین کە بووەتە دەسەڵاتی پێشەنگی ڕۆحانیی حەماس دوای ئەوەی لە ساڵی ٢٠٠٤دا ھێرشێکی ئاسمانی ئیسرائیل [[ئەحمەد یاسین|شێخ ئەحمەد یاسینی]] کوشت.&lt;ref name=&quot;Nizar Rayan&quot;/&gt;

ڕەیان لەگەڵ حەماس و جیھادی ئیسلامی فەلەستین بە توندی دەستیان کرد بە داکۆکیکردن لە تەقینەوە خۆکوژییەکان کە لە ساڵی ١٩٩٤ دژی ئیسرائیل ئەنجام بدرێت.&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.reuters.com/article/topNews/idUSLS69391620090101?feedType=RSS&amp;feedName=topNews|سەردێڕ=Israeli strike kills senior Hamas leader|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Reuters|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt; بەپێی وتەی کریس ھێدجس کە چاوپێکەوتنی لەگەڵدا کردووە، ڕەیان بەردەوام دەیگوت کە حەماس، «تەنھا دوای ئەوەی نوێژخوێنە فەلەستینییەکان لە مزگەوتێکی شاری ھێبرۆن لەلایەن دانیشتوویەکی جولەکە بەناوی باروچ گۆڵدشتاینەوە دەستیکردووە بە ئامانجگرتنی ھاوڵاتیانی مەدەنی ئیسرائیل».&lt;ref name=&quot;Hedges&quot;/&gt;

لە ساڵی ٢٠٠١ ڕەیان کوڕە ٢٢ ساڵانەکەی نارد بۆ ئەرکێکی خۆکوژی، لەو ئەرکەدا گیانی لەدەستدا و دوو ئیسرائیلی لە شوێنی نیشتەجێبوونی پێشووی ئیسرائیل ئێلی سینای لە کەرتی غەززە کوشت.&lt;ref name=&quot;nydn&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;bbc&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;LAT&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.latimes.com/news/nationworld/world/la-fg-gaza2-2009jan02,0,2260601.story|سەردێڕ=Israeli strike kills a top Hamas leader in Gaza|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ئیش=Los Angeles Times|ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|یەکەم=Ashraf|دوایین=Khalil|یەکەم٢=Ahmed|دوایین٢=Burai}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FOX&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.foxnews.com/story/0,2933,474824,00.html|سەردێڕ=Strike Kills Hamas Leader as Israel Demands Global Monitors for Truce|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=FOX News|ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ynet_Nizar_Rayan&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3648848,00.html|سەردێڕ=Hamas leader, 20 Palestinians killed in IAF strikes|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Ynet|ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt; گوایە ڕەیان ھێرشەکەی بەندەری ئەشدۆدی ساڵی ٢٠٠٤ی ئاراستە کردووە کە بووە ھۆی کوژرانی دە کەس.&lt;ref name=&quot;ynet_Nizar_Rayan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AJ-profile&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2009/01/20091218131371179.html|سەردێڕ=Profile: Nizar Rayyan|ڕێکەوت=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Al Jazeera|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bloomberg&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&amp;sid=aOoQbn81BHaU&amp;refer=home|سەردێڕ=Hamas Senior Official Rayyan Killed in Israeli Strike|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Bloomberg L.P.|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt; حەماس لە ساڵی ٢٠٠٥ ھێرشە خۆکوژییەکانی دژی ئیسرائیل وەستاند،&lt;ref name=&quot;nydn&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;haaretz&quot;/&gt; بەڵام ڕەیان بانگەشە بۆ نوێبوونەوەیان دەکرد دوای ئەوەی شەڕی غەززە لە ٢٠٠٨–٢٠٠٩ دەستیپێکرد.&lt;ref&gt;[https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/israel/4061004/Hardline-Hamas-leader-killed-in-air-strike-on-Gaza-home.html Hardline Hamas leader killed in air strike on Gaza home] ''The Telegraph'' 1 January 2009&lt;/ref&gt;

ڕەیان یەکێک بوو لەو فەرماندە سەرەکیانەی کە سەرپەرشتی شەڕی غەززەی ساڵی ٢٠٠٧ی کرد، کە تێیدا حەماس فەتحی لە غەززە دەرکرد. ھێزە ئەمنییەکانی [[بزووتنەوەی فەتح|فەتح]] لە ڕووی سەربازییەوە شکستیان ھێنا و شەڕەکە بووە ھۆی گیانلەدەستدانی ١١٥ چەکدار و ٤٠٠ ھاووڵاتی مەدەنی. ھەردوو حەماس و فەتح لە کاتی شەڕ و پێکدادانەکاندا بە دڕندەیی و ئەشکەنجەدان تۆمەتبار کرابوون.&lt;ref name=&quot;nydn&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.theage.com.au/news/world/exposing-the-bitter-truth-of-gaza-carnage/2007/06/22/1182019365851.html?page=fullpage#contentSwap2 Exposing the bitter truth of Gaza carnage] ''The Age (Australia)'' 23 June 2007&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ICRC&quot;&gt;[http://www.alertnet.org/thenews/fromthefield/220224/025f24b73a37ef712ad576eb84b22e84.htm &quot;Gaza-Westbank–ICRC Bulletin No. 22/2007&quot;] ''Reuters'' 15 June 2007&lt;/ref&gt; بەپێی ''ڕۆژنامەی ئۆرشەلیم پۆست''، ڕەیان «شانازی بەوە دەکات کە کەرتی غەززە 'پاککراوەتەوە' لە 'خائینەکان' 'عەلمانییەکان' و 'بریکارەکانی سی ئای ئەی' - ئەمەش ئاماژەیە بۆ عەباس و سەرۆکەکانی پێشووی ئاسایش و ھەواڵگری.» بە گوتەی وتەبێژی بزووتنەوەی حەماس، ئەگەری ئەوە ھەیە [[دەسەڵاتی نیشتمانیی فەلەستین|دەسەڵاتی نیشتمانی فەلەستین]] کە فەتح زاڵە، داوای لە ئیسرائیل کرد کە ڕەیان بکوژێت بەھۆی ڕۆڵی ڕەیان لە تێکھەڵچوونەکانی حەماس و فەتح.&lt;ref name=&quot;JPOST&quot;/&gt; ئاماژەی بەوەشکردووە، ڕەیان یەکێک بووە لە ھۆکارە سەرەکییەکان کە زۆرێک لە پیاوەکانی [[مەحموود عەباس]] «شەوان بە ھیچ شێوەیەک باش نەخەوتن».&lt;ref name=&quot;JPOST&quot;/&gt;

ڕەیان بە توندی دژی دەوڵەتی ئیسرائیل بوو.&lt;ref name=&quot;bbc&quot;/&gt; بەپێی نووسەری ئیسرائیلی-ئەمریکی جێفری گۆڵدبێرگ، لە سەردەمێکدا ڕای گەیاندووە، «ئیسلامی ڕاستەقینە ھەرگیز ڕێگە بە دەوڵەتێکی جولەکە نادات لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستی عەرەبی و موسڵماندا بمێنێتەوە. ئیسرائیل مەحاڵە. ئەوە تاوانێکە دژی خودا».&lt;ref name=&quot;atlantic&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://jeffreygoldberg.theatlantic.com/archives/2009/01/nizar_rayyan_of_hamas_on_gods.php|سەردێڕ=Nizar Rayyan of Hamas on God's Hatred of Jews|دوایین=Goldberg|یەکەم=Jeffrey|ڕێکەوت=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=[[The Atlantic]]|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt; گۆڵدبێرگ ھەروەھا باسی لەوە کرد کە ڕەیان وتی پێی وایە [[جوو|جولەکەکان]] «گەلێکی نەفرەت لێکراو» ن کە ھەندێکیان لەلایەن خوای گەورەوە گۆڕدراون بۆ بەراز و مەیموون،&lt;ref name=&quot;atlantic&quot;/&gt; و جوولەکەکان دەبێت پارە بدەن بۆ کوشتنی پێغەمبەرانی ئیسلام و &quot;داخستنی [ئەوان]&quot;. گوێچکە بۆ پێغەمبەری خوا.&quot;&lt;ref name=&quot;atlantic&quot;/&gt;

ڕەیان ھاوسەرگیری لەگەڵ چوار ژن کردووە کە ١٢ منداڵیان لەگەڵ بووە.

== دەستبەسەرداگرتنی غەززە لەلایەن حەماس ==
دوابەدوای دەستبەسەرداگرتنی غەززەی حەماس لە ساڵی ٢٠٠٧، ڕەیان ڕای گەیاند &quot;چەند سەعاتێکی تر سەردەمی عەلمانی لە غەززە بێ ئەوەی ئاسەواری بەجێبھێڵێت کۆتایی دێت… ئەمڕۆ بیدعە و لادان کۆتایی دێت. ئەمڕۆ ململانێی نێوان ئیسلام و بێباوەڕانی غەیرە موسڵمانە، و بە سەرکەوتنی ئیمان کۆتایی دێت”. ئاماژەی بەوەشکرد، بارەگای ھێزە ئەمنییەکانی PA لە غەززە دەگۆڕێت بۆ مزگەوت. دوابەدوای ئەو وتارە، ئەندامانی فەتح ترسێکی زۆریان دەربڕی لەوەی حەماس غەززە بگۆڕێت بۆ میرنشینێکی [[ئیسلامەتی|ئیسلامی]] لە شێوەی [[تاڵیبان]] بە پشتیوانی سەربازی [[ئێران]] و سوریا.&lt;ref name=&quot;tweekly&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Gaza May Turn into Taliban-Style Emirate|ناونیشان=http://www.turkishweekly.net/news/46388/gaza-may-turn-into-taliban-style-emirate.html|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ئیش=The Journal of Turkiah Weekly|ڕێکەوت=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120612040008/http://www.turkishweekly.net/news/46388/gaza-may-turn-into-taliban-style-emirate.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;barhoom&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20070701174737/http://news.xinhuanet.com/english/2007-06/14/content_6243726.htm Hamas says will not follow Taliban method in Gaza]. Xinhua, 14 June 2007&lt;/ref&gt;

== شەڕی غەززە ==
لە کاتی شەڕی غەززەدا زۆربەی سەرکردایەتی سیاسی حەماس چوونە ژێر زەوی، بەڵام سەرەڕای ئەوەی بەشێک نەبووە لە باڵی لیواکانی قاسم نزار خۆی لە ڕووی سەربازییەوە بەشداری لە ململانێکانەکەدا کردووە. لە چاوپێکەوتنێکدا ھەڵوێستی خۆی پاساو ھێنایەوە و وتی «بەخوا ئەگەر ھەڵیانکوتایە سەر ماڵەکەم ئایا تەنھا پێیان دەڵێم ئەندامی ئۆرگانی سیاسیم؟ ئەوان وڵاتەکەم داگیر دەکەن بۆیە ئەرکی منە شەڕیان لەگەڵ بکەم. خزمەتکردن لە سیاسەتدا بەو مانایە نییە کە ناتوانم بەرەنگاری ئەو کەسانە ببمەوە کە خۆیان بە زۆر بەسەر وڵاتەکەمدا دەبەن».&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=when Saturday came|ناونیشان=https://www.journeyman.tv/film/4486/when-saturday-came}}&lt;/ref&gt;

== لەناوبردنی خێزان ==
[[پەڕگە:Oferet-Yetzuka-F16I.jpg|وێنۆک|فڕۆکەی ئێف ١٦ی ئیسرائیلی سەر بە فەوجەکانی ١٠٧ لە کاتی شەڕی غەززەدا خۆی بۆ ھەڵفڕین ئامادە دەکات]]
ڕەیان و ھەموو خێزانەکەی بە ھاوسەرەکانی و ھەموو منداڵەکانی کە لە ژیاندا مابوون لە یەکەمی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩ لە کاتی شەڕی غەززەدا لە ھێرشێکی [[ھێزی ئاسمانیی ئیسرائیل|ھێزی ئاسمانی ئیسرائیلدا]] کوژران.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120308162733/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5i8zRJWJeLrh3ZOH6yd-Pui1oqekA Israel raids kill Hamas leader, take Gaza death toll past 400] AFP, 1 January 2009&lt;/ref&gt; ڕۆژێک پێش ھێرشەکە، ڕەیان بانگەشەی بۆ نوێکردنەوەی تەقینەوە خۆکوژییەکان کردبوو بۆ سەر ئیسرائیل و ڕای گەیاندبوو «تاکە زمانمان لەگەڵ جولەکەکان لە ڕێگەی بەرخۆدانی چەکداری و جیھادەوەیە».&lt;ref name=&quot;nydn&quot;&gt;[http://www.nydailynews.com/news/us_world/2009/01/01/2009-01-01_israel_fells_key_hamas_strongman_escalat.html &quot;Israel fells key Hamas strongman, escalating conflict; says it's ready for ground invasion&quot;] ''New York Daily News'' 1 January 2009&lt;/ref&gt; بۆمبێکی ٢٠٠٠ پاوند لەلایەن فڕۆکەیەکی جەنگی [[جەنەراڵ داینامیکس ئێف ١٦ فایتینگ فالکۆن|ئێف ١٦ی]] ئیسرائیلییەوە بەسەر ماڵەکەیدا کەوتە خوارەوە و ھەروەھا ٤ ھاوسەرەکەی (ھیام عبدرحمان ڕەیان، ٤٦ ساڵ؛ ئیمان خەلیل ڕەیان، ٤٦ ساڵ؛ نەوال ئیسماعیل ڕەیان، ٤٠ ساڵ؛ و شێرین سا) کوژران عید ڕەیان تەمەن ٢٥ ساڵ) و ١١ لە منداڵەکانیان (ئەسعەد، ٢ ساڵ؛ ئوسامە ئیبن زەید، ٣ ساڵ؛ عائیشە، ٣ ساڵ؛ ڕیم، ٤ ساڵ؛ میریام، ٥ ساڵ؛ حەلیمە، ٥ ساڵ؛ عەبدولڕەحمان، ٦ ساڵ؛ عەبدولقادر، ٦ ساڵ؛ ١٢؛ ئایا، ١٢ ساڵ؛ و غەسان، ١٦ ساڵ).&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOX&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Harel&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Haaretz Correspondents and Agencies, Amos Harel and Yoav Stern|ڕێکەوت=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|سەردێڕ=IDF targets senior Hamas figures|ناونیشان=http://www.haaretz.com/hasen/spages/1052052.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090122141258/http://www.haaretz.com/hasen/spages/1052052.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AP&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=The Associated Press|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|سەردێڕ=Child casualties mount in besieged Gaza|ناونیشان=http://www.iht.com/articles/ap/2009/01/01/news/ML-Gaza-Children-Casualties.php|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090213154506/http://www.iht.com/articles/ap/2009/01/01/news/ML-Gaza-Children-Casualties.php|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=[[International Herald Tribune]]}}&lt;/ref&gt;

بە پێچەوانەی سەرکردەکانی دیکەی حەماسەوە کە مەترسی ئەوەیان لەسەرە لەلایەن ئیسرائیلەوە بکرێنە ئامانج، ڕەیان دوای ئەوەی یەکەم شەڕی غەززە لەگەڵ ئیسرائیل لە کۆتایییەکانی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨ دەستیپێکرد، نەچووە ژێر زەمینی&lt;ref name=&quot;Jazeera&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7807430.stm &quot;Obituary: Nizar Rayyan&quot;] ''BBC'' 1 January 2009&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ynet_Nizar_Rayan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RNW&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.radionetherlands.nl/currentaffairs/090102-hamas-underground|سەردێڕ=Hamas has gone underground|دوایین=Abdulrahman|یەکەم=Mohammed|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=[[Radio Netherlands Worldwide]]|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090106032239/http://www.radionetherlands.nl/currentaffairs/090102-hamas-underground|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt; بە وتەی وتەبێژی بزووتنەوەی بزووتنەوەی حەماس، [[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل|ھێزەکانی ئیدف]] و [[شاباک|شین بێت]] بە پەیوەندیکردن بە تەلەفۆنەکەیەوە ھۆشدارییان داوەتە ڕەیان کە ھێرش بۆ سەر ماڵەکەی نزیکە.&lt;ref name=&quot;Independent&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;nydn&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ynet_Nizar_Rayan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;telegraph_rayan&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/israel/4061004/Hardline-Hamas-leader-killed-in-air-strike-on-Gaza-home.html|سەردێڕ=Hardline Hamas leader killed in air strike on Gaza home|ئیش=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|شوێن=London|یەکەم=Tim|دوایین=Butcher}}&lt;/ref&gt; وتەبێژی سەربازی ئیسرائیل کە چاوپێکەوتنی لەگەڵ ''ڕۆژنامەی ئینتەرناشناڵ ھیرالد تریبیون'' ئەنجامداوە «نەیتوانی وردەکارییەکان بدات و دیاری بکات کە ئایا خێزانەکەی ڕەیان ئاگادارکراونەتەوە یان نا».&lt;ref name=&quot;IHT&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.iht.com/articles/2009/01/02/africa/02mideast-passcnd.php?page|سەردێڕ=As bombing continues, Israel allows some foreigners to leave Gaza|دوایین=Kershner|یەکەم=Isabel Kershner|بەستەری نووسەر=Isabel Kershner|یەکەم٢=Taghreed|دوایین٢=El Khodary|بەستەری نووسەر٢=Taghreed El-Khodary|ڕێکەوت=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=International Herald Tribune|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt;

سەرچاوە [[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل|ئەمنییەکانی ئیسرائیل]] ڕەیانگەیاندووە کە ماڵی ڕەیان، لە کاتی ھێرشەکەدا، کۆگایەکی تەقەمەنی و ناوەندی پەیوەندییەکان بووە، و کردنەوەی تونێلێکی تێدابووە.&lt;ref name=&quot;ynet_Nizar_Rayan&quot;/&gt; ھەروەھا سەرچاوەکان ڕەیانگەیاندووە کە کۆگایەکی چەک لە ماڵەکەدا ڕاستەوخۆ دوای ھێرشە ئاسمانییەکە چەندین تەقینەوەی لاوەکی لێکەوتووەتەوە.&lt;ref name=&quot;nydn&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AP&quot;/&gt; ''ڕۆژنامەی نیویۆرک دەیلی نیووز'' لە لێدوانێکدا ڕای گەیاندووە کە ڕەیان «منداڵەکانی کردووەتە قوربانی - لە ھەوڵێکی بێھودەدا بۆ پاراستنی بنکەیەکی چەک لە ژێر ماڵەکەیدا».&lt;ref name=&quot;nydn&quot;/&gt; بەرپرسانی یاسایی ھێزە ئەمنییەکانی ئیسرائیل ھێرشکردنە سەر ئەو ماڵانەی کە بۆ ھەڵگرتنی چەک بەکاردەھێنرێن، کاتێک ھۆشدارییەکی تەواو دەدرێت بە دانیشتووان، بە کەوتنە سنووری [[یاسای نێودەوڵەتی|یاسا نێودەوڵەتییەکان]] و کردەوەیەکی شەڕی شەرعی دەزانن.&lt;ref name=&quot;ict_nizar_rayan&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|سەردێڕ=The Mujaheed Sheikh - Dr. Nizar Rayyan - The Spiritual Mentor of Iz A-Din Al Qassam Brigades|ناونیشان=http://www.ict.org.il/Articles/tabid/66/Articlsid/590/currentpage/1/Default.aspx|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090210145722/http://www.ict.org.il/Articles/tabid/66/Articlsid/590/currentpage/1/Default.aspx|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی شوباتی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=ICT}}&lt;/ref&gt; بەڵام بە بۆچوونی ب'تسلێم (ناوەندی ئیسرائیل بۆ زانیاری مافەکانی مرۆڤ لە ناوچە داگیرکراوەکان)، تەنانەت ئەگەر ئەو تۆمەتەی ئیسرائیل کە ماڵی ڕەیان کۆگای چەک بووە، ڕاستیش بووبێت، ئەوا ئەو ژمارە زۆرەی ژیانی خەڵکی مەدەنی کە گیراوە، ھێرشەکەی کردە «ئە.» پێشێلکارییەکی گەورەی یاسای مرۆیی نێودەوڵەتییە”. ئەو ڕێکخراوە ناحکومییە ئیسرائیلییە زیادی کردووە، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە سوپای ئیسرائیل «دەزانێت یان دەبوو بزانێت» کە خەڵکی مەدەنی ماڵی ڕەیانیان بەجێنەھێشتووە، ھۆشداری دانی ڕەیان لە ھێرشە نزیکەکە ھێزەکانی ئیسرائیلی لە بەرپرسیارێتی کوژرانی مەدەنییەکان بێبەری نەکردووە.&lt;ref&gt;[http://www.btselem.org/english/gaza_strip/20090104_killing_of_nizar_rian_and_13_family_member.asp The killing of Nizar Rayan and 15 members of his family] ''B'Tselem'' 4 January 2009&lt;/ref&gt; بەپێی ڕاپۆرتی حکوومەتی ئیسرائیل کە لە مانگی تەممووزی ٢٠٠٩دا بڵاوکراوەتەوە، نزار ڕەیان ئامانجی ھێرشەکە نەبووە؛ لەبری ئەوە ئامانجی ئۆپەراسیۆنی ھێرشەکە وێرانکردنی کۆمەڵگەی ناوەندی حەماس بوو کە چەندین بینای لەخۆگرتبوو کە وەک شوێنی ھەڵگرتنی چەک کاریان دەکرد کە مووشەک و موشەکیان لەخۆگرتبوو. ڕاپۆرتەکە زیاتر باس لەوە دەکات کە پەیوەندی تەلەفۆنی تایبەت بە دانیشتووانی باڵەخانە ئامانجدارەکان کراوە، ھەروەھا سێ خولی تەقەی پێشوەختەی ئاگادارکردنەوە، ١٣ خولەک و ٩ خولەک پێش مانگرتنەکە، تەقێنراوە؛ کۆمەڵێک لەو دانیشتووانەی کە بیناکە بەجێدەھێڵن لەلایەن چاودێری IDF بینران، ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی کە بیناکان چۆڵن. ئیسرائیل ئاماژەی بەوەشکردووە، لەم حاڵەتەدا یاساکانی شەڕی چەکداری پێشێل نەکراون، بەو پێیەی مانگرتنەکە ئاراستەی ئامانجی سەربازیی دروست بووە و ھاووڵاتیانی مەدەنی لە مەترسیدا ھۆشداری پێشوەختەی کاریگەریان پێدراوە.&lt;ref name=&quot;Factual and Legal Aspects&quot;&gt;[http://www.mfa.gov.il/NR/rdonlyres/E89E699D-A435-491B-B2D0-017675DAFEF7/0/GazaOperation.pdf Factual and Legal Aspects], IMFA, July 2009&lt;/ref&gt;

ڕەیان باڵاترین ئەندامی حەماس بوو کە لە کوشتنێکی ئامانجداردا کوژرا لەو کاتەوەی [[عەبدولعەزیز ڕەنتیسی|عەبدولعەزیز ڕانتیسی]] لە ساڵی ٢٠٠٤دا بەھۆی ھێرشی [[بۆینگ ئەی ئێچ-٦٤ ئاپاچی|ھەلیکۆپتەرێکی ئەپاچی]] ئیسرائیلییەوە کوژرا.&lt;ref name=&quot;LAT&quot;/&gt; حەماس ڕای گەیاندووە کە ئیسرائیل «باجێکی قورس» دەدات بۆ مردنی.&lt;ref name=&quot;nydn&quot;/&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}
{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|فەلەستین|زانستی سیاسەت}}
[[پۆل:ئەندامە تیرۆرکراوەکانی حەماس]]
[[پۆل:ئاوارە فەلەستینییەکان]]
[[پۆل:ئەندامانی حەماس]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٠٩]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٩]]
[[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]]
[[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]]
[[پۆل:تیرۆرکردنەکان لە دەوڵەتی فەلەستین]]</text>
      <sha1>3uwz6iigl9pu7xzvb31crguaq14fm9p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580610</id>
      <parentid>1580569</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:07:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32819" sha1="k2mgt71jnp6gbazgq1j8n4ed5yiha8p" xml:space="preserve">{{زانیاریدانی دەسەڵاتدار|name=نزار ڕەیان|image=Nizar Rayyan AFP.jpg|caption=Rayan at a press conference 23 September 2005 in [[غەززە]]. ([[Agence France-Presse|AFP]])|office=سەرکرد لە حەماس|predecessor=[[ئەحمەد یاسین]]|successor=|birth_name=|birth_date={{Birth date|1959|03|06|df=y}}|birth_place=[[جەبالیا]]، کەرتی غەززە|death_date={{Death date and age|2009|01|01|1959|03|06|df=y}}|death_place=[[جەبالیا]]، کەرتی غەززە|nationality=فەلەستینی|party=[[حەماس]]|spouse=چوار ژن|children=12|alma_mater=زانکۆی ئیمام محەممەد کوڕی عەبدولوەھاب، [[Omdurman Islamic University]], زانکۆی ئوردن|religion=ئیسلام|occupation=مامۆستای قانوونی ئیسلامی}}

'''نزار ڕەیان''' ({{بە عەرەبی|نزار ریان}} ٦ی ئازاری ١٩٥٩ &amp;#x2013; ١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩) سەرکردەیەکی پلە باڵای [[حەماس|بزووتنەوەی حەماس]] بووە کە وەک پەیوەندی نێوان سەرکردایەتی سیاسی ڕێکخراوی [[کەناری ڕۆژاوا و کەرتی غەززە|فەلەستینی]] و باڵە سەربازییەکەی بووە. ھەروەھا پرۆفیسۆری [[شەریعەتی ئیسلامی|یاسای ئیسلامی]] بووە، دوای مردنی [[ئەحمەد یاسین|شێخ ئەحمەد یاسین]] لە ساڵی ٢٠٠٤ بووەتە پیاوی ئایینی باڵای ئیسلامی لەناو حەماس. ڕەیان لە نێوان ساڵانی ١٩٩٤ بۆ ٢٠٠٤ پەرەپێدەرێکی بەھێزی تەقینەوە خۆکوژییەکان بوو بۆ سەر ئیسرائیل و کوڕەکەی لە یەکێک لەو ئەرکانەدا خۆی کوشت. ڕەیان و زۆربەی خێزانەکەی لە ھێرشێکی ئاسمانی ئیسرائیلدا لە کاتی شەڕی غەززەدا کوژران.

== ژیانی کەسی ==
ڕەیان لە ٦ی ئازاری ١٩٥٩ لە شاری [[جەبالیا]]ی [[کەرتی غەززە]] لەدایک بووە.&lt;ref&gt;[http://www.alarabiya.net/articles/2009/01/01/63248.html الغارات الإسرائیلیة علی قطاع غزة تودی بحیاة قیادی بارز فی حماس] (alarabiya)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;According to ''[[The Independent]]'', Rayan was born in 1956.&lt;/ref&gt; لە ساڵی ١٩٨٢ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە ئیلاھیات و خوێندنی ئایینی لە زانکۆی ئیسلامی ئیمام محەممەدی کوڕی سعودی لە [[ڕیاز]]ی [[عەرەبستانی سعوودی|سعودیە]] وەرگرتووە.&lt;ref name=&quot;ICT0209&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.ict.org.il/Articles/tabid/66/Articlsid/590/currentpage/1/Default.aspx|سەردێڕ=The Mujaheed Sheikh - Dr. Nizar Rayyan The Islamic cleric of Iz A-Din Al Qassam Brigades|دوایین=Fighel|یەکەم=Jonathan|ڕێکەوت=١ی شوباتی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=[[International Policy Institute for Counter-Terrorism]]|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئایاری ٢٠٠٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090828113901/http://www.ict.org.il/Articles/tabid/66/Articlsid/590/currentpage/1/Default.aspx|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; لەو کاتەی لەوێ بوو لەژێر کاریگەری [[بانگەوازی وەھابییەت|وەھابیزم]] و سەلەفیزمدا بوو.&lt;ref name=&quot;ICT0209&quot;/&gt; پاشان لە زانکۆی ئوردن لە [[عەممان]] خوێندوویەتی و لە ساڵی ١٩٩٠ بڕوانامەی ماستەری ماستەر بە پلەی یەکەم وەرگرتووە.&lt;ref name=&quot;ICT0209&quot;/&gt; لە ساڵی ١٩٩٤ ڕەیان دکتۆرای لە [[زانستە ئیسلامییەکان|خوێندنی ئیسلامی]] لە زانکۆی ئیسلامی ئۆمدورمان لە ئۆمدورمان [[سوودان|لە سودان]] تەواو کردووە.&lt;ref name=&quot;ICT0209&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Independent&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/profile-of-a-professor-who-was-prepared-for-martyrdom-1221114.html|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090105030307/http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/profile-of-a-professor-who-was-prepared-for-martyrdom-1221114.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|سەردێڕ=Profile of a professor who was prepared for martyrdom|ڕێکەوت=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ئیش=The Independent|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|شوێن=London|یەکەم=Said|دوایین=Ghazali|یەکەم٢=Donald|دوایین٢=MacIntyre}}&lt;/ref&gt; دیزەرتەیشنەکەی بە ناوی ''داھاتووی ئیسلام: شیکاری بابەتیی''.&lt;ref name=&quot;ICT0209&quot;/&gt;

دوای خوێندن، ڕەیان گەڕایەوە غەززە و لە چەند [[مزگەوت|مزگەوتێکدا]] وەک [[پێشنوێژ|ئیمام]] دامەزرا، مزگەوتی عیماد عەقیلی جەبەلییە (کە بە «مزگەوتی شەھیدان»یش ناسراوە) لەنێویاندا بوو.&lt;ref name=&quot;Nizar Rayan&quot;&gt;[https://www.theguardian.com/world/2009/jan/03/obituary-nizar-rayan-hamas Nizar Rayan] ''UK Guardian'' 3 January 2009&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MSNBC&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nbcnews.com/id/wbna28404637|سەردێڕ=Top Hamas figure killed in Israeli airstrike; Israel demands monitors as part of a Gaza truce|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=NBC News|ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nydn&quot;/&gt; دواتر بووەتە مامۆستای [[شەریعەتی ئیسلامی|یاسای ئیسلامی]] لە [[زانکۆی ئیسلامی غەززە]].&lt;ref name=&quot;Jazeera&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|سەردێڕ=Israel kills senior Hamas figure|ناونیشان=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2009/01/200911133527449783.html|ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=AlJazeera.Net}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;haaretz&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://haaretz.com/hasen/spages/1051880.html|سەردێڕ=IAF kills one of Hamas' top five leaders in Gaza|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Haaretz|ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090103083524/http://www.haaretz.com/hasen/spages/1051880.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hedges&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.truthdig.com/report/item/2009010_lost_in_the_rubble/|سەردێڕ=Lost in the Rubble|دوایین=Hedges|یەکەم=Chris|ڕێکەوت=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=truthdig|ڕێکەوتی سەردان=٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt; ڕەیان دەسەڵاتدارێکی پێشەنگ بوو لەسەر [[فەرموودە]] (وتەکانی پێغەمبەری ئیسلامی محمد)، کتێبخانەیەکی پێنج ھەزار کتێبی لە ماڵەکەی خۆیدا کۆکردەوە.&lt;ref name=&quot;JPOST&quot;/&gt; سەرچاوەیەکی ھەواڵگری ئیسرائیل ڕەیانی بە نەیارێکی سەرسەختی [[شیعە|ئیسلامی شیعە]] وەسف کردووە، کە دژی ڕێگەدان بە ھەر جۆرە ئیسلامییەکی شیعە بووە بۆ دامەزراندنی پێگەیەک لە غەززە و کەناری ڕۆژاوا.&lt;ref name=&quot;ICT0209&quot;/&gt;

لە کۆتاییدا بەپێی ھەواڵێکی ''ڕۆژنامەی ئۆرشەلیم پۆست''، ڕەیان بووە سەرکردەیەکی گرنگ لە حەماس، بەتایبەتی سەرکردەیەکی ئیسلامی باڵی سەربازی حەماس،&lt;ref name=&quot;JPOST&quot;&gt;[http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?pagename=JPost/JPArticle/ShowFull&amp;cid=1230733134624 No tears for Hamas leader in Ramallah]{{بەستەری مردوو|date=December 2017|fix-attempted=yes}}
, ''Jerusalem Post'', 1 January 2009.&lt;/ref&gt; و بەردەوام لەگەڵ میلیشیاکانی حەماس دەورییەی دەدا دوای پێشکەشکردنی وانە لە زانکۆی ئیسلامی.&lt;ref name=&quot;nydn&quot;/&gt; دەتوانین بڵێین کە بووەتە دەسەڵاتی پێشەنگی ڕۆحانیی حەماس دوای ئەوەی لە ساڵی ٢٠٠٤دا ھێرشێکی ئاسمانی ئیسرائیل [[ئەحمەد یاسین|شێخ ئەحمەد یاسینی]] کوشت.&lt;ref name=&quot;Nizar Rayan&quot;/&gt;

ڕەیان لەگەڵ حەماس و جیھادی ئیسلامی فەلەستین بە توندی دەستیان کرد بە داکۆکیکردن لە تەقینەوە خۆکوژییەکان کە لە ساڵی ١٩٩٤ دژی ئیسرائیل ئەنجام بدرێت.&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.reuters.com/article/topNews/idUSLS69391620090101?feedType=RSS&amp;feedName=topNews|سەردێڕ=Israeli strike kills senior Hamas leader|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Reuters|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt; بەپێی وتەی کریس ھێدجس کە چاوپێکەوتنی لەگەڵدا کردووە، ڕەیان بەردەوام دەیگوت کە حەماس، «تەنھا دوای ئەوەی نوێژخوێنە فەلەستینییەکان لە مزگەوتێکی شاری ھێبرۆن لەلایەن دانیشتوویەکی جولەکە بەناوی باروچ گۆڵدشتاینەوە دەستیکردووە بە ئامانجگرتنی ھاوڵاتیانی مەدەنی ئیسرائیل».&lt;ref name=&quot;Hedges&quot;/&gt;

لە ساڵی ٢٠٠١ ڕەیان کوڕە ٢٢ ساڵانەکەی نارد بۆ ئەرکێکی خۆکوژی، لەو ئەرکەدا گیانی لەدەستدا و دوو ئیسرائیلی لە شوێنی نیشتەجێبوونی پێشووی ئیسرائیل ئێلی سینای لە کەرتی غەززە کوشت.&lt;ref name=&quot;nydn&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;bbc&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;LAT&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.latimes.com/news/nationworld/world/la-fg-gaza2-2009jan02,0,2260601.story|سەردێڕ=Israeli strike kills a top Hamas leader in Gaza|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ئیش=Los Angeles Times|ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|یەکەم=Ashraf|دوایین=Khalil|یەکەم٢=Ahmed|دوایین٢=Burai}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FOX&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.foxnews.com/story/0,2933,474824,00.html|سەردێڕ=Strike Kills Hamas Leader as Israel Demands Global Monitors for Truce|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=FOX News|ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ynet_Nizar_Rayan&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3648848,00.html|سەردێڕ=Hamas leader, 20 Palestinians killed in IAF strikes|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Ynet|ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt; گوایە ڕەیان ھێرشەکەی بەندەری ئەشدۆدی ساڵی ٢٠٠٤ی ئاراستە کردووە کە بووە ھۆی کوژرانی دە کەس.&lt;ref name=&quot;ynet_Nizar_Rayan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AJ-profile&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2009/01/20091218131371179.html|سەردێڕ=Profile: Nizar Rayyan|ڕێکەوت=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Al Jazeera|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bloomberg&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&amp;sid=aOoQbn81BHaU&amp;refer=home|سەردێڕ=Hamas Senior Official Rayyan Killed in Israeli Strike|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Bloomberg L.P.|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt; حەماس لە ساڵی ٢٠٠٥ ھێرشە خۆکوژییەکانی دژی ئیسرائیل وەستاند،&lt;ref name=&quot;nydn&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;haaretz&quot;/&gt; بەڵام ڕەیان بانگەشە بۆ نوێبوونەوەیان دەکرد دوای ئەوەی شەڕی غەززە لە ٢٠٠٨–٢٠٠٩ دەستیپێکرد.&lt;ref&gt;[https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/israel/4061004/Hardline-Hamas-leader-killed-in-air-strike-on-Gaza-home.html Hardline Hamas leader killed in air strike on Gaza home] ''The Telegraph'' 1 January 2009&lt;/ref&gt;

ڕەیان یەکێک بوو لەو فەرماندە سەرەکیانەی کە سەرپەرشتی شەڕی غەززەی ساڵی ٢٠٠٧ی کرد، کە تێیدا حەماس فەتحی لە غەززە دەرکرد. ھێزە ئەمنییەکانی [[بزووتنەوەی فەتح|فەتح]] لە ڕووی سەربازییەوە شکستیان ھێنا و شەڕەکە بووە ھۆی گیانلەدەستدانی ١١٥ چەکدار و ٤٠٠ ھاووڵاتی مەدەنی. ھەردوو حەماس و فەتح لە کاتی شەڕ و پێکدادانەکاندا بە دڕندەیی و ئەشکەنجەدان تۆمەتبار کرابوون.&lt;ref name=&quot;nydn&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.theage.com.au/news/world/exposing-the-bitter-truth-of-gaza-carnage/2007/06/22/1182019365851.html?page=fullpage#contentSwap2 Exposing the bitter truth of Gaza carnage] ''The Age (Australia)'' 23 June 2007&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ICRC&quot;&gt;[http://www.alertnet.org/thenews/fromthefield/220224/025f24b73a37ef712ad576eb84b22e84.htm &quot;Gaza-Westbank–ICRC Bulletin No. 22/2007&quot;] ''Reuters'' 15 June 2007&lt;/ref&gt; بەپێی ''ڕۆژنامەی ئۆرشەلیم پۆست''، ڕەیان «شانازی بەوە دەکات کە کەرتی غەززە 'پاککراوەتەوە' لە 'خائینەکان' 'عەلمانییەکان' و 'بریکارەکانی سی ئای ئەی' - ئەمەش ئاماژەیە بۆ عەباس و سەرۆکەکانی پێشووی ئاسایش و ھەواڵگری.» بە گوتەی وتەبێژی بزووتنەوەی حەماس، ئەگەری ئەوە ھەیە [[دەسەڵاتی نیشتمانیی فەلەستین|دەسەڵاتی نیشتمانی فەلەستین]] کە فەتح زاڵە، داوای لە ئیسرائیل کرد کە ڕەیان بکوژێت بەھۆی ڕۆڵی ڕەیان لە تێکھەڵچوونەکانی حەماس و فەتح.&lt;ref name=&quot;JPOST&quot;/&gt; ئاماژەی بەوەشکردووە، ڕەیان یەکێک بووە لە ھۆکارە سەرەکییەکان کە زۆرێک لە پیاوەکانی [[مەحموود عەباس]] «شەوان بە ھیچ شێوەیەک باش نەخەوتن».&lt;ref name=&quot;JPOST&quot;/&gt;

ڕەیان بە توندی دژی دەوڵەتی ئیسرائیل بوو.&lt;ref name=&quot;bbc&quot;/&gt; بەپێی نووسەری ئیسرائیلی-ئەمریکی جێفری گۆڵدبێرگ، لە سەردەمێکدا ڕای گەیاندووە، «ئیسلامی ڕاستەقینە ھەرگیز ڕێگە بە دەوڵەتێکی جولەکە نادات لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستی عەرەبی و موسڵماندا بمێنێتەوە. ئیسرائیل مەحاڵە. ئەوە تاوانێکە دژی خودا».&lt;ref name=&quot;atlantic&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://jeffreygoldberg.theatlantic.com/archives/2009/01/nizar_rayyan_of_hamas_on_gods.php|سەردێڕ=Nizar Rayyan of Hamas on God's Hatred of Jews|دوایین=Goldberg|یەکەم=Jeffrey|ڕێکەوت=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=[[The Atlantic]]|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt; گۆڵدبێرگ ھەروەھا باسی لەوە کرد کە ڕەیان وتی پێی وایە [[جوو|جولەکەکان]] «گەلێکی نەفرەت لێکراو» ن کە ھەندێکیان لەلایەن خوای گەورەوە گۆڕدراون بۆ بەراز و مەیموون،&lt;ref name=&quot;atlantic&quot;/&gt; و جوولەکەکان دەبێت پارە بدەن بۆ کوشتنی پێغەمبەرانی ئیسلام و &quot;داخستنی [ئەوان]&quot;. گوێچکە بۆ پێغەمبەری خوا.&quot;&lt;ref name=&quot;atlantic&quot;/&gt;

ڕەیان ھاوسەرگیری لەگەڵ چوار ژن کردووە کە ١٢ منداڵیان لەگەڵ بووە.

== دەستبەسەرداگرتنی غەززە لەلایەن حەماس ==
دوابەدوای دەستبەسەرداگرتنی غەززەی حەماس لە ساڵی ٢٠٠٧، ڕەیان ڕای گەیاند &quot;چەند سەعاتێکی تر سەردەمی عەلمانی لە غەززە بێ ئەوەی ئاسەواری بەجێبھێڵێت کۆتایی دێت… ئەمڕۆ بیدعە و لادان کۆتایی دێت. ئەمڕۆ ململانێی نێوان ئیسلام و بێباوەڕانی غەیرە موسڵمانە، و بە سەرکەوتنی ئیمان کۆتایی دێت”. ئاماژەی بەوەشکرد، بارەگای ھێزە ئەمنییەکانی PA لە غەززە دەگۆڕێت بۆ مزگەوت. دوابەدوای ئەو وتارە، ئەندامانی فەتح ترسێکی زۆریان دەربڕی لەوەی حەماس غەززە بگۆڕێت بۆ میرنشینێکی [[ئیسلامەتی|ئیسلامی]] لە شێوەی [[تاڵیبان]] بە پشتیوانی سەربازی [[ئێران]] و سوریا.&lt;ref name=&quot;tweekly&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Gaza May Turn into Taliban-Style Emirate|ناونیشان=http://www.turkishweekly.net/news/46388/gaza-may-turn-into-taliban-style-emirate.html|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ئیش=The Journal of Turkiah Weekly|ڕێکەوت=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120612040008/http://www.turkishweekly.net/news/46388/gaza-may-turn-into-taliban-style-emirate.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;barhoom&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20070701174737/http://news.xinhuanet.com/english/2007-06/14/content_6243726.htm Hamas says will not follow Taliban method in Gaza]. Xinhua, 14 June 2007&lt;/ref&gt;

== شەڕی غەززە ==
لە کاتی شەڕی غەززەدا زۆربەی سەرکردایەتی سیاسی حەماس چوونە ژێر زەوی، بەڵام سەرەڕای ئەوەی بەشێک نەبووە لە باڵی لیواکانی قاسم نزار خۆی لە ڕووی سەربازییەوە بەشداری لە ململانێکانەکەدا کردووە. لە چاوپێکەوتنێکدا ھەڵوێستی خۆی پاساو ھێنایەوە و وتی «بەخوا ئەگەر ھەڵیانکوتایە سەر ماڵەکەم ئایا تەنھا پێیان دەڵێم ئەندامی ئۆرگانی سیاسیم؟ ئەوان وڵاتەکەم داگیر دەکەن بۆیە ئەرکی منە شەڕیان لەگەڵ بکەم. خزمەتکردن لە سیاسەتدا بەو مانایە نییە کە ناتوانم بەرەنگاری ئەو کەسانە ببمەوە کە خۆیان بە زۆر بەسەر وڵاتەکەمدا دەبەن».&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=when Saturday came|ناونیشان=https://www.journeyman.tv/film/4486/when-saturday-came}}&lt;/ref&gt;

== لەناوبردنی خێزان ==
[[پەڕگە:Oferet-Yetzuka-F16I.jpg|وێنۆک|فڕۆکەی ئێف ١٦ی ئیسرائیلی سەر بە فەوجەکانی ١٠٧ لە کاتی شەڕی غەززەدا خۆی بۆ ھەڵفڕین ئامادە دەکات]]
ڕەیان و ھەموو خێزانەکەی بە ھاوسەرەکانی و ھەموو منداڵەکانی کە لە ژیاندا مابوون لە یەکەمی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩ لە کاتی شەڕی غەززەدا لە ھێرشێکی [[ھێزی ئاسمانیی ئیسرائیل|ھێزی ئاسمانی ئیسرائیلدا]] کوژران.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120308162733/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5i8zRJWJeLrh3ZOH6yd-Pui1oqekA Israel raids kill Hamas leader, take Gaza death toll past 400] AFP, 1 January 2009&lt;/ref&gt; ڕۆژێک پێش ھێرشەکە، ڕەیان بانگەشەی بۆ نوێکردنەوەی تەقینەوە خۆکوژییەکان کردبوو بۆ سەر ئیسرائیل و ڕای گەیاندبوو «تاکە زمانمان لەگەڵ جولەکەکان لە ڕێگەی بەرخۆدانی چەکداری و جیھادەوەیە».&lt;ref name=&quot;nydn&quot;&gt;[http://www.nydailynews.com/news/us_world/2009/01/01/2009-01-01_israel_fells_key_hamas_strongman_escalat.html &quot;Israel fells key Hamas strongman, escalating conflict; says it's ready for ground invasion&quot;] ''New York Daily News'' 1 January 2009&lt;/ref&gt; بۆمبێکی ٢٠٠٠ پاوند لەلایەن فڕۆکەیەکی جەنگی [[جەنەراڵ داینامیکس ئێف ١٦ فایتینگ فالکۆن|ئێف ١٦ی]] ئیسرائیلییەوە بەسەر ماڵەکەیدا کەوتە خوارەوە و ھەروەھا ٤ ھاوسەرەکەی (ھیام عبدرحمان ڕەیان، ٤٦ ساڵ؛ ئیمان خەلیل ڕەیان، ٤٦ ساڵ؛ نەوال ئیسماعیل ڕەیان، ٤٠ ساڵ؛ و شێرین سا) کوژران عید ڕەیان تەمەن ٢٥ ساڵ) و ١١ لە منداڵەکانیان (ئەسعەد، ٢ ساڵ؛ ئوسامە ئیبن زەید، ٣ ساڵ؛ عائیشە، ٣ ساڵ؛ ڕیم، ٤ ساڵ؛ میریام، ٥ ساڵ؛ حەلیمە، ٥ ساڵ؛ عەبدولڕەحمان، ٦ ساڵ؛ عەبدولقادر، ٦ ساڵ؛ ١٢؛ ئایا، ١٢ ساڵ؛ و غەسان، ١٦ ساڵ).&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOX&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Harel&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Haaretz Correspondents and Agencies, Amos Harel and Yoav Stern|ڕێکەوت=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|سەردێڕ=IDF targets senior Hamas figures|ناونیشان=http://www.haaretz.com/hasen/spages/1052052.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090122141258/http://www.haaretz.com/hasen/spages/1052052.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AP&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=The Associated Press|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|سەردێڕ=Child casualties mount in besieged Gaza|ناونیشان=http://www.iht.com/articles/ap/2009/01/01/news/ML-Gaza-Children-Casualties.php|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090213154506/http://www.iht.com/articles/ap/2009/01/01/news/ML-Gaza-Children-Casualties.php|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=[[International Herald Tribune]]}}&lt;/ref&gt;

بە پێچەوانەی سەرکردەکانی دیکەی حەماسەوە کە مەترسی ئەوەیان لەسەرە لەلایەن ئیسرائیلەوە بکرێنە ئامانج، ڕەیان دوای ئەوەی یەکەم شەڕی غەززە لەگەڵ ئیسرائیل لە کۆتایییەکانی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨ دەستیپێکرد، نەچووە ژێر زەمینی&lt;ref name=&quot;Jazeera&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7807430.stm &quot;Obituary: Nizar Rayyan&quot;] ''BBC'' 1 January 2009&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ynet_Nizar_Rayan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RNW&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.radionetherlands.nl/currentaffairs/090102-hamas-underground|سەردێڕ=Hamas has gone underground|دوایین=Abdulrahman|یەکەم=Mohammed|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=[[Radio Netherlands Worldwide]]|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090106032239/http://www.radionetherlands.nl/currentaffairs/090102-hamas-underground|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt; بە وتەی وتەبێژی بزووتنەوەی بزووتنەوەی حەماس، [[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل|ھێزەکانی ئیدف]] و [[شاباک|شین بێت]] بە پەیوەندیکردن بە تەلەفۆنەکەیەوە ھۆشدارییان داوەتە ڕەیان کە ھێرش بۆ سەر ماڵەکەی نزیکە.&lt;ref name=&quot;Independent&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;nydn&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ynet_Nizar_Rayan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;telegraph_rayan&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/israel/4061004/Hardline-Hamas-leader-killed-in-air-strike-on-Gaza-home.html|سەردێڕ=Hardline Hamas leader killed in air strike on Gaza home|ئیش=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|شوێن=London|یەکەم=Tim|دوایین=Butcher}}&lt;/ref&gt; وتەبێژی سەربازی ئیسرائیل کە چاوپێکەوتنی لەگەڵ ''ڕۆژنامەی ئینتەرناشناڵ ھیرالد تریبیون'' ئەنجامداوە «نەیتوانی وردەکارییەکان بدات و دیاری بکات کە ئایا خێزانەکەی ڕەیان ئاگادارکراونەتەوە یان نا».&lt;ref name=&quot;IHT&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.iht.com/articles/2009/01/02/africa/02mideast-passcnd.php?page|سەردێڕ=As bombing continues, Israel allows some foreigners to leave Gaza|دوایین=Kershner|یەکەم=Isabel Kershner|بەستەری نووسەر=Isabel Kershner|یەکەم٢=Taghreed|دوایین٢=El Khodary|بەستەری نووسەر٢=Taghreed El-Khodary|ڕێکەوت=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=International Herald Tribune|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt;

سەرچاوە [[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل|ئەمنییەکانی ئیسرائیل]] ڕەیانگەیاندووە کە ماڵی ڕەیان، لە کاتی ھێرشەکەدا، کۆگایەکی تەقەمەنی و ناوەندی پەیوەندییەکان بووە، و کردنەوەی تونێلێکی تێدابووە.&lt;ref name=&quot;ynet_Nizar_Rayan&quot;/&gt; ھەروەھا سەرچاوەکان ڕەیانگەیاندووە کە کۆگایەکی چەک لە ماڵەکەدا ڕاستەوخۆ دوای ھێرشە ئاسمانییەکە چەندین تەقینەوەی لاوەکی لێکەوتووەتەوە.&lt;ref name=&quot;nydn&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AP&quot;/&gt; ''ڕۆژنامەی نیویۆرک دەیلی نیووز'' لە لێدوانێکدا ڕای گەیاندووە کە ڕەیان «منداڵەکانی کردووەتە قوربانی - لە ھەوڵێکی بێھودەدا بۆ پاراستنی بنکەیەکی چەک لە ژێر ماڵەکەیدا».&lt;ref name=&quot;nydn&quot;/&gt; بەرپرسانی یاسایی ھێزە ئەمنییەکانی ئیسرائیل ھێرشکردنە سەر ئەو ماڵانەی کە بۆ ھەڵگرتنی چەک بەکاردەھێنرێن، کاتێک ھۆشدارییەکی تەواو دەدرێت بە دانیشتووان، بە کەوتنە سنووری [[یاسای نێودەوڵەتی|یاسا نێودەوڵەتییەکان]] و کردەوەیەکی شەڕی شەرعی دەزانن.&lt;ref name=&quot;ict_nizar_rayan&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|سەردێڕ=The Mujaheed Sheikh - Dr. Nizar Rayyan - The Spiritual Mentor of Iz A-Din Al Qassam Brigades|ناونیشان=http://www.ict.org.il/Articles/tabid/66/Articlsid/590/currentpage/1/Default.aspx|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090210145722/http://www.ict.org.il/Articles/tabid/66/Articlsid/590/currentpage/1/Default.aspx|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی شوباتی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=ICT}}&lt;/ref&gt; بەڵام بە بۆچوونی ب'تسلێم (ناوەندی ئیسرائیل بۆ زانیاری مافەکانی مرۆڤ لە ناوچە داگیرکراوەکان)، تەنانەت ئەگەر ئەو تۆمەتەی ئیسرائیل کە ماڵی ڕەیان کۆگای چەک بووە، ڕاستیش بووبێت، ئەوا ئەو ژمارە زۆرەی ژیانی خەڵکی مەدەنی کە گیراوە، ھێرشەکەی کردە «ئە.» پێشێلکارییەکی گەورەی یاسای مرۆیی نێودەوڵەتییە”. ئەو ڕێکخراوە ناحکومییە ئیسرائیلییە زیادی کردووە، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە سوپای ئیسرائیل «دەزانێت یان دەبوو بزانێت» کە خەڵکی مەدەنی ماڵی ڕەیانیان بەجێنەھێشتووە، ھۆشداری دانی ڕەیان لە ھێرشە نزیکەکە ھێزەکانی ئیسرائیلی لە بەرپرسیارێتی کوژرانی مەدەنییەکان بێبەری نەکردووە.&lt;ref&gt;[http://www.btselem.org/english/gaza_strip/20090104_killing_of_nizar_rian_and_13_family_member.asp The killing of Nizar Rayan and 15 members of his family] ''B'Tselem'' 4 January 2009&lt;/ref&gt; بەپێی ڕاپۆرتی حکوومەتی ئیسرائیل کە لە مانگی تەممووزی ٢٠٠٩دا بڵاوکراوەتەوە، نزار ڕەیان ئامانجی ھێرشەکە نەبووە؛ لەبری ئەوە ئامانجی ئۆپەراسیۆنی ھێرشەکە وێرانکردنی کۆمەڵگەی ناوەندی حەماس بوو کە چەندین بینای لەخۆگرتبوو کە وەک شوێنی ھەڵگرتنی چەک کاریان دەکرد کە مووشەک و موشەکیان لەخۆگرتبوو. ڕاپۆرتەکە زیاتر باس لەوە دەکات کە پەیوەندی تەلەفۆنی تایبەت بە دانیشتووانی باڵەخانە ئامانجدارەکان کراوە، ھەروەھا سێ خولی تەقەی پێشوەختەی ئاگادارکردنەوە، ١٣ خولەک و ٩ خولەک پێش مانگرتنەکە، تەقێنراوە؛ کۆمەڵێک لەو دانیشتووانەی کە بیناکە بەجێدەھێڵن لەلایەن چاودێری IDF بینران، ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی کە بیناکان چۆڵن. ئیسرائیل ئاماژەی بەوەشکردووە، لەم حاڵەتەدا یاساکانی شەڕی چەکداری پێشێل نەکراون، بەو پێیەی مانگرتنەکە ئاراستەی ئامانجی سەربازیی دروست بووە و ھاووڵاتیانی مەدەنی لە مەترسیدا ھۆشداری پێشوەختەی کاریگەریان پێدراوە.&lt;ref name=&quot;Factual and Legal Aspects&quot;&gt;[http://www.mfa.gov.il/NR/rdonlyres/E89E699D-A435-491B-B2D0-017675DAFEF7/0/GazaOperation.pdf Factual and Legal Aspects], IMFA, July 2009&lt;/ref&gt;

ڕەیان باڵاترین ئەندامی حەماس بوو کە لە کوشتنێکی ئامانجداردا کوژرا لەو کاتەوەی [[عەبدولعەزیز ڕەنتیسی|عەبدولعەزیز ڕانتیسی]] لە ساڵی ٢٠٠٤دا بەھۆی ھێرشی [[بۆینگ ئەی ئێچ-٦٤ ئاپاچی|ھەلیکۆپتەرێکی ئەپاچی]] ئیسرائیلییەوە کوژرا.&lt;ref name=&quot;LAT&quot;/&gt; حەماس ڕای گەیاندووە کە ئیسرائیل «باجێکی قورس» دەدات بۆ مردنی.&lt;ref name=&quot;nydn&quot;/&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}
{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|فەلەستین|زانستی سیاسەت}}
[[پۆل:ئەندامە تیرۆرکراوەکانی حەماس]]
[[پۆل:ئاوارە فەلەستینییەکان]]
[[پۆل:ئەندامانی حەماس]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٠٩]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٩]]
[[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]]
[[پۆل:تیرۆرکردنەکان لە دەوڵەتی فەلەستین]]</text>
      <sha1>k2mgt71jnp6gbazgq1j8n4ed5yiha8p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580769</id>
      <parentid>1580610</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T09:10:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان</comment>
      <origin>1580769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32860" sha1="c82ye8a8wzsorsapz8irlbo8053gjnb" xml:space="preserve">{{زانیاریدانی دەسەڵاتدار|name=نزار ڕەیان|image=Nizar Rayyan AFP.jpg|caption=Rayan at a press conference 23 September 2005 in [[غەززە]]. ([[Agence France-Presse|AFP]])|office=سەرکرد لە حەماس|predecessor=[[ئەحمەد یاسین]]|successor=|birth_name=|birth_date={{Birth date|1959|03|06|df=y}}|birth_place=[[جەبالیا]]، کەرتی غەززە|death_date={{Death date and age|2009|01|01|1959|03|06|df=y}}|death_place=[[جەبالیا]]، کەرتی غەززە|nationality=فەلەستینی|party=[[حەماس]]|spouse=چوار ژن|children=12|alma_mater=زانکۆی ئیمام محەممەد کوڕی عەبدولوەھاب، [[Omdurman Islamic University]], زانکۆی ئوردن|religion=ئیسلام|occupation=مامۆستای قانوونی ئیسلامی}}

'''نزار ڕەیان''' ({{بە عەرەبی|نزار ریان}} ٦ی ئازاری ١٩٥٩ &amp;#x2013; ١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩) سەرکردەیەکی پلە باڵای [[حەماس|بزووتنەوەی حەماس]] بووە کە وەک پەیوەندی نێوان سەرکردایەتی سیاسی ڕێکخراوی [[کەناری ڕۆژاوا و کەرتی غەززە|فەلەستینی]] و باڵە سەربازییەکەی بووە. ھەروەھا پرۆفیسۆری [[شەریعەتی ئیسلامی|یاسای ئیسلامی]] بووە، دوای مردنی [[ئەحمەد یاسین|شێخ ئەحمەد یاسین]] لە ساڵی ٢٠٠٤ بووەتە پیاوی ئایینی باڵای ئیسلامی لەناو حەماس. ڕەیان لە نێوان ساڵانی ١٩٩٤ بۆ ٢٠٠٤ پەرەپێدەرێکی بەھێزی تەقینەوە خۆکوژییەکان بوو بۆ سەر ئیسرائیل و کوڕەکەی لە یەکێک لەو ئەرکانەدا خۆی کوشت. ڕەیان و زۆربەی خێزانەکەی لە ھێرشێکی ئاسمانی ئیسرائیلدا لە کاتی شەڕی غەززەدا کوژران.

== ژیانی کەسی ==
ڕەیان لە ٦ی ئازاری ١٩٥٩ لە شاری [[جەبالیا]]ی [[کەرتی غەززە]] لەدایک بووە.&lt;ref&gt;[http://www.alarabiya.net/articles/2009/01/01/63248.html الغارات الإسرائیلیة علی قطاع غزة تودی بحیاة قیادی بارز فی حماس] (alarabiya)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;According to ''[[The Independent]]'', Rayan was born in 1956.&lt;/ref&gt; لە ساڵی ١٩٨٢ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە ئیلاھیات و خوێندنی ئایینی لە زانکۆی ئیسلامی ئیمام محەممەدی کوڕی سعودی لە [[ڕیاز]]ی [[عەرەبستانی سعوودی|سعودیە]] وەرگرتووە.&lt;ref name=&quot;ICT0209&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.ict.org.il/Articles/tabid/66/Articlsid/590/currentpage/1/Default.aspx|سەردێڕ=The Mujaheed Sheikh - Dr. Nizar Rayyan The Islamic cleric of Iz A-Din Al Qassam Brigades|دوایین=Fighel|یەکەم=Jonathan|ڕێکەوت=١ی شوباتی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=[[International Policy Institute for Counter-Terrorism]]|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئایاری ٢٠٠٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090828113901/http://www.ict.org.il/Articles/tabid/66/Articlsid/590/currentpage/1/Default.aspx|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; لەو کاتەی لەوێ بوو لەژێر کاریگەری [[بانگەوازی وەھابییەت|وەھابیزم]] و سەلەفیزمدا بوو.&lt;ref name=&quot;ICT0209&quot;/&gt; پاشان لە زانکۆی ئوردن لە [[عەممان]] خوێندوویەتی و لە ساڵی ١٩٩٠ بڕوانامەی ماستەری ماستەر بە پلەی یەکەم وەرگرتووە.&lt;ref name=&quot;ICT0209&quot;/&gt; لە ساڵی ١٩٩٤ ڕەیان دکتۆرای لە [[زانستە ئیسلامییەکان|خوێندنی ئیسلامی]] لە زانکۆی ئیسلامی ئۆمدورمان لە ئۆمدورمان [[سوودان|لە سودان]] تەواو کردووە.&lt;ref name=&quot;ICT0209&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Independent&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/profile-of-a-professor-who-was-prepared-for-martyrdom-1221114.html|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090105030307/http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/profile-of-a-professor-who-was-prepared-for-martyrdom-1221114.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|سەردێڕ=Profile of a professor who was prepared for martyrdom|ڕێکەوت=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ئیش=The Independent|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|شوێن=London|یەکەم=Said|دوایین=Ghazali|یەکەم٢=Donald|دوایین٢=MacIntyre}}&lt;/ref&gt; دیزەرتەیشنەکەی بە ناوی ''داھاتووی ئیسلام: شیکاری بابەتیی''.&lt;ref name=&quot;ICT0209&quot;/&gt;

دوای خوێندن، ڕەیان گەڕایەوە غەززە و لە چەند [[مزگەوت|مزگەوتێکدا]] وەک [[پێشنوێژ|ئیمام]] دامەزرا، مزگەوتی عیماد عەقیلی جەبەلییە (کە بە «مزگەوتی شەھیدان»یش ناسراوە) لەنێویاندا بوو.&lt;ref name=&quot;Nizar Rayan&quot;&gt;[https://www.theguardian.com/world/2009/jan/03/obituary-nizar-rayan-hamas Nizar Rayan] ''UK Guardian'' 3 January 2009&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MSNBC&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nbcnews.com/id/wbna28404637|سەردێڕ=Top Hamas figure killed in Israeli airstrike; Israel demands monitors as part of a Gaza truce|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=NBC News|ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nydn&quot;/&gt; دواتر بووەتە مامۆستای [[شەریعەتی ئیسلامی|یاسای ئیسلامی]] لە [[زانکۆی ئیسلامی غەززە]].&lt;ref name=&quot;Jazeera&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|سەردێڕ=Israel kills senior Hamas figure|ناونیشان=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2009/01/200911133527449783.html|ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=AlJazeera.Net}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;haaretz&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://haaretz.com/hasen/spages/1051880.html|سەردێڕ=IAF kills one of Hamas' top five leaders in Gaza|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Haaretz|ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090103083524/http://www.haaretz.com/hasen/spages/1051880.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hedges&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.truthdig.com/report/item/2009010_lost_in_the_rubble/|سەردێڕ=Lost in the Rubble|دوایین=Hedges|یەکەم=Chris|ڕێکەوت=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=truthdig|ڕێکەوتی سەردان=٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt; ڕەیان دەسەڵاتدارێکی پێشەنگ بوو لەسەر [[فەرموودە]] (وتەکانی پێغەمبەری ئیسلامی محمد)، کتێبخانەیەکی پێنج ھەزار کتێبی لە ماڵەکەی خۆیدا کۆکردەوە.&lt;ref name=&quot;JPOST&quot;/&gt; سەرچاوەیەکی ھەواڵگری ئیسرائیل ڕەیانی بە نەیارێکی سەرسەختی [[شیعە|ئیسلامی شیعە]] وەسف کردووە، کە دژی ڕێگەدان بە ھەر جۆرە ئیسلامییەکی شیعە بووە بۆ دامەزراندنی پێگەیەک لە غەززە و کەناری ڕۆژاوا.&lt;ref name=&quot;ICT0209&quot;/&gt;

لە کۆتاییدا بەپێی ھەواڵێکی ''ڕۆژنامەی ئۆرشەلیم پۆست''، ڕەیان بووە سەرکردەیەکی گرنگ لە حەماس، بەتایبەتی سەرکردەیەکی ئیسلامی باڵی سەربازی حەماس،&lt;ref name=&quot;JPOST&quot;&gt;[http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?pagename=JPost/JPArticle/ShowFull&amp;cid=1230733134624 No tears for Hamas leader in Ramallah]{{بەستەری مردوو|date=December 2017|fix-attempted=yes}}
, ''Jerusalem Post'', 1 January 2009.&lt;/ref&gt; و بەردەوام لەگەڵ میلیشیاکانی حەماس دەورییەی دەدا دوای پێشکەشکردنی وانە لە زانکۆی ئیسلامی.&lt;ref name=&quot;nydn&quot;/&gt; دەتوانین بڵێین کە بووەتە دەسەڵاتی پێشەنگی ڕۆحانیی حەماس دوای ئەوەی لە ساڵی ٢٠٠٤دا ھێرشێکی ئاسمانی ئیسرائیل [[ئەحمەد یاسین|شێخ ئەحمەد یاسینی]] کوشت.&lt;ref name=&quot;Nizar Rayan&quot;/&gt;

ڕەیان لەگەڵ حەماس و جیھادی ئیسلامی فەلەستین بە توندی دەستیان کرد بە داکۆکیکردن لە تەقینەوە خۆکوژییەکان کە لە ساڵی ١٩٩٤ دژی ئیسرائیل ئەنجام بدرێت.&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.reuters.com/article/topNews/idUSLS69391620090101?feedType=RSS&amp;feedName=topNews|سەردێڕ=Israeli strike kills senior Hamas leader|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Reuters|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt; بەپێی وتەی کریس ھێدجس کە چاوپێکەوتنی لەگەڵدا کردووە، ڕەیان بەردەوام دەیگوت کە حەماس، «تەنھا دوای ئەوەی نوێژخوێنە فەلەستینییەکان لە مزگەوتێکی شاری ھێبرۆن لەلایەن دانیشتوویەکی جولەکە بەناوی باروچ گۆڵدشتاینەوە دەستیکردووە بە ئامانجگرتنی ھاوڵاتیانی مەدەنی ئیسرائیل».&lt;ref name=&quot;Hedges&quot;/&gt;

لە ساڵی ٢٠٠١ ڕەیان کوڕە ٢٢ ساڵانەکەی نارد بۆ ئەرکێکی خۆکوژی، لەو ئەرکەدا گیانی لەدەستدا و دوو ئیسرائیلی لە شوێنی نیشتەجێبوونی پێشووی ئیسرائیل ئێلی سینای لە کەرتی غەززە کوشت.&lt;ref name=&quot;nydn&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;bbc&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;LAT&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.latimes.com/news/nationworld/world/la-fg-gaza2-2009jan02,0,2260601.story|سەردێڕ=Israeli strike kills a top Hamas leader in Gaza|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ئیش=Los Angeles Times|ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|یەکەم=Ashraf|دوایین=Khalil|یەکەم٢=Ahmed|دوایین٢=Burai}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FOX&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.foxnews.com/story/0,2933,474824,00.html|سەردێڕ=Strike Kills Hamas Leader as Israel Demands Global Monitors for Truce|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=FOX News|ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ynet_Nizar_Rayan&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3648848,00.html|سەردێڕ=Hamas leader, 20 Palestinians killed in IAF strikes|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Ynet|ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt; گوایە ڕەیان ھێرشەکەی بەندەری ئەشدۆدی ساڵی ٢٠٠٤ی ئاراستە کردووە کە بووە ھۆی کوژرانی دە کەس.&lt;ref name=&quot;ynet_Nizar_Rayan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AJ-profile&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2009/01/20091218131371179.html|سەردێڕ=Profile: Nizar Rayyan|ڕێکەوت=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Al Jazeera|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bloomberg&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&amp;sid=aOoQbn81BHaU&amp;refer=home|سەردێڕ=Hamas Senior Official Rayyan Killed in Israeli Strike|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Bloomberg L.P.|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt; حەماس لە ساڵی ٢٠٠٥ ھێرشە خۆکوژییەکانی دژی ئیسرائیل وەستاند،&lt;ref name=&quot;nydn&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;haaretz&quot;/&gt; بەڵام ڕەیان بانگەشە بۆ نوێبوونەوەیان دەکرد دوای ئەوەی شەڕی غەززە لە ٢٠٠٨–٢٠٠٩ دەستیپێکرد.&lt;ref&gt;[https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/israel/4061004/Hardline-Hamas-leader-killed-in-air-strike-on-Gaza-home.html Hardline Hamas leader killed in air strike on Gaza home] ''The Telegraph'' 1 January 2009&lt;/ref&gt;

ڕەیان یەکێک بوو لەو فەرماندە سەرەکیانەی کە سەرپەرشتی شەڕی غەززەی ساڵی ٢٠٠٧ی کرد، کە تێیدا حەماس فەتحی لە غەززە دەرکرد. ھێزە ئەمنییەکانی [[بزووتنەوەی فەتح|فەتح]] لە ڕووی سەربازییەوە شکستیان ھێنا و شەڕەکە بووە ھۆی گیانلەدەستدانی ١١٥ چەکدار و ٤٠٠ ھاووڵاتی مەدەنی. ھەردوو حەماس و فەتح لە کاتی شەڕ و پێکدادانەکاندا بە دڕندەیی و ئەشکەنجەدان تۆمەتبار کرابوون.&lt;ref name=&quot;nydn&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.theage.com.au/news/world/exposing-the-bitter-truth-of-gaza-carnage/2007/06/22/1182019365851.html?page=fullpage#contentSwap2 Exposing the bitter truth of Gaza carnage] ''The Age (Australia)'' 23 June 2007&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ICRC&quot;&gt;[http://www.alertnet.org/thenews/fromthefield/220224/025f24b73a37ef712ad576eb84b22e84.htm &quot;Gaza-Westbank–ICRC Bulletin No. 22/2007&quot;] ''Reuters'' 15 June 2007&lt;/ref&gt; بەپێی ''ڕۆژنامەی ئۆرشەلیم پۆست''، ڕەیان «شانازی بەوە دەکات کە کەرتی غەززە 'پاککراوەتەوە' لە 'خائینەکان' 'عەلمانییەکان' و 'بریکارەکانی سی ئای ئەی' - ئەمەش ئاماژەیە بۆ عەباس و سەرۆکەکانی پێشووی ئاسایش و ھەواڵگری.» بە گوتەی وتەبێژی بزووتنەوەی حەماس، ئەگەری ئەوە ھەیە [[دەسەڵاتی نیشتمانیی فەلەستین|دەسەڵاتی نیشتمانی فەلەستین]] کە فەتح زاڵە، داوای لە ئیسرائیل کرد کە ڕەیان بکوژێت بەھۆی ڕۆڵی ڕەیان لە تێکھەڵچوونەکانی حەماس و فەتح.&lt;ref name=&quot;JPOST&quot;/&gt; ئاماژەی بەوەشکردووە، ڕەیان یەکێک بووە لە ھۆکارە سەرەکییەکان کە زۆرێک لە پیاوەکانی [[مەحموود عەباس]] «شەوان بە ھیچ شێوەیەک باش نەخەوتن».&lt;ref name=&quot;JPOST&quot;/&gt;

ڕەیان بە توندی دژی دەوڵەتی ئیسرائیل بوو.&lt;ref name=&quot;bbc&quot;/&gt; بەپێی نووسەری ئیسرائیلی-ئەمریکی جێفری گۆڵدبێرگ، لە سەردەمێکدا ڕای گەیاندووە، «ئیسلامی ڕاستەقینە ھەرگیز ڕێگە بە دەوڵەتێکی جولەکە نادات لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستی عەرەبی و موسڵماندا بمێنێتەوە. ئیسرائیل مەحاڵە. ئەوە تاوانێکە دژی خودا».&lt;ref name=&quot;atlantic&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://jeffreygoldberg.theatlantic.com/archives/2009/01/nizar_rayyan_of_hamas_on_gods.php|سەردێڕ=Nizar Rayyan of Hamas on God's Hatred of Jews|دوایین=Goldberg|یەکەم=Jeffrey|ڕێکەوت=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=[[The Atlantic]]|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt; گۆڵدبێرگ ھەروەھا باسی لەوە کرد کە ڕەیان وتی پێی وایە [[جوو|جولەکەکان]] «گەلێکی نەفرەت لێکراو» ن کە ھەندێکیان لەلایەن خوای گەورەوە گۆڕدراون بۆ بەراز و مەیموون،&lt;ref name=&quot;atlantic&quot;/&gt; و جوولەکەکان دەبێت پارە بدەن بۆ کوشتنی پێغەمبەرانی ئیسلام و &quot;داخستنی [ئەوان]&quot;. گوێچکە بۆ پێغەمبەری خوا.&quot;&lt;ref name=&quot;atlantic&quot;/&gt;

ڕەیان ھاوسەرگیری لەگەڵ چوار ژن کردووە کە ١٢ منداڵیان لەگەڵ بووە.

== دەستبەسەرداگرتنی غەززە لەلایەن حەماس ==
دوابەدوای دەستبەسەرداگرتنی غەززەی حەماس لە ساڵی ٢٠٠٧، ڕەیان ڕای گەیاند &quot;چەند سەعاتێکی تر سەردەمی عەلمانی لە غەززە بێ ئەوەی ئاسەواری بەجێبھێڵێت کۆتایی دێت… ئەمڕۆ بیدعە و لادان کۆتایی دێت. ئەمڕۆ ململانێی نێوان ئیسلام و بێباوەڕانی غەیرە موسڵمانە، و بە سەرکەوتنی ئیمان کۆتایی دێت”. ئاماژەی بەوەشکرد، بارەگای ھێزە ئەمنییەکانی PA لە غەززە دەگۆڕێت بۆ مزگەوت. دوابەدوای ئەو وتارە، ئەندامانی فەتح ترسێکی زۆریان دەربڕی لەوەی حەماس غەززە بگۆڕێت بۆ میرنشینێکی [[ئیسلامەتی|ئیسلامی]] لە شێوەی [[تاڵیبان]] بە پشتیوانی سەربازی [[ئێران]] و سوریا.&lt;ref name=&quot;tweekly&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Gaza May Turn into Taliban-Style Emirate|ناونیشان=http://www.turkishweekly.net/news/46388/gaza-may-turn-into-taliban-style-emirate.html|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ئیش=The Journal of Turkiah Weekly|ڕێکەوت=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120612040008/http://www.turkishweekly.net/news/46388/gaza-may-turn-into-taliban-style-emirate.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;barhoom&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20070701174737/http://news.xinhuanet.com/english/2007-06/14/content_6243726.htm Hamas says will not follow Taliban method in Gaza]. Xinhua, 14 June 2007&lt;/ref&gt;

== شەڕی غەززە ==
لە کاتی شەڕی غەززەدا زۆربەی سەرکردایەتی سیاسی حەماس چوونە ژێر زەوی، بەڵام سەرەڕای ئەوەی بەشێک نەبووە لە باڵی لیواکانی قاسم نزار خۆی لە ڕووی سەربازییەوە بەشداری لە ململانێکانەکەدا کردووە. لە چاوپێکەوتنێکدا ھەڵوێستی خۆی پاساو ھێنایەوە و وتی «بەخوا ئەگەر ھەڵیانکوتایە سەر ماڵەکەم ئایا تەنھا پێیان دەڵێم ئەندامی ئۆرگانی سیاسیم؟ ئەوان وڵاتەکەم داگیر دەکەن بۆیە ئەرکی منە شەڕیان لەگەڵ بکەم. خزمەتکردن لە سیاسەتدا بەو مانایە نییە کە ناتوانم بەرەنگاری ئەو کەسانە ببمەوە کە خۆیان بە زۆر بەسەر وڵاتەکەمدا دەبەن».&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=when Saturday came|ناونیشان=https://www.journeyman.tv/film/4486/when-saturday-came}}&lt;/ref&gt;

== لەناوبردنی خێزان ==
[[پەڕگە:Oferet-Yetzuka-F16I.jpg|وێنۆک|فڕۆکەی ئێف ١٦ی ئیسرائیلی سەر بە فەوجەکانی ١٠٧ لە کاتی شەڕی غەززەدا خۆی بۆ ھەڵفڕین ئامادە دەکات]]
ڕەیان و ھەموو خێزانەکەی بە ھاوسەرەکانی و ھەموو منداڵەکانی کە لە ژیاندا مابوون لە یەکەمی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩ لە کاتی شەڕی غەززەدا لە ھێرشێکی [[ھێزی ئاسمانیی ئیسرائیل|ھێزی ئاسمانی ئیسرائیلدا]] کوژران.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120308162733/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5i8zRJWJeLrh3ZOH6yd-Pui1oqekA Israel raids kill Hamas leader, take Gaza death toll past 400] AFP, 1 January 2009&lt;/ref&gt; ڕۆژێک پێش ھێرشەکە، ڕەیان بانگەشەی بۆ نوێکردنەوەی تەقینەوە خۆکوژییەکان کردبوو بۆ سەر ئیسرائیل و ڕای گەیاندبوو «تاکە زمانمان لەگەڵ جولەکەکان لە ڕێگەی بەرخۆدانی چەکداری و جیھادەوەیە».&lt;ref name=&quot;nydn&quot;&gt;[http://www.nydailynews.com/news/us_world/2009/01/01/2009-01-01_israel_fells_key_hamas_strongman_escalat.html &quot;Israel fells key Hamas strongman, escalating conflict; says it's ready for ground invasion&quot;] ''New York Daily News'' 1 January 2009&lt;/ref&gt; بۆمبێکی ٢٠٠٠ پاوند لەلایەن فڕۆکەیەکی جەنگی [[جەنەراڵ داینامیکس ئێف ١٦ فایتینگ فالکۆن|ئێف ١٦ی]] ئیسرائیلییەوە بەسەر ماڵەکەیدا کەوتە خوارەوە و ھەروەھا ٤ ھاوسەرەکەی (ھیام عبدرحمان ڕەیان، ٤٦ ساڵ؛ ئیمان خەلیل ڕەیان، ٤٦ ساڵ؛ نەوال ئیسماعیل ڕەیان، ٤٠ ساڵ؛ و شێرین سا) کوژران عید ڕەیان تەمەن ٢٥ ساڵ) و ١١ لە منداڵەکانیان (ئەسعەد، ٢ ساڵ؛ ئوسامە ئیبن زەید، ٣ ساڵ؛ عائیشە، ٣ ساڵ؛ ڕیم، ٤ ساڵ؛ میریام، ٥ ساڵ؛ حەلیمە، ٥ ساڵ؛ عەبدولڕەحمان، ٦ ساڵ؛ عەبدولقادر، ٦ ساڵ؛ ١٢؛ ئایا، ١٢ ساڵ؛ و غەسان، ١٦ ساڵ).&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOX&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Harel&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Haaretz Correspondents and Agencies, Amos Harel and Yoav Stern|ڕێکەوت=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|سەردێڕ=IDF targets senior Hamas figures|ناونیشان=http://www.haaretz.com/hasen/spages/1052052.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090122141258/http://www.haaretz.com/hasen/spages/1052052.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AP&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=The Associated Press|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|سەردێڕ=Child casualties mount in besieged Gaza|ناونیشان=http://www.iht.com/articles/ap/2009/01/01/news/ML-Gaza-Children-Casualties.php|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090213154506/http://www.iht.com/articles/ap/2009/01/01/news/ML-Gaza-Children-Casualties.php|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=[[International Herald Tribune]]}}&lt;/ref&gt;

بە پێچەوانەی سەرکردەکانی دیکەی حەماسەوە کە مەترسی ئەوەیان لەسەرە لەلایەن ئیسرائیلەوە بکرێنە ئامانج، ڕەیان دوای ئەوەی یەکەم شەڕی غەززە لەگەڵ ئیسرائیل لە کۆتایییەکانی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨ دەستیپێکرد، نەچووە ژێر زەمینی&lt;ref name=&quot;Jazeera&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7807430.stm &quot;Obituary: Nizar Rayyan&quot;] ''BBC'' 1 January 2009&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ynet_Nizar_Rayan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RNW&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.radionetherlands.nl/currentaffairs/090102-hamas-underground|سەردێڕ=Hamas has gone underground|دوایین=Abdulrahman|یەکەم=Mohammed|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=[[Radio Netherlands Worldwide]]|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090106032239/http://www.radionetherlands.nl/currentaffairs/090102-hamas-underground|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt; بە وتەی وتەبێژی بزووتنەوەی بزووتنەوەی حەماس، [[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل|ھێزەکانی ئیدف]] و [[شاباک|شین بێت]] بە پەیوەندیکردن بە تەلەفۆنەکەیەوە ھۆشدارییان داوەتە ڕەیان کە ھێرش بۆ سەر ماڵەکەی نزیکە.&lt;ref name=&quot;Independent&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;nydn&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ynet_Nizar_Rayan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;telegraph_rayan&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/israel/4061004/Hardline-Hamas-leader-killed-in-air-strike-on-Gaza-home.html|سەردێڕ=Hardline Hamas leader killed in air strike on Gaza home|ئیش=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|شوێن=London|یەکەم=Tim|دوایین=Butcher}}&lt;/ref&gt; وتەبێژی سەربازی ئیسرائیل کە چاوپێکەوتنی لەگەڵ ''ڕۆژنامەی ئینتەرناشناڵ ھیرالد تریبیون'' ئەنجامداوە «نەیتوانی وردەکارییەکان بدات و دیاری بکات کە ئایا خێزانەکەی ڕەیان ئاگادارکراونەتەوە یان نا».&lt;ref name=&quot;IHT&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.iht.com/articles/2009/01/02/africa/02mideast-passcnd.php?page|سەردێڕ=As bombing continues, Israel allows some foreigners to leave Gaza|دوایین=Kershner|یەکەم=Isabel Kershner|بەستەری نووسەر=Isabel Kershner|یەکەم٢=Taghreed|دوایین٢=El Khodary|بەستەری نووسەر٢=Taghreed El-Khodary|ڕێکەوت=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=International Herald Tribune|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}&lt;/ref&gt;

سەرچاوە [[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل|ئەمنییەکانی ئیسرائیل]] ڕەیانگەیاندووە کە ماڵی ڕەیان، لە کاتی ھێرشەکەدا، کۆگایەکی تەقەمەنی و ناوەندی پەیوەندییەکان بووە، و کردنەوەی تونێلێکی تێدابووە.&lt;ref name=&quot;ynet_Nizar_Rayan&quot;/&gt; ھەروەھا سەرچاوەکان ڕەیانگەیاندووە کە کۆگایەکی چەک لە ماڵەکەدا ڕاستەوخۆ دوای ھێرشە ئاسمانییەکە چەندین تەقینەوەی لاوەکی لێکەوتووەتەوە.&lt;ref name=&quot;nydn&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AP&quot;/&gt; ''ڕۆژنامەی نیویۆرک دەیلی نیووز'' لە لێدوانێکدا ڕای گەیاندووە کە ڕەیان «منداڵەکانی کردووەتە قوربانی - لە ھەوڵێکی بێھودەدا بۆ پاراستنی بنکەیەکی چەک لە ژێر ماڵەکەیدا».&lt;ref name=&quot;nydn&quot;/&gt; بەرپرسانی یاسایی ھێزە ئەمنییەکانی ئیسرائیل ھێرشکردنە سەر ئەو ماڵانەی کە بۆ ھەڵگرتنی چەک بەکاردەھێنرێن، کاتێک ھۆشدارییەکی تەواو دەدرێت بە دانیشتووان، بە کەوتنە سنووری [[یاسای نێودەوڵەتی|یاسا نێودەوڵەتییەکان]] و کردەوەیەکی شەڕی شەرعی دەزانن.&lt;ref name=&quot;ict_nizar_rayan&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|سەردێڕ=The Mujaheed Sheikh - Dr. Nizar Rayyan - The Spiritual Mentor of Iz A-Din Al Qassam Brigades|ناونیشان=http://www.ict.org.il/Articles/tabid/66/Articlsid/590/currentpage/1/Default.aspx|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090210145722/http://www.ict.org.il/Articles/tabid/66/Articlsid/590/currentpage/1/Default.aspx|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی شوباتی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=ICT}}&lt;/ref&gt; بەڵام بە بۆچوونی ب'تسلێم (ناوەندی ئیسرائیل بۆ زانیاری مافەکانی مرۆڤ لە ناوچە داگیرکراوەکان)، تەنانەت ئەگەر ئەو تۆمەتەی ئیسرائیل کە ماڵی ڕەیان کۆگای چەک بووە، ڕاستیش بووبێت، ئەوا ئەو ژمارە زۆرەی ژیانی خەڵکی مەدەنی کە گیراوە، ھێرشەکەی کردە «ئە.» پێشێلکارییەکی گەورەی یاسای مرۆیی نێودەوڵەتییە”. ئەو ڕێکخراوە ناحکومییە ئیسرائیلییە زیادی کردووە، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە سوپای ئیسرائیل «دەزانێت یان دەبوو بزانێت» کە خەڵکی مەدەنی ماڵی ڕەیانیان بەجێنەھێشتووە، ھۆشداری دانی ڕەیان لە ھێرشە نزیکەکە ھێزەکانی ئیسرائیلی لە بەرپرسیارێتی کوژرانی مەدەنییەکان بێبەری نەکردووە.&lt;ref&gt;[http://www.btselem.org/english/gaza_strip/20090104_killing_of_nizar_rian_and_13_family_member.asp The killing of Nizar Rayan and 15 members of his family] ''B'Tselem'' 4 January 2009&lt;/ref&gt; بەپێی ڕاپۆرتی حکوومەتی ئیسرائیل کە لە مانگی تەممووزی ٢٠٠٩دا بڵاوکراوەتەوە، نزار ڕەیان ئامانجی ھێرشەکە نەبووە؛ لەبری ئەوە ئامانجی ئۆپەراسیۆنی ھێرشەکە وێرانکردنی کۆمەڵگەی ناوەندی حەماس بوو کە چەندین بینای لەخۆگرتبوو کە وەک شوێنی ھەڵگرتنی چەک کاریان دەکرد کە مووشەک و موشەکیان لەخۆگرتبوو. ڕاپۆرتەکە زیاتر باس لەوە دەکات کە پەیوەندی تەلەفۆنی تایبەت بە دانیشتووانی باڵەخانە ئامانجدارەکان کراوە، ھەروەھا سێ خولی تەقەی پێشوەختەی ئاگادارکردنەوە، ١٣ خولەک و ٩ خولەک پێش مانگرتنەکە، تەقێنراوە؛ کۆمەڵێک لەو دانیشتووانەی کە بیناکە بەجێدەھێڵن لەلایەن چاودێری IDF بینران، ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی کە بیناکان چۆڵن. ئیسرائیل ئاماژەی بەوەشکردووە، لەم حاڵەتەدا یاساکانی شەڕی چەکداری پێشێل نەکراون، بەو پێیەی مانگرتنەکە ئاراستەی ئامانجی سەربازیی دروست بووە و ھاووڵاتیانی مەدەنی لە مەترسیدا ھۆشداری پێشوەختەی کاریگەریان پێدراوە.&lt;ref name=&quot;Factual and Legal Aspects&quot;&gt;[http://www.mfa.gov.il/NR/rdonlyres/E89E699D-A435-491B-B2D0-017675DAFEF7/0/GazaOperation.pdf Factual and Legal Aspects], IMFA, July 2009&lt;/ref&gt;

ڕەیان باڵاترین ئەندامی حەماس بوو کە لە کوشتنێکی ئامانجداردا کوژرا لەو کاتەوەی [[عەبدولعەزیز ڕەنتیسی|عەبدولعەزیز ڕانتیسی]] لە ساڵی ٢٠٠٤دا بەھۆی ھێرشی [[بۆینگ ئەی ئێچ-٦٤ ئاپاچی|ھەلیکۆپتەرێکی ئەپاچی]] ئیسرائیلییەوە کوژرا.&lt;ref name=&quot;LAT&quot;/&gt; حەماس ڕای گەیاندووە کە ئیسرائیل «باجێکی قورس» دەدات بۆ مردنی.&lt;ref name=&quot;nydn&quot;/&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}
{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|فەلەستین|زانستی سیاسەت}}
[[پۆل:ئەندامە تیرۆرکراوەکانی حەماس]]
[[پۆل:ئاوارە فەلەستینییەکان]]
[[پۆل:ئەندامانی حەماس]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٠٩]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٩]]
[[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]]
[[پۆل:تیرۆرکردنەکان لە دەوڵەتی فەلەستین]]
[[پۆل:ڕەخنەگرانی شیعە]]</text>
      <sha1>c82ye8a8wzsorsapz8irlbo8053gjnb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عەدنان غول</title>
    <ns>0</ns>
    <id>268402</id>
    <revision>
      <id>1580549</id>
      <parentid>1510360</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:02:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7006" sha1="taibvj9pp1mp09yf3fqe9tmeoolzu89" xml:space="preserve">{{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
{{داتابۆکس}}
'''عەدنان غول''' ({{بە عەرەبی|عدنان الغول}}) (نزیکەی ١٩٦٢ – ٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤)یاریدەدەری [[محەممەد زەیف]] سەرۆکی [[کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام|لیواکانی عیزەدین قەسام]] باڵی چەکداری [[حەماس]] بوو. لە کوشتنێکی ئامانجداردا لەگەڵ عیماد عەباس کوژرا کاتێک کۆپتەرێکی [[ھێزی ئاسمانیی ئیسرائیل|ھێزی ئاسمانی ئیسرائیل]] [[بۆینگ ئەی ئێچ-٦٤ ئاپاچی|AH-64]] لە ٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤ ھێرشی کردە سەر ئۆتۆمبێلەکەیان لە غەززز.

عەدنان غول یەکێک بوو لە ئۆپەراتیڤە باڵاکانی ناو ئامێری سەربازی حەماس. ئەو تایبەتمەند بوو لە تەقەمەنی و لەنێو ھێرشەکانی تردا لە پشت ھێرشەکەی ساڵی ١٩٩٥ بوو لە یەکگرتنی بەیت لید لە ناوەڕاستی ئیسرائیل، ھەروەھا بۆردومانەکەی ساڵی ١٩٩٦ لە سەنتەری دیزنگۆف لە دڵی تەلئەبیب، کە پێکەوە بەرپرسیار بوون لە کوژرانی ٣٢ ئیسرائیلی.

عەدنان ئۆپەراتۆرێکی «پلە و پلە و پلە و پایە ئاسایی» نەبوو بەڵکو پلە باڵاکانی ئامێرە سەربازییەکانی حەماس بوو لە کەرتی غەززە. تایبەتمەند بوو لە ئامادەکردنی بۆمبی چێنراو و سیستەمی موشەکەکانی قاسامی بۆ حەماس پەرەپێدا (کە نازناوی «باوکی قاسام»ی پێبەخشرا). دەستی ڕاستی محەممەد زەیف سەرۆکی باڵی سەربازی حەماس بووە و لە پیلانی حەماس بۆ تێکدانی ڕێککەوتنەکانی ئۆسلۆ ڕۆڵێکی گرنگی ھەبووە. بۆ نموونە، غول بەشدار بوو لە دروستکردنی ئەو بۆمبانەی کە لە دوو ھێرشەکەدا بەکارھێنران لە یەکگرتنی بەیت لید لە ناوەندی ئیسرائیل لە ٢٢ی کانوونی دووەمی ١٩٩٥، کە تێیدا ٢٢ ئیسرائیلی کوژران. ھەروەھا پشتێنەی تەقینەوەکەی بۆ تەقینەوە خۆکوژەکەی پوریم لە ساڵی ١٩٩٦ لە سەنتەری دیزنگۆف لە دڵی تەلئەبیب ئامادە کردووە، کە تێیدا دە مەدەنی ئیسرائیلی کوژراون. لە ٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤ لە کوشتنی ھێزی ئاسمانی ئیسرائیلدا گیانی لەدەستدا.

لەلایەن [[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل|ھێزەکانی بەرگری ئیسرائیلەوە]] وەک سەرەکیترین بۆمب سازەکانی حەماس ناسێندرا، دوای ماوەیەکی کەم لە دروستبوونی لە ساڵی ١٩٨٨ پەیوەندی بەو ڕێکخراوە کرد. پاشان وەک یاریدەدەری ئەندازیاری باڵای لیواکانی عیزددین ئەلقەسام، [[یەحیا عەیاش]] کاری کردووە. غول لە ساڵی ١٩٩٦ ڕۆڵی ئەیەشی گرتە ئەستۆ، دوای کوشتنی بە ئامانجی ڕاھێنەرەکەی.

لە سەرەتای [[ڕاپەڕینی دووەمی فەلەستین|ڕاپەڕینی ئەقسادا]] غول موشەکی قەسامی پەرەپێدا. ھەروەھا غول پلانی پەرەپێدانی ئەو چەکی دانا کە لە کەرەستەی خاو و کەلوپەلەکان دروستکرابوون کە بە بەکارھێنانی تونێل لە شاری [[ڕەفەح]]، لەسەر سنووری [[میسر]] بە قاچاخ دەھێنرێنە کەرتی غەززە. لە نێو ئەو چەکانەدا، موشەکی دژە تانکی وەکو ئەلبانە و بەتار و دواتر [[یاسین (ئاڕ پی جی)|یاسین]] زۆرجار لەلایەن حەماسەوە لە ھێرشەکانیدا بۆ سەر سوپای ئیسرائیل لە غەززە بەکاردەھێنرا، ھەروەھا بۆ مەبەستی بەرگری لە کاتی دەستدرێژییەکانی ئیسرائیلدا.

غول لە حەشارگەدا دەژیا و ھەرگیز لەگەڵ میدیاکان قسەی نەدەکرد. وێنەی ئەو گەنجە تەمەن ٤٦ ساڵە و باوکی چوار منداڵە، تەنھا دوای مردنی لەلایەن حەماسەوە بڵاوکرایەوە. دەوترێت لە ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٠٣ بەشداری لە کۆبوونەوەیەکدا کردووە لەگەڵ [[محەممەد زەیف]] و [[ئیسماعیل ھەنییە]] یەکێک لە سەرکردە سیاسییەکانی حەماس و سەرۆکی ڕۆحی ڕێکخراوەکە شێخ [[ئەحمەد یاسین]]، کاتێک ھێزەکانی ئیسرائیل ئەو ماڵەیان بۆردومان کرد کە تێیدا کۆبوونەوە. بیلال کوڕە گەورەکەی غول لە ساڵی ٢٠٠١ لە ھێرشێکی ئاسمانیدا لە غەززە کوژرا و محەممەد کوڕی دووەمی ساڵی دواتر لەگەڵ ئامۆزایەکی لە کاتی ھەڵمەتێکی سەرکەوتوودا بۆ سەر ماڵی خێزانەکەی لە مەغازی باشووری [[غەززە|شاری غەززە]] کوژران.

ھەرچەندە لیواکانی عیزەدین قەسام، لەبەر ھۆکاری ئەمنی، لەو کاتەدا ناسنامەی ئەو ئەندازیارانەی ڕاگرت کە لەگەڵ غولدا بەشداربوون لە سەرپەرشتیکردنی بەرھەمھێنانی چەک بۆ ئەو گرووپە، بەڵام لە مانگی ئازاری ٢٠٠٦دا ئاشکراکرا کە عەبدول مو 'تی ئەبو داف لەگەڵ عیماد عەباس یاریدەدەری سەرەکی غول بوو. داف لە ٢٦ی شوباتی ٢٠٠٦ دوای ئەوەی نارنجۆکێک لە کاتی مەشقێکدا بە ھەڵە تەقییەوە، گیانی لەدەستدا.

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
* [http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/3764734.stm &quot;ھێرشی ئیسرائیل پیاوی حەماسی غەززەی کوشت&quot;] ''[[بی بی سی نیووز]]'' ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|شەڕ|سیاسەت|فەلەستین}}

[[پۆل:ئەندامە تیرۆرکراوەکانی حەماس]]
[[پۆل:ئەندامانی قەسام]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٠٤]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢]]
[[پۆل:فەلەستینییە تیرۆرکراوەکان]]
[[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>taibvj9pp1mp09yf3fqe9tmeoolzu89</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580589</id>
      <parentid>1580549</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:06:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7020" sha1="mjqqd70mvk580r7p81k7j31aqfwzc3x" xml:space="preserve">{{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
{{داتابۆکس}}
'''عەدنان غول''' ({{بە عەرەبی|عدنان الغول}}) (نزیکەی ١٩٦٢ – ٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤)یاریدەدەری [[محەممەد زەیف]] سەرۆکی [[کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام|لیواکانی عیزەدین قەسام]] باڵی چەکداری [[حەماس]] بوو. لە کوشتنێکی ئامانجداردا لەگەڵ عیماد عەباس کوژرا کاتێک کۆپتەرێکی [[ھێزی ئاسمانیی ئیسرائیل|ھێزی ئاسمانی ئیسرائیل]] [[بۆینگ ئەی ئێچ-٦٤ ئاپاچی|AH-64]] لە ٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤ ھێرشی کردە سەر ئۆتۆمبێلەکەیان لە غەززز.

عەدنان غول یەکێک بوو لە ئۆپەراتیڤە باڵاکانی ناو ئامێری سەربازی حەماس. ئەو تایبەتمەند بوو لە تەقەمەنی و لەنێو ھێرشەکانی تردا لە پشت ھێرشەکەی ساڵی ١٩٩٥ بوو لە یەکگرتنی بەیت لید لە ناوەڕاستی ئیسرائیل، ھەروەھا بۆردومانەکەی ساڵی ١٩٩٦ لە سەنتەری دیزنگۆف لە دڵی تەلئەبیب، کە پێکەوە بەرپرسیار بوون لە کوژرانی ٣٢ ئیسرائیلی.

عەدنان ئۆپەراتۆرێکی «پلە و پلە و پلە و پایە ئاسایی» نەبوو بەڵکو پلە باڵاکانی ئامێرە سەربازییەکانی حەماس بوو لە کەرتی غەززە. تایبەتمەند بوو لە ئامادەکردنی بۆمبی چێنراو و سیستەمی موشەکەکانی قاسامی بۆ حەماس پەرەپێدا (کە نازناوی «باوکی قاسام»ی پێبەخشرا). دەستی ڕاستی محەممەد زەیف سەرۆکی باڵی سەربازی حەماس بووە و لە پیلانی حەماس بۆ تێکدانی ڕێککەوتنەکانی ئۆسلۆ ڕۆڵێکی گرنگی ھەبووە. بۆ نموونە، غول بەشدار بوو لە دروستکردنی ئەو بۆمبانەی کە لە دوو ھێرشەکەدا بەکارھێنران لە یەکگرتنی بەیت لید لە ناوەندی ئیسرائیل لە ٢٢ی کانوونی دووەمی ١٩٩٥، کە تێیدا ٢٢ ئیسرائیلی کوژران. ھەروەھا پشتێنەی تەقینەوەکەی بۆ تەقینەوە خۆکوژەکەی پوریم لە ساڵی ١٩٩٦ لە سەنتەری دیزنگۆف لە دڵی تەلئەبیب ئامادە کردووە، کە تێیدا دە مەدەنی ئیسرائیلی کوژراون. لە ٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤ لە کوشتنی ھێزی ئاسمانی ئیسرائیلدا گیانی لەدەستدا.

لەلایەن [[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل|ھێزەکانی بەرگری ئیسرائیلەوە]] وەک سەرەکیترین بۆمب سازەکانی حەماس ناسێندرا، دوای ماوەیەکی کەم لە دروستبوونی لە ساڵی ١٩٨٨ پەیوەندی بەو ڕێکخراوە کرد. پاشان وەک یاریدەدەری ئەندازیاری باڵای لیواکانی عیزددین ئەلقەسام، [[یەحیا عەیاش]] کاری کردووە. غول لە ساڵی ١٩٩٦ ڕۆڵی ئەیەشی گرتە ئەستۆ، دوای کوشتنی بە ئامانجی ڕاھێنەرەکەی.

لە سەرەتای [[ڕاپەڕینی دووەمی فەلەستین|ڕاپەڕینی ئەقسادا]] غول موشەکی قەسامی پەرەپێدا. ھەروەھا غول پلانی پەرەپێدانی ئەو چەکی دانا کە لە کەرەستەی خاو و کەلوپەلەکان دروستکرابوون کە بە بەکارھێنانی تونێل لە شاری [[ڕەفەح]]، لەسەر سنووری [[میسر]] بە قاچاخ دەھێنرێنە کەرتی غەززە. لە نێو ئەو چەکانەدا، موشەکی دژە تانکی وەکو ئەلبانە و بەتار و دواتر [[یاسین (ئاڕ پی جی)|یاسین]] زۆرجار لەلایەن حەماسەوە لە ھێرشەکانیدا بۆ سەر سوپای ئیسرائیل لە غەززە بەکاردەھێنرا، ھەروەھا بۆ مەبەستی بەرگری لە کاتی دەستدرێژییەکانی ئیسرائیلدا.

غول لە حەشارگەدا دەژیا و ھەرگیز لەگەڵ میدیاکان قسەی نەدەکرد. وێنەی ئەو گەنجە تەمەن ٤٦ ساڵە و باوکی چوار منداڵە، تەنھا دوای مردنی لەلایەن حەماسەوە بڵاوکرایەوە. دەوترێت لە ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٠٣ بەشداری لە کۆبوونەوەیەکدا کردووە لەگەڵ [[محەممەد زەیف]] و [[ئیسماعیل ھەنییە]] یەکێک لە سەرکردە سیاسییەکانی حەماس و سەرۆکی ڕۆحی ڕێکخراوەکە شێخ [[ئەحمەد یاسین]]، کاتێک ھێزەکانی ئیسرائیل ئەو ماڵەیان بۆردومان کرد کە تێیدا کۆبوونەوە. بیلال کوڕە گەورەکەی غول لە ساڵی ٢٠٠١ لە ھێرشێکی ئاسمانیدا لە غەززە کوژرا و محەممەد کوڕی دووەمی ساڵی دواتر لەگەڵ ئامۆزایەکی لە کاتی ھەڵمەتێکی سەرکەوتوودا بۆ سەر ماڵی خێزانەکەی لە مەغازی باشووری [[غەززە|شاری غەززە]] کوژران.

ھەرچەندە لیواکانی عیزەدین قەسام، لەبەر ھۆکاری ئەمنی، لەو کاتەدا ناسنامەی ئەو ئەندازیارانەی ڕاگرت کە لەگەڵ غولدا بەشداربوون لە سەرپەرشتیکردنی بەرھەمھێنانی چەک بۆ ئەو گرووپە، بەڵام لە مانگی ئازاری ٢٠٠٦دا ئاشکراکرا کە عەبدول مو 'تی ئەبو داف لەگەڵ عیماد عەباس یاریدەدەری سەرەکی غول بوو. داف لە ٢٦ی شوباتی ٢٠٠٦ دوای ئەوەی نارنجۆکێک لە کاتی مەشقێکدا بە ھەڵە تەقییەوە، گیانی لەدەستدا.

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
* [http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/3764734.stm &quot;ھێرشی ئیسرائیل پیاوی حەماسی غەززەی کوشت&quot;] ''[[بی بی سی نیووز]]'' ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|شەڕ|سیاسەت|فەلەستین}}

[[پۆل:ئەندامە تیرۆرکراوەکانی حەماس]]
[[پۆل:ئەندامانی قەسام]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٠٤]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢]]
[[پۆل:فەلەستینییە تیرۆرکراوەکان]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>mjqqd70mvk580r7p81k7j31aqfwzc3x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عادل عەوەزوڵڵا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>268512</id>
    <revision>
      <id>1580654</id>
      <parentid>1510046</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:27:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:ئەو کەسانەی ھەوڵی تیرۆریان دراوە]] بۆ [[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24850" sha1="9uuaevpgd4ipg28tgxuqvz8f7mfblvb" xml:space="preserve">{{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
{{داتابۆکس}}
'''عادل عەوەزوڵڵا''' (١٤ی نیسانی [[١٩٦٦|١٩٦٧]] - ١٠ی ئەیلوولی [[١٩٩٦|١٩٩٨]])&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=القسام|یەکەم=کتائب الشھید عز الدین|سەردێڕ=عادل عوض اللھ|ناونیشان=https://www.alqassam.net/arabic/martyrs/details/787|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190428211146/https://www.alqassam.net/arabic/martyrs/details/787|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی نیسانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی شوباتی ٢٠١٩|وێبگە=کتائب الشھید عز الدین القسام|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; فەرماندەیەکی سەربازیی فەلەستینی، و یەکێک لە دیارترین سەرکردەکانی [[کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام|لیواکانی شەھید عیزەدین قەسام،]] باڵی سەربازی [[حەماس|بزووتنەوەی خۆڕاگری ئیسلامی (حەماس) .]] لە کەناری ڕۆژاوا، تا تیرۆرکردنی&lt;ref&gt;مقابلة مع مجلة عبیر، العدد ،42 السنة،9 کانوون الثانی ،1996 ص37. والنھار المقدسیة، العدد ،3079 30/10/،1995 ص8.&lt;/ref&gt; [[ئیسرائیل]] تۆمەتباری کرد کە لە پشت کوژرانی دەیان کەسەوەیە، [[ئیسرائیل]] بەردەوام بوو لە ڕاوەدوونانی تا لەگەڵ براکەی عیماد عەوەزوڵڵا لە ساڵی ١٩٩٨ تیرۆر کرا.

== لەدایکبوون ==
ناوی عادل عەوەزوڵڵایە، لە ١٤ی نیسانی [[١٩٦٧|ساڵی ١٩٦٧]] لە شاری [[ڕامەڵڵا|ڕەمەڵڵا]] لەدایکبووە، دواتر قۆناغی سەرەتایی لە قوتابخانەی مغتەرەبین، قۆناغی ئامادەکاری لە قوتابخانەی بیری نوێ خوێندوویەتی و تەواو بووە قۆناغی ناوەندی لە قوتابخانەی ھاشمییە. شەھید عەوادەڵڵا دوای تەواوکردنی قۆناغی دواناوەندی بە جیاوازی و جیاوازی، ڕۆیشت بۆ خوێندنی بیرکاری لە فاکەڵتی زانست و تەکنەلۆجیا لە زانکۆی قدس - ئەبو دیس. بۆ خوێندنی زمانی عەرەبی ڕووی لە زانکۆی بەیتولمەقەدەس کرد، بەڵام زانکۆکە بە دەستپێکردنی [[ڕاپەڕینی یەکەمی فەلەستین|یەکەم ڕاپەڕین]] دەرگاکانی داخست.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=الغربیة|یەکەم=موقع الکتلة الاسلامیة-الضفة|سەردێڕ=ربع قرن علی استشھاد الأخوین المقاومین.. عماد وعادل عوض اللھ|ناونیشان=https://kutla.ps/post/2096/ربع-قرن-علی-استشھاد-الأخوین-المقاومین..عماد-وعادل-عوض-اللھ|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231010095946/https://www.kutla.ps/post/2096/ربع-قرن-علی-استشھاد-الأخوین-المقاومین..عماد-وعادل-عوض-اللھ|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=kutla.ps}}&lt;/ref&gt; 

== بزووتنەوەی حەماس ==
ئەو شەھیدە لە تەمەنێکی بچووکەوە پەیوەندی بە [[ئیخوان موسلمین|ئیخوان موسلیمینەوە]] کردووە و بووەتە فەرماندەی مەیدانی لە شارەکانی [[ڕامەڵا|ڕامەڵڵا]] و بیرە.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|سەردێڕ=25 عامًا علی اغتیال القیادیین عماد وعادل عوض اللھ|ناونیشان=https://felesteen.news/post/145774/25-عاما-علی-اغتیال-القیادیین-عماد-وعادل-عوض-اللھ|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231010215723/https://felesteen.news/post/145774/25-عاما-علی-اغتیال-القیادیین-عماد-وعادل-عوض-اللھ|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=فلسطین أون لاین|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; لە یەکەم ڕاپەڕیندا بە گوللەی زیندوو و لاستیک چەند جارێک بریندار بوو، بەڵام ئەوە نەبووە ھۆی ئەوەی کە ھەمیشە لە پێشەوە بێت، عەوەزوڵڵایەکەم کەسی «گەنج» بوو کە لە ڕێپێوانێکدا کە بزووتنەوەی حەماس ڕێکی خستبوو، لەسەر شان ھەڵبگیرێت، دروشمی دژی داگیرکاری و ڕاگەیاندنی دەستپێکردنی بزووتنەوەی حەماس لە گۆڕەپانەکانی مزگەوتی ئەقسا لەگەڵ دەستپێکردنی ڕاپەڕین.

ئەو شەھیدە چەند جارێک لە زیندانەکانی داگیرکەری زایۆنیست دەسبەسەر و چەند مانگێک گۆشەگیری لەسەر کرا و بەر لەوەی لەلایەن دەسەڵاتدارانی داگیرکەرەوە دەستبەسەر کرا و سزای سێ ساڵ و نیو بەسەردا سەپێنرا.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; لەگەڵ کۆمەڵێک لە براکانیدا، یەکەم بەیاننامەی بزووتنەوەی حەماسیان داڕشت، دوای ئەو گورزە گەورەیەی کە لە ساڵی ١٩٩١دا لەلایەن دەسەڵاتی داگیرکەرەوە لێی درا.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; دوای تێپەڕاندنی حوکمەکەی لەکاتێکدا لە دەرگای زیندانەکەدا بوو، جارێکی دیکە دەستگیرکرایەوە و گواستراوەتەوە بۆ دەستبەسەرکردنی کارگێڕی.

لەگەڵ حەسەن سەلامە و محییەدین شەریف بەشداری کرد لە ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنی تۆڵەسەندنەوەی پیرۆز لە کاردانەوە بە تیرۆرکردنی ئەندازیار [[یەحیا عەیاش]] لە ساڵی ١٩٩٦. دوابەدوای ئەم ئۆپەراسیۆنانە، ھێزێکی زۆری ھێزە ئەمنییەکانی فەلەستین ھەڵیانکوتایە سەر ماڵەکەی و داوای لە بنەماڵەکەی کرد خۆی تەسلیم بکات و عادل برای ڕەتیکردەوە وەڵامیان بداتەوە و وتی، «پێم باشترە شەھید بم نەک بگەڕێمەوە بۆ زیندان». دوای شەھیدبوونی ئەندازیار یەحیا ئەیەش، عادل بوو بە داواکراوی ژمارە یەک لەلایەن دەسەڵاتدارانی داگیرکەر و دەزگا ئەمنییەکانی فەلەستین، کە ماڵی خێزانەکەیان خستە ژێر چاودێری بەردەوام.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

دوای تیرۆرکردنی موحیدین شەریف، دەزگا ئەمنییەکانی فەلەستین ھەوڵیاندا تۆمەتی تیرۆرکردنی شەریف بخەنە سەر ئەو دوو برایەی عیماد و عادل عەوادەڵڵا، بۆ ئەوەی دەستوەردانیان لەو ئۆپەراسیۆنەدا پەردەپۆش بکەن، کە عادل لە کاسێتێکی ڤیدیۆیدا کە بۆی ناردووە ڕەتیکردەوە [[ڕۆیتەرز]]. پاشان موخابەراتی گشتی فەلەستین توانی فەرماندە عیماد لە ماڵێکدا دەستگیر بکات و عادل بە ئازادی مایەوە.

== چالاکیی سەربازیی ==
دوای تیرۆرکردنی یەحیا عەیاش، بزووتنەوەی حەماس وەک سەرۆکی باڵی سەربازی خۆی لە کەرتی ڕۆژاوا دانا زۆر بە خێرایی سەرکەوت، بە لێھاتوویییەکی زۆرەوە، لە نۆژەنکردنەوە و زیندووکردنەوەی باڵی سەربازی و دامەزراندنی کۆمپلێکس تۆڕی خانە چالاکەکان عادل محەممەدی شەریفی ھێنا بۆ ئەوەی لەگەڵیدا کار بکات، و ئەو دووانە پێکەوە کاریان کرد بۆ دامەزراندنی وۆرک شۆپێکی تەقەمەنی و ڕاھێنانی پسپۆڕان. بۆ ئە نجامدانی ئۆپە ڕاسیۆن لە قودس، لێرە دا عیمادی برای لە گە ڵدا بوو، کە بوو بە یاریدە دە ڕی سە ڕە کی و دە ستی ڕاستی.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=بقلاوة لقیادة حماس.. قصة ملاحقة واغتیال الشھید عادل عوض اللھ|ناونیشان=https://www.wattan.net/ar/news/219831.html|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231229000849/https://www.wattan.net/ar/news/219831.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=وکالة وطن للأنباء|زمان=ar|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; ئۆپەراسیۆنەکانی تۆڵەی پیرۆز کوژرانی ٦٠ ئیسرائیلی و برینداربوونی ٢١٠ی دیکەی لێکەوتەوە پلاندانان و سەرپەرشتیکردنەکە ڕاستەوخۆ لە حەسەن سەلامەوە بوو بۆ ئەنجامدانی ئەو ئەرکەی کە لەلایەن فەرماندەی گشتی فەلەنجەوە [[محەممەد زەیف|محمد زەیف]] بۆی دیاریکرابوو، و ئۆپەراسیۆنەکان لە قودس و ئەشقەلۆن و تەلئەبیب بوون.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=عامر|یەکەم=عدنان أبوو|سەردێڕ=مارس الأسود لدی الإسرائیلیین.. ڕبع قرن علی عملیات &quot;الثأر المقدس&quot; انتقاما لیحیی عیاش|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/politics/2021/3/30/الفلسطینیون-یحیون-ربع-قرن-علی-عملیات|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231229041241/https://www.aljazeera.net/politics/2021/3/30/الفلسطینیون-یحیون-ربع-قرن-علی-عملیات|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=الجزیرة نت|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;

ئەو ڕۆژنامەنووسە زایۆنییە لە زاری سەرچاوەیەکی ئەمنی لە [[شاباک|شین بێتەوە]] دەڵێت، «عادل عەوەزوڵڵادیارترین سەرکردەی حەماسە لە کەرتی ڕۆژاوا ئەو سەرکردەیەکی ڕاستەقینەیە کە سەرپەرشتی ئامێرێکی زۆر فراوانی چالاکوانانی لە ھەموو کەرتی ڕۆژاوا کردووە ئەوان پێکەوە کەسایەتییەکی کاریزماتیکی نائاسایییە و چالاکوانانی حەماس ڕێزێکی زۆریان بۆ ھەیە». کەناری ڕۆژاوا لە زۆربەی ناوچەکان لق و پۆپ بوو. لە ھەندێک شوێن سەرکردە دەستگیرکراوەکانی لیواکانی شەھید عیزەدین قەسام ژوورێکی ئۆپەراسیۆنیان پێکھێنا.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;

ھارێل بانگەشەی ئەوە دەکات کە لێکۆڵەرانی شین بێت پلانگەلێکیان دۆزیوەتەوە کە ئەگەر حەماس جێبەجێی بکات، ترس و دڵەڕاوکێی لای سەرکردەکانی دەزگا ئەمنییەکانی (زایۆنیست) دروست کردووە. لەنێو ئەم پلانە گەورانەدا، وەک لێکۆڵینەوەکان ئاماژەی پێدەکەن، «زنجیرەیەک لە ئۆپەراسیۆنی تەقینەوەی پێنج ساڵە» ھەیە، کە تێیدا ئۆتۆمبێلی بۆمبڕێژکراو یەک لە دوای یەک لە شارە گەورەکاندا دەتەقێنرێتەوە و لە یەک ڕۆژدا ھۆشداری کۆتایی دەدرێت دوای ئەنجامدانی ھەر بۆردومانێک، بە ئاماژەدان بەوەی کە نەشتەرگەری داھاتوو تەنھا چەند کاتژمێرێک ماوە. ئەگەر ھەموو دەستبەسەرکراوانی زیندانەکانی زایۆنیست ئازاد نەکرێن.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;

ھەروەھا فەرماندە عادل عەوەزوڵڵاپلانی دانابوو، بەپێی ئەوەی ھارێل بانگەشەی بۆ دەکات: گرتنی ژمارەیەکی زۆر سەرباز بە مەبەستی موزایەدە و دانوستان. ئەفسەرە باڵاکانی سوپا و ژمارەیەک لە ئەندامانی کنێست و حکوومەتی (زایۆنیستی) کوژران و ھەرچەندە لە لێکۆڵینەوەکاندا دەردەکەوێت کە دەزگا ئەمنییەکان (دەوڵەتی داگیرکەر) سەرکەوتوو بوون، لە ماوەی چەند مانگێکدا، لە لەناوبردنی ئەوەی ناوی دەبرد حەماس'. ژێرخانی کەرتی ڕۆژاوا، لە ھەمان کاتدا دان بەوەدا دەنێت کە حەماس بەدرێژایی ساڵان سەلماندوویەتی توانای گەڕاندنەوەی ھێزی خۆی بە خێرایی جێگەی سەرنجە و ئەمجارەش، چالاککردن و پەرەپێدانی ئامێر و تۆڕێکی وەک ئەو تۆڕە خێراتر دەکات کە بەپێی ئەوەی لەلایەن میدیا زایۆنیستەکانەوە بڵاوکرایەوە ئاشکرا بوو.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;

== تیرۆرکردن ==
دوای چوار مانگ لە ئەشکەنجەدان، عیماد عەوەزوڵڵا توانی لە زیندانی ئەریحا ھەڵبێت،&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; لە ئۆپەراسیۆنێکدا کە دواتر ڕوون بووەوە کە لەلایەن دەسەڵاتی فەلەستینەوە بە ھەماھەنگی لەگەڵ داگیرکاری زایۆنی ئامادە کراوە کە ئامانجی گەیشتن بە عادل عەوادەڵا بووە کە ئامێرێکی ئەلیکترۆنی بۆ شوێنپێھەڵگرتن لە جەستەی عیماددا چێنرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=الزیتونة|یەکەم=قسم الأرشیف والمعلومات فی مرکز|ناونیشان=https://books.google.jo/books?id=Iw5SDwAAQBAJ&amp;pg=PA25&amp;lpg=PA25&amp;dq=عادل+عوض+اللھ&amp;source=bl&amp;ots=QFSle4ohZz&amp;sig=ACfU3U17lTwy2W-ThqpRWQHZ66r5PfLxBw&amp;hl=ar&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjYm6X6grODAxVCg_0HHTysB4s4WhDoAXoECAIQAw#v=onepage&amp;q=عادل%20عوض%20اللھ&amp;f=false|سەردێڕ=تقریر معلومات (11): الملف الأمنی بین السلطة الفلسطینیة و&quot;إسرائیل&quot;: Information Report (11): The Security File between the Palestinian Authority &amp; Israel|ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=مرکز الزیتونة للدراسات والاستشارات|ژپنک=٩٧٨-٩٩٥٣-٥٠٠-٣٦-٢|پەڕەکان=٢٥|زمان=ar|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231229041504/https://books.google.jo/books?id=Iw5SDwAAQBAJ&amp;amp;pg=PA25&amp;amp;lpg=PA25&amp;amp;dq=عادل+عوض+اللھ&amp;amp;source=bl&amp;amp;ots=QFSle4ohZz&amp;amp;sig=ACfU3U17lTwy2W-ThqpRWQHZ66r5PfLxBw&amp;amp;hl=ar&amp;amp;sa=X&amp;amp;ved=2ahUKEwjYm6X6grODAxVCg_0HHTysB4s4WhDoAXoECAIQAw|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|سەردێڕ=تقریر.. عادل وعماد عوض اللە شقیقان أرکعا الاحتلال|ناونیشان=https://felesteen.news/post/117016/تقریر%C2%A0عادل-وعماد-عوض-اللھ-شقیقان-أرکعا-الاحتلال|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220913033842/https://felesteen.news/post/117016/تقریر%C2%A0عادل-وعماد-عوض-اللھ-شقیقان-أرکعا-الاحتلال|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=فلسطین أون لاین|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; یەکینەکانی تایبەت بە ئیمام توانیان ئەو دوو برایە بە ناوەکانی سەرکردە عیماد و عادل عەوادەڵڵا لە کێڵگەیەک لە نزیک شارۆچکەی تەرقومییە لە پارێزگای ھێبرۆن لە ١٠ی ئەیلوولی ١٩٩٨ دوای سێ ساڵ ڕاوکردن لەگەڵ ھێزەکانی داگیرکەری ئیسرائیل تیرۆر بکەن&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; ھەزاران بەڵگەنامە و ناو و چالاکوان و حەشارگەی چەک دۆزرایەوە، جگە لە بەڵگەنامەی بەڵگەنامەی ئەو ئۆپەراسیۆنانەی کە ئەنجامدرابوون و ئەوانەی کە پلانیان بۆ دانرابوو، کە بە گەنجینەی ھەواڵگریی گەورە و گرنگ بۆ داگیرکاریی زایۆنیستی دادەنرا.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; ھەروەھا داگیرکارییەکە تەرمی ئەو دوو برایەی لە گۆڕستانی ژمارەکان (ڕێڤیدیم) ڕاگیراوە.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=عادل عوض اللھ|ناونیشان=https://vision-pd.org/%D8%B9%D8%A7%D8%AF%D9%84-%D8%B9%D9%88%D8%B6-%D8%A7%D9%84%D9%84%DA%BE/|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230601023437/https://vision-pd.org/عادل-عوض-اللھ/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|زمان=ar|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

دوای تیرۆرکردنەکە، نووسەر ڕۆنێن بێرگمان لە کتێبەکەیدا “ سەرەتا ھەستەوە و بکوژە ” دەگێڕێتەوە: [[بێنیامین نێتانیاھو|ناتانیاھۆ]] داوای لە ئایالۆن (سەرۆکی [[شاباک|گرەوی شین]]) کرد بچێتە کۆمەڵگەی سەرکردایەتی دەسەڵاتی فەلەستین لە ڕامەڵڵا. ھە مان شە و ھە موو سە ڕکردە چالاکە کانی بزووتنە و ی حە ماس دە ستگیر کران و دە ستبە سە ڕ کران و بزوتنە و کە ئاگادار کرایە و کە ھە ڕ چالاکییە ک لە دژی ئیسرائیل کاردانە و ی توندوتیژی دە سە ڵاتی فە لە ستینی بە دواوە دە بێت.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٢|سەردێڕ=کیف إصطاد “الشین بیت” الأخوین عوض اللە.. وأرشیف حماس؟ (93)|ناونیشان=https://180post.com/archives/30106|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230330052500/https://180post.com/archives/30106|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=180Post|زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;

بنەماڵەی عەوەزوڵڵالە ڕێگەی پارێزەرەکەیانەوە کە لە ساڵانی ڕابردوودا دەستنیشانیان کردبوو، داوای یەک بەڵگەی کوشتنەکەیان کرد، وەک وێنەی تەرمەکانیان دوای تیرۆرکردنیان، بەڵام دەسەڵاتدارانی داگیرکەر ڕەتیکردەوە، ھەروەھا سوپای ئیسرائیل بڵاوکردنەوەی ھیچ بەڵگەیەکی قەدەغە کرد وردەکارییەکان سەبارەت بە تیرۆرکردنەکە، سەرەڕای ئەوەی سەرکردەکانی ئاھەنگیان گێڕاوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الشھیدان عوض اللە.. عودة الرفات نھایة الأمل|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/news/2014/4/30/الشھیدان-عوض-اللھ-عودة-الرفات-نھایة|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231227171848/https://www.aljazeera.net/news/2014/4/30/الشھیدان-عوض-اللھ-عودة-الرفات-نھایة|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=الجزیرة نت|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;

دوای شازدە ساڵ لە شەھید بوونی ئەو دوو سەرکردەیە، عادل و عیماد، ھێزەکانی داگیرکەر تەرمەکانیان ئازاد کرد و ھەزاران ھاووڵاتی لە شاری ڕامەڵڵای ناوەڕاستی کەرتی ڕۆژاوا، بە بەشداری بەرفراوانی جەماوەری ئەندامانی ئەنجومەنی یاسادانانی فەلەستین بەشداری پرسەکەیان کرد ئەنجومەن و سەرکردەکانی بزووتنەوەی حەماس. تەرمی ئەو دوو شەھیدە شینەبووبووەوە، بەگوێرەی ئەوەی سەرچاوە پزیشکییەکان لەو کاتەدا بڵاویان کردبووەوە و سەرەڕای تێپەڕبوونی ١٦ ساڵ بەسەر شەھیدبوونیاندا، جلوبەرگی ئەو دوو شەھیدەش شینەبووبووەوە، ھاوژینی یەکێک لە شەھیدەکان بەو کراسەی کە لەبەری بوو، ھاوسەرەکەی ناسییەوە. چیرۆکی ئەو دوو شەھیدە، سەرکردە عادل و عیماد عەوادوڵڵا، لە ڕوانگەی زۆر کەسەوە، لاپەڕەیەکی تاریکی لە تۆماری سیاسەتی ھەماھەنگی ئەمنیدا نوێنەرایەتی دەکرد کە دەزگاکانی دەسەڵات لەگەڵ دەسەڵاتی داگیرکەردا پەیڕەوی لێدەکرد.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تسلیم جثمانی الشھیدین عماد وعادل عوض اللە الثلاثاء|ناونیشان=https://www.maannews.net/news/693070.html|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231227184523/https://www.maannews.net/news/693070.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=وکالة معا الاخباریة|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;

لیواکانی قەسام ناوی گرووپەکانیان ناوە کە لە کاتی [[ڕاپەڕینی دووەمی فەلەستین|ڕاپەڕینی دووەمدا لە ڕامەڵڵا چالاکیان دەکرد،]] گرووپی عادل و عیماد عەوادەڵڵا، بە یادی ئەوان.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

== ژیانی تایبەتی ==
عادل عەوەزوڵڵا لە ساڵی ١٩٨٩ ژیانی ھاوسەری پێکھێناوە و خاوەنی منداڵە بە ناوەکانی موئمین و فیدادین و محەممەد و کچێکیشی بە ناوی نەدا ھەیە.&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=xu5DuThW4sI&amp;ab_channel=AlfalstiniahTV قصة الشھداء عماد و عادل عوض اللھ] | Alfalstiniah TV&lt;/ref&gt;

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=lIRXsuvJc90&amp;ab_channel=OshratKotler ١٩٩٨ لە یەکەم وتووێژێکی تایبەتدا لەگەڵ ئەحمەد یاسین سەرۆکی حەماس ئۆشرات کۆتلەر]
* [https://180post.com/archives/30106 شین بێت چۆن برایانی عەوادوڵڵای ڕاو کرد؟ ١٨٠پۆست]
* [https://www.youtube.com/watch?v=PEdfaLhLwE8&amp;ab_channel=AljazeeraMediaLibraryمکتبةالجزیرةالمرئیة خۆپیشاندانەکانی فەلەستین بە ئیدانەکردنی تیرۆری عادل و عیماد عەوادوڵڵا]
* [https://www.youtube.com/watch?v=-0IXZMri0P0&amp;ab_channel=RoyaNews پرسەی تەرمی ھەردوو شەھید عیماد و عادل عەوادەڵڵا] دیدگا

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|فەلەستین}}
[[پۆل:مسوڵمانانی فەلەستین]]
[[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]]
[[پۆل:فەلەستینییە تیرۆرکراوەکان]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٧]]
[[پۆل:مردووانی ١٩٩٨]]
[[پۆل:ئەندامانی قەسام]]
[[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]]</text>
      <sha1>9uuaevpgd4ipg28tgxuqvz8f7mfblvb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عەباس سەید</title>
    <ns>0</ns>
    <id>270101</id>
    <revision>
      <id>1580653</id>
      <parentid>1451429</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:27:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:ئەو کەسانەی ھەوڵی تیرۆریان دراوە]] بۆ [[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5115" sha1="055daslm73fqwds5uojj7ufptibdbv2" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}
'''عەباس محەممەد مصطفی''' (ئەبوو عەبدولڵا)، لە ١٣ی ئایاری ١٩٦٦ لە شاری توولکەرم لەدایکبووە، فەرماندەیەکی سەربازی و سیاسی [[فەلەستینییەکان|فەلەستینییە]]، یەکێکە لە سەرکردە سیاسییەکانی بزووتنەوەی بەرخۆدانی ئیسلامی ([[حەماس]])، و فەرماندەی [[کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام|کەتیبەکانی قەسامە]] لە [[کەناری ڕۆژاوا]]، و یەکێکە لەدامەزرێنەرانی. [[ئیسرائیل]] تۆمەتباری دەکات بە سەرکردایەتیکردنی چەند ئۆپەراسیۆنێک کە لە دژی ئەنجامدراوە و تێیدا دەیان ئیسرائیلی کوژران و سەدان کەسی دیکەش بریندار بوون، دیارترینیان ھێرشی جەژنی فەسحە. لە [[٨ی ئایار]] [[٢٠٠٢]] [[ئیسرائیل]] دوای بەدوای چەندین ھەوڵدا بۆ کوشتنی دەستگیرکرد، بە زیندانیکردنی بە سەدان ساڵ حوکم درا. لە زینداندا سەرۆکایەتی دەستەی باڵای زیندانیانی حەماسی لە ھەموو زیندانەکانی [[ئیسرائیل]] کرد. عەباس سەید بە یەکێک لە دیارترین سیمای بزووتنەوەی زیندانیانی فەلەستینی دادەنرێت. [[ئیسرائیل]] بە «خەتەترین زیندانی فەلەستیینی» دادەنێ.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=18 أبریل 2015|سەردێڕ=عباس السید.. أسطورة المقاومة والقائد الصابر|ناونیشان=https://www.alqassam.ps/arabic/news/details/7195|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220708100856/https://www.alqassam.ps/arabic/news/details/7195|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تەممووزی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=8 یولیو 2022|وێبگە=[[کتائب الشھید عز الدین القسام|کتائب القسام]]|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; ئیسرائیل لە لیستی خراپترین زیندانیانیانی فەلستینی دا داناوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=9 یولیو 2015|سەردێڕ=الأسیر السید ینھی إضرابە بعد استجابة الاحتلال لمطالبھ|ناونیشان=https://shms.ps/p/21873|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220708100856/https://shms.ps/post/21873/الأسیر-السید-ینھی-إضرابھ-بعد-استجابة-الاحتلال-لمطالبھ|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تەممووزی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=8 یولیو 2022|وێبگە=وکالة شمس نیوز|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; ھەروەھا ئیسرائیل لە کاتی ڕێککەوتننامەی شالیت ڕەتیدەکردووە ئازادی بکا. ناوی ھۆکاری شکستی ھەوڵەکانی گەیشتن بە ڕێککەوتننامەیەک لەنێوان ئیسرائیل و حەشمیندا بووە. ھەروەھا خاوەنی بیرۆکەی وەچە خستنەوە لەڕێگەی بردنەدەرەوەی تۆوی زیندانییەکان.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=31 أغسطس 2020|سەردێڕ=ارتفاع عدد أبناء الأسری عبر تھریب النطف إلی 94 طفلًا|ناونیشان=https://www.almayadeen.net/news/politics/1419837/ارتفاع-عدد-أبناء-الأسری-عبر-تھریب-النطف-إلی-94-طفلا|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220606204240/https://www.almayadeen.net/news/politics/1419837/ارتفاع-عدد-أبناء-الأسری-عبر-تھریب-النطف-إلی-94-طفلا|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=6 یونیو 2022|وێبگە=قناة المیادین|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=1 دیسمبر 2018|سەردێڕ=&quot;الرسالة&quot; تکشف خبایا تھریب النطف من سجون الاحتلال|ناونیشان=https://alresalah.ps/post/191848/مکتوب-الرسالة-تکشف-خبایا-تھریب-النطف-من-سجون-الاحتلال|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220606204226/https://alresalah.ps/post/191848/مکتوب-الرسالة-تکشف-خبایا-تھریب-النطف-من-سجون-الاحتلال|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=6 یونیو 2022|وێبگە=الرسالة|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{تووڵی دەروازە|سیاسەت|ژیاننامە|فەلەستین|شەڕ}}
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٦]]
[[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]]
[[پۆل:زیندووان]]
[[پۆل:سیاسەتمەدارە فەلەستینیەکان]]
[[پۆل:ئەندامانی قەسام]]
[[پۆل:ئەندامانی حەماس]]</text>
      <sha1>055daslm73fqwds5uojj7ufptibdbv2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئیاد شەلبایە</title>
    <ns>0</ns>
    <id>270102</id>
    <revision>
      <id>1580640</id>
      <parentid>1477425</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:27:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:ئەو کەسانەی ھەوڵی تیرۆریان دراوە]] بۆ [[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7250" sha1="0zocb2ei45jeme4dczc73wsl6pmfcnu" xml:space="preserve">'''ئیاد ئەسعەد ئەحمەد شەلبایە''' (لەدایکبووی [[١٨ی ئاب]]ی [[١٩٧٢]] - لە [[١٧ی ئەیلوول]]ی [[٢٠١٠]] تیرۆرکراوە) فەرماندەیەکی سەربازی دیارە لە [[کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام|لیواکانی قەسام]]،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=18 سبتمبر 2010|سەردێڕ=الاحتلال یغتال قائدًا «قسامیًا» ویعتقل 10 فلسطینیین|ناونیشان=https://www.addustour.com/articles/327987-&amp;#1575;&amp;#1604;&amp;#1575;&amp;#1581;&amp;#1578;&amp;#1604;&amp;#1575;&amp;#1604;-&amp;#1610;&amp;#1594;&amp;#1578;&amp;#1575;&amp;#1604;-&amp;#1602;&amp;#1575;&amp;#1574;&amp;#1583;&amp;#1575;-&amp;#171;&amp;#1602;&amp;#1587;&amp;#1575;&amp;#1605;&amp;#1610;&amp;#1575;&amp;#187;-&amp;#1608;&amp;#1610;&amp;#1593;&amp;#1578;&amp;#1602;&amp;#1604;-10-&amp;#1601;&amp;#1604;&amp;#1587;&amp;#1591;&amp;#1610;&amp;#1606;&amp;#1610;&amp;#1610;&amp;#1606;-&amp;#1601;&amp;#1610;-&amp;#1605;&amp;#1582;&amp;#1610;&amp;#1605;-&amp;#1606;&amp;#1608;&amp;#1585;-&amp;#1588;&amp;#1605;&amp;#1587;|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211229204714/https://www.addustour.com/articles/327987-الاحتلال-یغتال-قائدا-%C2«ÙØ³Ø§ÙÙØ§%C2»-ÙÙØ¹ØªÙÙ-10-ÙÙØ³Ø·ÙÙÙÙÙ-ÙÙ-ÙØ®ÙÙ-ÙÙØ±-Ø´ÙØ³|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=29 دیسمبر 2021|وێبگە=[[الدستور (جریدة أردنیة)|صحیفة الدستور الأردنیة]]|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; و سەرکردەیەکی [[حەماس|بزووتنەوەی حەماسە]]،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=17 سبتمبر 2010|سەردێڕ=مقتل قیادی من &quot;حماس&quot; بنیران القوات الإسرائیلیة فی الضفة الغربیة|ناونیشان=https://www.alarabiya.net/articles/2010/09/17/119507|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20211229210212/https://www.alarabiya.net/articles/2010/09/17/119507|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=29 دیسمبر 2021|وێبگە=[[قناة العربیة]]|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; لە شاری فەلەستین لەدایکبووە لە تولکەرم، و یەکێک بوو لە یەکەم کەسەکان کە شەڕی [[ڕاپەڕینی دووەمی فەلەستین|ڕاپەڕینی ئەقسا]] کرد.&lt;ref name=&quot;القسام یزف القائد شلبایة&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=18 سبتمبر 2010|سەردێڕ=القسام یزف القائد شلبایة ویحمل سلطة فتح المشارکة باغتیالھ|ناونیشان=https://www.alqassam.ps/arabic/news/details/2946|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211229203601/https://www.alqassam.ps/arabic/news/details/2946|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=29 دیسمبر 2021|وێبگە=[[کتائب القسام]]|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; ئیسرائیل لە ئۆپەراسیۆنێکی سەربازی بەرفراوان تیرۆری کرد.

== ژیان ==
ئیاد ئەسعەد ئەحمەد شەلبایە لە [[١٨ی ئاب]]ی ١٩٧٢ لە شاری تولکەرم لە [[کەناری ڕۆژاوا]] لەدایکبووە. لە قوتابخانەکانی شارەکە خوێندوویەتی، بەڵام بەھۆی دەستگیرکردنی لەلایەن [[ئیسرائیل|ئیسرائیلەوە]] نەیتوانیوە خوێندنەکەی تەواو بکات.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=17 سبتمبر 2018|سەردێڕ=الذکری الثامنة لاستشھاد إیاد شلبایة|ناونیشان=http://omamahps.com/post/2018-09-17-070517-الذکری-الثامنة-لاستشھاد-المجاھد-إیاد-شلبایة|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20211229222640/http://omamahps.com/post/2018-09-17-070517-الذکری-الثامنة-لاستشھاد-المجاھد-إیاد-شلبایة|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=29 دیسمبر 2021|وێبگە=أمامة|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;

لە ماوەی چالاکییە سەربازییەکەیدا؛ ئییاد شەلبایە زۆر لە سەرکردەکان نەشئەت کەرمی &lt;nowiki&gt;و&lt;/nowiki&gt; [[عەباس سەید]] نزیک بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=17 سبتمبر 2020|سەردێڕ=الذکری العاشرة لارتقاء إیاد شلبایة|ناونیشان=http://www.nawres.net/archives/67783|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211229220125/http://www.nawres.net/archives/67783|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=29 دیسمبر 2021|وێبگە=النورس|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;

== تیرۆرکردن ==
[[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل|ھێزەکانی سوپای ئیسرائیل]] لە بەرەبەیانی ڕۆژی ھەینی [[١٧ی ئەیلوول]]ی ٢٠١٠ لە ئۆپەراسیۆنێکی سەربازیی بەرفراواندا تیرۆریان کرد کە کەمپی نور شەمسیان لە ناو شاری تولکەرەم کردە ئامانج.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=18 سبتمبر 2010|سەردێڕ=الاحتلال یغتال قیادیًا فی کتائب القسّام|ناونیشان=https://www.emaratalyoum.com/politics/news/2010-09-18-1.292081|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160108162818/http://www.emaratalyoum.com/politics/news/2010-09-18-1.292081|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=18 سبتمبر 2010|وێبگە=الإمارات الیوم|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; ئیسرائیل تەرمەکەی ڕادەستی دەزگای پەیوەندییەکانی فەلەستین کرد، پاشان تەرمی ناوبراو گواسترایەوە بۆ نەخۆشخانەی سابت سابت لەو شارە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=17 سبتمبر 2010|سەردێڕ=تفاصیل إغتیال ایاد شلبایة فی طولکرم|ناونیشان=https://www.khaberni.com/news/&amp;#1578;&amp;#1601;&amp;#1575;&amp;#1589;&amp;#1610;&amp;#1604;-&amp;#1575;&amp;#1594;&amp;#1578;&amp;#1610;&amp;#1575;&amp;#1604;-&amp;#1575;&amp;#1610;&amp;#1575;&amp;#1583;-&amp;#1588;&amp;#1604;&amp;#1576;&amp;#1575;&amp;#1610;&amp;#1577;-&amp;#1601;&amp;#1610;-&amp;#1591;-41548-41548|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211229213936/https://www.khaberni.com/news/تفاصیل-اغتیال-ایاد-شلبایة-فی-ط-41548-41548|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=29 دیسمبر 2021|وێبگە=خبرنی|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|3=فەلەستین|فەلەستین}}
[[پۆل:مردووانی ٢٠١٠]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٢]]
[[پۆل:مسوڵمانانی فەلەستین]]
[[پۆل:ئەندامانی قەسام]]
[[پۆل:ئەندامە تیرۆرکراوەکانی حەماس]]
[[پۆل:ئەندامانی حەماس]]
[[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]]</text>
      <sha1>0zocb2ei45jeme4dczc73wsl6pmfcnu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نەشئەت کەرمی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>270107</id>
    <revision>
      <id>1580663</id>
      <parentid>1452495</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:27:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:ئەو کەسانەی ھەوڵی تیرۆریان دراوە]] بۆ [[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7412" sha1="crmirxjubwlv9mi1m7e9k31f90enz5f" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}'''نەشات نەعیم سەلیم کەرمی''' (لەدایکبووی [[٢٧ی نیسان]]ی [[١٩٧٧]] لە تولکەرەم - لە [[٨ی تشرینی یەکەم]]ی [[٢٠١٠]] لە [[حەبرۆن|ھێبرۆن]] تیرۆرکراوە)، فەرماندەیەکی باڵای سەربازی [[فەلەستینییەکان|فەلەستینییە]]،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=8 أکتوبر 2010|سەردێڕ=Palestinians killed in Israeli raid|ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2010/10/8/palestinians-killed-in-israeli-raid-12|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210129185053/https://www.aljazeera.com/news/2010/10/8/palestinians-killed-in-israeli-raid-12|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=9 مارس 2022|وێبگە=[[قناة الجزیرة]]|زمان=en}}&lt;/ref&gt; وەک یەکێک لە نابغەیییەکانی [[حەماس|بزووتنەوەی حەماس]] وەسفکراوە،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=17 سبتمبر 2010|سەردێڕ=ریاح الخلیل تھب علی طولکرم.. والضحیة الأولی شلبایة|ناونیشان=https://safa.ps/post/30341/ریاح-الخلیل-تھب-علی-طولکرم-والضحیة-الأولی-شلبایة|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220307213038/https://safa.ps/post/30341/ریاح-الخلیل-تھب-علی-طولکرم-والضحیة-الأولی-شلبایة|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئازاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=9 مارس 2022|وێبگە=وکالة الصحافة الفلسطینیة|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; و یەکێک لە دیارترین ئەندازیارەکانی،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=10 یولیو 2018|سەردێڕ=زوجة الشھید &quot;الکرمی&quot; تقاوم أغلال الاحتلال وسجانییە!|ناونیشان=https://www.palinfo.net/240407|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20220307225417/https://www.palinfo.net/news/2018/7/10/زوجة-الشھید-الکرمی-تقاوم-اغلال-الاحتلال-وسجانیھ|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئازاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=9 مارس 2022|وێبگە=المرکز الفلسطینی للإعلام|زمان=ar|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; و ئیسرائیل بە «ئەندازیار» وەسفی دەکات،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=10 أکتوبر 2010|سەردێڕ=القائد نشأت الکرمی.. عقل مدبر وکابوس طارد الصھاینة|ناونیشان=https://www.alqassam.ps/arabic/news/details/2998|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220307215352/https://www.alqassam.ps/arabic/news/details/2998|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئازاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=9 مارس 2022|وێبگە=کتائب القسام|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; فەرماندەی [[کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام|لیواکانی قەسام]] بووە لە [[کەناری ڕۆژاوا]]،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=8 أکتوبر 2012|سەردێڕ=الذکری السنویة الثانیة لاستشھاد أبطال &quot;سیل النار&quot;|ناونیشان=https://www.alwatanvoice.com/arabic/news/2012/10/08/323607.html|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220307221831/https://www.alwatanvoice.com/arabic/news/2012/10/08/323607.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئازاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=9 مارس 2022|وێبگە=دنیا الوطن|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; و پیاوی داواکراوی ژمارە یەک بووە [[ئیسرائیل|لە ئیسرائیل]]،&lt;ref name=&quot;الشرق الأوسط&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=9 أکتوبر 2010|سەردێڕ=نتنیاھو ھنأ جیشە.. وفیاض أدان بشدة.. و «القسام» تتعھد بالرد: إسرائیل تقتل قائد «القسام» ومساعدە فی الخلیل.. وتتوعد بملاحقة «الإرھاب»|ناونیشان=https://archive.aawsat.com/details.asp?section=4&amp;issueno=11638&amp;article=590142#.YiZOWHrP21s|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220307183055/https://archive.aawsat.com/details.asp?section=4&amp;issueno=11638&amp;article=590142#.YiZPbXp_q1s|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئازاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=9 مارس 2022|وێبگە=صحیفة الشرق الأوسط|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;رأس قائمة المطلوبین&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=17 سبتمبر 2010|سەردێڕ= «الشاباک»یضع نشأت الکرمی علی رأس قائمة المطلوبین فی الضفة الغربیة|ناونیشان=https://archive.aawsat.com/details.asp?section=4&amp;issueno=11616&amp;article=587143&amp;feature=#.Yij4HXrP21s|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220309185745/https://archive.aawsat.com/details.asp?section=4&amp;issueno=11616&amp;article=587143&amp;feature=|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئازاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=9 مارس 2022|وێبگە=صحیفة الشرق الأوسط|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; فەرماندەی ئۆپەراسیۆنی سەربازی تۆرێنت ئۆف فایەر بووە، و بەرپرسیار بووە لە ھێرشەکەی کەناری ڕۆژاوا لە مانگی ئابی ٢٠١٠. [[ئیسرائیل]] لە [[٨ی تشرینی یەکەم]]ی ٢٠١٠ لە ئۆپەراسیۆنێکی سەربازیی گەورەدا تیرۆری کرد، پێش ئەوە لە ھەوڵێکی تیرۆرکردنی پێشووی لە [[٤ی ئایار]]ی [[٢٠٠٤|٢٠٠٤ ڕزگاری بوو،]] کە بە سەختی بریندار بوو.&lt;ref name=&quot;قائد فذ لمرحلة صعبة&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=8 أکتوبر 2010|سەردێڕ=نشأت الکرمی… قائد فذ لمرحلة صعبة|ناونیشان=https://safa.ps/p/31926|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220309163634/https://safa.ps/post/31926/نشأت-الکرمی-قائد-فذ-لمرحلة-صعبة|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئازاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=9 مارس 2022|وێبگە=وکالة الصحافة الفلسطینیة &quot;صفا&quot;|زمان=ar}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
* {{یووتیووب|bCA7shCQC4M|وثائقی عملیة سیل النار القسامیة}}.
* {{یووتیووب|g-6cz4aecVs|نشأت الکرمی؛ ڕجل المصحف والبندقیة}}.
{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}}{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|3=شەڕ|4=سیاسەت|6=فەلەستین|ئیسرائیل|شەڕ|سیاسەت|فەلەستین}}
[[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]]
[[پۆل:ئەندامە تیرۆرکراوەکانی حەماس]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠١٠]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٧]]
[[پۆل:سەرکردە سەربازییە فەلەستینییەکان]]
[[پۆل:ئەندامانی قەسام]]
[[پۆل:ئەندامانی حەماس]]
[[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئینگلیزی]]
[[پۆل:سەرکردە فەلەستینییەکان]]</text>
      <sha1>crmirxjubwlv9mi1m7e9k31f90enz5f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تۆفیق ئەبوو نەعیم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>271084</id>
    <revision>
      <id>1580639</id>
      <parentid>1495840</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:27:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:ئەو کەسانەی ھەوڵی تیرۆریان دراوە]] بۆ [[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2995" sha1="gxevxqiif4me6cjln4c2x319c8fz1s1" xml:space="preserve">{{چەند کێشەیەک|
{{ژکزی بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
{{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
}}
{{داتابۆکس}}'''تۆفیق عەبدوڵڵا سلێمان ئەبوو نەعیم''' (٥٥ ساڵ) لە [[کانوونی یەکەم]]ی [[٢٠١٥]] ەوە بەڕێوەبەری گشتی ھێزەکانی ئاسایشی ناوخۆیە لە [[غەززە]].

ئەو یەکێکە لە سەرکردەکانی [[دیلی شەڕ|ئەو زیندانیانەی کە]] لە زیندانەکانی [[ئیسرائیل]] ڕزگاری بووە، ٢٢ ساڵ لەوێ بووە، و لە چوارچێوەی ڕێککەوتنی وەفائولئەحرار کە لە [[٢٠١١|ساڵی ٢٠١١]] لەلایەن [[حەماس|بزووتنەوەی حەماسەوە]] ئەنجامدراوە، ڕزگاری بووە. دوای ئازادبوونی لە زیندان، ئەبوو نەعیم بڕوانامەی [[ماستەر]]ی لە [[بیروباوەڕی ئیسلامی|عەقیدەی ئیسلامی]] بەدەستھێنا.

== لە زیندان ==
ئەبو نەعیم لە [[١٤ی ئایار]]ی [[١٩٨٩]] دەستگیرکرا و [[ئیسرائیل|داگیرکەر]] سزای [[زیندانی ھەتاھەتایی]] بەسەردا سەپاند، ھەروەھا وەک یەکێک لە سەرکردە چالاکەکانی [[بەندیخانە|زیندانەکان]] بۆ چەندین ساڵ کاری کردووە، و ئەندامی ئەو گرووپەیە کە [[دیلی شەڕ|زیندانی]] ئازادکراو [[یەحیا سینوار|یەحیا سینوەر]] و ڕوحی موشتەھا سەر بەو کۆمەڵەن.

== ھەوڵی تیرۆرکردن ==
پاشنیوەڕۆی [[ھەینی]] [[٢٧ی تشرینی یەکەم]]ی [[٢٠١٧]] ھەوڵێکی تیرۆرکردنی شکستی ھێنا، دوای ئەوەی ئۆتۆمبێلەکەی بۆردومانکرا کاتێک خەریک بوو دەرگاکەی بکاتەوە دوای ئەوەی [[نوێژی ھەینی]] بەجێھێشت لە مزگەوتی ئیحسان، تەنیشت پردی وادی غەززە لە تەنیشت مەدینەی زەھرا لە کەمپی نوسیرات لە ناوەندی [[غەززە|شاری غەززە]]، کە لە ئەنجامدا تووشی برینێکی مامناوەند بوو.

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
* [https://www.palinfo.com/news/2017/10/27/تعرف-علی-اللواء-ابو-نعیم-الذی-است-ھدف-الیوم-فی-غزة زانیاری دەربارەی مەیجر جەنەراڵ تۆفیق ئەبو نەعیم، ئامانجی بۆردومانی غەززە - ناوەندی زانیاری فەلەستین]
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|فەلەستین}}

[[پۆل:ئەندامانی حەماس]]
[[پۆل:خەڵکی غەززە]]
[[پۆل:زیندووان]]
[[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]]</text>
      <sha1>gxevxqiif4me6cjln4c2x319c8fz1s1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جەمال ئەبوو ھیجا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>271352</id>
    <revision>
      <id>1580643</id>
      <parentid>1499635</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:27:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:ئەو کەسانەی ھەوڵی تیرۆریان دراوە]] بۆ [[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1454" sha1="f2symkav3ivvy5apug0p8mzpx8gkoiq" xml:space="preserve">{{چەند کێشەیەک|
{{ژکزی بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
{{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
}}
{{داتابۆکس}}'''جەمال ئەبوو ھیجا''' سیاسەتمەدارێکی فەلەستینییە و یەکێکە لە ھێما [[فەلەستین|فەلەستینییەکانی]] [[کەناری ڕۆژاوا]] و یەکێکە لە سەرکردەکانی [[حەماس]] لە پارێزگای جێنین لە [[کەناری ڕۆژاوا]]. لە نزیک شاری جێنین لە کەمپی جێنین لەدایکبووە. لە کاتی شەڕی بەرگریکردن لە کەمپی جێنین [[٢٠٠٢|لە ساڵی ٢٠٠٢]] ڕۆڵێکی بەرچاوی ھەبووە و یەکێک بووە لە سەرکردەکانی شەڕ.

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
* [https://www.palinfo.com/1147 زیندانی جەمال دەبوو ھیجا..] [https://www.palinfo.com/1147 خێزانێکی بەخشین - ناوەندی زانیاری فەلەستین]
{{تووڵی دەروازە|فەلەستین|ژیاننامە|ئیسلام|سیاسەت}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٩]]
[[پۆل:مسوڵمانانی فەلەستین]]
[[پۆل:ئەندامانی حەماس]]
[[پۆل:خەڵکی حەیفا]]
[[پۆل:زیندووان]]
[[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]]</text>
      <sha1>f2symkav3ivvy5apug0p8mzpx8gkoiq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جەمیلە شەنەتی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>271354</id>
    <revision>
      <id>1580536</id>
      <parentid>1499670</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:02:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7167" sha1="nhxb60iln1kcxbehussxtmc7i42t9tw" xml:space="preserve">{{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
{{زانیاریدانی دەسەڵاتدار|name=جەمیلە شەنەتی|native_name={{nobold|جمیلة الشنطی}}|image=|caption=|office=ئەندامی ئەنجومەنی یاسادانانی فەلەستین|birthname=جەمیلە عەبدوڵڵا تەھا شەنەتی|birth_date={{birth date|df=y|1955|03|15}}|birth_place=کەمپی [[جەبالیا]]|death_date={{death date and age|df=y|2023|10|19|1955|03|15}}|death_place=غەززە|nationality=فەلەستینی|party=[[حەماس]]|spouse=[[عەبدولعەزیز ڕەنتیسی]]|children=|occupation=سیاسەتمەدار، چالاکوان|allegiance=}}

'''جەمیلە عەبدوڵڵا تەھا شەنەتی''' ({{بە عەرەبی|جمیلة عبد اللە طە الشنطی}} ١٥ی ئازاری ١٩٥٥ – ١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣) سیاسەتمەدارێکی فەلەستینی بووە کە ئەندامی [[حەماس]] و ئەندامی پێشووی ئەنجومەنی یاسادانانی فەلەستین بووە. لە ھێرشێکی ئیسرائیل بۆ سەر [[کەرتی غەززە|غەززە]] لە ١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣، لە کاتی [[شەڕی ئیسرائیل و حەماس|شەڕی ئیسرائیل و حەماس لە ساڵی ٢٠٢٣]] کوژرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Ben-David|یەکەم=Ricky|دوایین٢=Spiro|یەکەم٢=Amy|دوایین٣=Davidovich|یەکەم٣=Joshua|دوایین٤=Magid|یەکەم٤=Jacob|دوایین٥=Ghert-Zand|یەکەم٥=Renee|دوایین٦=Magid|یەکەم٦=Jacob|دوایین٧=Fabian|یەکەم٧=Emanuel|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Jamila al-Shanti, 1st woman in Hamas political bureau, said killed in Israeli strike|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/jamila-al-shanti-1st-woman-in-hamas-political-bureau-said-killed-in-israeli-strike/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231019085000/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/jamila-al-shanti-1st-woman-in-hamas-political-bureau-said-killed-in-israeli-strike/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=The Times of Israel}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Hamas political leader killed in Gaza|ناونیشان=https://www.jpost.com/breaking-news/article-769124|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231019201618/https://www.jpost.com/breaking-news/article-769124|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=The Jerusalem Post}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Dooley|یەکەم=Matthew|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Hamas political leader killed by Israel in devastating strike against terrorists|ناونیشان=https://www.express.co.uk/news/world/1825506/hamas-political-leader-killed-israel|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231019215528/https://www.express.co.uk/news/world/1825506/hamas-political-leader-killed-israel|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Express.co.uk}}&lt;/ref&gt;

== مردن ==
لە ١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣، شەنەتی لە ھێرشێکی ئیسرائیل بۆ سەر [[کەرتی غەززە|غەززە]] لە کاتی [[شەڕی ئیسرائیل و حەماس|شەڕی ئیسرائیل و حەماس لە ساڵی ٢٠٢٣دا]] کوژرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Ben-David|یەکەم=Ricky|دوایین٢=Spiro|یەکەم٢=Amy|دوایین٣=Davidovich|یەکەم٣=Joshua|دوایین٤=Magid|یەکەم٤=Jacob|دوایین٥=Ghert-Zand|یەکەم٥=Renee|دوایین٦=Magid|یەکەم٦=Jacob|دوایین٧=Fabian|یەکەم٧=Emanuel|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Jamila al-Shanti, 1st woman in Hamas political bureau, said killed in Israeli strike|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/jamila-al-shanti-1st-woman-in-hamas-political-bureau-said-killed-in-israeli-strike/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231019085000/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/jamila-al-shanti-1st-woman-in-hamas-political-bureau-said-killed-in-israeli-strike/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=The Times of Israel}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Hamas political leader killed in Gaza|ناونیشان=https://www.jpost.com/breaking-news/article-769124|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231019201618/https://www.jpost.com/breaking-news/article-769124|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=The Jerusalem Post}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Dooley|یەکەم=Matthew|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Hamas political leader killed by Israel in devastating strike against terrorists|ناونیشان=https://www.express.co.uk/news/world/1825506/hamas-political-leader-killed-israel|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231019215528/https://www.express.co.uk/news/world/1825506/hamas-political-leader-killed-israel|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Express.co.uk}}&lt;/ref&gt; فەرەنسا ٢٤ ناوی وەک یەکێک لە «کەسایەتییە سەرەکییەکانی لیستی ھێرشەکانی ئیسرائیل» خستووەتە ڕوو.&lt;ref&gt;https://www.france24.com/en/middle-east/20231103-most-wanted-the-hamas-leaders-on-israel-s-radar&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|ژن|فەلەستین}}

[[پۆل:ئەندامە تیرۆرکراوەکانی حەماس]]
[[پۆل:ژنە فەلەستینییەکان لە سیاسەت]]
[[پۆل:ئەندامانی حەماس]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٣]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥]]
[[پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی یاسادانانی فەلەستین ٢٠٠٦]]
[[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]]
[[پۆل:مسوڵمانە سوننە فەلەستینییەکان]]</text>
      <sha1>nhxb60iln1kcxbehussxtmc7i42t9tw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580579</id>
      <parentid>1580536</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:06:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7181" sha1="j2odq2gnjlkdy87o58fn8coepgoxgnk" xml:space="preserve">{{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
{{زانیاریدانی دەسەڵاتدار|name=جەمیلە شەنەتی|native_name={{nobold|جمیلة الشنطی}}|image=|caption=|office=ئەندامی ئەنجومەنی یاسادانانی فەلەستین|birthname=جەمیلە عەبدوڵڵا تەھا شەنەتی|birth_date={{birth date|df=y|1955|03|15}}|birth_place=کەمپی [[جەبالیا]]|death_date={{death date and age|df=y|2023|10|19|1955|03|15}}|death_place=غەززە|nationality=فەلەستینی|party=[[حەماس]]|spouse=[[عەبدولعەزیز ڕەنتیسی]]|children=|occupation=سیاسەتمەدار، چالاکوان|allegiance=}}

'''جەمیلە عەبدوڵڵا تەھا شەنەتی''' ({{بە عەرەبی|جمیلة عبد اللە طە الشنطی}} ١٥ی ئازاری ١٩٥٥ – ١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣) سیاسەتمەدارێکی فەلەستینی بووە کە ئەندامی [[حەماس]] و ئەندامی پێشووی ئەنجومەنی یاسادانانی فەلەستین بووە. لە ھێرشێکی ئیسرائیل بۆ سەر [[کەرتی غەززە|غەززە]] لە ١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣، لە کاتی [[شەڕی ئیسرائیل و حەماس|شەڕی ئیسرائیل و حەماس لە ساڵی ٢٠٢٣]] کوژرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Ben-David|یەکەم=Ricky|دوایین٢=Spiro|یەکەم٢=Amy|دوایین٣=Davidovich|یەکەم٣=Joshua|دوایین٤=Magid|یەکەم٤=Jacob|دوایین٥=Ghert-Zand|یەکەم٥=Renee|دوایین٦=Magid|یەکەم٦=Jacob|دوایین٧=Fabian|یەکەم٧=Emanuel|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Jamila al-Shanti, 1st woman in Hamas political bureau, said killed in Israeli strike|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/jamila-al-shanti-1st-woman-in-hamas-political-bureau-said-killed-in-israeli-strike/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231019085000/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/jamila-al-shanti-1st-woman-in-hamas-political-bureau-said-killed-in-israeli-strike/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=The Times of Israel}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Hamas political leader killed in Gaza|ناونیشان=https://www.jpost.com/breaking-news/article-769124|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231019201618/https://www.jpost.com/breaking-news/article-769124|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=The Jerusalem Post}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Dooley|یەکەم=Matthew|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Hamas political leader killed by Israel in devastating strike against terrorists|ناونیشان=https://www.express.co.uk/news/world/1825506/hamas-political-leader-killed-israel|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231019215528/https://www.express.co.uk/news/world/1825506/hamas-political-leader-killed-israel|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Express.co.uk}}&lt;/ref&gt;

== مردن ==
لە ١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣، شەنەتی لە ھێرشێکی ئیسرائیل بۆ سەر [[کەرتی غەززە|غەززە]] لە کاتی [[شەڕی ئیسرائیل و حەماس|شەڕی ئیسرائیل و حەماس لە ساڵی ٢٠٢٣دا]] کوژرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Ben-David|یەکەم=Ricky|دوایین٢=Spiro|یەکەم٢=Amy|دوایین٣=Davidovich|یەکەم٣=Joshua|دوایین٤=Magid|یەکەم٤=Jacob|دوایین٥=Ghert-Zand|یەکەم٥=Renee|دوایین٦=Magid|یەکەم٦=Jacob|دوایین٧=Fabian|یەکەم٧=Emanuel|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Jamila al-Shanti, 1st woman in Hamas political bureau, said killed in Israeli strike|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/jamila-al-shanti-1st-woman-in-hamas-political-bureau-said-killed-in-israeli-strike/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231019085000/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/jamila-al-shanti-1st-woman-in-hamas-political-bureau-said-killed-in-israeli-strike/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=The Times of Israel}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Hamas political leader killed in Gaza|ناونیشان=https://www.jpost.com/breaking-news/article-769124|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231019201618/https://www.jpost.com/breaking-news/article-769124|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=The Jerusalem Post}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Dooley|یەکەم=Matthew|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Hamas political leader killed by Israel in devastating strike against terrorists|ناونیشان=https://www.express.co.uk/news/world/1825506/hamas-political-leader-killed-israel|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231019215528/https://www.express.co.uk/news/world/1825506/hamas-political-leader-killed-israel|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Express.co.uk}}&lt;/ref&gt; فەرەنسا ٢٤ ناوی وەک یەکێک لە «کەسایەتییە سەرەکییەکانی لیستی ھێرشەکانی ئیسرائیل» خستووەتە ڕوو.&lt;ref&gt;https://www.france24.com/en/middle-east/20231103-most-wanted-the-hamas-leaders-on-israel-s-radar&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|ژن|فەلەستین}}

[[پۆل:ئەندامە تیرۆرکراوەکانی حەماس]]
[[پۆل:ژنە فەلەستینییەکان لە سیاسەت]]
[[پۆل:ئەندامانی حەماس]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٣]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥]]
[[پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی یاسادانانی فەلەستین ٢٠٠٦]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]]
[[پۆل:مسوڵمانە سوننە فەلەستینییەکان]]</text>
      <sha1>j2odq2gnjlkdy87o58fn8coepgoxgnk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580770</id>
      <parentid>1580579</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T09:11:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان</comment>
      <origin>1580770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7234" sha1="41wj7h2p179tchzntjc3ifypno0q88o" xml:space="preserve">{{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
{{زانیاریدانی دەسەڵاتدار|name=جەمیلە شەنەتی|native_name={{nobold|جمیلة الشنطی}}|image=|caption=|office=ئەندامی ئەنجومەنی یاسادانانی فەلەستین|birthname=جەمیلە عەبدوڵڵا تەھا شەنەتی|birth_date={{birth date|df=y|1955|03|15}}|birth_place=کەمپی [[جەبالیا]]|death_date={{death date and age|df=y|2023|10|19|1955|03|15}}|death_place=غەززە|nationality=فەلەستینی|party=[[حەماس]]|spouse=[[عەبدولعەزیز ڕەنتیسی]]|children=|occupation=سیاسەتمەدار، چالاکوان|allegiance=}}

'''جەمیلە عەبدوڵڵا تەھا شەنەتی''' ({{بە عەرەبی|جمیلة عبد اللە طە الشنطی}} ١٥ی ئازاری ١٩٥٥ – ١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣) سیاسەتمەدارێکی فەلەستینی بووە کە ئەندامی [[حەماس]] و ئەندامی پێشووی ئەنجومەنی یاسادانانی فەلەستین بووە. لە ھێرشێکی ئیسرائیل بۆ سەر [[کەرتی غەززە|غەززە]] لە ١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣، لە کاتی [[شەڕی ئیسرائیل و حەماس|شەڕی ئیسرائیل و حەماس لە ساڵی ٢٠٢٣]] کوژرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Ben-David|یەکەم=Ricky|دوایین٢=Spiro|یەکەم٢=Amy|دوایین٣=Davidovich|یەکەم٣=Joshua|دوایین٤=Magid|یەکەم٤=Jacob|دوایین٥=Ghert-Zand|یەکەم٥=Renee|دوایین٦=Magid|یەکەم٦=Jacob|دوایین٧=Fabian|یەکەم٧=Emanuel|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Jamila al-Shanti, 1st woman in Hamas political bureau, said killed in Israeli strike|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/jamila-al-shanti-1st-woman-in-hamas-political-bureau-said-killed-in-israeli-strike/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231019085000/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/jamila-al-shanti-1st-woman-in-hamas-political-bureau-said-killed-in-israeli-strike/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=The Times of Israel}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Hamas political leader killed in Gaza|ناونیشان=https://www.jpost.com/breaking-news/article-769124|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231019201618/https://www.jpost.com/breaking-news/article-769124|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=The Jerusalem Post}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Dooley|یەکەم=Matthew|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Hamas political leader killed by Israel in devastating strike against terrorists|ناونیشان=https://www.express.co.uk/news/world/1825506/hamas-political-leader-killed-israel|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231019215528/https://www.express.co.uk/news/world/1825506/hamas-political-leader-killed-israel|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Express.co.uk}}&lt;/ref&gt;

== مردن ==
لە ١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣، شەنەتی لە ھێرشێکی ئیسرائیل بۆ سەر [[کەرتی غەززە|غەززە]] لە کاتی [[شەڕی ئیسرائیل و حەماس|شەڕی ئیسرائیل و حەماس لە ساڵی ٢٠٢٣دا]] کوژرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Ben-David|یەکەم=Ricky|دوایین٢=Spiro|یەکەم٢=Amy|دوایین٣=Davidovich|یەکەم٣=Joshua|دوایین٤=Magid|یەکەم٤=Jacob|دوایین٥=Ghert-Zand|یەکەم٥=Renee|دوایین٦=Magid|یەکەم٦=Jacob|دوایین٧=Fabian|یەکەم٧=Emanuel|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Jamila al-Shanti, 1st woman in Hamas political bureau, said killed in Israeli strike|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/jamila-al-shanti-1st-woman-in-hamas-political-bureau-said-killed-in-israeli-strike/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231019085000/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/jamila-al-shanti-1st-woman-in-hamas-political-bureau-said-killed-in-israeli-strike/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=The Times of Israel}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Hamas political leader killed in Gaza|ناونیشان=https://www.jpost.com/breaking-news/article-769124|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231019201618/https://www.jpost.com/breaking-news/article-769124|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=The Jerusalem Post}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Dooley|یەکەم=Matthew|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Hamas political leader killed by Israel in devastating strike against terrorists|ناونیشان=https://www.express.co.uk/news/world/1825506/hamas-political-leader-killed-israel|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231019215528/https://www.express.co.uk/news/world/1825506/hamas-political-leader-killed-israel|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Express.co.uk}}&lt;/ref&gt; فەرەنسا ٢٤ ناوی وەک یەکێک لە «کەسایەتییە سەرەکییەکانی لیستی ھێرشەکانی ئیسرائیل» خستووەتە ڕوو.&lt;ref&gt;https://www.france24.com/en/middle-east/20231103-most-wanted-the-hamas-leaders-on-israel-s-radar&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|ژن|فەلەستین}}

[[پۆل:ئەندامە تیرۆرکراوەکانی حەماس]]
[[پۆل:ژنە فەلەستینییەکان لە سیاسەت]]
[[پۆل:ئەندامانی حەماس]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٣]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥]]
[[پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی یاسادانانی فەلەستین ٢٠٠٦]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]]
[[پۆل:مسوڵمانە سوننە فەلەستینییەکان]]
[[پۆل:ئاوارە فەلەستینییەکان]]</text>
      <sha1>41wj7h2p179tchzntjc3ifypno0q88o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>حەمزە ئەبوو ھیجا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>271376</id>
    <revision>
      <id>1580645</id>
      <parentid>1500472</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:27:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:ئەو کەسانەی ھەوڵی تیرۆریان دراوە]] بۆ [[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1731" sha1="2oq2f8ktkvfguesvu6w2uvm3882mnai" xml:space="preserve">{{چەند کێشەیەک|
{{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
{{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
}}
{{داتابۆکس}}'''حەمزە ئەبوو ھیجا''' یەکێکە لە سەرکردەکانی [[حەماس]] لە پارێزگای جەنین ھەروەھا یەکێکە لە سەرکردەکانی شەڕی بەرگریکردن لە کەمپی جەنین و مێژوویەکی دوور و درێژی ھەیە لە کاری جیھادی و ئاراستەکردنی ئۆپەراسیۆنەکانی کۆماندۆ لە [[کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام|لیواکانی شەھید عیزەدین قەسام]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حمزة أبوو الھیجا.. القسامی الذی أرھق الاحتلال بمطاردتھ|ناونیشان=https://www.palinfo.com/news/2021/3/22/حمزة-ابو-الھیجا-القسامی-الذی-ارھق-الاحتلال-بمطاردتھ|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220228125900/https://www.palinfo.com/news/2021/3/22/حمزة-ابو-الھیجا-القسامی-الذی-ارھق-الاحتلال-بمطاردتھ|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=www.palinfo.com}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|فەلەستین}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٢]]
[[پۆل:مسوڵمانانی فەلەستین]]
[[پۆل:شەھیدان]]
[[پۆل:ئەندامانی حەماس]]
[[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]]</text>
      <sha1>2oq2f8ktkvfguesvu6w2uvm3882mnai</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڕوحی موشتەھا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>271576</id>
    <revision>
      <id>1580540</id>
      <parentid>1529950</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:02:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3562" sha1="8yuc06tbew8m41ocw7d9epunzve689t" xml:space="preserve">{{چەند کێشەیەک|
{{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
{{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
}}
{{داتابۆکس}}[[پەڕگە:Rawhi Mushtaha.jpg|وێنۆک]]
'''ڕوحی جەمال عەبدولغەنی موشتەھا''' (١٩٥٩-٢٠٢٤) ئەندامی مەکتەبی سیاسی [[حەماس]]، لەدایکبووی بنەماڵەیەکی کۆنی [[فەلەستینییەکان|فەلەستینی]] خەڵکی گەڕەکی شوجاعییەیە لە [[غەززە|شاری غەززە]] لە ساڵی ١٩٥٩؛ ھاوسەرگیری کردووە و بۆ ماوەی چەند مانگێک لەگەڵ ھاوسەرەکەی ژیاوە، کە لە شەش مانگ زیاتر نەبوو، پێش ئەوەی دەستگیر بکرێت دوای ئەوەی بەھۆی تەقینەوەی نارنجۆک دەستی بریندار دەبێت، کە بووەتە ھۆی بڕینی پەنجەکانی، چارەک سەدەیەک لە زینداندا بوو، دوای کە لە گرێبەستی “ دڵسۆزی ئازادەکان ” ڕزگاری بوو. شێخ موشتەھا لەگەڵ ژمارەیەک گەنجی نەوەی خۆی بەشداری لە دامەزراندنی دەزگای ئاسایشی مەجدی سەر [[حەماس|بە بزووتنەوەی خۆڕاگری ئیسلامی “حەماس”]] کرد. دوای ئەوەی [[ئیسرائیل|داگیرکەری زایۆنی]] لە سەرەتای [[ڕاپەڕینی یەکەمی فەلەستین]]دا گەل و خاکەکەی داگیرکرد؛ [[ئیسرائیل]] تاوانی دوای تاوان ئەنجام دەدا [[جیھانی عەرەب|, جیھانی عەرەبی]] و کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ھیچیان نەدەکرد. ناوبراو لە دادگادا بە تاوانی کوشتنی چەند فەلەستینییەک کە گومانیان لێدەکرا ھاوکاری ئیسرائیل بکەن سزا درا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Terrorist Designations of Yahya Sinwar, Rawhi Mushtaha, and Muhammed Deif|ناونیشان=https://2009-2017.state.gov/r/pa/prs/ps/2015/09/246686.htm|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20220911123938/https://2009-2017.state.gov/r/pa/prs/ps/2015/09/246686.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=U.S. Department of State}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
* [https://www.palinfo.com/23787 ڕۆحی موشتەھا..] [https://www.palinfo.com/23787 لە زیندانی «ھەتایی» بۆ ئەندامێکی مەکتەبی سیاسی - ناوەندی زانیاری فەلەستین]
{{تووڵی دەروازە|فەلەستین|ژیاننامە|ئیسلام|سیاسەت}}
{{پۆلی کۆمنز|Rawhi Mushtaha}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٩]]
[[پۆل:مسوڵمانانی فەلەستین]]
[[پۆل:سیاسەتمەدارە فەلەستینیەکان]]
[[پۆل:سیاسەتمەدارە ئیسلامیەکان]]
[[پۆل:ئەندامانی حەماس]]
[[پۆل:خەڵکی کەرتی غەززە]]
[[پۆل:خەڵکی غەززە]]
[[پۆل:سەرکردەکانی حەماس]]
[[پۆل:ئەندامانی قەسام]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٤]]
[[پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٢٠ەم]]
[[پۆل:ئەندامە تیرۆرکراوەکانی حەماس]]
[[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>8yuc06tbew8m41ocw7d9epunzve689t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580578</id>
      <parentid>1580540</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:06:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3576" sha1="gmt1rrnlimxhb0uh98hhucirbd58qim" xml:space="preserve">{{چەند کێشەیەک|
{{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
{{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
}}
{{داتابۆکس}}[[پەڕگە:Rawhi Mushtaha.jpg|وێنۆک]]
'''ڕوحی جەمال عەبدولغەنی موشتەھا''' (١٩٥٩-٢٠٢٤) ئەندامی مەکتەبی سیاسی [[حەماس]]، لەدایکبووی بنەماڵەیەکی کۆنی [[فەلەستینییەکان|فەلەستینی]] خەڵکی گەڕەکی شوجاعییەیە لە [[غەززە|شاری غەززە]] لە ساڵی ١٩٥٩؛ ھاوسەرگیری کردووە و بۆ ماوەی چەند مانگێک لەگەڵ ھاوسەرەکەی ژیاوە، کە لە شەش مانگ زیاتر نەبوو، پێش ئەوەی دەستگیر بکرێت دوای ئەوەی بەھۆی تەقینەوەی نارنجۆک دەستی بریندار دەبێت، کە بووەتە ھۆی بڕینی پەنجەکانی، چارەک سەدەیەک لە زینداندا بوو، دوای کە لە گرێبەستی “ دڵسۆزی ئازادەکان ” ڕزگاری بوو. شێخ موشتەھا لەگەڵ ژمارەیەک گەنجی نەوەی خۆی بەشداری لە دامەزراندنی دەزگای ئاسایشی مەجدی سەر [[حەماس|بە بزووتنەوەی خۆڕاگری ئیسلامی “حەماس”]] کرد. دوای ئەوەی [[ئیسرائیل|داگیرکەری زایۆنی]] لە سەرەتای [[ڕاپەڕینی یەکەمی فەلەستین]]دا گەل و خاکەکەی داگیرکرد؛ [[ئیسرائیل]] تاوانی دوای تاوان ئەنجام دەدا [[جیھانی عەرەب|, جیھانی عەرەبی]] و کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ھیچیان نەدەکرد. ناوبراو لە دادگادا بە تاوانی کوشتنی چەند فەلەستینییەک کە گومانیان لێدەکرا ھاوکاری ئیسرائیل بکەن سزا درا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Terrorist Designations of Yahya Sinwar, Rawhi Mushtaha, and Muhammed Deif|ناونیشان=https://2009-2017.state.gov/r/pa/prs/ps/2015/09/246686.htm|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20220911123938/https://2009-2017.state.gov/r/pa/prs/ps/2015/09/246686.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=U.S. Department of State}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
* [https://www.palinfo.com/23787 ڕۆحی موشتەھا..] [https://www.palinfo.com/23787 لە زیندانی «ھەتایی» بۆ ئەندامێکی مەکتەبی سیاسی - ناوەندی زانیاری فەلەستین]
{{تووڵی دەروازە|فەلەستین|ژیاننامە|ئیسلام|سیاسەت}}
{{پۆلی کۆمنز|Rawhi Mushtaha}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٩]]
[[پۆل:مسوڵمانانی فەلەستین]]
[[پۆل:سیاسەتمەدارە فەلەستینیەکان]]
[[پۆل:سیاسەتمەدارە ئیسلامیەکان]]
[[پۆل:ئەندامانی حەماس]]
[[پۆل:خەڵکی کەرتی غەززە]]
[[پۆل:خەڵکی غەززە]]
[[پۆل:سەرکردەکانی حەماس]]
[[پۆل:ئەندامانی قەسام]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٤]]
[[پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٢٠ەم]]
[[پۆل:ئەندامە تیرۆرکراوەکانی حەماس]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>gmt1rrnlimxhb0uh98hhucirbd58qim</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سەڵاح بەردەویل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>271588</id>
    <revision>
      <id>1580542</id>
      <parentid>1443593</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:02:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5628" sha1="lj404lp6zrjjlmwjg21pjsh41j9ugis" xml:space="preserve">{{داتابۆکس-کەسایەتی}}
'''سەڵاح بەردەویل''' ({{بە عەرەبی|صلاح البردویل}}؛ ٢٤ی ئابی ١٩٥٩ – ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥) ئەندامی مەکتەبی سیاسیی [[حەماس]] و وتەبێژی ڕێکخراوەی ئیسلامیی فەلەستین بوو. ئەو ھەروەھا نوێنەری حەماس لە ئەنجومەنی یاسادانانی فەلەستین بوو.

زۆرجار لە میدیاکانی ڕۆژاوا بەردەویل وەک سەرچاوەیەک بۆ بۆچوونەکانی حەماس دەھێنرێتەوە. لە مانگی ئازاری ٢٠١٨ بە ئاژانسی ھەواڵی قودسی ڕاگەیاندووە، حەماس ئامادەیە بچێتە گفتوگۆی ئاشتی لەگەڵ ئەمریکا. ئەم لێدوانە [[دەسەڵاتی نیشتمانیی فەلەستین|دەسەڵاتی فەلەستین]] و [[بزووتنەوەی فەتح|فەتحی]] توڕە کرد کە پێیان وایە حەماس دەیەوێت وەک نوێنەری سەرەکی فەلەستینییەکان سەیر بکرێت.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2018/03/hamas-express-willingness-dialogue-america-palestinian-cause.html|سەردێڕ=Hamas says it's open to dialogue with US|دوایین=null|ڕێکەوت=٢٩ی ئازاری ٢٠١٨|ئیش=Al-Monitor|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠١٨|زمان=en-us}}&lt;/ref&gt; بەردەویل پێشتر لە ساڵی ٢٠١٧ ڕای گەیاندبوو کە ھەوڵەکانی ئاشتەوایی لە فەلەستین بەھۆی فشارەکانی ئەمریکاوە شکست دەھێنن.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/in-candid-video-hamas-official-says-reconciliation-failing-due-to-us-pressure/|سەردێڕ=Hamas official claims reconciliation failing due to US pressure|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠١٨|زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;

دوابەدوای بڕیاری [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] بۆ گواستنەوەی باڵیۆزخانەکەی لە [[تێل ئەڤیڤ|تەلئەبیبەوە]] بۆ [[ئورشەلیم|قودس]] کە کوشتنی خۆپیشاندەرانی فەلەستینی لە مانگی ئایاری ٢٠١٨دا بەدوای خۆیدا ھێنا، بەردەویل لە زاری چەندین سەرچاوەوە بڵاوی کردەوە کە لە کۆی ٦٢ کەس کە لەلایەن سەربازانی ئیسرائیلەوە کوژراون، ٥٠ کەسیان ئەندامی حەماس بوون.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/hamas-official-50-of-the-people-killed-in-gaza-riots-were-members/|سەردێڕ=Hamas official: 50 of the 62 Gazans killed in border violence were our members|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠١٨|زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Harpin|یەکەم=Lee|ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠١٨|سەردێڕ=Hamas: Majority of Gaza border deaths were our members|ناونیشان=https://www.thejc.com/news/world/senior-hamas-figure-admits-majority-of-gaza-border-deaths-were-terror-group-members-1.464210|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180517022840/https://www.thejc.com/news/world/senior-hamas-figure-admits-majority-of-gaza-border-deaths-were-terror-group-members-1.464210|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئایاری ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.thejc.com|بڵاوکەرەوە=[[The Jewish Chronicle]]|زمان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.memri.org/tv/hamas-politburo-member-bardawil-fifty-martyrs-were-hamas-members|سەردێڕ=Hamas Political Bureau Member Salah Al-Bardawil: 50 of the Martyrs Killed in Gaza were from Hamas, 12 Regular People|ئیش=MEMRI|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠١٨|زمان=en}}&lt;/ref&gt; ئەمەش دوای لێدوانێکی ھێزەکانی ئیسرائیل ھات کە لە کۆی ٦٢ فەلەستینی کە لە کاتی ناڕەزایەتییەکانی سنووری غەززە کوژراون، ٥٠ کەسیان چالاکوان بوون، ھەروەھا بەیاننامەیەکی جیھادی ئیسلامی کە سێ کەس لە ٦٢ کوژراوەکە ئەندامی باڵی سەربازیبوون.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.haaretz.com/middle-east-news/palestinians/50-of-dead-in-gaza-protest-were-hamas-activists-says-hamas-official-1.6094899|سەردێڕ=50 of Dead in Gaza Protests Were Hamas Activists, Says Senior Hamas Official|دوایین=Khoury|یەکەم=Jack|ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠١٨|ئیش=Haaretz|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠١٨|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}
{{تووڵی دەروازە|سیاسەت|ژیاننامە|فەلەستین}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٩]]
[[پۆل:سیاسەتمەدارە فەلەستینیەکان]]
[[پۆل:سەرکردەکانی حەماس]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٥]]
[[پۆل:مسوڵمانە سوننە فەلەستینییەکان]]
[[پۆل:ئەندامە تیرۆرکراوەکانی حەماس]]
[[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]]
[[پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی یاسادانانی فەلەستین ٢٠٠٦]]</text>
      <sha1>lj404lp6zrjjlmwjg21pjsh41j9ugis</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580583</id>
      <parentid>1580542</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:06:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5642" sha1="1m55d0c90ed026w6oguzxoezas1hnl4" xml:space="preserve">{{داتابۆکس-کەسایەتی}}
'''سەڵاح بەردەویل''' ({{بە عەرەبی|صلاح البردویل}}؛ ٢٤ی ئابی ١٩٥٩ – ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥) ئەندامی مەکتەبی سیاسیی [[حەماس]] و وتەبێژی ڕێکخراوەی ئیسلامیی فەلەستین بوو. ئەو ھەروەھا نوێنەری حەماس لە ئەنجومەنی یاسادانانی فەلەستین بوو.

زۆرجار لە میدیاکانی ڕۆژاوا بەردەویل وەک سەرچاوەیەک بۆ بۆچوونەکانی حەماس دەھێنرێتەوە. لە مانگی ئازاری ٢٠١٨ بە ئاژانسی ھەواڵی قودسی ڕاگەیاندووە، حەماس ئامادەیە بچێتە گفتوگۆی ئاشتی لەگەڵ ئەمریکا. ئەم لێدوانە [[دەسەڵاتی نیشتمانیی فەلەستین|دەسەڵاتی فەلەستین]] و [[بزووتنەوەی فەتح|فەتحی]] توڕە کرد کە پێیان وایە حەماس دەیەوێت وەک نوێنەری سەرەکی فەلەستینییەکان سەیر بکرێت.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2018/03/hamas-express-willingness-dialogue-america-palestinian-cause.html|سەردێڕ=Hamas says it's open to dialogue with US|دوایین=null|ڕێکەوت=٢٩ی ئازاری ٢٠١٨|ئیش=Al-Monitor|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠١٨|زمان=en-us}}&lt;/ref&gt; بەردەویل پێشتر لە ساڵی ٢٠١٧ ڕای گەیاندبوو کە ھەوڵەکانی ئاشتەوایی لە فەلەستین بەھۆی فشارەکانی ئەمریکاوە شکست دەھێنن.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/in-candid-video-hamas-official-says-reconciliation-failing-due-to-us-pressure/|سەردێڕ=Hamas official claims reconciliation failing due to US pressure|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠١٨|زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;

دوابەدوای بڕیاری [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] بۆ گواستنەوەی باڵیۆزخانەکەی لە [[تێل ئەڤیڤ|تەلئەبیبەوە]] بۆ [[ئورشەلیم|قودس]] کە کوشتنی خۆپیشاندەرانی فەلەستینی لە مانگی ئایاری ٢٠١٨دا بەدوای خۆیدا ھێنا، بەردەویل لە زاری چەندین سەرچاوەوە بڵاوی کردەوە کە لە کۆی ٦٢ کەس کە لەلایەن سەربازانی ئیسرائیلەوە کوژراون، ٥٠ کەسیان ئەندامی حەماس بوون.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/hamas-official-50-of-the-people-killed-in-gaza-riots-were-members/|سەردێڕ=Hamas official: 50 of the 62 Gazans killed in border violence were our members|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠١٨|زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Harpin|یەکەم=Lee|ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠١٨|سەردێڕ=Hamas: Majority of Gaza border deaths were our members|ناونیشان=https://www.thejc.com/news/world/senior-hamas-figure-admits-majority-of-gaza-border-deaths-were-terror-group-members-1.464210|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180517022840/https://www.thejc.com/news/world/senior-hamas-figure-admits-majority-of-gaza-border-deaths-were-terror-group-members-1.464210|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئایاری ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.thejc.com|بڵاوکەرەوە=[[The Jewish Chronicle]]|زمان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.memri.org/tv/hamas-politburo-member-bardawil-fifty-martyrs-were-hamas-members|سەردێڕ=Hamas Political Bureau Member Salah Al-Bardawil: 50 of the Martyrs Killed in Gaza were from Hamas, 12 Regular People|ئیش=MEMRI|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠١٨|زمان=en}}&lt;/ref&gt; ئەمەش دوای لێدوانێکی ھێزەکانی ئیسرائیل ھات کە لە کۆی ٦٢ فەلەستینی کە لە کاتی ناڕەزایەتییەکانی سنووری غەززە کوژراون، ٥٠ کەسیان چالاکوان بوون، ھەروەھا بەیاننامەیەکی جیھادی ئیسلامی کە سێ کەس لە ٦٢ کوژراوەکە ئەندامی باڵی سەربازیبوون.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.haaretz.com/middle-east-news/palestinians/50-of-dead-in-gaza-protest-were-hamas-activists-says-hamas-official-1.6094899|سەردێڕ=50 of Dead in Gaza Protests Were Hamas Activists, Says Senior Hamas Official|دوایین=Khoury|یەکەم=Jack|ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠١٨|ئیش=Haaretz|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠١٨|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}
{{تووڵی دەروازە|سیاسەت|ژیاننامە|فەلەستین}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٩]]
[[پۆل:سیاسەتمەدارە فەلەستینیەکان]]
[[پۆل:سەرکردەکانی حەماس]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٥]]
[[پۆل:مسوڵمانە سوننە فەلەستینییەکان]]
[[پۆل:ئەندامە تیرۆرکراوەکانی حەماس]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]]
[[پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی یاسادانانی فەلەستین ٢٠٠٦]]</text>
      <sha1>1m55d0c90ed026w6oguzxoezas1hnl4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عیسام دەعالیس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>271645</id>
    <revision>
      <id>1580558</id>
      <parentid>1579150</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:02:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4940" sha1="13o128aoysp0u2j914cpu4hf4mj9np2" xml:space="preserve">{{زانیاریدانی دەسەڵاتدار
| name = عیسام دەعالیس
| native_name = {{nobold|عصام الدعالیس}}
| office = [[حکوومەتی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ی حەماس|سەرۆکی کۆمیتەی بەڕێوەبەرایەتیی حکوومەت]]
| term_start          = ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢١
| term_end            = ١٨ی ئازاری ٢٠٢٥
| leader              = [[یەحیا سینوار]]{{ھن}}[[محەممەد سینوار]]
| predecessor = محەممەد عەواد
| successor = خاڵی
| image = 
| caption = 
| birth_date = {{ڕۆژی لەدایکبوون|١٩٦٦|١٠|٣٠}}
| birth_place = کەمپی [[جەبالیا]]
| death_date = {{ڕێکەوتی مەرگ و تەمەن|٢٠٢٥|٠٣|١٨|١٩٦٦|١٠|٣٠}}
| death_place = [[کەرتی غەززە]]
| party = [[حەماس]]
| education = 
| native_name_lang = ar
}}
'''عیسام دەعالیس''' ({{بە عەرەبی|عصام الدعالیس}}، ٣٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٦ – ١٨ی ئازاری ٢٠٢٥) سیاسەتوانانێکی [[دەوڵەتی فەلەستین|فەلەستینی]] و ئەندامی باڵای [[حەماس]] بوو. ئەو لە ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢١دا وەک سەرۆکی لیژنەی کارگێڕی حکوومەتی [[کەرتی غەززە]] دەستنیشان کرا&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=With the need to hold student council elections in the forefront, ICHR delegation meets with Gaza officials and discusses human rights issues|ناونیشان=https://www.ichr.ps/en/category-1/7508.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=The Independent Commission For Human Rights|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231128085115/https://www.ichr.ps/en/category-1/7508.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Middle East Monitor – Palestinians establish cornea bank in Gaza|ناونیشان=https://www.middleeastmonitor.com/20221219-palestinians-establish-cornea-bank-in-gaza/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=LIVE UPDATES: Day Two of Operation Aqsa Typhoon, ongoing Israeli Occupation aggression in Gaza|ناونیشان=https://en.royanews.tv/news/45026/2023-10-08|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=en.royanews.tv|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231029154330/https://en.royanews.tv/news/45026/2023-10-08|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; و ھەتا کاتی مردنی پۆستەکەی پێبوو، پۆستەکە ھەروەھا بە «سەرۆکی لیژنەی بەدواداچوونی حکوومەت» ناودەبرێت و زۆرجار بەراورد دەکرێت بە [[سەرۆک وەزیران]] یان [[سەرۆکی حکوومەت]]. ناوبراو لەلایەن ئەنجومەنی یاسادانانی فەلەستینی ھاوپەیمانی حەماسەوە لە غەززە دەستنیشان کرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Khaled Abu Toameh|سەردێڕ=Palestinian Authority: This is not a gov't of change|ناونیشان=https://www.jpost.com/israel-news/palestinian-authority-this-is-not-a-govt-of-change-670937|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ئیش=Jerusalem Post|ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢١}}&lt;/ref&gt;

سەرەڕای ئەمە، لە ساڵی ٢٠٢١ ھەتا سەرەتای [[شەڕی ئیسرائیل و حەماس]] لە ٢٠٢٣، کاری ڕۆژانە لە کەرتی غەززە ھاوشێوەی [[سەرۆکی حکوومەت]]، بەپێچەوانەی زۆربەی سەرکردەکانی دیکەی حەماس، نەبووەتە ئامانجی سزاکانی وڵاتانی ڕۆژاوا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Hamas Faces Few Sanctions for a Group Called Terrorist by the US|زمان=en|ئیش=Bloomberg.com|ناونیشان=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-10-24/slim-roster-of-hamas-sanctions-reflects-challenge-five-charts|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|فەلەستین}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٦]]
[[پۆل:سەرکردەکانی حەماس]]
[[پۆل:وەزیرەکانی کەرتی غەززە]]
[[پۆل:ئەندامە تیرۆرکراوەکانی حەماس]]
[[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٥]]</text>
      <sha1>13o128aoysp0u2j914cpu4hf4mj9np2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580597</id>
      <parentid>1580558</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:06:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4954" sha1="bbzdpa2msr5rls9bl8r5vre1bzbqzhw" xml:space="preserve">{{زانیاریدانی دەسەڵاتدار
| name = عیسام دەعالیس
| native_name = {{nobold|عصام الدعالیس}}
| office = [[حکوومەتی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ی حەماس|سەرۆکی کۆمیتەی بەڕێوەبەرایەتیی حکوومەت]]
| term_start          = ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢١
| term_end            = ١٨ی ئازاری ٢٠٢٥
| leader              = [[یەحیا سینوار]]{{ھن}}[[محەممەد سینوار]]
| predecessor = محەممەد عەواد
| successor = خاڵی
| image = 
| caption = 
| birth_date = {{ڕۆژی لەدایکبوون|١٩٦٦|١٠|٣٠}}
| birth_place = کەمپی [[جەبالیا]]
| death_date = {{ڕێکەوتی مەرگ و تەمەن|٢٠٢٥|٠٣|١٨|١٩٦٦|١٠|٣٠}}
| death_place = [[کەرتی غەززە]]
| party = [[حەماس]]
| education = 
| native_name_lang = ar
}}
'''عیسام دەعالیس''' ({{بە عەرەبی|عصام الدعالیس}}، ٣٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٦ – ١٨ی ئازاری ٢٠٢٥) سیاسەتوانانێکی [[دەوڵەتی فەلەستین|فەلەستینی]] و ئەندامی باڵای [[حەماس]] بوو. ئەو لە ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢١دا وەک سەرۆکی لیژنەی کارگێڕی حکوومەتی [[کەرتی غەززە]] دەستنیشان کرا&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=With the need to hold student council elections in the forefront, ICHR delegation meets with Gaza officials and discusses human rights issues|ناونیشان=https://www.ichr.ps/en/category-1/7508.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=The Independent Commission For Human Rights|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231128085115/https://www.ichr.ps/en/category-1/7508.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Middle East Monitor – Palestinians establish cornea bank in Gaza|ناونیشان=https://www.middleeastmonitor.com/20221219-palestinians-establish-cornea-bank-in-gaza/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=LIVE UPDATES: Day Two of Operation Aqsa Typhoon, ongoing Israeli Occupation aggression in Gaza|ناونیشان=https://en.royanews.tv/news/45026/2023-10-08|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=en.royanews.tv|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231029154330/https://en.royanews.tv/news/45026/2023-10-08|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; و ھەتا کاتی مردنی پۆستەکەی پێبوو، پۆستەکە ھەروەھا بە «سەرۆکی لیژنەی بەدواداچوونی حکوومەت» ناودەبرێت و زۆرجار بەراورد دەکرێت بە [[سەرۆک وەزیران]] یان [[سەرۆکی حکوومەت]]. ناوبراو لەلایەن ئەنجومەنی یاسادانانی فەلەستینی ھاوپەیمانی حەماسەوە لە غەززە دەستنیشان کرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Khaled Abu Toameh|سەردێڕ=Palestinian Authority: This is not a gov't of change|ناونیشان=https://www.jpost.com/israel-news/palestinian-authority-this-is-not-a-govt-of-change-670937|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ئیش=Jerusalem Post|ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢١}}&lt;/ref&gt;

سەرەڕای ئەمە، لە ساڵی ٢٠٢١ ھەتا سەرەتای [[شەڕی ئیسرائیل و حەماس]] لە ٢٠٢٣، کاری ڕۆژانە لە کەرتی غەززە ھاوشێوەی [[سەرۆکی حکوومەت]]، بەپێچەوانەی زۆربەی سەرکردەکانی دیکەی حەماس، نەبووەتە ئامانجی سزاکانی وڵاتانی ڕۆژاوا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Hamas Faces Few Sanctions for a Group Called Terrorist by the US|زمان=en|ئیش=Bloomberg.com|ناونیشان=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-10-24/slim-roster-of-hamas-sanctions-reflects-challenge-five-charts|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|فەلەستین}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٦]]
[[پۆل:سەرکردەکانی حەماس]]
[[پۆل:وەزیرەکانی کەرتی غەززە]]
[[پۆل:ئەندامە تیرۆرکراوەکانی حەماس]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٥]]</text>
      <sha1>bbzdpa2msr5rls9bl8r5vre1bzbqzhw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عیسا بەتران</title>
    <ns>0</ns>
    <id>271648</id>
    <revision>
      <id>1580557</id>
      <parentid>1510169</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:02:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2232" sha1="8aks7o1gwjxmqhx1f0upfaa3dus5idv" xml:space="preserve">{{چەند کێشەیەک|
{{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
{{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
}}
{{داتابۆکس}}
'''عیسا عەبدولھادی بەتران''' (٢٠١٠ کۆچی دوایی کردووە) سەرکردەی [[کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام|لیواکانی قەسام]] بووە کە باڵی چەکداری [[حەماس|حەماسە]]. ناوبراو لە ٣٠ی تەممووزی ٢٠١٠ لە کەمپی پەنابەرانی نوسیرات لە ناوەڕاستی [[کەرتی غەززە]] بەھۆی ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیلەوە کوژرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2010/jul/31/israeli-air-strikes-gaza-hamas|سەردێڕ=Israeli air strikes on Gaza kill Hamas commander|دوایین=Batty|یەکەم=David|ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠١٠|ئیش=[[The Guardian]]|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تەممووزی ٢٠١٠}}&lt;/ref&gt; سوپای ئیسرائیل ئیدیعای ئەوەی کرد کە ئامانجەکەیان 'ژێرخانی تیرۆرە' لە غەززە. ھاوسەری دووەمی بەتران باسی لەوە کردووە کە بە ئاگاداری خۆی بەرەو مردنی ڕۆیشتووە، بەو پێیەی بێتوانا بووە بەسەر ماتەمینی خۆیدا زاڵ بێت بەھۆی لەدەستدانی ھاوسەری یەکەمی، مەنال شەعراوی و پێنج منداڵەکەیان، بیلال، عیزەدین، ئیحسان، ئیسلام و ئەیمەن. ئەوان لە ٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩ بە گوللەی تۆپبارانی ئیسرائیل لە باڵکۆنەکەیان لە کەمپی پەنابەرانی بورێج کوژرابوون، لە ھەوڵێکدا بۆ تیرۆرکردنی باوکیان.

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{تووڵی دەروازە|فەلەستین}}

[[پۆل:ئەندامە تیرۆرکراوەکانی حەماس]]
[[پۆل:ئەندامانی حەماس]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠١٠]]
[[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>8aks7o1gwjxmqhx1f0upfaa3dus5idv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580599</id>
      <parentid>1580557</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:06:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2246" sha1="1rvaeaxgi2p0qqfpfxa2ys2p5kdkmva" xml:space="preserve">{{چەند کێشەیەک|
{{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
{{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
}}
{{داتابۆکس}}
'''عیسا عەبدولھادی بەتران''' (٢٠١٠ کۆچی دوایی کردووە) سەرکردەی [[کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام|لیواکانی قەسام]] بووە کە باڵی چەکداری [[حەماس|حەماسە]]. ناوبراو لە ٣٠ی تەممووزی ٢٠١٠ لە کەمپی پەنابەرانی نوسیرات لە ناوەڕاستی [[کەرتی غەززە]] بەھۆی ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیلەوە کوژرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2010/jul/31/israeli-air-strikes-gaza-hamas|سەردێڕ=Israeli air strikes on Gaza kill Hamas commander|دوایین=Batty|یەکەم=David|ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠١٠|ئیش=[[The Guardian]]|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تەممووزی ٢٠١٠}}&lt;/ref&gt; سوپای ئیسرائیل ئیدیعای ئەوەی کرد کە ئامانجەکەیان 'ژێرخانی تیرۆرە' لە غەززە. ھاوسەری دووەمی بەتران باسی لەوە کردووە کە بە ئاگاداری خۆی بەرەو مردنی ڕۆیشتووە، بەو پێیەی بێتوانا بووە بەسەر ماتەمینی خۆیدا زاڵ بێت بەھۆی لەدەستدانی ھاوسەری یەکەمی، مەنال شەعراوی و پێنج منداڵەکەیان، بیلال، عیزەدین، ئیحسان، ئیسلام و ئەیمەن. ئەوان لە ٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩ بە گوللەی تۆپبارانی ئیسرائیل لە باڵکۆنەکەیان لە کەمپی پەنابەرانی بورێج کوژرابوون، لە ھەوڵێکدا بۆ تیرۆرکردنی باوکیان.

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{تووڵی دەروازە|فەلەستین}}

[[پۆل:ئەندامە تیرۆرکراوەکانی حەماس]]
[[پۆل:ئەندامانی حەماس]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠١٠]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>1rvaeaxgi2p0qqfpfxa2ys2p5kdkmva</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لێدوانی ویکیپرۆژە:کۆمەڵە وتارەکان/خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی بیستەم</title>
    <ns>103</ns>
    <id>272018</id>
    <revision>
      <id>1580785</id>
      <parentid>1551028</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T11:55:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <origin>1580785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37933" sha1="dossrayv0hm66d8fdss8apfpz8eikic" xml:space="preserve">== پرۆژەی خانمەکتەرەکان ==

سڵاو @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]]، @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: ئەم ڕەگە، و [[ویکیپرۆژە:کۆمەڵە وتارەکان/خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی بیستەم|ئێرەشم]] ساز کرد. جا لەبەرئەوەی ئێوە شارەزاییتان لەمن زیاترە، تکایە پێداچوونەوەیەک بکەن بەو دوو شوێنە، بەتایبەت ڕەگەکە. هەروەها بەتایبەت داوا لە Hivja دەکەم، گەر توانا و کاتی هەبێت یارمەتیمان بدات، چون سێ کەس بین باشترە وەک لەوەی دووان بین. '''[[User:Tessla|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:FF003A6A&quot;&gt;Tessla&lt;/span&gt;]] ([[User Talk:Tessla#top|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:black&quot;&gt;وتووێژ&lt;/span&gt;]])''' ‏٠٩:٤٣، ٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC)

:@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاوت لێ بێت، لە خزمەتدام ئەوەندەی لە دەستم بێت دەیکەم. بەڵام زۆر باش دەبێت نەھێڵین ببێتە پڕۆژەیەکی درێژخایەن و بەزووترین کات بەباشی بڵاویان بکەینەوە. زۆر سپاس بۆ ھەمووان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏١٢:٣٤، ٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC)
::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: سپاس بۆ ئەو هەوڵانەت. بێگوومان وایە، هەم بەباشی و هەم بەزوویی. '''[[User:Tessla|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:FF003A6A&quot;&gt;Tessla&lt;/span&gt;]] ([[User Talk:Tessla#top|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:black&quot;&gt;وتووێژ&lt;/span&gt;]])''' ‏١٢:٤٢، ٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC)
:::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سەدەی ٢٠ یان ٢١؟ ٨٬٤٢٥ وتاری سەدەی ٢٠ گەڕایەوە، بەڵام تەنیا ١٥١ وتاری سەدەی ٢١ گەڕایەوە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;&quot;&gt;'''ئارام'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;color:black; Background:yellow&quot;&gt;'''وتووێژ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; ‏١٨:٣٠، ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC)
::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]]: من باسی سەدەی ٢١ دەکەم، بەپێی پۆلەکانی ویکیی ئینگلیزی. مەبەستت چییە لەوەی گەڕایەوە؟ ئەگەر مەبەستت ئەوەیە کە (١٥١ وتاری خانمەکتەری سەدەی ٢١ هەبووە، و ٨،٠٠٠+ هی سەدەی ٢٠ هەبووە) ئەوا من تەنیا بڕیار بەپێی وتاری نێو پۆلەکان دەدەم نەک کویری. سەیری وتارەکانی [[en:Category:20th-century American actresses|سەدەی ٢٠]]، و [[en:Category:21st-century American actresses|سەدەی ٢١]] بکە بەپێی وتار. '''[[User:Tessla|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:FF003A6A&quot;&gt;Tessla&lt;/span&gt;]] ([[User Talk:Tessla#top|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:black&quot;&gt;وتووێژ&lt;/span&gt;]])''' ‏٢٠:٢٥، ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC)
:::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] مەبەستی گەڕانەوەی وتارەکان تێگەشتی. بەڵێ، یانی ئەوەندە وتار لە ویکیدراوە ھەن بۆ دروستکردن. دەزانم لە پۆلی سەدەی ٢١ زیاتر لە ٦٬٠٠٠ ئەکتەر ھەن و من خۆشم بۆ سەدەی ٢١ ئەقڵم نایگرێ کە ئەوەندە کەم گەڕاونەتەوە. تۆ بڵێی زانیاریی کەم لەسەر ئەوانەی سەدەی ٢١ داخڵ کرابێتن! مادام جارێ ئەوانەی سەدەی ٢٠ زیاترن، بۆچی ئەوانە دروست نەکەین؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;&quot;&gt;'''ئارام'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;color:black; Background:yellow&quot;&gt;'''وتووێژ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; ‏٢٠:٤٤، ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC)
::::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]]: واللە لەئێستادا کار لەسەر زیاترەکە بکەین باشترە نەک ١٥١ وتار، حەز دەکەیت خۆم ئەو ١٥١ وتارە دروست دەکەم (: '''[[User:Tessla|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:FF003A6A&quot;&gt;Tessla&lt;/span&gt;]] ([[User Talk:Tessla#top|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:black&quot;&gt;وتووێژ&lt;/span&gt;]])''' ‏٢١:٠٢، ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC)
:::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] زۆر چاکە و ئەگەر حەز دەکەی ناوی ئەم پڕۆژە بگوازەوە و ئەگەریش نا، پڕۆژەیەکی تر بۆ ئەوانەی سەدەی ٢٠ دروست بکە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;&quot;&gt;'''ئارام'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;color:black; Background:yellow&quot;&gt;'''وتووێژ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; ‏٢١:٠٩، ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC)
::::::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]]: ئەم پڕۆژەیەم بۆ ناوە دیاریکراوەکە گواستەوە. بەڵام وتاری فیلممان زۆر هەبوو بۆ ئەکتەرانی سەدەی ٢١. گەر بە دەست دروست بکرێن، ئەو سوودەی بۆتەکەی نابێت بۆ بەستەری فیلم و زنجیرەکان. بەهەرحاڵ، لە ئێستادا با خەریکی ئەم نوێیە بین. '''[[User:Tessla|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:FF003A6A&quot;&gt;Tessla&lt;/span&gt;]] ([[User Talk:Tessla#top|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:black&quot;&gt;وتووێژ&lt;/span&gt;]])''' ‏٢١:٢٥، ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC)
:::::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ماندوو نەبیت. کێشە نییە و زەرەرمان نەکردووە. :) ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;&quot;&gt;'''ئارام'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;color:black; Background:yellow&quot;&gt;'''وتووێژ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; ‏٢١:٢٩، ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC)
::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] دێیجا کێشە چییە گەر ئەوانەی سەدەی بیست و یەکەمیش بە بۆت بڵاو بکەینەوە؟ ئێمە پڕۆژەی زانکۆکانمان بڵاو کردەوە لە کاتێکدا ژمارەیان ٥١ وتار بوون. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏١٢:١٩، ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC)
:::::::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: ڕاستی ١٥١ وتار یان ٥٠ وتاری زانکۆش ئەوەندە ناهێنێ لە ئێستادا خەریکی دروستکردنی بین بە بۆت. هەتا ئەم وتارە هەزارییانە هەبێت با ئەمان دروست بکرێن لە پێشدا، دواتر ئەوانی تریش. '''[[User:Tessla|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:FF003A6A&quot;&gt;Tessla&lt;/span&gt;]] ([[User Talk:Tessla#top|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:black&quot;&gt;وتووێژ&lt;/span&gt;]])''' ‏١٥:٥٣، ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC)
::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ڕاستە دەبێ پرۆژەکان ڕیزبەندی بکەین، بەڵام لەبەر ئەوەی خۆت گوتت باش دەبوو بە بۆت بڵاو کرابانەوە وام گوت. ئەو پرۆژانە بیرۆکەی خۆتن بۆیە ھەر خۆت باشتر دەزانی چۆناوچۆن بڵاو بکرێنەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏١٦:١٤، ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC)
:::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] لە ئەوانەی سەدەی ٢١ کێشە ھەیە جا لە ھەر کوێیەک بێ. بەپێی پۆلەکان، دیارە سەروو ٦٠٠٠ وتارن، بەڵام لە ویکیدراوە تەنیا ١٥١ وتار گەڕاونەتەوە. بۆیە گواستمانەوە بۆ ئەوانەی سەدەی ٢٠. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;&quot;&gt;'''ئارام'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;color:black; Background:yellow&quot;&gt;'''وتووێژ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; ‏٢٠:٤٨، ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC)
::::::::::::::زۆر باشە کێشە نییە ھەر ئەو جۆرەی ھەمووتان ھاودەنگیتان لەسەرە، با جارێ خۆ لەو کێشەیە وەرنەدەین. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢١:٠٨، ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC)
:::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] و @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاوتان لێ بێت، ھۆکاری بەرەوپێش نەچوونی ئەو پرۆژەیە چییە؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٣، ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC)
::::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: سڵاو لەتۆش، ڕاستی من و کاک ئارام بۆ ماوەیەک دیار نەماین؛ ئەمەش هۆکار بوو بۆ دوورکەوتنەوە. من ئامادەم بۆ دووبارە دەستبەکاربوونەوە گەر کاک ئارامیش کاتی هەبێت. '''[[User:Tessla|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:FF003A6A&quot;&gt;Tessla&lt;/span&gt;]] ([[User Talk:Tessla#top|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:black&quot;&gt;وتووێژ&lt;/span&gt;]])''' ١٩:٠٩، ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC)
:::::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] زۆر باشە، سپاس بۆ بەڕێزت و کاک ئارام، ھیوادارم بەباشترین شێوە بگاتە ئەنجام. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٠:٤٢، ٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC)
::::::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] وایە، من و تۆ و @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] بە نۆرە نەماین بۆیە نەچووەتە پێش. ڕاستی خۆشترە دوای شارستانەکان، بێینە سەر وەختی ئەمەوە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;&quot;&gt;'''ئارام'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;color:black; Background:yellow&quot;&gt;'''وتووێژ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; ١١:٥٣، ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC)
:{{سھ|::::::::::::::::::}}ڕاستە، دوای شارستانەکان بە ئیسراحەت کار دەکەین. '''[[User:Tessla|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:FF003A6A&quot;&gt;Tessla&lt;/span&gt;]] ([[User Talk:Tessla#top|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:black&quot;&gt;وتووێژ&lt;/span&gt;]])''' ١٥:٠٣، ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC)
::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]]، @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: هاوڕێیان دەستان خۆش بۆ شارستانەکانی ئێران. ئێ!، کەی سەرێک لە پڕۆژەی خانمەکتەرەکان بدەین؟ خۆ هیچ کێشە یان شتێکمان نییە؟. '''[[User:Tessla|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:FF003A6A&quot;&gt;Tessla&lt;/span&gt;]] ([[User Talk:Tessla#top|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:black&quot;&gt;وتووێژ&lt;/span&gt;]])''' ١٥:٢٩، ٢ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC)
:::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] دەستی تۆش خۆش بێت بۆ بەشدارییەکانت. ئەوەندەی لە پڕۆژەی ئەکتەرە پیاوەکان تێگەیشتبم، لەچاو ئەو ھەمووە وتارانە بە کاتێکی زوو و کێشەیەکی کەم بڵاو کرانەوە. ھیوادارم ئەمەشیان وا بچێتە پێش و ئەگەریش کێشەیەک لە پڕۆژەکەی پێشوودا ڕوویدابێت، با لەوەیدا دووبارەی نەکەینەوە و چارەسەری بکەین. ئێستا خۆم کێشەیەک بۆ کارکردن لەسەر ئەو پڕۆژەیە نابینم و پێم وایە ھەرچی زووتر و بەچاکی دەست بە کارەکانی بکەین باشترە. زۆر سپاس بۆ ھەمووان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٣٤، ٢ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC)
::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: بەڵێ ڕێک قسەکانتە! ویکیپیدیای کوردیی کورمانجیش بەهۆی پڕۆژەی وتارەکانەوە باش پێشکەوتوون. ئێمەش گیانمان و کارمان لەسەر بۆتەکەی Aram وەستاوە، ئەو ئامادەبێت، ڕاستەوخۆ دەست پێ دەکەین. '''[[User:Tessla|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:FF003A6A&quot;&gt;Tessla&lt;/span&gt;]] ([[User Talk:Tessla#top|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:black&quot;&gt;وتووێژ&lt;/span&gt;]])''' ١٩:٤٦، ٢ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC)
:::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] نیوەی ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی بە ئارامبۆتەوە بەڕێوە دەچێت :) ھەرچەندە ڕۆڵی ھەموو بەکارھێنەران زۆر گرینگە. ھیوادارام لە داھاتووشدا ویکیپرۆژەی کۆمەڵە وتارەکان پەرەیەکی زۆر زیاتری پێبدرێت. بۆ ئەو پڕۆژەیەش ھیوادارم بە شێوەیەکی باش و کاتێکی کەم بگاتە ئەنجام. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٠:٢٣، ٢ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC)
:::::: {{وب|Hivja|Tessla}} دەبێ من زۆر سپاسی ئێوە بکەم چونکە چەند جاری تریش وتوومە ئێوە بە دەم پڕۆژەکانەوە نەبن، من حەوسەڵەم نییە. زۆربەی ویکییەکان بە بۆت وتار دروست دەکەن و واش نەبێت بە ئەستەم دەچنە پێش. گرنگ ئەوەیە کە ئیشێک دەکرێت، بە باشی بکرێت جا با بۆتیش بیکات نەک تەنیا بۆ بەرزکردنەوەی ژمارەی وتار و دەستکاری بێت و بەس. ئەم پڕۆژە وەک ئەوەی پیاوەکانە، ھەموو شتێکی ئامادەیە و تەنیا گۆڕانکاریی بچووکی دەوێت. لە کاتی گونجاودا بانگتان دەکەمەوە. ماندوو نەبن! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;&quot;&gt;'''ئارام'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;color:black; Background:yellow&quot;&gt;'''وتووێژ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; ١٩:٤٢، ٤ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC)
:::::::بژیت. '''[[User:Tessla|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:FF003A6A&quot;&gt;Tessla&lt;/span&gt;]] ([[User Talk:Tessla#top|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:black&quot;&gt;وتووێژ&lt;/span&gt;]])''' ٠٩:٤٥، ٥ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC)
::::::::سڵاو کاک @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] ھیوادارم ئەو ماوەیە لە ژیانتدا سەرکەوتوو بووبیت. ویستم پرسیارت لێبکەم تاوەکوو بزانم کارەکانی ئەو پرۆژەیە گەیشتووەتە کوێ؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٢٧، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٥ (UTC)
:::::::::سڵاو @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] لەگەڵ ئێوەشدا ئیشەڵڵا و بشبوورە درەنگ وەڵامم دایەوە. وەڵا جارێ ھەر دەستمان پێی نەکردووە. ڕاستە لە سەرەوە نووسیومە خۆم بانگتان دەکەمەوە، بەس چونکە ناوەناوە تۆ و @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] دیار نەدەمان و ڕاستییەکەی خۆشم خەریکی پڕۆژەی تری وەک [[وپ:نپس]] دەبووم، دەستم لەم پڕۆژەیە نەدا. ئەگەر ئێوە ئامادەن، دەست پێ دەکەین. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;&quot;&gt;'''ئارام'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;color:black; Background:yellow&quot;&gt;'''وتووێژ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; ١٢:١٩، ١ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ (UTC)
::::::::::ئاگادارکردنەوە بۆ @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٤٢، ٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ (UTC)
:::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] ڕاستە ھەموومان بەشدارییەکانمان کەم بووە. پێم باشە بتوانین ئەو پڕۆژەیە بگاتە ئەنجامێک و دواتر پڕۆژەکانی ترمان درێژە پێبدەین و کار لەسەر بیرۆکەی باشتر لە کۆمەڵە وتارەکان و ویکیپرۆژەکانی تردا بکەین. من خۆم ھەتا کۆتاییی حوزەیران سەرقاڵم، بۆیە پێم باشە ئەو پڕۆژەیە شتێکی تێدا بکەین و دواتر لە ھاویندا درێژە بە بیرۆکەکانی ترمان بدەین. ھەر شتێک بوو لە خزمەتدام. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٤٦، ٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ (UTC)
::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ھەوڵ دەدەم وردەوردە دەست پێ بکەم و لە کاتی پێویست بانگتان دەکەم. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;&quot;&gt;'''ئارام'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;color:black; Background:yellow&quot;&gt;'''وتووێژ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; ١٠:٥٤، ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ (UTC)
:::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] زۆر باشە دەستتان خۆش بێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٧:٢٨، ٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ (UTC)
::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاو بەخێرھاتییەوە. خۆشحاڵ دەبم گەر تۆش بەشدار ببیتەوە لە پرۆژەکەدا. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٠:٤٤، ٩ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC)
:::::::::::::::سڵاو @[[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]]، سپاس، بێگومان بەشدار دەبم. هیچتان کردووە یان هەر دەست پێ نەکرابوو؟ '''[[User:Tessla|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:FF003A6A&quot;&gt;Tessla&lt;/span&gt;]] ([[User Talk:Tessla#top|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:black&quot;&gt;وتووێژ&lt;/span&gt;]])''' ١٦:٢٥، ٩ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC)
::::::::::::::::نەوەڵا کارێکی لەسەر نەکراوە. بەڵام لە ئاخرین باسم لەگەڵ کاک ئارام [[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|بەڵێنی دا]] کە کاری لەسەر بکات و ئەنجامەکەمان پێ بڵێتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:٠٥، ٩ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC)
:::::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:٠٥، ٩ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC)
::::::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]]: سڵاو دووبارە، کاک ئارام هیچ کارێک کراوە لەلایەن تۆ بۆ ئەم پڕۆژەیە؟ کاتت هەیە لە ئێستادا لەگەڵمان بیت؟ '''[[User:Tessla|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:FF003A6A&quot;&gt;Tessla&lt;/span&gt;]] ([[User Talk:Tessla#top|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:black&quot;&gt;وتووێژ&lt;/span&gt;]])''' ٠٩:١٧، ١٠ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC)
:@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] دەروازە:سینەما بەشێوەیەکی بەستەری سوور بوونی ھەیە. ئایا ئەویش زیاد بکەین؟ یان هەر هەمان دەروازەی فیلمە و جیاوازیی نییە و دەبێت بیکەینە ڕەوانەکەر بۆ دەروازەی فیلم؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٤٦، ١٠ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC)
::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: سینەما شوێنی پێشکەشکردنی [[فیلم]]، [[ئەنیمەیشن]]ە- گەر وابێت لە وتاری فیلمیش دەکرێت زیاد بکرێن، هەربۆیە پێویست ناکات(ڕای منە تەنیا). '''[[User:Tessla|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:FF003A6A&quot;&gt;Tessla&lt;/span&gt;]] ([[User Talk:Tessla#top|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:black&quot;&gt;وتووێژ&lt;/span&gt;]])''' ١٦:٥٨، ١٠ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC)
:::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] زۆر باشە، ھەر ویستم باسی بکەم ئەگەرنا زیادکردنی یان نەکردنی بەخۆت دەزانی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠١:١١، ١١ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC)

== ناوەڕۆک ==

سڵاو {{وب|Hivja|Tessla}} بە خێر بێنەوە. ئێستا سپرێدشیتەکەم دروست کرد و ئیمەیڵتان بۆ ھاتووە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;&quot;&gt;'''ئارام'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;color:black; Background:yellow&quot;&gt;'''وتووێژ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; ١٨:٣٩، ١٠ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC)

:@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]]: زۆرباشە، لە مەجالێکدا سەیری دەکەین. '''[[User:Tessla|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:FF003A6A&quot;&gt;Tessla&lt;/span&gt;]] ([[User Talk:Tessla#top|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:black&quot;&gt;وتووێژ&lt;/span&gt;]])''' ٢٢:٣٧، ١٠ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC)
::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] زۆر سپاس بۆ بەڕێزت. من لە پڕۆژەی ئەکتەرەکاندا بەشدار نەبووم، بۆیە نازانم چی بکەم. بەگشتی کارەکە چۆن دەبێینە پێش و ئێمە دەبێ چی بکەین؟ دیسان سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠١:١٣، ١١ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC)
:::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ڕاستییەکەی من و تۆ دەبێت ناوی شار و ناوی ئەکتەرەکان پێداچوونەوەیان بۆ بکەین، لەکاتێکدا بە وەرگێڕی گووگڵ کراون بە کوردی. بەس من لێرە دا تێبینییەکم بۆ کاک ئارام هەیە؛ سەیرم کرد بەڵام نەکراون بە کوردی! هەروەها دەڵێم کاک ئارام ئەی ناکرێت بتوانیت بۆ وەرگێڕانی ناوی ئەکتەرەکان و شوێنەکانیان ژیری دەستکرد بەکاربێنیت؟ یان ناکرێت. '''[[User:Tessla|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:FF003A6A&quot;&gt;Tessla&lt;/span&gt;]] ([[User Talk:Tessla#top|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:black&quot;&gt;وتووێژ&lt;/span&gt;]])''' ٠٩:٢٢، ١١ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC)
::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] بەخوای ٨٥٠٠ وتار بێئەنداز زۆرن. من و کاک ئارام و یەک دوو بەکارھێنەری تر زیاتر لە ٢ ساڵان بە پرۆژەی شارەکانی ئێرانەوە خەریک بووین کە ژمارەیان ١٠٠٠ وتار بوون، ئەگەرچی ئێستاش لە من و کاک ئارام بپرسی شێوازی وتارەکانمان بەدڵ نییە! بۆیە ئەگەر بە ژیریی دەستکرد بکرێ زۆر باش دەبێت، ھەر وەک پرۆژەی ئەکتەرە پیاوەکان. ئێوە خۆ ئەزموونی ئەویشتان ھەیە، لەوێدا چۆن ئەو ھەمووە وتارەتان بەباشترین شێوە و لە کەمترین کاتدا کردەوە کوردی؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٠:٤٥، ١١ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC)
:::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: ئەکتەرە پیاوەکان بە ژیریی دەستکرد نەمان کردن، هەر بە گووگڵ ترانزلەیت و پاشان پێداچوونەوەی گشتی بەسەریاندا لە ئەگەری بوونی هەر هەڵەیەک. ڕاستییەکەی ئێمەش هەڵەمان هەبوو لە ناوی شارەکان و ئەکتەرەکانیش، بەڵام ئەوەندەی لەتوانامان بوو کردمان بۆ پێداچوونەوە. ڕاستە خێرا کردمان، بەڵام ئەوەشمان لەبیرنەچێت کە بە هاوڕێیانمان وت پێش بڵاوکردنەوەکەی ئێوەش سەیری بکەن بزانین چ تێبینییەکتان هەیە. '''[[User:Tessla|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:FF003A6A&quot;&gt;Tessla&lt;/span&gt;]] ([[User Talk:Tessla#top|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:black&quot;&gt;وتووێژ&lt;/span&gt;]])''' ١٠:٥٠، ١١ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC)
::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] من زۆربەی کارەکان دەکەم، بەس وەک @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] وتی دەبێ ئێوەش لە چاککردنەوە و پێداچوونەوە یارمەتیدەر بن. جارێ ھیچمان نەکردووەتە کوردی و تەنیا لە ویکیدراوەوە ڕاکێشراون. بۆ وەرگێڕانی ناوی ئەکتەرەکان بە ئەی ئای، تاقیم کردەوە و پیتی سەیرسەیر تێکەڵی ناوەکان دەکات و پاککردنەوەیان ئاسان نابێت. ناحەقیشی نییە؛ زیاتر لە ھەشت ھەزار و نیو ناو ئاسان نییە، بەڵام ئەگەر ئێوە کۆمپیوتەرێکی باشترتان لەوەی من ھەیە و دەتوانن بە شێوەیەک کە ئەرکی ئێمە کەم بکاتەوە بیکەن، ئەوا بیکەن. ئەگەر نا ھەر بە شێوازە کۆنەکە و بە گووگڵ تڕانزلەیت بە دوو دەقە ھەموویان دەکات، بەڵام ھەر دەبێت پێداچوونەوە و پاکسازییەک بکەین. بۆ ناوی شارەکان زۆربەیان لای خۆمان ھەن و دەبێ ڕێک ناوی وتارەکان بێت بۆیە ھەر لە ویکیپیدیا دەیانکەین. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;&quot;&gt;'''ئارام'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;color:black; Background:yellow&quot;&gt;'''وتووێژ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; ١٢:٠٦، ١١ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC)
:::::::ژیری دەستکرد بۆ ژیری دەستکرد دەگۆڕێت، ئایا کامیانت تاقی کردەوە؟ کڵۆد و ئەی ئەی ئای ستۆدیۆ شارەزای زمانی کوردین بە باشی. گەر هەر ناشکرێت ناشکرێت، ئەوا کێشە نییە بە گووگڵەکە بیکە و با ئێمەش دەست بکەین بە پێداچوونەوە. 
:::::::بەڵام کاک ئارام شتێک، خۆ وەک پێشتر ئەو وتارانەی لامان بوونیان هەیە وەک ناوی شارەکان، ئەوا خۆی دەزانێت و بە شێوەی وتاری ویکیپیدیا ناوەکە دادەنێت؟ '''[[User:Tessla|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:FF003A6A&quot;&gt;Tessla&lt;/span&gt;]] ([[User Talk:Tessla#top|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:black&quot;&gt;وتووێژ&lt;/span&gt;]])''' ١٢:١٦، ١١ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC)
::::::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] '''[[User:Tessla|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:FF003A6A&quot;&gt;Tessla&lt;/span&gt;]] ([[User Talk:Tessla#top|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:black&quot;&gt;وتووێژ&lt;/span&gt;]])''' ١٢:١٦، ١١ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC)
:::::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] بە کورتی من لەگەڵ کارکردن بە ژیریی دەستکرد نیم؛ یەک ھەڵەی بچووک، یەک کەم و زیاد، تەواوی وتارەکان تێک دەدات. خۆ ئەگەر ژمارەی وتارەکان کەمتر بایەن، لەوانەیە کەڵکمان لێیان وەرگرتبایە، بەس بۆ ئەمانە بە باشی نازانم. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;&quot;&gt;'''ئارام'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;color:black; Background:yellow&quot;&gt;'''وتووێژ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; ١٤:٠٢، ١١ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC)
::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] ڕاستییەکەی ئەوەی پێشتر (ئەکتەرەکان) چاک دەرکەوتووە، خۆت دەزانی من کار لەسەر دوایین مردنەکان دەکەم و تائێستا زۆربەی ئەو وتارانەی پیاوە ئەکتەرەکانم سەیر کردووە، دەتوانم بڵێم لە دەیان وتار تەنیا یەک دوویەکیان ناوەکەی گواستنەوەی ویستووە. من خۆم بە مۆبایل دەستکاری دەکەم و شارەزاییم لە بابەتی تەکنیکییەوە نییە، بەڵام ئامادەم پێداچوونەوەیان بۆ بکەم.
::::::::::'''''پێشنیار:'''''
::::::::::من پێم باشە بە گووگڵ ترانسلێیت کارەکەیان بۆ بکەین و دواتر پێیان دا بچینەوە. دەکرێ بەپێی ژمارە پێداچوونەوەکان بەش بکەین، مەبەستم ئەوەیە من ژمارەیەک، کاک ئارام ژمارەیکی دی و کاک تێسلاش ژمارەیەکی تر پێداچوونەوەی بۆ بکەین؛ بەم جۆرە زووتر دەچینە پێش و تاقەتێکی باشترمان دەبێت. پرسیارێکیشم لە بواری تەکنیکییەوە ھەیە، ناکرێ دوای ئەوەی بە گووگڵ ترانسلێیت کردماننەوە کوردی بە ژیریی دەستکردیش ئەوە بکەین و بە شتێکی جیاوازییەکانیان ببینین، بە نموونە ٤٠٠٠ وتار ھەم ترانسلێیت و ھەمیش ژیریی دەستکرد یەک ناوی دەربخەن (کە ئەوەیان پێداچوونەوەیەکی وای ناوێت) و ٤٥٠٠یش دوو ناوی جیاوازی لێ دەربخەن (کە ئەوەیان پێداچوونەوەی دەوێت)، دەکرێ؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:١٢، ١١ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC)
:::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]]: تەواو، بەس ئێستا من چاوەڕێی تۆم کە وەرگێری گووگڵەکە بەکاربێنیت و دەست پێ بکەین، بۆنموونە سەرەتا بەشی ناوی ئەکتەرەکان سەیر دەکەین و دواتر ئەوانیت تریش. بەس من لەسەرەوە پرسیارێکم لەسەر ئەو وتارانەوە کرد کە لای خۆمان بوونیان هەیە. '''[[User:Tessla|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:FF003A6A&quot;&gt;Tessla&lt;/span&gt;]] ([[User Talk:Tessla#top|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:black&quot;&gt;وتووێژ&lt;/span&gt;]])''' ١٥:٤٧، ١١ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC)
:::::::::::: {{وب|Hivja}} دەبینم گرنگی بە دوایین مەرگەکان دەدەیت و ماندوو نەبیت. ویستم بە تۆ و {{وب|Tessla}} بڵێم کە ناوەکانم بە گووگڵ تڕانزلەیت کردە کوردی، بەڵام ٣٠٦ دانەی نەکرد و بۆ ئەوە کەڵکمان لە ژیریی دەستکرد وەرگرت، بەڵام ھەر پێویستیان بە پاکسازی و پێداچوونەوە ھەیە. بۆ پرسیارەکەت، من ئەوەی گووگڵ تڕانزلەیتم بە سکریپتێک و بە ئەی پی ئای کرد نەک ڕاستەوخۆ لەڕێی گووگڵ تڕانزلەیت خۆیەوە. نازانم ڕێیەک ھەیە تا بە خێرایی ئەوەی بە گووگڵ تڕازنلەیت دەیکەین، بە ژیریی دەستکرد ببیکەین یان نا. Tessla ئەم ٨٬٥٩٠ وتارە لای ئێمە نین و پێشی بڵاوکردنەوەشیان پشکنینی تریش دەکەینەوە. پرسیاری ترتان ھەیە؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;&quot;&gt;'''ئارام'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;color:black; Background:yellow&quot;&gt;'''وتووێژ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; ١٩:١٥، ١١ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC)
:::::::::::::زۆرباشە، من دەست پێ دەکەم بە ناوەکانی ئەکتەرەکان ئەمشەو، گەر هیڤجا تۆش دەستت پێ کرد حەز دەکەیت سەرەتا هەتا سنووری ژمارەیەک دەست بکە بە پێداچوونەی ناوی شارەکان. '''[[User:Tessla|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:FF003A6A&quot;&gt;Tessla&lt;/span&gt;]] ([[User Talk:Tessla#top|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:black&quot;&gt;وتووێژ&lt;/span&gt;]])''' ١٩:٢٣، ١١ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC)
::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] زۆر باشە سپاس بۆ ھەوڵەکانتان. @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] من ئامادەم بەڵام باشترە لانیکەم وتاری ئەو شارانە کە لێرە ھەن بەدەسەتی نیانکەینەوە کوردی، بۆ نموونە کاتمان بە فیڕۆ دەچێت ئەگەر Los Angeles و New Yorkی بەدەستی بکەینە لۆش ئانجلەس و نیویۆرک! کاک ئارام ھیچ ڕێگایەک ھەیە لانیکەم ئەوانە بەخۆیان بکرێنەوە کوردی نەک بەدەست. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٤١، ١١ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC)
:::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]]@ @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاوتان لێ بێ، هیوادارم تەندروست و سەرکەوتوو بن. ماوەیەکە لێرە چالاک نەبووم و لێتان بێخەبەر بووم، ویستم بزانم ئەو پرۆژە ئێستا لە کوێدا گیری کردووە؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٧:٢٧، ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC)
::::::::::::::::سڵاو @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: منیش هەڵە نەبم وا مانگێکە چالاک نەبووم، زۆریش چالاک نابم بەهۆی ئیشەوە. بۆیە جارێ با بوەستین لەم پڕۆژەیە، هەتا کاتێک کە هەرسێکمان بتوانین چالاک بین. '''[[User:Tessla|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:FF003A6A&quot;&gt;Tessla&lt;/span&gt;]] ([[User Talk:Tessla#top|&lt;span style=&quot;font-family:Oswald;color:black&quot;&gt;وتووێژ&lt;/span&gt;]])''' ٠٨:٠١، ١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC)
:::::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]&lt;nowiki/&gt;زۆر باشە، بەهیوای سەرکەوتن بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٢:٢٥، ١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC)
::::::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] وەڵا پڕۆژەکە لەسەر من پەکی کەوتووە و منیش حەز دەکەم بیخەمە دوای [[ویکیپیدیا:بژار]] تا کاتێکی باشتری بۆ دابین بکەم نەکا بیرم لای شتەکانی تر بێت و خەریکی ئەم بم و ھەڵەی تێدا بکەم. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;&quot;&gt;'''ئارام'''&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|&lt;span style=&quot;color:black; Background:yellow&quot;&gt;'''وتووێژ'''&lt;/span&gt;]]&lt;/sub&gt; ١٣:١٥، ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC)
:{{وب|Aram}} زۆر باشە، ئەو بانگکردنە تەنیا بۆ زانیاری-وەرگتنی خۆم بوو، ئەگەرنا دەزانم ئێوە کارەکەتان بێوێنە ئەنجام دەدەن، بەهیوای سەرکەوتن بۆ ئێوە چ لە ویکیپیدیا و چ لە ژیانی ڕاستیدا. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٠٠، ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC)

== دەستپێکردنەوە ==

سڵاو بەڕێز {{وب|Tessla}} بەپێی ئەو قسانەی لە وتووێژی مندا کردمان بڕیار وایە دەست بە ئێرە بکەینەوە. ئێستا دەتوانی پێم بڵێی ئەم پرۆژەیە لە کوێدا گیری خواردووە؟ بۆ ئەکتەرە پیاوەکان چیتان کرد و جیاوازیی ئەو پرۆژەیە لە ئێستادا چییە لەگەڵ وی؟ بەگشتی ئەو پرۆژەیەم بۆ باس بکە چونکە من بۆ پیاوە ئەکتەرەکان بەشداریم نەبوو زۆری تێناگەم. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٥٥، ٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC)</text>
      <sha1>dossrayv0hm66d8fdss8apfpz8eikic</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عەباس نیلفرووشان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>274987</id>
    <revision>
      <id>1580547</id>
      <parentid>1577027</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:02:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5969" sha1="mtcxzuzgklaro088qe6a47cnth87w89" xml:space="preserve">{{Infobox military person
|native_name= عباس نیلفروشان
|image= Abbas Nilforoushan IRGC.jpg
|birth_date= ١٩٦٦
|birth_place= [[ئەسفەھان]]، [[ئێرانی پەھلەوی|ئێران]]
|death_date= {{ڕێکەوتی مردن و تەمەن|٢٠٢٤|٩|٢٧|١٩٦٦|df=y}}
|death_place= [[زاحیە]]، باشووری [[بەیرووت]]، [[لوبنان]]
|allegiance= [[کۆماری ئیسلامیی ئێران]]
|branch= [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]]
|serviceyears=١٩٨٠–٢٠٢٤
|rank= سەرتیپ
|battles= 
* [[شەڕی ئێران و عێراق]]
* [[شەڕی ناوخۆییی سووریا]]
* [[پێکدادانەکانی حیزبوڵڵا و ئیسرائیل (٢٠٢٣-ئێستا)|پێکدادانەکانی ئیسرائیل و حیزبوڵڵا]]
** [[ھێرشی ئاسمانی بۆ سەر ناوەندی سەرکردایەتیی حیزبوڵڵا (٢٠٢٤)|ھێرشی ئاسمانی بۆ سەر ناوەندی سەرکردایەتیی حیزبوڵڵا]]{{کوژراو لە شەڕدا}}
}}

'''عەباس نیلفرووشان''' ({{بە فارسی|عباس نیلفروشان}}؛ ١٩٦٦ – ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤)  فەرماندەیەکی سەربازیی ئێرانی و ئەندامی [[سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامیی]] بوو، کە وەک جێگری ئۆپەراسیۆنەکانی سوپای پاسداران کاری دەکرد. ئەو لە ساڵی ١٩٨٠، چووە ناو [[بەسیج]] و دەستی بە چالاکییە سەربازییەکانی کرد، پاشان پەیوەندی بە سوپای پاسدارانەوە کرد و لە درێژایی [[شەڕی ئێران و عێراق]]دا ئەندامی ئەم ڕێکخراوەیە بووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|سەردێڕ=سردار عباس نیلفروشان از فرماندهان برجسته سپاه کیست؟|ناونیشان=https://www.hamshahrionline.ir/news/885110/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D9%86%DB%8C%D9%84%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B4%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1%D8%AC%D8%B3%D8%AA%D9%87-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%DA%A9%DB%8C%D8%B3%D8%AA#ref=shahrekhabar|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|وێبگە=همشهری آنلاین|زمان=fa|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240930202053/https://www.hamshahrionline.ir/news/885110/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D9%86%DB%8C%D9%84%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B4%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1%D8%AC%D8%B3%D8%AA%D9%87-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%DA%A9%DB%8C%D8%B3%D8%AA#ref=shahrekhabar|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

لە ٢٧ی ئەیلولی ٢٠٢٤، لە ماوەی مانەوەی لە بارەگای سەرەکیی ڕێکخراوەی [[شیعە]]ی [[حیزبوڵڵای لوبنان|حیزبوڵڵا]] لە بەیرووتی پایتەختی لوبنان، لە [[تیرۆرکردنی حەسەن نەسروڵڵا|هێرشێکی ئاسمانیی ئیسرائیل]]دا لەگەڵ [[حەسەن نەسروڵڵا]]، سەرۆکی حیزبوڵڵا کوژرا.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=جهان|یەکەم=Fararu {{!}} فرارو {{!}} اخبار روز ایران و|سەردێڕ=آخرین خبر از سلامت معاون عملیات سپاه/ نقش سردار نیلفروشان در محور مقاومت چه بود؟|ناونیشان=https://fararu.com/fa/news/779690/%D8%A2%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%AE%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%AA-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%88%D9%86-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D9%86%DB%8C%D9%84%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B4%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%88%D9%85%D8%AA-%DA%86%D9%87-%D8%A8%D9%88%D8%AF|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|وێبگە=fa|زمان=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Hezbollah leader Hassan Nasrallah killed in Israeli airstrike|ناونیشان=https://www.axios.com/2024/09/28/hassan-nasrallah-killed-israel-hezbollah-attack}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|سەردێڕ=IRGC deputy commander killed in Israeli strikes on Beirut - Iranian media|ناونیشان=https://www.jpost.com/breaking-news/article-822221|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|وێبگە=The Jerusalem Post|زمان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=IRGC deputy commander killed in Israeli strikes on Beirut: Report|ناونیشان=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2024/09/28/irgc-deputy-commander-killed-in-israeli-strikes-on-beirut-report|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|وێبگە=Al Arabiya}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|سەردێڕ=IRGC general martyred in Israel attack on Lebanon|ناونیشان=https://en.mehrnews.com/news/222035/General-Nilforooshan-martyred-in-Israel-attack-on-Lebanon|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|وێبگە=Mehr News Agency|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|شەڕ|ئێران}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}
{{پۆلی کۆمنز|Abbas Nilforoushan}}

[[پۆل:خەڵکی ئەسفەھان]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٤]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٦]]
[[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>mtcxzuzgklaro088qe6a47cnth87w89</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580587</id>
      <parentid>1580547</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:06:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5983" sha1="3m8ucjntnkdgylt7cmcg103pxtw8qic" xml:space="preserve">{{Infobox military person
|native_name= عباس نیلفروشان
|image= Abbas Nilforoushan IRGC.jpg
|birth_date= ١٩٦٦
|birth_place= [[ئەسفەھان]]، [[ئێرانی پەھلەوی|ئێران]]
|death_date= {{ڕێکەوتی مردن و تەمەن|٢٠٢٤|٩|٢٧|١٩٦٦|df=y}}
|death_place= [[زاحیە]]، باشووری [[بەیرووت]]، [[لوبنان]]
|allegiance= [[کۆماری ئیسلامیی ئێران]]
|branch= [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]]
|serviceyears=١٩٨٠–٢٠٢٤
|rank= سەرتیپ
|battles= 
* [[شەڕی ئێران و عێراق]]
* [[شەڕی ناوخۆییی سووریا]]
* [[پێکدادانەکانی حیزبوڵڵا و ئیسرائیل (٢٠٢٣-ئێستا)|پێکدادانەکانی ئیسرائیل و حیزبوڵڵا]]
** [[ھێرشی ئاسمانی بۆ سەر ناوەندی سەرکردایەتیی حیزبوڵڵا (٢٠٢٤)|ھێرشی ئاسمانی بۆ سەر ناوەندی سەرکردایەتیی حیزبوڵڵا]]{{کوژراو لە شەڕدا}}
}}

'''عەباس نیلفرووشان''' ({{بە فارسی|عباس نیلفروشان}}؛ ١٩٦٦ – ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤)  فەرماندەیەکی سەربازیی ئێرانی و ئەندامی [[سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامیی]] بوو، کە وەک جێگری ئۆپەراسیۆنەکانی سوپای پاسداران کاری دەکرد. ئەو لە ساڵی ١٩٨٠، چووە ناو [[بەسیج]] و دەستی بە چالاکییە سەربازییەکانی کرد، پاشان پەیوەندی بە سوپای پاسدارانەوە کرد و لە درێژایی [[شەڕی ئێران و عێراق]]دا ئەندامی ئەم ڕێکخراوەیە بووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|سەردێڕ=سردار عباس نیلفروشان از فرماندهان برجسته سپاه کیست؟|ناونیشان=https://www.hamshahrionline.ir/news/885110/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D9%86%DB%8C%D9%84%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B4%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1%D8%AC%D8%B3%D8%AA%D9%87-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%DA%A9%DB%8C%D8%B3%D8%AA#ref=shahrekhabar|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|وێبگە=همشهری آنلاین|زمان=fa|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240930202053/https://www.hamshahrionline.ir/news/885110/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D9%86%DB%8C%D9%84%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B4%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1%D8%AC%D8%B3%D8%AA%D9%87-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%DA%A9%DB%8C%D8%B3%D8%AA#ref=shahrekhabar|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

لە ٢٧ی ئەیلولی ٢٠٢٤، لە ماوەی مانەوەی لە بارەگای سەرەکیی ڕێکخراوەی [[شیعە]]ی [[حیزبوڵڵای لوبنان|حیزبوڵڵا]] لە بەیرووتی پایتەختی لوبنان، لە [[تیرۆرکردنی حەسەن نەسروڵڵا|هێرشێکی ئاسمانیی ئیسرائیل]]دا لەگەڵ [[حەسەن نەسروڵڵا]]، سەرۆکی حیزبوڵڵا کوژرا.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=جهان|یەکەم=Fararu {{!}} فرارو {{!}} اخبار روز ایران و|سەردێڕ=آخرین خبر از سلامت معاون عملیات سپاه/ نقش سردار نیلفروشان در محور مقاومت چه بود؟|ناونیشان=https://fararu.com/fa/news/779690/%D8%A2%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%AE%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%AA-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%88%D9%86-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D9%86%DB%8C%D9%84%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B4%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%88%D9%85%D8%AA-%DA%86%D9%87-%D8%A8%D9%88%D8%AF|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|وێبگە=fa|زمان=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Hezbollah leader Hassan Nasrallah killed in Israeli airstrike|ناونیشان=https://www.axios.com/2024/09/28/hassan-nasrallah-killed-israel-hezbollah-attack}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|سەردێڕ=IRGC deputy commander killed in Israeli strikes on Beirut - Iranian media|ناونیشان=https://www.jpost.com/breaking-news/article-822221|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|وێبگە=The Jerusalem Post|زمان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=IRGC deputy commander killed in Israeli strikes on Beirut: Report|ناونیشان=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2024/09/28/irgc-deputy-commander-killed-in-israeli-strikes-on-beirut-report|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|وێبگە=Al Arabiya}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|سەردێڕ=IRGC general martyred in Israel attack on Lebanon|ناونیشان=https://en.mehrnews.com/news/222035/General-Nilforooshan-martyred-in-Israel-attack-on-Lebanon|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|وێبگە=Mehr News Agency|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|شەڕ|ئێران}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}
{{پۆلی کۆمنز|Abbas Nilforoushan}}

[[پۆل:خەڵکی ئەسفەھان]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٤]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٦]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>3m8ucjntnkdgylt7cmcg103pxtw8qic</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عەباس مووسەوی (زانای دینی)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>275024</id>
    <revision>
      <id>1580544</id>
      <parentid>1444825</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:02:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3560" sha1="7w2avyc4dz5mydo101tdkpsmufrgg3o" xml:space="preserve">{{Databox}}
[[پەڕگە:Abbas_Mousavi_Shrine_in_Seth_Prophet_Town.JPG|چەپ|وێنۆک|270x270پیکسڵ|مەزاری عەباس مووسەوی و چەند کوژراوێکی [[حیزبوڵڵای لوبنان| حیزبوڵڵای لوبنان]] لە شارۆچکەی پێغەمبەر شیس]]
'''سەید عەباس مووسەوی''' ( [[٢٦ی تشرینی یەکەم|٢٦ی تشرینی یەکەمی]] [[١٩٥٢]] - [[١٦ی شوبات|١٦ی شوباتی]] [[١٩٩٢]])، دووەم ئەمینداری گشتی [[حیزبوڵڵای لوبنان|حیزبوڵای لوبنان]] بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Long|یەکەم=William R.|سەردێڕ=Islamic Jihad Says It Bombed Embassy; Toll 21|ناونیشان=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-03-19-mn-5905-story.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٢|ئیش=Los Angeles Times|ڕێکەوت=١٩ی ئازاری ١٩٩٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171205100424/http://articles.latimes.com/1992-03-19/news/mn-5905_1_islamic-jihad|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ranstorp|یەکەم=Magnus|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=VbGHDAAAQBAJ&amp;pg=PA46|سەردێڕ=Hizb'allah in Lebanon : The Politics of the Western Hostage Crisis|بڵاوکەرەوە=St. Martins Press|ساڵ=١٩٩٧|ژپنک=٠-٣١٢-١٦٢٨٨-X|شوێن=New York|پەڕە=٤٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200124230510/https://books.google.com/books?id=VbGHDAAAQBAJ&amp;pg=PA46|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Deeb|یەکەم=Marius|ڕێکەوت=نیسانی ١٩٨٨|سەردێڕ=Shia Movements in Lebanon: Their Formation, Ideology, Social Basis, and Links with Iran and Syria|journal=Third World Quarterly|بەرگ=١٠|issue=2|پەڕەکان=٦٨٣–٦٩٨|doi=10.1080/01436598808420077|jstor=3992662}}&lt;/ref&gt; لە [[نەجەف|شاری نەجەف]] لە [[عێراق]] زانستە ئیسلامییەکانی خوێندووە. لە [[١٩٨٢|ساڵی ١٩٨٢]] بەشداری لە دامەزراندنی [[حیزبوڵڵای لوبنان|حیزبوڵڵادا]] کردووە و لە [[١٩٨٥|ساڵی ١٩٨٥]] بووەتە بەرپرسی شورای حیزبەکە لە [[باشووری لوبنان|باشوور]]. لە [[١٩٩١|ساڵی ١٩٩١ بە سکرتێری گشتی حیزبەکە ھەڵبژێردرا و]] شوێنی شێخ سووبحی توفەیلی گرتەوە. لە [[١٩٩٢|ساڵی ١٩٩٢]] [[ئیسرائیل]] [[تیرۆرکردن|تیرۆری کرد]] دوای ئەوەی لە ئاھەنگێک بۆ یادی [[تیرۆرکردن|تیرۆرکردنی]] شێخ [[ڕاغیب حەرب]] گەڕایەوە کە لە گوندی جابشیت لە [[باشووری لوبنان]] بەڕێوەچوو. دوای ئەو لە سکرتاریەتی [[حیزبوڵڵای لوبنان|حیزبدا]] [[حەسەن نەسروڵڵا]] بوو.

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|لوبنان|سیاسەت}}
{{بیرخستنەوەی ویکیی عەرەبی | سەردان = ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٤}}
{{پۆلی کۆمنز|Abbas al-Musawi}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٢]]
[[پۆل:مردووانی ١٩٩٢]]
[[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>7w2avyc4dz5mydo101tdkpsmufrgg3o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580584</id>
      <parentid>1580544</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:06:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3574" sha1="f8lt5uyip3mwvngf8h9eli75a5z9a2r" xml:space="preserve">{{Databox}}
[[پەڕگە:Abbas_Mousavi_Shrine_in_Seth_Prophet_Town.JPG|چەپ|وێنۆک|270x270پیکسڵ|مەزاری عەباس مووسەوی و چەند کوژراوێکی [[حیزبوڵڵای لوبنان| حیزبوڵڵای لوبنان]] لە شارۆچکەی پێغەمبەر شیس]]
'''سەید عەباس مووسەوی''' ( [[٢٦ی تشرینی یەکەم|٢٦ی تشرینی یەکەمی]] [[١٩٥٢]] - [[١٦ی شوبات|١٦ی شوباتی]] [[١٩٩٢]])، دووەم ئەمینداری گشتی [[حیزبوڵڵای لوبنان|حیزبوڵای لوبنان]] بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Long|یەکەم=William R.|سەردێڕ=Islamic Jihad Says It Bombed Embassy; Toll 21|ناونیشان=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-03-19-mn-5905-story.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٢|ئیش=Los Angeles Times|ڕێکەوت=١٩ی ئازاری ١٩٩٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171205100424/http://articles.latimes.com/1992-03-19/news/mn-5905_1_islamic-jihad|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ranstorp|یەکەم=Magnus|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=VbGHDAAAQBAJ&amp;pg=PA46|سەردێڕ=Hizb'allah in Lebanon : The Politics of the Western Hostage Crisis|بڵاوکەرەوە=St. Martins Press|ساڵ=١٩٩٧|ژپنک=٠-٣١٢-١٦٢٨٨-X|شوێن=New York|پەڕە=٤٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200124230510/https://books.google.com/books?id=VbGHDAAAQBAJ&amp;pg=PA46|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Deeb|یەکەم=Marius|ڕێکەوت=نیسانی ١٩٨٨|سەردێڕ=Shia Movements in Lebanon: Their Formation, Ideology, Social Basis, and Links with Iran and Syria|journal=Third World Quarterly|بەرگ=١٠|issue=2|پەڕەکان=٦٨٣–٦٩٨|doi=10.1080/01436598808420077|jstor=3992662}}&lt;/ref&gt; لە [[نەجەف|شاری نەجەف]] لە [[عێراق]] زانستە ئیسلامییەکانی خوێندووە. لە [[١٩٨٢|ساڵی ١٩٨٢]] بەشداری لە دامەزراندنی [[حیزبوڵڵای لوبنان|حیزبوڵڵادا]] کردووە و لە [[١٩٨٥|ساڵی ١٩٨٥]] بووەتە بەرپرسی شورای حیزبەکە لە [[باشووری لوبنان|باشوور]]. لە [[١٩٩١|ساڵی ١٩٩١ بە سکرتێری گشتی حیزبەکە ھەڵبژێردرا و]] شوێنی شێخ سووبحی توفەیلی گرتەوە. لە [[١٩٩٢|ساڵی ١٩٩٢]] [[ئیسرائیل]] [[تیرۆرکردن|تیرۆری کرد]] دوای ئەوەی لە ئاھەنگێک بۆ یادی [[تیرۆرکردن|تیرۆرکردنی]] شێخ [[ڕاغیب حەرب]] گەڕایەوە کە لە گوندی جابشیت لە [[باشووری لوبنان]] بەڕێوەچوو. دوای ئەو لە سکرتاریەتی [[حیزبوڵڵای لوبنان|حیزبدا]] [[حەسەن نەسروڵڵا]] بوو.

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|لوبنان|سیاسەت}}
{{بیرخستنەوەی ویکیی عەرەبی | سەردان = ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٤}}
{{پۆلی کۆمنز|Abbas al-Musawi}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٢]]
[[پۆل:مردووانی ١٩٩٢]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>f8lt5uyip3mwvngf8h9eli75a5z9a2r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ھاشم سەفییەدین</title>
    <ns>0</ns>
    <id>275148</id>
    <revision>
      <id>1580567</id>
      <parentid>1452666</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:02:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3381" sha1="az1yecv4rzv8t6s5fzuy5tigvuiiqzh" xml:space="preserve">{{Databox}}'''ھاشم سەفییەدین''' ({{بە عەرەبی|هاشم صفي الدين}}) (١٩٦٤ – ۳ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤) پیاوێکی ئایینی [[شیعەکان لە لوبنان|شیعەی]] لوبنانە، و خاڵۆزای [[حەسەن نەسروڵڵا]] سکرتێری گشتی پێشووی لوبنانە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Lebanon: Hezbollah's Rising Star|ئیش=[[ستراتفور]]|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ناونیشان=http://www.lebanonwire.com/0911MLN/091111711STR.asp|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئازاری ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20130411060413/http://www.lebanonwire.com/0911MLN/091111711STR.asp|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی نیسانی ٢٠١٣}}&lt;/ref&gt; سەرۆکی ئەنجومەنی جێبەجێکردنی حیزبوڵڵایە پێش [[تیرۆرکردنی حەسەن نەسروڵڵا]] لە ساڵی ٢٠٢٤ بە دووەم فەرماندەیی حیزبوڵڵا دادەنرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Tal Beeri |ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://israel-alma.org/2022/06/08/hashem-safi-al-din-head-of-hezbollahs-executive-council-and-hassan-nasrallahs-designated-successor/|سەردێڕ=Hashem Safi al-Din – Head of Hezbollah's Executive Council (and Hassan Nasrallah's Designated Successor?) - Alma Research and Education Center |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240927232116/https://israel-alma.org/2022/06/08/hashem-safi-al-din-head-of-hezbollahs-executive-council-and-hassan-nasrallahs-designated-successor/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Alma Research and Education Center}}&lt;/ref&gt;

== بەئامانجگرتن ==
لە ۳ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤، ھێرشێکی [[ھێزی ئاسمانیی ئیسرائیل]] سەفییەدینی کردە ئامانج لە شوێنێک لە زاحیەی [[بەیرووت]] کە بە شوێنی [[حیزبوڵڵای لوبنان|حیزبوڵڵا]] دادەنێرێت. ھێرشە ئاسمانییەکە بنکەیەکی ژێرزەمینیی کردە ئامانج کە پێدەچێت حوسێن ھەزیمە (موورتەزا) سەرۆکی ھەواڵگریی حیزبوڵڵاشی تێیدا بێت.&lt;ref&gt;https://www.axios.com/2024/10/03/hezbollah-leader-israel-airstrike-beirut-lebanon&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;https://www.bbc.com/news/articles/c17lpydd842o&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.jns.org/iaf-strike-in-beirut-targets-possible-nasrallah-successor/&lt;/ref&gt;و [[ئیسرائیل]] دڵنیابووەوە کە ئەو و ئەوانەی لەگەڵی بوون کردییە ئامانج.&lt;ref&gt;http://nabdapp.com/t/144057471&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{تووڵی دەروازە|سیاسەت|لوبنان|ژیاننامە|شیعە|ئیسلام}}
{{پۆلی کۆمنز|Hachem Safieddine}}
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤]]
[[پۆل:ئەو کەسانەی لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە وەک تیرۆریست دەستنیشان کراون]]
[[پۆل:مردووان]]
[[پۆل:زیندووان]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٤]]
[[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>az1yecv4rzv8t6s5fzuy5tigvuiiqzh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580608</id>
      <parentid>1580567</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:07:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3395" sha1="6i4xodub7n87bns8o884jx7ly872pkx" xml:space="preserve">{{Databox}}'''ھاشم سەفییەدین''' ({{بە عەرەبی|هاشم صفي الدين}}) (١٩٦٤ – ۳ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤) پیاوێکی ئایینی [[شیعەکان لە لوبنان|شیعەی]] لوبنانە، و خاڵۆزای [[حەسەن نەسروڵڵا]] سکرتێری گشتی پێشووی لوبنانە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Lebanon: Hezbollah's Rising Star|ئیش=[[ستراتفور]]|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ناونیشان=http://www.lebanonwire.com/0911MLN/091111711STR.asp|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئازاری ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20130411060413/http://www.lebanonwire.com/0911MLN/091111711STR.asp|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی نیسانی ٢٠١٣}}&lt;/ref&gt; سەرۆکی ئەنجومەنی جێبەجێکردنی حیزبوڵڵایە پێش [[تیرۆرکردنی حەسەن نەسروڵڵا]] لە ساڵی ٢٠٢٤ بە دووەم فەرماندەیی حیزبوڵڵا دادەنرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Tal Beeri |ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://israel-alma.org/2022/06/08/hashem-safi-al-din-head-of-hezbollahs-executive-council-and-hassan-nasrallahs-designated-successor/|سەردێڕ=Hashem Safi al-Din – Head of Hezbollah's Executive Council (and Hassan Nasrallah's Designated Successor?) - Alma Research and Education Center |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240927232116/https://israel-alma.org/2022/06/08/hashem-safi-al-din-head-of-hezbollahs-executive-council-and-hassan-nasrallahs-designated-successor/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Alma Research and Education Center}}&lt;/ref&gt;

== بەئامانجگرتن ==
لە ۳ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤، ھێرشێکی [[ھێزی ئاسمانیی ئیسرائیل]] سەفییەدینی کردە ئامانج لە شوێنێک لە زاحیەی [[بەیرووت]] کە بە شوێنی [[حیزبوڵڵای لوبنان|حیزبوڵڵا]] دادەنێرێت. ھێرشە ئاسمانییەکە بنکەیەکی ژێرزەمینیی کردە ئامانج کە پێدەچێت حوسێن ھەزیمە (موورتەزا) سەرۆکی ھەواڵگریی حیزبوڵڵاشی تێیدا بێت.&lt;ref&gt;https://www.axios.com/2024/10/03/hezbollah-leader-israel-airstrike-beirut-lebanon&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;https://www.bbc.com/news/articles/c17lpydd842o&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.jns.org/iaf-strike-in-beirut-targets-possible-nasrallah-successor/&lt;/ref&gt;و [[ئیسرائیل]] دڵنیابووەوە کە ئەو و ئەوانەی لەگەڵی بوون کردییە ئامانج.&lt;ref&gt;http://nabdapp.com/t/144057471&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{تووڵی دەروازە|سیاسەت|لوبنان|ژیاننامە|شیعە|ئیسلام}}
{{پۆلی کۆمنز|Hachem Safieddine}}
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤]]
[[پۆل:ئەو کەسانەی لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە وەک تیرۆریست دەستنیشان کراون]]
[[پۆل:مردووان]]
[[پۆل:زیندووان]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٤]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>6i4xodub7n87bns8o884jx7ly872pkx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ھیسپانیا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>277275</id>
    <revision>
      <id>1580456</id>
      <parentid>1539625</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:23:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1silent scientist</username>
        <id>51740</id>
      </contributor>
      <origin>1580456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17209" sha1="hirxv4yteceji7s63hqvk01r6tlau7o" xml:space="preserve">{{سەبارەت بە|پارێزگا یان ھەرێمێکی کۆن لە نیمچەدوورگەی ئیبیریا|وڵاتە ھاوچەرخەکە|ئیسپانیا}}
[[پەڕگە:Ancient_hispania_1849.jpg|وێنۆک]]
'''ھیسپانیا''' ([[یۆنانیی کۆن]]: Ἱσπανία؛ [[لاتینی]] ''Hispānia'') ناوی [[ڕۆمای کۆن|ڕۆمانی]] بوو بۆ [[نیمچەدوورگەی ئیبیریا]]. لە سەردەمی [[کۆماری ڕۆمانی|کۆماری ڕۆمانیدا]] ھیسپانیا دابەشبوو بەسەر دوو پارێزگادا: ھیسپانیای نزیکتر و ھیسپانیای دوورتر. لە سەردەمی پرینسیپاتدا، ھیسپانیای دوورتر دابەشکرا بەسەر دوو پارێزگای نوێدا، بایتیکا و لوسیتانیا، لەکاتێکدا ھیسپانیای نزیکتر ناوی گۆڕدرا بۆ ھیسپانیا تاراکۆنێنسیس. دواتر بەشی ڕۆژاوای تاراکۆنێنسیس دابەش بوو، سەرەتا بە ناوی ھیسپانیا نۆڤا، کە دواتر ناوی گۆڕدرا بۆ «کالاسیا» (یان گالاسیا، ناوی [[گالیسیا]]ی ھاوچەرخ لەمەوە ھاتووە).&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤}}&lt;/ref&gt;

==ڕەگناسی==
سەرچاوەی وشەی [[ڕۆمانی کۆن]] «ھیسپانیا» نەزانراوە. بەڵگەی پێشبینییە جۆراوجۆرەکان تەنھا لەسەر بنەمای ئەوەیە کە لە باشترین حاڵەتدا تەنھا لێکچوونن، کە پێدەچێت ڕێکەوت بن، و بەڵگەی پاڵپشتیکەری گوماناوین.

[[فینیقییەکان]] ناوچەکەیان بە «ئای-شفان-یم» ناو دەبرد کە لەوانەیە بەواتای «خاکی [[کەروێشکی ئەورووپی|کەروێشکەکان]] یان [[ھایراکسەکان]]» بێت،&lt;ref&gt;{{cite book | last=Castro | first=María Cruz Fernández | editor-last=Linch |editor-first=John |title=La Península Ibérica en época prerromana | publisher=El Pais | publication-place=Madrid | date=2007 | series=Historia de España |isbn=978-84-9815-764-2 | language=es |volume=2 |page=40 |chapter=La etimología de España; ¿tierra de conejos?}}&lt;/ref&gt; «خاکی کانزاکان»،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.abc.es/espana/20140829/abci-donde-procede-palabra-espana-201408281811.html|title=&quot;I-span-ya&quot;, el misterioso origen de la palabra España|last=ABC|date=28 August 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161113170715/http://www.abc.es/espana/20140829/abci-donde-procede-palabra-espana-201408281811.html|archive-date=13 November 2016 |language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Arechaga2009&quot;&gt;{{cite journal |last1=Arechaga |first1=Juan |title=Science in Hispania: Spain and Portugal on the main route again |journal=The International Journal of Developmental Biology |date=2009 |volume=53 |issue=8–10 |pages=1119–1122 |doi=10.1387/ijdb.093019ja|pmid=19924620 }}&lt;/ref&gt; «دوورگەی باکوور»،&lt;ref&gt;{{cite book | last1=Dietler | first1=Michael | last2=López-Ruiz | first2=Carolina | title=Colonial Encounters in Ancient Iberia | publisher=University of Chicago Press | year=2009 | isbn=978-0-226-14847-2 |page=274, n. 53}}&lt;/ref&gt; یان «دەشتایی».&lt;ref name=&quot;SPAL: Revista de prehistoria y arqueología de la Universidad de Sevilla&quot;&gt;{{cite book|title=SPAL: Revista de prehistoria y arqueología de la Universidad de Sevilla|url=https://books.google.com/books?id=rFhpAAAAMAAJ|access-date=8 February 2013|year=1998|publisher=Secretariado de Publicaciones de la Universidad de Sevilla|page=93|quote=La presence de fenicios en la antigua Sevilla parece constatada por el topónimo Spal que en diversas lenguas semíticas significa &quot;zona baja&quot;, &quot;llanura verde&quot; o &quot;valle profundo&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://dialnet.unirioja.es/servlet/fichero_articulo?codigo=634185&amp;orden=0|title= La Emergencia de Sevilla |format=PDF|publisher= Universidad de Sevilla |access-date=2011-05-11}}&lt;/ref&gt; دراوە ڕۆمانییەکان کە لە ناوچەکەدا لە سەردەمی دەسەڵاتی [[ھادریان]] لێدراون، شێوەی مێینەیەک نیشان دەدەن کە کەروێشکێک لە لای قاچەکانیەتی،&lt;ref name=burke&gt;{{cite book|last = Burke|first = Ulick Ralph|title = A History of Spain from the Earliest Times to the Death of Ferdinand the Catholic, Volume 1|publisher=Longmans, Green &amp; Co|year = 1895|location = London|page = 12|hdl = 2027/hvd.fl29jg?urlappend=%3Bseq=36}}&lt;/ref&gt; و [[سترابۆ]] پێی دەگوت «خاکی کەروێشکەکان».&lt;ref name=Spain&gt;{{CathEncy|wstitle=Spain}}&lt;/ref&gt; [[ئیسیدۆرۆسی سێڤییا]] وای دادەنا کە «ھیسپانیا» لە بنەچەی [[زمانی ئیبیری|ئیبیرییە]] و لە ناوی پێش ڕۆمانی بۆ [[سێڤییا]]، «ھیسپالیس»، وەرگیراوە.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=TdWwnp6v4z0C&amp;dq=hispania+etymology&amp;pg=RA4-PA292|title=pg 292}}{{Dead link|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ئەمە بۆ نموونە لەلایەن ڕەگناس [[ئیریک پارتریج]] (لە کارەکەیدا «سەرچاوەکان») زیندووکرایەوە کە پێیوابوو ئەمە ڕەنگە بە توندی ئاماژە بێت بۆ ناوێکی کۆن بۆ وڵاتەکە بە ناوی «ھیسپا»، کە پێدەچێت ڕەگێکی [[زمانی ئیبیری|ئیبیری]] یان [[زمانە کێڵتییەکان|کێڵتی]] بێت کە واتاکەی ئێستا ون بووە. «ھیسپالیس» لەوانەیە بە شێوەیەکی تر لە «[[ھێلیۆپۆلیس (میسری کۆن)|ھێلیۆپۆلیس]]» (بە یۆنانی بۆ 'شاری خۆر') وەرگیرابێت. جاروبار ھیسپانیا لەلایەن نووسەرانی ڕۆمانییەوە بە «ھێسپێریا ئۆڵتیما» واتە «دوورترین خاکی ڕۆژاوا» دەگوترا، چونکە ناوی «ھێسپێریا» واتە «خاکی ڕۆژاوا» پێشتر لەلایەن یۆنانییەکانەوە بۆ ئاماژەکردن بە نیمچەدوورگەی ئیتاڵیا بەکارھاتبوو.

لە ماوەی سەدەکانی ١٨ و ١٩دا، زانایانی یەسووعی وەک لەرامێندی و [[خۆسێ فرانسیسکۆ دێ ئیسلا]] ناوەکەیان بە وشەی [[زمانی باسکی|باسکی]] «ئێزپاین» بەواتای «لێو»، بەڵام ھەروەھا «سنوور، لێوار»، بەستەوە، کە بەم شێوەیە بەواتای دوورترین ناوچە یان شوێن دێت.&lt;ref&gt;Charles Anthon, [https://books.google.com/books?id=S1lDAAAAIAAJ&amp;q=A+System+of+Ancient+and+Medi%C3%A6val+Geography+for+the+Use+of+Schools+and+Colleges ''A System of Ancient and Mediæval Geography for the Use of Schools and Colleges''] (New York, 1849), 14.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=r2YDAAAAQAAJ&amp;dq=hispania+etymology&amp;pg=PA253|title=Local Etymology: A Derivative Dictionary of Geographical Names|first=Richard Stephen|last=Charnock|authorlink=Richard Stephen Charnock|date=March 17, 1859|publisher=Houlston and Wright|via=Google Books}}&lt;/ref&gt;

لە ماوەی سەردەمی کۆن و [[سەدەکانی ناوین]]دا، دەقە وێژەیییەکان زاراوەی «ھیسپانیا» لە [[پاڵەوان]]ێکی ھاوناو بە ناوی [[ھیسپان]] وەردەگرن، کە بۆ یەکەمجار لە بەرھەمی مێژوونووسی ڕۆمانی [[گنایۆس پۆمپێیۆس ترۆگۆس]]، لە سەدەی ١ەمی [[پێش زایین]] ئاماژەی پێ کراوە.

{{stack|clear=true|
[[پەڕگە:Teatro Romano de Mérida (Badajoz, España) 02.jpg|وێنۆک|٢٦٥پیکسڵ|[[ئیمێریتا ئۆگووستا|کۆمەڵەی شوێنەوارناسیی ڕۆمانیی مێریدا]] («ئیمێریتا ئۆگووستا»)، ئێستێرامادۆرا، ئیسپانیا.]]
[[پەڕگە:Spain LaCoruna tower.jpg|ڕاست|٢٦٥پیکسڵ|وێنۆک|[[بورجی ھێرکۆلیس]]ی ڕۆمانی کۆنترین منارەی ڕووناکیی ڕۆمانییە کە مابێتەوە]] 
[[پەڕگە:AcueductoSegovia edit1.jpg|ڕاست|٢٦٥پیکسڵ|وێنۆک|[[ئاوی گواستنەوەی سێگۆڤیا]]ی ڕۆمانی، کاستیا، ئیسپانیا.]] 
[[پەڕگە:Evora-RomanTemple.jpg|ڕاست|٢٦٥پیکسڵ|وێنۆک|[[پەرستگەی ڕۆمانیی ئێڤۆرا]] («لیبێراتیاس یولیا»)، ئالێنتێخۆ، پورتووگال.]]
}}

«ھیسپانیا» ڕەگی [[لاتینی]]یە بۆ ناوی مۆدێرنی «[[ئیسپانیا]]»، و وشەکانی «ئیسپانی» بۆ «ھیسپانیکوس» یان «ھیسپانیک»، یان «ئیسپانیا» بۆ «ھیسپانیا»، دەتوانرێت بە گۆڕینەوە بەکاربھێنرێن، بەپێی دەقەکە. «ئیستۆریا دێ ئیسپانیا» ('مێژووی ئیسپانیا') کە لەسەر دەسپێشخەری [[ئەلفۆنسۆی دەھەمی کاستیا]] «دانا»، لە نێوان ساڵانی ١٢٦٠ بۆ ١٢٧٤ نووسراوە، لە کاتی «[[ڕیکۆنکیستا]]»ی ئیسپانیادا، وا بڕوادەکرێت یەکەم مێژووی درێژکراوەی ئیسپانیا بێت بە [[کاستیای کۆن]] کە وشەکانی «ئێسپانیا» ('ئیسپانیا') و «ئێسپانیۆڵێس» ('ئیسپانییەکان') بۆ ئاماژەکردن بە ھیسپانیای سەدەکانی ناوین بەکاردەھێنێت. بەکارھێنانی «ھیسپانیا»ی لاتینی، «ئێسپانیا»ی کاستیایی، «ئێسپانیا»ی [[زمانی کەتەلانی|کەتەلانی]] و «ئێسپاین»ی [[فەڕەنسیی کۆن]]، لەنێو ئەوانی تردا، بۆ ئاماژەکردن بە ھیسپانیای ڕۆمانی یان ھیسپانیای ڤیزیگۆتی لە تەواوی [[کۆتایییەکانی سەدەکانی ناوین]]دا باو بوو.

بەڵگەنامەیەک کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٢٩٢ ئاماژە بە ناوی کەسانی بیانی لە ئیسپانیای سەدەکانی ناوین دەکات وەک «گراسین دێسپاین».&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://www.persee.fr/doc/roma_0035-8029_1946_num_69_275_3623_t1_0406_0000_2|title=Paul Lebel, Les noms de personnes en France, 1946|first=Jacques|last=Monfrin|date=March 17, 1946|journal=Romania|volume=69|issue=275|pages=406–408|via=www.persee.fr}}&lt;/ref&gt; دەربڕینە لاتینییەکان کە «ھیسپانیا» یان «ھیسپانیاێ» (بۆ نموونە «omnes reges Hispaniae») بەکاردەھێنن زۆرجار لە سەدەکانی ناویندا بەکار دەھاتن، لەکاتێکدا [[زمانە ڕۆمانسییەکانی ئیبیریا|زمانە ڕۆمانسییەکانی ئیسپانیا]]ی «ڕیکۆنکیستا» وەشانی [[زمانە ڕۆمانسییەکان|ڕۆمانسی]] بە گۆڕینەوە بەکاردەھێنن. لە کرۆنیکی [[جەیمسی یەکەمی ئەراگۆن|جەیمسی یەکەم]] «لیبرێ دێلس فێتس»، کە لە نێوان ساڵانی ١٢٠٨ بۆ ١٢٧٦ نووسراوە، چەندین نموونەی ئەمە ھەیە. سنوورەکانی ئیسپانیای مۆدێرن لەگەڵ سنوورەکانی [[پارێزگای ڕۆمانی]]ی ھیسپانیا یان [[شانشینی ڤیزیگۆتی]] یەک ناگرنەوە، و بەم شێوەیە ئیسپانیای سەدەکانی ناوین و ئیسپانیای مۆدێرن لە ناوەڕۆکە جیاوازەکاندا بوونیان ھەیە.

زاراوەی لاتینی «ھیسپانیا»، کە زۆرجار لە سەردەمی [[سەردەمی کۆنی کلاسیک|سەردەمی کۆن]] و [[کۆتایییەکانی سەدەکانی ناوین]]دا بەکاردەھات، وەک ھیسپانیای ڕۆمانی، وەک ناوێکی جوگرافی و ڕامیاری، بەردەوام بوو لە بەکارھێنان لە ڕووی جوگرافی و ڕامیارییەوە لە [[ئیسپانیای ڤیزیگۆتی]]دا، وەک لە دەربڕینی «لاوس ھیسپانیای»، «پەسن بۆ ھیسپانیا»، بۆ وەسفکردنی مێژووی گەلانی [[نیمچەدوورگەی ئیبیریا]] لە «مێژووی پاشاکانی گۆت، ڤاندال و سوێبی»ی [[ئیسیدۆرۆسی سێڤییا]]دا نیشان دراوە:

{{وتە١|تۆ، ئەی ئیسپانیا، دایکی پیرۆز و ھەمیشە بەختەوەری شازادەکان و گەلان، جوانترینی ھەموو ئەو خاکانەی کە لە ڕۆژاواوە تا ھیندستان درێژ دەبنەوە. تۆ، بەپێی ماف، ئێستا شاژنی ھەموو پارێزگاکانیت، کە نەک تەنھا ئاوابوونی خۆر، بەڵکوو ڕۆژھەڵاتیش ڕووناکی لێ وەردەگرن. تۆ شانازی و ڕازاوەیی گۆی زەوی و ناودارترین بەشی زەویت... و بەم ھۆیەشەوە، لە مێژە، ڕۆمای زێڕین ئارەزووی تۆی کردووە.}}

لە مێژووی مۆدێرنەدا، «ئیسپانیا» و «ئیسپانی» زیاتر بە تەنھا بە شانشینی ئیسپانیاوە بەستراونەتەوە، ھەرچەندە ئەم پرۆسەیە چەند سەدەیەکی خایاند. دوای یەکگرتنی [[شانشینی کاستیا]]ی ناوەڕاستی نیمچەدوورگەکە لەگەڵ [[شانشینی ئەراگۆن]]ی ڕۆژھەڵاتی نیمچەدوورگەکە لە سەدەی ١٥ەھەمدا لەژێر چاودێری [[پاشا کاتۆلیکەکان]] لە ساڵی ١٤٩٢، تەنھا [[شانشینی ناڤارا|ناڤارا]] و [[شانشینی پورتووگال|پورتووگال]] مابوون بۆ تەواوکردنی تەواوی نیمچەدوورگەکە لەژێر [[پاشایەتیی ئیسپانیا|یەک پاشایەتیدا]]. ناڤارا دوای ماوەیەکی کەم لە ساڵی ١٥١٢دا بەدوایدا ھات، و پورتووگال، دوای زیاتر لە ٤٠٠ ساڵ وەک نەتەوەیەکی سەربەخۆ و خاوەن سەروەری، لە ساڵی ١٥٨٠دا. لەو ماوەیەدا چەمکی [[ئیسپانیا]] ھێشتا بێ گۆڕان مابووەوە. دوای گەڕانەوەی سەربەخۆیی پورتووگال بوو لە ساڵی ١٦٤٠دا کاتێک چەمکی [[ئیسپانیا]] دەستی بە گۆڕانکرد و بۆ تەواوی نیمچەدوورگەکە جگە لە پورتووگال جێبەجێ کرا.

==زمانەکان==
[[پەڕگە:Ethnographic Iberia 200 BCE.PNG|وێنۆک|٣٢٠پیکسڵ|نەخشەی زمانەوانی: ئەمە جیاوازیی زمانەوانیی [[نیمچەدوورگەی ئیبیریا]] لە دەوروبەری ساڵی ٢٠٠ی پێش زایین (لە کۆتاییی [[جەنگی دووەمی پونیک]]) نیشان دەدات.]]
{{سەرەکی|زمانەکانی ئیبیریا}}

لاتینی زمانی فەرمیی ھیسپانیا بوو لە ماوەی دەسەڵاتی ڕۆمانیدا، کە زیاتر لە ٦٠٠ ساڵی خایاند. دوای [[کەوتنی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمانیی ڕۆژاوا|کەوتنی ڕۆما]] و داگیرکاریی [[گەلە جێرمانەکان|جێرمانیی]] [[ڤیزیگۆتەکان]] و [[سوێبییەکان]]، لاتینی لەلایەن نزیکەی تەواوی دانیشتووانەوە قسەی پێ دەکرا،{{ژێدەر پێویستە|date=September 2023}} بەڵام بە شێوازە باوەکەی کە بە [[لاتینیی بازاڕی]] ناسرابوو، و گۆڕانکارییە ناوچەیییەکان کە بوونە ھۆی دروستبوونی زمانە ڕۆمانسییەکانی ئیبیریی مۆدێرن پێشتر دەستیان پێ کردبوو.

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
* [https://web.archive.org/web/20081006160601/http://www.arqueotavira.com/Mapas/Iberia/Populi.htm نەخشەی وردی گەلانی پێش ڕۆمانی ئیبیریا (نزیکەی ٢٠٠ ساڵ پێش زایین)] (ئەرشیڤ کراوە لە ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨)
* [http://www.w66.eu/hispania/ ھیسپانیا]: نەخشەی ئیسپانیای ڕۆمانی و پورتوگال.

{{تد|ئیسپانیا|مێژوو|پورتوگال}}
{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}}
{{مێژوو-کۆلکە}}
{{پۆلی کۆمنز|Roman Hispania}}

[[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی سەدەی ٥ەم]]
[[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی سەدەی ٣یەمی پ.ز]]
[[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]]
[[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی لاتینی]]</text>
      <sha1>hirxv4yteceji7s63hqvk01r6tlau7o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580457</id>
      <parentid>1580456</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:24:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1silent scientist</username>
        <id>51740</id>
      </contributor>
      <comment>/* بەستەرە دەرەکییەکان */</comment>
      <origin>1580457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17183" sha1="7cwfeizd9ws362pjeplvu70m9g1ujcy" xml:space="preserve">{{سەبارەت بە|پارێزگا یان ھەرێمێکی کۆن لە نیمچەدوورگەی ئیبیریا|وڵاتە ھاوچەرخەکە|ئیسپانیا}}
[[پەڕگە:Ancient_hispania_1849.jpg|وێنۆک]]
'''ھیسپانیا''' ([[یۆنانیی کۆن]]: Ἱσπανία؛ [[لاتینی]] ''Hispānia'') ناوی [[ڕۆمای کۆن|ڕۆمانی]] بوو بۆ [[نیمچەدوورگەی ئیبیریا]]. لە سەردەمی [[کۆماری ڕۆمانی|کۆماری ڕۆمانیدا]] ھیسپانیا دابەشبوو بەسەر دوو پارێزگادا: ھیسپانیای نزیکتر و ھیسپانیای دوورتر. لە سەردەمی پرینسیپاتدا، ھیسپانیای دوورتر دابەشکرا بەسەر دوو پارێزگای نوێدا، بایتیکا و لوسیتانیا، لەکاتێکدا ھیسپانیای نزیکتر ناوی گۆڕدرا بۆ ھیسپانیا تاراکۆنێنسیس. دواتر بەشی ڕۆژاوای تاراکۆنێنسیس دابەش بوو، سەرەتا بە ناوی ھیسپانیا نۆڤا، کە دواتر ناوی گۆڕدرا بۆ «کالاسیا» (یان گالاسیا، ناوی [[گالیسیا]]ی ھاوچەرخ لەمەوە ھاتووە).&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤}}&lt;/ref&gt;

==ڕەگناسی==
سەرچاوەی وشەی [[ڕۆمانی کۆن]] «ھیسپانیا» نەزانراوە. بەڵگەی پێشبینییە جۆراوجۆرەکان تەنھا لەسەر بنەمای ئەوەیە کە لە باشترین حاڵەتدا تەنھا لێکچوونن، کە پێدەچێت ڕێکەوت بن، و بەڵگەی پاڵپشتیکەری گوماناوین.

[[فینیقییەکان]] ناوچەکەیان بە «ئای-شفان-یم» ناو دەبرد کە لەوانەیە بەواتای «خاکی [[کەروێشکی ئەورووپی|کەروێشکەکان]] یان [[ھایراکسەکان]]» بێت،&lt;ref&gt;{{cite book | last=Castro | first=María Cruz Fernández | editor-last=Linch |editor-first=John |title=La Península Ibérica en época prerromana | publisher=El Pais | publication-place=Madrid | date=2007 | series=Historia de España |isbn=978-84-9815-764-2 | language=es |volume=2 |page=40 |chapter=La etimología de España; ¿tierra de conejos?}}&lt;/ref&gt; «خاکی کانزاکان»،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.abc.es/espana/20140829/abci-donde-procede-palabra-espana-201408281811.html|title=&quot;I-span-ya&quot;, el misterioso origen de la palabra España|last=ABC|date=28 August 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161113170715/http://www.abc.es/espana/20140829/abci-donde-procede-palabra-espana-201408281811.html|archive-date=13 November 2016 |language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Arechaga2009&quot;&gt;{{cite journal |last1=Arechaga |first1=Juan |title=Science in Hispania: Spain and Portugal on the main route again |journal=The International Journal of Developmental Biology |date=2009 |volume=53 |issue=8–10 |pages=1119–1122 |doi=10.1387/ijdb.093019ja|pmid=19924620 }}&lt;/ref&gt; «دوورگەی باکوور»،&lt;ref&gt;{{cite book | last1=Dietler | first1=Michael | last2=López-Ruiz | first2=Carolina | title=Colonial Encounters in Ancient Iberia | publisher=University of Chicago Press | year=2009 | isbn=978-0-226-14847-2 |page=274, n. 53}}&lt;/ref&gt; یان «دەشتایی».&lt;ref name=&quot;SPAL: Revista de prehistoria y arqueología de la Universidad de Sevilla&quot;&gt;{{cite book|title=SPAL: Revista de prehistoria y arqueología de la Universidad de Sevilla|url=https://books.google.com/books?id=rFhpAAAAMAAJ|access-date=8 February 2013|year=1998|publisher=Secretariado de Publicaciones de la Universidad de Sevilla|page=93|quote=La presence de fenicios en la antigua Sevilla parece constatada por el topónimo Spal que en diversas lenguas semíticas significa &quot;zona baja&quot;, &quot;llanura verde&quot; o &quot;valle profundo&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://dialnet.unirioja.es/servlet/fichero_articulo?codigo=634185&amp;orden=0|title= La Emergencia de Sevilla |format=PDF|publisher= Universidad de Sevilla |access-date=2011-05-11}}&lt;/ref&gt; دراوە ڕۆمانییەکان کە لە ناوچەکەدا لە سەردەمی دەسەڵاتی [[ھادریان]] لێدراون، شێوەی مێینەیەک نیشان دەدەن کە کەروێشکێک لە لای قاچەکانیەتی،&lt;ref name=burke&gt;{{cite book|last = Burke|first = Ulick Ralph|title = A History of Spain from the Earliest Times to the Death of Ferdinand the Catholic, Volume 1|publisher=Longmans, Green &amp; Co|year = 1895|location = London|page = 12|hdl = 2027/hvd.fl29jg?urlappend=%3Bseq=36}}&lt;/ref&gt; و [[سترابۆ]] پێی دەگوت «خاکی کەروێشکەکان».&lt;ref name=Spain&gt;{{CathEncy|wstitle=Spain}}&lt;/ref&gt; [[ئیسیدۆرۆسی سێڤییا]] وای دادەنا کە «ھیسپانیا» لە بنەچەی [[زمانی ئیبیری|ئیبیرییە]] و لە ناوی پێش ڕۆمانی بۆ [[سێڤییا]]، «ھیسپالیس»، وەرگیراوە.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=TdWwnp6v4z0C&amp;dq=hispania+etymology&amp;pg=RA4-PA292|title=pg 292}}{{Dead link|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ئەمە بۆ نموونە لەلایەن ڕەگناس [[ئیریک پارتریج]] (لە کارەکەیدا «سەرچاوەکان») زیندووکرایەوە کە پێیوابوو ئەمە ڕەنگە بە توندی ئاماژە بێت بۆ ناوێکی کۆن بۆ وڵاتەکە بە ناوی «ھیسپا»، کە پێدەچێت ڕەگێکی [[زمانی ئیبیری|ئیبیری]] یان [[زمانە کێڵتییەکان|کێڵتی]] بێت کە واتاکەی ئێستا ون بووە. «ھیسپالیس» لەوانەیە بە شێوەیەکی تر لە «[[ھێلیۆپۆلیس (میسری کۆن)|ھێلیۆپۆلیس]]» (بە یۆنانی بۆ 'شاری خۆر') وەرگیرابێت. جاروبار ھیسپانیا لەلایەن نووسەرانی ڕۆمانییەوە بە «ھێسپێریا ئۆڵتیما» واتە «دوورترین خاکی ڕۆژاوا» دەگوترا، چونکە ناوی «ھێسپێریا» واتە «خاکی ڕۆژاوا» پێشتر لەلایەن یۆنانییەکانەوە بۆ ئاماژەکردن بە نیمچەدوورگەی ئیتاڵیا بەکارھاتبوو.

لە ماوەی سەدەکانی ١٨ و ١٩دا، زانایانی یەسووعی وەک لەرامێندی و [[خۆسێ فرانسیسکۆ دێ ئیسلا]] ناوەکەیان بە وشەی [[زمانی باسکی|باسکی]] «ئێزپاین» بەواتای «لێو»، بەڵام ھەروەھا «سنوور، لێوار»، بەستەوە، کە بەم شێوەیە بەواتای دوورترین ناوچە یان شوێن دێت.&lt;ref&gt;Charles Anthon, [https://books.google.com/books?id=S1lDAAAAIAAJ&amp;q=A+System+of+Ancient+and+Medi%C3%A6val+Geography+for+the+Use+of+Schools+and+Colleges ''A System of Ancient and Mediæval Geography for the Use of Schools and Colleges''] (New York, 1849), 14.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=r2YDAAAAQAAJ&amp;dq=hispania+etymology&amp;pg=PA253|title=Local Etymology: A Derivative Dictionary of Geographical Names|first=Richard Stephen|last=Charnock|authorlink=Richard Stephen Charnock|date=March 17, 1859|publisher=Houlston and Wright|via=Google Books}}&lt;/ref&gt;

لە ماوەی سەردەمی کۆن و [[سەدەکانی ناوین]]دا، دەقە وێژەیییەکان زاراوەی «ھیسپانیا» لە [[پاڵەوان]]ێکی ھاوناو بە ناوی [[ھیسپان]] وەردەگرن، کە بۆ یەکەمجار لە بەرھەمی مێژوونووسی ڕۆمانی [[گنایۆس پۆمپێیۆس ترۆگۆس]]، لە سەدەی ١ەمی [[پێش زایین]] ئاماژەی پێ کراوە.

{{stack|clear=true|
[[پەڕگە:Teatro Romano de Mérida (Badajoz, España) 02.jpg|وێنۆک|٢٦٥پیکسڵ|[[ئیمێریتا ئۆگووستا|کۆمەڵەی شوێنەوارناسیی ڕۆمانیی مێریدا]] («ئیمێریتا ئۆگووستا»)، ئێستێرامادۆرا، ئیسپانیا.]]
[[پەڕگە:Spain LaCoruna tower.jpg|ڕاست|٢٦٥پیکسڵ|وێنۆک|[[بورجی ھێرکۆلیس]]ی ڕۆمانی کۆنترین منارەی ڕووناکیی ڕۆمانییە کە مابێتەوە]] 
[[پەڕگە:AcueductoSegovia edit1.jpg|ڕاست|٢٦٥پیکسڵ|وێنۆک|[[ئاوی گواستنەوەی سێگۆڤیا]]ی ڕۆمانی، کاستیا، ئیسپانیا.]] 
[[پەڕگە:Evora-RomanTemple.jpg|ڕاست|٢٦٥پیکسڵ|وێنۆک|[[پەرستگەی ڕۆمانیی ئێڤۆرا]] («لیبێراتیاس یولیا»)، ئالێنتێخۆ، پورتووگال.]]
}}

«ھیسپانیا» ڕەگی [[لاتینی]]یە بۆ ناوی مۆدێرنی «[[ئیسپانیا]]»، و وشەکانی «ئیسپانی» بۆ «ھیسپانیکوس» یان «ھیسپانیک»، یان «ئیسپانیا» بۆ «ھیسپانیا»، دەتوانرێت بە گۆڕینەوە بەکاربھێنرێن، بەپێی دەقەکە. «ئیستۆریا دێ ئیسپانیا» ('مێژووی ئیسپانیا') کە لەسەر دەسپێشخەری [[ئەلفۆنسۆی دەھەمی کاستیا]] «دانا»، لە نێوان ساڵانی ١٢٦٠ بۆ ١٢٧٤ نووسراوە، لە کاتی «[[ڕیکۆنکیستا]]»ی ئیسپانیادا، وا بڕوادەکرێت یەکەم مێژووی درێژکراوەی ئیسپانیا بێت بە [[کاستیای کۆن]] کە وشەکانی «ئێسپانیا» ('ئیسپانیا') و «ئێسپانیۆڵێس» ('ئیسپانییەکان') بۆ ئاماژەکردن بە ھیسپانیای سەدەکانی ناوین بەکاردەھێنێت. بەکارھێنانی «ھیسپانیا»ی لاتینی، «ئێسپانیا»ی کاستیایی، «ئێسپانیا»ی [[زمانی کەتەلانی|کەتەلانی]] و «ئێسپاین»ی [[فەڕەنسیی کۆن]]، لەنێو ئەوانی تردا، بۆ ئاماژەکردن بە ھیسپانیای ڕۆمانی یان ھیسپانیای ڤیزیگۆتی لە تەواوی [[کۆتایییەکانی سەدەکانی ناوین]]دا باو بوو.

بەڵگەنامەیەک کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٢٩٢ ئاماژە بە ناوی کەسانی بیانی لە ئیسپانیای سەدەکانی ناوین دەکات وەک «گراسین دێسپاین».&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://www.persee.fr/doc/roma_0035-8029_1946_num_69_275_3623_t1_0406_0000_2|title=Paul Lebel, Les noms de personnes en France, 1946|first=Jacques|last=Monfrin|date=March 17, 1946|journal=Romania|volume=69|issue=275|pages=406–408|via=www.persee.fr}}&lt;/ref&gt; دەربڕینە لاتینییەکان کە «ھیسپانیا» یان «ھیسپانیاێ» (بۆ نموونە «omnes reges Hispaniae») بەکاردەھێنن زۆرجار لە سەدەکانی ناویندا بەکار دەھاتن، لەکاتێکدا [[زمانە ڕۆمانسییەکانی ئیبیریا|زمانە ڕۆمانسییەکانی ئیسپانیا]]ی «ڕیکۆنکیستا» وەشانی [[زمانە ڕۆمانسییەکان|ڕۆمانسی]] بە گۆڕینەوە بەکاردەھێنن. لە کرۆنیکی [[جەیمسی یەکەمی ئەراگۆن|جەیمسی یەکەم]] «لیبرێ دێلس فێتس»، کە لە نێوان ساڵانی ١٢٠٨ بۆ ١٢٧٦ نووسراوە، چەندین نموونەی ئەمە ھەیە. سنوورەکانی ئیسپانیای مۆدێرن لەگەڵ سنوورەکانی [[پارێزگای ڕۆمانی]]ی ھیسپانیا یان [[شانشینی ڤیزیگۆتی]] یەک ناگرنەوە، و بەم شێوەیە ئیسپانیای سەدەکانی ناوین و ئیسپانیای مۆدێرن لە ناوەڕۆکە جیاوازەکاندا بوونیان ھەیە.

زاراوەی لاتینی «ھیسپانیا»، کە زۆرجار لە سەردەمی [[سەردەمی کۆنی کلاسیک|سەردەمی کۆن]] و [[کۆتایییەکانی سەدەکانی ناوین]]دا بەکاردەھات، وەک ھیسپانیای ڕۆمانی، وەک ناوێکی جوگرافی و ڕامیاری، بەردەوام بوو لە بەکارھێنان لە ڕووی جوگرافی و ڕامیارییەوە لە [[ئیسپانیای ڤیزیگۆتی]]دا، وەک لە دەربڕینی «لاوس ھیسپانیای»، «پەسن بۆ ھیسپانیا»، بۆ وەسفکردنی مێژووی گەلانی [[نیمچەدوورگەی ئیبیریا]] لە «مێژووی پاشاکانی گۆت، ڤاندال و سوێبی»ی [[ئیسیدۆرۆسی سێڤییا]]دا نیشان دراوە:

{{وتە١|تۆ، ئەی ئیسپانیا، دایکی پیرۆز و ھەمیشە بەختەوەری شازادەکان و گەلان، جوانترینی ھەموو ئەو خاکانەی کە لە ڕۆژاواوە تا ھیندستان درێژ دەبنەوە. تۆ، بەپێی ماف، ئێستا شاژنی ھەموو پارێزگاکانیت، کە نەک تەنھا ئاوابوونی خۆر، بەڵکوو ڕۆژھەڵاتیش ڕووناکی لێ وەردەگرن. تۆ شانازی و ڕازاوەیی گۆی زەوی و ناودارترین بەشی زەویت... و بەم ھۆیەشەوە، لە مێژە، ڕۆمای زێڕین ئارەزووی تۆی کردووە.}}

لە مێژووی مۆدێرنەدا، «ئیسپانیا» و «ئیسپانی» زیاتر بە تەنھا بە شانشینی ئیسپانیاوە بەستراونەتەوە، ھەرچەندە ئەم پرۆسەیە چەند سەدەیەکی خایاند. دوای یەکگرتنی [[شانشینی کاستیا]]ی ناوەڕاستی نیمچەدوورگەکە لەگەڵ [[شانشینی ئەراگۆن]]ی ڕۆژھەڵاتی نیمچەدوورگەکە لە سەدەی ١٥ەھەمدا لەژێر چاودێری [[پاشا کاتۆلیکەکان]] لە ساڵی ١٤٩٢، تەنھا [[شانشینی ناڤارا|ناڤارا]] و [[شانشینی پورتووگال|پورتووگال]] مابوون بۆ تەواوکردنی تەواوی نیمچەدوورگەکە لەژێر [[پاشایەتیی ئیسپانیا|یەک پاشایەتیدا]]. ناڤارا دوای ماوەیەکی کەم لە ساڵی ١٥١٢دا بەدوایدا ھات، و پورتووگال، دوای زیاتر لە ٤٠٠ ساڵ وەک نەتەوەیەکی سەربەخۆ و خاوەن سەروەری، لە ساڵی ١٥٨٠دا. لەو ماوەیەدا چەمکی [[ئیسپانیا]] ھێشتا بێ گۆڕان مابووەوە. دوای گەڕانەوەی سەربەخۆیی پورتووگال بوو لە ساڵی ١٦٤٠دا کاتێک چەمکی [[ئیسپانیا]] دەستی بە گۆڕانکرد و بۆ تەواوی نیمچەدوورگەکە جگە لە پورتووگال جێبەجێ کرا.

==زمانەکان==
[[پەڕگە:Ethnographic Iberia 200 BCE.PNG|وێنۆک|٣٢٠پیکسڵ|نەخشەی زمانەوانی: ئەمە جیاوازیی زمانەوانیی [[نیمچەدوورگەی ئیبیریا]] لە دەوروبەری ساڵی ٢٠٠ی پێش زایین (لە کۆتاییی [[جەنگی دووەمی پونیک]]) نیشان دەدات.]]
{{سەرەکی|زمانەکانی ئیبیریا}}

لاتینی زمانی فەرمیی ھیسپانیا بوو لە ماوەی دەسەڵاتی ڕۆمانیدا، کە زیاتر لە ٦٠٠ ساڵی خایاند. دوای [[کەوتنی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمانیی ڕۆژاوا|کەوتنی ڕۆما]] و داگیرکاریی [[گەلە جێرمانەکان|جێرمانیی]] [[ڤیزیگۆتەکان]] و [[سوێبییەکان]]، لاتینی لەلایەن نزیکەی تەواوی دانیشتووانەوە قسەی پێ دەکرا،{{ژێدەر پێویستە|date=September 2023}} بەڵام بە شێوازە باوەکەی کە بە [[لاتینیی بازاڕی]] ناسرابوو، و گۆڕانکارییە ناوچەیییەکان کە بوونە ھۆی دروستبوونی زمانە ڕۆمانسییەکانی ئیبیریی مۆدێرن پێشتر دەستیان پێ کردبوو.

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
* [https://web.archive.org/web/20081006160601/http://www.arqueotavira.com/Mapas/Iberia/Populi.htm نەخشەی وردی گەلانی پێش ڕۆمانی ئیبیریا (نزیکەی ٢٠٠ ساڵ پێش زایین)] (ئەرشیڤ کراوە لە ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨)
* [http://www.w66.eu/hispania/ ھیسپانیا]: نەخشەی ئیسپانیای ڕۆمانی و پورتوگال.

{{تد|ئیسپانیا|مێژوو|پورتوگال}}
{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}}
{{پۆلی کۆمنز|Roman Hispania}}

[[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی سەدەی ٥ەم]]
[[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی سەدەی ٣یەمی پ.ز]]
[[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]]
[[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی لاتینی]]</text>
      <sha1>7cwfeizd9ws362pjeplvu70m9g1ujcy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڕافع سەلامە</title>
    <ns>0</ns>
    <id>280414</id>
    <revision>
      <id>1580541</id>
      <parentid>1546464</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:02:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8905" sha1="a4nidd7u5cevw65g22ioflxrvh6wb69" xml:space="preserve">{{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
{{Infobox military person
|name= ڕافع سەلامە
|native_name= رافع سلامة
|native_name_lang= عەرەبی
|death_date= ١٣ی تەممووزی ٢٠٢٤
|death_place= [[مەواسی]]، [[کەرتی غەززە]]
|allegiance= {{ئاڵا|حەماس}}
|serviceyears=١٩٩٠ەکان–٢٠٢٤
|commands=فەرماندەی قەسام، لقی خان یوونس
|battles= {{tree list}}
* [[ھێرشی ٢٠٠٦ی دەرەوەی سنوورەکانی غەززە]]
* [[گرژییەکانی ٢٠٢١ی ئیسرائیل و فەلەستین]]
* [[شەڕی ئیسرائیل و حەماس]]
** [[ھێرشی ٢٠٢٣ی حەماس بۆ سەر ئیسرائیل]]
** [[ھێرشی ئیسرائیل بۆ سەر کەرتی غەززە]]
*** [[گەمارۆی خان یوونس]]
{{tree list/end}}
}}

'''ڕافع سەلامە''' ({{بە عەرەبی|رافع سلامة}}؛ مردووی ١٣ی تەممووزی ٢٠٢٤) چەکدارێکی [[فەلەستینییەکان|فەلەستینی]] بووە و بەرپرسی لقی [[خان یوونس]]ی [[کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام|کەتیبەکانی قەسام]] بوو کە باڵی سەربازی [[حەماس]]ە. لە ١٣ی تەممووزی ٢٠٢٤دا، لە کاتی [[شەڕی ئیسرائیل و حەماس]] لە ھێرشێکی ئاسمانیدا بۆ سەر کەمپی پەنابەرانی مەواسی لەلایەن سوپای ئیسرائیلەوە کوژرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Clarke-Billings |یەکەم=Lucy |ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/articles/cyx50e65wk6o|سەردێڕ=IDF says senior Hamas commander Rafa Salama killed in Israeli air strike |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=BBC |زمان=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.newarab.com/news/who-was-hamas-commander-rafa-salama-killed-israeli-strike|سەردێڕ=Who was Hamas commander Rafa Salama ’killed by Israeli strike’? |وێبگە=The New Arab}}&lt;/ref&gt;

== پیشەی سەربازی ==
سەرەتا لە قوتابخانەیەک لە خان یونس کاری کردووە پێش ئەوەی لە سەرەتای نەوەدەکاندا پەیوەندی بە حەماسەوە بکات و وەک فەرماندەی لیوای خان یونس بە فەرماندەیی [[محەممەد سینوار]] دەستنیشان بکرێت. ئیسرائیل سەلامی تۆمەتبار کردووە بە ڕێکخستنی ھەڵمەتی سنووربەزاندنی غەززە لە ساڵی ٢٠٠٦ و گرتنی [[گیلعاد شەلیت]] و ھەروەھا [[ھێرشی ٢٠٢٣ی حەماس بۆ سەر ئیسرائیل|ھێرشەکەی ٧ی تشرینی یەکەم بۆ سەر ئیسرائیل]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Clarke-Billings |یەکەم=Lucy |ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/articles/cyx50e65wk6o|سەردێڕ=IDF says senior Hamas commander Rafa Salama killed in Israeli air strike |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=BBC |زمان=en-GB}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFClarke-Billings2024&quot;&gt;Clarke-Billings, Lucy (14 July 2024). [https://www.bbc.com/news/articles/cyx50e65wk6o &quot;IDF says senior Hamas commander Rafa Salama killed in Israeli air strike&quot;]. ''BBC''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;9 August&lt;/span&gt; 2024&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.newarab.com/news/who-was-hamas-commander-rafa-salama-killed-israeli-strike|سەردێڕ=Who was Hamas commander Rafa Salama ’killed by Israeli strike’? |وێبگە=The New Arab}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://www.newarab.com/news/who-was-hamas-commander-rafa-salama-killed-israeli-strike &quot;Who was Rafa Salama, the Hamas military commander 'killed by Israel'?&quot;]. ''The New Arab''. 15 July 2024.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

ئیسرائیل لە ١٣ی تەممووزی ٢٠٢٤ ماڵەکەی لە کەمپی مەواسی بۆردومان کرد و ھەردوو سەلامە و سەرۆکی لیواکانی قەسام [[محەممەد زەیف]] کوژران. ھەروەھا ھێرشە ئاسمانییە بەرفراوانەکەی سەر کەمپی ئاوارەکان لانیکەم ٩٠ فەلەستینی کوژران و زیاتر لە ٣٠٠ کەسیش بریندار بوون.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Gadzo |یەکەم=Mersiha |ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/7/13/israel-war-on-gaza-live-dozens-of-bodies-recovered-after-massacre|سەردێڕ=Israel’s war on Gaza updates: Israeli strikes on al-Mawasi kill at least 90 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240713133459/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/7/13/israel-war-on-gaza-live-dozens-of-bodies-recovered-after-massacre |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تەممووزی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=Al Jazeera |زمان=en}}&lt;/ref&gt; بەگوێرەی کەناڵی سعودی حەدەس، سەلامە لە ھێرشەکەدا کوژراوە و زەیف بە سەختی بریندار بووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Tondo|یەکەم=Lorenzo|دوایین٢=Tantesh|یەکەم٢=Malak A.|ڕێکەوت=١٣ی تەممووزی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Hamas mastermind of 7 October attack target of deadly Gaza strike, claims Israel|ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/article/2024/jul/13/hamas-mastermind-of-7-october-attack-killed-in-gaza-strike-claims-israel|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240803143125/https://www.theguardian.com/world/article/2024/jul/13/hamas-mastermind-of-7-october-attack-target-of-deadly-gaza-strike-claims-israel|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تەممووزی ٢٠٢٤|ئیش=The Guardian|زمان=en-GB|issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; حەماس ئیدیعاکانی ئیسرائیلی ڕەتکردەوە کە سەرکردەکانی کردووەتە ئامانج و بە &quot;تۆمەتی درۆ&quot; ناوی برد کە ئامانجیان &quot;پەردەپۆشکردنی قەبارەی کۆمەڵکوژییە ترسناکەکە&quot; بوو.&lt;ref name=&quot;:72&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Bisset|یەکەم=Victoria|دوایین٢=Chamaa|یەکەم٢=Mohamad El|ڕێکەوت=١٣ی تەممووزی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Israel targets Hamas military leader; 71 killed in Mawasi strike, officials say|ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/world/2024/07/13/israel-hamas-war-news-gaza-deif-mawasi/|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20240713164441/https://www.washingtonpost.com/world/2024/07/13/israel-hamas-war-news-gaza-deif-mawasi/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تەممووزی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تەممووزی ٢٠٢٤|ئیش=Washington Post|زمان=en-US|issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt; دوای چەند کاتژمێرێک لە ھێرشەکان، سەرچاوەکان کوژرانی سەلامەیان پشتڕاستکردەوە کە لەلایەن کەسوکار و ئەندامانی حەماسەوە بەخاک سپێردرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|سەردێڕ=New Evidence Suggests Death of Qassam Brigades Leader|ناونیشان=https://english.aawsat.com/arab-world/5077358-new-evidence-suggests-death-qassam-brigades-leader|بڵاوکەرەوە=[[Asharq Al-Awsat]]}}&lt;/ref&gt; [[ئەبوو عوبەیدە]] وتەبێژی بزووتنەوەی حەماس لە ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ کۆچی دوایی پشتڕاستکردەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2025/1/30/hamas-confirms-the-killing-of-military-commander-mohammed-deif|سەردێڕ=Hamas confirms the killing of military commander Mohammed Deif |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Al Jazeera |زمان=en}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}

{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|شەڕ|فەلەستین}}

[[پۆل:ئەندامە تیرۆرکراوەکانی حەماس]]
[[پۆل:مسوڵمانانی فەلەستین]]
[[پۆل:ئەندامانی قەسام]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٤]]
[[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]]
[[پۆل:مسوڵمانە سوننە فەلەستینییەکان]]</text>
      <sha1>a4nidd7u5cevw65g22ioflxrvh6wb69</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580582</id>
      <parentid>1580541</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:06:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8919" sha1="47oxorspw1whvx720n66sln9arslyvm" xml:space="preserve">{{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
{{Infobox military person
|name= ڕافع سەلامە
|native_name= رافع سلامة
|native_name_lang= عەرەبی
|death_date= ١٣ی تەممووزی ٢٠٢٤
|death_place= [[مەواسی]]، [[کەرتی غەززە]]
|allegiance= {{ئاڵا|حەماس}}
|serviceyears=١٩٩٠ەکان–٢٠٢٤
|commands=فەرماندەی قەسام، لقی خان یوونس
|battles= {{tree list}}
* [[ھێرشی ٢٠٠٦ی دەرەوەی سنوورەکانی غەززە]]
* [[گرژییەکانی ٢٠٢١ی ئیسرائیل و فەلەستین]]
* [[شەڕی ئیسرائیل و حەماس]]
** [[ھێرشی ٢٠٢٣ی حەماس بۆ سەر ئیسرائیل]]
** [[ھێرشی ئیسرائیل بۆ سەر کەرتی غەززە]]
*** [[گەمارۆی خان یوونس]]
{{tree list/end}}
}}

'''ڕافع سەلامە''' ({{بە عەرەبی|رافع سلامة}}؛ مردووی ١٣ی تەممووزی ٢٠٢٤) چەکدارێکی [[فەلەستینییەکان|فەلەستینی]] بووە و بەرپرسی لقی [[خان یوونس]]ی [[کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام|کەتیبەکانی قەسام]] بوو کە باڵی سەربازی [[حەماس]]ە. لە ١٣ی تەممووزی ٢٠٢٤دا، لە کاتی [[شەڕی ئیسرائیل و حەماس]] لە ھێرشێکی ئاسمانیدا بۆ سەر کەمپی پەنابەرانی مەواسی لەلایەن سوپای ئیسرائیلەوە کوژرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Clarke-Billings |یەکەم=Lucy |ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/articles/cyx50e65wk6o|سەردێڕ=IDF says senior Hamas commander Rafa Salama killed in Israeli air strike |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=BBC |زمان=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.newarab.com/news/who-was-hamas-commander-rafa-salama-killed-israeli-strike|سەردێڕ=Who was Hamas commander Rafa Salama ’killed by Israeli strike’? |وێبگە=The New Arab}}&lt;/ref&gt;

== پیشەی سەربازی ==
سەرەتا لە قوتابخانەیەک لە خان یونس کاری کردووە پێش ئەوەی لە سەرەتای نەوەدەکاندا پەیوەندی بە حەماسەوە بکات و وەک فەرماندەی لیوای خان یونس بە فەرماندەیی [[محەممەد سینوار]] دەستنیشان بکرێت. ئیسرائیل سەلامی تۆمەتبار کردووە بە ڕێکخستنی ھەڵمەتی سنووربەزاندنی غەززە لە ساڵی ٢٠٠٦ و گرتنی [[گیلعاد شەلیت]] و ھەروەھا [[ھێرشی ٢٠٢٣ی حەماس بۆ سەر ئیسرائیل|ھێرشەکەی ٧ی تشرینی یەکەم بۆ سەر ئیسرائیل]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Clarke-Billings |یەکەم=Lucy |ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/articles/cyx50e65wk6o|سەردێڕ=IDF says senior Hamas commander Rafa Salama killed in Israeli air strike |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=BBC |زمان=en-GB}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFClarke-Billings2024&quot;&gt;Clarke-Billings, Lucy (14 July 2024). [https://www.bbc.com/news/articles/cyx50e65wk6o &quot;IDF says senior Hamas commander Rafa Salama killed in Israeli air strike&quot;]. ''BBC''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;9 August&lt;/span&gt; 2024&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.newarab.com/news/who-was-hamas-commander-rafa-salama-killed-israeli-strike|سەردێڕ=Who was Hamas commander Rafa Salama ’killed by Israeli strike’? |وێبگە=The New Arab}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://www.newarab.com/news/who-was-hamas-commander-rafa-salama-killed-israeli-strike &quot;Who was Rafa Salama, the Hamas military commander 'killed by Israel'?&quot;]. ''The New Arab''. 15 July 2024.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

ئیسرائیل لە ١٣ی تەممووزی ٢٠٢٤ ماڵەکەی لە کەمپی مەواسی بۆردومان کرد و ھەردوو سەلامە و سەرۆکی لیواکانی قەسام [[محەممەد زەیف]] کوژران. ھەروەھا ھێرشە ئاسمانییە بەرفراوانەکەی سەر کەمپی ئاوارەکان لانیکەم ٩٠ فەلەستینی کوژران و زیاتر لە ٣٠٠ کەسیش بریندار بوون.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Gadzo |یەکەم=Mersiha |ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/7/13/israel-war-on-gaza-live-dozens-of-bodies-recovered-after-massacre|سەردێڕ=Israel’s war on Gaza updates: Israeli strikes on al-Mawasi kill at least 90 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240713133459/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/7/13/israel-war-on-gaza-live-dozens-of-bodies-recovered-after-massacre |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تەممووزی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=Al Jazeera |زمان=en}}&lt;/ref&gt; بەگوێرەی کەناڵی سعودی حەدەس، سەلامە لە ھێرشەکەدا کوژراوە و زەیف بە سەختی بریندار بووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Tondo|یەکەم=Lorenzo|دوایین٢=Tantesh|یەکەم٢=Malak A.|ڕێکەوت=١٣ی تەممووزی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Hamas mastermind of 7 October attack target of deadly Gaza strike, claims Israel|ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/article/2024/jul/13/hamas-mastermind-of-7-october-attack-killed-in-gaza-strike-claims-israel|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240803143125/https://www.theguardian.com/world/article/2024/jul/13/hamas-mastermind-of-7-october-attack-target-of-deadly-gaza-strike-claims-israel|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تەممووزی ٢٠٢٤|ئیش=The Guardian|زمان=en-GB|issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; حەماس ئیدیعاکانی ئیسرائیلی ڕەتکردەوە کە سەرکردەکانی کردووەتە ئامانج و بە &quot;تۆمەتی درۆ&quot; ناوی برد کە ئامانجیان &quot;پەردەپۆشکردنی قەبارەی کۆمەڵکوژییە ترسناکەکە&quot; بوو.&lt;ref name=&quot;:72&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Bisset|یەکەم=Victoria|دوایین٢=Chamaa|یەکەم٢=Mohamad El|ڕێکەوت=١٣ی تەممووزی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Israel targets Hamas military leader; 71 killed in Mawasi strike, officials say|ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/world/2024/07/13/israel-hamas-war-news-gaza-deif-mawasi/|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20240713164441/https://www.washingtonpost.com/world/2024/07/13/israel-hamas-war-news-gaza-deif-mawasi/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تەممووزی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تەممووزی ٢٠٢٤|ئیش=Washington Post|زمان=en-US|issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt; دوای چەند کاتژمێرێک لە ھێرشەکان، سەرچاوەکان کوژرانی سەلامەیان پشتڕاستکردەوە کە لەلایەن کەسوکار و ئەندامانی حەماسەوە بەخاک سپێردرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|سەردێڕ=New Evidence Suggests Death of Qassam Brigades Leader|ناونیشان=https://english.aawsat.com/arab-world/5077358-new-evidence-suggests-death-qassam-brigades-leader|بڵاوکەرەوە=[[Asharq Al-Awsat]]}}&lt;/ref&gt; [[ئەبوو عوبەیدە]] وتەبێژی بزووتنەوەی حەماس لە ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ کۆچی دوایی پشتڕاستکردەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2025/1/30/hamas-confirms-the-killing-of-military-commander-mohammed-deif|سەردێڕ=Hamas confirms the killing of military commander Mohammed Deif |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Al Jazeera |زمان=en}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}

{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|شەڕ|فەلەستین}}

[[پۆل:ئەندامە تیرۆرکراوەکانی حەماس]]
[[پۆل:مسوڵمانانی فەلەستین]]
[[پۆل:ئەندامانی قەسام]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٤]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]]
[[پۆل:مسوڵمانە سوننە فەلەستینییەکان]]</text>
      <sha1>47oxorspw1whvx720n66sln9arslyvm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئەحمەد غەندوور</title>
    <ns>0</ns>
    <id>280463</id>
    <revision>
      <id>1580531</id>
      <parentid>1488102</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:02:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9334" sha1="qgpci5bmg0l8u836f078rv0wk2jbub0" xml:space="preserve">{{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
{{داتابۆکس}}'''ئەحمەد ئەبوو غەندوور'''،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Carter |یەکەم=Brian |دوایین٢=Mealie |یەکەم٢=Daniel |ڕێکەوت=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ |ناونیشان=https://www.understandingwar.org/backgrounder/order-battle-hamas%E2%80%99-izz-al-din-al-qassem-brigades-part-1-north-and-central-gaza |سەردێڕ=Institute for the Study of War |وێبگە=[[Institute for the Study of War]] |ڕێکەوتی سەردان= ٢ی شوباتی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240810130541/https://www.understandingwar.org/backgrounder/order-battle-hamas%E2%80%99-izz-al-din-al-qassem-brigades-part-1-north-and-central-gaza |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; ناسراو بە '''ئەبوو ئەنەس غەندوور''' (١٩٦٧ – ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣)، چەکدارێکی باڵای فەلەستینی بوو لە [[کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام|لیواکانی عیزەدین قەسام]]، باڵی سەربازی [[حەماس]]. وەک فەرماندەی لیوای باکووری غەززە ئەندامی ئەنجومەنی گشتی سەربازی لیواکانی قەسام بووە و بە متمانەپێکراوێکی نزیکی [[محەممەد زەیف]] فەرماندەی سەربازی حەماس دادەنرا. لە ساڵی ٢٠١٧دا، غەندوور لەلایەن ئەمریکاوە وەک تیرۆریستێکی جیھانی دەستنیشانکرا. لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ لە نێوان [[شەڕی ئیسرائیل و حەماس]] بەھۆی ھێرشێکی ئاسمانی ئیسرائیلەوە کوژرا.

== ژیاننامە ==
غەندوور نزیکەی ساڵی ١٩٦٧ لە [[یافا|شاری یافا]] لە [[ئیسرائیل]] لەدایکبووە.&lt;ref name=&quot;SDGT&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی نیسانی ٢٠١٧|ناونیشان=https://2017-2021.state.gov/state-department-terrorist-designation-of-abu-anas-al-ghandour/|سەردێڕ=State Department Terrorist Designation of Abu Anas al-Ghandour |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt; غەندوور لە نێوان ساڵانی ١٩٨٨ بۆ ١٩٩٤ لە ئیسرائیل دەستبەسەر بووە، دوای ئەوە لە ساڵی ١٩٩٥ تا ٢٠٠٠ لە دەستبەسەرکردنی [[دەسەڵاتی نیشتمانیی فەلەستین|دەسەڵاتی فەلەستین]] بووە. دوای سەرھەڵدانی [[ڕاپەڕینی دووەمی فەلەستین|ئینتیفادەی دووەم]] ئازاد کرا. لە ساڵی ٢٠٠٢ لە یەکەم ھەوڵی تیرۆرکردنی ئیسرائیل ڕزگاری بوو.&lt;ref name=&quot;Monitor&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Abu Amer|یەکەم=Adnan|سەردێڕ=Another Hamas leader added to US terror list|ناونیشان=https://www.al-monitor.com/originals/2017/04/hamas-military-leader-us-terror-list-israel.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ئیش=[[Al-Monitor]]|ڕێکەوت=٢٠ی نیسانی ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt;

تا ساڵی ٢٠٠٣ غەندوور یاریدەدەرێکی نزیکی [[عەدنان غول]] بۆمب دروستکەری حەماس بووە. دوای ھێرشی چەکدارانی حەماس بۆ سەر تانکێکی ئیسرائیل لە شوباتی ٢٠٠٣، [[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل|ھێزەکانی بەرگری ئیسرائیل]] ماڵی غەندووریان لە گەڕەکی شێخ ڕەزوان لە [[غەززە|شاری غەززە]] ڕووخاند. ئیسرائیل پێیوابوو غەندوور بەرپرسە لە پلاندانان بۆ ھێرشەکە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Israel Kills Top Hamas Operative|ناونیشان=https://www.cbsnews.com/news/israel-kills-top-hamas-operative/|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ئیش=[[CBS News]]|agency=[[Associated Press]]|ڕێکەوت=١٨ی شوباتی ٢٠٠٣}}&lt;/ref&gt;

تا ساڵی ٢٠٠٤ غەندوور فەرماندەی لقی باکووری [[کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام|لیواکانی عیزەدین قەسام]] بوو.&lt;ref name=&quot;Monitor&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Ravid|یەکەم=Barak|سەردێڕ=הנהגת החמאס עולה מהמחתרת|ناونیشان=https://www.makorrishon.co.il/nrg/online/1/ART/979/083.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ئیش=[[NRG360]]|ڕێکەوت=٣ی ئەیلوولی ٢٠٠٥|زمان=Hebrew}}&lt;/ref&gt; لەم ڕۆڵەدا فەرماندەی باڵای سەنگەرەکانی حەماس بووە لە کاتی ئۆپەراسیۆنی ئیسرائیل لە ساڵی ٢٠٠٤ لە باکووری کەرتی غەززە و بەشدار بووە لە سەرکردایەتیکردنی ژمارەیەک ئۆپەراسیۆن لەوانەش ھەڵمەتی سنووربەزاندنی غەززە لە ساڵی ٢٠٠٦ کە بووە ھۆی ڕفاندنی سەربازی ئیسرائیلی [[گیلعاد شالیت]]. غەندوور لە ساڵی ٢٠١٢ جارێکی دیکە کرایە ئامانجی تیرۆرکردن.&lt;ref name=&quot;Monitor&quot;/&gt;

بەگوێرەی ڕاپۆرتی حکوومەتی ئەمریکا، غەندوور بەشێک بووە لە ئەنجومەنی شورا و مەکتەبی سیاسی حەماس شورا.&lt;ref name=&quot;SDGT&quot;/&gt; تا ساڵی ٢٠١٧ ئەندامی ئەنجومەنی گشتی سەربازی لیواکان بووە و بە متمانەپێکراوی نزیکی [[محەممەد زەیف]] دادەنرا.&lt;ref name=&quot;Monitor&quot;/&gt;

وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا لە ٦ی نیسانی ٢٠١٧دا غەندووری وەک تیرۆریستێکی جیھانی دەستنیشان کرد. پێنجەمین ئەندامی باڵای حەماس بوو کە وەک SDGT دەستنیشانکرا. لە بەرامبەردا حەماس ھەنگاوەکەی ئەمریکای بە «نائەخلاقی» ناوبرد و لە ماڵی غەندوور لە کەمپی پەنابەرانی [[جەبالیا]] دانیشتنێکی ھاودەنگی ئەنجامدا.&lt;ref name=&quot;Monitor&quot;/&gt;

ھێزی ئاسمانی نێودەوڵەتی لە ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ لە کاتی شەڕی ئیسرائیل و حەماس لە ھێرشێکی ئاسمانیدا غەندووری کوشت.&lt;ref name=&quot;Messenger&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Gavin|یەکەم=Christopher|سەردێڕ=Top Hamas Commander Who Survived Two Assassination Attempts Killed in Israeli Airstrike|ناونیشان=https://themessenger.com/news/top-hamas-commander-ahmed-ghandour-who-survived-two-assassination-attempts-killed-in-israeli-airstrike|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231114202710/https://themessenger.com/news/top-hamas-commander-ahmed-ghandour-who-survived-two-assassination-attempts-killed-in-israeli-airstrike|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ئیش=[[The Messenger (website)|The Messenger]]|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/hamas-confirms-senior-commanders-killed-in-earlier-gaza-fighting/|سەردێڕ=Hamas confirms senior commanders killed in earlier Gaza fighting}}&lt;/ref&gt; سێ [[بارمتەکانی شەڕی فەلەستین و ئیسرائیل ٢٠٢٣|بارمتەی ئیسرائیلی]] - ئیلیا تۆلیدانۆ، نیک بەیزەر و ڕۆن شێرمان - لە ھێرشەکەدا کوژران.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.jpost.com/israel-hamas-war/article-819506|سەردێڕ=IDF confirms it mistakenly killed three hostages in Gaza city bombing |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|وێبگە=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |زمان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Fabian|یەکەم=Emanuel|ڕێکەوت=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Ex-hostage’s mother denies IDF told her he was killed in Gaza airstrike|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/ex-hostages-mother-denies-idf-told-her-he-was-killed-in-gaza-airstrike/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٤}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|فەلەستین}}

[[پۆل:مسوڵمانانی فەلەستین]]
[[پۆل:ئەو کەسانەی لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە وەک تیرۆریست دەستنیشان کراون]]
[[پۆل:ئەندامانی قەسام]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٣]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٧]]
[[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]]
[[پۆل:خەڵکی یافا]]
[[پۆل:ئەندامە تیرۆرکراوەکانی حەماس]]</text>
      <sha1>qgpci5bmg0l8u836f078rv0wk2jbub0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580572</id>
      <parentid>1580531</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:06:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9348" sha1="qsfw26b1hxw6tz9is33mvlbu1gkggun" xml:space="preserve">{{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
{{داتابۆکس}}'''ئەحمەد ئەبوو غەندوور'''،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Carter |یەکەم=Brian |دوایین٢=Mealie |یەکەم٢=Daniel |ڕێکەوت=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ |ناونیشان=https://www.understandingwar.org/backgrounder/order-battle-hamas%E2%80%99-izz-al-din-al-qassem-brigades-part-1-north-and-central-gaza |سەردێڕ=Institute for the Study of War |وێبگە=[[Institute for the Study of War]] |ڕێکەوتی سەردان= ٢ی شوباتی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240810130541/https://www.understandingwar.org/backgrounder/order-battle-hamas%E2%80%99-izz-al-din-al-qassem-brigades-part-1-north-and-central-gaza |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; ناسراو بە '''ئەبوو ئەنەس غەندوور''' (١٩٦٧ – ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣)، چەکدارێکی باڵای فەلەستینی بوو لە [[کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام|لیواکانی عیزەدین قەسام]]، باڵی سەربازی [[حەماس]]. وەک فەرماندەی لیوای باکووری غەززە ئەندامی ئەنجومەنی گشتی سەربازی لیواکانی قەسام بووە و بە متمانەپێکراوێکی نزیکی [[محەممەد زەیف]] فەرماندەی سەربازی حەماس دادەنرا. لە ساڵی ٢٠١٧دا، غەندوور لەلایەن ئەمریکاوە وەک تیرۆریستێکی جیھانی دەستنیشانکرا. لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ لە نێوان [[شەڕی ئیسرائیل و حەماس]] بەھۆی ھێرشێکی ئاسمانی ئیسرائیلەوە کوژرا.

== ژیاننامە ==
غەندوور نزیکەی ساڵی ١٩٦٧ لە [[یافا|شاری یافا]] لە [[ئیسرائیل]] لەدایکبووە.&lt;ref name=&quot;SDGT&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی نیسانی ٢٠١٧|ناونیشان=https://2017-2021.state.gov/state-department-terrorist-designation-of-abu-anas-al-ghandour/|سەردێڕ=State Department Terrorist Designation of Abu Anas al-Ghandour |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt; غەندوور لە نێوان ساڵانی ١٩٨٨ بۆ ١٩٩٤ لە ئیسرائیل دەستبەسەر بووە، دوای ئەوە لە ساڵی ١٩٩٥ تا ٢٠٠٠ لە دەستبەسەرکردنی [[دەسەڵاتی نیشتمانیی فەلەستین|دەسەڵاتی فەلەستین]] بووە. دوای سەرھەڵدانی [[ڕاپەڕینی دووەمی فەلەستین|ئینتیفادەی دووەم]] ئازاد کرا. لە ساڵی ٢٠٠٢ لە یەکەم ھەوڵی تیرۆرکردنی ئیسرائیل ڕزگاری بوو.&lt;ref name=&quot;Monitor&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Abu Amer|یەکەم=Adnan|سەردێڕ=Another Hamas leader added to US terror list|ناونیشان=https://www.al-monitor.com/originals/2017/04/hamas-military-leader-us-terror-list-israel.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ئیش=[[Al-Monitor]]|ڕێکەوت=٢٠ی نیسانی ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt;

تا ساڵی ٢٠٠٣ غەندوور یاریدەدەرێکی نزیکی [[عەدنان غول]] بۆمب دروستکەری حەماس بووە. دوای ھێرشی چەکدارانی حەماس بۆ سەر تانکێکی ئیسرائیل لە شوباتی ٢٠٠٣، [[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل|ھێزەکانی بەرگری ئیسرائیل]] ماڵی غەندووریان لە گەڕەکی شێخ ڕەزوان لە [[غەززە|شاری غەززە]] ڕووخاند. ئیسرائیل پێیوابوو غەندوور بەرپرسە لە پلاندانان بۆ ھێرشەکە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Israel Kills Top Hamas Operative|ناونیشان=https://www.cbsnews.com/news/israel-kills-top-hamas-operative/|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ئیش=[[CBS News]]|agency=[[Associated Press]]|ڕێکەوت=١٨ی شوباتی ٢٠٠٣}}&lt;/ref&gt;

تا ساڵی ٢٠٠٤ غەندوور فەرماندەی لقی باکووری [[کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام|لیواکانی عیزەدین قەسام]] بوو.&lt;ref name=&quot;Monitor&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Ravid|یەکەم=Barak|سەردێڕ=הנהגת החמאס עולה מהמחתרת|ناونیشان=https://www.makorrishon.co.il/nrg/online/1/ART/979/083.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ئیش=[[NRG360]]|ڕێکەوت=٣ی ئەیلوولی ٢٠٠٥|زمان=Hebrew}}&lt;/ref&gt; لەم ڕۆڵەدا فەرماندەی باڵای سەنگەرەکانی حەماس بووە لە کاتی ئۆپەراسیۆنی ئیسرائیل لە ساڵی ٢٠٠٤ لە باکووری کەرتی غەززە و بەشدار بووە لە سەرکردایەتیکردنی ژمارەیەک ئۆپەراسیۆن لەوانەش ھەڵمەتی سنووربەزاندنی غەززە لە ساڵی ٢٠٠٦ کە بووە ھۆی ڕفاندنی سەربازی ئیسرائیلی [[گیلعاد شالیت]]. غەندوور لە ساڵی ٢٠١٢ جارێکی دیکە کرایە ئامانجی تیرۆرکردن.&lt;ref name=&quot;Monitor&quot;/&gt;

بەگوێرەی ڕاپۆرتی حکوومەتی ئەمریکا، غەندوور بەشێک بووە لە ئەنجومەنی شورا و مەکتەبی سیاسی حەماس شورا.&lt;ref name=&quot;SDGT&quot;/&gt; تا ساڵی ٢٠١٧ ئەندامی ئەنجومەنی گشتی سەربازی لیواکان بووە و بە متمانەپێکراوی نزیکی [[محەممەد زەیف]] دادەنرا.&lt;ref name=&quot;Monitor&quot;/&gt;

وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا لە ٦ی نیسانی ٢٠١٧دا غەندووری وەک تیرۆریستێکی جیھانی دەستنیشان کرد. پێنجەمین ئەندامی باڵای حەماس بوو کە وەک SDGT دەستنیشانکرا. لە بەرامبەردا حەماس ھەنگاوەکەی ئەمریکای بە «نائەخلاقی» ناوبرد و لە ماڵی غەندوور لە کەمپی پەنابەرانی [[جەبالیا]] دانیشتنێکی ھاودەنگی ئەنجامدا.&lt;ref name=&quot;Monitor&quot;/&gt;

ھێزی ئاسمانی نێودەوڵەتی لە ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ لە کاتی شەڕی ئیسرائیل و حەماس لە ھێرشێکی ئاسمانیدا غەندووری کوشت.&lt;ref name=&quot;Messenger&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Gavin|یەکەم=Christopher|سەردێڕ=Top Hamas Commander Who Survived Two Assassination Attempts Killed in Israeli Airstrike|ناونیشان=https://themessenger.com/news/top-hamas-commander-ahmed-ghandour-who-survived-two-assassination-attempts-killed-in-israeli-airstrike|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231114202710/https://themessenger.com/news/top-hamas-commander-ahmed-ghandour-who-survived-two-assassination-attempts-killed-in-israeli-airstrike|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ئیش=[[The Messenger (website)|The Messenger]]|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/hamas-confirms-senior-commanders-killed-in-earlier-gaza-fighting/|سەردێڕ=Hamas confirms senior commanders killed in earlier Gaza fighting}}&lt;/ref&gt; سێ [[بارمتەکانی شەڕی فەلەستین و ئیسرائیل ٢٠٢٣|بارمتەی ئیسرائیلی]] - ئیلیا تۆلیدانۆ، نیک بەیزەر و ڕۆن شێرمان - لە ھێرشەکەدا کوژران.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.jpost.com/israel-hamas-war/article-819506|سەردێڕ=IDF confirms it mistakenly killed three hostages in Gaza city bombing |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|وێبگە=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |زمان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Fabian|یەکەم=Emanuel|ڕێکەوت=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Ex-hostage’s mother denies IDF told her he was killed in Gaza airstrike|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/ex-hostages-mother-denies-idf-told-her-he-was-killed-in-gaza-airstrike/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٤}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|فەلەستین}}

[[پۆل:مسوڵمانانی فەلەستین]]
[[پۆل:ئەو کەسانەی لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە وەک تیرۆریست دەستنیشان کراون]]
[[پۆل:ئەندامانی قەسام]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٣]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٧]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]]
[[پۆل:خەڵکی یافا]]
[[پۆل:ئەندامە تیرۆرکراوەکانی حەماس]]</text>
      <sha1>qsfw26b1hxw6tz9is33mvlbu1gkggun</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل</title>
    <ns>14</ns>
    <id>280465</id>
    <revision>
      <id>1580570</id>
      <parentid>1413708</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:04:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Hivja پەڕەی [[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]]ی بە بێ بەجێھشتنی ڕەوانەکەرێک گواستەوە بۆ [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]]</comment>
      <origin>1413703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55" sha1="j29heoc1z9w91smigors6yxrwdk3vgv" xml:space="preserve">[[پۆل:مردووان بەهێرشی ئاسمانی]]</text>
      <sha1>j29heoc1z9w91smigors6yxrwdk3vgv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580611</id>
      <parentid>1580570</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:07:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Hivja پەڕەی [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]]ی بە بێ بەجێھشتنی ڕەوانەکەرێک گواستەوە بۆ [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]]: ناوی دروست بەپێی ناوی ئینگلیزی </comment>
      <origin>1413703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55" sha1="j29heoc1z9w91smigors6yxrwdk3vgv" xml:space="preserve">[[پۆل:مردووان بەهێرشی ئاسمانی]]</text>
      <sha1>j29heoc1z9w91smigors6yxrwdk3vgv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580628</id>
      <parentid>1580611</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:13:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1580628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="nrznuyhnj66mzs8wc69tcn2wro6spoz" xml:space="preserve">[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشی ئاسمانی]]</text>
      <sha1>nrznuyhnj66mzs8wc69tcn2wro6spoz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580630</id>
      <parentid>1580628</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:13:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1580630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91" sha1="13x706c23dhy57zoy8y5rib2iv49adk" xml:space="preserve">{{دەروازە|مەرگ}}

[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشی ئاسمانی]]</text>
      <sha1>13x706c23dhy57zoy8y5rib2iv49adk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئەبوو حەمزە</title>
    <ns>0</ns>
    <id>281753</id>
    <revision>
      <id>1580530</id>
      <parentid>1579439</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:02:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4628" sha1="dnen8jdr2xm8rzhkzgyongtoagbv93n" xml:space="preserve">{{داتابۆکس|بەند=Q106925230}}

'''ناجی ماھیر ئەبوو سەیف'''&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=من ھو أبوو حمزة الناطق العسکری لسرایا القدس الذی قضی فی قصف إسرائیلی؟ |ناونیشان=https://janoubia.com/2025/03/18/ÙÙ-Ù |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٥ |وێبگە=janoubia.com }}{{بەستەری مردوو|url=https://janoubia.com/2025/03/18/%C3%99 |date=ئایاری ٢٠٢٥ }}&lt;/ref&gt; ناسراو بە '''ئەبوو حەمزە'''، وتەبێژی فەرمی میدیایی [[لیواکانی قودس]] باڵی سەربازی [[بزووتنەوەی جیھادی ئیسلامی لە فەلەستین|بزووتنەوەی جیھادی ئیسلامییە لە فەلەستین]]&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشان=https://felesteen.ps/post/55315/سرایا-القدس-صواریخنا-وصلت-إلی-قلب-الاحتلال |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210521153628/https://felesteen.ps/post/55315/سرایا-القدس-صواریخنا-وصلت-إلی-قلب-الاحتلال |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=فلسطین أون لاین |زمان=ar}}&lt;/ref&gt; بە سەرنجدان بەوەی کە بە کەسی سەرەکی [[جەنگی دەروونی|شەڕی دەروونی]] [[شەڕی زانیاری|و شەڕی میدیایی]] دادەنرێت کە لە لایەن [[بزووتنەوەی جیھادی ئیسلامی لە فەلەستین|بزووتنەوەی جیھادی ئیسلامییەوە]] بەڕێوە دەبرێت.

[[تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان|تۆڕی کۆمەڵایەتی]] [[تویتەر]] چەند جارێک ھەژمارەکەی داخستووە، دواھەمینیان لە ١١ی ئایاری ٢٠٢١ بووە؛ ئەمەش لە چەند کاتژمێرەکانی دوای ئاگربەستی [[گرژییەکانی ٢٠٢١ی ئیسرائیل و فەلەستین|شەڕی شمشێری قودس]] بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://arabic.rt.com/middle_east/1230564-موقع-تویتر-یحظر-حساب-أبو-حمزة-الناطق-العسکری-لسرایا-القدس/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210521153652/https://arabic.rt.com/middle_east/1230564-موقع-تویتر-یحظر-حساب-أبو-حمزة-الناطق-العسکری-لسرایا-القدس/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=RT Arabic |زمان=ar}}&lt;/ref&gt;

== مردن ==
[[لیواکانی قودس]] باڵی سەربازیی [[بزووتنەوەی جیھادی ئیسلامی لە فەلەستین]]، لە ١٧ی ئازاری ٢٠٢٥ بەرامبەر بە ١٧ی ڕەمەزانی ١٤٤٦ی کۆچی، ڕای گەیاند کە ئەبوو حەمزە لە کاتی ئەنجامدانی کردەیەکی سەربازیدا کوژرا. وردەکارییەکانی مردنەکەی بە تەواوی ئاشکرا نەکران، بەڵام کۆچی دواییی ئەو بە زیانێکی گەورە بۆ بزووتنەوەی بەرگریی فەلەستینی دادەنرێت.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=استشهاد أبو حمزة الناطق العسکری باسم سرایا القدس |ناونیشان=https://www.shorouknews.com/news/view.aspx?cdate=18032025&amp;id=409e216e-5035-4446-b761-f7557433d078 |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=shorouknews.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=استشهاد الناطق العسکری باسم سرایا القدس (أبو حمزة) |ناونیشان=https://www.khaberni.com/news/699299 |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=khaberni.com}}&lt;/ref&gt;

== ئەمانەش ببینە ==
* [[ئەبوو عوبەیدە]]

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|شەڕ|ڕۆژنامەوانی|فەلەستین}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}

[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٥]]
[[پۆل:مسوڵمانانی فەلەستین]]
[[پۆل:خەڵکی کەرتی غەززە]]
[[پۆل:کەسە نەناسراوەکان]]
[[پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٢٠ەم]]
[[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٥]]</text>
      <sha1>dnen8jdr2xm8rzhkzgyongtoagbv93n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580571</id>
      <parentid>1580530</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:06:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4642" sha1="oakgyiwbvrd8m65k5xzwov7ikz5e5t1" xml:space="preserve">{{داتابۆکس|بەند=Q106925230}}

'''ناجی ماھیر ئەبوو سەیف'''&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=من ھو أبوو حمزة الناطق العسکری لسرایا القدس الذی قضی فی قصف إسرائیلی؟ |ناونیشان=https://janoubia.com/2025/03/18/ÙÙ-Ù |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٥ |وێبگە=janoubia.com }}{{بەستەری مردوو|url=https://janoubia.com/2025/03/18/%C3%99 |date=ئایاری ٢٠٢٥ }}&lt;/ref&gt; ناسراو بە '''ئەبوو حەمزە'''، وتەبێژی فەرمی میدیایی [[لیواکانی قودس]] باڵی سەربازی [[بزووتنەوەی جیھادی ئیسلامی لە فەلەستین|بزووتنەوەی جیھادی ئیسلامییە لە فەلەستین]]&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشان=https://felesteen.ps/post/55315/سرایا-القدس-صواریخنا-وصلت-إلی-قلب-الاحتلال |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210521153628/https://felesteen.ps/post/55315/سرایا-القدس-صواریخنا-وصلت-إلی-قلب-الاحتلال |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=فلسطین أون لاین |زمان=ar}}&lt;/ref&gt; بە سەرنجدان بەوەی کە بە کەسی سەرەکی [[جەنگی دەروونی|شەڕی دەروونی]] [[شەڕی زانیاری|و شەڕی میدیایی]] دادەنرێت کە لە لایەن [[بزووتنەوەی جیھادی ئیسلامی لە فەلەستین|بزووتنەوەی جیھادی ئیسلامییەوە]] بەڕێوە دەبرێت.

[[تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان|تۆڕی کۆمەڵایەتی]] [[تویتەر]] چەند جارێک ھەژمارەکەی داخستووە، دواھەمینیان لە ١١ی ئایاری ٢٠٢١ بووە؛ ئەمەش لە چەند کاتژمێرەکانی دوای ئاگربەستی [[گرژییەکانی ٢٠٢١ی ئیسرائیل و فەلەستین|شەڕی شمشێری قودس]] بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://arabic.rt.com/middle_east/1230564-موقع-تویتر-یحظر-حساب-أبو-حمزة-الناطق-العسکری-لسرایا-القدس/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210521153652/https://arabic.rt.com/middle_east/1230564-موقع-تویتر-یحظر-حساب-أبو-حمزة-الناطق-العسکری-لسرایا-القدس/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=RT Arabic |زمان=ar}}&lt;/ref&gt;

== مردن ==
[[لیواکانی قودس]] باڵی سەربازیی [[بزووتنەوەی جیھادی ئیسلامی لە فەلەستین]]، لە ١٧ی ئازاری ٢٠٢٥ بەرامبەر بە ١٧ی ڕەمەزانی ١٤٤٦ی کۆچی، ڕای گەیاند کە ئەبوو حەمزە لە کاتی ئەنجامدانی کردەیەکی سەربازیدا کوژرا. وردەکارییەکانی مردنەکەی بە تەواوی ئاشکرا نەکران، بەڵام کۆچی دواییی ئەو بە زیانێکی گەورە بۆ بزووتنەوەی بەرگریی فەلەستینی دادەنرێت.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=استشهاد أبو حمزة الناطق العسکری باسم سرایا القدس |ناونیشان=https://www.shorouknews.com/news/view.aspx?cdate=18032025&amp;id=409e216e-5035-4446-b761-f7557433d078 |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=shorouknews.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=استشهاد الناطق العسکری باسم سرایا القدس (أبو حمزة) |ناونیشان=https://www.khaberni.com/news/699299 |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=khaberni.com}}&lt;/ref&gt;

== ئەمانەش ببینە ==
* [[ئەبوو عوبەیدە]]

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|شەڕ|ڕۆژنامەوانی|فەلەستین}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}

[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٥]]
[[پۆل:مسوڵمانانی فەلەستین]]
[[پۆل:خەڵکی کەرتی غەززە]]
[[پۆل:کەسە نەناسراوەکان]]
[[پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٢٠ەم]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٥]]</text>
      <sha1>oakgyiwbvrd8m65k5xzwov7ikz5e5t1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عومەر دراغمە</title>
    <ns>0</ns>
    <id>283131</id>
    <revision>
      <id>1580555</id>
      <parentid>1510128</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:02:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5546" sha1="deqjx55d9dalwsji3z5ssuchmrirdhe" xml:space="preserve">{{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
'''عومەر حەمزە حەسەن دراغمە''' ناسراو بە '''عومەر دراغمە،''' سەرکردەیەکی [[حەماس|بزووتنەوەی حەماس]] بووە لە شاری [[توباس]] لە [[کەناری ڕۆژاوا]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=عرب ٤٨ |ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.arab48.com/الأخبار/أخبار-عاجلة/2023/10/23/استشھاد-أسیر-معتقل-إداریا-فی-سجن-مجدو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231023164623/https://www.arab48.com/الأخبار/أخبار-عاجلة/2023/10/23/استشھاد-أسیر-معتقل-إداریا-فی-سجن-مجدو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=موقع عرب 48 |زمان=en}}&lt;/ref&gt; لە ٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ لەناو زیندانی مەجیدوی ئیسرائیلدا تیرۆرکرا،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://twitter.com/AJABreaking/status/1716523630547341401|سەردێڕ=الجزيرة - عاجل on X |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231023184921/https://twitter.com/AJABreaking/status/1716523630547341401 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=[[تویتر|𝕏]] |زمان=Arabic |format=Post on [[تویتر|𝕏]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://twitter.com/AJABreaking/status/1716524637444591743|سەردێڕ=الجزيرة - عاجل on X |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231023190247/https://twitter.com/AJABreaking/status/1716524637444591743 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=[[تویتر|𝕏]] |زمان=Arabic |format=Post on [[تویتر|𝕏]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.wafa.ps/Pages/Details/82548|سەردێڕ=استشهاد المعتقل الإداري عمر دراغمة في سجون الاحتلال |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231029180538/https://www.wafa.ps/Pages/Details/82548 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt; دوای ئەوەی چەند ڕۆژێک پێشتر خۆی و حەمزەی کوڕەکەی لە ڕووی ئیدارییەوە دەستبەسەرکران، ئەمەش لە پاشخانی ڕووداوەکانی [[ھێرشی ٢٠٢٣ی حەماس بۆ سەر ئیسرائیل|ئۆپەراسیۆنی لافاوی ئەقسا]] و پەرەسەندنەکان گۆڕەپانی فەلەستین.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://qudspress.com/88811/|سەردێڕ=مؤسسات معنية بشؤون الأٍسرى: الاحتلال اغتال الأسير عمر دراغمة - وكالة قدس برس للأنباء |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231023200518/https://qudspress.com/88811/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=qudspress.com |زمان=ar}}&lt;/ref&gt; بزووتنەوەکانی [[حەماس]] [[بزووتنەوەی جیھادی ئیسلامی لە فەلەستین|و جیھادی ئیسلامی]] [[تێل ئەڤیڤ|تەلئەبیبیان]] بە بەرپرسیاری تەواوی تیرۆرکردنی دراغمە زانی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://twitter.com/AJABreaking/status/1716534581203960147|سەردێڕ=الجزيرة - عاجل on X |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231023192535/https://twitter.com/AJABreaking/status/1716534581203960147 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=[[تویتر|𝕏]] |زمان=Arabic |format=Post on [[تویتر|𝕏]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AJ&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://twitter.com/AJABreaking/status/1716534203804705136|سەردێڕ=الجزيرة - عاجل on X |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231023193236/https://twitter.com/AJABreaking/status/1716534203804705136 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=[[تویتر|𝕏]] |زمان=Arabic |format=Post on [[تویتر|𝕏]]}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئیسرائیل|فەلەستین}}

[[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٣]]
[[پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٩٦٠]]
[[پۆل:بەرھەڵستکاری فەلەستین]]
[[پۆل:ئەندامانی حەماس]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٥]]</text>
      <sha1>deqjx55d9dalwsji3z5ssuchmrirdhe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580594</id>
      <parentid>1580555</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:06:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5560" sha1="t4qxivwwriwmd7chp6lx7doqlf6ka5j" xml:space="preserve">{{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
'''عومەر حەمزە حەسەن دراغمە''' ناسراو بە '''عومەر دراغمە،''' سەرکردەیەکی [[حەماس|بزووتنەوەی حەماس]] بووە لە شاری [[توباس]] لە [[کەناری ڕۆژاوا]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=عرب ٤٨ |ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.arab48.com/الأخبار/أخبار-عاجلة/2023/10/23/استشھاد-أسیر-معتقل-إداریا-فی-سجن-مجدو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231023164623/https://www.arab48.com/الأخبار/أخبار-عاجلة/2023/10/23/استشھاد-أسیر-معتقل-إداریا-فی-سجن-مجدو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=موقع عرب 48 |زمان=en}}&lt;/ref&gt; لە ٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ لەناو زیندانی مەجیدوی ئیسرائیلدا تیرۆرکرا،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://twitter.com/AJABreaking/status/1716523630547341401|سەردێڕ=الجزيرة - عاجل on X |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231023184921/https://twitter.com/AJABreaking/status/1716523630547341401 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=[[تویتر|𝕏]] |زمان=Arabic |format=Post on [[تویتر|𝕏]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://twitter.com/AJABreaking/status/1716524637444591743|سەردێڕ=الجزيرة - عاجل on X |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231023190247/https://twitter.com/AJABreaking/status/1716524637444591743 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=[[تویتر|𝕏]] |زمان=Arabic |format=Post on [[تویتر|𝕏]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.wafa.ps/Pages/Details/82548|سەردێڕ=استشهاد المعتقل الإداري عمر دراغمة في سجون الاحتلال |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231029180538/https://www.wafa.ps/Pages/Details/82548 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt; دوای ئەوەی چەند ڕۆژێک پێشتر خۆی و حەمزەی کوڕەکەی لە ڕووی ئیدارییەوە دەستبەسەرکران، ئەمەش لە پاشخانی ڕووداوەکانی [[ھێرشی ٢٠٢٣ی حەماس بۆ سەر ئیسرائیل|ئۆپەراسیۆنی لافاوی ئەقسا]] و پەرەسەندنەکان گۆڕەپانی فەلەستین.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://qudspress.com/88811/|سەردێڕ=مؤسسات معنية بشؤون الأٍسرى: الاحتلال اغتال الأسير عمر دراغمة - وكالة قدس برس للأنباء |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231023200518/https://qudspress.com/88811/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=qudspress.com |زمان=ar}}&lt;/ref&gt; بزووتنەوەکانی [[حەماس]] [[بزووتنەوەی جیھادی ئیسلامی لە فەلەستین|و جیھادی ئیسلامی]] [[تێل ئەڤیڤ|تەلئەبیبیان]] بە بەرپرسیاری تەواوی تیرۆرکردنی دراغمە زانی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://twitter.com/AJABreaking/status/1716534581203960147|سەردێڕ=الجزيرة - عاجل on X |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231023192535/https://twitter.com/AJABreaking/status/1716534581203960147 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=[[تویتر|𝕏]] |زمان=Arabic |format=Post on [[تویتر|𝕏]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AJ&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://twitter.com/AJABreaking/status/1716534203804705136|سەردێڕ=الجزيرة - عاجل on X |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231023193236/https://twitter.com/AJABreaking/status/1716534203804705136 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=[[تویتر|𝕏]] |زمان=Arabic |format=Post on [[تویتر|𝕏]]}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئیسرائیل|فەلەستین}}

[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٣]]
[[پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٩٦٠]]
[[پۆل:بەرھەڵستکاری فەلەستین]]
[[پۆل:ئەندامانی حەماس]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٥]]</text>
      <sha1>t4qxivwwriwmd7chp6lx7doqlf6ka5j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئیسماعیل خەتیب</title>
    <ns>0</ns>
    <id>283659</id>
    <revision>
      <id>1580533</id>
      <parentid>1580148</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:02:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14472" sha1="kch4anc75to48ajabqcckib4sfrkfcl" xml:space="preserve">{{زانیاریدانی دەسەڵاتدار
|image= Ashtiani-Khatib-Rahimi 2024 (cropped) 2.jpg
|caption= ئیسماعیل خەتیب لە ساڵی ٢٠٢٤
|office= [[وەزارەتی ھەواڵگری (ئێران)|وەزیری ھەواڵگری]]
| term_start = ٢٥ی ئابی ٢٠٢١
| term_end = ١٨ی ئازاری ٢٠٢٦
|president= [[ئیبراھیم ڕەئیسی]]{{ھن}}[[محەممەد موخبیر]] (کاتی){{ھن}}[[مەسعوود پزیشکیان]]
|predecessor= [[مەحموود عەلەوی]]
|successor= ''خاڵی''
|birth_name= سەید ئیسماعیل واعیزی
|birth_date= {{birth year and age|١٩٦١}}
|birth_place= [[قاین]]، [[پارێزگای خۆراسان|خۆراسان]]، [[ئێرانی پەھلەوی|شانشینی ئێران]]
|death_date= {{death date and age|٢٠٢٦|٠٣|١٨|١٩٦١|df=y}}
|death_place= [[تاران]]، [[ئێران]]
|death_cause= تیرۆرکردن لە ھێرشی ئاسمانیدا
|party=
|spouse=
|occupation= کەسایەتیی ئایینی، [[ئاخووند]] و سیاسەتوان
|alma_mater=
|native_name_lang= فارسی
|native_name= اسماعیل خطیب
}}

'''سەید ئیسماعیل واعیزی''' ناسراو بە '''ئیسماعیل خەتیب''' ({{بە فارسی|سید اسماعیل خطیب}}؛ ١٩٦١ – ١٨ی ئازاری ٢٠٢٦) کەسایەتیی ئایینی و سیاسەتوانێکی ئێرانی بوو کە لە ئابی ٢٠٢١ەوە ھەتا کاتی تیرۆرکردنی لە ئازاری ٢٠٢٦، وەک [[وەزارەتی ھەواڵگری (ئێران)|وەزیری ھەواڵگریی ئێران]] کاری دەکرد. ئەو ھەشتەمین وەزیر بوو کە ئەو پۆستەی پێبوو.

== ژیانی سەرەتایی و پەروەردە ==
سەید ئیسماعیل واعیزی (خەتیب) لە ساڵی ١٩٦١ لە [[قاین]] لە [[پارێزگای خۆراسان]] ([[پارێزگای خۆراسانی باشوور]]ی ئێستا) لەدایک بوو.&lt;ref name=&quot;ncrkia&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Shahriar Kia|سەردێڕ=Who is Esmail Khatib, Iran's Minister of Intelligence (MOIS)|ناونیشان=https://www.ncr-iran.org/en/news/terrorism-a-fundamentalism/who-is-esmail-khatib-irans-minister-of-intelligence-mois/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ئیش=National Council of Resistance of Iran (NCRI)|ڕێکەوت=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢١}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;inu21&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Jazeh Miller|سەردێڕ=Iran: Raisi's Weak Cabinet, but Specialized in Repression|ئیش=Iran News Update|ناونیشان=https://irannewsupdate.com/news/infightings/iran-raisis-weak-cabinet-but-specialized-in-repression/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوت=١٣ی ئابی ٢٠٢١}}&lt;/ref&gt; دواتر لە شاری [[قوم]] فیقھی ئیسلامیی خوێند.&lt;ref name=&quot;uani&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Esmail Khatib: Islamic Republic of Iran Minister of Intelligence|ئیش=United against Nuclear Iran|ناونیشان=https://www.unitedagainstnucleariran.com/esmail-khatib-islamic-republic-of-iran-minister-of-intelligence|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}}&lt;/ref&gt; ئەو قوتابیی کەسایەتییە ناسراوەکانی وەک [[عەلی خامنەیی]]، [[محەممەد فازڵ لەنکەرانی]]، [[ناسر مەکارم شیرازی]] و [[موجتەبا تێھرانی]] بووە.&lt;ref name=&quot;besa&quot;/&gt;

== پیشە ==
خەتیب نازناوی [[حوجەتولئیسلام]]ی ھەبوو کە بە واتای ''ھۆکاری ئیسلام'' دێت.&lt;ref name=&quot;uani&quot;/&gt; شێش ئەوەی ببێتە وەزیری ھەواڵگری، پۆستەکانی بریتی بوون لە سەرۆکی ناوەندی پاراستنی زانیاریی دەسەڵاتی دادوەری و سەرۆکی ئاسایشی [[ئاستانی قودسی ڕەزەوی]].&lt;ref name=&quot;inu21&quot;/&gt; ھەروەھا سەرۆکی پاراستنی نووسینگەی [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری باڵای شۆڕشی ئیسلامی]] بوو و لە [[وەزارەتی ھەواڵگری (ئێران)|وەزارەتی ھەواڵگری]] و [[ڕێکخراوەی ھەواڵگریی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|ڕێکخراوەی ھەواڵگریی سوپای پاسداران]] کاری کرد.&lt;ref name=&quot;besa&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;inu21&quot;/&gt;

لە ساڵی ١٩٨٥، خەتیب لەلایەن [[موحسین ڕەزایی]] کە یەکەم فەرماندەی گشتیی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سوپای پاسداران]] بوو، لە بەشی ھەواڵگریی سوپای پاسداران داندرا.&lt;ref name=&quot;ncrkia&quot;/&gt; ئەو ھەتا ساڵی ١٩٩١ لەو پۆستەدا مایەوە.&lt;ref name=&quot;ncrkia&quot;/&gt; ھەرچەندە ڕۆڵی خەتیب لە سوپای پاسداران لەو سەردەمەدا نادیارە، بەڵام دەوترێت بە ھاوکاریکردن لەگەڵ موحسین ڕەزایی دەستی لە کۆمەڵکوژیی [[کورد]]ەکانی دژی [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران|حکوومەت]]دا ھەبوو.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Dr. Ardavan Khoshnood and Erfan Fard|زمان=en|ڕێکەوت=١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ناونیشان=https://besacenter.org/esmaeil-khatib-iran-intelligence/|سەردێڕ=Meet Esmaeil Khatib, Iran’s New Spymaster}}&lt;/ref&gt;

کاتێک [[عەلی فەلاحیان]] وەزیری ھەواڵگری بوو، خەتیب لە ساڵی ١٩٩٩دا وەک سەرۆکی لقی ناوچەییی وەزارەتەکە لە قوم دەستنیشان کرا.&lt;ref name=&quot;ncrkia&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;besa&quot;/&gt; ئەو ھەروەھا لە ساڵی ٢٠١٠دا وەک سەرپەرشتیاری نووسینگەی ڕێبەری باڵا دەستنیشان کرا.&lt;ref name=&quot;ncrkia&quot;/&gt;

=== وەزیری ھەواڵگری ===
خەتیب وەک وەزیری ھەواڵگری بۆ کابینەی [[ئیبراھیم ڕەئیسی]]، ھەشتەمین [[سەرۆک کۆماری ئێران]] بەربژێر کرا و لە ٢٥ی ئابی ٢٠٢١دا لەلایەن [[ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی|پەرلەمان]]ەوە بۆ پۆستەکە ھەڵبژێردرا&lt;ref name=&quot;besa&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Ardavan Khoshnood |دوایین٢=Erfan Fard |ڕێکەوت=١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢١|سەردێڕ=Meet Esmaeil Khatib, Iran's New Spymaster |ناونیشان=https://besacenter.org/esmaeil-khatib-iran-intelligence/ |journal=Besa Center Perspectives |issue=2154}}&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFArdavan_KhoshnoodErfan_Fard2021&quot;&gt;Ardavan Khoshnood; Erfan Fard (17 September 2021). [https://besacenter.org/esmaeil-khatib-iran-intelligence/ &quot;Meet Esmaeil Khatib, Iran's New Spymaster&quot;]. ''Besa Center Perspectives'' (2154).&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ئەو لە پەرلەمان ٢٢٢ دەنگی لەگەڵی بەدەست ھێنا&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Majlis votes for 18 proposed ministers, rejects education minister nominee|ناونیشان=https://www.tehrantimes.com/news/464333/Majlis-votes-for-18-proposed-ministers-rejects-education-minister|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ئیش=Tehran Times|ڕێکەوت=٢٥ی ئابی ٢٠٢١}}&lt;/ref&gt; و جێگای [[مەحموود عەلەوی]] لە وەزارەتی ھەواڵگری گرتەوە.&lt;ref name=&quot;besa&quot;/&gt;

لە ھاوینی ٢٠٢٣دا، بەرپرسانی باڵای ئەمنی و ھەواڵگریی ئێران، لە نێویاندا خەتیب لە [[مەشھەد]] کۆبوونەوە، ئەمەش بۆ دروستکردنی ستراتیژییەکی ھاوئاھەنگ بۆ بەرەنگاربوونەوەی پلانی «یەکگرتوو و بەرفراوان» لەلایەن ڕۆژاواوە بۆ ''تێکدانی سەقامگیری'' و ''ئامانجی نیشتمانی''.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Golnaz Esfandiari |ڕێکەوت=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.rferl.org/a/iran-protests-officials-common-strategy-enemies-plots/32472873.html|سەردێڕ=Senior Iranian Officials Discussed Common Strategy To Counter Alleged Plots By 'Enemies' |ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=RadioFreeEurope/RadioLiberty}}&lt;/ref&gt;

لە [[کابینەی چواردەیەمی کۆماری ئیسلامیی ئێران|کابینەی مەسعوود پزیشکیان]] لە ئابی ٢٠٢٤دا، خەتیب بۆ جارێکی دیکە وەک وەزیری ھەواڵگری دەستنیشان کرایەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= خطیب وزیر اطلاعات شد|ناونیشان=https://www.mehrnews.com/news/6201335/%D8%AE%D8%B7%DB%8C%D8%A8-%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D8%B4%D8%AF|بڵاوکەرەوە= خبرگزاری مهر|ڕێکەوت=٢١ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠٢٤|زمان=fa}}&lt;/ref&gt;

== ڕوانگەکان ==
خەتیب یەکێک لە ھاوپەیمانە نزیکەکانی [[عەلی خامنەیی]] و ھەروەھا لایەنگری [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] بوو.&lt;ref name=&quot;besa&quot;/&gt; ئەو پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ کەسایەتییە ئایینییە ناسراوەکانی ئێران ھەبوو کە زۆربەیان پێشتر مامۆستای بوون.&lt;ref name=&quot;besa&quot;/&gt;

== گەمارۆ ==
ئیسماعیل خەتیب لە ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٢، بەھۆی ئەنجامدانی چالاکیی سایبەریی دژی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ھاوپەیمانەکانی لەلایەن [[وەزارەتی داراییی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|وەزارەتی خەزێنەی ئەمریکا]]وە گەمارۆ درا. ئەم سزایە دوای ھێرشی سایبەری بۆ سەر [[ئەلبانیا]]، بارەگای سەرەکیی [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران]] ڕوویدا. ئەمریکا حکوومەتی ئێرانی بە بەرپرسی ئەم ھێرشانە زانی، بەڵام [[وەزارەتی کاروباری دەرەوە (ئێران)|وەزارەتی دەرەوەی ئێران]] ئەم بانگەشەیەی ڕەت کردەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=آخرین خبر {{!}} آمریکا وزیر اطلاعات را تحریم کرد|ناونیشان=https://akharinkhabar.ir/politics/9273980/%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D8%B1%D8%A7-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D9%85-%DA%A9%D8%B1%D8%AF|بڵاوکەرەوە=آخرین خبر|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|زمان=fa|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220909155955/https://akharinkhabar.ir/politics/9273980/%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D8%B1%D8%A7-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D9%85-%DA%A9%D8%B1%D8%AF|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

== تیرۆرکردن ==
بە وتەی وەزیری بەرگریی ئیسرائیل، [[یسرائیل کاتز]] و [[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل]]، خەتیب لە [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|ھێرشە ئاسمانییەکانی شەوانەی ئیسرائیل]] لە ١٧–١٨ی ئازاری ٢٠٢٦دا کرایە ئامانج و لە ئەنجامدا کوژرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Overnight strike in Tehran targeted intelligence minister |ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202603189971 |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[ئێران ئینتەرنەشناڵ|Iran International]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Israel says Iranian Intelligence Minister Khatib killed overnight |ناونیشان=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-says-iranian-intelligence-minister-khatib-killed-overnight-2026-03-18/ |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[ڕۆیتەرز|Reuters]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Fabian |یەکەم=Emanuel |ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=IDF says intelligence minister Khatib had key role in regime’s ‘repression and terrorist activities’ |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-intelligence-minister-khatib-had-key-role-in-regimes-repression-and-terrorist-activities/ |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|ئیش=The Times of Israel |زمان=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; [[مەسعوود پزیشکیان]]، سەرۆک کۆماری ئێران لە ١٨ی ئازاری ٢٠٢٦دا کوژرانی خەتیبی پشتڕاست کردەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Iran president confirms intelligence minister Khatib killed in strike |ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202603187564 |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Iran International |زمان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Live updates: Iran’s intelligence minister killed by Israel; U.S. unleashes bunker busters |ناونیشان=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/live-updates-iran-war-bunker-busters-israel-beirut-lebanon-hezbollah-rcna264012 |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=NBC News |زمان=en}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{پۆلی کۆمنز|Esmaeil Khatib}}

{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|مافەکانی مرۆڤ|شیعە|ئێران}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]]
[[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>kch4anc75to48ajabqcckib4sfrkfcl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580575</id>
      <parentid>1580533</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:06:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14486" sha1="mqd0oc5tka52fbumbi46yytxil6jf1l" xml:space="preserve">{{زانیاریدانی دەسەڵاتدار
|image= Ashtiani-Khatib-Rahimi 2024 (cropped) 2.jpg
|caption= ئیسماعیل خەتیب لە ساڵی ٢٠٢٤
|office= [[وەزارەتی ھەواڵگری (ئێران)|وەزیری ھەواڵگری]]
| term_start = ٢٥ی ئابی ٢٠٢١
| term_end = ١٨ی ئازاری ٢٠٢٦
|president= [[ئیبراھیم ڕەئیسی]]{{ھن}}[[محەممەد موخبیر]] (کاتی){{ھن}}[[مەسعوود پزیشکیان]]
|predecessor= [[مەحموود عەلەوی]]
|successor= ''خاڵی''
|birth_name= سەید ئیسماعیل واعیزی
|birth_date= {{birth year and age|١٩٦١}}
|birth_place= [[قاین]]، [[پارێزگای خۆراسان|خۆراسان]]، [[ئێرانی پەھلەوی|شانشینی ئێران]]
|death_date= {{death date and age|٢٠٢٦|٠٣|١٨|١٩٦١|df=y}}
|death_place= [[تاران]]، [[ئێران]]
|death_cause= تیرۆرکردن لە ھێرشی ئاسمانیدا
|party=
|spouse=
|occupation= کەسایەتیی ئایینی، [[ئاخووند]] و سیاسەتوان
|alma_mater=
|native_name_lang= فارسی
|native_name= اسماعیل خطیب
}}

'''سەید ئیسماعیل واعیزی''' ناسراو بە '''ئیسماعیل خەتیب''' ({{بە فارسی|سید اسماعیل خطیب}}؛ ١٩٦١ – ١٨ی ئازاری ٢٠٢٦) کەسایەتیی ئایینی و سیاسەتوانێکی ئێرانی بوو کە لە ئابی ٢٠٢١ەوە ھەتا کاتی تیرۆرکردنی لە ئازاری ٢٠٢٦، وەک [[وەزارەتی ھەواڵگری (ئێران)|وەزیری ھەواڵگریی ئێران]] کاری دەکرد. ئەو ھەشتەمین وەزیر بوو کە ئەو پۆستەی پێبوو.

== ژیانی سەرەتایی و پەروەردە ==
سەید ئیسماعیل واعیزی (خەتیب) لە ساڵی ١٩٦١ لە [[قاین]] لە [[پارێزگای خۆراسان]] ([[پارێزگای خۆراسانی باشوور]]ی ئێستا) لەدایک بوو.&lt;ref name=&quot;ncrkia&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Shahriar Kia|سەردێڕ=Who is Esmail Khatib, Iran's Minister of Intelligence (MOIS)|ناونیشان=https://www.ncr-iran.org/en/news/terrorism-a-fundamentalism/who-is-esmail-khatib-irans-minister-of-intelligence-mois/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ئیش=National Council of Resistance of Iran (NCRI)|ڕێکەوت=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢١}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;inu21&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Jazeh Miller|سەردێڕ=Iran: Raisi's Weak Cabinet, but Specialized in Repression|ئیش=Iran News Update|ناونیشان=https://irannewsupdate.com/news/infightings/iran-raisis-weak-cabinet-but-specialized-in-repression/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوت=١٣ی ئابی ٢٠٢١}}&lt;/ref&gt; دواتر لە شاری [[قوم]] فیقھی ئیسلامیی خوێند.&lt;ref name=&quot;uani&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Esmail Khatib: Islamic Republic of Iran Minister of Intelligence|ئیش=United against Nuclear Iran|ناونیشان=https://www.unitedagainstnucleariran.com/esmail-khatib-islamic-republic-of-iran-minister-of-intelligence|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}}&lt;/ref&gt; ئەو قوتابیی کەسایەتییە ناسراوەکانی وەک [[عەلی خامنەیی]]، [[محەممەد فازڵ لەنکەرانی]]، [[ناسر مەکارم شیرازی]] و [[موجتەبا تێھرانی]] بووە.&lt;ref name=&quot;besa&quot;/&gt;

== پیشە ==
خەتیب نازناوی [[حوجەتولئیسلام]]ی ھەبوو کە بە واتای ''ھۆکاری ئیسلام'' دێت.&lt;ref name=&quot;uani&quot;/&gt; شێش ئەوەی ببێتە وەزیری ھەواڵگری، پۆستەکانی بریتی بوون لە سەرۆکی ناوەندی پاراستنی زانیاریی دەسەڵاتی دادوەری و سەرۆکی ئاسایشی [[ئاستانی قودسی ڕەزەوی]].&lt;ref name=&quot;inu21&quot;/&gt; ھەروەھا سەرۆکی پاراستنی نووسینگەی [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری باڵای شۆڕشی ئیسلامی]] بوو و لە [[وەزارەتی ھەواڵگری (ئێران)|وەزارەتی ھەواڵگری]] و [[ڕێکخراوەی ھەواڵگریی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|ڕێکخراوەی ھەواڵگریی سوپای پاسداران]] کاری کرد.&lt;ref name=&quot;besa&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;inu21&quot;/&gt;

لە ساڵی ١٩٨٥، خەتیب لەلایەن [[موحسین ڕەزایی]] کە یەکەم فەرماندەی گشتیی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سوپای پاسداران]] بوو، لە بەشی ھەواڵگریی سوپای پاسداران داندرا.&lt;ref name=&quot;ncrkia&quot;/&gt; ئەو ھەتا ساڵی ١٩٩١ لەو پۆستەدا مایەوە.&lt;ref name=&quot;ncrkia&quot;/&gt; ھەرچەندە ڕۆڵی خەتیب لە سوپای پاسداران لەو سەردەمەدا نادیارە، بەڵام دەوترێت بە ھاوکاریکردن لەگەڵ موحسین ڕەزایی دەستی لە کۆمەڵکوژیی [[کورد]]ەکانی دژی [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران|حکوومەت]]دا ھەبوو.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Dr. Ardavan Khoshnood and Erfan Fard|زمان=en|ڕێکەوت=١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ناونیشان=https://besacenter.org/esmaeil-khatib-iran-intelligence/|سەردێڕ=Meet Esmaeil Khatib, Iran’s New Spymaster}}&lt;/ref&gt;

کاتێک [[عەلی فەلاحیان]] وەزیری ھەواڵگری بوو، خەتیب لە ساڵی ١٩٩٩دا وەک سەرۆکی لقی ناوچەییی وەزارەتەکە لە قوم دەستنیشان کرا.&lt;ref name=&quot;ncrkia&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;besa&quot;/&gt; ئەو ھەروەھا لە ساڵی ٢٠١٠دا وەک سەرپەرشتیاری نووسینگەی ڕێبەری باڵا دەستنیشان کرا.&lt;ref name=&quot;ncrkia&quot;/&gt;

=== وەزیری ھەواڵگری ===
خەتیب وەک وەزیری ھەواڵگری بۆ کابینەی [[ئیبراھیم ڕەئیسی]]، ھەشتەمین [[سەرۆک کۆماری ئێران]] بەربژێر کرا و لە ٢٥ی ئابی ٢٠٢١دا لەلایەن [[ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی|پەرلەمان]]ەوە بۆ پۆستەکە ھەڵبژێردرا&lt;ref name=&quot;besa&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Ardavan Khoshnood |دوایین٢=Erfan Fard |ڕێکەوت=١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢١|سەردێڕ=Meet Esmaeil Khatib, Iran's New Spymaster |ناونیشان=https://besacenter.org/esmaeil-khatib-iran-intelligence/ |journal=Besa Center Perspectives |issue=2154}}&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFArdavan_KhoshnoodErfan_Fard2021&quot;&gt;Ardavan Khoshnood; Erfan Fard (17 September 2021). [https://besacenter.org/esmaeil-khatib-iran-intelligence/ &quot;Meet Esmaeil Khatib, Iran's New Spymaster&quot;]. ''Besa Center Perspectives'' (2154).&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ئەو لە پەرلەمان ٢٢٢ دەنگی لەگەڵی بەدەست ھێنا&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Majlis votes for 18 proposed ministers, rejects education minister nominee|ناونیشان=https://www.tehrantimes.com/news/464333/Majlis-votes-for-18-proposed-ministers-rejects-education-minister|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ئیش=Tehran Times|ڕێکەوت=٢٥ی ئابی ٢٠٢١}}&lt;/ref&gt; و جێگای [[مەحموود عەلەوی]] لە وەزارەتی ھەواڵگری گرتەوە.&lt;ref name=&quot;besa&quot;/&gt;

لە ھاوینی ٢٠٢٣دا، بەرپرسانی باڵای ئەمنی و ھەواڵگریی ئێران، لە نێویاندا خەتیب لە [[مەشھەد]] کۆبوونەوە، ئەمەش بۆ دروستکردنی ستراتیژییەکی ھاوئاھەنگ بۆ بەرەنگاربوونەوەی پلانی «یەکگرتوو و بەرفراوان» لەلایەن ڕۆژاواوە بۆ ''تێکدانی سەقامگیری'' و ''ئامانجی نیشتمانی''.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Golnaz Esfandiari |ڕێکەوت=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.rferl.org/a/iran-protests-officials-common-strategy-enemies-plots/32472873.html|سەردێڕ=Senior Iranian Officials Discussed Common Strategy To Counter Alleged Plots By 'Enemies' |ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=RadioFreeEurope/RadioLiberty}}&lt;/ref&gt;

لە [[کابینەی چواردەیەمی کۆماری ئیسلامیی ئێران|کابینەی مەسعوود پزیشکیان]] لە ئابی ٢٠٢٤دا، خەتیب بۆ جارێکی دیکە وەک وەزیری ھەواڵگری دەستنیشان کرایەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= خطیب وزیر اطلاعات شد|ناونیشان=https://www.mehrnews.com/news/6201335/%D8%AE%D8%B7%DB%8C%D8%A8-%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D8%B4%D8%AF|بڵاوکەرەوە= خبرگزاری مهر|ڕێکەوت=٢١ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠٢٤|زمان=fa}}&lt;/ref&gt;

== ڕوانگەکان ==
خەتیب یەکێک لە ھاوپەیمانە نزیکەکانی [[عەلی خامنەیی]] و ھەروەھا لایەنگری [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] بوو.&lt;ref name=&quot;besa&quot;/&gt; ئەو پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ کەسایەتییە ئایینییە ناسراوەکانی ئێران ھەبوو کە زۆربەیان پێشتر مامۆستای بوون.&lt;ref name=&quot;besa&quot;/&gt;

== گەمارۆ ==
ئیسماعیل خەتیب لە ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٢، بەھۆی ئەنجامدانی چالاکیی سایبەریی دژی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ھاوپەیمانەکانی لەلایەن [[وەزارەتی داراییی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|وەزارەتی خەزێنەی ئەمریکا]]وە گەمارۆ درا. ئەم سزایە دوای ھێرشی سایبەری بۆ سەر [[ئەلبانیا]]، بارەگای سەرەکیی [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران]] ڕوویدا. ئەمریکا حکوومەتی ئێرانی بە بەرپرسی ئەم ھێرشانە زانی، بەڵام [[وەزارەتی کاروباری دەرەوە (ئێران)|وەزارەتی دەرەوەی ئێران]] ئەم بانگەشەیەی ڕەت کردەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=آخرین خبر {{!}} آمریکا وزیر اطلاعات را تحریم کرد|ناونیشان=https://akharinkhabar.ir/politics/9273980/%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D8%B1%D8%A7-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D9%85-%DA%A9%D8%B1%D8%AF|بڵاوکەرەوە=آخرین خبر|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|زمان=fa|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220909155955/https://akharinkhabar.ir/politics/9273980/%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D8%B1%D8%A7-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D9%85-%DA%A9%D8%B1%D8%AF|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

== تیرۆرکردن ==
بە وتەی وەزیری بەرگریی ئیسرائیل، [[یسرائیل کاتز]] و [[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل]]، خەتیب لە [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|ھێرشە ئاسمانییەکانی شەوانەی ئیسرائیل]] لە ١٧–١٨ی ئازاری ٢٠٢٦دا کرایە ئامانج و لە ئەنجامدا کوژرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Overnight strike in Tehran targeted intelligence minister |ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202603189971 |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[ئێران ئینتەرنەشناڵ|Iran International]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Israel says Iranian Intelligence Minister Khatib killed overnight |ناونیشان=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-says-iranian-intelligence-minister-khatib-killed-overnight-2026-03-18/ |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[ڕۆیتەرز|Reuters]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Fabian |یەکەم=Emanuel |ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=IDF says intelligence minister Khatib had key role in regime’s ‘repression and terrorist activities’ |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-intelligence-minister-khatib-had-key-role-in-regimes-repression-and-terrorist-activities/ |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|ئیش=The Times of Israel |زمان=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; [[مەسعوود پزیشکیان]]، سەرۆک کۆماری ئێران لە ١٨ی ئازاری ٢٠٢٦دا کوژرانی خەتیبی پشتڕاست کردەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Iran president confirms intelligence minister Khatib killed in strike |ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202603187564 |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Iran International |زمان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Live updates: Iran’s intelligence minister killed by Israel; U.S. unleashes bunker busters |ناونیشان=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/live-updates-iran-war-bunker-busters-israel-beirut-lebanon-hezbollah-rcna264012 |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=NBC News |زمان=en}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{پۆلی کۆمنز|Esmaeil Khatib}}

{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|مافەکانی مرۆڤ|شیعە|ئێران}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>mqd0oc5tka52fbumbi46yytxil6jf1l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئەمیرعەلی حاجیزادە</title>
    <ns>0</ns>
    <id>286442</id>
    <revision>
      <id>1580532</id>
      <parentid>1575936</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:02:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6622" sha1="t8jsmvv3zc9m4hvqnnd7z6t2vkyuu9c" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''ئەمیرعەلی حاجیزادە''' ({{بە فارسی|امیرعلی حاجی‌زاده}}؛ ‎٢٨ی شوباتی ١٩٦٢ – ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥) ئەفسەرێکی سەربازیی ئێرانی بوو لە کە لە ساڵی ٢٠١٩ەوە ھەتا کاتی مردنی لە [[ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران (حوزەیرانی ٢٠٢٥)|ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران]] لە ٢٠٢٥دا، وەکوو فەرماندەی [[ھێزی ھەوابۆشاییی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|ھێزی ھەوابۆشاییی سوپای پاسداران]] کاری کرد.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.timesofisrael.com/iran-boasts-of-rocket-aid-to-palestinians-hezbollah/|سەردێڕ=Iran boasts of rocket aid to Palestinians, Hezbollah|ئیش=The Time of Israel|ڕێکەوت=٣ی شوباتی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠١٦|دوایین=WINER, STUART}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://theiranproject.com/blog/2016/03/11/enemies-seek-sabotage-missile-program-irgc/|سەردێڕ=Enemies seek to sabotage missile program: IRGC|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220227125143/https://theiranproject.com/blog/2016/03/11/enemies-seek-sabotage-missile-program-irgc/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

== سزاکانی ئەمریکا و کەنەدا ==
لە ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٩، [[وەزارەتی داراییی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] سزای بەسەر حاجیزادەدا سەپاند کە بەستنی سامانەکانی لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] و قەدەغەکردنی کاروباری ئەمریکییەکان لەگەڵیدا لەخۆ دەگرت.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.treasury.gov/resource-center/sanctions/OFAC-Enforcement/Pages/20190624.aspx |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٩|وێبگە=U.S. Department of the Treasury}}&lt;/ref&gt; لە ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٢، دوای [[خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێران|ناڕەزایەتییەکان]] بە [[کوژرانی ژینا ئەمینی]]، کەنەدا ناوی ئەمیرعەلی حاجیزادەی خستە پێڕستی گەمارۆ سەربەخۆکانی یەکگرتووی کەنەدا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/consolidated-consolide.aspx?lang=eng|سەردێڕ=Consolidated Canadian Autonomous Sanctions List |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=Global Affairs Canada}}&lt;/ref&gt;

== ھەڕەشەی کوشتنی دۆناڵد ترامپ و مایک پۆمپیۆ ==
لە شوباتی ٢٠٢٣، حاجی زادە بانگەشەی کرد کە ئێران مووشەکێکی کرووزی پەرە پێداوە کە مەودای ١٦٥٠ کیلۆمەتر دەبڕێت و ھەڕەشەی کوشتنی [[دۆناڵد ترامپ]]، سەرۆک کۆماری پێشووی ئەمریکا و مایک پۆمپیۆ، وەزیری پێشووی کاروباری دەرەوەی ئەمریکای کرد. حاجیزادە لە چاوپێکەوتنە تەلەڤیزیۆنییەکەدا وتی: [[ئینشائەڵڵا]] چاومان لە کوشتنی ترامپە. پۆمپیۆ و ئەو فەرماندە سەربازییانەی کە فەرمانی کوشتنی [[قاسم سولەیمانی]] (فەرماندەی [[ھێزی قودسیان]])یان دەرکرد، بکوژرێن.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202302253637|سەردێڕ=IRGC Commander Repeats Threat To Kill Trump, Pompeo}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-says-it-has-developed-long-range-cruise-missile-2023-02-24/|سەردێڕ=Iran says it has developed long-range cruise missile|ئیش=Reuters|ڕێکەوت=٢٤ی شوباتی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;

== ھێرشەکانی ئێران بۆ سەر ئیسرائیل ==
حاجیزادە لە [[ھێرشی نیسانی ٢٠٢٤ی ئێران بۆ سەر ئیسرائیل|مانگەکانی نیسان]] و [[ھێرشی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ی ئێران بۆ سەر ئیسرائیل|تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤]] سەرپەرشتی ھێرشە ئاسمانییەکانی ھێزەکانی ئێرانی لە دژی ئیسرائیل کردووە. ڕۆژی ٦ی تشرینی یەکەم، [[عەلی خامنەیی|خامنەیی]] ڕێبەری مەزنی شۆڕشی ئیسلامیی ئێران، ڕێزلێنانی فەتحی بەخشییە حاجی زادە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.france24.com/en/live-news/20241006-iran-s-khamenei-decorates-commander-for-israel-attack|سەردێڕ=Iran's Khamenei decorates commander for Israel attack |وێبگە=France 24}}&lt;/ref&gt;

== مردن ==
حاجیزادە لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥، لە [[ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران (حوزەیرانی ٢٠٢٥)|ھێرشێکی ئاسمانی ئیسرائیل]]دا کە ناوەندێکی فەرماندەییی سەربازیی ژێرزەوی لە [[تاران]] کردبوو ئامانج کوژرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=At least 20 senior Iranian commanders killed in Israeli attack on Iran, two sources say|ناونیشان=https://www.reuters.com/world/middle-east/least-20-senior-iranian-commanders-killed-israeli-attack-iran-two-sources-say-2025-06-13/|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=Reuters|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{پۆلی کۆمنز|Amir Ali Hajizade}}

{{شریتی دەروازە|ژیاننامە|شەڕ|فڕین|ئێران}}

[[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]]
[[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٥]]</text>
      <sha1>t8jsmvv3zc9m4hvqnnd7z6t2vkyuu9c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580574</id>
      <parentid>1580532</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:06:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6636" sha1="a4j7b7qt5074dagxs538hs7sjjbdyv4" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''ئەمیرعەلی حاجیزادە''' ({{بە فارسی|امیرعلی حاجی‌زاده}}؛ ‎٢٨ی شوباتی ١٩٦٢ – ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥) ئەفسەرێکی سەربازیی ئێرانی بوو لە کە لە ساڵی ٢٠١٩ەوە ھەتا کاتی مردنی لە [[ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران (حوزەیرانی ٢٠٢٥)|ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران]] لە ٢٠٢٥دا، وەکوو فەرماندەی [[ھێزی ھەوابۆشاییی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|ھێزی ھەوابۆشاییی سوپای پاسداران]] کاری کرد.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.timesofisrael.com/iran-boasts-of-rocket-aid-to-palestinians-hezbollah/|سەردێڕ=Iran boasts of rocket aid to Palestinians, Hezbollah|ئیش=The Time of Israel|ڕێکەوت=٣ی شوباتی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠١٦|دوایین=WINER, STUART}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://theiranproject.com/blog/2016/03/11/enemies-seek-sabotage-missile-program-irgc/|سەردێڕ=Enemies seek to sabotage missile program: IRGC|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220227125143/https://theiranproject.com/blog/2016/03/11/enemies-seek-sabotage-missile-program-irgc/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

== سزاکانی ئەمریکا و کەنەدا ==
لە ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٩، [[وەزارەتی داراییی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] سزای بەسەر حاجیزادەدا سەپاند کە بەستنی سامانەکانی لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] و قەدەغەکردنی کاروباری ئەمریکییەکان لەگەڵیدا لەخۆ دەگرت.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.treasury.gov/resource-center/sanctions/OFAC-Enforcement/Pages/20190624.aspx |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٩|وێبگە=U.S. Department of the Treasury}}&lt;/ref&gt; لە ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٢، دوای [[خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێران|ناڕەزایەتییەکان]] بە [[کوژرانی ژینا ئەمینی]]، کەنەدا ناوی ئەمیرعەلی حاجیزادەی خستە پێڕستی گەمارۆ سەربەخۆکانی یەکگرتووی کەنەدا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/consolidated-consolide.aspx?lang=eng|سەردێڕ=Consolidated Canadian Autonomous Sanctions List |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=Global Affairs Canada}}&lt;/ref&gt;

== ھەڕەشەی کوشتنی دۆناڵد ترامپ و مایک پۆمپیۆ ==
لە شوباتی ٢٠٢٣، حاجی زادە بانگەشەی کرد کە ئێران مووشەکێکی کرووزی پەرە پێداوە کە مەودای ١٦٥٠ کیلۆمەتر دەبڕێت و ھەڕەشەی کوشتنی [[دۆناڵد ترامپ]]، سەرۆک کۆماری پێشووی ئەمریکا و مایک پۆمپیۆ، وەزیری پێشووی کاروباری دەرەوەی ئەمریکای کرد. حاجیزادە لە چاوپێکەوتنە تەلەڤیزیۆنییەکەدا وتی: [[ئینشائەڵڵا]] چاومان لە کوشتنی ترامپە. پۆمپیۆ و ئەو فەرماندە سەربازییانەی کە فەرمانی کوشتنی [[قاسم سولەیمانی]] (فەرماندەی [[ھێزی قودسیان]])یان دەرکرد، بکوژرێن.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202302253637|سەردێڕ=IRGC Commander Repeats Threat To Kill Trump, Pompeo}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-says-it-has-developed-long-range-cruise-missile-2023-02-24/|سەردێڕ=Iran says it has developed long-range cruise missile|ئیش=Reuters|ڕێکەوت=٢٤ی شوباتی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;

== ھێرشەکانی ئێران بۆ سەر ئیسرائیل ==
حاجیزادە لە [[ھێرشی نیسانی ٢٠٢٤ی ئێران بۆ سەر ئیسرائیل|مانگەکانی نیسان]] و [[ھێرشی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ی ئێران بۆ سەر ئیسرائیل|تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤]] سەرپەرشتی ھێرشە ئاسمانییەکانی ھێزەکانی ئێرانی لە دژی ئیسرائیل کردووە. ڕۆژی ٦ی تشرینی یەکەم، [[عەلی خامنەیی|خامنەیی]] ڕێبەری مەزنی شۆڕشی ئیسلامیی ئێران، ڕێزلێنانی فەتحی بەخشییە حاجی زادە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.france24.com/en/live-news/20241006-iran-s-khamenei-decorates-commander-for-israel-attack|سەردێڕ=Iran's Khamenei decorates commander for Israel attack |وێبگە=France 24}}&lt;/ref&gt;

== مردن ==
حاجیزادە لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥، لە [[ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران (حوزەیرانی ٢٠٢٥)|ھێرشێکی ئاسمانی ئیسرائیل]]دا کە ناوەندێکی فەرماندەییی سەربازیی ژێرزەوی لە [[تاران]] کردبوو ئامانج کوژرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=At least 20 senior Iranian commanders killed in Israeli attack on Iran, two sources say|ناونیشان=https://www.reuters.com/world/middle-east/least-20-senior-iranian-commanders-killed-israeli-attack-iran-two-sources-say-2025-06-13/|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=Reuters|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{پۆلی کۆمنز|Amir Ali Hajizade}}

{{شریتی دەروازە|ژیاننامە|شەڕ|فڕین|ئێران}}

[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]]
[[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٥]]</text>
      <sha1>a4j7b7qt5074dagxs538hs7sjjbdyv4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>غوڵامعەلی ڕەشید</title>
    <ns>0</ns>
    <id>286443</id>
    <revision>
      <id>1580559</id>
      <parentid>1455868</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:02:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4636" sha1="d9rjkn0a228zmp638kctm8c7ni5wz0z" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}
'''غوڵامعەلی ڕەشید''' ({{بە فارسی|غلامعلی رشید}}؛ ١٩٥٣ لە [[دژپێڵ]] – ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ لە [[تاران]]) ئەفسەرێکی سەربازیی ئێرانی بوو کە وەک فەرماندەی [[بارەگای ناوەندیی خاتەم ئەلئەنبیا]] و جێگری فەرماندەی [[بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکانی ئێران]] کاری کرد.&lt;ref name=&quot;abna&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://en.abna24.com/service/iran/archive/2015/10/09/714297/story.html|سەردێڕ=Iranian commander martyred by ISIS terrorists in Syria|ئیش=AhlulBayt News Agency|ڕێکەوت=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170305003427/http://en.abna24.com/service/iran/archive/2015/10/09/714297/story.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئازاری ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;fars&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٤|ناونیشان=http://en.farsnews.com/newstext.aspx?nn=13930705001446|سەردێڕ=Farsnews |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181210063226/http://en.farsnews.com/newstext.aspx?nn=13930705001446 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.tasnimnews.com/en/news/2015/02/25/665214/irgc-stages-naval-drill-in-persian-gulf|سەردێڕ=IRGC Stages Naval Drill in Persian Gulf|ئیش=Tasnim News Agency|ڕێکەوت=٢٥ی شوباتی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160821133608/http://www.tasnimnews.com/en/news/2015/02/25/665214/irgc-stages-naval-drill-in-persian-gulf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئابی ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt; ئەو یەکێک لە فەرماندە ئێرانییەکانی بەشدار لە [[شەڕی ئێران و عێراق]]دا بوو.&lt;ref name=&quot;iranbrief&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی شوباتی ٢٠١١|ناونیشان=http://iranbriefing.net/the-islamic-republic%E2%80%99s-13-generals/|سەردێڕ=THE ISLAMIC REPUBLIC’S 13 GENERALS - Iran Briefing {{!}} News Press Focus on Human Rights Violation by IRGC, Iran Human Rights - نقض حقوق بشر توسط سپاه پاسداران |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181101103613/http://iranbriefing.net/the-islamic-republic’s-13-generals/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt; ڕەشید لەگەڵ سێ کەسایەتیی سەربازیی دیکە بە ناوەکانی [[محەممەدعەلی جەعفەری]]، [[عەلی فەدەوی]] و [[محەممەد باقری]] بە تۆڕی سەرکردایەتیی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] ناسرابوون.&lt;ref name=&quot;irantracker&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Fulton, Will |ناونیشان=http://www.irantracker.org/sites/default/files/imce-images/IRGC_CommandNetwork_context.pdf|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160427015123/http://www.irantracker.org/sites/default/files/imce-images/IRGC_CommandNetwork_context.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی نیسانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Fulton, Will |ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٣|ناونیشان=https://iranprimer.usip.org/blog/2013/jul/23/rouhani-and-revolutionary-guards|سەردێڕ=Rouhani and the Revolutionary Guards |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190906081405/http://iranprimer.usip.org/blog/2013/jul/23/rouhani-and-revolutionary-guards |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

{{پۆلی کۆمنز|Gholam Ali Rashid}}

{{شریتی دەروازە|ژیاننامە|شەڕ|ئێران|سیاسەت}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٣]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٥]]
[[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>d9rjkn0a228zmp638kctm8c7ni5wz0z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580600</id>
      <parentid>1580559</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:06:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4650" sha1="iw3npfy7u8rhzy1ngfjmrz3is95n21o" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}
'''غوڵامعەلی ڕەشید''' ({{بە فارسی|غلامعلی رشید}}؛ ١٩٥٣ لە [[دژپێڵ]] – ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ لە [[تاران]]) ئەفسەرێکی سەربازیی ئێرانی بوو کە وەک فەرماندەی [[بارەگای ناوەندیی خاتەم ئەلئەنبیا]] و جێگری فەرماندەی [[بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکانی ئێران]] کاری کرد.&lt;ref name=&quot;abna&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://en.abna24.com/service/iran/archive/2015/10/09/714297/story.html|سەردێڕ=Iranian commander martyred by ISIS terrorists in Syria|ئیش=AhlulBayt News Agency|ڕێکەوت=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170305003427/http://en.abna24.com/service/iran/archive/2015/10/09/714297/story.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئازاری ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;fars&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٤|ناونیشان=http://en.farsnews.com/newstext.aspx?nn=13930705001446|سەردێڕ=Farsnews |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181210063226/http://en.farsnews.com/newstext.aspx?nn=13930705001446 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.tasnimnews.com/en/news/2015/02/25/665214/irgc-stages-naval-drill-in-persian-gulf|سەردێڕ=IRGC Stages Naval Drill in Persian Gulf|ئیش=Tasnim News Agency|ڕێکەوت=٢٥ی شوباتی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160821133608/http://www.tasnimnews.com/en/news/2015/02/25/665214/irgc-stages-naval-drill-in-persian-gulf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئابی ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt; ئەو یەکێک لە فەرماندە ئێرانییەکانی بەشدار لە [[شەڕی ئێران و عێراق]]دا بوو.&lt;ref name=&quot;iranbrief&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی شوباتی ٢٠١١|ناونیشان=http://iranbriefing.net/the-islamic-republic%E2%80%99s-13-generals/|سەردێڕ=THE ISLAMIC REPUBLIC’S 13 GENERALS - Iran Briefing {{!}} News Press Focus on Human Rights Violation by IRGC, Iran Human Rights - نقض حقوق بشر توسط سپاه پاسداران |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181101103613/http://iranbriefing.net/the-islamic-republic’s-13-generals/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt; ڕەشید لەگەڵ سێ کەسایەتیی سەربازیی دیکە بە ناوەکانی [[محەممەدعەلی جەعفەری]]، [[عەلی فەدەوی]] و [[محەممەد باقری]] بە تۆڕی سەرکردایەتیی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] ناسرابوون.&lt;ref name=&quot;irantracker&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Fulton, Will |ناونیشان=http://www.irantracker.org/sites/default/files/imce-images/IRGC_CommandNetwork_context.pdf|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160427015123/http://www.irantracker.org/sites/default/files/imce-images/IRGC_CommandNetwork_context.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی نیسانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Fulton, Will |ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٣|ناونیشان=https://iranprimer.usip.org/blog/2013/jul/23/rouhani-and-revolutionary-guards|سەردێڕ=Rouhani and the Revolutionary Guards |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190906081405/http://iranprimer.usip.org/blog/2013/jul/23/rouhani-and-revolutionary-guards |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

{{پۆلی کۆمنز|Gholam Ali Rashid}}

{{شریتی دەروازە|ژیاننامە|شەڕ|ئێران|سیاسەت}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٣]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٥]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>iw3npfy7u8rhzy1ngfjmrz3is95n21o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>فەرەیدوون عەباسی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>286446</id>
    <revision>
      <id>1580561</id>
      <parentid>1511906</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:02:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2311" sha1="k4izztcovhhvjrzynua0eplr3isqpy5" xml:space="preserve">{{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
{{داتابۆکس}}
'''فەرەیدوون عەباسی دەوانی''' ({{بە فارسی|فریدون عباسی دوانی}}؛ ١١ی تەممووزی ١٩٥٨ لە [[ئابادان]] – ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ لە [[تاران]]) [[سیاسەتوان]]، زانایەکی [[ئەتۆم]]یی ئێرانی و مامۆستای فیزیکی پسپۆڕ لە تیشکی لەیزەر بوو. ئەو لە مانگی شوباتی ٢٠١١، دوای تیرۆرکردنی [[مەجید شەھریاری]] لەلایەن دەزگا بیانییەکانەوە لە [[ئێران]]، وەک سەرۆکی [[ڕێکخراوەی وزەی ئەتۆمیی ئێران]] دەستنیشان کرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.tasnimnews.com/ar/news/2025/06/13/3334036/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B4%D9%87%D8%A7%D8%AF-%D8%B7%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%AC%DB%8C-%D9%88%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%81%DB%8C-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%AF%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84%DB%8C|سەردێڕ=استشهاد طهرانجی وعباسی فی العدوان الإسرائیلی- الأخبار ایران - وکالة تسنیم الدولیة للأنباء |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=وکالة تسنیم الدولیة للأنباء |زمان=ar}}&lt;/ref&gt; لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ لە [[تاران]]ی پایتەخت لە ھێرشێکی ئیسرائیلدا کە لە چوارچێوەی [[ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران (حوزەیرانی ٢٠٢٥)|زنجیرەیەک ھێرشی ئاسمانی]] بۆ سەر ناوچە جیاوازەکانی ئێران ئەنجام درا، تیرۆر کرا.

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{پۆلی کۆمنز|Fereydoon Abbasi}}

{{شریتی دەروازە|ژیاننامە|زانست|سیاسەت|ئێران}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٥]]
[[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]]
[[پۆل:ململانێی بریکاریی ئێران و ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>k4izztcovhhvjrzynua0eplr3isqpy5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580601</id>
      <parentid>1580561</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:07:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2325" sha1="9n6ea0c5af8yjaz1wj4zh3norl9z444" xml:space="preserve">{{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}
{{داتابۆکس}}
'''فەرەیدوون عەباسی دەوانی''' ({{بە فارسی|فریدون عباسی دوانی}}؛ ١١ی تەممووزی ١٩٥٨ لە [[ئابادان]] – ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ لە [[تاران]]) [[سیاسەتوان]]، زانایەکی [[ئەتۆم]]یی ئێرانی و مامۆستای فیزیکی پسپۆڕ لە تیشکی لەیزەر بوو. ئەو لە مانگی شوباتی ٢٠١١، دوای تیرۆرکردنی [[مەجید شەھریاری]] لەلایەن دەزگا بیانییەکانەوە لە [[ئێران]]، وەک سەرۆکی [[ڕێکخراوەی وزەی ئەتۆمیی ئێران]] دەستنیشان کرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.tasnimnews.com/ar/news/2025/06/13/3334036/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B4%D9%87%D8%A7%D8%AF-%D8%B7%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%AC%DB%8C-%D9%88%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%81%DB%8C-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%AF%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84%DB%8C|سەردێڕ=استشهاد طهرانجی وعباسی فی العدوان الإسرائیلی- الأخبار ایران - وکالة تسنیم الدولیة للأنباء |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=وکالة تسنیم الدولیة للأنباء |زمان=ar}}&lt;/ref&gt; لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ لە [[تاران]]ی پایتەخت لە ھێرشێکی ئیسرائیلدا کە لە چوارچێوەی [[ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران (حوزەیرانی ٢٠٢٥)|زنجیرەیەک ھێرشی ئاسمانی]] بۆ سەر ناوچە جیاوازەکانی ئێران ئەنجام درا، تیرۆر کرا.

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{پۆلی کۆمنز|Fereydoon Abbasi}}

{{شریتی دەروازە|ژیاننامە|زانست|سیاسەت|ئێران}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٥]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]]
[[پۆل:ململانێی بریکاریی ئێران و ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>9n6ea0c5af8yjaz1wj4zh3norl9z444</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>محەممەد پاکپوور</title>
    <ns>0</ns>
    <id>286461</id>
    <revision>
      <id>1580442</id>
      <parentid>1580045</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T14:16:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1580442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6124" sha1="4qc7me8prkz3vdlq0qy8x60p6wgdmeo" xml:space="preserve">{{Databox}}'''محەممەد پاکپوور''' ({{بە فارسی|محمد پاکپور}}؛ ١٩٦١ لە [[ئەراک]] – ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ لە [[تاران]])&lt;ref name=&quot;foo&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Top Iran IRGC Commander Mohammad Pakpour Killed In Strikes: Israel |ناونیشان=https://www.ndtv.com/world-news/iran-news-iran-israel-news-top-iran-irgc-commander-mohammad-pakpour-killed-in-strikes-israel-11149625 |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|ئیش=NDTV News Desk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Fabian |یەکەم١=Emanuel |سەردێڕ=Israeli officials believe IRGC chief killed in strike |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-officials-believe-irgc-chief-killed-in-strike/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|ئیش=The Times of Israel |ڕێکەوت=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦}}&lt;/ref&gt; [[سالار (پلەی سەربازی)|ژەنەڕاڵێکی دوو ئەستێرەی]]{{تێبینی|لە دوای کوژرانیدا پلەکەی بۆ [[سەردار|ژەنەڕاڵی سێ ئەستێرە]] بەرز کرایەوە.}} [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] بوو کە وەک فەرماندەی گشتیی سوپای پاسداران کاری دەکرد، ئەمەش دوای تیرۆرکردنی [[حوسێن سەلامی]] لەلایەن [[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل|ئیسرائیل]]ەوە لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.sharghdaily.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-6/1020944-%D8%A8%D8%A7-%D8%AD%DA%A9%D9%85-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%B5%D9%88%D8%B1%D8%AA-%DA%AF%D8%B1%D9%81%D8%AA-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%DA%A9%D9%84-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%AF |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250614162114/https://www.sharghdaily.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-6/1020944-%D8%A8%D8%A7-%D8%AD%DA%A9%D9%85-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%B5%D9%88%D8%B1%D8%AA-%DA%AF%D8%B1%D9%81%D8%AA-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%DA%A9%D9%84-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%AF |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; ھەتا کاتی تیرۆرکردنی خۆی{{تێبینی|لەگەڵ کۆمەڵێک سەرکردەی سیاسی و سەربازیی تری ئێران لە دەستپێکی [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران]] تیرۆر کرا.}} لەلایەن ئیسرائیلەوە لە ٢٦ی شوباتی ٢٠٢٦.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=mehrnews|title=Sardar Mohammad Pakpur|url=http://mehrnews.com/tag/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1+%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF+%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D9%BE%D9%88%D8%B1|access-date=2016-04-15|archive-date=2016-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20160422084645/http://mehrnews.com/tag/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1+%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF+%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D9%BE%D9%88%D8%B1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc-pakpour&quot;&gt;{{cite web |last=Habibiazad |first=Ghoncheh |title=Iranian outlet confirms the death of two senior commanders |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t?post=asset%3Abf732579-0cec-4aef-a365-639c15b11925#post |website=BBC News |publisher=BBC |date=28 February 2026 |access-date=1 March 2026 |archive-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301075438/https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t?post=asset%3Abf732579-0cec-4aef-a365-639c15b11925#post |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== ژیاننامە ==
پاکپوور خاوەنی بڕوانامەی [[ماستەر]]ی [[جوگرافیا]] بوو لە [[زانکۆی تاران]] و دکتۆرای لە جوگرافیای سیاسی لە [[زانکۆی تەربییەت مودەریس]] ھەبوو. ناوبراو لە سەردەمی [[شەڕی ئێران و عێراق]]دا ئەندامی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] و فەرماندەییی یەکەی زرێپۆشی پاسەوانی بوو.

دوای شەڕ، پاکپوور ھەندێک پۆستی وەک فەرماندەی مەڵبەندی نوسرە، جێگری فەرماندەی ئۆپەراسیۆنەکانی سوپای پاسداران، فەرماندەی فیرقەی ٨ی نەجەف، فەرماندەی فیرقەی ٣١ی عاشوورا و سەرۆکی [[ھێزی وشکانیی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|ھێزی وشکانیی سوپای پاسداران]] بۆ ماوەی ١٦ ساڵ لە ٢٠٠٩ ھەتا ٢٠٢٥ پێبوو. 

== گەمارۆکان ==
لە ١٢ی نیسانی ٢٠٢١، [[یەکێتیی ئەورووپا]] سزای بەسەر محەممەد پاکپووردا سەپاند بەھۆی ڕۆڵی لە سەرکوتکردنی [[خۆپیشاندانەکانی ئێران (٢٠١٩–٢٠٢٠)|خۆپیشاندانە سەرتاسەرییەکانی ٢٠١٩–٢٠٢٠ی ئێران]] و [[پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ لەلایەن کۆماری ئیسلامیی ئێران|پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ]] لە ئێران.&lt;ref&gt;https://www.radiofarda.com/a/31199688.html&lt;/ref&gt;

== تێبینییەکان ==
{{تێبینییەکان}}

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{پۆلی کۆمنز|Mohammad Pakpour}}

{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|شەڕ|ئێران}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]]</text>
      <sha1>4qc7me8prkz3vdlq0qy8x60p6wgdmeo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580443</id>
      <parentid>1580442</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T14:17:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1580443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6209" sha1="t1ja4vc5rqrwa6a4ip1y9gddcv8dydi" xml:space="preserve">{{Databox}}'''محەممەد پاکپوور''' ({{بە فارسی|محمد پاکپور}}؛ ١٩٦١ لە [[ئەراک]] – ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ لە [[تاران]])&lt;ref name=&quot;foo&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Top Iran IRGC Commander Mohammad Pakpour Killed In Strikes: Israel |ناونیشان=https://www.ndtv.com/world-news/iran-news-iran-israel-news-top-iran-irgc-commander-mohammad-pakpour-killed-in-strikes-israel-11149625 |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|ئیش=NDTV News Desk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Fabian |یەکەم١=Emanuel |سەردێڕ=Israeli officials believe IRGC chief killed in strike |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-officials-believe-irgc-chief-killed-in-strike/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|ئیش=The Times of Israel |ڕێکەوت=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦}}&lt;/ref&gt; [[سالار (پلەی سەربازی)|ژەنەڕاڵێکی دوو ئەستێرەی]]{{تێبینی|لە دوای کوژرانیدا پلەکەی بۆ [[سەردار|ژەنەڕاڵی سێ ئەستێرە]] بەرز کرایەوە.}} [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] بوو کە وەک فەرماندەی گشتیی سوپای پاسداران کاری دەکرد. ئەمەش دوای تیرۆرکردنی [[حوسێن سەلامی]] لەلایەن [[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل|ئیسرائیل]]ەوە لە [[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی دوازدە ڕۆژە]]دا لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.sharghdaily.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-6/1020944-%D8%A8%D8%A7-%D8%AD%DA%A9%D9%85-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%B5%D9%88%D8%B1%D8%AA-%DA%AF%D8%B1%D9%81%D8%AA-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%DA%A9%D9%84-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%AF |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250614162114/https://www.sharghdaily.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-6/1020944-%D8%A8%D8%A7-%D8%AD%DA%A9%D9%85-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%B5%D9%88%D8%B1%D8%AA-%DA%AF%D8%B1%D9%81%D8%AA-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%DA%A9%D9%84-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%AF |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; ھەتا کاتی تیرۆرکردنی خۆی{{تێبینی|لەگەڵ کۆمەڵێک سەرکردەی سیاسی و سەربازیی تری ئێران لە دەستپێکی [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران]] تیرۆر کرا.}} لەلایەن ئیسرائیلەوە لە ٢٦ی شوباتی ٢٠٢٦.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=mehrnews|title=Sardar Mohammad Pakpur|url=http://mehrnews.com/tag/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1+%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF+%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D9%BE%D9%88%D8%B1|access-date=2016-04-15|archive-date=2016-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20160422084645/http://mehrnews.com/tag/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1+%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF+%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D9%BE%D9%88%D8%B1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc-pakpour&quot;&gt;{{cite web |last=Habibiazad |first=Ghoncheh |title=Iranian outlet confirms the death of two senior commanders |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t?post=asset%3Abf732579-0cec-4aef-a365-639c15b11925#post |website=BBC News |publisher=BBC |date=28 February 2026 |access-date=1 March 2026 |archive-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301075438/https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t?post=asset%3Abf732579-0cec-4aef-a365-639c15b11925#post |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== ژیاننامە ==
پاکپوور خاوەنی بڕوانامەی [[ماستەر]]ی [[جوگرافیا]] بوو لە [[زانکۆی تاران]] و دکتۆرای لە جوگرافیای سیاسی لە [[زانکۆی تەربییەت مودەریس]] ھەبوو. ناوبراو لە سەردەمی [[شەڕی ئێران و عێراق]]دا ئەندامی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] و فەرماندەییی یەکەی زرێپۆشی پاسەوانی بوو.

دوای شەڕ، پاکپوور ھەندێک پۆستی وەک فەرماندەی مەڵبەندی نوسرە، جێگری فەرماندەی ئۆپەراسیۆنەکانی سوپای پاسداران، فەرماندەی فیرقەی ٨ی نەجەف، فەرماندەی فیرقەی ٣١ی عاشوورا و سەرۆکی [[ھێزی وشکانیی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|ھێزی وشکانیی سوپای پاسداران]] بۆ ماوەی ١٦ ساڵ لە ٢٠٠٩ ھەتا ٢٠٢٥ پێبوو. 

== گەمارۆکان ==
لە ١٢ی نیسانی ٢٠٢١، [[یەکێتیی ئەورووپا]] سزای بەسەر محەممەد پاکپووردا سەپاند بەھۆی ڕۆڵی لە سەرکوتکردنی [[خۆپیشاندانەکانی ئێران (٢٠١٩–٢٠٢٠)|خۆپیشاندانە سەرتاسەرییەکانی ٢٠١٩–٢٠٢٠ی ئێران]] و [[پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ لەلایەن کۆماری ئیسلامیی ئێران|پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ]] لە ئێران.&lt;ref&gt;https://www.radiofarda.com/a/31199688.html&lt;/ref&gt;

== تێبینییەکان ==
{{تێبینییەکان}}

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{پۆلی کۆمنز|Mohammad Pakpour}}

{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|شەڕ|ئێران}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]]</text>
      <sha1>t1ja4vc5rqrwa6a4ip1y9gddcv8dydi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580444</id>
      <parentid>1580443</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T14:18:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1580444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6233" sha1="iul6bijh9a1qjej3yj96g33n00zetjz" xml:space="preserve">{{Databox}}'''محەممەد پاکپوور''' ({{بە فارسی|محمد پاکپور}}؛ ١٩٦١ لە [[ئەراک]] – ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ لە [[تاران]])&lt;ref name=&quot;foo&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Top Iran IRGC Commander Mohammad Pakpour Killed In Strikes: Israel |ناونیشان=https://www.ndtv.com/world-news/iran-news-iran-israel-news-top-iran-irgc-commander-mohammad-pakpour-killed-in-strikes-israel-11149625 |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|ئیش=NDTV News Desk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Fabian |یەکەم١=Emanuel |سەردێڕ=Israeli officials believe IRGC chief killed in strike |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-officials-believe-irgc-chief-killed-in-strike/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|ئیش=The Times of Israel |ڕێکەوت=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦}}&lt;/ref&gt; [[سالار (پلەی سەربازی)|ژەنەڕاڵێکی دوو ئەستێرەی]]{{تێبینی|لە دوای کوژرانیدا پلەکەی بۆ [[سەردار|ژەنەڕاڵی سێ ئەستێرە]] بەرز کرایەوە.}} [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] بوو کە وەک فەرماندەی گشتیی سوپای پاسداران کاری دەکرد. ئەو پۆستەکەی دوای تیرۆرکردنی [[حوسێن سەلامی]] لەلایەن [[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل|ئیسرائیل]]ەوە لە [[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی دوازدە ڕۆژە]]دا لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.sharghdaily.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-6/1020944-%D8%A8%D8%A7-%D8%AD%DA%A9%D9%85-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%B5%D9%88%D8%B1%D8%AA-%DA%AF%D8%B1%D9%81%D8%AA-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%DA%A9%D9%84-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%AF |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250614162114/https://www.sharghdaily.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-6/1020944-%D8%A8%D8%A7-%D8%AD%DA%A9%D9%85-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%B5%D9%88%D8%B1%D8%AA-%DA%AF%D8%B1%D9%81%D8%AA-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%DA%A9%D9%84-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%AF |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; ھەتا کاتی تیرۆرکردنی خۆی{{تێبینی|لەگەڵ کۆمەڵێک سەرکردەی سیاسی و سەربازیی تری ئێران لە دەستپێکی [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران]] تیرۆر کرا.}} لەلایەن ئیسرائیلەوە لە ٢٦ی شوباتی ٢٠٢٦ پیبوو.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=mehrnews|title=Sardar Mohammad Pakpur|url=http://mehrnews.com/tag/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1+%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF+%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D9%BE%D9%88%D8%B1|access-date=2016-04-15|archive-date=2016-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20160422084645/http://mehrnews.com/tag/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1+%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF+%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D9%BE%D9%88%D8%B1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc-pakpour&quot;&gt;{{cite web |last=Habibiazad |first=Ghoncheh |title=Iranian outlet confirms the death of two senior commanders |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t?post=asset%3Abf732579-0cec-4aef-a365-639c15b11925#post |website=BBC News |publisher=BBC |date=28 February 2026 |access-date=1 March 2026 |archive-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301075438/https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t?post=asset%3Abf732579-0cec-4aef-a365-639c15b11925#post |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== ژیاننامە ==
پاکپوور خاوەنی بڕوانامەی [[ماستەر]]ی [[جوگرافیا]] بوو لە [[زانکۆی تاران]] و دکتۆرای لە جوگرافیای سیاسی لە [[زانکۆی تەربییەت مودەریس]] ھەبوو. ناوبراو لە سەردەمی [[شەڕی ئێران و عێراق]]دا ئەندامی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] و فەرماندەییی یەکەی زرێپۆشی پاسەوانی بوو.

دوای شەڕ، پاکپوور ھەندێک پۆستی وەک فەرماندەی مەڵبەندی نوسرە، جێگری فەرماندەی ئۆپەراسیۆنەکانی سوپای پاسداران، فەرماندەی فیرقەی ٨ی نەجەف، فەرماندەی فیرقەی ٣١ی عاشوورا و سەرۆکی [[ھێزی وشکانیی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|ھێزی وشکانیی سوپای پاسداران]] بۆ ماوەی ١٦ ساڵ لە ٢٠٠٩ ھەتا ٢٠٢٥ پێبوو. 

== گەمارۆکان ==
لە ١٢ی نیسانی ٢٠٢١، [[یەکێتیی ئەورووپا]] سزای بەسەر محەممەد پاکپووردا سەپاند بەھۆی ڕۆڵی لە سەرکوتکردنی [[خۆپیشاندانەکانی ئێران (٢٠١٩–٢٠٢٠)|خۆپیشاندانە سەرتاسەرییەکانی ٢٠١٩–٢٠٢٠ی ئێران]] و [[پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ لەلایەن کۆماری ئیسلامیی ئێران|پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ]] لە ئێران.&lt;ref&gt;https://www.radiofarda.com/a/31199688.html&lt;/ref&gt;

== تێبینییەکان ==
{{تێبینییەکان}}

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{پۆلی کۆمنز|Mohammad Pakpour}}

{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|شەڕ|ئێران}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]]</text>
      <sha1>iul6bijh9a1qjej3yj96g33n00zetjz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580445</id>
      <parentid>1580444</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T14:19:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1580445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6233" sha1="nrvscnvzgzxjt0irf5om42kxi53o1xd" xml:space="preserve">{{Databox}}'''محەممەد پاکپوور''' ({{بە فارسی|محمد پاکپور}}؛ ١٩٦١ لە [[ئەراک]] – ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ لە [[تاران]])&lt;ref name=&quot;foo&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Top Iran IRGC Commander Mohammad Pakpour Killed In Strikes: Israel |ناونیشان=https://www.ndtv.com/world-news/iran-news-iran-israel-news-top-iran-irgc-commander-mohammad-pakpour-killed-in-strikes-israel-11149625 |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|ئیش=NDTV News Desk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Fabian |یەکەم١=Emanuel |سەردێڕ=Israeli officials believe IRGC chief killed in strike |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-officials-believe-irgc-chief-killed-in-strike/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|ئیش=The Times of Israel |ڕێکەوت=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦}}&lt;/ref&gt; [[سالار (پلەی سەربازی)|ژەنەڕاڵێکی دوو ئەستێرەی]]{{تێبینی|لە دوای کوژرانیدا پلەکەی بۆ [[سەردار|ژەنەڕاڵی سێ ئەستێرە]] بەرز کرایەوە.}} [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] بوو کە وەک فەرماندەی گشتیی سوپای پاسداران کاری دەکرد. ئەو پۆستەکەی دوای تیرۆرکردنی [[حوسێن سەلامی]] لەلایەن [[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل|ئیسرائیل]]ەوە لە [[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی دوازدە ڕۆژە]]دا لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.sharghdaily.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-6/1020944-%D8%A8%D8%A7-%D8%AD%DA%A9%D9%85-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%B5%D9%88%D8%B1%D8%AA-%DA%AF%D8%B1%D9%81%D8%AA-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%DA%A9%D9%84-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%AF |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250614162114/https://www.sharghdaily.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-6/1020944-%D8%A8%D8%A7-%D8%AD%DA%A9%D9%85-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%B5%D9%88%D8%B1%D8%AA-%DA%AF%D8%B1%D9%81%D8%AA-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%DA%A9%D9%84-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%AF |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; ھەتا کاتی تیرۆرکردنی خۆی{{تێبینی|لەگەڵ کۆمەڵێک سەرکردەی سیاسی و سەربازیی تری ئێران لە دەستپێکی [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران]] تیرۆر کرا.}} لەلایەن ئیسرائیلەوە لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ پیبوو.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=mehrnews|title=Sardar Mohammad Pakpur|url=http://mehrnews.com/tag/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1+%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF+%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D9%BE%D9%88%D8%B1|access-date=2016-04-15|archive-date=2016-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20160422084645/http://mehrnews.com/tag/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1+%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF+%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D9%BE%D9%88%D8%B1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc-pakpour&quot;&gt;{{cite web |last=Habibiazad |first=Ghoncheh |title=Iranian outlet confirms the death of two senior commanders |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t?post=asset%3Abf732579-0cec-4aef-a365-639c15b11925#post |website=BBC News |publisher=BBC |date=28 February 2026 |access-date=1 March 2026 |archive-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301075438/https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t?post=asset%3Abf732579-0cec-4aef-a365-639c15b11925#post |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== ژیاننامە ==
پاکپوور خاوەنی بڕوانامەی [[ماستەر]]ی [[جوگرافیا]] بوو لە [[زانکۆی تاران]] و دکتۆرای لە جوگرافیای سیاسی لە [[زانکۆی تەربییەت مودەریس]] ھەبوو. ناوبراو لە سەردەمی [[شەڕی ئێران و عێراق]]دا ئەندامی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] و فەرماندەییی یەکەی زرێپۆشی پاسەوانی بوو.

دوای شەڕ، پاکپوور ھەندێک پۆستی وەک فەرماندەی مەڵبەندی نوسرە، جێگری فەرماندەی ئۆپەراسیۆنەکانی سوپای پاسداران، فەرماندەی فیرقەی ٨ی نەجەف، فەرماندەی فیرقەی ٣١ی عاشوورا و سەرۆکی [[ھێزی وشکانیی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|ھێزی وشکانیی سوپای پاسداران]] بۆ ماوەی ١٦ ساڵ لە ٢٠٠٩ ھەتا ٢٠٢٥ پێبوو. 

== گەمارۆکان ==
لە ١٢ی نیسانی ٢٠٢١، [[یەکێتیی ئەورووپا]] سزای بەسەر محەممەد پاکپووردا سەپاند بەھۆی ڕۆڵی لە سەرکوتکردنی [[خۆپیشاندانەکانی ئێران (٢٠١٩–٢٠٢٠)|خۆپیشاندانە سەرتاسەرییەکانی ٢٠١٩–٢٠٢٠ی ئێران]] و [[پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ لەلایەن کۆماری ئیسلامیی ئێران|پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ]] لە ئێران.&lt;ref&gt;https://www.radiofarda.com/a/31199688.html&lt;/ref&gt;

== تێبینییەکان ==
{{تێبینییەکان}}

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{پۆلی کۆمنز|Mohammad Pakpour}}

{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|شەڕ|ئێران}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]]</text>
      <sha1>nrvscnvzgzxjt0irf5om42kxi53o1xd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580525</id>
      <parentid>1580445</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T23:43:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <origin>1580525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6300" sha1="tlmbcfr4fxt8fd8r74zxouu4e7sdya5" xml:space="preserve">{{Databox}}'''محەممەد پاکپوور''' ({{بە فارسی|محمد پاکپور}}؛ ١٩٦١ لە [[ئەراک]] – ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ لە [[تاران]])&lt;ref name=&quot;foo&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Top Iran IRGC Commander Mohammad Pakpour Killed In Strikes: Israel |ناونیشان=https://www.ndtv.com/world-news/iran-news-iran-israel-news-top-iran-irgc-commander-mohammad-pakpour-killed-in-strikes-israel-11149625 |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|ئیش=NDTV News Desk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Fabian |یەکەم١=Emanuel |سەردێڕ=Israeli officials believe IRGC chief killed in strike |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-officials-believe-irgc-chief-killed-in-strike/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|ئیش=The Times of Israel |ڕێکەوت=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦}}&lt;/ref&gt; [[سالار (پلەی سەربازی)|ژەنەڕاڵێکی دوو ئەستێرەی]]{{تێبینی|لە دوای کوژرانیدا پلەکەی بۆ [[سەردار|ژەنەڕاڵی سێ ئەستێرە]] بەرز کرایەوە.}} [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] بوو کە وەک فەرماندەی گشتیی سوپای پاسداران کاری دەکرد. ئەو پۆستەکەی دوای تیرۆرکردنی [[حوسێن سەلامی]] لەلایەن [[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل|ئیسرائیل]]ەوە لە [[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی دوازدە ڕۆژە]]دا لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.sharghdaily.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-6/1020944-%D8%A8%D8%A7-%D8%AD%DA%A9%D9%85-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%B5%D9%88%D8%B1%D8%AA-%DA%AF%D8%B1%D9%81%D8%AA-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%DA%A9%D9%84-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%AF |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250614162114/https://www.sharghdaily.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-6/1020944-%D8%A8%D8%A7-%D8%AD%DA%A9%D9%85-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%B5%D9%88%D8%B1%D8%AA-%DA%AF%D8%B1%D9%81%D8%AA-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%DA%A9%D9%84-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%AF |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; ھەتا کاتی تیرۆرکردنی خۆی{{تێبینی|لەگەڵ کۆمەڵێک سەرکردەی سیاسی و سەربازیی تری ئێران لە دەستپێکی [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران]] تیرۆر کرا.}} لەلایەن ئیسرائیلەوە لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ پیبوو.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=mehrnews|title=Sardar Mohammad Pakpur|url=http://mehrnews.com/tag/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1+%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF+%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D9%BE%D9%88%D8%B1|access-date=2016-04-15|archive-date=2016-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20160422084645/http://mehrnews.com/tag/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1+%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF+%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D9%BE%D9%88%D8%B1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc-pakpour&quot;&gt;{{cite web |last=Habibiazad |first=Ghoncheh |title=Iranian outlet confirms the death of two senior commanders |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t?post=asset%3Abf732579-0cec-4aef-a365-639c15b11925#post |website=BBC News |publisher=BBC |date=28 February 2026 |access-date=1 March 2026 |archive-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301075438/https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t?post=asset%3Abf732579-0cec-4aef-a365-639c15b11925#post |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== ژیاننامە ==
پاکپوور خاوەنی بڕوانامەی [[ماستەر]]ی [[جوگرافیا]] بوو لە [[زانکۆی تاران]] و دکتۆرای لە جوگرافیای سیاسی لە [[زانکۆی تەربییەت مودەریس]] ھەبوو. ناوبراو لە سەردەمی [[شەڕی ئێران و عێراق]]دا ئەندامی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] و فەرماندەییی یەکەی زرێپۆشی پاسەوانی بوو.

دوای شەڕ، پاکپوور ھەندێک پۆستی وەک فەرماندەی مەڵبەندی نوسرە، جێگری فەرماندەی ئۆپەراسیۆنەکانی سوپای پاسداران، فەرماندەی فیرقەی ٨ی نەجەف، فەرماندەی فیرقەی ٣١ی عاشوورا و سەرۆکی [[ھێزی وشکانیی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|ھێزی وشکانیی سوپای پاسداران]] بۆ ماوەی ١٦ ساڵ لە ٢٠٠٩ ھەتا ٢٠٢٥ پێبوو. 

== گەمارۆکان ==
لە ١٢ی نیسانی ٢٠٢١، [[یەکێتیی ئەورووپا]] سزای بەسەر محەممەد پاکپووردا سەپاند بەھۆی ڕۆڵی لە سەرکوتکردنی [[خۆپیشاندانەکانی ئێران (٢٠١٩–٢٠٢٠)|خۆپیشاندانە سەرتاسەرییەکانی ٢٠١٩–٢٠٢٠ی ئێران]] و [[پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ لەلایەن کۆماری ئیسلامیی ئێران|پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ]] لە ئێران.&lt;ref&gt;https://www.radiofarda.com/a/31199688.html&lt;/ref&gt;

== تێبینییەکان ==
{{تێبینییەکان}}

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{پۆلی کۆمنز|Mohammad Pakpour}}

{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|شەڕ|ئێران}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]]
[[مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>tlmbcfr4fxt8fd8r74zxouu4e7sdya5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580526</id>
      <parentid>1580525</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T23:44:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <origin>1580526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6307" sha1="3851jbxm5oqhzzrxsqt97paaakon5sl" xml:space="preserve">{{Databox}}'''محەممەد پاکپوور''' ({{بە فارسی|محمد پاکپور}}؛ ١٩٦١ لە [[ئەراک]] – ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ لە [[تاران]])&lt;ref name=&quot;foo&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Top Iran IRGC Commander Mohammad Pakpour Killed In Strikes: Israel |ناونیشان=https://www.ndtv.com/world-news/iran-news-iran-israel-news-top-iran-irgc-commander-mohammad-pakpour-killed-in-strikes-israel-11149625 |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|ئیش=NDTV News Desk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Fabian |یەکەم١=Emanuel |سەردێڕ=Israeli officials believe IRGC chief killed in strike |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-officials-believe-irgc-chief-killed-in-strike/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|ئیش=The Times of Israel |ڕێکەوت=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦}}&lt;/ref&gt; [[سالار (پلەی سەربازی)|ژەنەڕاڵێکی دوو ئەستێرەی]]{{تێبینی|لە دوای کوژرانیدا پلەکەی بۆ [[سەردار|ژەنەڕاڵی سێ ئەستێرە]] بەرز کرایەوە.}} [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] بوو کە وەک فەرماندەی گشتیی سوپای پاسداران کاری دەکرد. ئەو پۆستەکەی دوای تیرۆرکردنی [[حوسێن سەلامی]] لەلایەن [[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل|ئیسرائیل]]ەوە لە [[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی دوازدە ڕۆژە]]دا لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.sharghdaily.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-6/1020944-%D8%A8%D8%A7-%D8%AD%DA%A9%D9%85-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%B5%D9%88%D8%B1%D8%AA-%DA%AF%D8%B1%D9%81%D8%AA-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%DA%A9%D9%84-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%AF |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250614162114/https://www.sharghdaily.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-6/1020944-%D8%A8%D8%A7-%D8%AD%DA%A9%D9%85-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%B5%D9%88%D8%B1%D8%AA-%DA%AF%D8%B1%D9%81%D8%AA-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%DA%A9%D9%84-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%AF |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; ھەتا کاتی تیرۆرکردنی خۆی{{تێبینی|لەگەڵ کۆمەڵێک سەرکردەی سیاسی و سەربازیی تری ئێران لە دەستپێکی [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران]] تیرۆر کرا.}} لەلایەن ئیسرائیلەوە لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ پیبوو.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=mehrnews|title=Sardar Mohammad Pakpur|url=http://mehrnews.com/tag/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1+%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF+%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D9%BE%D9%88%D8%B1|access-date=2016-04-15|archive-date=2016-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20160422084645/http://mehrnews.com/tag/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1+%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF+%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D9%BE%D9%88%D8%B1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc-pakpour&quot;&gt;{{cite web |last=Habibiazad |first=Ghoncheh |title=Iranian outlet confirms the death of two senior commanders |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t?post=asset%3Abf732579-0cec-4aef-a365-639c15b11925#post |website=BBC News |publisher=BBC |date=28 February 2026 |access-date=1 March 2026 |archive-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301075438/https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t?post=asset%3Abf732579-0cec-4aef-a365-639c15b11925#post |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== ژیاننامە ==
پاکپوور خاوەنی بڕوانامەی [[ماستەر]]ی [[جوگرافیا]] بوو لە [[زانکۆی تاران]] و دکتۆرای لە جوگرافیای سیاسی لە [[زانکۆی تەربییەت مودەریس]] ھەبوو. ناوبراو لە سەردەمی [[شەڕی ئێران و عێراق]]دا ئەندامی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] و فەرماندەییی یەکەی زرێپۆشی پاسەوانی بوو.

دوای شەڕ، پاکپوور ھەندێک پۆستی وەک فەرماندەی مەڵبەندی نوسرە، جێگری فەرماندەی ئۆپەراسیۆنەکانی سوپای پاسداران، فەرماندەی فیرقەی ٨ی نەجەف، فەرماندەی فیرقەی ٣١ی عاشوورا و سەرۆکی [[ھێزی وشکانیی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|ھێزی وشکانیی سوپای پاسداران]] بۆ ماوەی ١٦ ساڵ لە ٢٠٠٩ ھەتا ٢٠٢٥ پێبوو. 

== گەمارۆکان ==
لە ١٢ی نیسانی ٢٠٢١، [[یەکێتیی ئەورووپا]] سزای بەسەر محەممەد پاکپووردا سەپاند بەھۆی ڕۆڵی لە سەرکوتکردنی [[خۆپیشاندانەکانی ئێران (٢٠١٩–٢٠٢٠)|خۆپیشاندانە سەرتاسەرییەکانی ٢٠١٩–٢٠٢٠ی ئێران]] و [[پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ لەلایەن کۆماری ئیسلامیی ئێران|پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ]] لە ئێران.&lt;ref&gt;https://www.radiofarda.com/a/31199688.html&lt;/ref&gt;

== تێبینییەکان ==
{{تێبینییەکان}}

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{پۆلی کۆمنز|Mohammad Pakpour}}

{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|شەڕ|ئێران}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]]
[[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>3851jbxm5oqhzzrxsqt97paaakon5sl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580564</id>
      <parentid>1580526</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:02:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6311" sha1="fb6zzaemns3w7thmbmfxoln1ote23u0" xml:space="preserve">{{Databox}}'''محەممەد پاکپوور''' ({{بە فارسی|محمد پاکپور}}؛ ١٩٦١ لە [[ئەراک]] – ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ لە [[تاران]])&lt;ref name=&quot;foo&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Top Iran IRGC Commander Mohammad Pakpour Killed In Strikes: Israel |ناونیشان=https://www.ndtv.com/world-news/iran-news-iran-israel-news-top-iran-irgc-commander-mohammad-pakpour-killed-in-strikes-israel-11149625 |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|ئیش=NDTV News Desk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Fabian |یەکەم١=Emanuel |سەردێڕ=Israeli officials believe IRGC chief killed in strike |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-officials-believe-irgc-chief-killed-in-strike/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|ئیش=The Times of Israel |ڕێکەوت=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦}}&lt;/ref&gt; [[سالار (پلەی سەربازی)|ژەنەڕاڵێکی دوو ئەستێرەی]]{{تێبینی|لە دوای کوژرانیدا پلەکەی بۆ [[سەردار|ژەنەڕاڵی سێ ئەستێرە]] بەرز کرایەوە.}} [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] بوو کە وەک فەرماندەی گشتیی سوپای پاسداران کاری دەکرد. ئەو پۆستەکەی دوای تیرۆرکردنی [[حوسێن سەلامی]] لەلایەن [[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل|ئیسرائیل]]ەوە لە [[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی دوازدە ڕۆژە]]دا لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.sharghdaily.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-6/1020944-%D8%A8%D8%A7-%D8%AD%DA%A9%D9%85-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%B5%D9%88%D8%B1%D8%AA-%DA%AF%D8%B1%D9%81%D8%AA-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%DA%A9%D9%84-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%AF |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250614162114/https://www.sharghdaily.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-6/1020944-%D8%A8%D8%A7-%D8%AD%DA%A9%D9%85-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%B5%D9%88%D8%B1%D8%AA-%DA%AF%D8%B1%D9%81%D8%AA-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%DA%A9%D9%84-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%AF |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; ھەتا کاتی تیرۆرکردنی خۆی{{تێبینی|لەگەڵ کۆمەڵێک سەرکردەی سیاسی و سەربازیی تری ئێران لە دەستپێکی [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران]] تیرۆر کرا.}} لەلایەن ئیسرائیلەوە لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ پیبوو.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=mehrnews|title=Sardar Mohammad Pakpur|url=http://mehrnews.com/tag/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1+%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF+%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D9%BE%D9%88%D8%B1|access-date=2016-04-15|archive-date=2016-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20160422084645/http://mehrnews.com/tag/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1+%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF+%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D9%BE%D9%88%D8%B1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc-pakpour&quot;&gt;{{cite web |last=Habibiazad |first=Ghoncheh |title=Iranian outlet confirms the death of two senior commanders |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t?post=asset%3Abf732579-0cec-4aef-a365-639c15b11925#post |website=BBC News |publisher=BBC |date=28 February 2026 |access-date=1 March 2026 |archive-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301075438/https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t?post=asset%3Abf732579-0cec-4aef-a365-639c15b11925#post |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== ژیاننامە ==
پاکپوور خاوەنی بڕوانامەی [[ماستەر]]ی [[جوگرافیا]] بوو لە [[زانکۆی تاران]] و دکتۆرای لە جوگرافیای سیاسی لە [[زانکۆی تەربییەت مودەریس]] ھەبوو. ناوبراو لە سەردەمی [[شەڕی ئێران و عێراق]]دا ئەندامی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] و فەرماندەییی یەکەی زرێپۆشی پاسەوانی بوو.

دوای شەڕ، پاکپوور ھەندێک پۆستی وەک فەرماندەی مەڵبەندی نوسرە، جێگری فەرماندەی ئۆپەراسیۆنەکانی سوپای پاسداران، فەرماندەی فیرقەی ٨ی نەجەف، فەرماندەی فیرقەی ٣١ی عاشوورا و سەرۆکی [[ھێزی وشکانیی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|ھێزی وشکانیی سوپای پاسداران]] بۆ ماوەی ١٦ ساڵ لە ٢٠٠٩ ھەتا ٢٠٢٥ پێبوو. 

== گەمارۆکان ==
لە ١٢ی نیسانی ٢٠٢١، [[یەکێتیی ئەورووپا]] سزای بەسەر محەممەد پاکپووردا سەپاند بەھۆی ڕۆڵی لە سەرکوتکردنی [[خۆپیشاندانەکانی ئێران (٢٠١٩–٢٠٢٠)|خۆپیشاندانە سەرتاسەرییەکانی ٢٠١٩–٢٠٢٠ی ئێران]] و [[پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ لەلایەن کۆماری ئیسلامیی ئێران|پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ]] لە ئێران.&lt;ref&gt;https://www.radiofarda.com/a/31199688.html&lt;/ref&gt;

== تێبینییەکان ==
{{تێبینییەکان}}

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{پۆلی کۆمنز|Mohammad Pakpour}}

{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|شەڕ|ئێران}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]]
[[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>fb6zzaemns3w7thmbmfxoln1ote23u0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580605</id>
      <parentid>1580564</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:07:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6325" sha1="hyhci7abpk3k1h66t7bgo5tg68kiuun" xml:space="preserve">{{Databox}}'''محەممەد پاکپوور''' ({{بە فارسی|محمد پاکپور}}؛ ١٩٦١ لە [[ئەراک]] – ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ لە [[تاران]])&lt;ref name=&quot;foo&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Top Iran IRGC Commander Mohammad Pakpour Killed In Strikes: Israel |ناونیشان=https://www.ndtv.com/world-news/iran-news-iran-israel-news-top-iran-irgc-commander-mohammad-pakpour-killed-in-strikes-israel-11149625 |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|ئیش=NDTV News Desk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Fabian |یەکەم١=Emanuel |سەردێڕ=Israeli officials believe IRGC chief killed in strike |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-officials-believe-irgc-chief-killed-in-strike/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|ئیش=The Times of Israel |ڕێکەوت=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦}}&lt;/ref&gt; [[سالار (پلەی سەربازی)|ژەنەڕاڵێکی دوو ئەستێرەی]]{{تێبینی|لە دوای کوژرانیدا پلەکەی بۆ [[سەردار|ژەنەڕاڵی سێ ئەستێرە]] بەرز کرایەوە.}} [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] بوو کە وەک فەرماندەی گشتیی سوپای پاسداران کاری دەکرد. ئەو پۆستەکەی دوای تیرۆرکردنی [[حوسێن سەلامی]] لەلایەن [[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل|ئیسرائیل]]ەوە لە [[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی دوازدە ڕۆژە]]دا لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.sharghdaily.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-6/1020944-%D8%A8%D8%A7-%D8%AD%DA%A9%D9%85-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%B5%D9%88%D8%B1%D8%AA-%DA%AF%D8%B1%D9%81%D8%AA-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%DA%A9%D9%84-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%AF |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250614162114/https://www.sharghdaily.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-6/1020944-%D8%A8%D8%A7-%D8%AD%DA%A9%D9%85-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%B5%D9%88%D8%B1%D8%AA-%DA%AF%D8%B1%D9%81%D8%AA-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%DA%A9%D9%84-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%AF |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; ھەتا کاتی تیرۆرکردنی خۆی{{تێبینی|لەگەڵ کۆمەڵێک سەرکردەی سیاسی و سەربازیی تری ئێران لە دەستپێکی [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران]] تیرۆر کرا.}} لەلایەن ئیسرائیلەوە لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ پیبوو.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=mehrnews|title=Sardar Mohammad Pakpur|url=http://mehrnews.com/tag/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1+%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF+%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D9%BE%D9%88%D8%B1|access-date=2016-04-15|archive-date=2016-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20160422084645/http://mehrnews.com/tag/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1+%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF+%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D9%BE%D9%88%D8%B1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc-pakpour&quot;&gt;{{cite web |last=Habibiazad |first=Ghoncheh |title=Iranian outlet confirms the death of two senior commanders |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t?post=asset%3Abf732579-0cec-4aef-a365-639c15b11925#post |website=BBC News |publisher=BBC |date=28 February 2026 |access-date=1 March 2026 |archive-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301075438/https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t?post=asset%3Abf732579-0cec-4aef-a365-639c15b11925#post |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== ژیاننامە ==
پاکپوور خاوەنی بڕوانامەی [[ماستەر]]ی [[جوگرافیا]] بوو لە [[زانکۆی تاران]] و دکتۆرای لە جوگرافیای سیاسی لە [[زانکۆی تەربییەت مودەریس]] ھەبوو. ناوبراو لە سەردەمی [[شەڕی ئێران و عێراق]]دا ئەندامی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] و فەرماندەییی یەکەی زرێپۆشی پاسەوانی بوو.

دوای شەڕ، پاکپوور ھەندێک پۆستی وەک فەرماندەی مەڵبەندی نوسرە، جێگری فەرماندەی ئۆپەراسیۆنەکانی سوپای پاسداران، فەرماندەی فیرقەی ٨ی نەجەف، فەرماندەی فیرقەی ٣١ی عاشوورا و سەرۆکی [[ھێزی وشکانیی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|ھێزی وشکانیی سوپای پاسداران]] بۆ ماوەی ١٦ ساڵ لە ٢٠٠٩ ھەتا ٢٠٢٥ پێبوو. 

== گەمارۆکان ==
لە ١٢ی نیسانی ٢٠٢١، [[یەکێتیی ئەورووپا]] سزای بەسەر محەممەد پاکپووردا سەپاند بەھۆی ڕۆڵی لە سەرکوتکردنی [[خۆپیشاندانەکانی ئێران (٢٠١٩–٢٠٢٠)|خۆپیشاندانە سەرتاسەرییەکانی ٢٠١٩–٢٠٢٠ی ئێران]] و [[پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ لەلایەن کۆماری ئیسلامیی ئێران|پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ]] لە ئێران.&lt;ref&gt;https://www.radiofarda.com/a/31199688.html&lt;/ref&gt;

== تێبینییەکان ==
{{تێبینییەکان}}

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{پۆلی کۆمنز|Mohammad Pakpour}}

{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|شەڕ|ئێران}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>hyhci7abpk3k1h66t7bgo5tg68kiuun</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عەلی شادمانی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>286462</id>
    <revision>
      <id>1580551</id>
      <parentid>1560601</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:02:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6820" sha1="mj1s9b1iixmhb0m06251641du3ujm6f" xml:space="preserve">{{داتابۆکس|وێنە=Ali_Shadmani_13940204000112_PhotoL.jpg}}
'''عەلی شادمانی''' (٢١ی ئەیلوولی ١٩٦٢ لە [[ھەمەدان]] – ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ لە [[تاران]])&lt;ref&gt;https://www.skynewsarabia.com/world/1803592-%D8%A7%D9%95%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D9%8A%D9%94%D9%8A%D9%84-%D8%AA%D8%BA%D8%AA%D8%A7%D9%84-%D8%B1%D9%8A%D9%94%D9%8A%D8%B3-%D9%87%D9%8A%D9%8A%D9%94%D8%A9-%D8%A7%D9%94%D8%B1%D9%83%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%95%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%8A&lt;/ref&gt; ئەفسەرێکی سەربازیی ئێرانی بە پلەی [[سالار (پلەی سەربازی)|سالار]]ی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] بوو کە لە ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ لە دوای تیرۆرکردنی [[غوڵامعەلی ڕەشید]] لە [[ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران (حوزەیرانی ٢٠٢٥)|ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]]دا، وەک فەرماندەی [[بارەگای ناوەندیی خاتەم ئەلئەنبیا|بارەگای خاتەم ئەلئەنبیا]] دەستنیشان کرا و ھەتا ١٧ی حوزەیران پۆستەکەی پێبوو.&lt;ref&gt;http://www.farsnews.ir/newstext.php?nn=13940131000740&lt;/ref&gt;

شادمانی لە ساڵی ١٩٧٩ پەیوەندیی بە [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سوپای پاسداران]]ەوە کرد و لە کاتی [[شەڕی ئێران و عێراق|شەڕی ئێران و عێراق]]دا ئەندامی ئەو ڕێکخراوەیە و لە ساڵی ١٩٨٦ ھەتا ١٩٨٨ فەرماندەی فیرقەی ٣٢ی ئەنسارولحوسێن بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.hegmataneh-news.ir/Newspaper/PrintNews/11533 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250622182546/http://www.hegmataneh-news.ir/Newspaper/PrintNews/11533 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

لە ساڵی ١٩٨٨ ھەتا ١٩٩٨ جێگری سەرۆکی ئۆپەراسیۆنەکانی [[ھێزی وشکانیی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|ھێزی وشکانیی سوپای پاسداران]] بوو، لە ساڵی ١٩٩٨ ھەتا ٢٠٠٠ وەک فەرماندەی فیرقەی ٣ی ھێزە تایبەتەکانی حەمزە کاری کرد، لە ساڵی ٢٠٠٠ ھەتا ٢٠٠٣ فەرماندەی بارەگای نەجەف بوو و لە ساڵی ٢٠٠٥ ھەتا ٢٠١٢ وەک بەرپرسی بەشی ئۆپەراسیۆنەکان لە بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکان کاری کرد. ئەو لە ساڵی ٢٠١٢ ھەتا ٢٠١٦ جێگری سەرۆکی ئۆپەراسیۆنەکانی [[بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامی ئێران|بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکان]] بوو.&lt;ref&gt;https://www.irna.ir/news/5573685/%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%86%D8%AC%D9%81-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D9%84%D8%A7%D8%B4-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D9%88%D9%BE%D8%A7%D8%B4%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.irna.ir/news/6349248/%DB%8C%DA%A9-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%85-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A8%D8%B3%DB%8C%D8%AC-%D8%AF%D9%86%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%B1%D8%A7-%D8%AA%D8%AD%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D8%AE%D9%88%D8%AF-%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA&lt;/ref&gt;

== کوژران ==
[[پەڕگە:Funeral of Lieutenant General Ali Shadmani in Tehran.jpg|وێنۆک|تەرمی عەلی شادمانی پێش ناشتنی لە تاران (٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٥)]]
[[سوپای ئیسرائیل]] لە ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥دا ڕای گەیاند کە شادمانی کوشتووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ارتش اسرائیل از کشتن فرمانده جدید قرارگاه خاتم‌الانبیا چهار روز پس از انتصابش خبر داد|ناونیشان=https://www.iranintl.com/fa/202506176848|بڵاوکەرەوە=www.iranintl.com|ڕێکەوت=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|زمان=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب وب|سەردێڕ=4 أیام علی تعیینه.. إسرائیل تغتال قائد &quot;مقر خاتم الأنبیاء&quot; فی إیران|ناونیشان=https://www.skynewsarabia.com/world/1803592-إسرائيل-تغتال-رئيس-هيئة-أركان-الحرب-الإيراني|بڵاوکەرەوە=سکای نیوز عربیة|ڕێکەوت=|ڕێکەوتی سەردان=2025-06-17|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; بەوتەی سوپای ئیسرائیل، فڕۆکە شەڕکەرەکانی ئەو وڵاتە لە ئۆپەراسیۆنێکی ھاوبەشی نێوان «بەڕێوەبەرایەتیی زانیاریی سەربازی و [[ھێزی ئاسمانیی ئیسرائیل]]» و بەپێی زانیاریی ورد و «ھەلێکی لەناکاو»، ناوەندێکی فەرماندەییی چالاکیان لە تاران کردە ئامانج و لە ئەنجامدا شادمانی کوژرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان = https://www.bbc.com/persian/articles/cdxlqv2kr45o |سەردێڕ =خبر کشته شدن فرمانده قرارگاه خاتم‌الانبیاء تأیید شد | بڵاوکەرەوە =بی‌بی‌سی فارسی |ڕێکەوت =۲۵ ژوئن ۲۰۲۵ |ڕێکەوتی سەردان = ۲۶ ژوئن ۲۰۲۵}}&lt;/ref&gt; بەپێی وێبگەکانی سەر بە حکوومەتی ئێران ھۆکاری مردنی شادمانی «برینە زۆرەکان بەھۆی بۆردومان» لە ڕێکەوتی ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ ڕاگەیەندرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=سردار شادمانی به شهادت رسید |ناونیشان=https://www.isna.ir/news/1404040402964/سردار-شادمانی-به-شهادت-رسید |بڵاوکەرەوە=ایسنا |ڕێکەوت=۴ تیر ۱۴۰۴}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|شەڕ|ئێران}}
{{پۆلی کۆمنز|Ali Shadmani}}

[[پۆل:خەڵکی ھەمەدان]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٥]]
[[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]]
[[پۆل:دوایین مردنەکان]]
[[پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٢٠ەم]]</text>
      <sha1>mj1s9b1iixmhb0m06251641du3ujm6f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580592</id>
      <parentid>1580551</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:06:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6834" sha1="naeth7u57qz05ohre0q9yvcns6ohzqu" xml:space="preserve">{{داتابۆکس|وێنە=Ali_Shadmani_13940204000112_PhotoL.jpg}}
'''عەلی شادمانی''' (٢١ی ئەیلوولی ١٩٦٢ لە [[ھەمەدان]] – ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ لە [[تاران]])&lt;ref&gt;https://www.skynewsarabia.com/world/1803592-%D8%A7%D9%95%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D9%8A%D9%94%D9%8A%D9%84-%D8%AA%D8%BA%D8%AA%D8%A7%D9%84-%D8%B1%D9%8A%D9%94%D9%8A%D8%B3-%D9%87%D9%8A%D9%8A%D9%94%D8%A9-%D8%A7%D9%94%D8%B1%D9%83%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%95%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%8A&lt;/ref&gt; ئەفسەرێکی سەربازیی ئێرانی بە پلەی [[سالار (پلەی سەربازی)|سالار]]ی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] بوو کە لە ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ لە دوای تیرۆرکردنی [[غوڵامعەلی ڕەشید]] لە [[ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران (حوزەیرانی ٢٠٢٥)|ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]]دا، وەک فەرماندەی [[بارەگای ناوەندیی خاتەم ئەلئەنبیا|بارەگای خاتەم ئەلئەنبیا]] دەستنیشان کرا و ھەتا ١٧ی حوزەیران پۆستەکەی پێبوو.&lt;ref&gt;http://www.farsnews.ir/newstext.php?nn=13940131000740&lt;/ref&gt;

شادمانی لە ساڵی ١٩٧٩ پەیوەندیی بە [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سوپای پاسداران]]ەوە کرد و لە کاتی [[شەڕی ئێران و عێراق|شەڕی ئێران و عێراق]]دا ئەندامی ئەو ڕێکخراوەیە و لە ساڵی ١٩٨٦ ھەتا ١٩٨٨ فەرماندەی فیرقەی ٣٢ی ئەنسارولحوسێن بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.hegmataneh-news.ir/Newspaper/PrintNews/11533 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250622182546/http://www.hegmataneh-news.ir/Newspaper/PrintNews/11533 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt;

لە ساڵی ١٩٨٨ ھەتا ١٩٩٨ جێگری سەرۆکی ئۆپەراسیۆنەکانی [[ھێزی وشکانیی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|ھێزی وشکانیی سوپای پاسداران]] بوو، لە ساڵی ١٩٩٨ ھەتا ٢٠٠٠ وەک فەرماندەی فیرقەی ٣ی ھێزە تایبەتەکانی حەمزە کاری کرد، لە ساڵی ٢٠٠٠ ھەتا ٢٠٠٣ فەرماندەی بارەگای نەجەف بوو و لە ساڵی ٢٠٠٥ ھەتا ٢٠١٢ وەک بەرپرسی بەشی ئۆپەراسیۆنەکان لە بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکان کاری کرد. ئەو لە ساڵی ٢٠١٢ ھەتا ٢٠١٦ جێگری سەرۆکی ئۆپەراسیۆنەکانی [[بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامی ئێران|بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکان]] بوو.&lt;ref&gt;https://www.irna.ir/news/5573685/%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%86%D8%AC%D9%81-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D9%84%D8%A7%D8%B4-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D9%88%D9%BE%D8%A7%D8%B4%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.irna.ir/news/6349248/%DB%8C%DA%A9-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%85-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A8%D8%B3%DB%8C%D8%AC-%D8%AF%D9%86%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%B1%D8%A7-%D8%AA%D8%AD%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D8%AE%D9%88%D8%AF-%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA&lt;/ref&gt;

== کوژران ==
[[پەڕگە:Funeral of Lieutenant General Ali Shadmani in Tehran.jpg|وێنۆک|تەرمی عەلی شادمانی پێش ناشتنی لە تاران (٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٥)]]
[[سوپای ئیسرائیل]] لە ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥دا ڕای گەیاند کە شادمانی کوشتووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ارتش اسرائیل از کشتن فرمانده جدید قرارگاه خاتم‌الانبیا چهار روز پس از انتصابش خبر داد|ناونیشان=https://www.iranintl.com/fa/202506176848|بڵاوکەرەوە=www.iranintl.com|ڕێکەوت=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|زمان=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب وب|سەردێڕ=4 أیام علی تعیینه.. إسرائیل تغتال قائد &quot;مقر خاتم الأنبیاء&quot; فی إیران|ناونیشان=https://www.skynewsarabia.com/world/1803592-إسرائيل-تغتال-رئيس-هيئة-أركان-الحرب-الإيراني|بڵاوکەرەوە=سکای نیوز عربیة|ڕێکەوت=|ڕێکەوتی سەردان=2025-06-17|زمان=ar}}&lt;/ref&gt; بەوتەی سوپای ئیسرائیل، فڕۆکە شەڕکەرەکانی ئەو وڵاتە لە ئۆپەراسیۆنێکی ھاوبەشی نێوان «بەڕێوەبەرایەتیی زانیاریی سەربازی و [[ھێزی ئاسمانیی ئیسرائیل]]» و بەپێی زانیاریی ورد و «ھەلێکی لەناکاو»، ناوەندێکی فەرماندەییی چالاکیان لە تاران کردە ئامانج و لە ئەنجامدا شادمانی کوژرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان = https://www.bbc.com/persian/articles/cdxlqv2kr45o |سەردێڕ =خبر کشته شدن فرمانده قرارگاه خاتم‌الانبیاء تأیید شد | بڵاوکەرەوە =بی‌بی‌سی فارسی |ڕێکەوت =۲۵ ژوئن ۲۰۲۵ |ڕێکەوتی سەردان = ۲۶ ژوئن ۲۰۲۵}}&lt;/ref&gt; بەپێی وێبگەکانی سەر بە حکوومەتی ئێران ھۆکاری مردنی شادمانی «برینە زۆرەکان بەھۆی بۆردومان» لە ڕێکەوتی ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ ڕاگەیەندرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=سردار شادمانی به شهادت رسید |ناونیشان=https://www.isna.ir/news/1404040402964/سردار-شادمانی-به-شهادت-رسید |بڵاوکەرەوە=ایسنا |ڕێکەوت=۴ تیر ۱۴۰۴}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|شەڕ|ئێران}}
{{پۆلی کۆمنز|Ali Shadmani}}

[[پۆل:خەڵکی ھەمەدان]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٥]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]]
[[پۆل:دوایین مردنەکان]]
[[پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٢٠ەم]]</text>
      <sha1>naeth7u57qz05ohre0q9yvcns6ohzqu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مەھدی ڕەبانی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>286472</id>
    <revision>
      <id>1580566</id>
      <parentid>1580281</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:02:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3996" sha1="34rib0vrd3kng8jhnwvnq449mqbp1rd" xml:space="preserve">{{Databox}}'''مەھدی ڕەبانی''' (لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ کۆچی دوایی کردووە) [[سەرتیپ (پلەی سەربازی)|سەرتیپێکی]] [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سوپای پاسدارانی شۆرشی ئیسلامی]] بووە کە لە ساڵی ٢٠١٦ تا [[ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران (حوزەیرانی ٢٠٢٥)|کۆچی دوایی]] وەک جێگری سەرۆکی ئۆپەراسیۆنەکانی [[بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|ئەرکانی گشتیی ھێزە چەکدارەکان]] بووە.&lt;ref&gt;http://www.mehrnews.com/news/3556965/%D8%B5%D9%87%DB%8C%D9%88%D9%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D8%A7-%D9%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%B3%D9%84%D8%A7%D8%AD-%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%85&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.farsnews.ir/news/13950630000289/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B9%D9%86%D9%88%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%88%D9%86-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF-%DA%A9%D9%84-%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD-%D9%85%D9%86%D8%B5%D9%88%D8%A8-%D8%B4%D8%AF-&lt;/ref&gt;

سەرەتای ژیانی سەربازی لە [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سوپای پاسداران]] لە کاتی [[شەڕی ئێران و عێراق]] دەستپێکردووە. ڕەبانی لە ناوەڕاستی ساڵانی نەوەدەکانەوە تا ١٩٩٨ فەرماندەی بنکەی نەجەف ئەشرەف بووە، لە ساڵی ١٩٩٨ تا ٢٠٠٤ وەک فەرماندەی بنکەی سامن ئەلئومە و لەکاتێکدا پۆستەکەی وەک فەرماندەی فیرقەی ٥ی نەسر پاراستووە، ھەروەھا فەرماندەی باڵای سوپای پاسداران بووە لە پارێزگای خوراسان. &lt;ref&gt;https://www.irna.ir/news/5629954/%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%86%D8%AC%D9%81-%D8%A7%D8%B4%D8%B1%D9%81-%D8%AA%D9%86%D9%87%D8%A7-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%85-%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%85%DB%8C%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%AF-%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.irna.ir/news/7813640/%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%DB%8C-%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B1%D8%AD%D9%84%D9%87-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%AA%D9%87%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D8%AA-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D8%A8%D8%B1&lt;/ref&gt;

لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٥ بۆ ٢٠١٢ وەک جێگری بارەگای ساروڵڵا کاری کردووە، جێگری ئۆپەراسیۆنەکانی سوپای پاسداران بووە لە ساڵی ٢٠١١ تا ٢٠١٦ و لە ئەیلوولی ٢٠١٦ تا حوزەیرانی ٢٠١٧ جێگری سەرۆکی ئەرکانی ئەرکانی گشتیی ھێزە چەکدارەکان بووە بۆ ئۆپەراسیۆنەکان.&lt;ref&gt;https://www.irna.ir/news/30760190/%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%88%D9%86-%D8%B9%D9%85%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%86%D8%B5%D9%88%D8%A8-%D8%B4%D8%AF&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{پۆلی کۆمنز|Mehdi Rabbani}}

{{شریتی دەروازە|ژیاننامە|شەڕ|ئێران|فەلەستین}}

[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٥]]
[[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]]
[[پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٢٠ەم]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢]]</text>
      <sha1>34rib0vrd3kng8jhnwvnq449mqbp1rd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580606</id>
      <parentid>1580566</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:07:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4010" sha1="c53dywxoz7cmf4hjj11b3zs58t9gprt" xml:space="preserve">{{Databox}}'''مەھدی ڕەبانی''' (لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ کۆچی دوایی کردووە) [[سەرتیپ (پلەی سەربازی)|سەرتیپێکی]] [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سوپای پاسدارانی شۆرشی ئیسلامی]] بووە کە لە ساڵی ٢٠١٦ تا [[ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران (حوزەیرانی ٢٠٢٥)|کۆچی دوایی]] وەک جێگری سەرۆکی ئۆپەراسیۆنەکانی [[بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|ئەرکانی گشتیی ھێزە چەکدارەکان]] بووە.&lt;ref&gt;http://www.mehrnews.com/news/3556965/%D8%B5%D9%87%DB%8C%D9%88%D9%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D8%A7-%D9%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%B3%D9%84%D8%A7%D8%AD-%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%85&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.farsnews.ir/news/13950630000289/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B9%D9%86%D9%88%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%88%D9%86-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF-%DA%A9%D9%84-%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD-%D9%85%D9%86%D8%B5%D9%88%D8%A8-%D8%B4%D8%AF-&lt;/ref&gt;

سەرەتای ژیانی سەربازی لە [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سوپای پاسداران]] لە کاتی [[شەڕی ئێران و عێراق]] دەستپێکردووە. ڕەبانی لە ناوەڕاستی ساڵانی نەوەدەکانەوە تا ١٩٩٨ فەرماندەی بنکەی نەجەف ئەشرەف بووە، لە ساڵی ١٩٩٨ تا ٢٠٠٤ وەک فەرماندەی بنکەی سامن ئەلئومە و لەکاتێکدا پۆستەکەی وەک فەرماندەی فیرقەی ٥ی نەسر پاراستووە، ھەروەھا فەرماندەی باڵای سوپای پاسداران بووە لە پارێزگای خوراسان. &lt;ref&gt;https://www.irna.ir/news/5629954/%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%86%D8%AC%D9%81-%D8%A7%D8%B4%D8%B1%D9%81-%D8%AA%D9%86%D9%87%D8%A7-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%85-%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%85%DB%8C%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%AF-%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.irna.ir/news/7813640/%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%DB%8C-%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B1%D8%AD%D9%84%D9%87-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%AA%D9%87%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D8%AA-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D8%A8%D8%B1&lt;/ref&gt;

لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٥ بۆ ٢٠١٢ وەک جێگری بارەگای ساروڵڵا کاری کردووە، جێگری ئۆپەراسیۆنەکانی سوپای پاسداران بووە لە ساڵی ٢٠١١ تا ٢٠١٦ و لە ئەیلوولی ٢٠١٦ تا حوزەیرانی ٢٠١٧ جێگری سەرۆکی ئەرکانی ئەرکانی گشتیی ھێزە چەکدارەکان بووە بۆ ئۆپەراسیۆنەکان.&lt;ref&gt;https://www.irna.ir/news/30760190/%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%88%D9%86-%D8%B9%D9%85%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%86%D8%B5%D9%88%D8%A8-%D8%B4%D8%AF&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{پۆلی کۆمنز|Mehdi Rabbani}}

{{شریتی دەروازە|ژیاننامە|شەڕ|ئێران|فەلەستین}}

[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٥]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]]
[[پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٢٠ەم]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢]]</text>
      <sha1>c53dywxoz7cmf4hjj11b3zs58t9gprt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>محەممەد کازمی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>286492</id>
    <revision>
      <id>1580563</id>
      <parentid>1461003</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:02:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3013" sha1="js1vzxy1bb6whdp0f1unqjpaxn1p8ab" xml:space="preserve">{{زانیاریدانی کەسایەتی/ویکیدراوە}}
'''محەممەد کازمی''' ({{Langx|fa|محمد کاظمی}}؛ ١١ی تەممووزی ١٩٦١ – ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥) ئەفسەری ھەواڵگریی ئێرانی و [[سەرتیپ (پلەی سەربازی)|سەرتیپێکی]] [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] بوو، کە لە ساڵی ٢٠٢٢ەوە سەرۆکایەتیی [[ڕێکخراوەی ھەواڵگریی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|ڕێکخراوەی ھەواڵگریی سوپای پاسداران]] پێبوو.

ئەو پێشتر سەرۆکی ڕێکخراوەی پاراستنی ھەواڵگریی سوپای پاسداران بوو کە دەزگایەکی دژە ھەواڵگرییە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Iran replaces IRGC's intelligence chief |ڕێکەوت=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ئیش=Al-Monitor |ناونیشان=https://www.al-monitor.com/originals/2022/06/iran-replaces-irgcs-intelligence-chief |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٢}}&lt;/ref&gt;

کازمی لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ لە لایەن [[شانشینی یەکگرتوو]]ەوە سزای بەسەردا سەپێنرا، لە نێوان کەسایەتییەکانی دیکەی سەر بە حکوومەتی ئێران.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Harpin |یەکەم=Lee |ڕێکەوت=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.jewishnews.co.uk/uk-announces-new-sanctions-against-iran-in-response-to-israel-attack/|سەردێڕ=UK announces new sanctions against Iran in response to Israel attack |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Jewish News |زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;

لە ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥، [[بێنیامین نێتانیاھو]]، سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل لە کاتی [[ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران (حوزەیرانی ٢٠٢٥)|ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٢٥]]، مردنی ئەو کەسایەتییەی ڕاگەیاند.&lt;ref name=&quot;TimesDeath&quot;&gt;{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Netanyahu says Israel killed IRGC intelligence chief and his deputy |ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=Times of Israel |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/netanyahu-confirms-israel-killed-irgc-intelligence-chief-and-his-deputy/ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{پۆلی کۆمنز|Mohammad Kazemi}}
{{شریتی دەروازە|ژیاننامە|ئێران}}

[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٥]]
[[پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٢٠ەم]]
[[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]]
[[پۆل:دوایین مردنەکان]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١]]</text>
      <sha1>js1vzxy1bb6whdp0f1unqjpaxn1p8ab</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580604</id>
      <parentid>1580563</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:07:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3027" sha1="kq9qfim6tunvuo7tgpymdvfchwxsoj1" xml:space="preserve">{{زانیاریدانی کەسایەتی/ویکیدراوە}}
'''محەممەد کازمی''' ({{Langx|fa|محمد کاظمی}}؛ ١١ی تەممووزی ١٩٦١ – ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥) ئەفسەری ھەواڵگریی ئێرانی و [[سەرتیپ (پلەی سەربازی)|سەرتیپێکی]] [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] بوو، کە لە ساڵی ٢٠٢٢ەوە سەرۆکایەتیی [[ڕێکخراوەی ھەواڵگریی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|ڕێکخراوەی ھەواڵگریی سوپای پاسداران]] پێبوو.

ئەو پێشتر سەرۆکی ڕێکخراوەی پاراستنی ھەواڵگریی سوپای پاسداران بوو کە دەزگایەکی دژە ھەواڵگرییە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Iran replaces IRGC's intelligence chief |ڕێکەوت=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ئیش=Al-Monitor |ناونیشان=https://www.al-monitor.com/originals/2022/06/iran-replaces-irgcs-intelligence-chief |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٢}}&lt;/ref&gt;

کازمی لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ لە لایەن [[شانشینی یەکگرتوو]]ەوە سزای بەسەردا سەپێنرا، لە نێوان کەسایەتییەکانی دیکەی سەر بە حکوومەتی ئێران.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Harpin |یەکەم=Lee |ڕێکەوت=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.jewishnews.co.uk/uk-announces-new-sanctions-against-iran-in-response-to-israel-attack/|سەردێڕ=UK announces new sanctions against Iran in response to Israel attack |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Jewish News |زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;

لە ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥، [[بێنیامین نێتانیاھو]]، سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل لە کاتی [[ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران (حوزەیرانی ٢٠٢٥)|ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٢٥]]، مردنی ئەو کەسایەتییەی ڕاگەیاند.&lt;ref name=&quot;TimesDeath&quot;&gt;{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Netanyahu says Israel killed IRGC intelligence chief and his deputy |ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=Times of Israel |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/netanyahu-confirms-israel-killed-irgc-intelligence-chief-and-his-deputy/ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{پۆلی کۆمنز|Mohammad Kazemi}}
{{شریتی دەروازە|ژیاننامە|ئێران}}

[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٥]]
[[پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٢٠ەم]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]]
[[پۆل:دوایین مردنەکان]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١]]</text>
      <sha1>kq9qfim6tunvuo7tgpymdvfchwxsoj1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مورتەزا موتەھەری</title>
    <ns>0</ns>
    <id>287008</id>
    <revision>
      <id>1580422</id>
      <parentid>1457542</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:49:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1580422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3295" sha1="qiv881591jvkvj8vkm8s3rvbe6yiasq" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}
[[پەڕگە:Imam_Khomeini_in_Mehrabad.jpg|چەپ|وێنۆک|مورتەزا موتەھەری لەگەڵ [[ڕووحوڵڵا خومەینی|ڕووحوڵڵا خومەینیدا]] دەچێتە خوارەوە لەکاتی گەڕانەوەی لە [[پاریس]].]]'''مورتەزا موتەھەری''' (١٩١٩–١٩٧٩) [[عالم (ئیسلام)|زانای ئایینی]] و [[فەلسەفەی ئیسلامی|فەیلەسوف]] و بیرمەند و نووسەری [[شیعە|شیعەی]] [[ئێران|ئێرانی]] [[١٩٧٩|بووە]]. ئەندامی دامەزرێنەری ئەنجومەنی [[شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران|شۆڕشی ئیسلامیی لە ئێران]] لە ڕۆژانی کۆتایی ڕووخانی ڕژیمی [[محەممەدڕەزا پەھلەوی|شا]] و یەکێک لە تیۆریستەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران بوو. یەکێکە لە خوێندکارە دیارەکانی شرۆڤەکار و فەیلەسوفی ئیسلامی محەممەد حوسێن تەباتەبایی [[ڕووحوڵڵا خومەینی|و ڕووحوڵڵا خومەینی]]. خاوەنی تۆڕێکی فراوانی بەرھەمە [[فەلسەفەی ئیسلامی|ئیسلامییە]] بناژۆخوازەکان و [[باوەڕ|عەقیدەیی]] و فەلسەفییەکانە. یەکێک لە تایبەتمەندییە گرنگەکانی خستنەڕووی فێرکارییەکانی ئیسلام و شیعەگەرییە بە زاراوەیەکی سادە و ڕوون و دەستڕاگەیشتن بۆ نەوەی سەرھەڵداو لەو سەردەمەدا. خاوەنی چەندین بڵاوکراوەیە لە لقە جیاجیاکانی زانستە ئیسلامییەکان، کە وەرگێڕدراونەتە سەر زمانە جۆراوجۆرەکان. ئەو بە یەکێک لە سەرکردە کاریگەرەکانی شۆڕشی ئیسلامیی لە ئێران دادەنرێت. ھاودامەزرێنەرانی حوسێنییە ئیرشاد بوو، و یەکێک بوو لە ناوەندە گرنگەکانی بڵاوکردنەوەی زانستی ئیسلامیی پێش شۆڕشی ئیسلامیی لە ئێران. و کۆمەڵەی ڕۆحانییە شەڕکەرەکان (کۆمەڵەی ڕۆحانیت موباریز) دوای شۆڕشی ئیسلامیی لە ئێران، وەک سەرۆکی ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش دەستنیشان کرا. حکوومەتی ئێران ڕۆژی شەھیدبوونی کردە [[ڕۆژی مامۆستا]] لە [[ئێران]].&lt;ref&gt;عرفان مطهري، روزنامهٔ ايران، 13 ارديبهشت 86، صفحهٔ «آيينه»&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Manouchehr Ganji (2002). Defying the Iranian Revolution: From a Minister to the Shah to a Leader of Resistance. Greenwood Publishing Group. p. 109. ISBN 978-0-275-97187-8. Retrieved 8 August 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Debating Muslims Michael M. J. Fischer, Mehdi Abedi&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{پۆلی کۆمنز|Morteza Motahari}}
{{شریتی دەروازە|ژیاننامە|ئێران|سیاسەت|شیعە|فەلسەفە}}
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٩]]
[[پۆل:مردووانی ١٩٧٩]]
[[پۆل:نووسەرانی ئێرانی]]
[[پۆل:فەیلەسووفانی موسڵمان]]</text>
      <sha1>qiv881591jvkvj8vkm8s3rvbe6yiasq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>محەممەدمەھدی تێھرانچی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>287091</id>
    <revision>
      <id>1580565</id>
      <parentid>1464647</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:02:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3133" sha1="sxklcu0icjogqj92biy0hq1dgw8cyrs" xml:space="preserve">{{زانیاریدانی کەسایەتی
|name= محەممەدمەھدی تێھرانچی
|native_name= محمدمهدی طهرانچی
|native_name_lang= فارسی
|image= Mohammad Mehdi Tehranchi 3519610.jpg
|caption= تێھرانچی لە ساڵی ٢٠٢٠ 
|birth_date= {{birth date|١٩٦٥|٣|٢١|df=yes}}
|birth_place= [[تاران]]، [[ئێرانی پەھلەوی]]
|death_date= {{death date and age|٢٠٢٥|٦|١٣|١٩٦٥|٣|٢١|df=yes}}
|death_place= تاران، [[ئێران]]
|office=
|alma_mater= [[دامەزراوەی فیزیک و تەکنۆلۆژیای مۆسکۆ]]{{ھن}}[[زانکۆی شەھید بەھەشتی]]
|party=
|death_cause= [[ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران (حوزەیرانی ٢٠٢٥)|ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]]
|nationality= ئێرانی
|signature=
|signature_alt=
|spouse=
|children=
|website=
}}

'''محەممەدمەھدی تێھرانچی''' ({{Langx|fa|محمدمهدی طهرانچی}}؛ ٢١ی ئازاری ١٩٦٥ – ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥) [[فیزیکی تیۆریک|فیزیکزانی تیۆریک]] و [[فیزیکی ناوکی|زانایەکی ئەتۆمی]]ی ئێرانی بوو. ئەو لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥دا لە کاتی [[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|هێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر بەرنامەی ئەتۆمیی ئێران]] کوژرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Who has been killed in Israel's strikes on Iran?|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/live/c93ydeqyq71t?post=asset%3A3ae51c09-ef9e-475b-9c67-80768d5d6a73|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=BBC News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://arab.news/pytuh|سەردێڕ=Iran’s top military commanders, 6 nuclear scientists among 78 killed in Israeli strikes |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Arab News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nyt-regalado-25&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Regalado|یەکەم=Francesca|سەردێڕ=These are the top Iranian generals and scientists killed by Israel|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2025/06/13/world/middleeast/iran-military-generals-killed-israel.html|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=The New York Times|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|زانست|فیزیک|ئێران}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}
{{پۆلی کۆمنز|Mohammad Mahdi Tehranchi}}

[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٥]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٥]]
[[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]]
[[پۆل:مامۆستای زانکۆ ئێرانییەکان]]
[[پۆل:فیزیکزانانی ئێرانی]]
[[پۆل:زانایانی ئێرانی]]
[[پۆل:خەڵکی تاران]]
[[پۆل:تیرۆرکردنەکانی مۆساد]]</text>
      <sha1>sxklcu0icjogqj92biy0hq1dgw8cyrs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580607</id>
      <parentid>1580565</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:07:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3147" sha1="aqdjt5cr7cofe1l5vo94royujwlbvc4" xml:space="preserve">{{زانیاریدانی کەسایەتی
|name= محەممەدمەھدی تێھرانچی
|native_name= محمدمهدی طهرانچی
|native_name_lang= فارسی
|image= Mohammad Mehdi Tehranchi 3519610.jpg
|caption= تێھرانچی لە ساڵی ٢٠٢٠ 
|birth_date= {{birth date|١٩٦٥|٣|٢١|df=yes}}
|birth_place= [[تاران]]، [[ئێرانی پەھلەوی]]
|death_date= {{death date and age|٢٠٢٥|٦|١٣|١٩٦٥|٣|٢١|df=yes}}
|death_place= تاران، [[ئێران]]
|office=
|alma_mater= [[دامەزراوەی فیزیک و تەکنۆلۆژیای مۆسکۆ]]{{ھن}}[[زانکۆی شەھید بەھەشتی]]
|party=
|death_cause= [[ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران (حوزەیرانی ٢٠٢٥)|ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]]
|nationality= ئێرانی
|signature=
|signature_alt=
|spouse=
|children=
|website=
}}

'''محەممەدمەھدی تێھرانچی''' ({{Langx|fa|محمدمهدی طهرانچی}}؛ ٢١ی ئازاری ١٩٦٥ – ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥) [[فیزیکی تیۆریک|فیزیکزانی تیۆریک]] و [[فیزیکی ناوکی|زانایەکی ئەتۆمی]]ی ئێرانی بوو. ئەو لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥دا لە کاتی [[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|هێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر بەرنامەی ئەتۆمیی ئێران]] کوژرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Who has been killed in Israel's strikes on Iran?|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/live/c93ydeqyq71t?post=asset%3A3ae51c09-ef9e-475b-9c67-80768d5d6a73|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=BBC News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://arab.news/pytuh|سەردێڕ=Iran’s top military commanders, 6 nuclear scientists among 78 killed in Israeli strikes |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Arab News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nyt-regalado-25&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Regalado|یەکەم=Francesca|سەردێڕ=These are the top Iranian generals and scientists killed by Israel|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2025/06/13/world/middleeast/iran-military-generals-killed-israel.html|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=The New York Times|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|زانست|فیزیک|ئێران}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}
{{پۆلی کۆمنز|Mohammad Mahdi Tehranchi}}

[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٥]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٥]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]]
[[پۆل:مامۆستای زانکۆ ئێرانییەکان]]
[[پۆل:فیزیکزانانی ئێرانی]]
[[پۆل:زانایانی ئێرانی]]
[[پۆل:خەڵکی تاران]]
[[پۆل:تیرۆرکردنەکانی مۆساد]]</text>
      <sha1>aqdjt5cr7cofe1l5vo94royujwlbvc4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عەزیز نەسیرزادە</title>
    <ns>0</ns>
    <id>292889</id>
    <revision>
      <id>1580436</id>
      <parentid>1580047</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:36:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1580436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4125" sha1="j2qoh6n4hsw5icgm7idtfxnu9r5u1fx" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}
'''عەزیز نەسیرزادە''' ({{بە فارسی|عزیز نصیرزاده}}؛ ١٩٦٤ – ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦) ئەفسەری سەربازیی ئێرانی و ئەندامێکی باڵای [[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران]] بوو، کە لە مانگی ئابی ٢٠٢٤وە [[وەزارەتی بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان (ئێران)|وەزیری بەرگری ئێران]] بوو و ھەتا کاتی تیرۆرکردنی لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦{{تێبینی|لە بەرەبەیانی ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ لە دەستپێکی [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران]]، لەلایەن ئیسرائیلەوە لە ھێرشی ئاسمانیدا لەگەڵ کۆمەڵێکی تر لە سەرکردە سیاسی و سەربازییەکانی ئێران تیرۆر کرا.}} پۆستەکەی پێبوو. ئەو وەک وەزیری بەرگری یەکێک بوو لە وەزیرەکانی [[کابینەی چواردەیەمی کۆماری ئیسلامیی ئێران|حکوومەتی مەسعوود پزیشکیان]]. نەسیرزادە لە مانگی ئەیلوولی ٢٠٢١ ھەتا ٢٠٢٤ جێگری سەرۆکی ئەرکانی [[ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|ھێزە چەکدارەکانی ئێران]] و لە مانگی ئابی ٢٠١٨ ھەتا ئەیلولی ٢٠٢١ فەرماندەی [[ھێزی ئاسمانیی سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران|ھێزی ئاسمانیی سوپای ئێران]] بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.newsweek.com/iranian-air-force-ready-eliminate-israel-commander-says-tensions-rise-over-1298934?amp=1|سەردێڕ=Iran Ready to 'Eliminate Israel,' Commander Claims |وێبگە=Newsweek}}&lt;/ref&gt; دوابەدوای قسەوباس لەسەر تیرۆرکردنی لە حوزەیرانی ٢٠٢٥ دا، دارا نەسیری ڕای گەیاند کە «ئەمیر نەسیرزادە تەندروستی تەواوە و بەردەوامە لە خزمەتکردنی خەڵکی بەشەرەفی ئێران».&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|trans-title=Reports of Defense Minister's assassination refuted; Amir Nasirzadeh is safe and in good health |ناونیشان=https://7sobh.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-12/601701-%D8%AA%DA%A9%D8%B0%DB%8C%D8%A8-%D8%AA%D8%B1%D9%88%D8%B1-%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%D8%AF%D9%81%D8%A7%D8%B9-%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D8%B5%DB%8C%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%AA-%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%A7%D8%B3%D8%AA|سەردێڕ=تکذیب ترور وزیر دفاع؛ امیر نصیرزاده در سلامت کامل است |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Haft-e Sobh |زمان=fa}}&lt;/ref&gt; لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦، ڕاپۆرتە پشتڕاستنەکراوەکانی ڕۆیتەرز سەبارەت بە کوژرانی نەسیرزادە لەکاتی [[ھێرشەکانی ئیسرائیل و ئەمریکا بۆ سەر ئێران لە ساڵی ٢٠٢٦دا]] بڵاوکرانەوە، بە ئاماژەدان بە سێ سەرچاوەی ئاشکرا نەکراو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Emily |یەکەم=Rose |دوایین٢=Hafezi |یەکەم٢=Parisa |ناونیشان=https://www.reuters.com/world/iran-crisis-live-explosions-tehran-israel-announces-strike-2026-02-28/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== تێبینییەکان ==
{{تێبینییەکان}}

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{پۆلی کۆمنز|Aziz Nasirzade}}

{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|شەڕ|سیاسەت|ئێران}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]]</text>
      <sha1>j2qoh6n4hsw5icgm7idtfxnu9r5u1fx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580439</id>
      <parentid>1580436</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T14:06:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1580439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4174" sha1="5douv1ihm791w5tin3av01bwn57pcsn" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}
'''عەزیز نەسیرزادە''' ({{بە فارسی|عزیز نصیرزاده}}؛ ١٩٦٤ – ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦) ئەفسەری سەربازیی ئێرانی و ئەندامێکی باڵای [[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران]] بوو، کە لە مانگی ئابی ٢٠٢٤وە [[وەزارەتی بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان (ئێران)|وەزیری بەرگری ئێران]] بوو و ھەتا کاتی تیرۆرکردنی لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦{{تێبینی|لە بەرەبەیانی ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ لە دەستپێکی [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران]]، لەلایەن ئیسرائیلەوە لە ھێرشی ئاسمانیدا لەگەڵ کۆمەڵێکی تر لە سەرکردە سیاسی و سەربازییەکانی ئێران تیرۆر کرا.}} پۆستەکەی پێبوو. ئەو وەک وەزیری بەرگری یەکێک بوو لە وەزیرەکانی [[کابینەی چواردەیەمی کۆماری ئیسلامیی ئێران|حکوومەتی مەسعوود پزیشکیان]]. نەسیرزادە لە مانگی ئەیلوولی ٢٠٢١ ھەتا ٢٠٢٤ جێگری سەرۆکی ئەرکانی [[ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|ھێزە چەکدارەکانی ئێران]] و لە مانگی ئابی ٢٠١٨ ھەتا ئەیلولی ٢٠٢١ فەرماندەی [[ھێزی ئاسمانیی سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران|ھێزی ئاسمانیی سوپای ئێران]] بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.newsweek.com/iranian-air-force-ready-eliminate-israel-commander-says-tensions-rise-over-1298934?amp=1|سەردێڕ=Iran Ready to 'Eliminate Israel,' Commander Claims |وێبگە=Newsweek}}&lt;/ref&gt;

دوابەدوای قسەوباس لەسەر تیرۆرکردنی نەسیرزادە لە حوزەیرانی ٢٠٢٥دا دارا نیساری، چالاکوانێکی نزیک لە حکوومەت ڕای گەیاند کە «ئەمیر نەسیرزادە تەندروستیی تەواوە و بەردەوامە لە خزمەتکردنی خەڵکی بەشەرەفی ئێران».&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|trans-title=Reports of Defense Minister's assassination refuted; Amir Nasirzadeh is safe and in good health |ناونیشان=https://7sobh.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-12/601701-%D8%AA%DA%A9%D8%B0%DB%8C%D8%A8-%D8%AA%D8%B1%D9%88%D8%B1-%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%D8%AF%D9%81%D8%A7%D8%B9-%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D8%B5%DB%8C%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%AA-%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%A7%D8%B3%D8%AA|سەردێڕ=تکذیب ترور وزیر دفاع؛ امیر نصیرزاده در سلامت کامل است |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Haft-e Sobh |زمان=fa}}&lt;/ref&gt; لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦، ڕاپۆرتە پشتڕاستنەکراوەکانی ڕۆیتەرز سەبارەت بە کوژرانی نەسیرزادە لەکاتی دەستپێکی [[شەڕی ئەمریکا ئیسرائیل لەگەڵ ئێران]] بڵاو کرانەوە، بە ئاماژەدان بە سێ سەرچاوەی ئاشکرانەکراو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Emily |یەکەم=Rose |دوایین٢=Hafezi |یەکەم٢=Parisa |ناونیشان=https://www.reuters.com/world/iran-crisis-live-explosions-tehran-israel-announces-strike-2026-02-28/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== تێبینییەکان ==
{{تێبینییەکان}}

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{پۆلی کۆمنز|Aziz Nasirzade}}

{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|شەڕ|سیاسەت|ئێران}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]]</text>
      <sha1>5douv1ihm791w5tin3av01bwn57pcsn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580440</id>
      <parentid>1580439</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T14:07:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1580440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4177" sha1="3a8w3l3gz43vn9hsipejxw3pcizg5t1" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}
'''عەزیز نەسیرزادە''' ({{بە فارسی|عزیز نصیرزاده}}؛ ١٩٦٤ – ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦) ئەفسەری سەربازیی ئێرانی و ئەندامێکی باڵای [[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران]] بوو، کە لە مانگی ئابی ٢٠٢٤وە [[وەزارەتی بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان (ئێران)|وەزیری بەرگری ئێران]] بوو و ھەتا کاتی تیرۆرکردنی لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦{{تێبینی|لە بەرەبەیانی ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ لە دەستپێکی [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران]]، لەلایەن ئیسرائیلەوە لە ھێرشی ئاسمانیدا لەگەڵ کۆمەڵێکی تر لە سەرکردە سیاسی و سەربازییەکانی ئێران تیرۆر کرا.}} پۆستەکەی پێبوو. ئەو وەک وەزیری بەرگری یەکێک بوو لە وەزیرەکانی [[کابینەی چواردەیەمی کۆماری ئیسلامیی ئێران|حکوومەتی مەسعوود پزیشکیان]]. نەسیرزادە لە مانگی ئەیلوولی ٢٠٢١ ھەتا ٢٠٢٤ جێگری سەرۆکی ئەرکانی [[ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|ھێزە چەکدارەکانی ئێران]] و لە مانگی ئابی ٢٠١٨ ھەتا ئەیلولی ٢٠٢١ فەرماندەی [[ھێزی ئاسمانیی سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران|ھێزی ئاسمانیی سوپای ئێران]] بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.newsweek.com/iranian-air-force-ready-eliminate-israel-commander-says-tensions-rise-over-1298934?amp=1|سەردێڕ=Iran Ready to 'Eliminate Israel,' Commander Claims |وێبگە=Newsweek}}&lt;/ref&gt;

دوابەدوای قسەوباس لەسەر تیرۆرکردنی نەسیرزادە لە حوزەیرانی ٢٠٢٥دا دارا نیساری، چالاکوانێکی نزیک لە حکوومەت ڕای گەیاند کە «ئەمیر نەسیرزادە تەندروستیی تەواوە و بەردەوامە لە خزمەتکردنی خەڵکی بەشەرەفی ئێران».&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|trans-title=Reports of Defense Minister's assassination refuted; Amir Nasirzadeh is safe and in good health |ناونیشان=https://7sobh.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-12/601701-%D8%AA%DA%A9%D8%B0%DB%8C%D8%A8-%D8%AA%D8%B1%D9%88%D8%B1-%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%D8%AF%D9%81%D8%A7%D8%B9-%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D8%B5%DB%8C%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%AA-%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%A7%D8%B3%D8%AA|سەردێڕ=تکذیب ترور وزیر دفاع؛ امیر نصیرزاده در سلامت کامل است |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Haft-e Sobh |زمان=fa}}&lt;/ref&gt; لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦، ڕاپۆرتە پشتڕاستنەکراوەکانی ڕۆیتەرز سەبارەت بە کوژرانی نەسیرزادە لەکاتی دەستپێکی [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران]] بڵاو کرانەوە، بە ئاماژەدان بە سێ سەرچاوەی ئاشکرانەکراو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Emily |یەکەم=Rose |دوایین٢=Hafezi |یەکەم٢=Parisa |ناونیشان=https://www.reuters.com/world/iran-crisis-live-explosions-tehran-israel-announces-strike-2026-02-28/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== تێبینییەکان ==
{{تێبینییەکان}}

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{پۆلی کۆمنز|Aziz Nasirzade}}

{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|شەڕ|سیاسەت|ئێران}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]]</text>
      <sha1>3a8w3l3gz43vn9hsipejxw3pcizg5t1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580441</id>
      <parentid>1580440</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T14:07:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1580441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4177" sha1="2ugysx1726bal1o3ttmrnc2iwp3ac1n" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}
'''عەزیز نەسیرزادە''' ({{بە فارسی|عزیز نصیرزاده}}؛ ١٩٦٤ – ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦) ئەفسەری سەربازیی ئێرانی و ئەندامێکی باڵای [[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران]] بوو، کە لە مانگی ئابی ٢٠٢٤وە [[وەزارەتی بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان (ئێران)|وەزیری بەرگری ئێران]] بوو و ھەتا کاتی تیرۆرکردنی{{تێبینی|لە بەرەبەیانی ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ لە دەستپێکی [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران]]، لەلایەن ئیسرائیلەوە لە ھێرشی ئاسمانیدا لەگەڵ کۆمەڵێکی تر لە سەرکردە سیاسی و سەربازییەکانی ئێران تیرۆر کرا.}} لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ پۆستەکەی پێبوو. ئەو وەک وەزیری بەرگری یەکێک بوو لە وەزیرەکانی [[کابینەی چواردەیەمی کۆماری ئیسلامیی ئێران|حکوومەتی مەسعوود پزیشکیان]]. نەسیرزادە لە مانگی ئەیلوولی ٢٠٢١ ھەتا ٢٠٢٤ جێگری سەرۆکی ئەرکانی [[ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|ھێزە چەکدارەکانی ئێران]] و لە مانگی ئابی ٢٠١٨ ھەتا ئەیلولی ٢٠٢١ فەرماندەی [[ھێزی ئاسمانیی سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران|ھێزی ئاسمانیی سوپای ئێران]] بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.newsweek.com/iranian-air-force-ready-eliminate-israel-commander-says-tensions-rise-over-1298934?amp=1|سەردێڕ=Iran Ready to 'Eliminate Israel,' Commander Claims |وێبگە=Newsweek}}&lt;/ref&gt;

دوابەدوای قسەوباس لەسەر تیرۆرکردنی نەسیرزادە لە حوزەیرانی ٢٠٢٥دا دارا نیساری، چالاکوانێکی نزیک لە حکوومەت ڕای گەیاند کە «ئەمیر نەسیرزادە تەندروستیی تەواوە و بەردەوامە لە خزمەتکردنی خەڵکی بەشەرەفی ئێران».&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|trans-title=Reports of Defense Minister's assassination refuted; Amir Nasirzadeh is safe and in good health |ناونیشان=https://7sobh.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-12/601701-%D8%AA%DA%A9%D8%B0%DB%8C%D8%A8-%D8%AA%D8%B1%D9%88%D8%B1-%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%D8%AF%D9%81%D8%A7%D8%B9-%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D8%B5%DB%8C%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%AA-%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%A7%D8%B3%D8%AA|سەردێڕ=تکذیب ترور وزیر دفاع؛ امیر نصیرزاده در سلامت کامل است |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Haft-e Sobh |زمان=fa}}&lt;/ref&gt; لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦، ڕاپۆرتە پشتڕاستنەکراوەکانی ڕۆیتەرز سەبارەت بە کوژرانی نەسیرزادە لەکاتی دەستپێکی [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران]] بڵاو کرانەوە، بە ئاماژەدان بە سێ سەرچاوەی ئاشکرانەکراو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Emily |یەکەم=Rose |دوایین٢=Hafezi |یەکەم٢=Parisa |ناونیشان=https://www.reuters.com/world/iran-crisis-live-explosions-tehran-israel-announces-strike-2026-02-28/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== تێبینییەکان ==
{{تێبینییەکان}}

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{پۆلی کۆمنز|Aziz Nasirzade}}

{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|شەڕ|سیاسەت|ئێران}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]]</text>
      <sha1>2ugysx1726bal1o3ttmrnc2iwp3ac1n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580527</id>
      <parentid>1580441</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T23:44:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <origin>1580527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4251" sha1="32aqlz3ockrxh7872l0nr7p8ili4ack" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}
'''عەزیز نەسیرزادە''' ({{بە فارسی|عزیز نصیرزاده}}؛ ١٩٦٤ – ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦) ئەفسەری سەربازیی ئێرانی و ئەندامێکی باڵای [[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران]] بوو، کە لە مانگی ئابی ٢٠٢٤وە [[وەزارەتی بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان (ئێران)|وەزیری بەرگری ئێران]] بوو و ھەتا کاتی تیرۆرکردنی{{تێبینی|لە بەرەبەیانی ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ لە دەستپێکی [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران]]، لەلایەن ئیسرائیلەوە لە ھێرشی ئاسمانیدا لەگەڵ کۆمەڵێکی تر لە سەرکردە سیاسی و سەربازییەکانی ئێران تیرۆر کرا.}} لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ پۆستەکەی پێبوو. ئەو وەک وەزیری بەرگری یەکێک بوو لە وەزیرەکانی [[کابینەی چواردەیەمی کۆماری ئیسلامیی ئێران|حکوومەتی مەسعوود پزیشکیان]]. نەسیرزادە لە مانگی ئەیلوولی ٢٠٢١ ھەتا ٢٠٢٤ جێگری سەرۆکی ئەرکانی [[ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|ھێزە چەکدارەکانی ئێران]] و لە مانگی ئابی ٢٠١٨ ھەتا ئەیلولی ٢٠٢١ فەرماندەی [[ھێزی ئاسمانیی سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران|ھێزی ئاسمانیی سوپای ئێران]] بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.newsweek.com/iranian-air-force-ready-eliminate-israel-commander-says-tensions-rise-over-1298934?amp=1|سەردێڕ=Iran Ready to 'Eliminate Israel,' Commander Claims |وێبگە=Newsweek}}&lt;/ref&gt;

دوابەدوای قسەوباس لەسەر تیرۆرکردنی نەسیرزادە لە حوزەیرانی ٢٠٢٥دا دارا نیساری، چالاکوانێکی نزیک لە حکوومەت ڕای گەیاند کە «ئەمیر نەسیرزادە تەندروستیی تەواوە و بەردەوامە لە خزمەتکردنی خەڵکی بەشەرەفی ئێران».&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|trans-title=Reports of Defense Minister's assassination refuted; Amir Nasirzadeh is safe and in good health |ناونیشان=https://7sobh.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-12/601701-%D8%AA%DA%A9%D8%B0%DB%8C%D8%A8-%D8%AA%D8%B1%D9%88%D8%B1-%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%D8%AF%D9%81%D8%A7%D8%B9-%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D8%B5%DB%8C%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%AA-%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%A7%D8%B3%D8%AA|سەردێڕ=تکذیب ترور وزیر دفاع؛ امیر نصیرزاده در سلامت کامل است |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Haft-e Sobh |زمان=fa}}&lt;/ref&gt; لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦، ڕاپۆرتە پشتڕاستنەکراوەکانی ڕۆیتەرز سەبارەت بە کوژرانی نەسیرزادە لەکاتی دەستپێکی [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران]] بڵاو کرانەوە، بە ئاماژەدان بە سێ سەرچاوەی ئاشکرانەکراو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Emily |یەکەم=Rose |دوایین٢=Hafezi |یەکەم٢=Parisa |ناونیشان=https://www.reuters.com/world/iran-crisis-live-explosions-tehran-israel-announces-strike-2026-02-28/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== تێبینییەکان ==
{{تێبینییەکان}}

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{پۆلی کۆمنز|Aziz Nasirzade}}

{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|شەڕ|سیاسەت|ئێران}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]]
[[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>32aqlz3ockrxh7872l0nr7p8ili4ack</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580548</id>
      <parentid>1580527</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:02:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4255" sha1="0bc3sklz545vcbergda1cbo226ivxqx" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}
'''عەزیز نەسیرزادە''' ({{بە فارسی|عزیز نصیرزاده}}؛ ١٩٦٤ – ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦) ئەفسەری سەربازیی ئێرانی و ئەندامێکی باڵای [[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران]] بوو، کە لە مانگی ئابی ٢٠٢٤وە [[وەزارەتی بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان (ئێران)|وەزیری بەرگری ئێران]] بوو و ھەتا کاتی تیرۆرکردنی{{تێبینی|لە بەرەبەیانی ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ لە دەستپێکی [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران]]، لەلایەن ئیسرائیلەوە لە ھێرشی ئاسمانیدا لەگەڵ کۆمەڵێکی تر لە سەرکردە سیاسی و سەربازییەکانی ئێران تیرۆر کرا.}} لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ پۆستەکەی پێبوو. ئەو وەک وەزیری بەرگری یەکێک بوو لە وەزیرەکانی [[کابینەی چواردەیەمی کۆماری ئیسلامیی ئێران|حکوومەتی مەسعوود پزیشکیان]]. نەسیرزادە لە مانگی ئەیلوولی ٢٠٢١ ھەتا ٢٠٢٤ جێگری سەرۆکی ئەرکانی [[ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|ھێزە چەکدارەکانی ئێران]] و لە مانگی ئابی ٢٠١٨ ھەتا ئەیلولی ٢٠٢١ فەرماندەی [[ھێزی ئاسمانیی سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران|ھێزی ئاسمانیی سوپای ئێران]] بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.newsweek.com/iranian-air-force-ready-eliminate-israel-commander-says-tensions-rise-over-1298934?amp=1|سەردێڕ=Iran Ready to 'Eliminate Israel,' Commander Claims |وێبگە=Newsweek}}&lt;/ref&gt;

دوابەدوای قسەوباس لەسەر تیرۆرکردنی نەسیرزادە لە حوزەیرانی ٢٠٢٥دا دارا نیساری، چالاکوانێکی نزیک لە حکوومەت ڕای گەیاند کە «ئەمیر نەسیرزادە تەندروستیی تەواوە و بەردەوامە لە خزمەتکردنی خەڵکی بەشەرەفی ئێران».&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|trans-title=Reports of Defense Minister's assassination refuted; Amir Nasirzadeh is safe and in good health |ناونیشان=https://7sobh.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-12/601701-%D8%AA%DA%A9%D8%B0%DB%8C%D8%A8-%D8%AA%D8%B1%D9%88%D8%B1-%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%D8%AF%D9%81%D8%A7%D8%B9-%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D8%B5%DB%8C%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%AA-%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%A7%D8%B3%D8%AA|سەردێڕ=تکذیب ترور وزیر دفاع؛ امیر نصیرزاده در سلامت کامل است |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Haft-e Sobh |زمان=fa}}&lt;/ref&gt; لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦، ڕاپۆرتە پشتڕاستنەکراوەکانی ڕۆیتەرز سەبارەت بە کوژرانی نەسیرزادە لەکاتی دەستپێکی [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران]] بڵاو کرانەوە، بە ئاماژەدان بە سێ سەرچاوەی ئاشکرانەکراو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Emily |یەکەم=Rose |دوایین٢=Hafezi |یەکەم٢=Parisa |ناونیشان=https://www.reuters.com/world/iran-crisis-live-explosions-tehran-israel-announces-strike-2026-02-28/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== تێبینییەکان ==
{{تێبینییەکان}}

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{پۆلی کۆمنز|Aziz Nasirzade}}

{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|شەڕ|سیاسەت|ئێران}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]]
[[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>0bc3sklz545vcbergda1cbo226ivxqx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580590</id>
      <parentid>1580548</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:06:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4269" sha1="fsml5b618cmzvzkdyo1y2ipuwsxcgpe" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}
'''عەزیز نەسیرزادە''' ({{بە فارسی|عزیز نصیرزاده}}؛ ١٩٦٤ – ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦) ئەفسەری سەربازیی ئێرانی و ئەندامێکی باڵای [[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران]] بوو، کە لە مانگی ئابی ٢٠٢٤وە [[وەزارەتی بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان (ئێران)|وەزیری بەرگری ئێران]] بوو و ھەتا کاتی تیرۆرکردنی{{تێبینی|لە بەرەبەیانی ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ لە دەستپێکی [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران]]، لەلایەن ئیسرائیلەوە لە ھێرشی ئاسمانیدا لەگەڵ کۆمەڵێکی تر لە سەرکردە سیاسی و سەربازییەکانی ئێران تیرۆر کرا.}} لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ پۆستەکەی پێبوو. ئەو وەک وەزیری بەرگری یەکێک بوو لە وەزیرەکانی [[کابینەی چواردەیەمی کۆماری ئیسلامیی ئێران|حکوومەتی مەسعوود پزیشکیان]]. نەسیرزادە لە مانگی ئەیلوولی ٢٠٢١ ھەتا ٢٠٢٤ جێگری سەرۆکی ئەرکانی [[ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|ھێزە چەکدارەکانی ئێران]] و لە مانگی ئابی ٢٠١٨ ھەتا ئەیلولی ٢٠٢١ فەرماندەی [[ھێزی ئاسمانیی سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران|ھێزی ئاسمانیی سوپای ئێران]] بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.newsweek.com/iranian-air-force-ready-eliminate-israel-commander-says-tensions-rise-over-1298934?amp=1|سەردێڕ=Iran Ready to 'Eliminate Israel,' Commander Claims |وێبگە=Newsweek}}&lt;/ref&gt;

دوابەدوای قسەوباس لەسەر تیرۆرکردنی نەسیرزادە لە حوزەیرانی ٢٠٢٥دا دارا نیساری، چالاکوانێکی نزیک لە حکوومەت ڕای گەیاند کە «ئەمیر نەسیرزادە تەندروستیی تەواوە و بەردەوامە لە خزمەتکردنی خەڵکی بەشەرەفی ئێران».&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|trans-title=Reports of Defense Minister's assassination refuted; Amir Nasirzadeh is safe and in good health |ناونیشان=https://7sobh.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-12/601701-%D8%AA%DA%A9%D8%B0%DB%8C%D8%A8-%D8%AA%D8%B1%D9%88%D8%B1-%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%D8%AF%D9%81%D8%A7%D8%B9-%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D8%B5%DB%8C%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%AA-%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%A7%D8%B3%D8%AA|سەردێڕ=تکذیب ترور وزیر دفاع؛ امیر نصیرزاده در سلامت کامل است |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Haft-e Sobh |زمان=fa}}&lt;/ref&gt; لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦، ڕاپۆرتە پشتڕاستنەکراوەکانی ڕۆیتەرز سەبارەت بە کوژرانی نەسیرزادە لەکاتی دەستپێکی [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران]] بڵاو کرانەوە، بە ئاماژەدان بە سێ سەرچاوەی ئاشکرانەکراو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Emily |یەکەم=Rose |دوایین٢=Hafezi |یەکەم٢=Parisa |ناونیشان=https://www.reuters.com/world/iran-crisis-live-explosions-tehran-israel-announces-strike-2026-02-28/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== تێبینییەکان ==
{{تێبینییەکان}}

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{پۆلی کۆمنز|Aziz Nasirzade}}

{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|شەڕ|سیاسەت|ئێران}}
{{ژیاننامە-کۆلکە}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>fsml5b618cmzvzkdyo1y2ipuwsxcgpe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کوشتنی عەلی خامنەیی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>292897</id>
    <revision>
      <id>1580560</id>
      <parentid>1564603</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:02:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4927" sha1="ptvq5eeo75vu50lpviy7c5y8g00fap2" xml:space="preserve">{{Databox|وێنە=Ali_Khamenei_2025_(3x4_cropped).jpg
}}لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦، [[عەلی خامنەیی]]، دووەم [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری باڵای ئێران]]، لە چوارچێوەی زنجیرەیەک ھێرشی [[مووشەک]]ی [[ئیسرائیل]] لە دەوروبەری [[تاران]] بە ئامانجی بە ئامانجگرتنی بەرپرسانی باڵای ئێران تیرۆر کرا. کوژرانی خامنەیی لە ئۆپەراسیۆنی ھێرشی ئاسمانی ھاوبەشی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] و [[ئیسرائیل]] بە کەڵک وەرگرتن لە ھەواڵگری شوێنە ستراتیژییەکانی [[دەزگای ھەواڵگریی ناوەندی]] ئەمریکا سەبارەت بە شوێنی چەند سەرکردەیەک ڕوویدا. وێنە مانگە دەستکردەکان باس لەوە دەکەن کە لەکاتی ھێرشەکەدا شوێنی نیشتەجێبوونی خامنەیی لەو شارە زیانێکی زۆری بەرکەوتووە. 

دوابەدوای ڕاپۆرتە سەرەتاییەکانی ئیسرائیل سەبارەت بە کوژرانی خامنەیی لە ئۆپەراسیۆنەکەدا، [[دۆناڵد ترامپ]]، سەرۆکی [[ئەمریکا]] و [[بێنیامین نێتانیاھو]]، [[سەرۆک وەزیران]]ی [[ئیسرائیل]] ڕایان گەیاند کە خامنەیی مردووە. میدیاکانی دەوڵەتی ئێران لە سەرەتای ڕۆژی دواتردا گیانلەدەستدانی ناوبراویان پشتڕاستکردەوە و حکوومەتیش ٤٠ ڕۆژ ماتەمینی و حەوت ڕۆژ پشووی فەرمی ڕاگەیاند. ئاژانسی ھەواڵی فارس ڕای گەیاند لە بەئامانجگرتنەکاندا کچ و زاوا و نەوە و بووکەکەی خامنەیی بەھەمان شێوە کوژراون.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Habibiazad |یەکەم=Ghoncheh |ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&amp;post=asset%3Ae4590a21-5229-434d-be0f-4698491513f8#post|سەردێڕ=Israel and Hezbollah in Lebanon exchange fire as conflict widens after attack on Iran |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=BBC News |زمان=en-GB}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&amp;post=asset%3A6e5ae80b-16ca-45fe-afde-a5e0e3fe5890#post|سەردێڕ=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei killed in US-Israel attack - live updates |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[BBC News]] |زمان=en-GB}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Sam Magdy&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Magdy |یەکەم=Sam |ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://apnews.com/live/live-updates-israel-iran-february-28-2026#0000019c-a724-d479-ad9e-f76cb5b90000|سەردێڕ=Live updates: Trump say Iran’s supreme leader is dead |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Associated Press]] |زمان=en}}&lt;/ref&gt;

ھاوکات لەگەڵ پشتڕاستکردنەوەی کۆچی دوایی خامنەیی، بەشێکی زۆر لە خەڵکی مەدەنی ئێران بۆ ئاھەنگگێڕان لە شەقامەکاندا چوونە دەرەوە.&lt;ref name=&quot;iranintl2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Sinaiee |یەکەم=Maryam |ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202602288551|سەردێڕ=Iranians react with joy and disbelief to Khamenei's death |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Iran International]] |زمان=en}}&lt;/ref&gt;  &lt;ref name=&quot;live coverage from wsj&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Solomon |یەکەم=Feliz |دوایین٢=Moussavi |یەکەم٢=Henna |ناونیشان=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-strikes-2026/card/watch-iranians-celebrate-news-of-khamenei-s-death-UEFU9h7b4dsRT1xmEanE|سەردێڕ=Iranians Celebrate Strikes That Killed the Country’s Leaders |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=The Wall Street Journal |زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{پۆلی کۆمنز|Assassination of Ali Khamenei}}
{{شریتی دەروازە|ڕووداوە بەردەوامەکان|ژیاننامە|ئێران|شەڕ|سیاسەت|دەیەی ٢٠٢٠}}

[[پۆل:عەلی خامنەیی]]
[[پۆل:مردنەکان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییە ئەمریکییەکان]]
[[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]]
[[پۆل:ململانێی بریکاریی ئێران و ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>ptvq5eeo75vu50lpviy7c5y8g00fap2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580602</id>
      <parentid>1580560</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:07:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4941" sha1="8sj18e9puqor4z61eg1y1tqgd1029s7" xml:space="preserve">{{Databox|وێنە=Ali_Khamenei_2025_(3x4_cropped).jpg
}}لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦، [[عەلی خامنەیی]]، دووەم [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری باڵای ئێران]]، لە چوارچێوەی زنجیرەیەک ھێرشی [[مووشەک]]ی [[ئیسرائیل]] لە دەوروبەری [[تاران]] بە ئامانجی بە ئامانجگرتنی بەرپرسانی باڵای ئێران تیرۆر کرا. کوژرانی خامنەیی لە ئۆپەراسیۆنی ھێرشی ئاسمانی ھاوبەشی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] و [[ئیسرائیل]] بە کەڵک وەرگرتن لە ھەواڵگری شوێنە ستراتیژییەکانی [[دەزگای ھەواڵگریی ناوەندی]] ئەمریکا سەبارەت بە شوێنی چەند سەرکردەیەک ڕوویدا. وێنە مانگە دەستکردەکان باس لەوە دەکەن کە لەکاتی ھێرشەکەدا شوێنی نیشتەجێبوونی خامنەیی لەو شارە زیانێکی زۆری بەرکەوتووە. 

دوابەدوای ڕاپۆرتە سەرەتاییەکانی ئیسرائیل سەبارەت بە کوژرانی خامنەیی لە ئۆپەراسیۆنەکەدا، [[دۆناڵد ترامپ]]، سەرۆکی [[ئەمریکا]] و [[بێنیامین نێتانیاھو]]، [[سەرۆک وەزیران]]ی [[ئیسرائیل]] ڕایان گەیاند کە خامنەیی مردووە. میدیاکانی دەوڵەتی ئێران لە سەرەتای ڕۆژی دواتردا گیانلەدەستدانی ناوبراویان پشتڕاستکردەوە و حکوومەتیش ٤٠ ڕۆژ ماتەمینی و حەوت ڕۆژ پشووی فەرمی ڕاگەیاند. ئاژانسی ھەواڵی فارس ڕای گەیاند لە بەئامانجگرتنەکاندا کچ و زاوا و نەوە و بووکەکەی خامنەیی بەھەمان شێوە کوژراون.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Habibiazad |یەکەم=Ghoncheh |ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&amp;post=asset%3Ae4590a21-5229-434d-be0f-4698491513f8#post|سەردێڕ=Israel and Hezbollah in Lebanon exchange fire as conflict widens after attack on Iran |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=BBC News |زمان=en-GB}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&amp;post=asset%3A6e5ae80b-16ca-45fe-afde-a5e0e3fe5890#post|سەردێڕ=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei killed in US-Israel attack - live updates |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[BBC News]] |زمان=en-GB}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Sam Magdy&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Magdy |یەکەم=Sam |ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://apnews.com/live/live-updates-israel-iran-february-28-2026#0000019c-a724-d479-ad9e-f76cb5b90000|سەردێڕ=Live updates: Trump say Iran’s supreme leader is dead |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Associated Press]] |زمان=en}}&lt;/ref&gt;

ھاوکات لەگەڵ پشتڕاستکردنەوەی کۆچی دوایی خامنەیی، بەشێکی زۆر لە خەڵکی مەدەنی ئێران بۆ ئاھەنگگێڕان لە شەقامەکاندا چوونە دەرەوە.&lt;ref name=&quot;iranintl2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Sinaiee |یەکەم=Maryam |ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202602288551|سەردێڕ=Iranians react with joy and disbelief to Khamenei's death |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Iran International]] |زمان=en}}&lt;/ref&gt;  &lt;ref name=&quot;live coverage from wsj&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Solomon |یەکەم=Feliz |دوایین٢=Moussavi |یەکەم٢=Henna |ناونیشان=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-strikes-2026/card/watch-iranians-celebrate-news-of-khamenei-s-death-UEFU9h7b4dsRT1xmEanE|سەردێڕ=Iranians Celebrate Strikes That Killed the Country’s Leaders |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=The Wall Street Journal |زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{پۆلی کۆمنز|Assassination of Ali Khamenei}}
{{شریتی دەروازە|ڕووداوە بەردەوامەکان|ژیاننامە|ئێران|شەڕ|سیاسەت|دەیەی ٢٠٢٠}}

[[پۆل:عەلی خامنەیی]]
[[پۆل:مردنەکان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییە ئەمریکییەکان]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]]
[[پۆل:ململانێی بریکاریی ئێران و ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>8sj18e9puqor4z61eg1y1tqgd1029s7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580635</id>
      <parentid>1580602</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:15:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردنەکان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییە ئەمریکییەکان]] بۆ [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئەمریکا]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4937" sha1="qql7i7e4lsrw46oaniq8kxuroo9din8" xml:space="preserve">{{Databox|وێنە=Ali_Khamenei_2025_(3x4_cropped).jpg
}}لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦، [[عەلی خامنەیی]]، دووەم [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری باڵای ئێران]]، لە چوارچێوەی زنجیرەیەک ھێرشی [[مووشەک]]ی [[ئیسرائیل]] لە دەوروبەری [[تاران]] بە ئامانجی بە ئامانجگرتنی بەرپرسانی باڵای ئێران تیرۆر کرا. کوژرانی خامنەیی لە ئۆپەراسیۆنی ھێرشی ئاسمانی ھاوبەشی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] و [[ئیسرائیل]] بە کەڵک وەرگرتن لە ھەواڵگری شوێنە ستراتیژییەکانی [[دەزگای ھەواڵگریی ناوەندی]] ئەمریکا سەبارەت بە شوێنی چەند سەرکردەیەک ڕوویدا. وێنە مانگە دەستکردەکان باس لەوە دەکەن کە لەکاتی ھێرشەکەدا شوێنی نیشتەجێبوونی خامنەیی لەو شارە زیانێکی زۆری بەرکەوتووە. 

دوابەدوای ڕاپۆرتە سەرەتاییەکانی ئیسرائیل سەبارەت بە کوژرانی خامنەیی لە ئۆپەراسیۆنەکەدا، [[دۆناڵد ترامپ]]، سەرۆکی [[ئەمریکا]] و [[بێنیامین نێتانیاھو]]، [[سەرۆک وەزیران]]ی [[ئیسرائیل]] ڕایان گەیاند کە خامنەیی مردووە. میدیاکانی دەوڵەتی ئێران لە سەرەتای ڕۆژی دواتردا گیانلەدەستدانی ناوبراویان پشتڕاستکردەوە و حکوومەتیش ٤٠ ڕۆژ ماتەمینی و حەوت ڕۆژ پشووی فەرمی ڕاگەیاند. ئاژانسی ھەواڵی فارس ڕای گەیاند لە بەئامانجگرتنەکاندا کچ و زاوا و نەوە و بووکەکەی خامنەیی بەھەمان شێوە کوژراون.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Habibiazad |یەکەم=Ghoncheh |ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&amp;post=asset%3Ae4590a21-5229-434d-be0f-4698491513f8#post|سەردێڕ=Israel and Hezbollah in Lebanon exchange fire as conflict widens after attack on Iran |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=BBC News |زمان=en-GB}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&amp;post=asset%3A6e5ae80b-16ca-45fe-afde-a5e0e3fe5890#post|سەردێڕ=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei killed in US-Israel attack - live updates |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[BBC News]] |زمان=en-GB}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Sam Magdy&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Magdy |یەکەم=Sam |ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://apnews.com/live/live-updates-israel-iran-february-28-2026#0000019c-a724-d479-ad9e-f76cb5b90000|سەردێڕ=Live updates: Trump say Iran’s supreme leader is dead |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Associated Press]] |زمان=en}}&lt;/ref&gt;

ھاوکات لەگەڵ پشتڕاستکردنەوەی کۆچی دوایی خامنەیی، بەشێکی زۆر لە خەڵکی مەدەنی ئێران بۆ ئاھەنگگێڕان لە شەقامەکاندا چوونە دەرەوە.&lt;ref name=&quot;iranintl2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Sinaiee |یەکەم=Maryam |ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202602288551|سەردێڕ=Iranians react with joy and disbelief to Khamenei's death |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Iran International]] |زمان=en}}&lt;/ref&gt;  &lt;ref name=&quot;live coverage from wsj&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Solomon |یەکەم=Feliz |دوایین٢=Moussavi |یەکەم٢=Henna |ناونیشان=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-strikes-2026/card/watch-iranians-celebrate-news-of-khamenei-s-death-UEFU9h7b4dsRT1xmEanE|سەردێڕ=Iranians Celebrate Strikes That Killed the Country’s Leaders |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=The Wall Street Journal |زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{پۆلی کۆمنز|Assassination of Ali Khamenei}}
{{شریتی دەروازە|ڕووداوە بەردەوامەکان|ژیاننامە|ئێران|شەڕ|سیاسەت|دەیەی ٢٠٢٠}}

[[پۆل:عەلی خامنەیی]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئەمریکا]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]]
[[پۆل:ململانێی بریکاریی ئێران و ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>qql7i7e4lsrw46oaniq8kxuroo9din8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عەلی لاریجانی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>292898</id>
    <revision>
      <id>1580553</id>
      <parentid>1579952</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:02:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4480" sha1="es837kxm9790cpyvykmgmgukg3wfyki" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}
'''عەلی لاریجانی''' ({{بە فارسی|علی لاریجانی}}؛ ٣ی حوزەیرانی ١٩٥٨ – ١٧ی ئازاری ٢٠٢٦) سیاسەتوان و کەسایەتییەکی سەربازیی ئێرانی بوو کە وەک سەرۆکی [[ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی]] کاری ددەکرد لە ٢٠٢٥ەوە ھەتا [[تیرۆرکردنی عەلی لاریجانی|کاتی تیرۆرکردن]]ی لە ٢٠٢٦. ئەو ھەروەھا سەرۆکی [[ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی]] بوو لە ساڵی ٢٠٠٨ ھەتا ٢٠٢٠.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=احسان |ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠٢١|ناونیشان=https://mdeast.news/ar/2021/05/16/من-هو-علي-لاريجاني-وكيف-يمكنه-خلط-أوراق/|سەردێڕ=من هو علي لاريجاني وكيف يمكنه خلط أوراق المحافظين في الانتخابات الرئاسية؟ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230320023901/https://mdeast.news/ar/2021/05/16/%D9%85%D9%86-%D9%87%D9%88-%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D9%84%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AC%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%88%D9%83%D9%8A%D9%81-%D9%8A%D9%85%D9%83%D9%86%D9%87-%D8%AE%D9%84%D8%B7-%D8%A3%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%82/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=ميدل ايست نيوز بالعربي |زمان=ar}}&lt;/ref&gt; لاریجانی پێشتر سەرۆکی شاندی دانوستانکاری ئێران بوو لە پرسەکانی ئاسایشی نیشتمانیی [[بەرنامەی ئەتۆمیی ئێران]]. ئەو ھەروەھا ھەتا کاتی تیرۆرکردنی، یەکێک بوو لە ئەندامانی [[ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم]].

لاریجانی [[بەکالۆریۆس]]ی لە [[ماتماتیک|بیرکاری]] و [[میدیای بەکۆمەڵ|ڕاگەیاندن]] لە [[زانکۆی پیشەسازیی شەریف]] بەدەستھێنا، دواتر لە خوێندی لە [[زانکۆی تاران]] تەواو کرد و بڕوانامەی [[ماستەر]] و [[دکتۆرا]]ی لە فەلسەفەی ڕۆژاوا بەدەستھێنا. لە نێوان ١٩٩٧ ھەتا ٢٠٠٤، سەرۆکایەتیی [[ڕێکخراوەی دەنگ و ڕەنگی کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێکخراوەی دەنگ و ڕەنگی ئێران]]ی دەکرد، ئەمەش دوای ئەوەی لەلایەن [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری باڵای ئێران]]ەوە بەربژێر کرا. ئەو لە ساڵی ٢٠٠٥ خۆی بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی کۆماری ئیسلامی ئێران بەربژێر کرد و بە ٥٫٩٤٪ی دەنگەکان، پلەی شەشەمی بەدەستھێنا. لە ١٤ی ئابی ٢٠٠٥ بوو بە سەرۆکی ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانیی ئێران و دواتر لە ٢٠ی تشرینی یەکەمی [[٢٠٠٧]] نامەی دەستلەکارکێشانەوەی پێشکەش کرد. لاریجانی لە ماوەی سەرۆکایەتیی [[ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی|پەرلەمان]]دا، ناوەندی لێکۆڵینەوەی ئیسلامیی سەر بە ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی لە شاری [[قوم]] دامەزراند.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://cmir.ir/ar/news/367-1392-08-18-06-47-18.html|سەردێڕ=نظرة خاطفة إلى مركز الدراسات الإسلامية التابع لمجلس الشورى الاسلامي |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171129041405/http://cmir.ir:80/ar/news/367-1392-08-18-06-47-18.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{پۆلی کۆمنز|Ali Larijani}}

{{شریتی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|شەڕ|فەلسەفە|ئێران}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]]
[[پۆل:وەزیرانی حکوومەتی ئێران]]
[[پۆل:خەڵکی نەجەف]]
[[پۆل:دەرچووانی زانکۆی تاران]]
[[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>es837kxm9790cpyvykmgmgukg3wfyki</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580593</id>
      <parentid>1580553</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:06:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4494" sha1="h7r5pa2ffdormc10hgsd4f06b9nzfvc" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}
'''عەلی لاریجانی''' ({{بە فارسی|علی لاریجانی}}؛ ٣ی حوزەیرانی ١٩٥٨ – ١٧ی ئازاری ٢٠٢٦) سیاسەتوان و کەسایەتییەکی سەربازیی ئێرانی بوو کە وەک سەرۆکی [[ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی]] کاری ددەکرد لە ٢٠٢٥ەوە ھەتا [[تیرۆرکردنی عەلی لاریجانی|کاتی تیرۆرکردن]]ی لە ٢٠٢٦. ئەو ھەروەھا سەرۆکی [[ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی]] بوو لە ساڵی ٢٠٠٨ ھەتا ٢٠٢٠.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=احسان |ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠٢١|ناونیشان=https://mdeast.news/ar/2021/05/16/من-هو-علي-لاريجاني-وكيف-يمكنه-خلط-أوراق/|سەردێڕ=من هو علي لاريجاني وكيف يمكنه خلط أوراق المحافظين في الانتخابات الرئاسية؟ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230320023901/https://mdeast.news/ar/2021/05/16/%D9%85%D9%86-%D9%87%D9%88-%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D9%84%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AC%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%88%D9%83%D9%8A%D9%81-%D9%8A%D9%85%D9%83%D9%86%D9%87-%D8%AE%D9%84%D8%B7-%D8%A3%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%82/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=ميدل ايست نيوز بالعربي |زمان=ar}}&lt;/ref&gt; لاریجانی پێشتر سەرۆکی شاندی دانوستانکاری ئێران بوو لە پرسەکانی ئاسایشی نیشتمانیی [[بەرنامەی ئەتۆمیی ئێران]]. ئەو ھەروەھا ھەتا کاتی تیرۆرکردنی، یەکێک بوو لە ئەندامانی [[ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم]].

لاریجانی [[بەکالۆریۆس]]ی لە [[ماتماتیک|بیرکاری]] و [[میدیای بەکۆمەڵ|ڕاگەیاندن]] لە [[زانکۆی پیشەسازیی شەریف]] بەدەستھێنا، دواتر لە خوێندی لە [[زانکۆی تاران]] تەواو کرد و بڕوانامەی [[ماستەر]] و [[دکتۆرا]]ی لە فەلسەفەی ڕۆژاوا بەدەستھێنا. لە نێوان ١٩٩٧ ھەتا ٢٠٠٤، سەرۆکایەتیی [[ڕێکخراوەی دەنگ و ڕەنگی کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێکخراوەی دەنگ و ڕەنگی ئێران]]ی دەکرد، ئەمەش دوای ئەوەی لەلایەن [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری باڵای ئێران]]ەوە بەربژێر کرا. ئەو لە ساڵی ٢٠٠٥ خۆی بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی کۆماری ئیسلامی ئێران بەربژێر کرد و بە ٥٫٩٤٪ی دەنگەکان، پلەی شەشەمی بەدەستھێنا. لە ١٤ی ئابی ٢٠٠٥ بوو بە سەرۆکی ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانیی ئێران و دواتر لە ٢٠ی تشرینی یەکەمی [[٢٠٠٧]] نامەی دەستلەکارکێشانەوەی پێشکەش کرد. لاریجانی لە ماوەی سەرۆکایەتیی [[ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی|پەرلەمان]]دا، ناوەندی لێکۆڵینەوەی ئیسلامیی سەر بە ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی لە شاری [[قوم]] دامەزراند.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://cmir.ir/ar/news/367-1392-08-18-06-47-18.html|سەردێڕ=نظرة خاطفة إلى مركز الدراسات الإسلامية التابع لمجلس الشورى الاسلامي |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171129041405/http://cmir.ir:80/ar/news/367-1392-08-18-06-47-18.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{پۆلی کۆمنز|Ali Larijani}}

{{شریتی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|شەڕ|فەلسەفە|ئێران}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]]
[[پۆل:وەزیرانی حکوومەتی ئێران]]
[[پۆل:خەڵکی نەجەف]]
[[پۆل:دەرچووانی زانکۆی تاران]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>h7r5pa2ffdormc10hgsd4f06b9nzfvc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ھاوپەیمانیی ھێزە سیاسییەکانی کوردستانی ئێران</title>
    <ns>0</ns>
    <id>292938</id>
    <revision>
      <id>1580424</id>
      <parentid>1580129</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:04:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1580424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21868" sha1="q1x5rulwtlnlyc6tzkouxkh5n7jd1yk" xml:space="preserve">{{Databox}}

'''ھاوپەیمانیی ھێزە سیاسییەکانی کوردستانی ئێران''' ھاوپەیمانییەک لە لایەنە پێنج ھێزی کوردستانی ئێران لە ٢٢ی شوباتی ٢٠٢٦ دامەزار، بە ئامانجی ڕزگاری [[کوردانی ئێران|کوردستانی ئێران]] دوای ڕووخانی [[ئێران|کۆماری ئیسلامی ئێران]]. ڕاگەیەندراوی یەکخستنی ھێزە کوردییەکان لە کوردستانی ئێران ([[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]) لە نێوان ناسەقامگیریی کۆماری ئیسلامی ئێران لە دوای [[ناڕەزایەتییەکانی ئێران ٢٠٢٥–٢٠٢٦|ناڕەزایەتییەکانی ئێران لە ساڵانی ٢٠٢٥–٢٠٢٦]] و دواتر کۆبوونەوەی سەربازیی ئەمریکا لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست پێکھێنرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=ڕاگەیەندراوی ژمارە ١- هاوپەیمانیی هێزە سیاسییەکانی کوردستانی ئێران: لە بەردەم چارەنووسسازترین ڕۆژەکانی خۆمان‌داین {{!}} PJAK Soranî |ناونیشان=https://pjak.net/so/10668 |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئازاری ٢٠٢٦}}&lt;/ref&gt;

== مێژوو ==
پێش ئەو ھاوپەیمانییە ھێزەسیاسیەکان [[ناوەندی ھاوکاریی حیزبەکانی کوردستانی ئێران]]، کە لە ساڵی ٢٠١٨ لەلایەن [[حیزبی کۆمەڵەی کوردستانی ئێران|کۆمەڵەی شۆڕشگێڕ]]، [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران|حیزبی دێموکرات]]، [[حیزبی دێموکراتی کوردستان (حدک)|حیزبی دێموکراتی کوردستان]]، [[سازمانی خەباتی کوردستانی ئێران|سازمانی خەبات]] و [[کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان|کۆمەڵەی زەحمەتکێشان]] دامەزرابوو کاریان کردووە. ھەروەھا ناوەندی دیالۆگ بۆ ھاوکاری نێوان حیزبەکانی کوردستانی ئێران کە لە ساڵی ٢٠٢٣ لە دوای [[خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێران|ناڕەزایەتییەکانی جینا مەحسا ئەمینی]] بۆ پێشخستنی بەرژەوەندییە سیاسییەکانی کورد بە ھاوبەشی دامەزرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Bodette |یەکەم=Meghan |ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.kurdishpeace.org/research/civil-society/irans-kurdish-parties-work-towards-unity-as-protests-escalate/|سەردێڕ=Iran's Kurdish Parties Work Towards Unity as Protests Escalate |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=Kurdish Peace Institute |زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;ئەمەش دوای ئەوەی ناوەندی ھاوکاری بەھۆی کشانەوەی سازمانی خەبات تووشی پەرتەوازەیی بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=سازمانی خەبات لە ناوەندی هاوكاریی حیزبەكان كشایەوە |ناونیشان=https://zagrospost.com/30002 |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=زاگرۆس پۆست}}&lt;/ref&gt; لە سەرەتای ساڵی ٢٠٢٥ەوە ناوەندی دیالۆگ مانگانە کۆبوونەوەی ئەنجام دەدا، سەرۆکایەتی لە نێوان لایەنە بەشداربووەکاندا دەسوڕایەوە.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Mukriyan |یەکەم=Rojin |ڕێکەوت=١٧ی شوباتی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://theamargi.com/posts/iranian-kurdish-parties-delay-landmark-coalition-agreement|سەردێڕ=Iranian Kurdish Parties Delay Landmark Coalition Agreement |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=the Amargi}}&lt;/ref&gt; بەگوێرەی بەیاننامەیەک کە دوای پێکھێنانی ھاوپەیمانییەکە دەرچووە، ناوەندی دیالۆگ بە ئاسانکاری بۆ ئاڵوگۆڕی بیروڕا و ھەماھەنگی چالاکییەکان ڕۆڵێکی سەرەکی لە دامەزراندنی ئەم ھاوپەیمانیە گێڕاوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://hawarnews.com/en/five-kurdish-parties-form-alliance-in-eastern-kurdistan|سەردێڕ=Five Kurdish parties form alliance in Eastern Kurdistan |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=Hawar News}}&lt;/ref&gt;

ھێزە کوردییەکانی ئێران کە بەشێکبوون لە ناوەندی دیالۆگ، چەندینجار بوونە ئامانجی سەربازی ئێران، لەوانەش لە کاتی [[ھێرشەکانی ٢٠٢٢ی ئێران بۆ سەر ھەرێمی کوردستان]].&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.jpost.com/middle-east/article-884039|سەردێڕ=Kurdish group claims Iran missile, drone attack {{!}} The Jerusalem Post |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=The Jerusalem Post |زمان=en}}&lt;/ref&gt;ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٢٣ [[عێراق]] و [[ئێران]] ڕێککەوتنێکی ئەمنییان واژوو کرد کە پێویستە بەغدا حیزبەکانی کوردستانی ئێران لە ناوچە سنوورییەکان دووربخاتەوە و بیانگوازێتەوە بۆ کەمپەکانی ناو شارەکانی ھەرێمی کوردستان.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/4656|سەردێڕ=Iranian Kurdish opposition groups form new joint alliance |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=The New Region |زمان=en}}&lt;/ref&gt;

لە ٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦، لەژێر چاودێری ناوەندی وتووێژ لە کۆبوونەوەیەکی ئاست بەرزدا بۆ ھەماھەنگی وەڵامدانەوەی ھاوبەش بۆ [[ناڕەزایەتییەکانی ئێران ٢٠٢٥–٢٠٢٦|ناڕەزایەتییەکانی ساڵی ٢٠٢٥–٢٠٢٦ لە ئێران]] کۆبوونەوەیەکی ھاوبەش لە نێوان سەرۆکی لایەنەکان ئەنجامدرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Frantzman |یەکەم=Seth |ڕێکەوت=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.longwarjournal.org/archives/2026/01/kurdish-opposition-groups-in-iran-support-protests-claim-attacks-on-tehran-regime.php|سەردێڕ=Kurdish opposition groups in Iran support protests, claim attacks on Tehran regime |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=FDD's Long War Journal |زمان=en-US}}&lt;/ref&gt; زۆربەیان پشتیوانیان لە ناڕازیەتیەکان کرد و داوای مانگرتنی گشتیان کرد.&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/4656|سەردێڕ=Iranian Kurdish opposition groups form new joint alliance |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=The New Region |زمان=en}}&lt;/ref&gt; مانگرتنەکان لە زۆربەی شارە کوردنشینەکانی ئێران بەدیکرا، لەوانە لە [[پارێزگای کرماشان]]، [[پارێزگای کوردستان]]، و [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://hengaw.net/en/reports-and-statistics-1/2026/01/article-5|سەردێڕ=Kurdistan on strike as shops and markets close across 39 cities |ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=Hengaw |زمان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Rojhelat |ڕێکەوت=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|سەردێڕ=مانگرتنی سەرکەوتووانەی شارەکانی کوردستان |ناونیشان=https://www.rojhelat.media/?p=422 |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=تێلویزیۆنی ڕۆژهەلات}}&lt;/ref&gt;

ڕۆژی ١٢ی شوباتی ٢٠٢٦، حەوت لایەنی کوردی ئێران بۆ پەسەندکردنی ڕەشنووسی ڕێککەوتننامەیەک و پێکھێنانی ھاوپەیمانی ھێزەکان کۆبوونەوە. پرۆسەکە دواکەوت دوای ئەوەی دوو لایەن ڕەتیانکردەوە بەڵگەنامەکە واژوو بکەن. ناوەندی دیالۆگ بڕیاری دواخستنی کارەکانی دا بەڵام ڕایان گەیاند کە ئەو پێنج لایەنەی کە پێشتر واژوویان کردووە دەتوانن لە چەند ڕۆژی داھاتوودا بەردەوام بن لە دامەزراندنی ھاوپەیمانییەکە ئەگەر دوو لایەنەکەی دیکە ھەڵبژێرن بەشداری نەکەن.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Mukriyan |یەکەم=Rojin |ڕێکەوت=١٧ی شوباتی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://theamargi.com/posts/iranian-kurdish-parties-delay-landmark-coalition-agreement|سەردێڕ=Iranian Kurdish Parties Delay Landmark Coalition Agreement |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=the Amargi}}&lt;/ref&gt;

=== دامەزراندن ===
ھاوپەیمانییەکە لە ٢٢ی شوباتی ٢٠٢٦ دامەزراندنی خۆی ڕاگەیاند&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=هاوپەیمانی هێزە سیاسییەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان ڕاگەیەندرا: ئامانجمان ئازادی کوردستانە |ناونیشان=https://sorani.anf-news.com/کوردستان/hawpymany-hz-syasyykany-zhhaty-kwrdstan-agyndra-yamanjman-yazady-kwrdstan-83269 |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=ANF News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٦|سەردێڕ=هاوپەیمانیی هێزە سیاسییەکانی کوردستانی ئێران ڕاگەیەندرا - |ناونیشان=https://www.aryen.tv/language/ku/هاوپەیمانیی-هێزە-سیاسییەکانی-کوردست/ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦}}&lt;/ref&gt;

لە ڕۆژانی دواتردا بەرەی جەماوەری دیموکراتی ئەھوازی، ھاوپشتی فراوان بۆ ئازادی و یەکسانی لە ئێران،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٦|trans-title=The People's Democratic Front of Ahvaz congratulates the formation of the Coalition of Political Forces of Iranian Kurdistan |ناونیشان=https://x.com/PDKIkurdish/status/2025866775770870209 |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=KDPI on X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٤ی شوباتی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://x.com/PDKIkurdish/status/2026253245807555054 |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=PDKI on X}}&lt;/ref&gt; [[کۆنگرەی نەتەوەییی کوردستان|کۆنگرەی نەتەوەیی کوردستان]] (کەنەکە)،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://rojhelat.info/en/12269 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=Rojhelat Info}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=ROJNEWS |یەکەم=rojnews sh |ڕێکەوت=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٦|سەردێڕ=کەنەکە دامەزراندنی هاوپەیمانیی پارتەکانی ڕۆژهەڵات پیرۆز دەکات - كوردستان |ناونیشان=https://rojnews.news/?p=672011 |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=کوردی - RojNews.News}}&lt;/ref&gt; یەھودا بن یوسف سەرۆکی [[کوردە جووەکانی ئیسرائیل|پێکھاتەی کوردی جوولەکە لە ئیسرائیل]]،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.dengeamerika.com/a/kurd-iran/8116695.html|سەردێڕ=Kurdên Cihû li Îsraîlê Hevpeymanîya 5 Hêzên Kurdên Îranê Pîroz Dikin |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=Voice of America |زمان=ku}}&lt;/ref&gt; و [[پارتی یەکێتیی دیموکرات (سووریا)|پارتی یەکێتیی دیموکرات]] (پەیەدە) پیرۆزبایی دامەزراندنی ھاوپەیمانییان کرد.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://rojhelat.info/en/12246 |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=Rojhelat Info}}&lt;/ref&gt; بەڵام پێکھاتەکە کاردانەوەی دوژمنکارانەی گرووپەکانی دیکەی بەدوای خۆیدا ھێنا. ڕێبەری [[Iranian opposition|ئۆپۆزسیۆنی]] پاشایەتی، [[ڕەزا پەھلەوی]] ڕەخنەی لە ھاوپەیمانییەکە گرت و پارتە کوردییەکانی بە [[جیاخوازی]] و ھەڕەشەی ھەنگاوی سەربازی لە دوای ڕووخانی ڕژێمی ئێستا کرد دژیان. لە بەرامبەردا ھاوپەیمانییەکە پابەندبوونی خۆی بە مافەکانی کورد دووپاتکردەوە و داوای لە «ھێزەکانی لایەنگری ئازادی» کرد دژی [[دەسەڵاتخوازی]] بوەستنەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://rojhelat.info/en/12264 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=Rojhelat Info}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://apnews.com/article/iran-iraq-kurds-pahlavi-6beae57e9fdc3546a61ec8f1432eef4b|سەردێڕ=Tensions between son of Iran's last shah and Kurdish dissidents show cracks in Iranian opposition |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=AP News |زمان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٦|سەردێڕ=هاوپەیمانی هێزەکانی کوردستانی ئێران تۆمەتی &quot;جیاخوازی&quot; لەلایەن ڕەزا پەهلەویەوە ڕەتدەکاتەوە |ناونیشان=https://www.dengiamerika.com/a/8117885.html |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Voice of America |زمان=ku}}&lt;/ref&gt;

=== شەڕی ئێران ===
دوابەدوای [[شەڕی ئێران ٢٠٢٦|شەڕی ئێران لە ساڵی ٢٠٢٦]]، نوێنەرانی ھاوپەیمانییەکە ڕایان گەیاند کە بە ھاوبەشی بڕیارە سیاسی و سەربازییەکان ڕادەگەیەنن و خۆیان بۆ قۆناغێکی نوێ ئامادە دەکەن، بانگەشەیانکرد کرد کە ھێزەکانیان «لە قووڵایی ناو ئێران» دان و بەدرێژایی [[سنووری ئێران و عێراق]]، ئامادەن وەڵام بدەنەوە لەگەڵ پەرەسەندنی دۆخەکە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.dengeamerika.com/a/iran-kurds-position/8118628.html|سەردێڕ=Partîyên Kurdên Îranê di Biryarên Xwe yên Siyasî û Leşkerî de Yekgirtî ne |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=Voice of America |زمان=ku}}&lt;/ref&gt; ھەندێک لە ئەندامانی ھاوپەیمانیەکە بانگەشەیانکرد کرد کە ھێزەکانیان پێشتر سەرقاڵی شەڕی سوپای ئێران بوون، لەکاتێکدا پێگەکانیان لە یەک کاتدا بە [[ھێرشی مووشەکی و فڕۆکەی بێفڕۆکەوان ھەرێمی کوردستان ٢٠٢٦|ھێرشی مووشەکی و فڕۆکەی بێفڕۆکەوان لە ھەرێمی کوردستان]] کراونەتە ئامانج.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Frantzman |یەکەم=Seth J. |ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.fdd.org/analysis/2026/03/02/kurdish-iranian-opposition-groups-say-iran-targeted-them-in-northern-iraq-claim-operations-in-iran/|سەردێڕ=Kurdish Iranian opposition groups say Iran targeted them in northern Iraq, claim operations in Iran |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=FDD |زمان=en}}&lt;/ref&gt;

لە ٢ی ئازاری ٢٠٢٦دا، ھاوپەیمانی لە یەکەم لێدوانی ھاوبەشیان لە دوای دامەزراندنیەوە، قسەیان بۆ [[ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|ھێزە چەکدارەکانی ئێران]] کرد کە لە ناوچە کوردنشینەکاندا جێگیر بوون و داوایان لێکردن «خۆیان لە پاشماوەکانی کۆماری ئیسلامی جیابکەنەوە». ھەروەھا داوای کرد خەڵک بە وشیارییەوە چاودێری ڕووداوەکان بکەن و ھەنگاوەکانیان لەگەڵ ڕێنماییەکانی ھاوپەیمانی ڕێکبخەن بۆ ئەوەی بتوانن بە سەلامەتی و یەکگرتوویی بەرەو قۆناغی داھاتوو ھەنگاو بنێن و دامەزراوە گشتییەکان و دامەزراوە خزمەتگوزارییەکان بپارێزن لە ماوەی ئەو قۆناغەی کە بە ئەگەری داڕمانی ڕژێم و [[سەربزێوی|ڕاپەڕینی جەماوەری]] وەسفی کردووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=هاوپەیمانی هێزە کوردستانییەکان: لەکاتی ڕاپەریندا دەزگاکان بپارێزن |ناونیشان=http://www.speemedia.com/dreja.aspx?=hewal&amp;jmare=151646&amp;Jor=1 |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=speemedia.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://theamargi.com/posts/in-their-first-statement-iranian-kurdish-alliance-signals-readiness-for-regime-change|سەردێڕ=In Their First Statement, Iranian Kurdish Alliance Signals Readiness for Regime Change |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=The Amargi}}&lt;/ref&gt;

لە ٣ی ئازاردا، ھێرشە چڕکراوەکان لە ناوچە زۆرینە کوردییەکانی ڕۆژاوای ئێران، لەوانەش لێدان لە بنکە سنوورییەکان بەدرێژایی سنووری ئێران-عێراق و دامەزراوە ئەمنییەکانی دیکە، لەلایەن ھەندێک لە شرۆڤەکارانەوە بە &quot;رێگای بۆ پێشڕەوییەکی کورد &quot; وەسفکران.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-israel-us-strikes-2026/card/trump-open-to-supporting-armed-militias-in-iran-u-s-officials-say-nydkWoLgSs641jEV68Dg|سەردێڕ=Trump Open to Supporting Armed Militias in Iran, U.S. Officials Say |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=The Wall Street Journal |زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://israel-alma.org/daily-report-the-second-iran-war-march-3-2026-1900/|سەردێڕ=Daily Report: The Second Iran War – March 3, 2026 (19:00) |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Alma Research and Education Center |زمان=en-US}}&lt;/ref&gt; ئەمە ھاوکات بوو لەگەڵ بڵاوبوونەوەی پەیوەندی تەلەفوونی لە نێوان [[دۆناڵد ترامپ]] سەرۆکی ئەمریکا و [[مستەفا ھیجری]] سەرۆکی [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران]] (PDKI).&lt;ref name=&quot;:52&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.cnn.com/2026/03/03/politics/cia-arming-kurds-iran|سەردێڕ=CIA working to arm Kurdish forces to spark uprising in Iran, sources say {{!}} CNN Politics |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=CNN |زمان=en}}&lt;/ref&gt;

لە ٩ی ئازاردا لۆگۆی ھاوپەیمانییەکە پەسەندکرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لۆگۆی هاوپەیمانیی هێزە سیاسییەكانی رۆژهەڵات قسەی زۆر لەسەر دەكرێت.. لە كوێوە هاتووە؟ |ناونیشان=https://www.wishe.net/details.aspx?=hewal&amp;jmare=198846&amp;Jor=14 |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=www.wishe.net}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٩ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://english.anf-news.com/kurdistan/logo-of-alliance-of-political-forces-of-rojhilate-kurdistan-disclosed-84291|سەردێڕ=Logo of Alliance of Iranian Kurdistan Political Parties disclosed |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=ANF News |زمان=en}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}

{{تووڵی دەروازە|سیاسەت|شەڕ|کوردستان|ئێران}}

[[پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکانی ئێران]]
[[پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان]]
[[پۆل:ھاوپەیمانییەکانی حزبە سیاسیەکانی کورد]]
[[پۆل:ڕێکخراوە کوردییە عێراقییەکان]]</text>
      <sha1>q1x5rulwtlnlyc6tzkouxkh5n7jd1yk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580425</id>
      <parentid>1580424</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:05:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Hivja پەڕەی [[هاوپەیمانیی هێزە سیاسییەکانی کوردستانی ئێران]]ی گواستەوە بۆ [[ھاوپەیمانیی ھێزە سیاسییەکانی کوردستانی ئێران]]</comment>
      <origin>1580424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21868" sha1="q1x5rulwtlnlyc6tzkouxkh5n7jd1yk" xml:space="preserve">{{Databox}}

'''ھاوپەیمانیی ھێزە سیاسییەکانی کوردستانی ئێران''' ھاوپەیمانییەک لە لایەنە پێنج ھێزی کوردستانی ئێران لە ٢٢ی شوباتی ٢٠٢٦ دامەزار، بە ئامانجی ڕزگاری [[کوردانی ئێران|کوردستانی ئێران]] دوای ڕووخانی [[ئێران|کۆماری ئیسلامی ئێران]]. ڕاگەیەندراوی یەکخستنی ھێزە کوردییەکان لە کوردستانی ئێران ([[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]) لە نێوان ناسەقامگیریی کۆماری ئیسلامی ئێران لە دوای [[ناڕەزایەتییەکانی ئێران ٢٠٢٥–٢٠٢٦|ناڕەزایەتییەکانی ئێران لە ساڵانی ٢٠٢٥–٢٠٢٦]] و دواتر کۆبوونەوەی سەربازیی ئەمریکا لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست پێکھێنرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=ڕاگەیەندراوی ژمارە ١- هاوپەیمانیی هێزە سیاسییەکانی کوردستانی ئێران: لە بەردەم چارەنووسسازترین ڕۆژەکانی خۆمان‌داین {{!}} PJAK Soranî |ناونیشان=https://pjak.net/so/10668 |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئازاری ٢٠٢٦}}&lt;/ref&gt;

== مێژوو ==
پێش ئەو ھاوپەیمانییە ھێزەسیاسیەکان [[ناوەندی ھاوکاریی حیزبەکانی کوردستانی ئێران]]، کە لە ساڵی ٢٠١٨ لەلایەن [[حیزبی کۆمەڵەی کوردستانی ئێران|کۆمەڵەی شۆڕشگێڕ]]، [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران|حیزبی دێموکرات]]، [[حیزبی دێموکراتی کوردستان (حدک)|حیزبی دێموکراتی کوردستان]]، [[سازمانی خەباتی کوردستانی ئێران|سازمانی خەبات]] و [[کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان|کۆمەڵەی زەحمەتکێشان]] دامەزرابوو کاریان کردووە. ھەروەھا ناوەندی دیالۆگ بۆ ھاوکاری نێوان حیزبەکانی کوردستانی ئێران کە لە ساڵی ٢٠٢٣ لە دوای [[خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێران|ناڕەزایەتییەکانی جینا مەحسا ئەمینی]] بۆ پێشخستنی بەرژەوەندییە سیاسییەکانی کورد بە ھاوبەشی دامەزرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Bodette |یەکەم=Meghan |ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.kurdishpeace.org/research/civil-society/irans-kurdish-parties-work-towards-unity-as-protests-escalate/|سەردێڕ=Iran's Kurdish Parties Work Towards Unity as Protests Escalate |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=Kurdish Peace Institute |زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;ئەمەش دوای ئەوەی ناوەندی ھاوکاری بەھۆی کشانەوەی سازمانی خەبات تووشی پەرتەوازەیی بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=سازمانی خەبات لە ناوەندی هاوكاریی حیزبەكان كشایەوە |ناونیشان=https://zagrospost.com/30002 |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=زاگرۆس پۆست}}&lt;/ref&gt; لە سەرەتای ساڵی ٢٠٢٥ەوە ناوەندی دیالۆگ مانگانە کۆبوونەوەی ئەنجام دەدا، سەرۆکایەتی لە نێوان لایەنە بەشداربووەکاندا دەسوڕایەوە.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Mukriyan |یەکەم=Rojin |ڕێکەوت=١٧ی شوباتی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://theamargi.com/posts/iranian-kurdish-parties-delay-landmark-coalition-agreement|سەردێڕ=Iranian Kurdish Parties Delay Landmark Coalition Agreement |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=the Amargi}}&lt;/ref&gt; بەگوێرەی بەیاننامەیەک کە دوای پێکھێنانی ھاوپەیمانییەکە دەرچووە، ناوەندی دیالۆگ بە ئاسانکاری بۆ ئاڵوگۆڕی بیروڕا و ھەماھەنگی چالاکییەکان ڕۆڵێکی سەرەکی لە دامەزراندنی ئەم ھاوپەیمانیە گێڕاوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://hawarnews.com/en/five-kurdish-parties-form-alliance-in-eastern-kurdistan|سەردێڕ=Five Kurdish parties form alliance in Eastern Kurdistan |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=Hawar News}}&lt;/ref&gt;

ھێزە کوردییەکانی ئێران کە بەشێکبوون لە ناوەندی دیالۆگ، چەندینجار بوونە ئامانجی سەربازی ئێران، لەوانەش لە کاتی [[ھێرشەکانی ٢٠٢٢ی ئێران بۆ سەر ھەرێمی کوردستان]].&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.jpost.com/middle-east/article-884039|سەردێڕ=Kurdish group claims Iran missile, drone attack {{!}} The Jerusalem Post |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=The Jerusalem Post |زمان=en}}&lt;/ref&gt;ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٢٣ [[عێراق]] و [[ئێران]] ڕێککەوتنێکی ئەمنییان واژوو کرد کە پێویستە بەغدا حیزبەکانی کوردستانی ئێران لە ناوچە سنوورییەکان دووربخاتەوە و بیانگوازێتەوە بۆ کەمپەکانی ناو شارەکانی ھەرێمی کوردستان.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/4656|سەردێڕ=Iranian Kurdish opposition groups form new joint alliance |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=The New Region |زمان=en}}&lt;/ref&gt;

لە ٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦، لەژێر چاودێری ناوەندی وتووێژ لە کۆبوونەوەیەکی ئاست بەرزدا بۆ ھەماھەنگی وەڵامدانەوەی ھاوبەش بۆ [[ناڕەزایەتییەکانی ئێران ٢٠٢٥–٢٠٢٦|ناڕەزایەتییەکانی ساڵی ٢٠٢٥–٢٠٢٦ لە ئێران]] کۆبوونەوەیەکی ھاوبەش لە نێوان سەرۆکی لایەنەکان ئەنجامدرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Frantzman |یەکەم=Seth |ڕێکەوت=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.longwarjournal.org/archives/2026/01/kurdish-opposition-groups-in-iran-support-protests-claim-attacks-on-tehran-regime.php|سەردێڕ=Kurdish opposition groups in Iran support protests, claim attacks on Tehran regime |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=FDD's Long War Journal |زمان=en-US}}&lt;/ref&gt; زۆربەیان پشتیوانیان لە ناڕازیەتیەکان کرد و داوای مانگرتنی گشتیان کرد.&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/4656|سەردێڕ=Iranian Kurdish opposition groups form new joint alliance |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=The New Region |زمان=en}}&lt;/ref&gt; مانگرتنەکان لە زۆربەی شارە کوردنشینەکانی ئێران بەدیکرا، لەوانە لە [[پارێزگای کرماشان]]، [[پارێزگای کوردستان]]، و [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://hengaw.net/en/reports-and-statistics-1/2026/01/article-5|سەردێڕ=Kurdistan on strike as shops and markets close across 39 cities |ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=Hengaw |زمان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Rojhelat |ڕێکەوت=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|سەردێڕ=مانگرتنی سەرکەوتووانەی شارەکانی کوردستان |ناونیشان=https://www.rojhelat.media/?p=422 |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=تێلویزیۆنی ڕۆژهەلات}}&lt;/ref&gt;

ڕۆژی ١٢ی شوباتی ٢٠٢٦، حەوت لایەنی کوردی ئێران بۆ پەسەندکردنی ڕەشنووسی ڕێککەوتننامەیەک و پێکھێنانی ھاوپەیمانی ھێزەکان کۆبوونەوە. پرۆسەکە دواکەوت دوای ئەوەی دوو لایەن ڕەتیانکردەوە بەڵگەنامەکە واژوو بکەن. ناوەندی دیالۆگ بڕیاری دواخستنی کارەکانی دا بەڵام ڕایان گەیاند کە ئەو پێنج لایەنەی کە پێشتر واژوویان کردووە دەتوانن لە چەند ڕۆژی داھاتوودا بەردەوام بن لە دامەزراندنی ھاوپەیمانییەکە ئەگەر دوو لایەنەکەی دیکە ھەڵبژێرن بەشداری نەکەن.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Mukriyan |یەکەم=Rojin |ڕێکەوت=١٧ی شوباتی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://theamargi.com/posts/iranian-kurdish-parties-delay-landmark-coalition-agreement|سەردێڕ=Iranian Kurdish Parties Delay Landmark Coalition Agreement |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=the Amargi}}&lt;/ref&gt;

=== دامەزراندن ===
ھاوپەیمانییەکە لە ٢٢ی شوباتی ٢٠٢٦ دامەزراندنی خۆی ڕاگەیاند&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=هاوپەیمانی هێزە سیاسییەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان ڕاگەیەندرا: ئامانجمان ئازادی کوردستانە |ناونیشان=https://sorani.anf-news.com/کوردستان/hawpymany-hz-syasyykany-zhhaty-kwrdstan-agyndra-yamanjman-yazady-kwrdstan-83269 |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=ANF News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٦|سەردێڕ=هاوپەیمانیی هێزە سیاسییەکانی کوردستانی ئێران ڕاگەیەندرا - |ناونیشان=https://www.aryen.tv/language/ku/هاوپەیمانیی-هێزە-سیاسییەکانی-کوردست/ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦}}&lt;/ref&gt;

لە ڕۆژانی دواتردا بەرەی جەماوەری دیموکراتی ئەھوازی، ھاوپشتی فراوان بۆ ئازادی و یەکسانی لە ئێران،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٦|trans-title=The People's Democratic Front of Ahvaz congratulates the formation of the Coalition of Political Forces of Iranian Kurdistan |ناونیشان=https://x.com/PDKIkurdish/status/2025866775770870209 |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=KDPI on X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٤ی شوباتی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://x.com/PDKIkurdish/status/2026253245807555054 |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=PDKI on X}}&lt;/ref&gt; [[کۆنگرەی نەتەوەییی کوردستان|کۆنگرەی نەتەوەیی کوردستان]] (کەنەکە)،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://rojhelat.info/en/12269 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=Rojhelat Info}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=ROJNEWS |یەکەم=rojnews sh |ڕێکەوت=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٦|سەردێڕ=کەنەکە دامەزراندنی هاوپەیمانیی پارتەکانی ڕۆژهەڵات پیرۆز دەکات - كوردستان |ناونیشان=https://rojnews.news/?p=672011 |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=کوردی - RojNews.News}}&lt;/ref&gt; یەھودا بن یوسف سەرۆکی [[کوردە جووەکانی ئیسرائیل|پێکھاتەی کوردی جوولەکە لە ئیسرائیل]]،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.dengeamerika.com/a/kurd-iran/8116695.html|سەردێڕ=Kurdên Cihû li Îsraîlê Hevpeymanîya 5 Hêzên Kurdên Îranê Pîroz Dikin |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=Voice of America |زمان=ku}}&lt;/ref&gt; و [[پارتی یەکێتیی دیموکرات (سووریا)|پارتی یەکێتیی دیموکرات]] (پەیەدە) پیرۆزبایی دامەزراندنی ھاوپەیمانییان کرد.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://rojhelat.info/en/12246 |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=Rojhelat Info}}&lt;/ref&gt; بەڵام پێکھاتەکە کاردانەوەی دوژمنکارانەی گرووپەکانی دیکەی بەدوای خۆیدا ھێنا. ڕێبەری [[Iranian opposition|ئۆپۆزسیۆنی]] پاشایەتی، [[ڕەزا پەھلەوی]] ڕەخنەی لە ھاوپەیمانییەکە گرت و پارتە کوردییەکانی بە [[جیاخوازی]] و ھەڕەشەی ھەنگاوی سەربازی لە دوای ڕووخانی ڕژێمی ئێستا کرد دژیان. لە بەرامبەردا ھاوپەیمانییەکە پابەندبوونی خۆی بە مافەکانی کورد دووپاتکردەوە و داوای لە «ھێزەکانی لایەنگری ئازادی» کرد دژی [[دەسەڵاتخوازی]] بوەستنەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://rojhelat.info/en/12264 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=Rojhelat Info}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://apnews.com/article/iran-iraq-kurds-pahlavi-6beae57e9fdc3546a61ec8f1432eef4b|سەردێڕ=Tensions between son of Iran's last shah and Kurdish dissidents show cracks in Iranian opposition |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=AP News |زمان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٦|سەردێڕ=هاوپەیمانی هێزەکانی کوردستانی ئێران تۆمەتی &quot;جیاخوازی&quot; لەلایەن ڕەزا پەهلەویەوە ڕەتدەکاتەوە |ناونیشان=https://www.dengiamerika.com/a/8117885.html |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Voice of America |زمان=ku}}&lt;/ref&gt;

=== شەڕی ئێران ===
دوابەدوای [[شەڕی ئێران ٢٠٢٦|شەڕی ئێران لە ساڵی ٢٠٢٦]]، نوێنەرانی ھاوپەیمانییەکە ڕایان گەیاند کە بە ھاوبەشی بڕیارە سیاسی و سەربازییەکان ڕادەگەیەنن و خۆیان بۆ قۆناغێکی نوێ ئامادە دەکەن، بانگەشەیانکرد کرد کە ھێزەکانیان «لە قووڵایی ناو ئێران» دان و بەدرێژایی [[سنووری ئێران و عێراق]]، ئامادەن وەڵام بدەنەوە لەگەڵ پەرەسەندنی دۆخەکە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.dengeamerika.com/a/iran-kurds-position/8118628.html|سەردێڕ=Partîyên Kurdên Îranê di Biryarên Xwe yên Siyasî û Leşkerî de Yekgirtî ne |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=Voice of America |زمان=ku}}&lt;/ref&gt; ھەندێک لە ئەندامانی ھاوپەیمانیەکە بانگەشەیانکرد کرد کە ھێزەکانیان پێشتر سەرقاڵی شەڕی سوپای ئێران بوون، لەکاتێکدا پێگەکانیان لە یەک کاتدا بە [[ھێرشی مووشەکی و فڕۆکەی بێفڕۆکەوان ھەرێمی کوردستان ٢٠٢٦|ھێرشی مووشەکی و فڕۆکەی بێفڕۆکەوان لە ھەرێمی کوردستان]] کراونەتە ئامانج.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Frantzman |یەکەم=Seth J. |ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.fdd.org/analysis/2026/03/02/kurdish-iranian-opposition-groups-say-iran-targeted-them-in-northern-iraq-claim-operations-in-iran/|سەردێڕ=Kurdish Iranian opposition groups say Iran targeted them in northern Iraq, claim operations in Iran |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=FDD |زمان=en}}&lt;/ref&gt;

لە ٢ی ئازاری ٢٠٢٦دا، ھاوپەیمانی لە یەکەم لێدوانی ھاوبەشیان لە دوای دامەزراندنیەوە، قسەیان بۆ [[ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|ھێزە چەکدارەکانی ئێران]] کرد کە لە ناوچە کوردنشینەکاندا جێگیر بوون و داوایان لێکردن «خۆیان لە پاشماوەکانی کۆماری ئیسلامی جیابکەنەوە». ھەروەھا داوای کرد خەڵک بە وشیارییەوە چاودێری ڕووداوەکان بکەن و ھەنگاوەکانیان لەگەڵ ڕێنماییەکانی ھاوپەیمانی ڕێکبخەن بۆ ئەوەی بتوانن بە سەلامەتی و یەکگرتوویی بەرەو قۆناغی داھاتوو ھەنگاو بنێن و دامەزراوە گشتییەکان و دامەزراوە خزمەتگوزارییەکان بپارێزن لە ماوەی ئەو قۆناغەی کە بە ئەگەری داڕمانی ڕژێم و [[سەربزێوی|ڕاپەڕینی جەماوەری]] وەسفی کردووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=هاوپەیمانی هێزە کوردستانییەکان: لەکاتی ڕاپەریندا دەزگاکان بپارێزن |ناونیشان=http://www.speemedia.com/dreja.aspx?=hewal&amp;jmare=151646&amp;Jor=1 |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=speemedia.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://theamargi.com/posts/in-their-first-statement-iranian-kurdish-alliance-signals-readiness-for-regime-change|سەردێڕ=In Their First Statement, Iranian Kurdish Alliance Signals Readiness for Regime Change |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=The Amargi}}&lt;/ref&gt;

لە ٣ی ئازاردا، ھێرشە چڕکراوەکان لە ناوچە زۆرینە کوردییەکانی ڕۆژاوای ئێران، لەوانەش لێدان لە بنکە سنوورییەکان بەدرێژایی سنووری ئێران-عێراق و دامەزراوە ئەمنییەکانی دیکە، لەلایەن ھەندێک لە شرۆڤەکارانەوە بە &quot;رێگای بۆ پێشڕەوییەکی کورد &quot; وەسفکران.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-israel-us-strikes-2026/card/trump-open-to-supporting-armed-militias-in-iran-u-s-officials-say-nydkWoLgSs641jEV68Dg|سەردێڕ=Trump Open to Supporting Armed Militias in Iran, U.S. Officials Say |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=The Wall Street Journal |زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://israel-alma.org/daily-report-the-second-iran-war-march-3-2026-1900/|سەردێڕ=Daily Report: The Second Iran War – March 3, 2026 (19:00) |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Alma Research and Education Center |زمان=en-US}}&lt;/ref&gt; ئەمە ھاوکات بوو لەگەڵ بڵاوبوونەوەی پەیوەندی تەلەفوونی لە نێوان [[دۆناڵد ترامپ]] سەرۆکی ئەمریکا و [[مستەفا ھیجری]] سەرۆکی [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران]] (PDKI).&lt;ref name=&quot;:52&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.cnn.com/2026/03/03/politics/cia-arming-kurds-iran|سەردێڕ=CIA working to arm Kurdish forces to spark uprising in Iran, sources say {{!}} CNN Politics |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=CNN |زمان=en}}&lt;/ref&gt;

لە ٩ی ئازاردا لۆگۆی ھاوپەیمانییەکە پەسەندکرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لۆگۆی هاوپەیمانیی هێزە سیاسییەكانی رۆژهەڵات قسەی زۆر لەسەر دەكرێت.. لە كوێوە هاتووە؟ |ناونیشان=https://www.wishe.net/details.aspx?=hewal&amp;jmare=198846&amp;Jor=14 |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=www.wishe.net}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٩ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://english.anf-news.com/kurdistan/logo-of-alliance-of-political-forces-of-rojhilate-kurdistan-disclosed-84291|سەردێڕ=Logo of Alliance of Iranian Kurdistan Political Parties disclosed |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=ANF News |زمان=en}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}

{{تووڵی دەروازە|سیاسەت|شەڕ|کوردستان|ئێران}}

[[پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکانی ئێران]]
[[پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان]]
[[پۆل:ھاوپەیمانییەکانی حزبە سیاسیەکانی کورد]]
[[پۆل:ڕێکخراوە کوردییە عێراقییەکان]]</text>
      <sha1>q1x5rulwtlnlyc6tzkouxkh5n7jd1yk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تیرۆرکردنی عەلی لاریجانی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>293261</id>
    <revision>
      <id>1580535</id>
      <parentid>1569391</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:02:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13795" sha1="s74av92ah4swupuatjoe8xhvghvfu9u" xml:space="preserve">{{Databox}}
لە ١٧ی ئازاری ٢٠٢٦، [[عەلی لاریجانی]] سکرتێری ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی کە بە سەرۆکی دیفاکتۆی [[ئێران]] دادەنرا، لە [[تاران]] لە چوارچێوەی زنجیرەیەک ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل کە ئامانج لێی بەرپرسانی باڵای ئێران بوو، تیرۆرکرا. کوژرانی لە چوارچێوەی [[شەڕی ئێران ٢٠٢٦]] ڕوویدا کە لە ٢٨ی شوبات بە ھێرشی ئاسمانی بۆ سەر ئامانجە جیاوازەکانی ئێران لەلایەن [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] و [[ئیسرائیل|ئیسرائیلەوە]] دەستیپێکرد. لاریجانی ئامانجی ژمارە یەک و باڵاترین بەرپرس بوو کە دوای [[کوشتنی عەلی خامنەیی|تیرۆرکردنی]] [[سەید عەلی خامنەیی|عەلی خامنەیی]] ڕێبەری مەزنی ئێران کوژرابێت.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=۱۷ی ئازاری ٢٠٢٦ |سەردێڕ=Number one target: How Israel assassinated Iran’s ‘de-facto leader' Larijani {{!}} The Jerusalem Post |ناونیشان=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-890273 |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦ |وێبگە=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |زمان=en}}&lt;/ref&gt;

== پێشینە ==
عەلی لاریجانی دوای ئەوەی لە مانگی ئابی ٢٠٢٥ لەلایەن [[مەسعوود پزیشکیان]] وەک سکرتێری ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی دەستنیشانکرا،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٥ی ئابی ۲۰۲٥ |سەردێڕ=Ali Larijani reappointed secretary of Iran's top security body |ناونیشان=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-reappointed-secretary-irans-top-security-body-2025-08-05/ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ۲۰۲٦ |ئیش=Reuters |زمان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Orla Ryan |ڕێکەوت=٢٨ی شوباتی ۲۰۰۸ |سەردێڕ=Ahmadinejad rival elected as Iranian speaker |ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2008/may/28/iran.middleeast |ئیش=The Guardian}}&lt;/ref&gt; لەلایەن ژمارەیەکی زۆر لە ڕۆژنامەکانەوە وەک بەھێزترین پیاو یان ڕێبەری دیفاکتۆی ئێران لە پێش شەڕی ئێران لە ساڵی ٢٠٢٦دا وەسف کرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Ruthless leader, brilliant philosopher: Ali Larijani, Iran's most powerful man |ناونیشان=https://www.haaretz.com/middle-east-news/2026-03-14/ty-article-magazine/.highlight/ruthless-leader-brilliant-philosopher-ali-larijani-irans-most-powerful-man/0000019c-e193-d6d5-af9c-e5f35e980000 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260316031546/https://www.haaretz.com/middle-east-news/2026-03-14/ty-article-magazine/.highlight/ruthless-leader-brilliant-philosopher-ali-larijani-irans-most-powerful-man/0000019c-e193-d6d5-af9c-e5f35e980000 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=۱۸ی ئازاری ۲۰۲٦ |وێبگە=Haaretz |زمان=en |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iran’s 'suave' de facto leader the real power behind Mojtaba |ناونیشان=https://www.theaustralian.com.au/subscribe/news/1/?sourceCode=TAWEB_MRE170_a_BIN&amp;dest=https%3A%2F%2Fwww.theaustralian.com.au%2Fbusiness%2Fthe-wall-street-journal%2Fde-facto-wartime-leader-ali-larijani-steers-irans-defiant-response-to-us%2Fnews-story%2F94590da082ac796310224d35aff6e764&amp;memtype=anonymous&amp;mode=premium&amp;v21=GROUPA-Segment-1-NOSCORE |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ئیش=The Australian}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=۱۷ی ئازاری ۲۰۲٦ |سەردێڕ=Ali Larijani; A Key Security Figure in Repression and the Survival of the Ruling Regime in Iran - Iran HRM |ناونیشان=https://iran-hrm.com/2026/03/17/ali-larijani-a-key-security-figure-in-repression-and-the-survival-of-the-ruling-regime-in-iran/ |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئازاری ۲۰۲٦ |زمان=en-US}}&lt;/ref&gt; لاریجانی سەرۆکایەتیی سەرکوتکردنی [[ناڕەزایەتییەکانی ئێران ٢٠٢٥–٢٠٢٦|ناڕەزایەتییەکانی ئێرانی لە ساڵانی ٢٠٢٥–٢٠٢٦]] و کۆمەڵکوژییەکانی دواتری خۆپیشاندەرانی ئێرانی لەلایەن [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سپای پاسدارانی ئینقلابی ئیسلامیی ئێرانەوە]] کرد، کە زۆرجار بە فەرمانی [[سەید عەلی خامنەیی|عەلی خامنەیی]] ڕێبەری مەزنی شۆڕشی ئیسلامی ئێران بە داڕێژەری کۆمەڵکوژییەکان ناودەبرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی دووەمی ۲۰۲٦ |سەردێڕ=Ali Larijani Masterminded the Massacre says Former Official |ناونیشان=https://iranwire.com/en/news/147783-ali-larijani-masterminded-the-massacre-says-former-official/ |ئیش=IranWire}}&lt;/ref&gt; بەپێی ''[[نیویۆرک تایمز|ڕۆژنامەی نیویۆرک تایمز]]''، لاریجانی لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠٢٦ەوە بە شێوەیەکی کاریگەر ئێرانی بەڕێوەبردووە .&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Fassihi |یەکەم=Farnaz |ڕێکەوت=۲۲ی شوباتی ۲۰۲٦ |سەردێڕ=Inside Iran’s Preparations for War and Plans for Survival |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html |ڕێکەوتی سەردان=۱۸ی ئازاری ۲۰۲٦ |ئیش=The New York Times |زمان=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;ئەمریکا سزای نوێی بەسەر لاریجانیدا سەپاند لە ١٥ی ڕێبەندان بەھۆی سەرکوتکردنی خۆپیشاندەران.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Fatima Hussein |ڕێکەوت=۱٥ی کانوونی دووەمی ۲۰۲٦ |سەردێڕ=US sanctions Iranian officials accused of repressing protests against the government |ناونیشان=https://apnews.com/article/trump-treasury-iran-bessent-sanctions-d528538fae2c90e5d922c101b4f816a4 |ڕێکەوتی سەردان=۱٥ی کانوونی دووەمی ۲۰۲٦ |وێبگە=AP News |زمان=en}}&lt;/ref&gt; له‌دوای [[کوشتنی عەلی خامنەیی]] له‌ ۲۸ی شوباتی ۲۰۲٦ له‌لایه‌ن ئیسرائیل و ئه‌مه‌ریکا، لاریجانی وتی «حکومه‌تی ئێران لەکۆڵ دۆناڵد ترامپی نابێتەوە».&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=۷ی ئازاری ۲۰۲٦ |سەردێڕ=Iran won’t leave Trump alone for killing Khamenei, Larijani says |ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202603079244 |ڕێکەوتی سەردان=۸ی ئازاری ۲۰۲٦ |وێبگە=[[ئێران ئینتەرنەشناڵ|Iran International]] |زمان=en}}&lt;/ref&gt;

== تیرۆرکردن ==
بەگوێرەی سەرچاوە باڵاکان، لاریجانی شارەزا بووە چەندین ڕێکاری خۆپارێزی بۆ ئەوەی لەلایەن ئیسرائیلەوە دەستنیشان نەکرێت نەکرێتە ئامانج، وەک جووڵەکردن لەنێوان چەند شوێنێکی نھێنی لە سەرەتای دەستپێکردنی جەنگەوە.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; لە شەوی ١٦–١٧ی ئازاری ٢٠٢٦، لاریجانی لە ھێرشێکی ئاسمانی کوژرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=۱۷ی ئازاری ٢٠٢٦ |سەردێڕ=Israeli media say military targeted top security chief Larijani |ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202603174597 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260317143155/https://www.iranintl.com/en/202603174597 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=۱۷ی ئازاری ۲۰۲٦ |وێبگە=[[ئێران ئینتەرنەشناڵ|Iran International]] |زمان=en}}&lt;/ref&gt; وەزیری بەرگری ئیسرائیل [[یسرائیل کاتز]] ڕای گەیاند کە لاریجانی کوژراوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=۱۷ی ئازاری ۲۰۲٦ |سەردێڕ=Iran’s top security chief Larijani is dead, Israeli defence minister Katz says |ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202603170025 |ڕێکەوتی سەردان=۱۷ی ئازاری ۲۰۲٦ |وێبگە=[[ئێران ئینتەرنەشناڵ|Iran International]] |زمان=en}}&lt;/ref&gt; ئێران دوای چەند کاتژمێرێک پشتڕاستی کردەوە کە لاریجانی لە ھێرشەکەدا کوژراوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=۱۷ی ئازاری ۲٠٢٦ |سەردێڕ=Iran confirms security chief Larijani, Basij commander Soleimani killed |ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260318012545/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=۱۷ی ئازاری ۲۰۲٦ |ئیش=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;  هه‌روه‌ها، مورته‌زای کوڕی و عه‌لیڕه‌زا بەیات، سه‌رۆکی نووسینگه‌که‌ی، له‌و هێرشه‌دا کوژران و بوونه‌ قوربانی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Reals |یەکەم١=Tucker |دوایین٢=Tyab |یەکەم٢=Imtiaz |ڕێکەوت=۱۷ی ئازاری ۲۰۲٦ |سەردێڕ=Iran's top security official, Ali Larijani, was killed in an airstrike. Here's why his death is so significant. |ناونیشان=https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260317184332/https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=۱۷ی ئازاری ۲۰۲٦ |ئیش=CBS News}}&lt;/ref&gt; [[ئاژانسی ھەواڵنێری فارس]] بڵاوی کردەوە، لەکاتی سەردانی کچەکەی لە جەرگەی ڕۆژھەڵاتی تاران بەھۆی ھێرشێکی ئەمریکا و ئیسرائیل کوژراوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=۱۷ی ئازاری ٢٠٢٦ |سەردێڕ=Ali Larijani, Iran's ultimate backroom powerbroker, killed in Israeli airstrike |ناونیشان=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-irans-ultimate-backroom-powerbroker-dies-67-2026-03-17/ |ڕێکەوتی سەردان=۱۸ی ئازاری ۲۰۲٦ |ئیش=Reuters}}&lt;/ref&gt; لە لایەکی دیکەوە بەرپرسانی ھەواڵگری ئیسرائیل ڕایان گەیاند کە توانیویانە بەدواداچوون بۆ جموجۆڵەکانی بکەن دوای ئەوەی لەلایەن دانیشتووانی تارانەوە ئاگادارکراونەتەوە و بۆردومانیان کردووە لەکاتێکدا لەگەڵ بەرپرسانی دیکە لە حەشارگەیەکدا لە جەرگەی تاران کۆدەبووەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=۱۷ی ئازاری ۲۰۲٦ |سەردێڕ=Israeli official says tip from Tehran residents helped enable Larijani strike |ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202603179685 |ڕێکەوتی سەردان=۱۸ی ئازاری ۲۰۲٦ |ئیش=Iran International}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Lieber |یەکەم١=Dov |دوایین٢=Faucon |یەکەم٢=Benoit |دوایین٣=Raice |یەکەم٣=Shayndi |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ۲۰۲٦ |سەردێڕ=Israel Is Hunting Down Iranian Regime Members in Their Hideouts, One by One |ناونیشان=https://www.wsj.com/world/middle-east/israel-iran-leadership-528c6114 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئازاری ۲۰۲٦ |ئیش=The Wall Street Journal}}&lt;/ref&gt; ھەروەھا فەرماندەی [[بەسیج]]ی ئێران، غوڵامڕەزا سولەیمانی، لە ھەمان شەودا لە ھێرشێکی ئاسمانی ئیسرائیلدا کوژرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=۱۷ی ئازاری ۲۰۲٦ |سەردێڕ=Iran’s Basij militia commander Gholamreza Soleimani killed: IRGC |ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-claims-to-have-assassinated-commander-of-irans-basij-militia-unit |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260317095110/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-claims-to-have-assassinated-commander-of-irans-basij-militia-unit |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=۱۸ی ئازاری ۲۰۲٦ |ئیش=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}
{{شریتی دەروازە|ئیسرائیل|ئێران|سیاسەت}}

[[پۆل:ململانێی بریکاریی ئێران و ئیسرائیل]]
[[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]]
[[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە نین]]</text>
      <sha1>s74av92ah4swupuatjoe8xhvghvfu9u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580576</id>
      <parentid>1580535</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:06:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13809" sha1="9d9r8b77gqbr0huk7yzlzj49cgmrn6t" xml:space="preserve">{{Databox}}
لە ١٧ی ئازاری ٢٠٢٦، [[عەلی لاریجانی]] سکرتێری ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی کە بە سەرۆکی دیفاکتۆی [[ئێران]] دادەنرا، لە [[تاران]] لە چوارچێوەی زنجیرەیەک ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل کە ئامانج لێی بەرپرسانی باڵای ئێران بوو، تیرۆرکرا. کوژرانی لە چوارچێوەی [[شەڕی ئێران ٢٠٢٦]] ڕوویدا کە لە ٢٨ی شوبات بە ھێرشی ئاسمانی بۆ سەر ئامانجە جیاوازەکانی ئێران لەلایەن [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] و [[ئیسرائیل|ئیسرائیلەوە]] دەستیپێکرد. لاریجانی ئامانجی ژمارە یەک و باڵاترین بەرپرس بوو کە دوای [[کوشتنی عەلی خامنەیی|تیرۆرکردنی]] [[سەید عەلی خامنەیی|عەلی خامنەیی]] ڕێبەری مەزنی ئێران کوژرابێت.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=۱۷ی ئازاری ٢٠٢٦ |سەردێڕ=Number one target: How Israel assassinated Iran’s ‘de-facto leader' Larijani {{!}} The Jerusalem Post |ناونیشان=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-890273 |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦ |وێبگە=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |زمان=en}}&lt;/ref&gt;

== پێشینە ==
عەلی لاریجانی دوای ئەوەی لە مانگی ئابی ٢٠٢٥ لەلایەن [[مەسعوود پزیشکیان]] وەک سکرتێری ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی دەستنیشانکرا،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٥ی ئابی ۲۰۲٥ |سەردێڕ=Ali Larijani reappointed secretary of Iran's top security body |ناونیشان=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-reappointed-secretary-irans-top-security-body-2025-08-05/ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ۲۰۲٦ |ئیش=Reuters |زمان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Orla Ryan |ڕێکەوت=٢٨ی شوباتی ۲۰۰۸ |سەردێڕ=Ahmadinejad rival elected as Iranian speaker |ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2008/may/28/iran.middleeast |ئیش=The Guardian}}&lt;/ref&gt; لەلایەن ژمارەیەکی زۆر لە ڕۆژنامەکانەوە وەک بەھێزترین پیاو یان ڕێبەری دیفاکتۆی ئێران لە پێش شەڕی ئێران لە ساڵی ٢٠٢٦دا وەسف کرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Ruthless leader, brilliant philosopher: Ali Larijani, Iran's most powerful man |ناونیشان=https://www.haaretz.com/middle-east-news/2026-03-14/ty-article-magazine/.highlight/ruthless-leader-brilliant-philosopher-ali-larijani-irans-most-powerful-man/0000019c-e193-d6d5-af9c-e5f35e980000 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260316031546/https://www.haaretz.com/middle-east-news/2026-03-14/ty-article-magazine/.highlight/ruthless-leader-brilliant-philosopher-ali-larijani-irans-most-powerful-man/0000019c-e193-d6d5-af9c-e5f35e980000 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=۱۸ی ئازاری ۲۰۲٦ |وێبگە=Haaretz |زمان=en |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iran’s 'suave' de facto leader the real power behind Mojtaba |ناونیشان=https://www.theaustralian.com.au/subscribe/news/1/?sourceCode=TAWEB_MRE170_a_BIN&amp;dest=https%3A%2F%2Fwww.theaustralian.com.au%2Fbusiness%2Fthe-wall-street-journal%2Fde-facto-wartime-leader-ali-larijani-steers-irans-defiant-response-to-us%2Fnews-story%2F94590da082ac796310224d35aff6e764&amp;memtype=anonymous&amp;mode=premium&amp;v21=GROUPA-Segment-1-NOSCORE |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ئیش=The Australian}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=۱۷ی ئازاری ۲۰۲٦ |سەردێڕ=Ali Larijani; A Key Security Figure in Repression and the Survival of the Ruling Regime in Iran - Iran HRM |ناونیشان=https://iran-hrm.com/2026/03/17/ali-larijani-a-key-security-figure-in-repression-and-the-survival-of-the-ruling-regime-in-iran/ |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئازاری ۲۰۲٦ |زمان=en-US}}&lt;/ref&gt; لاریجانی سەرۆکایەتیی سەرکوتکردنی [[ناڕەزایەتییەکانی ئێران ٢٠٢٥–٢٠٢٦|ناڕەزایەتییەکانی ئێرانی لە ساڵانی ٢٠٢٥–٢٠٢٦]] و کۆمەڵکوژییەکانی دواتری خۆپیشاندەرانی ئێرانی لەلایەن [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سپای پاسدارانی ئینقلابی ئیسلامیی ئێرانەوە]] کرد، کە زۆرجار بە فەرمانی [[سەید عەلی خامنەیی|عەلی خامنەیی]] ڕێبەری مەزنی شۆڕشی ئیسلامی ئێران بە داڕێژەری کۆمەڵکوژییەکان ناودەبرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی دووەمی ۲۰۲٦ |سەردێڕ=Ali Larijani Masterminded the Massacre says Former Official |ناونیشان=https://iranwire.com/en/news/147783-ali-larijani-masterminded-the-massacre-says-former-official/ |ئیش=IranWire}}&lt;/ref&gt; بەپێی ''[[نیویۆرک تایمز|ڕۆژنامەی نیویۆرک تایمز]]''، لاریجانی لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠٢٦ەوە بە شێوەیەکی کاریگەر ئێرانی بەڕێوەبردووە .&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Fassihi |یەکەم=Farnaz |ڕێکەوت=۲۲ی شوباتی ۲۰۲٦ |سەردێڕ=Inside Iran’s Preparations for War and Plans for Survival |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html |ڕێکەوتی سەردان=۱۸ی ئازاری ۲۰۲٦ |ئیش=The New York Times |زمان=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;ئەمریکا سزای نوێی بەسەر لاریجانیدا سەپاند لە ١٥ی ڕێبەندان بەھۆی سەرکوتکردنی خۆپیشاندەران.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Fatima Hussein |ڕێکەوت=۱٥ی کانوونی دووەمی ۲۰۲٦ |سەردێڕ=US sanctions Iranian officials accused of repressing protests against the government |ناونیشان=https://apnews.com/article/trump-treasury-iran-bessent-sanctions-d528538fae2c90e5d922c101b4f816a4 |ڕێکەوتی سەردان=۱٥ی کانوونی دووەمی ۲۰۲٦ |وێبگە=AP News |زمان=en}}&lt;/ref&gt; له‌دوای [[کوشتنی عەلی خامنەیی]] له‌ ۲۸ی شوباتی ۲۰۲٦ له‌لایه‌ن ئیسرائیل و ئه‌مه‌ریکا، لاریجانی وتی «حکومه‌تی ئێران لەکۆڵ دۆناڵد ترامپی نابێتەوە».&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=۷ی ئازاری ۲۰۲٦ |سەردێڕ=Iran won’t leave Trump alone for killing Khamenei, Larijani says |ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202603079244 |ڕێکەوتی سەردان=۸ی ئازاری ۲۰۲٦ |وێبگە=[[ئێران ئینتەرنەشناڵ|Iran International]] |زمان=en}}&lt;/ref&gt;

== تیرۆرکردن ==
بەگوێرەی سەرچاوە باڵاکان، لاریجانی شارەزا بووە چەندین ڕێکاری خۆپارێزی بۆ ئەوەی لەلایەن ئیسرائیلەوە دەستنیشان نەکرێت نەکرێتە ئامانج، وەک جووڵەکردن لەنێوان چەند شوێنێکی نھێنی لە سەرەتای دەستپێکردنی جەنگەوە.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; لە شەوی ١٦–١٧ی ئازاری ٢٠٢٦، لاریجانی لە ھێرشێکی ئاسمانی کوژرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=۱۷ی ئازاری ٢٠٢٦ |سەردێڕ=Israeli media say military targeted top security chief Larijani |ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202603174597 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260317143155/https://www.iranintl.com/en/202603174597 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=۱۷ی ئازاری ۲۰۲٦ |وێبگە=[[ئێران ئینتەرنەشناڵ|Iran International]] |زمان=en}}&lt;/ref&gt; وەزیری بەرگری ئیسرائیل [[یسرائیل کاتز]] ڕای گەیاند کە لاریجانی کوژراوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=۱۷ی ئازاری ۲۰۲٦ |سەردێڕ=Iran’s top security chief Larijani is dead, Israeli defence minister Katz says |ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202603170025 |ڕێکەوتی سەردان=۱۷ی ئازاری ۲۰۲٦ |وێبگە=[[ئێران ئینتەرنەشناڵ|Iran International]] |زمان=en}}&lt;/ref&gt; ئێران دوای چەند کاتژمێرێک پشتڕاستی کردەوە کە لاریجانی لە ھێرشەکەدا کوژراوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=۱۷ی ئازاری ۲٠٢٦ |سەردێڕ=Iran confirms security chief Larijani, Basij commander Soleimani killed |ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260318012545/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=۱۷ی ئازاری ۲۰۲٦ |ئیش=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;  هه‌روه‌ها، مورته‌زای کوڕی و عه‌لیڕه‌زا بەیات، سه‌رۆکی نووسینگه‌که‌ی، له‌و هێرشه‌دا کوژران و بوونه‌ قوربانی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Reals |یەکەم١=Tucker |دوایین٢=Tyab |یەکەم٢=Imtiaz |ڕێکەوت=۱۷ی ئازاری ۲۰۲٦ |سەردێڕ=Iran's top security official, Ali Larijani, was killed in an airstrike. Here's why his death is so significant. |ناونیشان=https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260317184332/https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=۱۷ی ئازاری ۲۰۲٦ |ئیش=CBS News}}&lt;/ref&gt; [[ئاژانسی ھەواڵنێری فارس]] بڵاوی کردەوە، لەکاتی سەردانی کچەکەی لە جەرگەی ڕۆژھەڵاتی تاران بەھۆی ھێرشێکی ئەمریکا و ئیسرائیل کوژراوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=۱۷ی ئازاری ٢٠٢٦ |سەردێڕ=Ali Larijani, Iran's ultimate backroom powerbroker, killed in Israeli airstrike |ناونیشان=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-irans-ultimate-backroom-powerbroker-dies-67-2026-03-17/ |ڕێکەوتی سەردان=۱۸ی ئازاری ۲۰۲٦ |ئیش=Reuters}}&lt;/ref&gt; لە لایەکی دیکەوە بەرپرسانی ھەواڵگری ئیسرائیل ڕایان گەیاند کە توانیویانە بەدواداچوون بۆ جموجۆڵەکانی بکەن دوای ئەوەی لەلایەن دانیشتووانی تارانەوە ئاگادارکراونەتەوە و بۆردومانیان کردووە لەکاتێکدا لەگەڵ بەرپرسانی دیکە لە حەشارگەیەکدا لە جەرگەی تاران کۆدەبووەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=۱۷ی ئازاری ۲۰۲٦ |سەردێڕ=Israeli official says tip from Tehran residents helped enable Larijani strike |ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202603179685 |ڕێکەوتی سەردان=۱۸ی ئازاری ۲۰۲٦ |ئیش=Iran International}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Lieber |یەکەم١=Dov |دوایین٢=Faucon |یەکەم٢=Benoit |دوایین٣=Raice |یەکەم٣=Shayndi |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ۲۰۲٦ |سەردێڕ=Israel Is Hunting Down Iranian Regime Members in Their Hideouts, One by One |ناونیشان=https://www.wsj.com/world/middle-east/israel-iran-leadership-528c6114 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئازاری ۲۰۲٦ |ئیش=The Wall Street Journal}}&lt;/ref&gt; ھەروەھا فەرماندەی [[بەسیج]]ی ئێران، غوڵامڕەزا سولەیمانی، لە ھەمان شەودا لە ھێرشێکی ئاسمانی ئیسرائیلدا کوژرا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=۱۷ی ئازاری ۲۰۲٦ |سەردێڕ=Iran’s Basij militia commander Gholamreza Soleimani killed: IRGC |ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-claims-to-have-assassinated-commander-of-irans-basij-militia-unit |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260317095110/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-claims-to-have-assassinated-commander-of-irans-basij-militia-unit |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=۱۸ی ئازاری ۲۰۲٦ |ئیش=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}
{{شریتی دەروازە|ئیسرائیل|ئێران|سیاسەت}}

[[پۆل:ململانێی بریکاریی ئێران و ئیسرائیل]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]]
[[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە نین]]</text>
      <sha1>9d9r8b77gqbr0huk7yzlzj49cgmrn6t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عەلیڕەزا تەنگسیری</title>
    <ns>0</ns>
    <id>294107</id>
    <revision>
      <id>1580554</id>
      <parentid>1580037</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:02:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12793" sha1="qe15s4v1sc5pg9voywzdicegy6hju65" xml:space="preserve">{{Short description|ئەفسەرێکی سەربازیی ئێرانی (١٩٦٢–٢٠٢٦)}}
{{Use dmy dates|date=June 2025}}
{{Infobox military person
| honorific_prefix = [[سەردار (سوپای پاسداران)|سەردار]]
| name          = عەلیڕەزا تەنگسیری
| native_name   = علیرضا تنگسیری
| native_name_lang = fa
| birth_date    = ١٩٦٢
| birth_place   =
| death_date    = {{Death date and age|2026|3|26|1962|||df=yes}}
| death_place   = [[بەندەر عەباس]]، ئێران
| image         = علیرضا تنگسیری1.jpg
| caption       = تەنگسیری لە ٢٠٢٠
| nickname      =
| allegiance    = [[ئێران]]
| branch        = [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]]
| serviceyears  =
| rank          = [[کۆمۆدۆر (پلە)|کۆمۆدۆر]]
| unit          =
| commands      = [[ھێزی دەریاییی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]]
| battles       = {{Unbulleted list|[[شەڕی ئێران و عێراق]]|[[ڕووداوی دەریاییی ٢٠١٦ی ئەمریکا و ئێران]]|[[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی دوازدە ڕۆژە]]|[[شەڕی ئێران ٢٠٢٦|شەڕی ٢٠٢٦ی ئێران]]{{KIA}}}}
| awards        =
| spouse        =
| relations     =
| laterwork     =
}}

'''عەلیڕەزا تەنگسیری''' (بە [[فارسی]]: علیرضا تنگسیری؛ ١٩٦٢ – ٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦) ئەفسەرێکی دەریاییی [[ئێران]] بوو کە وەک فەرماندەی [[ھێزی دەریاییی سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران|ھێزی دەریاییی سوپای پاسداران]] خزمەتی دەکرد.&lt;ref name=&quot;mehr&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Leader appoints new Revolutionary Guards' Navy cmdr. |ناونیشان=https://en.mehrnews.com/news/137031/Leader-appoints-new-Revolutionary-Guards-Navy-cmdr |agency=[[ئاژانسی ھەواڵی مێھر|Mehr News Agency]] |ڕێکەوت=٢٣ی ئابی ٢٠١٨}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ayatollah Khamenei appoints new Commander of IRGC Navy, Coordinator |ناونیشان=https://english.khamenei.ir/news/5886/Ayatollah-Khamenei-appoints-new-Commander-of-IRGC-Navy-Coordinator |وێبگە=khamenei.ir |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180825180724/http://english.khamenei.ir/news/5886/Ayatollah-Khamenei-appoints-new-Commander-of-IRGC-Navy-Coordinator |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; لە ٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦، [[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل]] ڕایان گەیاند کە تەنگسیرییان لە کاتی [[شەڕی ئێران ٢٠٢٦|شەڕی ٢٠٢٦ی ئێران]]دا تیرۆر کردووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Israel says it killed Iran’s top naval commander in bid to reopen Strait of Hormuz |ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/world/2026/03/26/us-israel-iran-navy-chief-killed-hormuz/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦|ئیش=The Washington Post}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Staff |یەکەم=Al Jazeera |سەردێڕ=Iranian naval commander Alireza Tangsiri killed in attack, Israel says |ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/26/iranian-naval-commander-alireza-tangsiri-killed-in-attack-says-israel |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Al Jazeera |زمان=en}}&lt;/ref&gt; لە ٣٠ی ئازاری ٢٠٢٦، [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئێران]] پشتڕاستی کردەوە کە تەنگسیری دوای تووشبوون بە برینی سەخت گیانی لەدەستداوە.&lt;ref name=&quot;reuters&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٣٠ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Iran confirms death of Revolutionary Guards Navy Commander Tangsiri, statement says |ناونیشان=https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-confirms-death-revolutionary-guards-navy-commander-tangsiri-statement-says-2026-03-30/ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠٢٦|ئیش=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== ژیان ==
[[پەڕگە:Alireza Tangsiri &amp; Mohammad Ali Jafari 01.jpg|وێنۆک|عەلیرەزا تەنگسیری (لای چەپ) لە تەنیشت [[محەممەدعەلی جەعفەری]]، لە ڕێوڕەسمی ماڵاوایی و ناساندنی فەرماندەی [[ھێزی دەریاییی سوپای پاسداران]]، [[خەرمانان]]ی ٢٠١٨ لە [[مەشھەد]].&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20181006075224/https://www.farsnews.com/photo/13970605001036/%D8%AA%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D9%85-%D9%88-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B1%D9%81%D9%87-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-&lt;/ref&gt;]]

عەلیرەزا تەنگسیری لەدایکبووی ١٩٦٢ لە [[پارێزگای بووشەھر]] لە بەشی کەناریی [[شارستانی تەنگێستان]] بوو کە بەھۆی پێگەی کارکردنی باوکی لە ناوچەی ئەروەند کەنار، بۆ [[پارێزگای خووزستان]] کۆچیان کرد.&lt;ref&gt;https://defapress.ir/fa/news/305700/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%AA%D9%86%DA%AF%D8%B3%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%DB%8C%D8%B4%D8%AA%D8%B1-%D8%A8%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%AF&lt;/ref&gt;

== سزاکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان ==
لە ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٩، [[وەزارەتی گەنجینەی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] سزای بەسەر تەنگسیریدا سەپاند وەک «تیرۆریستی جیھانیی بەتایبەت دیاریکراو»، کە ھەر دارایییەکی لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]] بێت بلۆک دەکرێت و مامەڵەکردنی کەسانی ئەمریکی لەگەڵیدا قەدەغە دەکرێت، لەژێر «فەرمانی جێبەجێکردنی ١٣٢٢٤».&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.treasury.gov/resource-center/sanctions/OFAC-Enforcement/Pages/20190624.aspx |سەردێڕ=Issuance of Executive Order of June 24, 2019, &quot;Imposing Sanctions with Respect to Iran;&quot; Iran-related Designations; Counter Terrorism Designations |وێبگە=U.S. Department of the Treasury |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئابی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190821203145/https://www.treasury.gov/resource-center/sanctions/OFAC-Enforcement/Pages/20190624.aspx |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt; لە ساڵی ٢٠٢٤دا سزای لاوەکی بەسەردا سەپێنرا بەھۆی پێگەکەی لە دەستەی کارگێڕیی «کۆمپانیای پەراوەر پارس»، کە کۆمپانیایەکی سەربازیی ئێرانییە و گەشە بە «[[فڕۆکەی بێفڕۆکەوان]]» دەدات و لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە سزای بەسەردا سەپێنراوە.

== تیرۆرکردن ==
لە ٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦، وەزیری بەرگریی ئیسرائیل [[یسرائیل کاتز]] و [[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل]] تیرۆرکردنی تەنگسیرییان ڕاگەیاند.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Israeli official: IRGC Navy chief killed in strike, was responsible for Hormuz chokehold |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-official-irgc-navy-chief-killed-in-strike-was-responsible-for-hormuz-chokehold/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦|ئیش=The Times of Israel |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=IRGC navy commander Tangsiri killed in strike, Israel says |ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202603265564 |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[ئێران ئینتەرنەشناڵ|Iran International]] |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260326150408/https://www.iranintl.com/en/202603265564 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Fabian |یەکەم١=Emanuel |سەردێڕ=IDF confirms killing IRGC Navy commander, says strike also killed Navy’s intel chief and rest of the Navy leadership |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-confirms-killing-irgc-navy-commander-says-strike-also-killed-navys-intel-chief/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦|ئیش=The Times of Israel |ڕێکەوت=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260326133731/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-confirms-killing-irgc-navy-commander-says-strike-also-killed-navys-intel-chief/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt; ھێرشەکە لە شاری بەندەریی [[بەندەر عەباس]] ڕوویدا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-891240|سەردێڕ=Israel kills Alireza Tangsiri, IRGC Navy chief 'behind blocking of Strait of Hormuz'|یەکەم١=Amichai|دوایین١=Stein|یەکەم٢=Yonah Jeremy|دوایین٢=Bob|یەکەم٣=Tobias|دوایین٣=Siegal|بڵاوکەرەوە=The Jerusalem Post|ڕێکەوت=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠٢٦}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/26/irgc-naval-commander-killed-in-israeli-strike-was-hardliner-who-understood-power-of-strait-of-hormuz|سەردێڕ=IRGC naval commander killed in Israeli strike was hardliner who understood power of strait of Hormuz|یەکەم=Jason|دوایین=Burke|بڵاوکەرەوە=The Guardian|ڕێکەوت=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠٢٦}}&lt;/ref&gt; کاتز بانگەشەی ئەوەی کرد کە تەنگسیری سەرپەرشتیی «گەمارۆدانی [[تەنگاوی ھورمز|گەرووی ھورمز]]»ی کردووە و ڕاستەوخۆ بەرپرسیار بووە لە ھێرشەکان لەو ناوچەیەدا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Israel says it has killed Iran's navy chief overseeing Strait of Hormuz blockade |ناونیشان=https://www.bbc.com/news/articles/cy81p99x07no |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=BBC News |زمان=en-GB |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260326152845/https://www.bbc.com/news/articles/cy81p99x07no |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt; ھەروەھا ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل بانگەشەی ئەوەیان کرد کە چەند فەرماندەیەکی باڵای تری ھێزی دەریاییی سوپای پاسداران لە ھێرشەکەدا کوژراون.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/israel-says-irgc-navy-commander-killed-iranian-top-envoy-said-removed-from-hit-list/|سەردێڕ=Israel says IRGC Navy's commander, other chiefs killed; Qalibaf said removed from hit list|بڵاوکەرەوە=The Times of Israel|ڕێکەوت=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260327021450/https://www.timesofisrael.com/israel-says-irgc-navy-commander-killed-iranian-top-envoy-said-removed-from-hit-list/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt; دواتر مەرگی تەنگسیری لەلایەن دەسەڵاتدارانی ئێرانەوە پشتڕاستکرایەوە.&lt;ref name=&quot;reuters&quot;/&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{پۆلی کۆمنز|Alireza Tangsiri}}

{{شریتی دەروازە|ژیاننامە|شەڕ|ئێران}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]]
[[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>qe15s4v1sc5pg9voywzdicegy6hju65</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580596</id>
      <parentid>1580554</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:06:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:مردنەکان بە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل]] بۆ [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12807" sha1="3cp4ux8k3ba1elgd3tgjdguojj8gyfz" xml:space="preserve">{{Short description|ئەفسەرێکی سەربازیی ئێرانی (١٩٦٢–٢٠٢٦)}}
{{Use dmy dates|date=June 2025}}
{{Infobox military person
| honorific_prefix = [[سەردار (سوپای پاسداران)|سەردار]]
| name          = عەلیڕەزا تەنگسیری
| native_name   = علیرضا تنگسیری
| native_name_lang = fa
| birth_date    = ١٩٦٢
| birth_place   =
| death_date    = {{Death date and age|2026|3|26|1962|||df=yes}}
| death_place   = [[بەندەر عەباس]]، ئێران
| image         = علیرضا تنگسیری1.jpg
| caption       = تەنگسیری لە ٢٠٢٠
| nickname      =
| allegiance    = [[ئێران]]
| branch        = [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]]
| serviceyears  =
| rank          = [[کۆمۆدۆر (پلە)|کۆمۆدۆر]]
| unit          =
| commands      = [[ھێزی دەریاییی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]]
| battles       = {{Unbulleted list|[[شەڕی ئێران و عێراق]]|[[ڕووداوی دەریاییی ٢٠١٦ی ئەمریکا و ئێران]]|[[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی دوازدە ڕۆژە]]|[[شەڕی ئێران ٢٠٢٦|شەڕی ٢٠٢٦ی ئێران]]{{KIA}}}}
| awards        =
| spouse        =
| relations     =
| laterwork     =
}}

'''عەلیڕەزا تەنگسیری''' (بە [[فارسی]]: علیرضا تنگسیری؛ ١٩٦٢ – ٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦) ئەفسەرێکی دەریاییی [[ئێران]] بوو کە وەک فەرماندەی [[ھێزی دەریاییی سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران|ھێزی دەریاییی سوپای پاسداران]] خزمەتی دەکرد.&lt;ref name=&quot;mehr&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Leader appoints new Revolutionary Guards' Navy cmdr. |ناونیشان=https://en.mehrnews.com/news/137031/Leader-appoints-new-Revolutionary-Guards-Navy-cmdr |agency=[[ئاژانسی ھەواڵی مێھر|Mehr News Agency]] |ڕێکەوت=٢٣ی ئابی ٢٠١٨}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ayatollah Khamenei appoints new Commander of IRGC Navy, Coordinator |ناونیشان=https://english.khamenei.ir/news/5886/Ayatollah-Khamenei-appoints-new-Commander-of-IRGC-Navy-Coordinator |وێبگە=khamenei.ir |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180825180724/http://english.khamenei.ir/news/5886/Ayatollah-Khamenei-appoints-new-Commander-of-IRGC-Navy-Coordinator |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}&lt;/ref&gt; لە ٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦، [[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل]] ڕایان گەیاند کە تەنگسیرییان لە کاتی [[شەڕی ئێران ٢٠٢٦|شەڕی ٢٠٢٦ی ئێران]]دا تیرۆر کردووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Israel says it killed Iran’s top naval commander in bid to reopen Strait of Hormuz |ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/world/2026/03/26/us-israel-iran-navy-chief-killed-hormuz/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦|ئیش=The Washington Post}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Staff |یەکەم=Al Jazeera |سەردێڕ=Iranian naval commander Alireza Tangsiri killed in attack, Israel says |ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/26/iranian-naval-commander-alireza-tangsiri-killed-in-attack-says-israel |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Al Jazeera |زمان=en}}&lt;/ref&gt; لە ٣٠ی ئازاری ٢٠٢٦، [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئێران]] پشتڕاستی کردەوە کە تەنگسیری دوای تووشبوون بە برینی سەخت گیانی لەدەستداوە.&lt;ref name=&quot;reuters&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٣٠ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Iran confirms death of Revolutionary Guards Navy Commander Tangsiri, statement says |ناونیشان=https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-confirms-death-revolutionary-guards-navy-commander-tangsiri-statement-says-2026-03-30/ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠٢٦|ئیش=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== ژیان ==
[[پەڕگە:Alireza Tangsiri &amp; Mohammad Ali Jafari 01.jpg|وێنۆک|عەلیرەزا تەنگسیری (لای چەپ) لە تەنیشت [[محەممەدعەلی جەعفەری]]، لە ڕێوڕەسمی ماڵاوایی و ناساندنی فەرماندەی [[ھێزی دەریاییی سوپای پاسداران]]، [[خەرمانان]]ی ٢٠١٨ لە [[مەشھەد]].&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20181006075224/https://www.farsnews.com/photo/13970605001036/%D8%AA%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D9%85-%D9%88-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B1%D9%81%D9%87-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-&lt;/ref&gt;]]

عەلیرەزا تەنگسیری لەدایکبووی ١٩٦٢ لە [[پارێزگای بووشەھر]] لە بەشی کەناریی [[شارستانی تەنگێستان]] بوو کە بەھۆی پێگەی کارکردنی باوکی لە ناوچەی ئەروەند کەنار، بۆ [[پارێزگای خووزستان]] کۆچیان کرد.&lt;ref&gt;https://defapress.ir/fa/news/305700/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%AA%D9%86%DA%AF%D8%B3%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%DB%8C%D8%B4%D8%AA%D8%B1-%D8%A8%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%AF&lt;/ref&gt;

== سزاکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان ==
لە ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٩، [[وەزارەتی گەنجینەی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] سزای بەسەر تەنگسیریدا سەپاند وەک «تیرۆریستی جیھانیی بەتایبەت دیاریکراو»، کە ھەر دارایییەکی لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]] بێت بلۆک دەکرێت و مامەڵەکردنی کەسانی ئەمریکی لەگەڵیدا قەدەغە دەکرێت، لەژێر «فەرمانی جێبەجێکردنی ١٣٢٢٤».&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.treasury.gov/resource-center/sanctions/OFAC-Enforcement/Pages/20190624.aspx |سەردێڕ=Issuance of Executive Order of June 24, 2019, &quot;Imposing Sanctions with Respect to Iran;&quot; Iran-related Designations; Counter Terrorism Designations |وێبگە=U.S. Department of the Treasury |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئابی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190821203145/https://www.treasury.gov/resource-center/sanctions/OFAC-Enforcement/Pages/20190624.aspx |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt; لە ساڵی ٢٠٢٤دا سزای لاوەکی بەسەردا سەپێنرا بەھۆی پێگەکەی لە دەستەی کارگێڕیی «کۆمپانیای پەراوەر پارس»، کە کۆمپانیایەکی سەربازیی ئێرانییە و گەشە بە «[[فڕۆکەی بێفڕۆکەوان]]» دەدات و لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە سزای بەسەردا سەپێنراوە.

== تیرۆرکردن ==
لە ٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦، وەزیری بەرگریی ئیسرائیل [[یسرائیل کاتز]] و [[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل]] تیرۆرکردنی تەنگسیرییان ڕاگەیاند.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Israeli official: IRGC Navy chief killed in strike, was responsible for Hormuz chokehold |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-official-irgc-navy-chief-killed-in-strike-was-responsible-for-hormuz-chokehold/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦|ئیش=The Times of Israel |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=IRGC navy commander Tangsiri killed in strike, Israel says |ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202603265564 |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[ئێران ئینتەرنەشناڵ|Iran International]] |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260326150408/https://www.iranintl.com/en/202603265564 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Fabian |یەکەم١=Emanuel |سەردێڕ=IDF confirms killing IRGC Navy commander, says strike also killed Navy’s intel chief and rest of the Navy leadership |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-confirms-killing-irgc-navy-commander-says-strike-also-killed-navys-intel-chief/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦|ئیش=The Times of Israel |ڕێکەوت=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260326133731/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-confirms-killing-irgc-navy-commander-says-strike-also-killed-navys-intel-chief/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt; ھێرشەکە لە شاری بەندەریی [[بەندەر عەباس]] ڕوویدا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-891240|سەردێڕ=Israel kills Alireza Tangsiri, IRGC Navy chief 'behind blocking of Strait of Hormuz'|یەکەم١=Amichai|دوایین١=Stein|یەکەم٢=Yonah Jeremy|دوایین٢=Bob|یەکەم٣=Tobias|دوایین٣=Siegal|بڵاوکەرەوە=The Jerusalem Post|ڕێکەوت=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠٢٦}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/26/irgc-naval-commander-killed-in-israeli-strike-was-hardliner-who-understood-power-of-strait-of-hormuz|سەردێڕ=IRGC naval commander killed in Israeli strike was hardliner who understood power of strait of Hormuz|یەکەم=Jason|دوایین=Burke|بڵاوکەرەوە=The Guardian|ڕێکەوت=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠٢٦}}&lt;/ref&gt; کاتز بانگەشەی ئەوەی کرد کە تەنگسیری سەرپەرشتیی «گەمارۆدانی [[تەنگاوی ھورمز|گەرووی ھورمز]]»ی کردووە و ڕاستەوخۆ بەرپرسیار بووە لە ھێرشەکان لەو ناوچەیەدا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Israel says it has killed Iran's navy chief overseeing Strait of Hormuz blockade |ناونیشان=https://www.bbc.com/news/articles/cy81p99x07no |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=BBC News |زمان=en-GB |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260326152845/https://www.bbc.com/news/articles/cy81p99x07no |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt; ھەروەھا ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل بانگەشەی ئەوەیان کرد کە چەند فەرماندەیەکی باڵای تری ھێزی دەریاییی سوپای پاسداران لە ھێرشەکەدا کوژراون.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/israel-says-irgc-navy-commander-killed-iranian-top-envoy-said-removed-from-hit-list/|سەردێڕ=Israel says IRGC Navy's commander, other chiefs killed; Qalibaf said removed from hit list|بڵاوکەرەوە=The Times of Israel|ڕێکەوت=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260327021450/https://www.timesofisrael.com/israel-says-irgc-navy-commander-killed-iranian-top-envoy-said-removed-from-hit-list/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt; دواتر مەرگی تەنگسیری لەلایەن دەسەڵاتدارانی ئێرانەوە پشتڕاستکرایەوە.&lt;ref name=&quot;reuters&quot;/&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{پۆلی کۆمنز|Alireza Tangsiri}}

{{شریتی دەروازە|ژیاننامە|شەڕ|ئێران}}

[[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢]]
[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]]
[[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]]</text>
      <sha1>3cp4ux8k3ba1elgd3tgjdguojj8gyfz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وەحید بەنی عامریان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>294142</id>
    <revision>
      <id>1580677</id>
      <parentid>1574451</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T01:17:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <origin>1580677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6240" sha1="mnmawbi7i2zu3n3535a1k8y6tf2i9nu" xml:space="preserve">{{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}}
{{زانیاریدانی کەسایەتی
|ناو=وەحید بەنی عامریان
|وێنە=
|لەدایکبوون=١٣٧١
|شوێنی لەدایکبوون=[[سونقوڕ]]، [[ڕۆژهەڵاتی کوردستان]]
|ڕێکەوتی مەرگ=۱۵ی [[خاکەلێوە]]ی ۱۴۰۵{{-}}۰۴ی ئەپریلی ۲۰۲۶ &lt;ref&gt;https://rojman.org/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%B1-%D9%88-%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D9%86%DB%8C%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B9%D8%AF/&lt;/ref&gt;|شوێنی مەرگ=[[زیندانی قزلحیسار]]، [[کەرەج]]
|نەتەوە=[[کورد]]
|ھۆکاری مەرگ= [[سێدارە]]}}

'''وەحید بەنی عامریان''' (١٣٧١ – ۱۵ی [[فەروردین]]ی ۱۴۰۵)&lt;ref&gt;https://iranhrs.org/%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%9F/&lt;/ref&gt; زیندانییەکی سیاسیی [[کورد]]ی خەڵکی [[ڕۆژهەڵاتی کوردستان]] و دژبەری ڕژیمی [[کۆماری ئیسلامی ئێران]] بوو کە بە تۆمەتی [[محاربه]] و ئەندامێتی و هاوکاری لەگەڵ [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران]] بە [[سێدارە]] محکوم کرا.&lt;ref&gt;https://rojman.org/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%B1-%D9%88-%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D9%86%DB%8C%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B9%D8%AF/&lt;/ref&gt;

== ژیان ==
وەحید بەنی عامریان، ساڵی ۱۳۷۱ لە [[سنقر]] لەدایک بوو. دەرچووی [[زانکۆی سەنعەتیی خواجە نەسیر]]ی تاران بوو، بڕوانامەی ماستەری لە بەڕێوەبردن هەبوو و مامۆستای ئینتەرنێتی بوو.&lt;ref&gt;https://iranhr.net/fa/articles/7312/&lt;/ref&gt; ئەو لە خێزانێک بوو کە پێنج کەسیان لە دەیەی شەستدا ئیعدام کرابوون. وحید لە ڕەشەمەی ۱۳۹۶ و ڕەشەمەی ۱۳۹۷ دەستگیر کرا. بە ۱۰ ساڵ زیندان و دوورخستنەوە محکوم کرا. لە ڕەشەمەی ۱۴۰۱ لە زیندانی گوهەردەشت ئازاد کرا و بۆ بشاگەرد لە پارێزگای هۆرمزگان دوورخرایەوە. وەحید بەنی عامریان دووبارە لە یەکەمی دیی ۱۴۰۲ دەستگیر کرا و گواسترایەوە بۆ بەندی ۲۰۹ی ئیوین و لێکۆڵینەوەی لەگەڵ کرا.&lt;ref&gt;https://iranhr.net/fa/articles/7312/&lt;/ref&gt;

== دەستگیری ==
وەحید بەنی عامریان پێشتر لە مانگی گولانی ۱۳۹۷ لەلایەن هێزە ئەمنییەکانەوە دەستگیر کرابوو و لە دوو پەروەندەی جیاوازدا لەلایەن دادگای شۆڕشی تاران بە هەژدە ساڵ زیندان و دوورخستنەوە محکوم کرابوو و لە کۆتاییدا لە ڕەشەمەی ساڵی پێشوو، بەدوای دەرچوونی بڕیارێکی لێخۆشبوون، لە زیندانی ڕەجایی شار لە کەرەج ئازاد کرا.&lt;ref&gt;https://www.kampain.info/archive/86198.htm&lt;/ref&gt;

لە ساڵانی ۹۶ و ۹۷دا پاشخانی دەستگیریی هەبوو. جارێک لە مانگی دیی ۹۷، بە تۆمەتی «بانگەشە دژ بە نیزام و سووکایەتی بە ڕێبەری» بە ۵ ساڵ زیندان محکوم کرا.

لە ڕەشەمەی ۹۹دا دووبارە دەستگیر کرا و لە ئەیلوولی ۹۹، لەلایەن قازی مقیسە لە لقّی ۲۸ی دادگای شۆڕشی تاران بە تۆمەتی «هەنگاونان دژ بە ئاسایشی نەتەوەیی لە ڕێگەی ئەندامێتی و هاوکاریی کاریگەر لەگەڵ [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران]]»، «بانگەشە دژ بە نیزام»، «تێکدانی سامانی دەوڵەتی»، «کۆبوونەوە و پێکەوەپلانان بۆ هەنگاونان دژ بە ئاسایشی ناوخۆیی وڵات» و پەیوەندی بە موجاهیدینی خەلق، بە ۱۰ ساڵ زیندان و ۲ ساڵ دوورخستنەوە محکوم کرا.

وەحید بەنی عامریان لە زیندانی ئیوین و گوهەردەشتدا زیندانی بوو و لە ڕەشەمەی ۱۴۰۱، لە زیندانی گوهەردەشت ئازاد کرا. ئەو دوای ئازادبوون بۆ شاری بشاگەرد دوورخرایەوە. &lt;ref&gt;https://iranhrs.org/%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%DB%8C%DA%A9-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%A8%D8%A7/&lt;/ref&gt;

== حوکمی سێدارە ==
هێزی دادوەریی ئێران لە ڕاگەیاندنێکی خۆیدا نووسیویەتی کە وەحید بەنی عامریان و ئەبوالحەسەن مونتەزەر «لە کاتێکدا مەبەستیان ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنی هاویشتنی لانچەر بوو» دەستگیر کران. لەم ڕاگەیاندنەدا ئەوان وەک ئەندامانی «تیمێکی چەکدار»ی موجاهیدین ناسێنراون.

هێزی دادوەریی ئێران تۆمەتی ئەم کەسانەی «بەغی لە ڕێگەی ڕاستەوخۆ بەشداری‌کردن لە ئەنجامدانی ژمارەیەک کردارە تیرۆریستییەکان»، ئەندامێتی لە موجاهیدین، «کۆبوونەوە و پێکەوەپلانان بۆ ئەنجامدانی تاوان دژ بە ئاسایشی ناوخۆیی وڵات» و هەروەها «ئەنجامدانی کردارە کاریگەرە ئازاربەخشەکان بە مەبەستی ڕووخاندنی نیزامی کۆماری ئیسلامیی ئێران» ڕاگەیاندووە.&lt;ref&gt;https://www.bbc.com/persian/articles/cm2rvnldr00o.amp&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}}</text>
      <sha1>mnmawbi7i2zu3n3535a1k8y6tf2i9nu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580678</id>
      <parentid>1580677</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T01:19:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>/* ژیان */</comment>
      <origin>1580678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6330" sha1="cwxy2ia5vlfj8pz3l0yswceo0bax0gk" xml:space="preserve">{{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}}
{{زانیاریدانی کەسایەتی
|ناو=وەحید بەنی عامریان
|وێنە=
|لەدایکبوون=١٣٧١
|شوێنی لەدایکبوون=[[سونقوڕ]]، [[ڕۆژهەڵاتی کوردستان]]
|ڕێکەوتی مەرگ=۱۵ی [[خاکەلێوە]]ی ۱۴۰۵{{-}}۰۴ی ئەپریلی ۲۰۲۶ &lt;ref&gt;https://rojman.org/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%B1-%D9%88-%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D9%86%DB%8C%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B9%D8%AF/&lt;/ref&gt;|شوێنی مەرگ=[[زیندانی قزلحیسار]]، [[کەرەج]]
|نەتەوە=[[کورد]]
|ھۆکاری مەرگ= [[سێدارە]]}}

'''وەحید بەنی عامریان''' (١٣٧١ – ۱۵ی [[فەروردین]]ی ۱۴۰۵)&lt;ref&gt;https://iranhrs.org/%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%9F/&lt;/ref&gt; زیندانییەکی سیاسیی [[کورد]]ی خەڵکی [[ڕۆژهەڵاتی کوردستان]] و دژبەری ڕژیمی [[کۆماری ئیسلامی ئێران]] بوو کە بە تۆمەتی [[محاربه]] و ئەندامێتی و هاوکاری لەگەڵ [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران]] بە [[سێدارە]] محکوم کرا.&lt;ref&gt;https://rojman.org/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%B1-%D9%88-%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D9%86%DB%8C%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B9%D8%AF/&lt;/ref&gt;

== ژیان ==
وەحید بەنی عامریان، ساڵی ۱۳۷۱ لە [[سنقر]] لەدایک بوو. دەرچووی [[زانکۆی سەنعەتیی خواجە نەسیر]]ی تاران بوو، بڕوانامەی ماستەری لە بەڕێوەبردن هەبوو و مامۆستای ئینتەرنێتی بوو. ئەو لە خێزانێک بوو کە پێنج کەسیان لە دەیەی شەستدا ئیعدام کرابوون. وحید لە ڕەشەمەی ۱۳۹۶ و ڕەشەمەی ۱۳۹۷ دەستگیر کرا. بە ۱۰ ساڵ زیندان و دوورخستنەوە محکوم کرا. لە ڕەشەمەی ۱۴۰۱ لە زیندانی گوهەردەشت ئازاد کرا و بۆ بشاگەرد لە پارێزگای هۆرمزگان دوورخرایەوە. وەحید بەنی عامریان دووبارە لە یەکەمی دیی ۱۴۰۲ دەستگیر کرا و گواسترایەوە بۆ بەندی ۲۰۹ی ئیوین و لێکۆڵینەوەی لەگەڵ کرا.&lt;ref&gt;[https://iranhr.net/fa/articles/7312/ سازمان حقوق بشر ایران خواستار لغو حکم اعدام شش زندانی سیاسی شد] 30 ژانویه 2025&lt;/ref&gt;

== دەستگیری ==
وەحید بەنی عامریان پێشتر لە مانگی گولانی ۱۳۹۷ لەلایەن هێزە ئەمنییەکانەوە دەستگیر کرابوو و لە دوو پەروەندەی جیاوازدا لەلایەن دادگای شۆڕشی تاران بە هەژدە ساڵ زیندان و دوورخستنەوە محکوم کرابوو و لە کۆتاییدا لە ڕەشەمەی ساڵی پێشوو، بەدوای دەرچوونی بڕیارێکی لێخۆشبوون، لە زیندانی ڕەجایی شار لە کەرەج ئازاد کرا.&lt;ref&gt;https://www.kampain.info/archive/86198.htm&lt;/ref&gt;

لە ساڵانی ۹۶ و ۹۷دا پاشخانی دەستگیریی هەبوو. جارێک لە مانگی دیی ۹۷، بە تۆمەتی «بانگەشە دژ بە نیزام و سووکایەتی بە ڕێبەری» بە ۵ ساڵ زیندان محکوم کرا.

لە ڕەشەمەی ۹۹دا دووبارە دەستگیر کرا و لە ئەیلوولی ۹۹، لەلایەن قازی مقیسە لە لقّی ۲۸ی دادگای شۆڕشی تاران بە تۆمەتی «هەنگاونان دژ بە ئاسایشی نەتەوەیی لە ڕێگەی ئەندامێتی و هاوکاریی کاریگەر لەگەڵ [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران]]»، «بانگەشە دژ بە نیزام»، «تێکدانی سامانی دەوڵەتی»، «کۆبوونەوە و پێکەوەپلانان بۆ هەنگاونان دژ بە ئاسایشی ناوخۆیی وڵات» و پەیوەندی بە موجاهیدینی خەلق، بە ۱۰ ساڵ زیندان و ۲ ساڵ دوورخستنەوە محکوم کرا.

وەحید بەنی عامریان لە زیندانی ئیوین و گوهەردەشتدا زیندانی بوو و لە ڕەشەمەی ۱۴۰۱، لە زیندانی گوهەردەشت ئازاد کرا. ئەو دوای ئازادبوون بۆ شاری بشاگەرد دوورخرایەوە. &lt;ref&gt;https://iranhrs.org/%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%DB%8C%DA%A9-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%A8%D8%A7/&lt;/ref&gt;

== حوکمی سێدارە ==
هێزی دادوەریی ئێران لە ڕاگەیاندنێکی خۆیدا نووسیویەتی کە وەحید بەنی عامریان و ئەبوالحەسەن مونتەزەر «لە کاتێکدا مەبەستیان ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنی هاویشتنی لانچەر بوو» دەستگیر کران. لەم ڕاگەیاندنەدا ئەوان وەک ئەندامانی «تیمێکی چەکدار»ی موجاهیدین ناسێنراون.

هێزی دادوەریی ئێران تۆمەتی ئەم کەسانەی «بەغی لە ڕێگەی ڕاستەوخۆ بەشداری‌کردن لە ئەنجامدانی ژمارەیەک کردارە تیرۆریستییەکان»، ئەندامێتی لە موجاهیدین، «کۆبوونەوە و پێکەوەپلانان بۆ ئەنجامدانی تاوان دژ بە ئاسایشی ناوخۆیی وڵات» و هەروەها «ئەنجامدانی کردارە کاریگەرە ئازاربەخشەکان بە مەبەستی ڕووخاندنی نیزامی کۆماری ئیسلامیی ئێران» ڕاگەیاندووە.&lt;ref&gt;https://www.bbc.com/persian/articles/cm2rvnldr00o.amp&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}}</text>
      <sha1>cwxy2ia5vlfj8pz3l0yswceo0bax0gk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580679</id>
      <parentid>1580678</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T01:20:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>/* ژیان */</comment>
      <origin>1580679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6357" sha1="9veeaymfej51y8oz8mwdqxoxrpdgu48" xml:space="preserve">{{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}}
{{زانیاریدانی کەسایەتی
|ناو=وەحید بەنی عامریان
|وێنە=
|لەدایکبوون=١٣٧١
|شوێنی لەدایکبوون=[[سونقوڕ]]، [[ڕۆژهەڵاتی کوردستان]]
|ڕێکەوتی مەرگ=۱۵ی [[خاکەلێوە]]ی ۱۴۰۵{{-}}۰۴ی ئەپریلی ۲۰۲۶ &lt;ref&gt;https://rojman.org/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%B1-%D9%88-%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D9%86%DB%8C%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B9%D8%AF/&lt;/ref&gt;|شوێنی مەرگ=[[زیندانی قزلحیسار]]، [[کەرەج]]
|نەتەوە=[[کورد]]
|ھۆکاری مەرگ= [[سێدارە]]}}

'''وەحید بەنی عامریان''' (١٣٧١ – ۱۵ی [[فەروردین]]ی ۱۴۰۵)&lt;ref&gt;https://iranhrs.org/%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%9F/&lt;/ref&gt; زیندانییەکی سیاسیی [[کورد]]ی خەڵکی [[ڕۆژهەڵاتی کوردستان]] و دژبەری ڕژیمی [[کۆماری ئیسلامی ئێران]] بوو کە بە تۆمەتی [[محاربه]] و ئەندامێتی و هاوکاری لەگەڵ [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران]] بە [[سێدارە]] محکوم کرا.&lt;ref&gt;https://rojman.org/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%B1-%D9%88-%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D9%86%DB%8C%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B9%D8%AF/&lt;/ref&gt;

== ژیان ==
وەحید بەنی عامریان، ساڵی ۱۳۷۱ لە [[سونقوڕ]] لەدایک بوو. دەرچووی [[زانکۆی پیشەسازیی خاجە نەسیرەددینی تووسی]]ی تاران بوو، بڕوانامەی ماستەری لە بەڕێوەبردن هەبوو و مامۆستای ئینتەرنێتی بوو. ئەو لە خێزانێک بوو کە پێنج کەسیان لە دەیەی شەستدا ئیعدام کرابوون. وحید لە ڕەشەمەی ۱۳۹۶ و ڕەشەمەی ۱۳۹۷ دەستگیر کرا. بە ۱۰ ساڵ زیندان و دوورخستنەوە محکوم کرا. لە ڕەشەمەی ۱۴۰۱ لە زیندانی گوهەردەشت ئازاد کرا و بۆ بشاگەرد لە پارێزگای هۆرمزگان دوورخرایەوە. وەحید بەنی عامریان دووبارە لە یەکەمی دیی ۱۴۰۲ دەستگیر کرا و گواسترایەوە بۆ بەندی ۲۰۹ی ئیوین و لێکۆڵینەوەی لەگەڵ کرا.&lt;ref&gt;[https://iranhr.net/fa/articles/7312/ سازمان حقوق بشر ایران خواستار لغو حکم اعدام شش زندانی سیاسی شد] 30 ژانویه 2025&lt;/ref&gt;

== دەستگیری ==
وەحید بەنی عامریان پێشتر لە مانگی گولانی ۱۳۹۷ لەلایەن هێزە ئەمنییەکانەوە دەستگیر کرابوو و لە دوو پەروەندەی جیاوازدا لەلایەن دادگای شۆڕشی تاران بە هەژدە ساڵ زیندان و دوورخستنەوە محکوم کرابوو و لە کۆتاییدا لە ڕەشەمەی ساڵی پێشوو، بەدوای دەرچوونی بڕیارێکی لێخۆشبوون، لە زیندانی ڕەجایی شار لە کەرەج ئازاد کرا.&lt;ref&gt;https://www.kampain.info/archive/86198.htm&lt;/ref&gt;

لە ساڵانی ۹۶ و ۹۷دا پاشخانی دەستگیریی هەبوو. جارێک لە مانگی دیی ۹۷، بە تۆمەتی «بانگەشە دژ بە نیزام و سووکایەتی بە ڕێبەری» بە ۵ ساڵ زیندان محکوم کرا.

لە ڕەشەمەی ۹۹دا دووبارە دەستگیر کرا و لە ئەیلوولی ۹۹، لەلایەن قازی مقیسە لە لقّی ۲۸ی دادگای شۆڕشی تاران بە تۆمەتی «هەنگاونان دژ بە ئاسایشی نەتەوەیی لە ڕێگەی ئەندامێتی و هاوکاریی کاریگەر لەگەڵ [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران]]»، «بانگەشە دژ بە نیزام»، «تێکدانی سامانی دەوڵەتی»، «کۆبوونەوە و پێکەوەپلانان بۆ هەنگاونان دژ بە ئاسایشی ناوخۆیی وڵات» و پەیوەندی بە موجاهیدینی خەلق، بە ۱۰ ساڵ زیندان و ۲ ساڵ دوورخستنەوە محکوم کرا.

وەحید بەنی عامریان لە زیندانی ئیوین و گوهەردەشتدا زیندانی بوو و لە ڕەشەمەی ۱۴۰۱، لە زیندانی گوهەردەشت ئازاد کرا. ئەو دوای ئازادبوون بۆ شاری بشاگەرد دوورخرایەوە. &lt;ref&gt;https://iranhrs.org/%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%DB%8C%DA%A9-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%A8%D8%A7/&lt;/ref&gt;

== حوکمی سێدارە ==
هێزی دادوەریی ئێران لە ڕاگەیاندنێکی خۆیدا نووسیویەتی کە وەحید بەنی عامریان و ئەبوالحەسەن مونتەزەر «لە کاتێکدا مەبەستیان ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنی هاویشتنی لانچەر بوو» دەستگیر کران. لەم ڕاگەیاندنەدا ئەوان وەک ئەندامانی «تیمێکی چەکدار»ی موجاهیدین ناسێنراون.

هێزی دادوەریی ئێران تۆمەتی ئەم کەسانەی «بەغی لە ڕێگەی ڕاستەوخۆ بەشداری‌کردن لە ئەنجامدانی ژمارەیەک کردارە تیرۆریستییەکان»، ئەندامێتی لە موجاهیدین، «کۆبوونەوە و پێکەوەپلانان بۆ ئەنجامدانی تاوان دژ بە ئاسایشی ناوخۆیی وڵات» و هەروەها «ئەنجامدانی کردارە کاریگەرە ئازاربەخشەکان بە مەبەستی ڕووخاندنی نیزامی کۆماری ئیسلامیی ئێران» ڕاگەیاندووە.&lt;ref&gt;https://www.bbc.com/persian/articles/cm2rvnldr00o.amp&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}}</text>
      <sha1>9veeaymfej51y8oz8mwdqxoxrpdgu48</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580680</id>
      <parentid>1580679</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T01:23:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1580680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6516" sha1="b1z29nl6p1tfx3q8ssnf3qxpq4mh1qx" xml:space="preserve">{{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}}
{{زانیاریدانی کەسایەتی
|ناو=وەحید بەنی عامریان
|وێنە=
|لەدایکبوون=١٣٧١
|شوێنی لەدایکبوون=[[سونقوڕ]]، [[ڕۆژهەڵاتی کوردستان]]
|ڕێکەوتی مەرگ=۱۵ی [[خاکەلێوە]]ی ۱۴۰۵{{-}}۰۴ی ئەپریلی ۲۰۲۶ &lt;ref&gt;https://rojman.org/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%B1-%D9%88-%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D9%86%DB%8C%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B9%D8%AF/&lt;/ref&gt;|شوێنی مەرگ=[[زیندانی قزلحیسار]]، [[کەرەج]]
|نەتەوە=[[کورد]]
|ھۆکاری مەرگ= [[سێدارە]]}}

'''وەحید بەنی عامریان''' (١٩٩٢/١٩٩٣ لە [[سونقوڕ ]] – ٣ی نیسانی ٢٠٢٦)&lt;ref&gt;[https://iranhrs.org/%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%9F/ زندانی سیاسی وحید بنی عامریان کیست؟ در تاریخ ۱۵ فروردین‌ماه ۱۴۰۵ اعدام شد.]&lt;/ref&gt; زیندانییەکی سیاسیی [[کورد]]ی خەڵکی [[ڕۆژهەڵاتی کوردستان]] و دژبەری ڕژیمی [[کۆماری ئیسلامی ئێران]] بوو کە بە تۆمەتی [[محاربه]] و ئەندامێتی و هاوکاری لەگەڵ [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران]] بە [[سێدارە]] محکوم کرا.&lt;ref&gt;https://rojman.org/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%B1-%D9%88-%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D9%86%DB%8C%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B9%D8%AF/&lt;/ref&gt;

== ژیان ==
وەحید بەنی عامریان، ساڵی ۱۳۷۱ لە [[سونقوڕ]] لەدایک بوو. دەرچووی [[زانکۆی پیشەسازیی خاجە نەسیرەددینی تووسی]]ی تاران بوو، بڕوانامەی ماستەری لە بەڕێوەبردن هەبوو و مامۆستای ئینتەرنێتی بوو. ئەو لە خێزانێک بوو کە پێنج کەسیان لە دەیەی شەستدا ئیعدام کرابوون. وحید لە ڕەشەمەی ۱۳۹۶ و ڕەشەمەی ۱۳۹۷ دەستگیر کرا. بە ۱۰ ساڵ زیندان و دوورخستنەوە محکوم کرا. لە ڕەشەمەی ۱۴۰۱ لە زیندانی گوهەردەشت ئازاد کرا و بۆ بشاگەرد لە پارێزگای هۆرمزگان دوورخرایەوە. وەحید بەنی عامریان دووبارە لە یەکەمی دیی ۱۴۰۲ دەستگیر کرا و گواسترایەوە بۆ بەندی ۲۰۹ی ئیوین و لێکۆڵینەوەی لەگەڵ کرا.&lt;ref&gt;[https://iranhr.net/fa/articles/7312/ سازمان حقوق بشر ایران خواستار لغو حکم اعدام شش زندانی سیاسی شد] 30 ژانویه 2025&lt;/ref&gt;

== دەستگیری ==
وەحید بەنی عامریان پێشتر لە مانگی گولانی ۱۳۹۷ لەلایەن هێزە ئەمنییەکانەوە دەستگیر کرابوو و لە دوو پەروەندەی جیاوازدا لەلایەن دادگای شۆڕشی تاران بە هەژدە ساڵ زیندان و دوورخستنەوە محکوم کرابوو و لە کۆتاییدا لە ڕەشەمەی ساڵی پێشوو، بەدوای دەرچوونی بڕیارێکی لێخۆشبوون، لە زیندانی ڕەجایی شار لە کەرەج ئازاد کرا.&lt;ref&gt;https://www.kampain.info/archive/86198.htm&lt;/ref&gt;

لە ساڵانی ۹۶ و ۹۷دا پاشخانی دەستگیریی هەبوو. جارێک لە مانگی دیی ۹۷، بە تۆمەتی «بانگەشە دژ بە نیزام و سووکایەتی بە ڕێبەری» بە ۵ ساڵ زیندان محکوم کرا.

لە ڕەشەمەی ۹۹دا دووبارە دەستگیر کرا و لە ئەیلوولی ۹۹، لەلایەن قازی مقیسە لە لقّی ۲۸ی دادگای شۆڕشی تاران بە تۆمەتی «هەنگاونان دژ بە ئاسایشی نەتەوەیی لە ڕێگەی ئەندامێتی و هاوکاریی کاریگەر لەگەڵ [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران]]»، «بانگەشە دژ بە نیزام»، «تێکدانی سامانی دەوڵەتی»، «کۆبوونەوە و پێکەوەپلانان بۆ هەنگاونان دژ بە ئاسایشی ناوخۆیی وڵات» و پەیوەندی بە موجاهیدینی خەلق، بە ۱۰ ساڵ زیندان و ۲ ساڵ دوورخستنەوە محکوم کرا.

وەحید بەنی عامریان لە زیندانی ئیوین و گوهەردەشتدا زیندانی بوو و لە ڕەشەمەی ۱۴۰۱، لە زیندانی گوهەردەشت ئازاد کرا. ئەو دوای ئازادبوون بۆ شاری بشاگەرد دوورخرایەوە. &lt;ref&gt;https://iranhrs.org/%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%DB%8C%DA%A9-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%A8%D8%A7/&lt;/ref&gt;

== حوکمی سێدارە ==
هێزی دادوەریی ئێران لە ڕاگەیاندنێکی خۆیدا نووسیویەتی کە وەحید بەنی عامریان و ئەبوالحەسەن مونتەزەر «لە کاتێکدا مەبەستیان ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنی هاویشتنی لانچەر بوو» دەستگیر کران. لەم ڕاگەیاندنەدا ئەوان وەک ئەندامانی «تیمێکی چەکدار»ی موجاهیدین ناسێنراون.

هێزی دادوەریی ئێران تۆمەتی ئەم کەسانەی «بەغی لە ڕێگەی ڕاستەوخۆ بەشداری‌کردن لە ئەنجامدانی ژمارەیەک کردارە تیرۆریستییەکان»، ئەندامێتی لە موجاهیدین، «کۆبوونەوە و پێکەوەپلانان بۆ ئەنجامدانی تاوان دژ بە ئاسایشی ناوخۆیی وڵات» و هەروەها «ئەنجامدانی کردارە کاریگەرە ئازاربەخشەکان بە مەبەستی ڕووخاندنی نیزامی کۆماری ئیسلامیی ئێران» ڕاگەیاندووە.&lt;ref&gt;https://www.bbc.com/persian/articles/cm2rvnldr00o.amp&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}}</text>
      <sha1>b1z29nl6p1tfx3q8ssnf3qxpq4mh1qx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580681</id>
      <parentid>1580680</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T01:32:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1580681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6745" sha1="ojfqz9gftou13du6v3soqyp75fzpdko" xml:space="preserve">{{زانیاریدانی کەسایەتی
|ناو= وەحید بەنی عامریان
|وێنە=
|ڕێکەوتی لەدایکبوون= ١٣٧١ی ھەتاوی{{ھن}}١٩٩٢–١٩٩٣ی زایینی
|شوێنی لەدایکبوون= [[سونقوڕ]]، [[ڕۆژهەڵاتی کوردستان]]
|ڕێکەوتی مەرگ= [[١٥ی خاکەلێوە]]ی ١٤٠٥ی ھەتاوی{{ھن}}٤ی نیسانی ٢٠٢٦&lt;ref&gt;https://rojman.org/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%B1-%D9%88-%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D9%86%DB%8C%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B9%D8%AF/&lt;/ref&gt; (٣٣–٣٤ ساڵ ژیاوە)
|شوێنی مەرگ =[[بەندیخانەی قێزێل حێسار]]، [[کەرەج]]، [[ئێران]]
|نەتەوە=[[کورد]]
|ھۆکاری مەرگ= [[سێدارە|لەسێدارەدان]]
}}

'''وەحید بەنی عامریان''' (١٩٩٢/١٩٩٣ لە [[سونقوڕ]] – ٤ی نیسانی ٢٠٢٦ لە [[کەرەج]])&lt;ref&gt;[https://iranhrs.org/%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%9F/ زندانی سیاسی وحید بنی عامریان کیست؟ در تاریخ ۱۵ فروردین‌ماه ۱۴۰۵ اعدام شد.]&lt;/ref&gt; بەندکراوێکی سیاسیی [[کورد]]ی خەڵکی [[ڕۆژهەڵاتی کوردستان]] و دژی ڕژێمی [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران|کۆماری ئیسلامیی ئێران]] بوو کە بە تۆمەتی [[موحاربە]] و ئەندامێتی و ھاوکاریکردن لەگەڵ [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران]]، بە [[سێدارە|لەسێدارەدان]] سزا درا.&lt;ref&gt;https://rojman.org/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%B1-%D9%88-%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D9%86%DB%8C%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B9%D8%AF/&lt;/ref&gt;

== ژیان ==
وەحید بەنی عامریان، ساڵی ۱۳۷۱ لە [[سونقوڕ]] لەدایک بوو. دەرچووی [[زانکۆی پیشەسازیی خاجە نەسیرەددینی تووسی]]ی تاران بوو، بڕوانامەی ماستەری لە بەڕێوەبردن هەبوو و مامۆستای ئینتەرنێتی بوو. ئەو لە خێزانێک بوو کە پێنج کەسیان لە دەیەی شەستدا ئیعدام کرابوون. وحید لە ڕەشەمەی ۱۳۹۶ و ڕەشەمەی ۱۳۹۷ دەستگیر کرا. بە ۱۰ ساڵ زیندان و دوورخستنەوە محکوم کرا. لە ڕەشەمەی ۱۴۰۱ لە زیندانی گوهەردەشت ئازاد کرا و بۆ بشاگەرد لە پارێزگای هۆرمزگان دوورخرایەوە. وەحید بەنی عامریان دووبارە لە یەکەمی دیی ۱۴۰۲ دەستگیر کرا و گواسترایەوە بۆ بەندی ۲۰۹ی ئیوین و لێکۆڵینەوەی لەگەڵ کرا.&lt;ref&gt;[https://iranhr.net/fa/articles/7312/ سازمان حقوق بشر ایران خواستار لغو حکم اعدام شش زندانی سیاسی شد] 30 ژانویه 2025&lt;/ref&gt;

== دەستگیری ==
وەحید بەنی عامریان پێشتر لە مانگی گولانی ۱۳۹۷ لەلایەن هێزە ئەمنییەکانەوە دەستگیر کرابوو و لە دوو پەروەندەی جیاوازدا لەلایەن دادگای شۆڕشی تاران بە هەژدە ساڵ زیندان و دوورخستنەوە محکوم کرابوو و لە کۆتاییدا لە ڕەشەمەی ساڵی پێشوو، بەدوای دەرچوونی بڕیارێکی لێخۆشبوون، لە زیندانی ڕەجایی شار لە کەرەج ئازاد کرا.&lt;ref&gt;https://www.kampain.info/archive/86198.htm&lt;/ref&gt;

لە ساڵانی ۹۶ و ۹۷دا پاشخانی دەستگیریی هەبوو. جارێک لە مانگی دیی ۹۷، بە تۆمەتی «بانگەشە دژ بە نیزام و سووکایەتی بە ڕێبەری» بە ۵ ساڵ زیندان محکوم کرا.

لە ڕەشەمەی ۹۹دا دووبارە دەستگیر کرا و لە ئەیلوولی ۹۹، لەلایەن قازی مقیسە لە لقّی ۲۸ی دادگای شۆڕشی تاران بە تۆمەتی «هەنگاونان دژ بە ئاسایشی نەتەوەیی لە ڕێگەی ئەندامێتی و هاوکاریی کاریگەر لەگەڵ [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران]]»، «بانگەشە دژ بە نیزام»، «تێکدانی سامانی دەوڵەتی»، «کۆبوونەوە و پێکەوەپلانان بۆ هەنگاونان دژ بە ئاسایشی ناوخۆیی وڵات» و پەیوەندی بە موجاهیدینی خەلق، بە ۱۰ ساڵ زیندان و ۲ ساڵ دوورخستنەوە محکوم کرا.

وەحید بەنی عامریان لە زیندانی ئیوین و گوهەردەشتدا زیندانی بوو و لە ڕەشەمەی ۱۴۰۱، لە زیندانی گوهەردەشت ئازاد کرا. ئەو دوای ئازادبوون بۆ شاری بشاگەرد دوورخرایەوە. &lt;ref&gt;https://iranhrs.org/%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%DB%8C%DA%A9-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%A8%D8%A7/&lt;/ref&gt;

== حوکمی سێدارە ==
هێزی دادوەریی ئێران لە ڕاگەیاندنێکی خۆیدا نووسیویەتی کە وەحید بەنی عامریان و ئەبوالحەسەن مونتەزەر «لە کاتێکدا مەبەستیان ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنی هاویشتنی لانچەر بوو» دەستگیر کران. لەم ڕاگەیاندنەدا ئەوان وەک ئەندامانی «تیمێکی چەکدار»ی موجاهیدین ناسێنراون.

هێزی دادوەریی ئێران تۆمەتی ئەم کەسانەی «بەغی لە ڕێگەی ڕاستەوخۆ بەشداری‌کردن لە ئەنجامدانی ژمارەیەک کردارە تیرۆریستییەکان»، ئەندامێتی لە موجاهیدین، «کۆبوونەوە و پێکەوەپلانان بۆ ئەنجامدانی تاوان دژ بە ئاسایشی ناوخۆیی وڵات» و هەروەها «ئەنجامدانی کردارە کاریگەرە ئازاربەخشەکان بە مەبەستی ڕووخاندنی نیزامی کۆماری ئیسلامیی ئێران» ڕاگەیاندووە.&lt;ref&gt;https://www.bbc.com/persian/articles/cm2rvnldr00o.amp&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}}</text>
      <sha1>ojfqz9gftou13du6v3soqyp75fzpdko</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580682</id>
      <parentid>1580681</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T02:07:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <origin>1580682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7736" sha1="5de5493pwygd93u34ipvigrvi860zca" xml:space="preserve">{{زانیاریدانی کەسایەتی
|ناو= وەحید بەنی عامریان
|وێنە=
|ڕێکەوتی لەدایکبوون= ١٣٧١ی ھەتاوی{{ھن}}١٩٩٢–١٩٩٣ی زایینی
|شوێنی لەدایکبوون= [[سونقوڕ]]، [[ڕۆژهەڵاتی کوردستان]]
|ڕێکەوتی مەرگ= [[١٥ی خاکەلێوە]]ی ١٤٠٥ی ھەتاوی{{ھن}}٤ی نیسانی ٢٠٢٦&lt;ref&gt;https://rojman.org/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%B1-%D9%88-%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D9%86%DB%8C%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B9%D8%AF/&lt;/ref&gt; (٣٣–٣٤ ساڵ ژیاوە)
|شوێنی مەرگ =[[زیندانی قزلحیسار]]، [[کەرەج]]، [[ئێران]]
|نەتەوە=[[کورد]]
|ھۆکاری مەرگ= [[سێدارە|لەسێدارەدان]]
}}

'''وەحید بەنی عامریان''' (١٩٩٢/١٩٩٣ لە [[سونقوڕ]] – ٤ی نیسانی ٢٠٢٦ لە [[کەرەج]])&lt;ref&gt;[https://iranhrs.org/%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%9F/ زندانی سیاسی وحید بنی عامریان کیست؟ در تاریخ ۱۵ فروردین‌ماه ۱۴۰۵ اعدام شد.]&lt;/ref&gt; بەندکراوێکی سیاسیی [[کورد]]ی خەڵکی [[ڕۆژهەڵاتی کوردستان]] و دژی ڕژێمی [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران|کۆماری ئیسلامیی ئێران]] بوو کە بە تۆمەتی [[موحاربە]] و ئەندامێتی و ھاوکاریکردن لەگەڵ [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران]]، بە [[سێدارە|لەسێدارەدان]] سزا درا.&lt;ref&gt;https://rojman.org/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%B1-%D9%88-%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D9%86%DB%8C%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B9%D8%AF/&lt;/ref&gt;

== ژیاننامە ==
وەحید بەنی عامریان، ساڵی ۱۳۷۱ی ھەتاوی (ئازاری ١٩٩٢ ھەتا ئازاری ١٩٩٣ی زایینی) لە [[سونقوڕ]] لەدایک بوو. ئەو دەرچووی [[زانکۆی پیشەسازیی خاجە نەسیرەددینی تووسی]]ی تاران بوو، بڕوانامەی ماستەری لە بەڕێوەبردن هەبوو و مامۆستایەکی ئینتەرنێتی بوو. بەنی عامریان لە خێزانێک بوو کە پێنج کەسیان لە دەیەی ١٩٨٠کاندا لەسێدارە درابوون. وەحید لە ڕەشەمەی ١٣٩٦ی ھەتاوی (شوبات یان ئازاری ٢٠١٨) و ڕەشەمەی ١٣٩٧ی ھەتاوی (شوبات یان ئازاری ٢٠١٩)دا دەستبەسەر کرا. ئەو بە ۱۰ ساڵ بەندکران و دوورخستنەوە سزا درا. لە ڕەشەمەی ١٤٠١ (شوبات یان ئازاری ٢٠٢٣) لە [[زیندانی گەوھەردەشت]] ئازاد کرا و بۆ [[شارستانی بەشاگەرد]] لە [[پارێزگای ھورمزگان]] دوور خرایەوە. ئەو دووبارە لە ١ی بەفرانباری ١٤٠٢ (٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣)دا دەستبەسەر کرا و گواسترایەوە بۆ بەندی ۲۰۹ی [[زیندانی ئێڤین|ئێڤین]] کە لەوێدا لێکۆڵینەوەی لەگەڵ کرا.&lt;ref&gt;[https://iranhr.net/fa/articles/7312/ سازمان حقوق بشر ایران خواستار لغو حکم اعدام شش زندانی سیاسی شد] 30 ژانویه 2025&lt;/ref&gt;

== دەستبەسەرکردن ==
وەحید بەنی عامریان پێشتر لە مانگی گوڵانی ١٣٩٧ (نیسان یان ئایاری ٢٠١٨)دا لەلایەن ھێزە ئەمنییەکانەوە دەسبەسەر کرابوو و لە دوو بەڵگەنامەی جیاوازدا لەلایەن دادگای شۆڕشی تارانەوە بە ھەژدە ساڵ زیندان و دوورخستنەوە سزا درابوو، کە دواتر لە کۆتاییدا بەدوای دەرچوونی بڕیارێکی لێخۆشبوون لە [[زیندانی ڕەجاییشەھر]]ی کەرەج ئازاد کرا.&lt;ref&gt;https://www.kampain.info/archive/86198.htm&lt;/ref&gt;

ئەو لە ساڵانی ٢٠١٧ ھەتا ٢٠١٩دا پێشینەی دەستبەسەربوونی ھەبوو. جارێک لە بەفرانباری ١٣٩٧ (کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ یان کانوونی دووەمی ٢٠١٩)، بە تۆمەتی «بانگەشە دژ بە سیستەم و سووکایەتی بە ڕێبەر» بە ٥ ساڵ بەندکران سزا درا.

لە ڕەشەمەی ١٣٩٩ (شوبات یان ئازاری ٢٠٢١)دا دووبارە دەستبەسەر کرایەوە و لە خەرمانانی ٩٩ (ئاب یان ئەیلوولی ٢٠٢٠)دا، لەلایەن دادوەر مەقیسە لە لقی ٢٨ی دادگای شۆڕشی تاران بە تۆمەتی «ھەنگاونان دژ بە ئاسایشی نەتەوەیی لە ڕێگەی ئەندامێتی و ھاوکاریکردنی کاریگەر لەگەڵ [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران]]»، «بانگەشە دژ بە سیستەم»، «تێکدانی سامانی دەوڵەتی»، «کۆبوونەوە و پێکەوە پلاندانان بۆ ھەنگاونان دژ بە ئاسایشی ناوخۆییی وڵات» و «پەیوەندی بە موجاھیدینی خەلق»، بە ١٠ ساڵ بەندکران و ٢ ساڵ دوورخستنەوە سزا درا.

وەحید بەنی عامریان لە زیندانی ئێڤین و گەوھەردەشتدا بەندکراو بوو و لە ڕەشەمەی ١٤٠١ (شوبات یان ئازاری ٢٠٢٣)، لە زیندانی گەوھەردەشت ئازاد کرا. ئەو دوای ئازادبوونی بۆ [[شارستانی بەشاگەرد]] دوور خرایەوە. &lt;ref&gt;https://iranhrs.org/%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%DB%8C%DA%A9-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%A8%D8%A7/&lt;/ref&gt;

== سزای سێدارە ==
ھێزی دادوەریی ئێران لە ڕاگەیاندنێکی خۆیدا نووسی کە وەحید بەنی عامریان و ئەبولحەسەن مونتەزەر «لە کاتێکدا مەبەستیان ھێرشەکردن بۆ سەر ناوەندە ھەستیارەکان و شوێنە گشتییەکان بە بەکارھێنانی لانچەر بوو» دەستبەسەر کران. لەم ڕاگەیاندنەدا ئەوان وەک ئەندامانی ''تیمێکی چەکدار''ی موجاھیدین ناسێنران.

ھێزی دادوەریی ئێران تۆمەتی ئەم کەسانەی «بەغی لە ڕێگەی ڕاستەوخۆی بەشداریکردن لە ئەنجامدانی ژمارەیەک کردارە تیرۆریستییەکان»، «ئەندامێتی لە [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران|موجاھیدین]]»، «کۆبوونەوە و پێکەوە پلاندانان بۆ ئەنجامدانی تاوان دژ بە ئاسایشی ناوخۆییی وڵات» و ھەروەھا «ئەنجامدانی کردارە کاریگەرە ئازاربەخشەکان بە مەبەستی ڕووخاندنی [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران]]» ڕاگەیاند.&lt;ref&gt;https://www.bbc.com/persian/articles/cm2rvnldr00o.amp&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]]
[[پۆل:لەسێدارەدراوانی کورد]]
[[پۆل:لەسێدارەدراوانی ئێرانی]]</text>
      <sha1>5de5493pwygd93u34ipvigrvi860zca</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580683</id>
      <parentid>1580682</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T02:13:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1580683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7775" sha1="8w7e4ngva5lywrj2p15yk7mrj4b4bvl" xml:space="preserve">{{زانیاریدانی کەسایەتی
|ناو= وەحید بەنی عامریان
|وێنە= وەحید بەنی عامریان.jpg
|ڕێکەوتی لەدایکبوون= ١٣٧١ی ھەتاوی{{ھن}}١٩٩٢–١٩٩٣ی زایینی
|شوێنی لەدایکبوون= [[سونقوڕ]]، [[ڕۆژهەڵاتی کوردستان]]
|ڕێکەوتی مەرگ= [[١٥ی خاکەلێوە]]ی ١٤٠٥ی ھەتاوی{{ھن}}٤ی نیسانی ٢٠٢٦&lt;ref&gt;https://rojman.org/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%B1-%D9%88-%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D9%86%DB%8C%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B9%D8%AF/&lt;/ref&gt; (٣٣–٣٤ ساڵ ژیاوە)
|شوێنی مەرگ =[[زیندانی قزلحیسار]]، [[کەرەج]]، [[ئێران]]
|نەتەوە=[[کورد]]
|ھۆکاری مەرگ= [[سێدارە|لەسێدارەدان]]
}}

'''وەحید بەنی عامریان''' (١٩٩٢/١٩٩٣ لە [[سونقوڕ]] – ٤ی نیسانی ٢٠٢٦ لە [[کەرەج]])&lt;ref&gt;[https://iranhrs.org/%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%9F/ زندانی سیاسی وحید بنی عامریان کیست؟ در تاریخ ۱۵ فروردین‌ماه ۱۴۰۵ اعدام شد.]&lt;/ref&gt; بەندکراوێکی سیاسیی [[کورد]]ی خەڵکی [[ڕۆژهەڵاتی کوردستان]] و دژی ڕژێمی [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران|کۆماری ئیسلامیی ئێران]] بوو کە بە تۆمەتی [[موحاربە]] و ئەندامێتی و ھاوکاریکردن لەگەڵ [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران]]، بە [[سێدارە|لەسێدارەدان]] سزا درا.&lt;ref&gt;https://rojman.org/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%B1-%D9%88-%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D9%86%DB%8C%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B9%D8%AF/&lt;/ref&gt;

== ژیاننامە ==
وەحید بەنی عامریان، ساڵی ۱۳۷۱ی ھەتاوی (ئازاری ١٩٩٢ ھەتا ئازاری ١٩٩٣ی زایینی) لە [[سونقوڕ]] لەدایک بوو. ئەو دەرچووی [[زانکۆی پیشەسازیی خاجە نەسیرەددینی تووسی]]ی تاران بوو، بڕوانامەی ماستەری لە بەڕێوەبردن هەبوو و مامۆستایەکی ئینتەرنێتی بوو. بەنی عامریان لە خێزانێک بوو کە پێنج کەسیان لە دەیەی ١٩٨٠کاندا لەسێدارە درابوون. وەحید لە ڕەشەمەی ١٣٩٦ی ھەتاوی (شوبات یان ئازاری ٢٠١٨) و ڕەشەمەی ١٣٩٧ی ھەتاوی (شوبات یان ئازاری ٢٠١٩)دا دەستبەسەر کرا. ئەو بە ۱۰ ساڵ بەندکران و دوورخستنەوە سزا درا. لە ڕەشەمەی ١٤٠١ (شوبات یان ئازاری ٢٠٢٣) لە [[زیندانی گەوھەردەشت]] ئازاد کرا و بۆ [[شارستانی بەشاگەرد]] لە [[پارێزگای ھورمزگان]] دوور خرایەوە. ئەو دووبارە لە ١ی بەفرانباری ١٤٠٢ (٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣)دا دەستبەسەر کرا و گواسترایەوە بۆ بەندی ۲۰۹ی [[زیندانی ئێڤین|ئێڤین]] کە لەوێدا لێکۆڵینەوەی لەگەڵ کرا.&lt;ref&gt;[https://iranhr.net/fa/articles/7312/ سازمان حقوق بشر ایران خواستار لغو حکم اعدام شش زندانی سیاسی شد] 30 ژانویه 2025&lt;/ref&gt;

== دەستبەسەرکردن ==
وەحید بەنی عامریان پێشتر لە مانگی گوڵانی ١٣٩٧ (نیسان یان ئایاری ٢٠١٨)دا لەلایەن ھێزە ئەمنییەکانەوە دەسبەسەر کرابوو و لە دوو بەڵگەنامەی جیاوازدا لەلایەن دادگای شۆڕشی تارانەوە بە ھەژدە ساڵ زیندان و دوورخستنەوە سزا درابوو، کە دواتر لە کۆتاییدا بەدوای دەرچوونی بڕیارێکی لێخۆشبوون لە [[زیندانی ڕەجاییشەھر]]ی کەرەج ئازاد کرا.&lt;ref&gt;https://www.kampain.info/archive/86198.htm&lt;/ref&gt;

ئەو لە ساڵانی ٢٠١٧ ھەتا ٢٠١٩دا پێشینەی دەستبەسەربوونی ھەبوو. جارێک لە بەفرانباری ١٣٩٧ (کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ یان کانوونی دووەمی ٢٠١٩)، بە تۆمەتی «بانگەشە دژ بە سیستەم و سووکایەتی بە ڕێبەر» بە ٥ ساڵ بەندکران سزا درا.

لە ڕەشەمەی ١٣٩٩ (شوبات یان ئازاری ٢٠٢١)دا دووبارە دەستبەسەر کرایەوە و لە خەرمانانی ٩٩ (ئاب یان ئەیلوولی ٢٠٢٠)دا، لەلایەن دادوەر مەقیسە لە لقی ٢٨ی دادگای شۆڕشی تاران بە تۆمەتی «ھەنگاونان دژ بە ئاسایشی نەتەوەیی لە ڕێگەی ئەندامێتی و ھاوکاریکردنی کاریگەر لەگەڵ [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران]]»، «بانگەشە دژ بە سیستەم»، «تێکدانی سامانی دەوڵەتی»، «کۆبوونەوە و پێکەوە پلاندانان بۆ ھەنگاونان دژ بە ئاسایشی ناوخۆییی وڵات» و «پەیوەندی بە موجاھیدینی خەلق»، بە ١٠ ساڵ بەندکران و ٢ ساڵ دوورخستنەوە سزا درا.

وەحید بەنی عامریان لە زیندانی ئێڤین و گەوھەردەشتدا بەندکراو بوو و لە ڕەشەمەی ١٤٠١ (شوبات یان ئازاری ٢٠٢٣)، لە زیندانی گەوھەردەشت ئازاد کرا. ئەو دوای ئازادبوونی بۆ [[شارستانی بەشاگەرد]] دوور خرایەوە. &lt;ref&gt;https://iranhrs.org/%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%DB%8C%DA%A9-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%A8%D8%A7/&lt;/ref&gt;

== سزای سێدارە ==
ھێزی دادوەریی ئێران لە ڕاگەیاندنێکی خۆیدا نووسی کە وەحید بەنی عامریان و ئەبولحەسەن مونتەزەر «لە کاتێکدا مەبەستیان ھێرشەکردن بۆ سەر ناوەندە ھەستیارەکان و شوێنە گشتییەکان بە بەکارھێنانی لانچەر بوو» دەستبەسەر کران. لەم ڕاگەیاندنەدا ئەوان وەک ئەندامانی ''تیمێکی چەکدار''ی موجاھیدین ناسێنران.

ھێزی دادوەریی ئێران تۆمەتی ئەم کەسانەی «بەغی لە ڕێگەی ڕاستەوخۆی بەشداریکردن لە ئەنجامدانی ژمارەیەک کردارە تیرۆریستییەکان»، «ئەندامێتی لە [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران|موجاھیدین]]»، «کۆبوونەوە و پێکەوە پلاندانان بۆ ئەنجامدانی تاوان دژ بە ئاسایشی ناوخۆییی وڵات» و ھەروەھا «ئەنجامدانی کردارە کاریگەرە ئازاربەخشەکان بە مەبەستی ڕووخاندنی [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران]]» ڕاگەیاند.&lt;ref&gt;https://www.bbc.com/persian/articles/cm2rvnldr00o.amp&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]]
[[پۆل:لەسێدارەدراوانی کورد]]
[[پۆل:لەسێدارەدراوانی ئێرانی]]</text>
      <sha1>8w7e4ngva5lywrj2p15yk7mrj4b4bvl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580686</id>
      <parentid>1580683</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T02:16:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <origin>1580686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7877" sha1="8iebxqkcpeo8z4dy2fnkjitckreeg43" xml:space="preserve">{{زانیاریدانی کەسایەتی
|ناو= وەحید بەنی عامریان
|وێنە= وەحید بەنی عامریان.jpg
|ڕێکەوتی لەدایکبوون= ١٣٧١ی ھەتاوی{{ھن}}١٩٩٢–١٩٩٣ی زایینی
|شوێنی لەدایکبوون= [[سونقوڕ]]، [[ڕۆژهەڵاتی کوردستان]]
|ڕێکەوتی مەرگ= [[١٥ی خاکەلێوە]]ی ١٤٠٥ی ھەتاوی{{ھن}}٤ی نیسانی ٢٠٢٦&lt;ref&gt;https://rojman.org/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%B1-%D9%88-%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D9%86%DB%8C%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B9%D8%AF/&lt;/ref&gt; (٣٣–٣٤ ساڵ ژیاوە)
|شوێنی مەرگ =[[زیندانی قزلحیسار]]، [[کەرەج]]، [[ئێران]]
|نەتەوە=[[کورد]]
|ھۆکاری مەرگ= [[سێدارە|لەسێدارەدان]]
}}

'''وەحید بەنی عامریان''' (١٩٩٢/١٩٩٣ لە [[سونقوڕ]] – ٤ی نیسانی ٢٠٢٦ لە [[کەرەج]])&lt;ref&gt;[https://iranhrs.org/%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%9F/ زندانی سیاسی وحید بنی عامریان کیست؟ در تاریخ ۱۵ فروردین‌ماه ۱۴۰۵ اعدام شد.]&lt;/ref&gt; بەندکراوێکی سیاسیی [[کورد]]ی خەڵکی [[ڕۆژهەڵاتی کوردستان]] و دژی ڕژێمی [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران|کۆماری ئیسلامیی ئێران]] بوو کە بە تۆمەتی [[موحاربە]] و ئەندامێتی و ھاوکاریکردن لەگەڵ [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران]]، بە [[سێدارە|لەسێدارەدان]] سزا درا.&lt;ref&gt;https://rojman.org/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%B1-%D9%88-%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D9%86%DB%8C%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B9%D8%AF/&lt;/ref&gt;

== ژیاننامە ==
وەحید بەنی عامریان، ساڵی ۱۳۷۱ی ھەتاوی (ئازاری ١٩٩٢ ھەتا ئازاری ١٩٩٣ی زایینی) لە [[سونقوڕ]] لەدایک بوو. ئەو دەرچووی [[زانکۆی پیشەسازیی خاجە نەسیرەددینی تووسی]]ی تاران بوو، بڕوانامەی ماستەری لە بەڕێوەبردن هەبوو و مامۆستایەکی ئینتەرنێتی بوو. بەنی عامریان لە خێزانێک بوو کە پێنج کەسیان لە دەیەی ١٩٨٠کاندا لەسێدارە درابوون. وەحید لە ڕەشەمەی ١٣٩٦ی ھەتاوی (شوبات یان ئازاری ٢٠١٨) و ڕەشەمەی ١٣٩٧ی ھەتاوی (شوبات یان ئازاری ٢٠١٩)دا دەستبەسەر کرا. ئەو بە ۱۰ ساڵ بەندکران و دوورخستنەوە سزا درا. لە ڕەشەمەی ١٤٠١ (شوبات یان ئازاری ٢٠٢٣) لە [[زیندانی گەوھەردەشت]] ئازاد کرا و بۆ [[شارستانی بەشاگەرد]] لە [[پارێزگای ھورمزگان]] دوور خرایەوە. ئەو دووبارە لە ١ی بەفرانباری ١٤٠٢ (٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣)دا دەستبەسەر کرا و گواسترایەوە بۆ بەندی ۲۰۹ی [[زیندانی ئێڤین|ئێڤین]] کە لەوێدا لێکۆڵینەوەی لەگەڵ کرا.&lt;ref&gt;[https://iranhr.net/fa/articles/7312/ سازمان حقوق بشر ایران خواستار لغو حکم اعدام شش زندانی سیاسی شد] 30 ژانویه 2025&lt;/ref&gt;

== دەستبەسەرکردن ==
وەحید بەنی عامریان پێشتر لە مانگی گوڵانی ١٣٩٧ (نیسان یان ئایاری ٢٠١٨)دا لەلایەن ھێزە ئەمنییەکانەوە دەسبەسەر کرابوو و لە دوو بەڵگەنامەی جیاوازدا لەلایەن دادگای شۆڕشی تارانەوە بە ھەژدە ساڵ زیندان و دوورخستنەوە سزا درابوو، کە دواتر لە کۆتاییدا بەدوای دەرچوونی بڕیارێکی لێخۆشبوون لە [[زیندانی ڕەجاییشەھر]]ی کەرەج ئازاد کرا.&lt;ref&gt;https://www.kampain.info/archive/86198.htm&lt;/ref&gt;

ئەو لە ساڵانی ٢٠١٧ ھەتا ٢٠١٩دا پێشینەی دەستبەسەربوونی ھەبوو. جارێک لە بەفرانباری ١٣٩٧ (کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ یان کانوونی دووەمی ٢٠١٩)، بە تۆمەتی «بانگەشە دژ بە سیستەم و سووکایەتی بە ڕێبەر» بە ٥ ساڵ بەندکران سزا درا.

لە ڕەشەمەی ١٣٩٩ (شوبات یان ئازاری ٢٠٢١)دا دووبارە دەستبەسەر کرایەوە و لە خەرمانانی ٩٩ (ئاب یان ئەیلوولی ٢٠٢٠)دا، لەلایەن دادوەر مەقیسە لە لقی ٢٨ی دادگای شۆڕشی تاران بە تۆمەتی «ھەنگاونان دژ بە ئاسایشی نەتەوەیی لە ڕێگەی ئەندامێتی و ھاوکاریکردنی کاریگەر لەگەڵ [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران]]»، «بانگەشە دژ بە سیستەم»، «تێکدانی سامانی دەوڵەتی»، «کۆبوونەوە و پێکەوە پلاندانان بۆ ھەنگاونان دژ بە ئاسایشی ناوخۆییی وڵات» و «پەیوەندی بە موجاھیدینی خەلق»، بە ١٠ ساڵ بەندکران و ٢ ساڵ دوورخستنەوە سزا درا.

وەحید بەنی عامریان لە زیندانی ئێڤین و گەوھەردەشتدا بەندکراو بوو و لە ڕەشەمەی ١٤٠١ (شوبات یان ئازاری ٢٠٢٣)، لە زیندانی گەوھەردەشت ئازاد کرا. ئەو دوای ئازادبوونی بۆ [[شارستانی بەشاگەرد]] دوور خرایەوە. &lt;ref&gt;https://iranhrs.org/%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%DB%8C%DA%A9-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%A8%D8%A7/&lt;/ref&gt;

== سزای سێدارە ==
ھێزی دادوەریی ئێران لە ڕاگەیاندنێکی خۆیدا نووسی کە وەحید بەنی عامریان و ئەبولحەسەن مونتەزەر «لە کاتێکدا مەبەستیان ھێرشەکردن بۆ سەر ناوەندە ھەستیارەکان و شوێنە گشتییەکان بە بەکارھێنانی لانچەر بوو» دەستبەسەر کران. لەم ڕاگەیاندنەدا ئەوان وەک ئەندامانی ''تیمێکی چەکدار''ی موجاھیدین ناسێنران.

ھێزی دادوەریی ئێران تۆمەتی ئەم کەسانەی «بەغی لە ڕێگەی ڕاستەوخۆی بەشداریکردن لە ئەنجامدانی ژمارەیەک کردارە تیرۆریستییەکان»، «ئەندامێتی لە [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران|موجاھیدین]]»، «کۆبوونەوە و پێکەوە پلاندانان بۆ ئەنجامدانی تاوان دژ بە ئاسایشی ناوخۆییی وڵات» و ھەروەھا «ئەنجامدانی کردارە کاریگەرە ئازاربەخشەکان بە مەبەستی ڕووخاندنی [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران]]» ڕاگەیاند.&lt;ref&gt;https://www.bbc.com/persian/articles/cm2rvnldr00o.amp&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|مافەکانی مرۆڤ|کوردستان|ئێران}}

[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]]
[[پۆل:لەسێدارەدراوانی کورد]]
[[پۆل:لەسێدارەدراوانی ئێرانی]]</text>
      <sha1>8iebxqkcpeo8z4dy2fnkjitckreeg43</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بەکارھێنەر:Rakan kurdistan</title>
    <ns>2</ns>
    <id>294198</id>
    <revision>
      <id>1580673</id>
      <parentid>1572548</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:56:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ بانگەشە و ڕیکلام بۆ لایەنێکی سیاسیی نەناسراو</comment>
      <origin>1580673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڤیلھێلمی یەکەم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>294247</id>
    <revision>
      <id>1580658</id>
      <parentid>1573239</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:27:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>گواستنەوە لە [[پۆل:ئەو کەسانەی ھەوڵی تیرۆریان دراوە]] بۆ [[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]] بە بەکارھێنانی [[:ckb:وپ:کۆماپۆل|کۆماپۆل]]</comment>
      <origin>1580658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6201" sha1="64qbgcnbjuiz3wpychpxvw4l3rmfqnx" xml:space="preserve">{{Databox}}'''ڤیلھێلمی یەکەم''' ({{بە ئەڵمانی|Wilhelm I}}؛ ٢٢ی ئازاری ١٧٩٧ – ٩ی ئازاری ١٨٨٨) لە ساڵی ١٨٦١ تاجی پاشای [[پرووسیا]]ی پێشکەش کرا و دواتر لە ساڵی ١٨٧١ بووەتە یەکەم قەیسەری ئەڵمانی لە [[ئیمپراتۆریەتیی ئەڵمانی|ڕایشی دووەم]]، دوای یەکخستنی [[ئەڵمانیا]] لەلایەن [[ئۆتۆ فۆن بیسمارک|ئۆتۆ ڤۆن بیسمارکەوە]]. &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.regiments.org/biography/royals/1859wilG.htm|سەردێڕ=Wilhelm II, Emperor of Germany (1859-1941) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071222124050/http://regiments.org/biography/royals/1859wilG.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mike Vouri|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=OgsHYBCdG_oC&amp;pg=PA248|سەردێڕ=The Pig War: Standoff at Griffin Bay|ساڵ=٢٠١٣|پەڕەکان=٢٤٨–٥٠|ڕێکەوتی سەردان=أغسطس 2020|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160510184521/https://books.google.com/books?id=OgsHYBCdG_oC&amp;pg=PA248|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئایاری ٢٠١٦}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی گۆڤار |دوایین=Oster |یەکەم=Uwe A. |سەردێڕ=Friedrich III. - Der 99-Tage-Kaiser |journal=Damals |زمان=German |بەرگ=٤٥|issue=3/2013 |پەڕەکان=٦٠–٦٥|issn=0011-5908}}&lt;/ref&gt; حوکمڕانییەکەی لەسەر تەختی ڕایشی دووەم لە ساڵی ١٨٧١ەوە درێژبووەوە تا کۆچی دوایی لە ساڵی ١٨٨٨.

دووەم کوڕی [[فرێدریک ڤیلھێلمی سێیەمی پڕووسیا|شازادە فرێدریک ڤیلھێلم]] و [[لویس لە مێکلێنبۆرگ-ستێلیتز]] بوو، چاوەڕوان نەدەکرا ڤیلھێلم بگاتە سەر تەخت. باپیری، پاشا [[فرێدریک ڤیلھێلمی دووەمی پڕووسیا|فرێدریک ڤیلھێلمی دووەم]] لەو ساڵەی کە تێیدا لەدایکبوو کۆچی دوایی کرد، و باوکی وەک فرێدریک ڤیلھێلمی سێیەم تاجی لەسەر نرا. ڤیلھێلم بە لێھاتوویی لە کاتی [[جەنگی ھاوپەیمانی شەشەم]]دا جەنگا، و دواتر بوو بە کەسایەتییەکی دیار لە نێو [[سوپای پڕووسیا]]دا. لە ساڵی ١٨٤٠دا، برا گەورەکەی کە بێ منداڵ بوو بوو بە پاشای پڕووسیا، ئەمەش وای لێکرد ببێتە [[وارسی گریمانەیی]]. ڤیلھێلم ڕۆڵێکی سەرەکی گێڕا لە تێکشکاندنی [[شۆڕشەکانی ١٨٤٨ لە ئەڵمانیا]]، ھەرچەندە بۆ ماوەیەکی کورت ناچار کرا پەنابەری ئینگلتەرا بێت. فرێدریک ڤیلھێلمی چوارەم لە ساڵی ١٨٥٧دا تووشی جەڵتە بوو و لەکارکەوت، و ڤیلھێلم ساڵێک دواتر بە فەرمی وەک شازادەی جێنشین ناونرا. لە ساڵی ١٨٦١دا، ڤیلھێلم دوای مردنی برا گەورەکەی سەرکەوت بۆ سەر تەختی پڕووسیا.

لەگەڵ سەرکەوتنی بۆ سەر تەخت، ڤیلھێلم دەستبەجێ لەسەر پێشنیاری بودجەی سەربازی تووشی ململانێ بوو لەگەڵ [[لاندتاگی پڕووسیا|لاندتاگ]]ی لیبرال. لە بەرامبەردا، [[ئۆتۆ ڤۆن بیسمارک]]ی بۆ پۆستی [[سەرۆک وەزیرانی پڕووسیا|سەرۆک وەزیران]] دەستنیشان کرد بە مەبەستی سەپاندنی پێشنیارەکانی، بەمەش ھاوبەشییەکی دەستپێکرد کە تا کۆتایی ژیانی بەردەوام بوو. لە بەرەی دەرەوەدا، ڤیلھێلم سەرپەرشتی سەرکەوتنەکانی پڕووسیای کرد لە [[جەنگی دووەمی شلێسڤیگ]] و [[جەنگی نێوان نەمسا و پڕووسیا]]، کە پڕووسیای وەک زلھێزی پێشەنگی ئەڵمانی چەسپاند. لە ساڵی ١٨٧١دا، لە ڕێگەی مانۆڕەکانی بیسمارکەوە، [[یەکگرتنی ئەڵمانیا]] دوای [[جەنگی نێوان فەڕەنسا و پڕووسیا]] بەدی ھات. [[ئیمپراتۆریەتیی ئەڵمانیا]] ڕاگەیەندرا و نازناوی ئیمپراتۆری ئەڵمانیا بە ڤیلھێلم بەخشرا. ھەرچەندە وەک «کایزەر» خاوەنی دەسەڵاتێکی زۆر بوو، بەڵام ڤیلھێلم تا ڕادەیەکی زۆر کاروباری حوکمڕانیی بۆ بیسمارک بەجێھێشت. دواتر لە ژیانیدا بووە ئامانجی چەندین ھەوڵی تیرۆرکردنی سەرنەکەوتوو، کە وای کرد بیسمارک [[یاساکانی دژە سۆسیالیست]] بسەپێنێت. لە ساڵی ١٨٨٨، کە بە [[ساڵی سێ ئیمپراتۆرەکە]] ناسراوە، ڤیلھێلم لە تەمەنی ٩٠ ساڵیدا دوای نەخۆشییەکی کورت کۆچی دوایی کرد و کوڕەکەی [[فرێدریکی سێیەم، ئیمپراتۆری ئەڵمانیا|فرێدریک]] بوو بە جێنشینی. فرێدریک، کە پێشتر تووشی [[شێرپەنجە]] ببوو، دوای ٩٩ ڕۆژ کۆچی دوایی کرد و تەختەکە بۆ [[وێلھەمی دووەم|ڤیلھێلمی دووەم]] مایەوە.

== سەرچاوەکان ==
{{شریتی دەروازە|ژیاننامە|ئەڵمانیا}}
{{سەرچاوەکان}}
{{پۆلی کۆمنز|Wilhelm I of Germany}}

[[پۆل:ئەڵمانیا لە دەیەی ١٨٨٠]]
[[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]]
[[پۆل:مردووانی ١٨٨٨]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٧٩٧]]
[[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئەڵمانی]]</text>
      <sha1>64qbgcnbjuiz3wpychpxvw4l3rmfqnx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کۆلێژی ئەرکان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>294531</id>
    <revision>
      <id>1580676</id>
      <parentid>1576140</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T01:15:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>لە ڕێگەی [[وپ:تووڵامراز|تووڵامراز]] دەستکاری کراوە</comment>
      <origin>1580676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9988" sha1="iit4ia3s5gsn4gizqozt8c2vjcenlpp" xml:space="preserve">{{چەند کێشەیەک|
{{بنبەست|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}}
{{شێواز}}
}}
[[پەڕگە:ICON Staffa.png|وێنۆک|253x253پیکسڵ|'''ئاڕم و لۆگۆی کۆلێژی ئەرکان''']]کۆلێژی ئەرکان (Staff College) دامەزراوەیەکی زانستی سەربازییە لە ھەرێمی کوردستان، سەر بە وەزارەتی پێشمەرگەی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان، و دەکەوێتە سنووری پارێزگای سلێمانی. لە وڵاتی عێراق تەنھا دوو کۆلێژی ئەرکان ھەیە، یەکێکیان لە سلێمانی و ئەوی تریان لە بەغداد، و تەنھا ئەو دووانە دەتوانن بڕوانامەی ماستەر لە زانستی سەربازی و بڕوانامەی سەرکردایەتی ببەخشن.

== مێژووی دامەزراندن ==
کۆلێژەکە لە ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٣ دامەزرا، لەسەر بڕیاری مام جلال تاڵەبانی، یەکەمین سەرۆککۆماری کورد لە عێراق، بەپێی فەرمانی سەربازی ژمارە (١٠) لە ٨/ت٢/٢٠٠٣.&lt;ref name=&quot;system2003&quot;&gt;«سیستەمی کۆلێژی ئەرکانی هەرێمی کوردستان ژمارە (١)». سەرۆکایەتی ئەرکانی گشتی هێزی پێشمەرگە. ٢٠٠٣. فەرمانی ژمارە (١٠)، ٨/ت٢/٢٠٠٣.&lt;/ref&gt; دامەزراندنەکە لەسەر دەستی لیوا ڕوکن جەلال محمود محمد عەلی، لەگەڵ پۆلێک لە ئەفسەران لە ھەردوو پێکھاتەی کورد و عەرەب ئەنجامدرا. دامەزرێنەرەکان زۆرینەیان خاوەنی بڕوانامەی زانستی باڵا بوون لە ڕشتەکانی زەمینی، دەریایی و ئاسمانی.

بۆ ئامادەکردنی سیستەمی خوێندنی کۆلێژەکە لیژنەیەک پێکھێنرا بە سەرۆکایەتی لیوا ڕوکن جەلال محمود محمد عەلی و ئەندامێتی لیوا ڕوکن ئیسماعیل سەرحان حسین، عەمید ڕوکن عەبدوڵڵا عوسمان ڕەسول، عەقید ڕوکن عیزەددین نیعمە ڕەمەزان، و مەقەدەم ڕوکن ئامان ئیبراھیم مەنسوور. ئەنجامی کاری ئەو لیژنەیە سیستەمی کۆلێژی ئەرکانی ھەرێمی کوردستان ژمارە (١) ساڵی ٢٠٠٣ بوو، کە بەپێی نووسراوی سەرۆکایەتی ئەرکانی گشتی (ق.ب. ک) ژمارە ١٨ لە ٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤ کارپێکردنی پەسەند کرا.

== شوێن ==
کۆلێژەکە لە سەرەتادا لە ناو سەرۆکایەتی ئەرکانی فەرماندەیی گشتی ھێزی پێشمەرگە لە شاری سلێمانی دامەزرا. دواتر، وەک ڕێزلێنانێک بۆ قوربانییەکانی خەڵکی سنووری ئیدارەی ڕاپەڕین، بارەگاکەی گوازرایەوە بۆ شارەدێی چوارقوڕنە کە دەکەوێتە باشووری شاری ڕانیە و باکووری بەنداوی دەوکان.&lt;ref name=&quot;mopa2021&quot;&gt;«ڕاهێنانی هاوبەش تەوەری سەرەکی گفتوگۆکانی کۆلێژی ئەرکانی پێشمەرگە و جەنگی عێراق بوو لە چوارقوڕنە». وەزارەتی پێشمەرگەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان. ٢٠٢١.&lt;/ref&gt; لە ڕۆژھەڵاتەوە شاری قەڵادزێ و لە ڕۆژاواشەوە شارەدێی حاجیاوا ھەیە.

== پێکھاتە ==
کۆلێژەکە لە چوار باڵی سەرەکی پێکدێت:
* '''باڵی کارگێڕی''' — بەڕێوەبردنی کاروباری ناوەوەی کۆلێژ، پاراستن و ڕێکخستنی کاروباری ئالیات.
* '''باڵی ئەرکان''' — خوێندکار پاش تەواوکردنی خولەکە بڕوانامەی ماستەری دەستدەکەوێت. ھەروەھا چەندین خولی زانستی سەربازی تریش لەم باڵەدا دەکرێنەوە بەپێی پڕۆگرامی ساڵانەی کۆلێژ.
* '''باڵی سەرکردایەتی''' — خوێندکار پاش تەواوکردنی خولەکە بڕوانامەی سەرکردایەتی (قیادە) دەستدەکەوێت. چەندین خولی تریش لەم باڵەدا دەکرێنەوە بەپێی پڕۆگرامی ساڵانەی کۆلێژ.
* '''باڵی مەشق و ھەماھەنگی''' — دابینکردنی کتێب و کەرەستەی وانە، ھۆڵی کۆمپیوتەر و ھۆڵی نەخشەی سێدوری زەمینی.

== خولەکان ==
جگە لە خولەکانی باڵی ئەرکان و باڵی سەرکردایەتی، کۆلێژەکە خولەکانی تایبەت بە کارگێڕی، بەرگری شارستانی، و پڕۆگرامەکانی کۆمپیوتەریش دەکاتەوە.&lt;ref name=&quot;mopa2025b&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=ئەیلووی ٢٠٢٥ |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/لە-کۆلێژی-ئەرکان-تاقیکردنەوەی-بەدەستهێنانی-کورسییەکانی-خوێندن-بەرێوە-چوو/ |زمان=ckb |سەردێڕ=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوەچوو |بڵاوکەرەوە=وەزارەتی پێشمەرگەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان}}&lt;/ref&gt; ڕاھێنانی جەستەیی بەردەوام بەدرێژایی ساڵ پەیڕەو دەکرێت. ھەزاران ئەفسەر لەم کۆلێژە بڕوانامەیان بەدەستھێناوە و بەشێکیان ئێستا لە پایە باڵاکانی ھێزی پێشمەرگە خزمەت دەکەن. ھەروەھا لە کاتی دامەزراندنی ھەر یەکەیەکی سەربازی نوێدا، ئەفسەرەکان سەرەتا بۆ کۆلێژی ئەرکان دەنێردرێن بۆ تەواوکردنی خولی پێویست، ئینجا یەکەکە دادەمەزرێت.

== پەیوەندییەکانی دەرەوە ==
کۆلێژی ئەرکان بەھۆی گرینگی زانستی سەربازیەکەیەوە سەرنجی ھێزەکانی ھاوپەیمان ڕاکێشاوە. مانگانە وەفدەکانی وڵاتانی جۆراوجۆر، لەوانە ئەمریکا، فەڕەنسا و ئەڵمانیا، سەردانی کۆلێژەکە دەکەن.&lt;ref name=&quot;mopa2023&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠٢٣ |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/may/راگری-کۆلێژی-ئەرکان-پێشوازی-لە-شاندێکی-راوێژکارانی-هاوپەیمانان-کرد/ |زمان=ckb |سەردێڕ=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هاوپەیمانان کرد |بڵاوکەرەوە=وەزارەتی پێشمەرگەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mopa2025a&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٥ |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/july/ڕاوێژکاری-هێزەکانی-هاوپەیمانان-سەردانی-کۆلێژی-ئەرکانی-وەزارەتی-پێشمەرگەی-کرد/ |زمان=ckb |سەردێڕ=ڕاوێژکاری هێزەکانی هاوپەیمانان سەردانی کۆلێژی ئەرکانی وەزارەتی پێشمەرگەی کرد |بڵاوکەرەوە=وەزارەتی پێشمەرگەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان}}&lt;/ref&gt;

== سیستەمی خوێندن ==
شێوازی خوێندن بە پشتبەستن بە سیستەمی کۆلێژی ئەرکانی ھەرێمی کوردستان ژمارە (١) ساڵی ٢٠٠٣ کار دەکات.&lt;ref name=&quot;system2003&quot;/&gt; سیستەمەکە لە ٢٨ ماددە پێکھاتووە و تێیدا وەرزەکانی خوێندن، کاتژمێرەکانی وانە و شێوازی نمرەبەندی دیاری کراوە. [[پەڕگە:Flage Staff College Kurdistan.jpg|وێنۆک|'''ئاڵای کۆلێژی ئەرکان'''|352x352پیکسڵ]]

== ئاڕم ==
ئاڕمەکە پازنەیەکی ناوسورە کە بە ھێڵێکی سەوز دەورەدراوە. لە بەشی سەرەوەدا خۆرێک لە ٢١ تیشک ھەیە ھاوشێوەی خۆری ئاڵای کوردستان. لە ناوەندەکەدا قەڵەمێکی مێژوویی بە شێوەی پەڕی باڵندە، نوێنەری زانست، و خەنجەرێکی مێژوویی کوردی ھەیە. لە بەشی خوارەوەدا ڕێکەوتی دامەزراندنی کۆلێژ بە زمانی کوردی نووسراوە. کۆلێژەکە ھەروەھا خاوەنی ئاڵایەکی تایبەت بە خۆیەتیشە.

== بەراوردی مێژوویی ==
ھەردوو کۆلێژی ئەرکان لە سلێمانی و کۆلێژی ئادابی زمانی کوردی لە بەغداد، کە لەسەر دەستی گۆرانی شاعیر دامەزراوە، لە مێژووی ھاوچەرخی کوردستاندا گرینگ بوون. جیاکەرەوەکەیان ئەوەیە کە دامەزرێنەرانی کۆلێژی ئەرکان ھەموویان خاوەنی بڕوانامەی زانستی باڵا بوون، لەکاتێکدا گۆرانی شاعیر شارەزای زمان و ئەدەب بوو بەڵام بڕوانامەی ئەکادیمی نەبوو. خاڵی ھاوبەشیان ئەوەیە کە ھەردووکیان لە کاتی دامەزراندنیاندا پێداویستییەکی ستراتیجی نەتەوەیی بوون بۆ گەلی کورد.

== سەرچاوەکان ==
&lt;references /&gt;&lt;ref name=&quot;system2003&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;mopa2021&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;mopa2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;mopa2025a&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;mopa2025b&quot;/&gt;&lt;references /&gt;
*{{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}}</text>
      <sha1>iit4ia3s5gsn4gizqozt8c2vjcenlpp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580771</id>
      <parentid>1580676</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:39:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Staff.college.2003</username>
        <id>67646</id>
      </contributor>
      <comment>پەرەپێدان و درێژکردنەوەی وتار</comment>
      <origin>1580771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10034" sha1="afu7rhqhs73u9jk38z9xvg6tfzbbr67" xml:space="preserve">{{چەند کێشەیەک|
{{بنبەست|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}}
{{شێواز}}
}}
[[پەڕگە:ICON Staffa.png|وێنۆک|253x253پیکسڵ|'''ئاڕم و لۆگۆی کۆلێژی ئەرکان''']]کۆلێژی ئەرکان (Staff College) دامەزراوەیەکی زانستی سەربازییە لە ھەرێمی کوردستان، سەر بە وەزارەتی پێشمەرگەی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان، و دەکەوێتە سنووری پارێزگای [[سلێمانی]]. لە وڵاتی [[عێراق]] تەنھا دوو کۆلێژی ئەرکان ھەیە، یەکێکیان لە سلێمانی و ئەوی تریان لە [[بەغدا]]، و تەنھا ئەو دووانە دەتوانن بڕوانامەی ماستەر لە زانستی سەربازی و بڕوانامەی سەرکردایەتی ببەخشن.

== مێژووی دامەزراندن ==
کۆلێژەکە لە ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٣ دامەزرا، لەسەر بڕیاری مام [[جەلال تاڵەبانی]]، یەکەمین سەرۆککۆماری [[کورد]] لە [[عێراق]]، بەپێی فەرمانی سەربازی ژمارە (١٠) لە ٨/ت٢/٢٠٠٣.&lt;ref name=&quot;system2003&quot;&gt;«سیستەمی کۆلێژی ئەرکانی هەرێمی کوردستان ژمارە (١)». سەرۆکایەتی ئەرکانی گشتی هێزی پێشمەرگە. ٢٠٠٣. فەرمانی ژمارە (١٠)، ٨/ت٢/٢٠٠٣.&lt;/ref&gt; دامەزراندنەکە لەسەر دەستی لیوا ڕوکن جەلال محمود محمد عەلی، لەگەڵ پۆلێک لە ئەفسەران لە ھەردوو پێکھاتەی کورد و عەرەب ئەنجامدرا. دامەزرێنەرەکان زۆرینەیان خاوەنی بڕوانامەی زانستی باڵا بوون لە ڕشتەکانی زەمینی، دەریایی و ئاسمانی.

بۆ ئامادەکردنی سیستەمی خوێندنی کۆلێژەکە لیژنەیەک پێکھێنرا بە سەرۆکایەتی لیوا ڕوکن جەلال محمود محمد عەلی و ئەندامێتی لیوا ڕوکن ئیسماعیل سەرحان حسین، عەمید ڕوکن عەبدوڵڵا عوسمان ڕەسول، عەقید ڕوکن عیزەددین نیعمە ڕەمەزان، و مەقەدەم ڕوکن ئامان ئیبراھیم مەنسوور. ئەنجامی کاری ئەو لیژنەیە سیستەمی کۆلێژی ئەرکانی ھەرێمی کوردستان ژمارە (١) ساڵی ٢٠٠٣ بوو، کە بەپێی نووسراوی سەرۆکایەتی ئەرکانی گشتی (ق.ب. ک) ژمارە ١٨ لە ٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤ کارپێکردنی پەسەند کرا.

== شوێن ==
کۆلێژەکە لە سەرەتادا لە ناو سەرۆکایەتی ئەرکانی فەرماندەیی گشتی ھێزی پێشمەرگە لە شاری سلێمانی دامەزرا. دواتر، وەک ڕێزلێنانێک بۆ قوربانییەکانی خەڵکی سنووری ئیدارەی ڕاپەڕین، بارەگاکەی گوازرایەوە بۆ شارەدێی چوارقوڕنە کە دەکەوێتە باشووری شاری ڕانیە و باکووری [[بەنداوی دووکان]].&lt;ref name=&quot;mopa2021&quot;&gt;«ڕاهێنانی هاوبەش تەوەری سەرەکی گفتوگۆکانی کۆلێژی ئەرکانی پێشمەرگە و جەنگی عێراق بوو لە چوارقوڕنە». وەزارەتی پێشمەرگەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان. ٢٠٢١.&lt;/ref&gt; لە ڕۆژھەڵاتەوە شاری [[قەڵادزێ]] و لە ڕۆژاواشەوە شارەدێی [[حاجیاوا]]&lt;nowiki/&gt;ھەیە.

== پێکھاتە ==
کۆلێژەکە لە چوار باڵی سەرەکی پێکدێت:
* '''باڵی کارگێڕی''' — بەڕێوەبردنی کاروباری ناوەوەی کۆلێژ، پاراستن و ڕێکخستنی کاروباری ئالیات.
* '''باڵی ئەرکان''' — خوێندکار پاش تەواوکردنی خولەکە بڕوانامەی ماستەری دەستدەکەوێت. ھەروەھا چەندین خولی زانستی سەربازی تریش لەم باڵەدا دەکرێنەوە بەپێی پڕۆگرامی ساڵانەی کۆلێژ.
* '''باڵی سەرکردایەتی''' — خوێندکار پاش تەواوکردنی خولەکە بڕوانامەی سەرکردایەتی (قیادە) دەستدەکەوێت. چەندین خولی تریش لەم باڵەدا دەکرێنەوە بەپێی پڕۆگرامی ساڵانەی کۆلێژ.
* '''باڵی مەشق و ھەماھەنگی''' — دابینکردنی کتێب و کەرەستەی وانە، ھۆڵی کۆمپیوتەر و ھۆڵی نەخشەی سێدوری زەمینی.

== خولەکان ==
جگە لە خولەکانی باڵی ئەرکان و باڵی سەرکردایەتی، کۆلێژەکە خولەکانی تایبەت بە کارگێڕی، بەرگری شارستانی، و پڕۆگرامەکانی کۆمپیوتەریش دەکاتەوە.&lt;ref name=&quot;mopa2025b&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=ئەیلووی ٢٠٢٥ |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/لە-کۆلێژی-ئەرکان-تاقیکردنەوەی-بەدەستهێنانی-کورسییەکانی-خوێندن-بەرێوە-چوو/ |زمان=ckb |سەردێڕ=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوەچوو |بڵاوکەرەوە=وەزارەتی پێشمەرگەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان}}&lt;/ref&gt; ڕاھێنانی جەستەیی بەردەوام بەدرێژایی ساڵ پەیڕەو دەکرێت. ھەزاران ئەفسەر لەم کۆلێژە بڕوانامەیان بەدەستھێناوە و بەشێکیان ئێستا لە پایە باڵاکانی ھێزی پێشمەرگە خزمەت دەکەن. ھەروەھا لە کاتی دامەزراندنی ھەر یەکەیەکی سەربازی نوێدا، ئەفسەرەکان سەرەتا بۆ کۆلێژی ئەرکان دەنێردرێن بۆ تەواوکردنی خولی پێویست، ئینجا یەکەکە دادەمەزرێت.

== پەیوەندییەکانی دەرەوە ==
کۆلێژی ئەرکان بەھۆی گرینگی زانستی سەربازیەکەیەوە سەرنجی ھێزەکانی ھاوپەیمان ڕاکێشاوە. مانگانە وەفدەکانی وڵاتانی جۆراوجۆر، لەوانە ئەمریکا، فەڕەنسا و ئەڵمانیا، سەردانی کۆلێژەکە دەکەن.&lt;ref name=&quot;mopa2023&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠٢٣ |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/may/راگری-کۆلێژی-ئەرکان-پێشوازی-لە-شاندێکی-راوێژکارانی-هاوپەیمانان-کرد/ |زمان=ckb |سەردێڕ=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هاوپەیمانان کرد |بڵاوکەرەوە=وەزارەتی پێشمەرگەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mopa2025a&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٥ |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/july/ڕاوێژکاری-هێزەکانی-هاوپەیمانان-سەردانی-کۆلێژی-ئەرکانی-وەزارەتی-پێشمەرگەی-کرد/ |زمان=ckb |سەردێڕ=ڕاوێژکاری هێزەکانی هاوپەیمانان سەردانی کۆلێژی ئەرکانی وەزارەتی پێشمەرگەی کرد |بڵاوکەرەوە=وەزارەتی پێشمەرگەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان}}&lt;/ref&gt;

== سیستەمی خوێندن ==
شێوازی خوێندن بە پشتبەستن بە سیستەمی کۆلێژی ئەرکانی ھەرێمی کوردستان ژمارە (١) ساڵی ٢٠٠٣ کار دەکات.&lt;ref name=&quot;system2003&quot;/&gt; سیستەمەکە لە ٢٨ ماددە پێکھاتووە و تێیدا وەرزەکانی خوێندن، کاتژمێرەکانی وانە و شێوازی نمرەبەندی دیاری کراوە. [[پەڕگە:Flage Staff College Kurdistan.jpg|وێنۆک|'''ئاڵای کۆلێژی ئەرکان'''|352x352پیکسڵ]]

== ئاڕم ==
ئاڕمەکە پازنەیەکی ناوسورە کە بە ھێڵێکی سەوز دەورەدراوە. لە بەشی سەرەوەدا خۆرێک لە ٢١ تیشک ھەیە ھاوشێوەی خۆری ئاڵای کوردستان. لە ناوەندەکەدا قەڵەمێکی مێژوویی بە شێوەی پەڕی باڵندە، نوێنەری زانست، و خەنجەرێکی مێژوویی کوردی ھەیە. لە بەشی خوارەوەدا ڕێکەوتی دامەزراندنی کۆلێژ بە زمانی کوردی نووسراوە. کۆلێژەکە ھەروەھا خاوەنی ئاڵایەکی تایبەت بە خۆیەتیشە.

== بەراوردی مێژوویی ==
ھەردوو کۆلێژی ئەرکان لە سلێمانی و کۆلێژی ئادابی زمانی کوردی لە [[بەغدا]]، کە لەسەر دەستی گۆرانی شاعیر دامەزراوە، لە مێژووی ھاوچەرخی کوردستاندا گرینگ بوون. جیاکەرەوەکەیان ئەوەیە کە دامەزرێنەرانی کۆلێژی ئەرکان ھەموویان خاوەنی بڕوانامەی زانستی باڵا بوون، لەکاتێکدا گۆرانی شاعیر شارەزای زمان و ئەدەب بوو بەڵام بڕوانامەی ئەکادیمی نەبوو. خاڵی ھاوبەشیان ئەوەیە کە ھەردووکیان لە کاتی دامەزراندنیاندا پێداویستییەکی ستراتیجی نەتەوەیی بوون بۆ گەلی کورد.

== سەرچاوەکان ==
&lt;references /&gt;&lt;ref name=&quot;system2003&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;mopa2021&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;mopa2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;mopa2025a&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;mopa2025b&quot;/&gt;&lt;references /&gt;
*{{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}}</text>
      <sha1>afu7rhqhs73u9jk38z9xvg6tfzbbr67</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580772</id>
      <parentid>1580771</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:52:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Staff.college.2003</username>
        <id>67646</id>
      </contributor>
      <origin>1580772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10131" sha1="comst4dciwx3bvhlda14mo4qtvg3qhu" xml:space="preserve">{{چەند کێشەیەک|
{{بنبەست|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}}
{{شێواز}}
}}
[[پەڕگە:ICON Staffa.png|وێنۆک|253x253پیکسڵ|'''ئاڕم و لۆگۆی کۆلێژی ئەرکان''']]کۆلێژی ئەرکان (Staff College) دامەزراوەیەکی زانستی سەربازییە لە ھەرێمی کوردستان، سەر بە وەزارەتی پێشمەرگەی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان، و دەکەوێتە سنووری پارێزگای [[سلێمانی]]. لە وڵاتی [[عێراق]] تەنھا دوو کۆلێژی ئەرکان ھەیە، یەکێکیان لە سلێمانی و ئەوی تریان لە [[بەغدا]]، و تەنھا ئەو دووانە دەتوانن بڕوانامەی ماستەر لە زانستی سەربازی و بڕوانامەی سەرکردایەتی ببەخشن.

== مێژووی دامەزراندن ==
کۆلێژەکە لە ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٣ دامەزرا، لەسەر بڕیاری مام [[جەلال تاڵەبانی]]، یەکەمین سەرۆککۆماری [[کورد]] لە [[عێراق]]، بەپێی فەرمانی سەربازی ژمارە (١٠) لە ٨/ت٢/٢٠٠٣.&lt;ref name=&quot;system2003&quot;&gt;«سیستەمی کۆلێژی ئەرکانی هەرێمی کوردستان ژمارە (١)». سەرۆکایەتی ئەرکانی گشتی هێزی پێشمەرگە. ٢٠٠٣. فەرمانی ژمارە (١٠)، ٨/ت٢/٢٠٠٣.&lt;/ref&gt; دامەزراندنەکە لەسەر دەستی لیوا ڕوکن جەلال محمود محمد عەلی، لەگەڵ پۆلێک لە ئەفسەران لە ھەردوو پێکھاتەی کورد و عەرەب ئەنجامدرا. دامەزرێنەرەکان زۆرینەیان خاوەنی بڕوانامەی زانستی باڵا بوون لە ڕشتەکانی زەمینی، دەریایی و ئاسمانی.

بۆ ئامادەکردنی سیستەمی خوێندنی کۆلێژەکە لیژنەیەک پێکھێنرا بە سەرۆکایەتی لیوا ڕوکن جەلال محمود محمد عەلی و ئەندامێتی لیوا ڕوکن ئیسماعیل سەرحان حسین، عەمید ڕوکن عەبدوڵڵا عوسمان ڕەسول، عەقید ڕوکن عیزەددین نیعمە ڕەمەزان، و مەقەدەم ڕوکن ئامان ئیبراھیم مەنسوور. ئەنجامی کاری ئەو لیژنەیە سیستەمی کۆلێژی ئەرکانی ھەرێمی کوردستان ژمارە (١) ساڵی ٢٠٠٣ بوو، کە بەپێی نووسراوی سەرۆکایەتی ئەرکانی گشتی (ق.ب. ک) ژمارە ١٨ لە ٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤ کارپێکردنی پەسەند کرا.

== شوێن ==
کۆلێژەکە لە سەرەتادا لە ناو سەرۆکایەتی ئەرکانی فەرماندەیی گشتی ھێزی پێشمەرگە لە شاری سلێمانی دامەزرا. دواتر، وەک ڕێزلێنانێک بۆ قوربانییەکانی خەڵکی سنووری ئیدارەی ڕاپەڕین، بارەگاکەی گوازرایەوە بۆ شارەدێی چوارقوڕنە کە دەکەوێتە باشووری شاری ڕانیە و باکووری [[بەنداوی دووکان]].&lt;ref name=&quot;mopa2021&quot;&gt;«ڕاهێنانی هاوبەش تەوەری سەرەکی گفتوگۆکانی کۆلێژی ئەرکانی پێشمەرگە و جەنگی عێراق بوو لە چوارقوڕنە». وەزارەتی پێشمەرگەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان. ٢٠٢١.&lt;/ref&gt; لە ڕۆژھەڵاتەوە شاری [[قەڵادزێ]] و لە ڕۆژاواشەوە شارەدێی [[حاجیاوا]]&lt;nowiki/&gt;ھەیە.

== پێکھاتە ==
کۆلێژەکە لە چوار باڵی سەرەکی پێکدێت:
* '''باڵی کارگێڕی''' — بەڕێوەبردنی کاروباری ناوەوەی کۆلێژ، پاراستن و ڕێکخستنی کاروباری ئالیات.
* '''باڵی ئەرکان''' — خوێندکار پاش تەواوکردنی خولەکە بڕوانامەی ماستەری دەستدەکەوێت. ھەروەھا چەندین خولی زانستی سەربازی تریش لەم باڵەدا دەکرێنەوە بەپێی پڕۆگرامی ساڵانەی کۆلێژ.
* '''باڵی سەرکردایەتی''' — خوێندکار پاش تەواوکردنی خولەکە بڕوانامەی سەرکردایەتی (قیادە) دەستدەکەوێت. چەندین خولی تریش لەم باڵەدا دەکرێنەوە بەپێی پڕۆگرامی ساڵانەی کۆلێژ.
* '''باڵی مەشق و ھەماھەنگی''' — دابینکردنی کتێب و کەرەستەی وانە، ھۆڵی کۆمپیوتەر و ھۆڵی نەخشەی سێدوری زەمینی.

== خولەکان ==
جگە لە خولەکانی باڵی ئەرکان و باڵی سەرکردایەتی، کۆلێژەکە خولەکانی تایبەت بە کارگێڕی، بەرگری شارستانی، و پڕۆگرامەکانی کۆمپیوتەریش دەکاتەوە.&lt;ref name=&quot;mopa2025b&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=ئەیلووی ٢٠٢٥ |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/لە-کۆلێژی-ئەرکان-تاقیکردنەوەی-بەدەستهێنانی-کورسییەکانی-خوێندن-بەرێوە-چوو/ |زمان=ckb |سەردێڕ=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوەچوو |بڵاوکەرەوە=وەزارەتی پێشمەرگەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان}}&lt;/ref&gt; ڕاھێنانی جەستەیی بەردەوام بەدرێژایی ساڵ پەیڕەو دەکرێت. ھەزاران ئەفسەر لەم کۆلێژە بڕوانامەیان بەدەستھێناوە و بەشێکیان ئێستا لە پایە باڵاکانی ھێزی پێشمەرگە خزمەت دەکەن. ھەروەھا لە کاتی دامەزراندنی ھەر یەکەیەکی سەربازی نوێدا، ئەفسەرەکان سەرەتا بۆ کۆلێژی ئەرکان دەنێردرێن بۆ تەواوکردنی خولی پێویست، ئینجا یەکەکە دادەمەزرێت.

== پەیوەندییەکانی دەرەوە ==
کۆلێژی ئەرکان بەھۆی گرینگی زانستی سەربازیەکەیەوە سەرنجی ھێزەکانی ھاوپەیمان ڕاکێشاوە. مانگانە وەفدەکانی وڵاتانی جۆراوجۆر، لەوانە ئەمریکا، فەڕەنسا و ئەڵمانیا، سەردانی کۆلێژەکە دەکەن.&lt;ref name=&quot;mopa2023&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠٢٣ |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/may/راگری-کۆلێژی-ئەرکان-پێشوازی-لە-شاندێکی-راوێژکارانی-هاوپەیمانان-کرد/ |زمان=ckb |سەردێڕ=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هاوپەیمانان کرد |بڵاوکەرەوە=وەزارەتی پێشمەرگەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mopa2025a&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٥ |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/july/ڕاوێژکاری-هێزەکانی-هاوپەیمانان-سەردانی-کۆلێژی-ئەرکانی-وەزارەتی-پێشمەرگەی-کرد/ |زمان=ckb |سەردێڕ=ڕاوێژکاری هێزەکانی هاوپەیمانان سەردانی کۆلێژی ئەرکانی وەزارەتی پێشمەرگەی کرد |بڵاوکەرەوە=وەزارەتی پێشمەرگەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان}}&lt;/ref&gt;

== سیستەمی خوێندن ==
شێوازی خوێندن بە پشتبەستن بە سیستەمی کۆلێژی ئەرکانی ھەرێمی کوردستان ژمارە (١) ساڵی ٢٠٠٣ کار دەکات.&lt;ref name=&quot;system2003&quot;/&gt; سیستەمەکە لە ٢٨ ماددە پێکھاتووە و تێیدا وەرزەکانی خوێندن، کاتژمێرەکانی وانە و شێوازی نمرەبەندی دیاری کراوە. [[پەڕگە:Flage Staff College Kurdistan.jpg|وێنۆک|'''ئاڵای کۆلێژی ئەرکان'''|352x352پیکسڵ]]

== ئاڕم ==
ئاڕمەکە پازنەیەکی ناوسورە کە بە ھێڵێکی سەوز دەورەدراوە. لە بەشی سەرەوەدا خۆرێک لە ٢١ تیشک ھەیە ھاوشێوەی خۆری ئاڵای کوردستان. لە ناوەندەکەدا قەڵەمێکی مێژوویی بە شێوەی پەڕی باڵندە، نوێنەری زانست، و خەنجەرێکی مێژوویی کوردی ھەیە. لە بەشی خوارەوەدا ڕێکەوتی دامەزراندنی کۆلێژ بە زمانی کوردی نووسراوە. کۆلێژەکە ھەروەھا خاوەنی ئاڵایەکی تایبەت بە خۆیەتیشە.

== بەراوردی مێژوویی ==
ھەردوو کۆلێژی ئەرکان لە سلێمانی و کۆلێژی ئادابی زمانی کوردی لە [[بەغدا]]، کە لەسەر دەستی گۆرانی شاعیر دامەزراوە، لە مێژووی ھاوچەرخی کوردستاندا گرینگ بوون. جیاکەرەوەکەیان ئەوەیە کە دامەزرێنەرانی کۆلێژی ئەرکان ھەموویان خاوەنی بڕوانامەی زانستی باڵا بوون، لەکاتێکدا گۆرانی شاعیر شارەزای زمان و ئەدەب بوو بەڵام بڕوانامەی ئەکادیمی نەبوو. خاڵی ھاوبەشیان ئەوەیە کە ھەردووکیان لە کاتی دامەزراندنیاندا پێداویستییەکی ستراتیجی نەتەوەیی بوون بۆ گەلی کورد.

== سەرچاوەکان ==
&lt;references /&gt;&lt;ref name=&quot;system2003&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;mopa2021&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;mopa2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;mopa2025a&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;mopa2025b&quot;/&gt;
&lt;references group=&quot;https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%84%DB%8E%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C&quot; responsive=&quot;&quot; /&gt;
*{{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}}</text>
      <sha1>comst4dciwx3bvhlda14mo4qtvg3qhu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580773</id>
      <parentid>1580772</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:53:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Staff.college.2003</username>
        <id>67646</id>
      </contributor>
      <origin>1580773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9921" sha1="8n2ldlrf3r7qin0tsfbea9da8d6uz1v" xml:space="preserve">{{چەند کێشەیەک|
{{بنبەست|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}}
{{شێواز}}
}}
[[پەڕگە:ICON Staffa.png|وێنۆک|253x253پیکسڵ|'''ئاڕم و لۆگۆی کۆلێژی ئەرکان''']]کۆلێژی ئەرکان (Staff College) دامەزراوەیەکی زانستی سەربازییە لە ھەرێمی کوردستان، سەر بە وەزارەتی پێشمەرگەی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان، و دەکەوێتە سنووری پارێزگای [[سلێمانی]]. لە وڵاتی [[عێراق]] تەنھا دوو کۆلێژی ئەرکان ھەیە، یەکێکیان لە سلێمانی و ئەوی تریان لە [[بەغدا]]، و تەنھا ئەو دووانە دەتوانن بڕوانامەی ماستەر لە زانستی سەربازی و بڕوانامەی سەرکردایەتی ببەخشن.

== مێژووی دامەزراندن ==
کۆلێژەکە لە ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٣ دامەزرا، لەسەر بڕیاری مام [[جەلال تاڵەبانی]]، یەکەمین سەرۆککۆماری [[کورد]] لە [[عێراق]]، بەپێی فەرمانی سەربازی ژمارە (١٠) لە ٨/ت٢/٢٠٠٣.&lt;ref name=&quot;system2003&quot;&gt;[[سلێمانی]]&lt;/ref&gt; دامەزراندنەکە لەسەر دەستی لیوا ڕوکن جەلال محمود محمد عەلی، لەگەڵ پۆلێک لە ئەفسەران لە ھەردوو پێکھاتەی کورد و عەرەب ئەنجامدرا. دامەزرێنەرەکان زۆرینەیان خاوەنی بڕوانامەی زانستی باڵا بوون لە ڕشتەکانی زەمینی، دەریایی و ئاسمانی.

بۆ ئامادەکردنی سیستەمی خوێندنی کۆلێژەکە لیژنەیەک پێکھێنرا بە سەرۆکایەتی لیوا ڕوکن جەلال محمود محمد عەلی و ئەندامێتی لیوا ڕوکن ئیسماعیل سەرحان حسین، عەمید ڕوکن عەبدوڵڵا عوسمان ڕەسول، عەقید ڕوکن عیزەددین نیعمە ڕەمەزان، و مەقەدەم ڕوکن ئامان ئیبراھیم مەنسوور. ئەنجامی کاری ئەو لیژنەیە سیستەمی کۆلێژی ئەرکانی ھەرێمی کوردستان ژمارە (١) ساڵی ٢٠٠٣ بوو، کە بەپێی نووسراوی سەرۆکایەتی ئەرکانی گشتی (ق.ب. ک) ژمارە ١٨ لە ٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤ کارپێکردنی پەسەند کرا.

== شوێن ==
کۆلێژەکە لە سەرەتادا لە ناو سەرۆکایەتی ئەرکانی فەرماندەیی گشتی ھێزی پێشمەرگە لە شاری سلێمانی دامەزرا. دواتر، وەک ڕێزلێنانێک بۆ قوربانییەکانی خەڵکی سنووری ئیدارەی ڕاپەڕین، بارەگاکەی گوازرایەوە بۆ شارەدێی چوارقوڕنە کە دەکەوێتە باشووری شاری ڕانیە و باکووری [[بەنداوی دووکان]].&lt;ref name=&quot;mopa2021&quot;&gt;«ڕاهێنانی هاوبەش تەوەری سەرەکی گفتوگۆکانی کۆلێژی ئەرکانی پێشمەرگە و جەنگی عێراق بوو لە چوارقوڕنە». وەزارەتی پێشمەرگەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان. ٢٠٢١.&lt;/ref&gt; لە ڕۆژھەڵاتەوە شاری [[قەڵادزێ]] و لە ڕۆژاواشەوە شارەدێی [[حاجیاوا]]&lt;nowiki/&gt;ھەیە.

== پێکھاتە ==
کۆلێژەکە لە چوار باڵی سەرەکی پێکدێت:
* '''باڵی کارگێڕی''' — بەڕێوەبردنی کاروباری ناوەوەی کۆلێژ، پاراستن و ڕێکخستنی کاروباری ئالیات.
* '''باڵی ئەرکان''' — خوێندکار پاش تەواوکردنی خولەکە بڕوانامەی ماستەری دەستدەکەوێت. ھەروەھا چەندین خولی زانستی سەربازی تریش لەم باڵەدا دەکرێنەوە بەپێی پڕۆگرامی ساڵانەی کۆلێژ.
* '''باڵی سەرکردایەتی''' — خوێندکار پاش تەواوکردنی خولەکە بڕوانامەی سەرکردایەتی (قیادە) دەستدەکەوێت. چەندین خولی تریش لەم باڵەدا دەکرێنەوە بەپێی پڕۆگرامی ساڵانەی کۆلێژ.
* '''باڵی مەشق و ھەماھەنگی''' — دابینکردنی کتێب و کەرەستەی وانە، ھۆڵی کۆمپیوتەر و ھۆڵی نەخشەی سێدوری زەمینی.

== خولەکان ==
جگە لە خولەکانی باڵی ئەرکان و باڵی سەرکردایەتی، کۆلێژەکە خولەکانی تایبەت بە کارگێڕی، بەرگری شارستانی، و پڕۆگرامەکانی کۆمپیوتەریش دەکاتەوە.&lt;ref name=&quot;mopa2025b&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=ئەیلووی ٢٠٢٥ |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/لە-کۆلێژی-ئەرکان-تاقیکردنەوەی-بەدەستهێنانی-کورسییەکانی-خوێندن-بەرێوە-چوو/ |زمان=ckb |سەردێڕ=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوەچوو |بڵاوکەرەوە=وەزارەتی پێشمەرگەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان}}&lt;/ref&gt; ڕاھێنانی جەستەیی بەردەوام بەدرێژایی ساڵ پەیڕەو دەکرێت. ھەزاران ئەفسەر لەم کۆلێژە بڕوانامەیان بەدەستھێناوە و بەشێکیان ئێستا لە پایە باڵاکانی ھێزی پێشمەرگە خزمەت دەکەن. ھەروەھا لە کاتی دامەزراندنی ھەر یەکەیەکی سەربازی نوێدا، ئەفسەرەکان سەرەتا بۆ کۆلێژی ئەرکان دەنێردرێن بۆ تەواوکردنی خولی پێویست، ئینجا یەکەکە دادەمەزرێت.

== پەیوەندییەکانی دەرەوە ==
کۆلێژی ئەرکان بەھۆی گرینگی زانستی سەربازیەکەیەوە سەرنجی ھێزەکانی ھاوپەیمان ڕاکێشاوە. مانگانە وەفدەکانی وڵاتانی جۆراوجۆر، لەوانە ئەمریکا، فەڕەنسا و ئەڵمانیا، سەردانی کۆلێژەکە دەکەن.&lt;ref name=&quot;mopa2023&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠٢٣ |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/may/راگری-کۆلێژی-ئەرکان-پێشوازی-لە-شاندێکی-راوێژکارانی-هاوپەیمانان-کرد/ |زمان=ckb |سەردێڕ=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هاوپەیمانان کرد |بڵاوکەرەوە=وەزارەتی پێشمەرگەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mopa2025a&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٥ |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/july/ڕاوێژکاری-هێزەکانی-هاوپەیمانان-سەردانی-کۆلێژی-ئەرکانی-وەزارەتی-پێشمەرگەی-کرد/ |زمان=ckb |سەردێڕ=ڕاوێژکاری هێزەکانی هاوپەیمانان سەردانی کۆلێژی ئەرکانی وەزارەتی پێشمەرگەی کرد |بڵاوکەرەوە=وەزارەتی پێشمەرگەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان}}&lt;/ref&gt;

== سیستەمی خوێندن ==
شێوازی خوێندن بە پشتبەستن بە سیستەمی کۆلێژی ئەرکانی ھەرێمی کوردستان ژمارە (١) ساڵی ٢٠٠٣ کار دەکات.&lt;ref name=&quot;system2003&quot;/&gt; سیستەمەکە لە ٢٨ ماددە پێکھاتووە و تێیدا وەرزەکانی خوێندن، کاتژمێرەکانی وانە و شێوازی نمرەبەندی دیاری کراوە. [[پەڕگە:Flage Staff College Kurdistan.jpg|وێنۆک|'''ئاڵای کۆلێژی ئەرکان'''|352x352پیکسڵ]]

== ئاڕم ==
ئاڕمەکە پازنەیەکی ناوسورە کە بە ھێڵێکی سەوز دەورەدراوە. لە بەشی سەرەوەدا خۆرێک لە ٢١ تیشک ھەیە ھاوشێوەی خۆری ئاڵای کوردستان. لە ناوەندەکەدا قەڵەمێکی مێژوویی بە شێوەی پەڕی باڵندە، نوێنەری زانست، و خەنجەرێکی مێژوویی کوردی ھەیە. لە بەشی خوارەوەدا ڕێکەوتی دامەزراندنی کۆلێژ بە زمانی کوردی نووسراوە. کۆلێژەکە ھەروەھا خاوەنی ئاڵایەکی تایبەت بە خۆیەتیشە.

== بەراوردی مێژوویی ==
ھەردوو کۆلێژی ئەرکان لە سلێمانی و کۆلێژی ئادابی زمانی کوردی لە [[بەغدا]]، کە لەسەر دەستی گۆرانی شاعیر دامەزراوە، لە مێژووی ھاوچەرخی کوردستاندا گرینگ بوون. جیاکەرەوەکەیان ئەوەیە کە دامەزرێنەرانی کۆلێژی ئەرکان ھەموویان خاوەنی بڕوانامەی زانستی باڵا بوون، لەکاتێکدا گۆرانی شاعیر شارەزای زمان و ئەدەب بوو بەڵام بڕوانامەی ئەکادیمی نەبوو. خاڵی ھاوبەشیان ئەوەیە کە ھەردووکیان لە کاتی دامەزراندنیاندا پێداویستییەکی ستراتیجی نەتەوەیی بوون بۆ گەلی کورد.

== سەرچاوەکان ==
&lt;references /&gt;&lt;ref name=&quot;system2003&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;mopa2021&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;mopa2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;mopa2025a&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;mopa2025b&quot;/&gt;
&lt;references group=&quot;https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%84%DB%8E%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C&quot; responsive=&quot;&quot; /&gt;
*{{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}}</text>
      <sha1>8n2ldlrf3r7qin0tsfbea9da8d6uz1v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580774</id>
      <parentid>1580773</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:55:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Staff.college.2003</username>
        <id>67646</id>
      </contributor>
      <origin>1580774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9663" sha1="76p5yzc40if1tm9z15voan20h8imhp9" xml:space="preserve">{{چەند کێشەیەک|
{{بنبەست|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}}
{{شێواز}}
}}
[[پەڕگە:ICON Staffa.png|وێنۆک|253x253پیکسڵ|'''ئاڕم و لۆگۆی کۆلێژی ئەرکان''']]کۆلێژی ئەرکان (Staff College) دامەزراوەیەکی زانستی سەربازییە لە ھەرێمی کوردستان، سەر بە وەزارەتی پێشمەرگەی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان، و دەکەوێتە سنووری پارێزگای [[سلێمانی]]. لە وڵاتی [[عێراق]] تەنھا دوو کۆلێژی ئەرکان ھەیە، یەکێکیان لە سلێمانی و ئەوی تریان لە [[بەغدا]]، و تەنھا ئەو دووانە دەتوانن بڕوانامەی ماستەر لە زانستی سەربازی و بڕوانامەی سەرکردایەتی ببەخشن.

== مێژووی دامەزراندن ==
کۆلێژەکە لە ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٣ دامەزرا، لەسەر بڕیاری مام [[جەلال تاڵەبانی]]، یەکەمین سەرۆککۆماری [[کورد]] لە [[عێراق]]، بەپێی فەرمانی سەربازی ژمارە (١٠) لە ٨/ت٢/٢٠٠٣.&lt;ref name=&quot;system2003&quot;&gt;[[سلێمانی]]&lt;/ref&gt; دامەزراندنەکە لەسەر دەستی لیوا ڕوکن جەلال محمود محمد عەلی، لەگەڵ پۆلێک لە ئەفسەران لە ھەردوو پێکھاتەی کورد و عەرەب ئەنجامدرا. دامەزرێنەرەکان زۆرینەیان خاوەنی بڕوانامەی زانستی باڵا بوون لە ڕشتەکانی زەمینی، دەریایی و ئاسمانی.

بۆ ئامادەکردنی سیستەمی خوێندنی کۆلێژەکە لیژنەیەک پێکھێنرا بە سەرۆکایەتی لیوا ڕوکن جەلال محمود محمد عەلی و ئەندامێتی لیوا ڕوکن ئیسماعیل سەرحان حسین، عەمید ڕوکن عەبدوڵڵا عوسمان ڕەسول، عەقید ڕوکن عیزەددین نیعمە ڕەمەزان، و مەقەدەم ڕوکن ئامان ئیبراھیم مەنسوور. ئەنجامی کاری ئەو لیژنەیە سیستەمی کۆلێژی ئەرکانی ھەرێمی کوردستان ژمارە (١) ساڵی ٢٠٠٣ بوو، کە بەپێی نووسراوی سەرۆکایەتی ئەرکانی گشتی (ق.ب. ک) ژمارە ١٨ لە ٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤ کارپێکردنی پەسەند کرا.

== شوێن ==
کۆلێژەکە لە سەرەتادا لە ناو سەرۆکایەتی ئەرکانی فەرماندەیی گشتی ھێزی پێشمەرگە لە شاری سلێمانی دامەزرا. دواتر، وەک ڕێزلێنانێک بۆ قوربانییەکانی خەڵکی سنووری ئیدارەی ڕاپەڕین، بارەگاکەی گوازرایەوە بۆ شارەدێی چوارقوڕنە کە دەکەوێتە باشووری شاری ڕانیە و باکووری [[بەنداوی دووکان]].&lt;ref name=&quot;mopa2021&quot;&gt;[[قەڵادزێ]]&lt;/ref&gt; لە ڕۆژھەڵاتەوە شاری [[قەڵادزێ]] و لە ڕۆژاواشەوە شارەدێی [[حاجیاوا]]&lt;nowiki/&gt;ھەیە.

== پێکھاتە ==
کۆلێژەکە لە چوار باڵی سەرەکی پێکدێت:
* '''باڵی کارگێڕی''' — بەڕێوەبردنی کاروباری ناوەوەی کۆلێژ، پاراستن و ڕێکخستنی کاروباری ئالیات.
* '''باڵی ئەرکان''' — خوێندکار پاش تەواوکردنی خولەکە بڕوانامەی ماستەری دەستدەکەوێت. ھەروەھا چەندین خولی زانستی سەربازی تریش لەم باڵەدا دەکرێنەوە بەپێی پڕۆگرامی ساڵانەی کۆلێژ.
* '''باڵی سەرکردایەتی''' — خوێندکار پاش تەواوکردنی خولەکە بڕوانامەی سەرکردایەتی (قیادە) دەستدەکەوێت. چەندین خولی تریش لەم باڵەدا دەکرێنەوە بەپێی پڕۆگرامی ساڵانەی کۆلێژ.
* '''باڵی مەشق و ھەماھەنگی''' — دابینکردنی کتێب و کەرەستەی وانە، ھۆڵی کۆمپیوتەر و ھۆڵی نەخشەی سێدوری زەمینی.

== خولەکان ==
جگە لە خولەکانی باڵی ئەرکان و باڵی سەرکردایەتی، کۆلێژەکە خولەکانی تایبەت بە کارگێڕی، بەرگری شارستانی، و پڕۆگرامەکانی کۆمپیوتەریش دەکاتەوە.&lt;ref name=&quot;mopa2025b&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=ئەیلووی ٢٠٢٥ |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/لە-کۆلێژی-ئەرکان-تاقیکردنەوەی-بەدەستهێنانی-کورسییەکانی-خوێندن-بەرێوە-چوو/ |زمان=ckb |سەردێڕ=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوەچوو |بڵاوکەرەوە=وەزارەتی پێشمەرگەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان}}&lt;/ref&gt; ڕاھێنانی جەستەیی بەردەوام بەدرێژایی ساڵ پەیڕەو دەکرێت. ھەزاران ئەفسەر لەم کۆلێژە بڕوانامەیان بەدەستھێناوە و بەشێکیان ئێستا لە پایە باڵاکانی ھێزی پێشمەرگە خزمەت دەکەن. ھەروەھا لە کاتی دامەزراندنی ھەر یەکەیەکی سەربازی نوێدا، ئەفسەرەکان سەرەتا بۆ کۆلێژی ئەرکان دەنێردرێن بۆ تەواوکردنی خولی پێویست، ئینجا یەکەکە دادەمەزرێت.

== پەیوەندییەکانی دەرەوە ==
کۆلێژی ئەرکان بەھۆی گرینگی زانستی سەربازیەکەیەوە سەرنجی ھێزەکانی ھاوپەیمان ڕاکێشاوە. مانگانە وەفدەکانی وڵاتانی جۆراوجۆر، لەوانە ئەمریکا، فەڕەنسا و ئەڵمانیا، سەردانی کۆلێژەکە دەکەن.&lt;ref name=&quot;mopa2023&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠٢٣ |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/may/راگری-کۆلێژی-ئەرکان-پێشوازی-لە-شاندێکی-راوێژکارانی-هاوپەیمانان-کرد/ |زمان=ckb |سەردێڕ=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هاوپەیمانان کرد |بڵاوکەرەوە=وەزارەتی پێشمەرگەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mopa2025a&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٥ |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/july/ڕاوێژکاری-هێزەکانی-هاوپەیمانان-سەردانی-کۆلێژی-ئەرکانی-وەزارەتی-پێشمەرگەی-کرد/ |زمان=ckb |سەردێڕ=ڕاوێژکاری هێزەکانی هاوپەیمانان سەردانی کۆلێژی ئەرکانی وەزارەتی پێشمەرگەی کرد |بڵاوکەرەوە=وەزارەتی پێشمەرگەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان}}&lt;/ref&gt;

== سیستەمی خوێندن ==
شێوازی خوێندن بە پشتبەستن بە سیستەمی کۆلێژی ئەرکانی ھەرێمی کوردستان ژمارە (١) ساڵی ٢٠٠٣ کار دەکات.&lt;ref name=&quot;system2003&quot;/&gt; سیستەمەکە لە ٢٨ ماددە پێکھاتووە و تێیدا وەرزەکانی خوێندن، کاتژمێرەکانی وانە و شێوازی نمرەبەندی دیاری کراوە. [[پەڕگە:Flage Staff College Kurdistan.jpg|وێنۆک|'''ئاڵای کۆلێژی ئەرکان'''|352x352پیکسڵ]]

== ئاڕم ==
ئاڕمەکە پازنەیەکی ناوسورە کە بە ھێڵێکی سەوز دەورەدراوە. لە بەشی سەرەوەدا خۆرێک لە ٢١ تیشک ھەیە ھاوشێوەی خۆری ئاڵای کوردستان. لە ناوەندەکەدا قەڵەمێکی مێژوویی بە شێوەی پەڕی باڵندە، نوێنەری زانست، و خەنجەرێکی مێژوویی کوردی ھەیە. لە بەشی خوارەوەدا ڕێکەوتی دامەزراندنی کۆلێژ بە زمانی کوردی نووسراوە. کۆلێژەکە ھەروەھا خاوەنی ئاڵایەکی تایبەت بە خۆیەتیشە.

== بەراوردی مێژوویی ==
ھەردوو کۆلێژی ئەرکان لە سلێمانی و کۆلێژی ئادابی زمانی کوردی لە [[بەغدا]]، کە لەسەر دەستی گۆرانی شاعیر دامەزراوە، لە مێژووی ھاوچەرخی کوردستاندا گرینگ بوون. جیاکەرەوەکەیان ئەوەیە کە دامەزرێنەرانی کۆلێژی ئەرکان ھەموویان خاوەنی بڕوانامەی زانستی باڵا بوون، لەکاتێکدا گۆرانی شاعیر شارەزای زمان و ئەدەب بوو بەڵام بڕوانامەی ئەکادیمی نەبوو. خاڵی ھاوبەشیان ئەوەیە کە ھەردووکیان لە کاتی دامەزراندنیاندا پێداویستییەکی ستراتیجی نەتەوەیی بوون بۆ گەلی کورد.

== سەرچاوەکان ==
&lt;references /&gt;&lt;ref name=&quot;system2003&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;mopa2021&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;mopa2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;mopa2025a&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;mopa2025b&quot;/&gt;
&lt;references group=&quot;https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%84%DB%8E%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C&quot; responsive=&quot;&quot; /&gt;
*{{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}}</text>
      <sha1>76p5yzc40if1tm9z15voan20h8imhp9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580776</id>
      <parentid>1580774</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:57:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Staff.college.2003</username>
        <id>67646</id>
      </contributor>
      <origin>1580776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10142" sha1="c3obril3lg9flt8lhmgqhyg0q1xjra3" xml:space="preserve">{{چەند کێشەیەک|
{{بنبەست|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}}
{{شێواز}}
}}
[[پەڕگە:ICON Staffa.png|وێنۆک|253x253پیکسڵ|'''ئاڕم و لۆگۆی کۆلێژی ئەرکان''']]کۆلێژی ئەرکان (Staff College) دامەزراوەیەکی زانستی سەربازییە لە ھەرێمی کوردستان، سەر بە وەزارەتی پێشمەرگەی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان، و دەکەوێتە سنووری پارێزگای [[سلێمانی]]. لە وڵاتی [[عێراق]] تەنھا دوو کۆلێژی ئەرکان ھەیە، یەکێکیان لە سلێمانی و ئەوی تریان لە [[بەغدا]]، و تەنھا ئەو دووانە دەتوانن بڕوانامەی ماستەر لە زانستی سەربازی و بڕوانامەی سەرکردایەتی ببەخشن.

== مێژووی دامەزراندن ==
کۆلێژەکە لە ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٣ دامەزرا، لەسەر بڕیاری مام [[جەلال تاڵەبانی]]، یەکەمین سەرۆککۆماری [[کورد]] لە [[عێراق]]، بەپێی فەرمانی سەربازی ژمارە (١٠) لە ٨/ت٢/٢٠٠٣.&lt;ref name=&quot;system2003&quot;&gt;[[سلێمانی]]&lt;/ref&gt; دامەزراندنەکە لەسەر دەستی لیوا ڕوکن جەلال محمود محمد عەلی، لەگەڵ پۆلێک لە ئەفسەران لە ھەردوو پێکھاتەی کورد و عەرەب ئەنجامدرا. دامەزرێنەرەکان زۆرینەیان خاوەنی بڕوانامەی زانستی باڵا بوون لە ڕشتەکانی زەمینی، دەریایی و ئاسمانی.

بۆ ئامادەکردنی سیستەمی خوێندنی کۆلێژەکە لیژنەیەک پێکھێنرا بە سەرۆکایەتی لیوا ڕوکن جەلال محمود محمد عەلی و ئەندامێتی لیوا ڕوکن ئیسماعیل سەرحان حسین، عەمید ڕوکن عەبدوڵڵا عوسمان ڕەسول، عەقید ڕوکن عیزەددین نیعمە ڕەمەزان، و مەقەدەم ڕوکن ئامان ئیبراھیم مەنسوور. ئەنجامی کاری ئەو لیژنەیە سیستەمی کۆلێژی ئەرکانی ھەرێمی کوردستان ژمارە (١) ساڵی ٢٠٠٣ بوو، کە بەپێی نووسراوی سەرۆکایەتی ئەرکانی گشتی (ق.ب. ک) ژمارە ١٨ لە ٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤ کارپێکردنی پەسەند کرا.

== شوێن ==
کۆلێژەکە لە سەرەتادا لە ناو سەرۆکایەتی ئەرکانی فەرماندەیی گشتی ھێزی پێشمەرگە لە شاری سلێمانی دامەزرا. دواتر، وەک ڕێزلێنانێک بۆ قوربانییەکانی خەڵکی سنووری ئیدارەی ڕاپەڕین، بارەگاکەی گوازرایەوە بۆ شارەدێی چوارقوڕنە کە دەکەوێتە باشووری شاری ڕانیە و باکووری [[بەنداوی دووکان]].&lt;ref name=&quot;mopa2021&quot;&gt;[[قەڵادزێ]]&lt;/ref&gt; لە ڕۆژھەڵاتەوە شاری [[قەڵادزێ]] و لە ڕۆژاواشەوە شارەدێی [[حاجیاوا]]&lt;nowiki/&gt;ھەیە.

== پێکھاتە ==
کۆلێژەکە لە چوار باڵی سەرەکی پێکدێت:
* '''باڵی کارگێڕی''' — بەڕێوەبردنی کاروباری ناوەوەی کۆلێژ، پاراستن و ڕێکخستنی کاروباری ئالیات.
* '''باڵی ئەرکان''' — خوێندکار پاش تەواوکردنی خولەکە بڕوانامەی ماستەری دەستدەکەوێت. ھەروەھا چەندین خولی زانستی سەربازی تریش لەم باڵەدا دەکرێنەوە بەپێی پڕۆگرامی ساڵانەی کۆلێژ.
* '''باڵی سەرکردایەتی''' — خوێندکار پاش تەواوکردنی خولەکە بڕوانامەی سەرکردایەتی (قیادە) دەستدەکەوێت. چەندین خولی تریش لەم باڵەدا دەکرێنەوە بەپێی پڕۆگرامی ساڵانەی کۆلێژ.
* '''باڵی مەشق و ھەماھەنگی''' — دابینکردنی کتێب و کەرەستەی وانە، ھۆڵی کۆمپیوتەر و ھۆڵی نەخشەی سێدوری زەمینی.

== خولەکان ==
جگە لە خولەکانی باڵی ئەرکان و باڵی سەرکردایەتی، کۆلێژەکە خولەکانی تایبەت بە کارگێڕی، بەرگری شارستانی، و پڕۆگرامەکانی کۆمپیوتەریش دەکاتەوە.&lt;ref name=&quot;mopa2025b&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=ئەیلووی ٢٠٢٥ |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/لە-کۆلێژی-ئەرکان-تاقیکردنەوەی-بەدەستهێنانی-کورسییەکانی-خوێندن-بەرێوە-چوو/ |زمان=ckb |سەردێڕ=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوەچوو |بڵاوکەرەوە=وەزارەتی پێشمەرگەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان}}&lt;/ref&gt; ڕاھێنانی جەستەیی بەردەوام بەدرێژایی ساڵ پەیڕەو دەکرێت. ھەزاران ئەفسەر لەم کۆلێژە بڕوانامەیان بەدەستھێناوە و بەشێکیان ئێستا لە پایە باڵاکانی ھێزی پێشمەرگە خزمەت دەکەن. ھەروەھا لە کاتی دامەزراندنی ھەر یەکەیەکی سەربازی نوێدا، ئەفسەرەکان سەرەتا بۆ کۆلێژی ئەرکان دەنێردرێن بۆ تەواوکردنی خولی پێویست، ئینجا یەکەکە دادەمەزرێت.

== پەیوەندییەکانی دەرەوە ==
کۆلێژی ئەرکان بەھۆی گرینگی زانستی سەربازیەکەیەوە سەرنجی ھێزەکانی ھاوپەیمان ڕاکێشاوە. مانگانە وەفدەکانی وڵاتانی جۆراوجۆر، لەوانە ئەمریکا، فەڕەنسا و ئەڵمانیا، سەردانی کۆلێژەکە دەکەن.&lt;ref name=&quot;mopa2023&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠٢٣ |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/may/راگری-کۆلێژی-ئەرکان-پێشوازی-لە-شاندێکی-راوێژکارانی-هاوپەیمانان-کرد/ |زمان=ckb |سەردێڕ=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هاوپەیمانان کرد |بڵاوکەرەوە=وەزارەتی پێشمەرگەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mopa2025a&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٥ |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/july/ڕاوێژکاری-هێزەکانی-هاوپەیمانان-سەردانی-کۆلێژی-ئەرکانی-وەزارەتی-پێشمەرگەی-کرد/ |زمان=ckb |سەردێڕ=ڕاوێژکاری هێزەکانی هاوپەیمانان سەردانی کۆلێژی ئەرکانی وەزارەتی پێشمەرگەی کرد |بڵاوکەرەوە=وەزارەتی پێشمەرگەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان}}&lt;/ref&gt;

== سیستەمی خوێندن ==
شێوازی خوێندن بە پشتبەستن بە سیستەمی کۆلێژی ئەرکانی ھەرێمی کوردستان ژمارە (١) ساڵی ٢٠٠٣ کار دەکات.&lt;ref name=&quot;system2003&quot;/&gt; سیستەمەکە لە ٢٨ ماددە پێکھاتووە و تێیدا وەرزەکانی خوێندن، کاتژمێرەکانی وانە و شێوازی نمرەبەندی دیاری کراوە. [[پەڕگە:Flage Staff College Kurdistan.jpg|وێنۆک|'''ئاڵای کۆلێژی ئەرکان'''|352x352پیکسڵ]]

== ئاڕم ==
ئاڕمەکە پازنەیەکی ناوسورە کە بە ھێڵێکی سەوز دەورەدراوە. لە بەشی سەرەوەدا خۆرێک لە ٢١ تیشک ھەیە ھاوشێوەی خۆری ئاڵای کوردستان. لە ناوەندەکەدا قەڵەمێکی مێژوویی بە شێوەی پەڕی باڵندە، نوێنەری زانست، و خەنجەرێکی مێژوویی کوردی ھەیە. لە بەشی خوارەوەدا ڕێکەوتی دامەزراندنی کۆلێژ بە زمانی کوردی نووسراوە. کۆلێژەکە ھەروەھا خاوەنی ئاڵایەکی تایبەت بە خۆیەتیشە.

== بەراوردی مێژوویی ==
ھەردوو کۆلێژی ئەرکان لە سلێمانی و کۆلێژی ئادابی زمانی کوردی لە [[بەغدا]]، کە لەسەر دەستی گۆرانی شاعیر دامەزراوە، لە مێژووی ھاوچەرخی کوردستاندا گرینگ بوون. جیاکەرەوەکەیان ئەوەیە کە دامەزرێنەرانی کۆلێژی ئەرکان ھەموویان خاوەنی بڕوانامەی زانستی باڵا بوون، لەکاتێکدا گۆرانی شاعیر شارەزای زمان و ئەدەب بوو بەڵام بڕوانامەی ئەکادیمی نەبوو. خاڵی ھاوبەشیان ئەوەیە کە ھەردووکیان لە کاتی دامەزراندنیاندا پێداویستییەکی ستراتیجی نەتەوەیی بوون بۆ گەلی کورد.

== سەرچاوەکان ==
&lt;references /&gt;&lt;ref name=&quot;system2003&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;mopa2021&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;mopa2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;mopa2025a&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;mopa2025b&quot;/&gt;
&lt;references group=&quot;https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%84%DB%8E%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C&quot; responsive=&quot;&quot; /&gt;
*{{بێپۆل|ڕێکەوت=[[پۆل:دامەزراوەکانی سەربازی لە کوردستان]]|بۆشاییی_دیمۆ=[[پۆل:دامەزراوەکانی سەربازی لە کوردستان]]|stub=[[پۆل:دامەزراوەکانی سەربازی لە کوردستان]]|date=[[پۆل:دامەزراوەکانی سەربازی لە کوردستان]]|small=[[پۆل:دامەزراوەکانی سەربازی لە کوردستان]]|بچووک=[[پۆل:دامەزراوەکانی سەربازی لە کوردستان]]}}</text>
      <sha1>c3obril3lg9flt8lhmgqhyg0q1xjra3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580777</id>
      <parentid>1580776</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:58:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Staff.college.2003</username>
        <id>67646</id>
      </contributor>
      <origin>1580777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9374" sha1="4scze256ihzyylys4y9r8qkt1ej80up" xml:space="preserve">{{چەند کێشەیەک|
{{بنبەست|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}}
{{شێواز}}
}}
[[پەڕگە:ICON Staffa.png|وێنۆک|253x253پیکسڵ|'''ئاڕم و لۆگۆی کۆلێژی ئەرکان''']]کۆلێژی ئەرکان (Staff College) دامەزراوەیەکی زانستی سەربازییە لە ھەرێمی کوردستان، سەر بە وەزارەتی پێشمەرگەی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان، و دەکەوێتە سنووری پارێزگای [[سلێمانی]]. لە وڵاتی [[عێراق]] تەنھا دوو کۆلێژی ئەرکان ھەیە، یەکێکیان لە سلێمانی و ئەوی تریان لە [[بەغدا]]، و تەنھا ئەو دووانە دەتوانن بڕوانامەی ماستەر لە زانستی سەربازی و بڕوانامەی سەرکردایەتی ببەخشن.

== مێژووی دامەزراندن ==
کۆلێژەکە لە ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٣ دامەزرا، لەسەر بڕیاری مام [[جەلال تاڵەبانی]]، یەکەمین سەرۆککۆماری [[کورد]] لە [[عێراق]]، بەپێی فەرمانی سەربازی ژمارە (١٠) لە ٨/ت٢/٢٠٠٣.&lt;ref name=&quot;system2003&quot;&gt;[[سلێمانی]]&lt;/ref&gt; دامەزراندنەکە لەسەر دەستی لیوا ڕوکن جەلال محمود محمد عەلی، لەگەڵ پۆلێک لە ئەفسەران لە ھەردوو پێکھاتەی کورد و عەرەب ئەنجامدرا. دامەزرێنەرەکان زۆرینەیان خاوەنی بڕوانامەی زانستی باڵا بوون لە ڕشتەکانی زەمینی، دەریایی و ئاسمانی.

بۆ ئامادەکردنی سیستەمی خوێندنی کۆلێژەکە لیژنەیەک پێکھێنرا بە سەرۆکایەتی لیوا ڕوکن جەلال محمود محمد عەلی و ئەندامێتی لیوا ڕوکن ئیسماعیل سەرحان حسین، عەمید ڕوکن عەبدوڵڵا عوسمان ڕەسول، عەقید ڕوکن عیزەددین نیعمە ڕەمەزان، و مەقەدەم ڕوکن ئامان ئیبراھیم مەنسوور. ئەنجامی کاری ئەو لیژنەیە سیستەمی کۆلێژی ئەرکانی ھەرێمی کوردستان ژمارە (١) ساڵی ٢٠٠٣ بوو، کە بەپێی نووسراوی سەرۆکایەتی ئەرکانی گشتی (ق.ب. ک) ژمارە ١٨ لە ٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤ کارپێکردنی پەسەند کرا.

== شوێن ==
کۆلێژەکە لە سەرەتادا لە ناو سەرۆکایەتی ئەرکانی فەرماندەیی گشتی ھێزی پێشمەرگە لە شاری سلێمانی دامەزرا. دواتر، وەک ڕێزلێنانێک بۆ قوربانییەکانی خەڵکی سنووری ئیدارەی ڕاپەڕین، بارەگاکەی گوازرایەوە بۆ شارەدێی چوارقوڕنە کە دەکەوێتە باشووری شاری ڕانیە و باکووری [[بەنداوی دووکان]].&lt;ref name=&quot;mopa2021&quot;&gt;[[قەڵادزێ]]&lt;/ref&gt; لە ڕۆژھەڵاتەوە شاری [[قەڵادزێ]] و لە ڕۆژاواشەوە شارەدێی [[حاجیاوا]]&lt;nowiki/&gt;ھەیە.

== پێکھاتە ==
کۆلێژەکە لە چوار باڵی سەرەکی پێکدێت:
* '''باڵی کارگێڕی''' — بەڕێوەبردنی کاروباری ناوەوەی کۆلێژ، پاراستن و ڕێکخستنی کاروباری ئالیات.
* '''باڵی ئەرکان''' — خوێندکار پاش تەواوکردنی خولەکە بڕوانامەی ماستەری دەستدەکەوێت. ھەروەھا چەندین خولی زانستی سەربازی تریش لەم باڵەدا دەکرێنەوە بەپێی پڕۆگرامی ساڵانەی کۆلێژ.
* '''باڵی سەرکردایەتی''' — خوێندکار پاش تەواوکردنی خولەکە بڕوانامەی سەرکردایەتی (قیادە) دەستدەکەوێت. چەندین خولی تریش لەم باڵەدا دەکرێنەوە بەپێی پڕۆگرامی ساڵانەی کۆلێژ.
* '''باڵی مەشق و ھەماھەنگی''' — دابینکردنی کتێب و کەرەستەی وانە، ھۆڵی کۆمپیوتەر و ھۆڵی نەخشەی سێدوری زەمینی.

== خولەکان ==
جگە لە خولەکانی باڵی ئەرکان و باڵی سەرکردایەتی، کۆلێژەکە خولەکانی تایبەت بە کارگێڕی، بەرگری شارستانی، و پڕۆگرامەکانی کۆمپیوتەریش دەکاتەوە.&lt;ref name=&quot;mopa2025b&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=ئەیلووی ٢٠٢٥ |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/لە-کۆلێژی-ئەرکان-تاقیکردنەوەی-بەدەستهێنانی-کورسییەکانی-خوێندن-بەرێوە-چوو/ |زمان=ckb |سەردێڕ=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوەچوو |بڵاوکەرەوە=وەزارەتی پێشمەرگەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان}}&lt;/ref&gt; ڕاھێنانی جەستەیی بەردەوام بەدرێژایی ساڵ پەیڕەو دەکرێت. ھەزاران ئەفسەر لەم کۆلێژە بڕوانامەیان بەدەستھێناوە و بەشێکیان ئێستا لە پایە باڵاکانی ھێزی پێشمەرگە خزمەت دەکەن. ھەروەھا لە کاتی دامەزراندنی ھەر یەکەیەکی سەربازی نوێدا، ئەفسەرەکان سەرەتا بۆ کۆلێژی ئەرکان دەنێردرێن بۆ تەواوکردنی خولی پێویست، ئینجا یەکەکە دادەمەزرێت.

== پەیوەندییەکانی دەرەوە ==
کۆلێژی ئەرکان بەھۆی گرینگی زانستی سەربازیەکەیەوە سەرنجی ھێزەکانی ھاوپەیمان ڕاکێشاوە. مانگانە وەفدەکانی وڵاتانی جۆراوجۆر، لەوانە ئەمریکا، فەڕەنسا و ئەڵمانیا، سەردانی کۆلێژەکە دەکەن.&lt;ref name=&quot;mopa2023&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠٢٣ |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/may/راگری-کۆلێژی-ئەرکان-پێشوازی-لە-شاندێکی-راوێژکارانی-هاوپەیمانان-کرد/ |زمان=ckb |سەردێڕ=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هاوپەیمانان کرد |بڵاوکەرەوە=وەزارەتی پێشمەرگەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mopa2025a&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٥ |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/july/ڕاوێژکاری-هێزەکانی-هاوپەیمانان-سەردانی-کۆلێژی-ئەرکانی-وەزارەتی-پێشمەرگەی-کرد/ |زمان=ckb |سەردێڕ=ڕاوێژکاری هێزەکانی هاوپەیمانان سەردانی کۆلێژی ئەرکانی وەزارەتی پێشمەرگەی کرد |بڵاوکەرەوە=وەزارەتی پێشمەرگەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان}}&lt;/ref&gt;

== سیستەمی خوێندن ==
شێوازی خوێندن بە پشتبەستن بە سیستەمی کۆلێژی ئەرکانی ھەرێمی کوردستان ژمارە (١) ساڵی ٢٠٠٣ کار دەکات.&lt;ref name=&quot;system2003&quot;/&gt; سیستەمەکە لە ٢٨ ماددە پێکھاتووە و تێیدا وەرزەکانی خوێندن، کاتژمێرەکانی وانە و شێوازی نمرەبەندی دیاری کراوە. [[پەڕگە:Flage Staff College Kurdistan.jpg|وێنۆک|'''ئاڵای کۆلێژی ئەرکان'''|352x352پیکسڵ]]

== ئاڕم ==
ئاڕمەکە پازنەیەکی ناوسورە کە بە ھێڵێکی سەوز دەورەدراوە. لە بەشی سەرەوەدا خۆرێک لە ٢١ تیشک ھەیە ھاوشێوەی خۆری ئاڵای کوردستان. لە ناوەندەکەدا قەڵەمێکی مێژوویی بە شێوەی پەڕی باڵندە، نوێنەری زانست، و خەنجەرێکی مێژوویی کوردی ھەیە. لە بەشی خوارەوەدا ڕێکەوتی دامەزراندنی کۆلێژ بە زمانی کوردی نووسراوە. کۆلێژەکە ھەروەھا خاوەنی ئاڵایەکی تایبەت بە خۆیەتیشە.

== بەراوردی مێژوویی ==
ھەردوو کۆلێژی ئەرکان لە سلێمانی و کۆلێژی ئادابی زمانی کوردی لە [[بەغدا]]، کە لەسەر دەستی گۆرانی شاعیر دامەزراوە، لە مێژووی ھاوچەرخی کوردستاندا گرینگ بوون. جیاکەرەوەکەیان ئەوەیە کە دامەزرێنەرانی کۆلێژی ئەرکان ھەموویان خاوەنی بڕوانامەی زانستی باڵا بوون، لەکاتێکدا گۆرانی شاعیر شارەزای زمان و ئەدەب بوو بەڵام بڕوانامەی ئەکادیمی نەبوو. خاڵی ھاوبەشیان ئەوەیە کە ھەردووکیان لە کاتی دامەزراندنیاندا پێداویستییەکی ستراتیجی نەتەوەیی بوون بۆ گەلی کورد.

== سەرچاوەکان ==
*</text>
      <sha1>4scze256ihzyylys4y9r8qkt1ej80up</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580778</id>
      <parentid>1580777</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:59:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Staff.college.2003</username>
        <id>67646</id>
      </contributor>
      <origin>1580778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9336" sha1="p2po9h0fhl0bowgid4g32mk0o3sh3hq" xml:space="preserve">{{چەند کێشەیەک|
{{بنبەست|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}}
{{شێواز}}
}}
[[پەڕگە:ICON Staffa.png|وێنۆک|253x253پیکسڵ|'''ئاڕم و لۆگۆی کۆلێژی ئەرکان''']]کۆلێژی ئەرکان (Staff College) دامەزراوەیەکی زانستی سەربازییە لە ھەرێمی کوردستان، سەر بە وەزارەتی پێشمەرگەی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان، و دەکەوێتە سنووری پارێزگای [[سلێمانی]]. لە وڵاتی [[عێراق]] تەنھا دوو کۆلێژی ئەرکان ھەیە، یەکێکیان لە سلێمانی و ئەوی تریان لە [[بەغدا]]، و تەنھا ئەو دووانە دەتوانن بڕوانامەی ماستەر لە زانستی سەربازی و بڕوانامەی سەرکردایەتی ببەخشن.

== مێژووی دامەزراندن ==
کۆلێژەکە لە ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٣ دامەزرا، لەسەر بڕیاری مام [[جەلال تاڵەبانی]]، یەکەمین سەرۆککۆماری [[کورد]] لە [[عێراق]]، بەپێی فەرمانی سەربازی ژمارە (١٠) لە ٨/ت٢/٢٠٠٣.&lt;ref name=&quot;system2003&quot;&gt;[[سلێمانی]]&lt;/ref&gt; دامەزراندنەکە لەسەر دەستی لیوا ڕوکن جەلال محمود محمد عەلی، لەگەڵ پۆلێک لە ئەفسەران لە ھەردوو پێکھاتەی کورد و عەرەب ئەنجامدرا. دامەزرێنەرەکان زۆرینەیان خاوەنی بڕوانامەی زانستی باڵا بوون لە ڕشتەکانی زەمینی، دەریایی و ئاسمانی.

بۆ ئامادەکردنی سیستەمی خوێندنی کۆلێژەکە لیژنەیەک پێکھێنرا بە سەرۆکایەتی لیوا ڕوکن جەلال محمود محمد عەلی و ئەندامێتی لیوا ڕوکن ئیسماعیل سەرحان حسین، عەمید ڕوکن عەبدوڵڵا عوسمان ڕەسول، عەقید ڕوکن عیزەددین نیعمە ڕەمەزان، و مەقەدەم ڕوکن ئامان ئیبراھیم مەنسوور. ئەنجامی کاری ئەو لیژنەیە سیستەمی کۆلێژی ئەرکانی ھەرێمی کوردستان ژمارە (١) ساڵی ٢٠٠٣ بوو، کە بەپێی نووسراوی سەرۆکایەتی ئەرکانی گشتی (ق.ب. ک) ژمارە ١٨ لە ٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤ کارپێکردنی پەسەند کرا.

== شوێن ==
کۆلێژەکە لە سەرەتادا لە ناو سەرۆکایەتی ئەرکانی فەرماندەیی گشتی ھێزی پێشمەرگە لە شاری سلێمانی دامەزرا. دواتر، وەک ڕێزلێنانێک بۆ قوربانییەکانی خەڵکی سنووری ئیدارەی ڕاپەڕین، بارەگاکەی گوازرایەوە بۆ شارەدێی چوارقوڕنە کە دەکەوێتە باشووری شاری ڕانیە و باکووری [[بەنداوی دووکان]].&lt;ref name=&quot;mopa2021&quot;&gt;[[قەڵادزێ]]&lt;/ref&gt; لە ڕۆژھەڵاتەوە شاری [[قەڵادزێ]] و لە ڕۆژاواشەوە شارەدێی [[حاجیاوا]]&lt;nowiki/&gt;ھەیە.

== پێکھاتە ==
کۆلێژەکە لە چوار باڵی سەرەکی پێکدێت:
* '''باڵی کارگێڕی''' — بەڕێوەبردنی کاروباری ناوەوەی کۆلێژ، پاراستن و ڕێکخستنی کاروباری ئالیات.
* '''باڵی ئەرکان''' — خوێندکار پاش تەواوکردنی خولەکە بڕوانامەی ماستەری دەستدەکەوێت. ھەروەھا چەندین خولی زانستی سەربازی تریش لەم باڵەدا دەکرێنەوە بەپێی پڕۆگرامی ساڵانەی کۆلێژ.
* '''باڵی سەرکردایەتی''' — خوێندکار پاش تەواوکردنی خولەکە بڕوانامەی سەرکردایەتی (قیادە) دەستدەکەوێت. چەندین خولی تریش لەم باڵەدا دەکرێنەوە بەپێی پڕۆگرامی ساڵانەی کۆلێژ.
* '''باڵی مەشق و ھەماھەنگی''' — دابینکردنی کتێب و کەرەستەی وانە، ھۆڵی کۆمپیوتەر و ھۆڵی نەخشەی سێدوری زەمینی.

== خولەکان ==
جگە لە خولەکانی باڵی ئەرکان و باڵی سەرکردایەتی، کۆلێژەکە خولەکانی تایبەت بە کارگێڕی، بەرگری شارستانی، و پڕۆگرامەکانی کۆمپیوتەریش دەکاتەوە.&lt;ref name=&quot;mopa2025b&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/لە-کۆلێژی-ئەرکان-تاقیکردنەوەی-بەدەستهێنانی-کورسییەکانی-خوێندن-بەرێوە-چوو/ |زمان=ckb |سەردێڕ=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوەچوو |بڵاوکەرەوە=وەزارەتی پێشمەرگەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان}}&lt;/ref&gt; ڕاھێنانی جەستەیی بەردەوام بەدرێژایی ساڵ پەیڕەو دەکرێت. ھەزاران ئەفسەر لەم کۆلێژە بڕوانامەیان بەدەستھێناوە و بەشێکیان ئێستا لە پایە باڵاکانی ھێزی پێشمەرگە خزمەت دەکەن. ھەروەھا لە کاتی دامەزراندنی ھەر یەکەیەکی سەربازی نوێدا، ئەفسەرەکان سەرەتا بۆ کۆلێژی ئەرکان دەنێردرێن بۆ تەواوکردنی خولی پێویست، ئینجا یەکەکە دادەمەزرێت.

== پەیوەندییەکانی دەرەوە ==
کۆلێژی ئەرکان بەھۆی گرینگی زانستی سەربازیەکەیەوە سەرنجی ھێزەکانی ھاوپەیمان ڕاکێشاوە. مانگانە وەفدەکانی وڵاتانی جۆراوجۆر، لەوانە ئەمریکا، فەڕەنسا و ئەڵمانیا، سەردانی کۆلێژەکە دەکەن.&lt;ref name=&quot;mopa2023&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠٢٣ |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/may/راگری-کۆلێژی-ئەرکان-پێشوازی-لە-شاندێکی-راوێژکارانی-هاوپەیمانان-کرد/ |زمان=ckb |سەردێڕ=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هاوپەیمانان کرد |بڵاوکەرەوە=وەزارەتی پێشمەرگەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mopa2025a&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٥ |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/july/ڕاوێژکاری-هێزەکانی-هاوپەیمانان-سەردانی-کۆلێژی-ئەرکانی-وەزارەتی-پێشمەرگەی-کرد/ |زمان=ckb |سەردێڕ=ڕاوێژکاری هێزەکانی هاوپەیمانان سەردانی کۆلێژی ئەرکانی وەزارەتی پێشمەرگەی کرد |بڵاوکەرەوە=وەزارەتی پێشمەرگەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان}}&lt;/ref&gt;

== سیستەمی خوێندن ==
شێوازی خوێندن بە پشتبەستن بە سیستەمی کۆلێژی ئەرکانی ھەرێمی کوردستان ژمارە (١) ساڵی ٢٠٠٣ کار دەکات.&lt;ref name=&quot;system2003&quot;/&gt; سیستەمەکە لە ٢٨ ماددە پێکھاتووە و تێیدا وەرزەکانی خوێندن، کاتژمێرەکانی وانە و شێوازی نمرەبەندی دیاری کراوە. [[پەڕگە:Flage Staff College Kurdistan.jpg|وێنۆک|'''ئاڵای کۆلێژی ئەرکان'''|352x352پیکسڵ]]

== ئاڕم ==
ئاڕمەکە پازنەیەکی ناوسورە کە بە ھێڵێکی سەوز دەورەدراوە. لە بەشی سەرەوەدا خۆرێک لە ٢١ تیشک ھەیە ھاوشێوەی خۆری ئاڵای کوردستان. لە ناوەندەکەدا قەڵەمێکی مێژوویی بە شێوەی پەڕی باڵندە، نوێنەری زانست، و خەنجەرێکی مێژوویی کوردی ھەیە. لە بەشی خوارەوەدا ڕێکەوتی دامەزراندنی کۆلێژ بە زمانی کوردی نووسراوە. کۆلێژەکە ھەروەھا خاوەنی ئاڵایەکی تایبەت بە خۆیەتیشە.

== بەراوردی مێژوویی ==
ھەردوو کۆلێژی ئەرکان لە سلێمانی و کۆلێژی ئادابی زمانی کوردی لە [[بەغدا]]، کە لەسەر دەستی گۆرانی شاعیر دامەزراوە، لە مێژووی ھاوچەرخی کوردستاندا گرینگ بوون. جیاکەرەوەکەیان ئەوەیە کە دامەزرێنەرانی کۆلێژی ئەرکان ھەموویان خاوەنی بڕوانامەی زانستی باڵا بوون، لەکاتێکدا گۆرانی شاعیر شارەزای زمان و ئەدەب بوو بەڵام بڕوانامەی ئەکادیمی نەبوو. خاڵی ھاوبەشیان ئەوەیە کە ھەردووکیان لە کاتی دامەزراندنیاندا پێداویستییەکی ستراتیجی نەتەوەیی بوون بۆ گەلی کورد.

== سەرچاوەکان ==
*</text>
      <sha1>p2po9h0fhl0bowgid4g32mk0o3sh3hq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580779</id>
      <parentid>1580778</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T11:00:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Staff.college.2003</username>
        <id>67646</id>
      </contributor>
      <origin>1580779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9239" sha1="mqhp9muq7902rhfsingivxkkzq69awg" xml:space="preserve">[[پەڕگە:ICON Staffa.png|وێنۆک|253x253پیکسڵ|'''ئاڕم و لۆگۆی کۆلێژی ئەرکان''']]کۆلێژی ئەرکان (Staff College) دامەزراوەیەکی زانستی سەربازییە لە ھەرێمی کوردستان، سەر بە وەزارەتی پێشمەرگەی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان، و دەکەوێتە سنووری پارێزگای [[سلێمانی]]. لە وڵاتی [[عێراق]] تەنھا دوو کۆلێژی ئەرکان ھەیە، یەکێکیان لە سلێمانی و ئەوی تریان لە [[بەغدا]]، و تەنھا ئەو دووانە دەتوانن بڕوانامەی ماستەر لە زانستی سەربازی و بڕوانامەی سەرکردایەتی ببەخشن.

== مێژووی دامەزراندن ==
کۆلێژەکە لە ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٣ دامەزرا، لەسەر بڕیاری مام [[جەلال تاڵەبانی]]، یەکەمین سەرۆککۆماری [[کورد]] لە [[عێراق]]، بەپێی فەرمانی سەربازی ژمارە (١٠) لە ٨/ت٢/٢٠٠٣.&lt;ref name=&quot;system2003&quot;&gt;[[سلێمانی]]&lt;/ref&gt; دامەزراندنەکە لەسەر دەستی لیوا ڕوکن جەلال محمود محمد عەلی، لەگەڵ پۆلێک لە ئەفسەران لە ھەردوو پێکھاتەی کورد و عەرەب ئەنجامدرا. دامەزرێنەرەکان زۆرینەیان خاوەنی بڕوانامەی زانستی باڵا بوون لە ڕشتەکانی زەمینی، دەریایی و ئاسمانی.

بۆ ئامادەکردنی سیستەمی خوێندنی کۆلێژەکە لیژنەیەک پێکھێنرا بە سەرۆکایەتی لیوا ڕوکن جەلال محمود محمد عەلی و ئەندامێتی لیوا ڕوکن ئیسماعیل سەرحان حسین، عەمید ڕوکن عەبدوڵڵا عوسمان ڕەسول، عەقید ڕوکن عیزەددین نیعمە ڕەمەزان، و مەقەدەم ڕوکن ئامان ئیبراھیم مەنسوور. ئەنجامی کاری ئەو لیژنەیە سیستەمی کۆلێژی ئەرکانی ھەرێمی کوردستان ژمارە (١) ساڵی ٢٠٠٣ بوو، کە بەپێی نووسراوی سەرۆکایەتی ئەرکانی گشتی (ق.ب. ک) ژمارە ١٨ لە ٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤ کارپێکردنی پەسەند کرا.

== شوێن ==
کۆلێژەکە لە سەرەتادا لە ناو سەرۆکایەتی ئەرکانی فەرماندەیی گشتی ھێزی پێشمەرگە لە شاری سلێمانی دامەزرا. دواتر، وەک ڕێزلێنانێک بۆ قوربانییەکانی خەڵکی سنووری ئیدارەی ڕاپەڕین، بارەگاکەی گوازرایەوە بۆ شارەدێی چوارقوڕنە کە دەکەوێتە باشووری شاری ڕانیە و باکووری [[بەنداوی دووکان]].&lt;ref name=&quot;mopa2021&quot;&gt;[[قەڵادزێ]]&lt;/ref&gt; لە ڕۆژھەڵاتەوە شاری [[قەڵادزێ]] و لە ڕۆژاواشەوە شارەدێی [[حاجیاوا]]&lt;nowiki/&gt;ھەیە.

== پێکھاتە ==
کۆلێژەکە لە چوار باڵی سەرەکی پێکدێت:
* '''باڵی کارگێڕی''' — بەڕێوەبردنی کاروباری ناوەوەی کۆلێژ، پاراستن و ڕێکخستنی کاروباری ئالیات.
* '''باڵی ئەرکان''' — خوێندکار پاش تەواوکردنی خولەکە بڕوانامەی ماستەری دەستدەکەوێت. ھەروەھا چەندین خولی زانستی سەربازی تریش لەم باڵەدا دەکرێنەوە بەپێی پڕۆگرامی ساڵانەی کۆلێژ.
* '''باڵی سەرکردایەتی''' — خوێندکار پاش تەواوکردنی خولەکە بڕوانامەی سەرکردایەتی (قیادە) دەستدەکەوێت. چەندین خولی تریش لەم باڵەدا دەکرێنەوە بەپێی پڕۆگرامی ساڵانەی کۆلێژ.
* '''باڵی مەشق و ھەماھەنگی''' — دابینکردنی کتێب و کەرەستەی وانە، ھۆڵی کۆمپیوتەر و ھۆڵی نەخشەی سێدوری زەمینی.

== خولەکان ==
جگە لە خولەکانی باڵی ئەرکان و باڵی سەرکردایەتی، کۆلێژەکە خولەکانی تایبەت بە کارگێڕی، بەرگری شارستانی، و پڕۆگرامەکانی کۆمپیوتەریش دەکاتەوە.&lt;ref name=&quot;mopa2025b&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/لە-کۆلێژی-ئەرکان-تاقیکردنەوەی-بەدەستهێنانی-کورسییەکانی-خوێندن-بەرێوە-چوو/ |زمان=ckb |سەردێڕ=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوەچوو |بڵاوکەرەوە=وەزارەتی پێشمەرگەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان}}&lt;/ref&gt; ڕاھێنانی جەستەیی بەردەوام بەدرێژایی ساڵ پەیڕەو دەکرێت. ھەزاران ئەفسەر لەم کۆلێژە بڕوانامەیان بەدەستھێناوە و بەشێکیان ئێستا لە پایە باڵاکانی ھێزی پێشمەرگە خزمەت دەکەن. ھەروەھا لە کاتی دامەزراندنی ھەر یەکەیەکی سەربازی نوێدا، ئەفسەرەکان سەرەتا بۆ کۆلێژی ئەرکان دەنێردرێن بۆ تەواوکردنی خولی پێویست، ئینجا یەکەکە دادەمەزرێت.

== پەیوەندییەکانی دەرەوە ==
کۆلێژی ئەرکان بەھۆی گرینگی زانستی سەربازیەکەیەوە سەرنجی ھێزەکانی ھاوپەیمان ڕاکێشاوە. مانگانە وەفدەکانی وڵاتانی جۆراوجۆر، لەوانە ئەمریکا، فەڕەنسا و ئەڵمانیا، سەردانی کۆلێژەکە دەکەن.&lt;ref name=&quot;mopa2023&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠٢٣ |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/may/راگری-کۆلێژی-ئەرکان-پێشوازی-لە-شاندێکی-راوێژکارانی-هاوپەیمانان-کرد/ |زمان=ckb |سەردێڕ=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هاوپەیمانان کرد |بڵاوکەرەوە=وەزارەتی پێشمەرگەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mopa2025a&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٥ |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/july/ڕاوێژکاری-هێزەکانی-هاوپەیمانان-سەردانی-کۆلێژی-ئەرکانی-وەزارەتی-پێشمەرگەی-کرد/ |زمان=ckb |سەردێڕ=ڕاوێژکاری هێزەکانی هاوپەیمانان سەردانی کۆلێژی ئەرکانی وەزارەتی پێشمەرگەی کرد |بڵاوکەرەوە=وەزارەتی پێشمەرگەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان}}&lt;/ref&gt;

== سیستەمی خوێندن ==
شێوازی خوێندن بە پشتبەستن بە سیستەمی کۆلێژی ئەرکانی ھەرێمی کوردستان ژمارە (١) ساڵی ٢٠٠٣ کار دەکات.&lt;ref name=&quot;system2003&quot;/&gt; سیستەمەکە لە ٢٨ ماددە پێکھاتووە و تێیدا وەرزەکانی خوێندن، کاتژمێرەکانی وانە و شێوازی نمرەبەندی دیاری کراوە. [[پەڕگە:Flage Staff College Kurdistan.jpg|وێنۆک|'''ئاڵای کۆلێژی ئەرکان'''|352x352پیکسڵ]]

== ئاڕم ==
ئاڕمەکە پازنەیەکی ناوسورە کە بە ھێڵێکی سەوز دەورەدراوە. لە بەشی سەرەوەدا خۆرێک لە ٢١ تیشک ھەیە ھاوشێوەی خۆری ئاڵای کوردستان. لە ناوەندەکەدا قەڵەمێکی مێژوویی بە شێوەی پەڕی باڵندە، نوێنەری زانست، و خەنجەرێکی مێژوویی کوردی ھەیە. لە بەشی خوارەوەدا ڕێکەوتی دامەزراندنی کۆلێژ بە زمانی کوردی نووسراوە. کۆلێژەکە ھەروەھا خاوەنی ئاڵایەکی تایبەت بە خۆیەتیشە.

== بەراوردی مێژوویی ==
ھەردوو کۆلێژی ئەرکان لە سلێمانی و کۆلێژی ئادابی زمانی کوردی لە [[بەغدا]]، کە لەسەر دەستی گۆرانی شاعیر دامەزراوە، لە مێژووی ھاوچەرخی کوردستاندا گرینگ بوون. جیاکەرەوەکەیان ئەوەیە کە دامەزرێنەرانی کۆلێژی ئەرکان ھەموویان خاوەنی بڕوانامەی زانستی باڵا بوون، لەکاتێکدا گۆرانی شاعیر شارەزای زمان و ئەدەب بوو بەڵام بڕوانامەی ئەکادیمی نەبوو. خاڵی ھاوبەشیان ئەوەیە کە ھەردووکیان لە کاتی دامەزراندنیاندا پێداویستییەکی ستراتیجی نەتەوەیی بوون بۆ گەلی کورد.

== سەرچاوەکان ==
*</text>
      <sha1>mqhp9muq7902rhfsingivxkkzq69awg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580783</id>
      <parentid>1580779</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T11:47:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Staff.college.2003</username>
        <id>67646</id>
      </contributor>
      <origin>1580783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9420" sha1="0hoohja1dscq2axtob6onfgb1fay2xb" xml:space="preserve">[[پەڕگە:ICON Staffa.png|وێنۆک|253x253پیکسڵ|'''ئاڕم و لۆگۆی کۆلێژی ئەرکان''']]کۆلێژی ئەرکان [[کولیەی ئەرکان|(Staff College)]]&lt;nowiki/&gt;دامەزراوەیەکی زانستی سەربازییە لە [[ھەرێمی کوردستان]]، سەر بە [[وەزارەتی پێشمەرگە]]&lt;nowiki/&gt;ی [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]]، و دەکەوێتە سنووری پارێزگای [[سلێمانی]]. لە وڵاتی [[عێراق]] تەنھا دوو کۆلێژی ئەرکان ھەیە، یەکێکیان لە پارێزگای [[سلێمانی]] شاری ڕۆسنبیری و ئەوی تریان لە شاری [[بەغدا]] پایتەختی [[عێراق]]،  تەنھا ئەو دووانە دەتوانن بڕوانامەی ماستەر لە زانستی سەربازی و بڕوانامەی سەرکردایەتی ببەخشن.

== مێژووی دامەزراندن ==
کۆلێژەکە لە ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٣ دامەزرا، لەسەر بڕیاری مام [[جەلال تاڵەبانی]]، یەکەمین سەرۆککۆماری [[کورد]] لە [[عێراق]]، بەپێی فەرمانی سەربازی ژمارە (١٠) لە ٨/ت٢/٢٠٠٣.&lt;ref name=&quot;system2003&quot;&gt;[[سلێمانی]]&lt;/ref&gt; دامەزراندنەکە لەسەر دەستی لیوا ڕوکن جەلال محمود محمد عەلی، لەگەڵ پۆلێک لە ئەفسەران لە ھەردوو پێکھاتەی کورد و عەرەب ئەنجامدرا. دامەزرێنەرەکان زۆرینەیان خاوەنی بڕوانامەی زانستی باڵا بوون لە ڕشتەکانی زەمینی، دەریایی و ئاسمانی.

بۆ ئامادەکردنی سیستەمی خوێندنی کۆلێژەکە لیژنەیەک پێکھێنرا بە سەرۆکایەتی لیوا ڕوکن جەلال محمود محمد عەلی و ئەندامێتی لیوا ڕوکن ئیسماعیل سەرحان حسین، عەمید ڕوکن عەبدوڵڵا عوسمان ڕەسول، عەقید ڕوکن عیزەددین نیعمە ڕەمەزان، و مەقەدەم ڕوکن ئامان ئیبراھیم مەنسوور. ئەنجامی کاری ئەو لیژنەیە سیستەمی کۆلێژی ئەرکانی ھەرێمی کوردستان ژمارە (١) ساڵی ٢٠٠٣ بوو، کە بەپێی نووسراوی سەرۆکایەتی ئەرکانی گشتی (ق.ب. ک) ژمارە ١٨ لە ٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤ کارپێکردنی پەسەند کرا.

== شوێن ==
کۆلێژەکە لە سەرەتادا لە ناو سەرۆکایەتی ئەرکانی فەرماندەیی گشتی ھێزی پێشمەرگە لە شاری [[سلێمانی]]&lt;nowiki/&gt;دامەزرا. دواتر، وەک ڕێزلێنانێک بۆ قوربانییەکانی خەڵکی سنووری ئیدارەی ڕاپەڕین، بارەگاکەی گوازرایەوە بۆ شارەدێی [[چوارقوڕنە]]&lt;nowiki/&gt;کە دەکەوێتە باشووری شاری [[ڕانیە]]&lt;nowiki/&gt;و باکووری [[بەنداوی دووکان]].&lt;ref name=&quot;mopa2021&quot;&gt;[[قەڵادزێ]]&lt;/ref&gt; لە ڕۆژھەڵاتەوە شاری [[قەڵادزێ]] و لە ڕۆژاواشەوە شارەدێی [[حاجیاوا]]&lt;nowiki/&gt;ھەیە.

== پێکھاتە ==
کۆلێژەکە لە چوار باڵی سەرەکی پێکدێت:
* '''باڵی کارگێڕی''' — بەڕێوەبردنی کاروباری ناوەوەی کۆلێژ، پاراستن و ڕێکخستنی کاروباری ئالیات.
* '''باڵی ئەرکان''' — خوێندکار پاش تەواوکردنی خولەکە بڕوانامەی ماستەری دەستدەکەوێت. ھەروەھا چەندین خولی زانستی سەربازی تریش لەم باڵەدا دەکرێنەوە بەپێی پڕۆگرامی ساڵانەی کۆلێژ.
* '''باڵی سەرکردایەتی''' — خوێندکار پاش تەواوکردنی خولەکە بڕوانامەی سەرکردایەتی (قیادە) دەستدەکەوێت. چەندین خولی تریش لەم باڵەدا دەکرێنەوە بەپێی پڕۆگرامی ساڵانەی کۆلێژ.
* '''باڵی مەشق و ھەماھەنگی''' — دابینکردنی کتێب و کەرەستەی وانە، ھۆڵی کۆمپیوتەر و ھۆڵی نەخشەی سێدوری زەمینی.

== خولەکان ==
جگە لە خولەکانی باڵی ئەرکان و باڵی سەرکردایەتی، کۆلێژەکە خولەکانی تایبەت بە کارگێڕی، بەرگری شارستانی، و پڕۆگرامەکانی کۆمپیوتەریش دەکاتەوە.&lt;ref name=&quot;mopa2025b&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/لە-کۆلێژی-ئەرکان-تاقیکردنەوەی-بەدەستهێنانی-کورسییەکانی-خوێندن-بەرێوە-چوو/ |زمان=ckb |سەردێڕ=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوەچوو |بڵاوکەرەوە=وەزارەتی پێشمەرگەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان}}&lt;/ref&gt; ڕاھێنانی جەستەیی بەردەوام بەدرێژایی ساڵ پەیڕەو دەکرێت. ھەزاران ئەفسەر لەم کۆلێژە بڕوانامەیان بەدەستھێناوە و بەشێکیان ئێستا لە پایە باڵاکانی ھێزی پێشمەرگە خزمەت دەکەن. ھەروەھا لە کاتی دامەزراندنی ھەر یەکەیەکی سەربازی نوێدا، ئەفسەرەکان سەرەتا بۆ کۆلێژی ئەرکان دەنێردرێن بۆ تەواوکردنی خولی پێویست، ئینجا یەکەکە دادەمەزرێت.

== پەیوەندییەکانی دەرەوە ==
کۆلێژی ئەرکان بەھۆی گرینگی زانستی سەربازیەکەیەوە سەرنجی ھێزەکانی ھاوپەیمان ڕاکێشاوە. مانگانە وەفدەکانی وڵاتانی جۆراوجۆر، لەوانە ئەمریکا، فەڕەنسا و ئەڵمانیا، سەردانی کۆلێژەکە دەکەن.&lt;ref name=&quot;mopa2023&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠٢٣ |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/may/راگری-کۆلێژی-ئەرکان-پێشوازی-لە-شاندێکی-راوێژکارانی-هاوپەیمانان-کرد/ |زمان=ckb |سەردێڕ=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هاوپەیمانان کرد |بڵاوکەرەوە=وەزارەتی پێشمەرگەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mopa2025a&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٥ |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/july/ڕاوێژکاری-هێزەکانی-هاوپەیمانان-سەردانی-کۆلێژی-ئەرکانی-وەزارەتی-پێشمەرگەی-کرد/ |زمان=ckb |سەردێڕ=ڕاوێژکاری هێزەکانی هاوپەیمانان سەردانی کۆلێژی ئەرکانی وەزارەتی پێشمەرگەی کرد |بڵاوکەرەوە=وەزارەتی پێشمەرگەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان}}&lt;/ref&gt;

== سیستەمی خوێندن ==
شێوازی خوێندن بە پشتبەستن بە سیستەمی کۆلێژی ئەرکانی ھەرێمی کوردستان ژمارە (١) ساڵی ٢٠٠٣ کار دەکات.&lt;ref name=&quot;system2003&quot;/&gt; سیستەمەکە لە ٢٨ ماددە پێکھاتووە و تێیدا وەرزەکانی خوێندن، کاتژمێرەکانی وانە و شێوازی نمرەبەندی دیاری کراوە. [[پەڕگە:Flage Staff College Kurdistan.jpg|وێنۆک|'''ئاڵای کۆلێژی ئەرکان'''|352x352پیکسڵ]]

== ئاڕم ==
ئاڕمەکە پازنەیەکی ناوسورە کە بە ھێڵێکی سەوز دەورەدراوە. لە بەشی سەرەوەدا خۆرێک لە ٢١ تیشک ھەیە ھاوشێوەی خۆری ئاڵای کوردستان. لە ناوەندەکەدا قەڵەمێکی مێژوویی بە شێوەی پەڕی باڵندە، نوێنەری زانست، و خەنجەرێکی مێژوویی کوردی ھەیە. لە بەشی خوارەوەدا ڕێکەوتی دامەزراندنی کۆلێژ بە زمانی کوردی نووسراوە. کۆلێژەکە ھەروەھا خاوەنی ئاڵایەکی تایبەت بە خۆیەتیشە.

== بەراوردی مێژوویی ==
ھەردوو کۆلێژی ئەرکان لە سلێمانی و کۆلێژی ئادابی زمانی کوردی لە [[بەغدا]]، کە لەسەر دەستی گۆرانی شاعیر دامەزراوە، لە مێژووی ھاوچەرخی کوردستاندا گرینگ بوون. جیاکەرەوەکەیان ئەوەیە کە دامەزرێنەرانی کۆلێژی ئەرکان ھەموویان خاوەنی بڕوانامەی زانستی باڵا بوون، لەکاتێکدا گۆرانی شاعیر شارەزای زمان و ئەدەب بوو بەڵام بڕوانامەی ئەکادیمی نەبوو. خاڵی ھاوبەشیان ئەوەیە کە ھەردووکیان لە کاتی دامەزراندنیاندا پێداویستییەکی ستراتیجی نەتەوەیی بوون بۆ گەلی کورد.

== سەرچاوەکان ==
*</text>
      <sha1>0hoohja1dscq2axtob6onfgb1fay2xb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کولیەی ئەرکان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>294584</id>
    <revision>
      <id>1580784</id>
      <parentid>1576141</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T11:49:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Staff.college.2003</username>
        <id>67646</id>
      </contributor>
      <origin>1580784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10051" sha1="ir3zk2hav4fmym3bt6o9h6w2dv458ak" xml:space="preserve">----
[[پەڕگە:کولیة الارکان.jpg|وێنۆک|دەروازەی بارەگای کۆلێژی ئەرکان]]

=== &lt;big&gt;کولیەی ئەرکان کۆلێژی ئەرکان (بە ئینگلیزی: Staff College)&lt;/big&gt; ===
&lt;big&gt;کۆلێژی ئەرکان [[کولیەی ئەرکان|(Staff College)]]&lt;nowiki/&gt;دامەزراوەیەکی زانستی سەربازییە لە [[ھەرێمی کوردستان]]، سەر بە [[وەزارەتی پێشمەرگە]]&lt;nowiki/&gt;ی [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]]، و دەکەوێتە سنووری پارێزگای [[سلێمانی]]. لە وڵاتی [[عێراق]] تەنھا دوو کۆلێژی ئەرکان ھەیە، یەکێکیان لە پارێزگای [[سلێمانی]] شاری ڕۆسنبیری و ئەوی تریان لە شاری [[بەغدا]] پایتەختی [[عێراق]]، تەنھا ئەو دووانە دەتوانن بڕوانامەی ماستەر لە زانستی سەربازی و بڕوانامەی سەرکردایەتی ببەخشن.&lt;/big&gt;

== &lt;big&gt;مێژووی دامەزراندن&lt;/big&gt; ==
&lt;big&gt;کۆلێژی ئەرکانی هەرێمی کوردستان لە ٨ تشرینی دووەمی ٢٠٠٣ دامەزرا، بەپێی فەرمانی سەربازی ژمارە (١٠) لە 8 تشرینی دووەمی 2003 لەسەر بڕیاری مام جەلال تاڵەبانی، یەکەمین سەرۆک کۆماری کورد لە عراق.&lt;ref name=&quot;خولی-حەوتەم&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠٢١|ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/مەراسیمی-دەرچوونی-خولی-حەوتەمی-کۆلێژی-ئەرکان-بەڕێوەچوو/ |وێبگە=gov.krd |زمان=ku |سەردێڕ=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |بڵاوکەرەوە=وەزارەتی پێشمەرگە |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٦}}&lt;/ref&gt; دامەزراندنەکە لەسەر دەستی لیوا ڕوکن جەلال محمود محمد عەلی ئەنجامدرا، لەگەڵ پۆلێک لە ئەفسەران لە هەردوو پێکهاتەی کورد و عەرەب. دامەزرێنەرەکان خاوەنی بڕوانامەی زانستی باڵا بوون لە ڕشتەکانی زەمینی، دەریایی و ئاسمانی. بۆ ئامادەکردنی سیستەمی خوێندنی کۆلێژ، لیژنەیەک پێکهێنرا بە سەرۆکایەتی لیوا ڕوکن جەلال محمود محمد عەلی و ئەندامێتی: لیوا ڕوکن ئیسماعیل سەرحان حسین، عمید ڕوکن عبداالە عثمان رسول، عقید ڕوکن عیزالدین نیعمە ڕەمەزان، و مقدم ڕوکن ئامان ئیبراهیم مەنصور. ئەنجامی کاری ئەو لیژنەیە سیستەمی کۆلێژی ئەرکانی هەرێمی کوردستان ژمارە (١) ساڵی ٢٠٠٣ بوو، کە بەپێی نووسراوی سەرۆکایەتی ئەرکانی گشتی (ق.ب.ک) ژمارە ١٨ لە ٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤ کارپێکردنی پەسەند کرا.&lt;/big&gt;

== &lt;big&gt;شوێن&lt;/big&gt; ==
&lt;big&gt;کۆلێژەکە لە سەرەتادا لە ناو سەرۆکایەتی ئەرکانی فەرماندەیی گشتی هێزی پێشمەرگە لە شاری سلێمانی دامەزرا. دواتر، وەک ڕێزلێنانێک بۆ قوربانییەکانی خەڵکی سنوری ئیدارەی ڕاپەڕین، بارەگاکەی گوازرایەوە بۆ شارەدێی چوارقوڕنە کە دەکەوێتە باشوری شاری ڕانیە و باکوری بەنداوی دەوکان. لە ڕۆژهەڵاتەوە شاری قەڵادزێ و لە ڕۆژئاواشەوە شارەدێی حاجیاوا هەیە.&lt;/big&gt;

== &lt;big&gt;پێکهاتە&lt;/big&gt; ==
&lt;big&gt;کۆلێژەکە لە چوار باڵی سەرەکی پێکدێت:&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;'''باڵی کارگێڕی:''' بەڕێوەبردنی کاروباری ناوەوەی کۆلێژ، پاراستن و ڕێکخستنی کاروباری ئالیات. '''باڵی ئەرکان:''' خوێندکار پاش تەواوکردنی خولەکە بڕوانامەی ماستەری دەستدەکەوێت. هەروەها چەندین خولی زانستی سەربازی تریش لەم باڵەدا دەکرێنەوە بەپێی پڕۆگرامی ساڵانەی کۆلێژ. '''باڵی سەرکردایەتی:''' خوێندکار پاش تەواوکردنی خولەکە بڕوانامەی سەرکردایەتی دەستدەکەوێت. چەندین خولی تریش لەم باڵەدا دەکرێنەوە. '''باڵی مەشق و هەماهەنگی:''' دابینکردنی کتێب و کەرەستەی وانە، هۆڵی کۆمپیوتەر و هۆڵی نەخشەی سێدوری زەمینی.&lt;/big&gt;

== &lt;big&gt;خولەکان&lt;/big&gt; ==
&lt;big&gt;کۆلێژ جگە لە خولەکانی باڵی ئەرکان و سەرکردایەتی، خولەکانی تایبەت بە کارگێڕی، بەرگری شارستانی و پڕۆگرامەکانی کۆمپیوتەریش دەکاتەوە. ڕاهێنانی جەستەیی بەردەوام بەدرێژایی ساڵ پەیڕەو دەکرێت. هەزاران ئەفسەر لەم کۆلێژە بڕوانامەیان بەدەستهێناوە و بەشێکیان ئێستا لە پایە باڵاکانی هێزی پێشمەرگە خزمەت دەکەن.&lt;ref name=&quot;ئەفسەران-٢٠٢٣&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠٢٣|ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/may/ئەفسەرانی-وەزارەتی-پێشمەرگە-بەشداری-لە-خوێندنی-کۆلێژی-ئەرکاندا-دەکەن/ |وێبگە=gov.krd |زمان=ku |سەردێڕ=ئەفسەرانی وەزارەتی پێشمەرگە بەشداری لە خوێندنی کۆلێژی ئەرکاندا دەکەن |بڵاوکەرەوە=وەزارەتی پێشمەرگە |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٦}}&lt;/ref&gt; هەروەها لە کاتی دامەزراندنی هەر یەکەیەکی سەربازی نوێدا، ئەفسەرەکان سەرەتا بۆ کۆلێژی ئەرکان دەنێردرێن بۆ تەواوکردنی خولی پێویست، ئینجا یەکەکە دادەمەزرێت. لە تەممووزی ٢٠٢٤ هەشتەمین خولی دەرچوونی ئەفسەران لە کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو.&lt;ref name=&quot;خولی-هەشتەم&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠٢٤|ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2024/july/هەشتەمین-خولی-دەرچوونى-ئەفسەران-لە-کۆلێژی-ئەرکان-بەڕێوە-چوو/ |وێبگە=gov.krd |زمان=ku |سەردێڕ=هەشتەمین خولی دەرچوونى ئەفسەران لە کۆلێژی ئەرکان بەڕێوە چوو |بڵاوکەرەوە=وەزارەتی پێشمەرگە |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٦}}&lt;/ref&gt;&lt;/big&gt;

== &lt;big&gt;پەیوەندییەکانی دەرەوە&lt;/big&gt; ==
&lt;big&gt;کۆلێژی ئەرکان بەهۆی ئەهەمیەتی زانستی سەربازیەکەیەوە سەرنجی هێزەکانی هاوپەیمانی ڕاکێشاوە. وەفدەکانی وڵاتانی جۆراوجۆر مانگانە سەردانی دەکەن. لە تەممووزی ٢٠٢٤ سەرۆکی کۆلێژ پێشوازی لە دەرچووانی کۆلێژی ئەرکانی کرد.&lt;ref name=&quot;پێشوازی-٢٠٢٤&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠٢٤|ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2024/july/سەرۆکی-ئەرکان-پێشوازی-لە-دەرچوانی-کۆلێژی-ئەرکان-کرد/ |وێبگە=gov.krd |زمان=ku |سەردێڕ=سەرۆکی ئەرکان پێشوازی لە دەرچوانی کۆلێژی ئەرکان کرد |بڵاوکەرەوە=وەزارەتی پێشمەرگە |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٦}}&lt;/ref&gt; لە حوزەیرانی ٢٠٢٣ فەرماندەیی نوێی کۆلێژ دەسبەکار بوو.&lt;ref name=&quot;فەرماندەی-نوێ&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠٢٣|ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/june/فەرماندەی-نوێی-لیوای-١ی-پیادە-و-ڕاگری-نوێی-کۆلێژی-ئەرکان-دەسبەکار-بوون/ |وێبگە=gov.krd |زمان=ku |سەردێڕ=فەرماندەی نوێی لیوای ١ی پیادە و ڕاگری نوێی کۆلێژی ئەرکان دەسبەکار بوون |بڵاوکەرەوە=وەزارەتی پێشمەرگە |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٦}}&lt;/ref&gt;&lt;/big&gt;

== &lt;big&gt;سیستەمی خوێندن&lt;/big&gt; ==
&lt;big&gt;شێوازی خوێندن بە پشتبەستن بە سیستەمی کۆلێژی ئەرکانی هەرێمی کوردستان ژمارە (١) ساڵی ٢٠٠٣ کار دەکات. سیستەمەکە لە ٢٨ ماددە پێکهاتووە و تێیدا وەرزەکانی خوێندن، کاتژمێرەکانی وانە و شێوازی نمرەبەندی دیاری کراوە.&lt;/big&gt;[[پەڕگە:ICON Staffa.png|وێنۆک|&lt;big&gt;کولیەی ئەرکان&lt;/big&gt;]]
== [[ئاڕمی کۆلێژی ئەرکان]] ==
&lt;big&gt;ئاڕمەکە پازنەیەکی ناوسورە کە بە هێڵێکی سەوز دەورەدراوە. لە بەشی سەرەوەدا خۆرێک لە ٢١ تیشک هەیە هاوشێوەی خۆری ئاڵای کوردستان. لە ناوەندەکەدا قەڵەمێکی مێژوویی بە شێوەی پەڕی باڵندە، نوێنەری زانست، و خەنجەرێکی مێژوویی کوردی هەیە. لە بەشی خوارەوەدا بەرواری دامەزراندنی کۆلێژ بە زمانی کوردی نووسراوە. کۆلێژەکە هەروەها خاوەنی ئاڵایەکی تایبەت بە خۆیەتیشە.&lt;/big&gt;

== &lt;big&gt;سەرچاوەکان&lt;/big&gt; ==
{{Reflist}}
{{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}}</text>
      <sha1>ir3zk2hav4fmym3bt6o9h6w2dv458ak</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کوژرانی غەزال مەولان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>294925</id>
    <revision>
      <id>1580430</id>
      <parentid>1577510</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:15:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <origin>1580430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4021" sha1="5wvlgrk53sexgdo71ii28gdb8o0t93x" xml:space="preserve">'''غەزال مەولان''' پێشمەرگەیەکی کورد بوو کە بەسەرھاتی کوژرانی بەدەستی ئێران سەرنجێکی زۆری ڕاکێشا. ڕوژی سێشەممە ١٤ی نیسانی ٢٠٢٦ لە ئەنجامی ھێرشێکی درۆنیی ئێران بۆ سەر کەمپی سوورداش، '''غەزال مەولان''' بریندار بوو و دواتر گەیێندرایە سلێمانی، بەڵام لەوێ گیانی لەدەست دا.

== قوربانی ==
ناوی تەواوی غەزال مەولان چەپەرئاباد بوو. لەدایکبووی مەھاباد و لە کاتی کوژراندا تەمەنی ١٩ ساڵ بوو. ئەو پێشمەرگەی [[کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان|حیزبی کۆمەڵەی زەحمەتکێشان]] بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Hengaw: Wounded Peshmerga dies after IRGC drone strike on Komala camp |ناونیشان=https://hengaw.net/en/news/2026/04/article-44}}&lt;/ref&gt;

== بەستەری ڕووداوەکان ==
ھێرشە درۆنییەکەی ئێران لەکاتێکدا ڕووی دا کە ئاگربەستێکی دووحەفتەیی ڕاگەیەنرابوو لە [[شەڕی ئێران ٢٠٢٦]]دا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ڕاپۆرتی هەنگاو لەسەر بەردەوامیی هێرشە هاژەکی و درۆنییەکانی سوپای پاسداران بۆ سەر کەمپەکانی حیزبە کوردستانییەکان؛ ١٨ هێرش دوای ڕاگەیاندنی ئاگربەست |ناونیشان=https://hengaw.net/ku/news/2026/04/article-33}}&lt;/ref&gt;

== ڕەوتی ڕووداوەکان ==
ئێران ھێرشێکی درۆنی دەکاتە سەر کەمپی سوورداش کە تێیدا سێ پێشمەرگەی کۆمەڵە بریندار دەبن. دوای برینداربوونی غەزال لەگەڵ دوو پێشمەرگەی تر، گشتیان دەبرێنە سلێمانی بۆ چارەسەری پزیشکی. سەرەتا دەبرێنە نەخۆشخانەیەکی حکوومی کە دوانیان وەردەگرێت، بەڵام لەبەر نەبوونی کەلوپەلی پێویست غەزال مەولان لەوێ وەرناگیرێ. دواتر غەزال دەبرێتە بەر [[نەخۆشخانەی بەخشین]]. لەوێ ستافی نەخۆشخانەکە ڕێگری دەکەن لەوەی غەزال ببرێتە ژوورەوە و دەگوترێ ئەمە بوو بە ھۆکاری گیان لەدەستدانی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Who was Ghazal Molan? NDTV |ناونیشان=https://www.ndtv.com/world-news/who-was-ghazal-molan-youngest-woman-in-kurdish-peshmerga-ranks-dies-after-irgc-strike-11379309}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=The Jerusalem Post: Ghazal, youngest female Kurdish Peshmerga, dies after IRGC strike and medical neglect |ناونیشان=https://www.jpost.com/international/article-893452}}&lt;/ref&gt; ئەم بابەتە ھەرایەکی زۆری لە میدیا و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان نایەوە و ڕەخنەی زۆری لێ کەوتەوە. حکوومەتی ھەرێمی کوردستان بڕیاری دا بەدواداچوونی بۆ بکا.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=وەزیری تەندروستی: دۆسیەی غەزال مەولان بەبێ سزادانی کەمتەرخەمان تێناپەڕێت |ناونیشان=https://sorani.anf-news.com/کوردستان/wzyry-tndrwsty-dsyy-ghzal-mwlan-bb-szadany-kmtrkhman-tnapt-86304}}&lt;/ref&gt;

== کاردانەوەکان ==
لەدوای کاردانەوەیەکی زۆر لە فەزای گشتی و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان، وەزیری تەندروستیی ھەرێمی کوردستان بڕیاری بەدواداچوونی بۆ کەیسەکە دا.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
[[پۆل:شەڕی ئێران لەگەڵ ئەمریکا و ئیسرائیل (٢٠٢٦)]]</text>
      <sha1>5wvlgrk53sexgdo71ii28gdb8o0t93x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580431</id>
      <parentid>1580430</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:17:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <origin>1580431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4140" sha1="mpnz9klz218i8bjpse53xp0eq2cx234" xml:space="preserve">'''غەزال مەولان''' پێشمەرگەیەکی کورد بوو کە بەسەرھاتی کوژرانی بەدەستی ئێران سەرنجێکی زۆری ڕاکێشا. ڕوژی سێشەممە ١٤ی نیسانی ٢٠٢٦ لە ئەنجامی ھێرشێکی درۆنیی ئێران بۆ سەر کەمپی سوورداش، '''غەزال مەولان''' بریندار بوو و دواتر گەیێندرایە سلێمانی، بەڵام لەوێ گیانی لەدەست دا.

== قوربانی ==
ناوی تەواوی غەزال مەولان چەپەرئاباد بوو. لەدایکبووی مەھاباد و لە کاتی کوژراندا تەمەنی ١٩ ساڵ بوو. ئەو پێشمەرگەی [[کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان|حیزبی کۆمەڵەی زەحمەتکێشان]] بوو.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Hengaw: Wounded Peshmerga dies after IRGC drone strike on Komala camp |ناونیشان=https://hengaw.net/en/news/2026/04/article-44}}&lt;/ref&gt;

== بەستەری ڕووداوەکان ==
ھێرشە درۆنییەکەی ئێران لەکاتێکدا ڕووی دا کە ئاگربەستێکی دووحەفتەیی ڕاگەیەنرابوو لە [[شەڕی ئێران ٢٠٢٦]]دا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ڕاپۆرتی هەنگاو لەسەر بەردەوامیی هێرشە هاژەکی و درۆنییەکانی سوپای پاسداران بۆ سەر کەمپەکانی حیزبە کوردستانییەکان؛ ١٨ هێرش دوای ڕاگەیاندنی ئاگربەست |ناونیشان=https://hengaw.net/ku/news/2026/04/article-33}}&lt;/ref&gt;

== ڕەوتی ڕووداوەکان ==
ئێران ھێرشێکی درۆنی دەکاتە سەر کەمپی سوورداش کە تێیدا سێ پێشمەرگەی کۆمەڵە بریندار دەبن. دوای برینداربوونی غەزال لەگەڵ دوو پێشمەرگەی تر، گشتیان دەبرێنە سلێمانی بۆ چارەسەری پزیشکی. سەرەتا دەبرێنە نەخۆشخانەیەکی حکوومی کە دوانیان وەردەگرێت، بەڵام لەبەر نەبوونی کەلوپەلی پێویست غەزال مەولان لەوێ وەرناگیرێ. دواتر غەزال دەبرێتە بەر [[نەخۆشخانەی بەخشین]]. لەوێ ستافی نەخۆشخانەکە ڕێگری دەکەن لەوەی غەزال ببرێتە ژوورەوە و دەگوترێ ئەمە بوو بە ھۆکاری گیان لەدەستدانی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Who was Ghazal Molan? NDTV |ناونیشان=https://www.ndtv.com/world-news/who-was-ghazal-molan-youngest-woman-in-kurdish-peshmerga-ranks-dies-after-irgc-strike-11379309}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=The Jerusalem Post: Ghazal, youngest female Kurdish Peshmerga, dies after IRGC strike and medical neglect |ناونیشان=https://www.jpost.com/international/article-893452}}&lt;/ref&gt; ئەم بابەتە ھەرایەکی زۆری لە میدیا و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان نایەوە و ڕەخنەی زۆری لێ کەوتەوە. حکوومەتی ھەرێمی کوردستان بڕیاری دا بەدواداچوونی بۆ بکا.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=وەزیری تەندروستی: دۆسیەی غەزال مەولان بەبێ سزادانی کەمتەرخەمان تێناپەڕێت |ناونیشان=https://sorani.anf-news.com/کوردستان/wzyry-tndrwsty-dsyy-ghzal-mwlan-bb-szadany-kmtrkhman-tnapt-86304}}&lt;/ref&gt;

== کاردانەوەکان ==
لەدوای کاردانەوەیەکی زۆر لە فەزای گشتی و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان، وەزیری تەندروستیی ھەرێمی کوردستان بڕیاری بەدواداچوونی بۆ کەیسەکە دا.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

{{تووڵی دەروازە|شەڕ|مافەکانی مرۆڤ|کوردستان}}

[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]]
[[پۆل:شەڕی ئێران لەگەڵ ئەمریکا و ئیسرائیل (٢٠٢٦)]]</text>
      <sha1>mpnz9klz218i8bjpse53xp0eq2cx234</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بەکارھێنەر:Kutdpin8</title>
    <ns>2</ns>
    <id>295062</id>
    <revision>
      <id>1580674</id>
      <parentid>1577939</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T01:05:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>باسکردنی هەواڵەکان بەم شێوەیە جێگایان لە پەڕەی بەکارهێنەریدا نییە؛ ئەم هەواڵەش لە ئاستێکدا نییە وتاری لە ویکیپیدیادا بۆ ساز بکرێ. بەگشتی؛ ویکیپیدیا پلاتفۆرمی ئێکس نییە</comment>
      <origin>1580674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وتووێژ:سامگووک ساگی</title>
    <ns>1</ns>
    <id>295111</id>
    <revision>
      <id>1580668</id>
      <parentid>1578268</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:48:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <origin>1580668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7781" sha1="izowk6vgd1e2lh54w6l50tx4cytzsmi" xml:space="preserve">== سامگوک ساگی ==

'''سامگوک ساگی''' (بە هانگۆل: 삼국사기؛ بە هانجا: 三國史記) کە بە واتای '''&quot;تۆمارە مێژووییەکانی سێ شانشینەکە&quot;''' دێت، گرنگترین و کۆنترین دەقی مێژوویی ڕەسەنی کۆریایە کە تا ئێستا مابێتەوە. ئەم کتێبە لە ساڵی '''١١٤٥ی زاینی'''، لە سەردەمی فەرمانڕەوایی '''پاشا ئینجونگ''' (Injong) لە شانشینی گۆریۆ تەواو کراوە. ئەم بەرهەمە مێژووی سێ شانشینە کۆنەکەی کۆریا ('''گۆگۆریۆ'''، '''بایکجێ'''، و '''سیلا''') لە کاتی دامەزراندنیانەوە تاوەکو ڕووخانیان و یەکگرتنیان لە ژێر دەستی سیلای یەکگرتوو لە خۆدەگرێت.

== مێژووی نووسین و پاشخان ==
لە سەدەی ١٢ی زاینیدا، نیمچەدوورگەی کۆریا لەژێر دەسەڵاتی بنەماڵەی گۆریۆدا بوو. پاشا ئینجونگ فەرمانی بە زانا و سیاسەتمەدارێکی باڵا کرد بە ناوی '''کیم بوشیک''' (Kim Bu-sik) کە مێژوویەکی فەرمی بۆ دەوڵەت بنووسێتەوە. ئامانج لەم کارە تەنها تۆمارکردنی ڕووداوەکان نەبوو، بەڵکو مەبەست لێی چەسپاندنی شەرعییەتی سیاسی گۆریۆ و پەند وەرگرتن بوو لە هەڵەی پاشاکانی ڕابردوو بەپێی فەلسەفەی کۆنفۆشیۆسی.

== نووسەران و تیمی کارکردن ==
هەرچەندە کتێبەکە بە ناوی '''کیم بوشیک'''ەوە ناسراوە، بەڵام ئەمە پڕۆژەیەکی بەکۆمەڵ بووە. کیم بوشیک وەک سەرپەرشتیار و نووسەری کۆتایی ڕۆڵی بینیوە، بەڵام تیمێکی پێکهاتوو لە '''١١ زانای تر''' هاوکارییان کردووە، کە پێکهاتبوون لە:

* '''٨ پیاچوونەوەکار (监修官):''' کە ئەرکیان وردبینیکردن و کۆکردنەوەی بەڵگەکان بووە.
* '''٢ نووسەری یاریدەدەر (编修官):''' کە کاری نووسینەوەی دەقە سەرەتاییەکانیان کردووە.

کیم بوشیک خۆی زانایەکی لێهاتووی زمانی چینی کلاسیک بوو و بڕوای بەوە هەبوو کە دەبێت مێژووی کۆریا بە شێوازێکی زانستی و بەبێ زیادەڕەوی لە ئەفسانەکان بنووسرێتەوە، ئەمەش وایکرد شێوازی نووسینەکەی زۆر فەرمی و متمانەپێکراو بێت.

== پێکهاتەی کتێبەکە (٥٠ بەرگ) ==
سامگوک ساگی بە شێوازی '''&quot;کیژۆنچێ&quot;''' (Gizeonche) نووسراوە، کە شێوازێکی چینییە بۆ نووسینی مێژووی فەرمی. کتێبەکە دابەش دەبێت بەسەر ٥٠ بەرگی جیاوازدا بەم شێوەیە:

=== ١. تۆمارە بنەڕەتییەکان (Nagi/Bongi - ٢٨ بەرگ) ===
ئەم بەشە بڕبڕەی پشتی کتێبەکەیە و باس لە مێژووی پاشاکان و ڕووداوە سیاسی و سەربازییەکان دەکات:

* '''تۆمارەکانی سیلا (Silla Bongi):''' ١٢ بەرگ (لە ٥٧ی پێش زایین تا ٩٣٥ی زاینی).
* '''تۆمارەکانی گۆگۆریۆ (Goguryeo Bongi):''' ١٠ بەرگ (لە ٣٧ی پێش زایین تا ٦٦٨ی زاینی).
* '''تۆمارەکانی بایکجێ (Baekje Bongi):''' ٦ بەرگ (لە ١٨ی پێش زایین تا ٦٦٠ی زاینی).

=== ٢. خشتە مێژووییەکان (Yeonpyo - ٣ بەرگ) ===
ئەم سێ بەرگەیان خشتەی کاتیین کە تیایدا ڕووداوەکانی سێ شانشینەکە لە تەنیشت یەکتر دانراون بۆ ئەوەی خوێنەر بتوانێت بەراوردیان بکات لەگەڵ مێژووی زنجیرە پاشایەتییەکانی چین.

=== ٣. مۆنۆگرافەکان (Ji - ٩ بەرگ) ===
باس لە ژیانی کۆمەڵایەتی و ئیداری دەکات، لەوانە:

* '''ڕێوڕەسم و مۆسیقا:''' چۆنیەتی ئەنجامدانی جەژنەکان.
* '''پۆشاک و نیشتەجێبوون:''' یاساکانی جلوبەرگ و خانوبەرە.
* '''جوگرافیا:''' ناوی شارەکان و گۆڕانکارییە ناوچەییەکان.
* '''ئیدارەی دەوڵەت:''' سیستەمی پلە و پایە سەربازی و مەدەنییەکان.

=== ٤. ژیاننامەکان (Yeoljeon - ١٠ بەرگ) ===
ئەم بەشە تەرخانکراوە بۆ ژیانی ٥٠ کەسایەتی ناودار، لەوانە ژەنەڕاڵە مەزنەکان وەک '''کیم یو-سین''' (کە زۆرترین پشکی بەرکەوتووە)، هەروەها زاناکان، یاخیبووەکان، و تەنانەت کەسانێک کە بەهۆی وەفادارییان بۆ نیشتمان ناویان تۆمار کراوە.

== سەرچاوەکان و متمانەپێکردن ==
کیم بوشیک بۆ نووسینی ئەم شاکارە سوودی لە چەندین سەرچاوەی ناوخۆیی و دەرەکی وەرگرتووە:

# '''سەرچاوە ناوخۆییەکان:''' وەک ''گو سامگوکسا'' (تۆمارە کۆنەکانی سێ شانشینەکە) کە ئێستا لەناوچوون.
# '''سەرچاوە چینییەکان:''' وەک ''کتێبی تانگ''، ''کتێبی سوی''، و *شیجی (تۆمارە مێژووییەکان)*ی سیما چیان. کتێبەکە بە زمانی '''چینی کلاسیک (Hanja)''' نووسراوە، چونکە لەو سەردەمەدا زمانی فەرمی و ئەکادیمی ڕۆژهەڵاتی ئاسیا بووە.

== بەهای مێژوویی و ڕەخنەکان ==
سامگوک ساگی سەرچاوەیەکی بێ هاوتایە بۆ تێگەیشتن لە شەڕەکان، پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان، و ژیانی سیاسی کۆریا. بەڵام هەندێک مێژوونووسی نوێ ڕەخنەی ئەوە لە کیم بوشیک دەگرن کە زیاتر لایەنگری '''سیلا'''ی کردووە و مێژووی '''گۆگۆریۆ''' و '''بایکجێ'''ی بە کورتی باس کردووە، هەروەها بەهۆی بیروباوەڕی کۆنفۆشیۆسییەوە، زۆرێک لە ئەفسانە گرنگەکانی (وەک چیرۆکی دانگون) پشتگوێ خستووە، کە دواتر لە کتێبی &quot;سامگوک یوسا&quot;دا تۆمار کران.
----'''سەرچاوەی زانیارییەکان:''' ئەم بابەتە وەرگیراوە لە سەرچاوە ئەکادیمییە فەرمییەکانی کۆریای باشوور، لەوانە بنکەدراوەی مێژووی کۆریا لەژێر چاودێری '''&quot;لیژنەی کۆکردنەوەی مێژووی نیشتمانی&quot; (National Institute of Korean History - 국사편찬위원회)''' و ئەرشیفی ئینسایکلۆپیدیای '''&quot;Doosan Encyclopedia&quot; (두산백과)''' کە یەکێکە لە باوەڕپێکراوترین سەرچاوە زانیارییەکان لە ناوخۆی کۆریادا. [[تایبەت:بەشدارییەکان/&amp;#126;2026-25671-54|&amp;#126;2026-25671-54]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&amp;#126;2026-25671-54|talk]]) ١٨:٠٤، ٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)
::: تکایە ئەم زانیارییانە بە سەرچاوەوە لە وتارەکە دانێن نەک وتووێژی وتار. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٠:٤٨، ٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC)</text>
      <sha1>izowk6vgd1e2lh54w6l50tx4cytzsmi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580669</id>
      <parentid>1580668</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:49:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <origin>1580669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7801" sha1="ojovtepj1epl29q68qnybd9bloovuts" xml:space="preserve">=== سامگوک ساگی ===

'''سامگوک ساگی''' (بە هانگۆل: 삼국사기؛ بە هانجا: 三國史記) کە بە واتای '''&quot;تۆمارە مێژووییەکانی سێ شانشینەکە&quot;''' دێت، گرنگترین و کۆنترین دەقی مێژوویی ڕەسەنی کۆریایە کە تا ئێستا مابێتەوە. ئەم کتێبە لە ساڵی '''١١٤٥ی زاینی'''، لە سەردەمی فەرمانڕەوایی '''پاشا ئینجونگ''' (Injong) لە شانشینی گۆریۆ تەواو کراوە. ئەم بەرهەمە مێژووی سێ شانشینە کۆنەکەی کۆریا ('''گۆگۆریۆ'''، '''بایکجێ'''، و '''سیلا''') لە کاتی دامەزراندنیانەوە تاوەکو ڕووخانیان و یەکگرتنیان لە ژێر دەستی سیلای یەکگرتوو لە خۆدەگرێت.

=== مێژووی نووسین و پاشخان ===
لە سەدەی ١٢ی زاینیدا، نیمچەدوورگەی کۆریا لەژێر دەسەڵاتی بنەماڵەی گۆریۆدا بوو. پاشا ئینجونگ فەرمانی بە زانا و سیاسەتمەدارێکی باڵا کرد بە ناوی '''کیم بوشیک''' (Kim Bu-sik) کە مێژوویەکی فەرمی بۆ دەوڵەت بنووسێتەوە. ئامانج لەم کارە تەنها تۆمارکردنی ڕووداوەکان نەبوو، بەڵکو مەبەست لێی چەسپاندنی شەرعییەتی سیاسی گۆریۆ و پەند وەرگرتن بوو لە هەڵەی پاشاکانی ڕابردوو بەپێی فەلسەفەی کۆنفۆشیۆسی.

=== نووسەران و تیمی کارکردن ===
هەرچەندە کتێبەکە بە ناوی '''کیم بوشیک'''ەوە ناسراوە، بەڵام ئەمە پڕۆژەیەکی بەکۆمەڵ بووە. کیم بوشیک وەک سەرپەرشتیار و نووسەری کۆتایی ڕۆڵی بینیوە، بەڵام تیمێکی پێکهاتوو لە '''١١ زانای تر''' هاوکارییان کردووە، کە پێکهاتبوون لە:

* '''٨ پیاچوونەوەکار (监修官):''' کە ئەرکیان وردبینیکردن و کۆکردنەوەی بەڵگەکان بووە.
* '''٢ نووسەری یاریدەدەر (编修官):''' کە کاری نووسینەوەی دەقە سەرەتاییەکانیان کردووە.

کیم بوشیک خۆی زانایەکی لێهاتووی زمانی چینی کلاسیک بوو و بڕوای بەوە هەبوو کە دەبێت مێژووی کۆریا بە شێوازێکی زانستی و بەبێ زیادەڕەوی لە ئەفسانەکان بنووسرێتەوە، ئەمەش وایکرد شێوازی نووسینەکەی زۆر فەرمی و متمانەپێکراو بێت.

=== پێکهاتەی کتێبەکە (٥٠ بەرگ) ===
سامگوک ساگی بە شێوازی '''&quot;کیژۆنچێ&quot;''' (Gizeonche) نووسراوە، کە شێوازێکی چینییە بۆ نووسینی مێژووی فەرمی. کتێبەکە دابەش دەبێت بەسەر ٥٠ بەرگی جیاوازدا بەم شێوەیە:

==== ١. تۆمارە بنەڕەتییەکان (Nagi/Bongi - ٢٨ بەرگ) ====
ئەم بەشە بڕبڕەی پشتی کتێبەکەیە و باس لە مێژووی پاشاکان و ڕووداوە سیاسی و سەربازییەکان دەکات:

* '''تۆمارەکانی سیلا (Silla Bongi):''' ١٢ بەرگ (لە ٥٧ی پێش زایین تا ٩٣٥ی زاینی).
* '''تۆمارەکانی گۆگۆریۆ (Goguryeo Bongi):''' ١٠ بەرگ (لە ٣٧ی پێش زایین تا ٦٦٨ی زاینی).
* '''تۆمارەکانی بایکجێ (Baekje Bongi):''' ٦ بەرگ (لە ١٨ی پێش زایین تا ٦٦٠ی زاینی).

==== ٢. خشتە مێژووییەکان (Yeonpyo - ٣ بەرگ) ====
ئەم سێ بەرگەیان خشتەی کاتیین کە تیایدا ڕووداوەکانی سێ شانشینەکە لە تەنیشت یەکتر دانراون بۆ ئەوەی خوێنەر بتوانێت بەراوردیان بکات لەگەڵ مێژووی زنجیرە پاشایەتییەکانی چین.

==== ٣. مۆنۆگرافەکان (Ji - ٩ بەرگ) ====
باس لە ژیانی کۆمەڵایەتی و ئیداری دەکات، لەوانە:

* '''ڕێوڕەسم و مۆسیقا:''' چۆنیەتی ئەنجامدانی جەژنەکان.
* '''پۆشاک و نیشتەجێبوون:''' یاساکانی جلوبەرگ و خانوبەرە.
* '''جوگرافیا:''' ناوی شارەکان و گۆڕانکارییە ناوچەییەکان.
* '''ئیدارەی دەوڵەت:''' سیستەمی پلە و پایە سەربازی و مەدەنییەکان.

==== ٤. ژیاننامەکان (Yeoljeon - ١٠ بەرگ) ====
ئەم بەشە تەرخانکراوە بۆ ژیانی ٥٠ کەسایەتی ناودار، لەوانە ژەنەڕاڵە مەزنەکان وەک '''کیم یو-سین''' (کە زۆرترین پشکی بەرکەوتووە)، هەروەها زاناکان، یاخیبووەکان، و تەنانەت کەسانێک کە بەهۆی وەفادارییان بۆ نیشتمان ناویان تۆمار کراوە.

=== سەرچاوەکان و متمانەپێکردن ===
کیم بوشیک بۆ نووسینی ئەم شاکارە سوودی لە چەندین سەرچاوەی ناوخۆیی و دەرەکی وەرگرتووە:

# '''سەرچاوە ناوخۆییەکان:''' وەک ''گو سامگوکسا'' (تۆمارە کۆنەکانی سێ شانشینەکە) کە ئێستا لەناوچوون.
# '''سەرچاوە چینییەکان:''' وەک ''کتێبی تانگ''، ''کتێبی سوی''، و *شیجی (تۆمارە مێژووییەکان)*ی سیما چیان. کتێبەکە بە زمانی '''چینی کلاسیک (Hanja)''' نووسراوە، چونکە لەو سەردەمەدا زمانی فەرمی و ئەکادیمی ڕۆژهەڵاتی ئاسیا بووە.

=== بەهای مێژوویی و ڕەخنەکان ===
سامگوک ساگی سەرچاوەیەکی بێ هاوتایە بۆ تێگەیشتن لە شەڕەکان، پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان، و ژیانی سیاسی کۆریا. بەڵام هەندێک مێژوونووسی نوێ ڕەخنەی ئەوە لە کیم بوشیک دەگرن کە زیاتر لایەنگری '''سیلا'''ی کردووە و مێژووی '''گۆگۆریۆ''' و '''بایکجێ'''ی بە کورتی باس کردووە، هەروەها بەهۆی بیروباوەڕی کۆنفۆشیۆسییەوە، زۆرێک لە ئەفسانە گرنگەکانی (وەک چیرۆکی دانگون) پشتگوێ خستووە، کە دواتر لە کتێبی &quot;سامگوک یوسا&quot;دا تۆمار کران.
----'''سەرچاوەی زانیارییەکان:''' ئەم بابەتە وەرگیراوە لە سەرچاوە ئەکادیمییە فەرمییەکانی کۆریای باشوور، لەوانە بنکەدراوەی مێژووی کۆریا لەژێر چاودێری '''&quot;لیژنەی کۆکردنەوەی مێژووی نیشتمانی&quot; (National Institute of Korean History - 국사편찬위원회)''' و ئەرشیفی ئینسایکلۆپیدیای '''&quot;Doosan Encyclopedia&quot; (두산백과)''' کە یەکێکە لە باوەڕپێکراوترین سەرچاوە زانیارییەکان لە ناوخۆی کۆریادا. [[تایبەت:بەشدارییەکان/&amp;#126;2026-25671-54|&amp;#126;2026-25671-54]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&amp;#126;2026-25671-54|talk]]) ١٨:٠٤، ٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)
::: تکایە ئەم زانیارییانە بە سەرچاوەوە لە وتارەکە دانێن نەک وتووێژی وتار. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٠:٤٨، ٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC)</text>
      <sha1>ojovtepj1epl29q68qnybd9bloovuts</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580670</id>
      <parentid>1580669</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:49:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <origin>1580670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7799" sha1="6w6g15wpxt99xrdpwz1fvyilssp7giw" xml:space="preserve">== سامگوک ساگی ==

'''سامگوک ساگی''' (بە هانگۆل: 삼국사기؛ بە هانجا: 三國史記) کە بە واتای '''&quot;تۆمارە مێژووییەکانی سێ شانشینەکە&quot;''' دێت، گرنگترین و کۆنترین دەقی مێژوویی ڕەسەنی کۆریایە کە تا ئێستا مابێتەوە. ئەم کتێبە لە ساڵی '''١١٤٥ی زاینی'''، لە سەردەمی فەرمانڕەوایی '''پاشا ئینجونگ''' (Injong) لە شانشینی گۆریۆ تەواو کراوە. ئەم بەرهەمە مێژووی سێ شانشینە کۆنەکەی کۆریا ('''گۆگۆریۆ'''، '''بایکجێ'''، و '''سیلا''') لە کاتی دامەزراندنیانەوە تاوەکو ڕووخانیان و یەکگرتنیان لە ژێر دەستی سیلای یەکگرتوو لە خۆدەگرێت.

=== مێژووی نووسین و پاشخان ===
لە سەدەی ١٢ی زاینیدا، نیمچەدوورگەی کۆریا لەژێر دەسەڵاتی بنەماڵەی گۆریۆدا بوو. پاشا ئینجونگ فەرمانی بە زانا و سیاسەتمەدارێکی باڵا کرد بە ناوی '''کیم بوشیک''' (Kim Bu-sik) کە مێژوویەکی فەرمی بۆ دەوڵەت بنووسێتەوە. ئامانج لەم کارە تەنها تۆمارکردنی ڕووداوەکان نەبوو، بەڵکو مەبەست لێی چەسپاندنی شەرعییەتی سیاسی گۆریۆ و پەند وەرگرتن بوو لە هەڵەی پاشاکانی ڕابردوو بەپێی فەلسەفەی کۆنفۆشیۆسی.

=== نووسەران و تیمی کارکردن ===
هەرچەندە کتێبەکە بە ناوی '''کیم بوشیک'''ەوە ناسراوە، بەڵام ئەمە پڕۆژەیەکی بەکۆمەڵ بووە. کیم بوشیک وەک سەرپەرشتیار و نووسەری کۆتایی ڕۆڵی بینیوە، بەڵام تیمێکی پێکهاتوو لە '''١١ زانای تر''' هاوکارییان کردووە، کە پێکهاتبوون لە:

* '''٨ پیاچوونەوەکار (监修官):''' کە ئەرکیان وردبینیکردن و کۆکردنەوەی بەڵگەکان بووە.
* '''٢ نووسەری یاریدەدەر (编修官):''' کە کاری نووسینەوەی دەقە سەرەتاییەکانیان کردووە.

کیم بوشیک خۆی زانایەکی لێهاتووی زمانی چینی کلاسیک بوو و بڕوای بەوە هەبوو کە دەبێت مێژووی کۆریا بە شێوازێکی زانستی و بەبێ زیادەڕەوی لە ئەفسانەکان بنووسرێتەوە، ئەمەش وایکرد شێوازی نووسینەکەی زۆر فەرمی و متمانەپێکراو بێت.

=== پێکهاتەی کتێبەکە (٥٠ بەرگ) ===
سامگوک ساگی بە شێوازی '''&quot;کیژۆنچێ&quot;''' (Gizeonche) نووسراوە، کە شێوازێکی چینییە بۆ نووسینی مێژووی فەرمی. کتێبەکە دابەش دەبێت بەسەر ٥٠ بەرگی جیاوازدا بەم شێوەیە:

==== ١. تۆمارە بنەڕەتییەکان (Nagi/Bongi - ٢٨ بەرگ) ====
ئەم بەشە بڕبڕەی پشتی کتێبەکەیە و باس لە مێژووی پاشاکان و ڕووداوە سیاسی و سەربازییەکان دەکات:

* '''تۆمارەکانی سیلا (Silla Bongi):''' ١٢ بەرگ (لە ٥٧ی پێش زایین تا ٩٣٥ی زاینی).
* '''تۆمارەکانی گۆگۆریۆ (Goguryeo Bongi):''' ١٠ بەرگ (لە ٣٧ی پێش زایین تا ٦٦٨ی زاینی).
* '''تۆمارەکانی بایکجێ (Baekje Bongi):''' ٦ بەرگ (لە ١٨ی پێش زایین تا ٦٦٠ی زاینی).

==== ٢. خشتە مێژووییەکان (Yeonpyo - ٣ بەرگ) ====
ئەم سێ بەرگەیان خشتەی کاتیین کە تیایدا ڕووداوەکانی سێ شانشینەکە لە تەنیشت یەکتر دانراون بۆ ئەوەی خوێنەر بتوانێت بەراوردیان بکات لەگەڵ مێژووی زنجیرە پاشایەتییەکانی چین.

==== ٣. مۆنۆگرافەکان (Ji - ٩ بەرگ) ====
باس لە ژیانی کۆمەڵایەتی و ئیداری دەکات، لەوانە:

* '''ڕێوڕەسم و مۆسیقا:''' چۆنیەتی ئەنجامدانی جەژنەکان.
* '''پۆشاک و نیشتەجێبوون:''' یاساکانی جلوبەرگ و خانوبەرە.
* '''جوگرافیا:''' ناوی شارەکان و گۆڕانکارییە ناوچەییەکان.
* '''ئیدارەی دەوڵەت:''' سیستەمی پلە و پایە سەربازی و مەدەنییەکان.

==== ٤. ژیاننامەکان (Yeoljeon - ١٠ بەرگ) ====
ئەم بەشە تەرخانکراوە بۆ ژیانی ٥٠ کەسایەتی ناودار، لەوانە ژەنەڕاڵە مەزنەکان وەک '''کیم یو-سین''' (کە زۆرترین پشکی بەرکەوتووە)، هەروەها زاناکان، یاخیبووەکان، و تەنانەت کەسانێک کە بەهۆی وەفادارییان بۆ نیشتمان ناویان تۆمار کراوە.

=== سەرچاوەکان و متمانەپێکردن ===
کیم بوشیک بۆ نووسینی ئەم شاکارە سوودی لە چەندین سەرچاوەی ناوخۆیی و دەرەکی وەرگرتووە:

# '''سەرچاوە ناوخۆییەکان:''' وەک ''گو سامگوکسا'' (تۆمارە کۆنەکانی سێ شانشینەکە) کە ئێستا لەناوچوون.
# '''سەرچاوە چینییەکان:''' وەک ''کتێبی تانگ''، ''کتێبی سوی''، و *شیجی (تۆمارە مێژووییەکان)*ی سیما چیان. کتێبەکە بە زمانی '''چینی کلاسیک (Hanja)''' نووسراوە، چونکە لەو سەردەمەدا زمانی فەرمی و ئەکادیمی ڕۆژهەڵاتی ئاسیا بووە.

=== بەهای مێژوویی و ڕەخنەکان ===
سامگوک ساگی سەرچاوەیەکی بێ هاوتایە بۆ تێگەیشتن لە شەڕەکان، پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان، و ژیانی سیاسی کۆریا. بەڵام هەندێک مێژوونووسی نوێ ڕەخنەی ئەوە لە کیم بوشیک دەگرن کە زیاتر لایەنگری '''سیلا'''ی کردووە و مێژووی '''گۆگۆریۆ''' و '''بایکجێ'''ی بە کورتی باس کردووە، هەروەها بەهۆی بیروباوەڕی کۆنفۆشیۆسییەوە، زۆرێک لە ئەفسانە گرنگەکانی (وەک چیرۆکی دانگون) پشتگوێ خستووە، کە دواتر لە کتێبی &quot;سامگوک یوسا&quot;دا تۆمار کران.
----'''سەرچاوەی زانیارییەکان:''' ئەم بابەتە وەرگیراوە لە سەرچاوە ئەکادیمییە فەرمییەکانی کۆریای باشوور، لەوانە بنکەدراوەی مێژووی کۆریا لەژێر چاودێری '''&quot;لیژنەی کۆکردنەوەی مێژووی نیشتمانی&quot; (National Institute of Korean History - 국사편찬위원회)''' و ئەرشیفی ئینسایکلۆپیدیای '''&quot;Doosan Encyclopedia&quot; (두산백과)''' کە یەکێکە لە باوەڕپێکراوترین سەرچاوە زانیارییەکان لە ناوخۆی کۆریادا. [[تایبەت:بەشدارییەکان/&amp;#126;2026-25671-54|&amp;#126;2026-25671-54]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&amp;#126;2026-25671-54|talk]]) ١٨:٠٤، ٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)
::: تکایە ئەم زانیارییانە بە سەرچاوەوە لە وتارەکە دانێن نەک وتووێژی وتار. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٠:٤٨، ٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC)</text>
      <sha1>6w6g15wpxt99xrdpwz1fvyilssp7giw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580672</id>
      <parentid>1580670</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:52:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <origin>1580672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1346" sha1="4g57gcps25aodsbm6iiwhifoah8rlum" xml:space="preserve">== سامگوک ساگی ==

'''سامگوک ساگی''' (بە هانگۆل: 삼국사기؛ بە هانجا: 三國史記) کە بە واتای '''&quot;تۆمارە مێژووییەکانی سێ شانشینەکە&quot;''' دێت، گرنگترین و کۆنترین دەقی مێژوویی ڕەسەنی کۆریایە کە تا ئێستا مابێتەوە. ئەم کتێبە لە ساڵی '''١١٤٥ی زاینی'''، لە سەردەمی فەرمانڕەوایی '''پاشا ئینجونگ''' (Injong) لە شانشینی گۆریۆ تەواو کراوە. ئەم بەرهەمە مێژووی سێ شانشینە کۆنەکەی کۆریا ('''گۆگۆریۆ'''، '''بایکجێ'''، و '''سیلا''') لە کاتی دامەزراندنیانەوە تاوەکو ڕووخانیان و یەکگرتنیان لە ژێر دەستی سیلای یەکگرتوو لە خۆدەگرێت. [[تایبەت:بەشدارییەکان/&amp;#126;2026-25671-54|&amp;#126;2026-25671-54]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&amp;#126;2026-25671-54|talk]]) ١٨:٠٤، ٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)
::: تکایە ئەم زانیارییانە بە سەرچاوەوە لە وتارەکە دانێن نەک وتووێژی وتار. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٠:٤٨، ٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC)</text>
      <sha1>4g57gcps25aodsbm6iiwhifoah8rlum</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وتووێژ:گۆگۆریۆ</title>
    <ns>1</ns>
    <id>295201</id>
    <revision>
      <id>1580671</id>
      <parentid>1578657</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:52:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>«== شانشینی گۆگۆریۆ ==  '''ئیمپراتۆریەتی گۆگۆریۆ: شکۆی ڕۆژهەڵاتی ئاسیا (٣٧ پ.ز – ٦٦٨ ز)'''  '''گۆگۆریۆ''' یان '''کۆگۆریۆ''' (بە کۆری: 고구려) گەورەترین و بەهێزترین دەوڵەت بوو لە مێژووی کۆریای کۆن. ئەم ئیمپراتۆریەتە لە لوتکەی دەسەڵاتیدا حوکمی بەشێکی زۆری باکووری ن...»ی لە جێی ناوەرۆک دانا</comment>
      <origin>1580671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1311" sha1="4oxtipieu8kbb3eis6ecluqjr1lnl7b" xml:space="preserve">== شانشینی گۆگۆریۆ ==

'''ئیمپراتۆریەتی گۆگۆریۆ: شکۆی ڕۆژهەڵاتی ئاسیا (٣٧ پ.ز – ٦٦٨ ز)'''

'''گۆگۆریۆ''' یان '''کۆگۆریۆ''' (بە کۆری: 고구려) گەورەترین و بەهێزترین دەوڵەت بوو لە مێژووی کۆریای کۆن. ئەم ئیمپراتۆریەتە لە لوتکەی دەسەڵاتیدا حوکمی بەشێکی زۆری باکووری نیمچەدوورگەی کۆریا، تەواوی مەنشووریا و بەشێک لە ڕۆژهەڵاتی ڕووسیای دەکرد. گۆگۆریۆ بە &quot;دەوڵەتی جەنگاوەران&quot; دەناسرا و ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوەی هەبوو لە ڕاگرتنی هاوسەنگی هێز لە نێوان چین و دەوڵەتەکانی تری دەوروبەری. [[تایبەت:بەشدارییەکان/&amp;#126;2026-25832-25|&amp;#126;2026-25832-25]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&amp;#126;2026-25832-25|talk]]) ١٦:٥١، ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)
:::تکایە ئەو زانیارییانە بە سەرچاوەی متمانەپێکراوەوە لە خوودی وتارەکە دانێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٠:٥٢، ٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC)</text>
      <sha1>4oxtipieu8kbb3eis6ecluqjr1lnl7b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ھێزی بۆشایی ئاسمانی ویلایەتە یەکگرتووەکان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295302</id>
    <revision>
      <id>1580482</id>
      <parentid>1579643</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:31:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>-Haryad</username>
        <id>40333</id>
      </contributor>
      <comment>شائەمراز، ڕێکخستنەوەی ڕێزمانی و ڕێنووس</comment>
      <origin>1580482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2872" sha1="ahf9eib9rky6dz477bgq75xduubxe4d" xml:space="preserve">'''ھێزی بۆشاییی ئاسمانیی ویلایەتە یەکگرتووەکان (USSF)''' ({{بە ئینگلیزی|United States Space Force }}) لقی خزمەتگوزاریی بۆشاییی ئاسمانیی ھێزە چەکدارەکانی ئەمریکایە، و لە ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩ دامەزراوە. بەشێکە لە وەزارەتی بەرگریی ئەمریکا، یەکێکە لە شەش ھێزە چەکدارەکان و یەکێکە لە ھەشت خزمەتگوزارییە یەکپۆشەکانی ئەمریکا. لە دوای دروستبوونی ھێزەکانی بۆشاییی ئاسمانیی ڕووسیا و چین، ئەم یەکەیە دووەم ھێزی بۆشاییی ئاسمانیی سەربەخۆیە کە پێکھاتووە و یەکێکە لەو دوو دانەیەی کە ھێشتا بوونیان ماوە.

ھێزی بۆشاییی ئاسمانیی ویلایەتە یەکگرتووەکان سەرچاوەی دەگەڕێتەوە بۆ بەرنامە سەربازییەکانی بۆشاییی ھێزی ئاسمانی، ھێزی سوپا و ھێزی دەریایی کە لە سەرەتای [[شەڕی سارد]]ا دروستکراون.

== سەرچاوەکان ==
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Neufeld|یەکەم=Jacob|سەردێڕ=The Development of Ballistic Missiles in the United States Air Force 1945–1960|بڵاوکەرەوە=Office of Air Force History|شوێن=Washington, D.C.|ساڵ=١٩٩٠|ژپنک=٩٧٨-٠٩١٢٧٩٩٦٢٩|oclc=٢٠٨٢٦٤٧٦|ناونیشان=https://media.defense.gov/2010/Sep/24/2001329775/-1/-1/0/AFD-100924-024.pdf|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئابی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190818202337/https://media.defense.gov/2010/Sep/24/2001329775/-1/-1/0/AFD-100924-024.pdf|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}
* {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Spires|یەکەم=David N.|سەردێڕ=Beyond Horizons: A Half Century of Air Force Leadership|edition=Revised|بڵاوکەرەوە=Air University Press|ساڵ=١٩٩٨|شوێن=Washington, D.C.|ژپنک=١٥٨٥٦٦٠٦٠٤|ناونیشان=https://media.defense.gov/2011/Jan/25/2001330110/-1/-1/0/AFD-110125-038.pdf|oclc=٨٣١٦٧٥٥٥٢|ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201027201807/https://media.defense.gov/2011/Jan/25/2001330110/-1/-1/0/AFD-110125-038.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}
{{refend}}
{{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}}
{{پۆلی کۆمنز|United States Space Force}}
{{شریتی دەروازە|شەڕ|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|فڕینی بۆشایی}}</text>
      <sha1>ahf9eib9rky6dz477bgq75xduubxe4d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مردنەکان لە ٢٠٢٦</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295312</id>
    <revision>
      <id>1580432</id>
      <parentid>1580133</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:18:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٢٨ */</comment>
      <origin>1580432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11361" sha1="hc7nd9fr9g9idcnugl5hu3r0njsq4wj" xml:space="preserve">ئەم مردووانەی خوارەوە کەسە بەناوبانگەکانە کە لە ٢٠٢٦دا مردوون. نموونەی تۆمارکردنی ڕاپۆرتی زانیارییەکان وەک ئەم زنجیرەیەی خوارەوەیە:
* ناو، تەمەن، وڵاتی ھاونیشتیمانی (لە لەدایکبوون)، بەدوایدا [[نەتەوە]] (ئەگەر بەسوودبێت)، ئەو بابەتەی کە پێی ناسرابوو، ھۆکاری مردن (ئەگەر زاندرا)، و سەرچاوە.

== ئایار ==

== نیسان ==
=== ٢٨ ===
* [[فارووق ڕەفیق]]، ٦٤–٦٧، نووسەر و توێژەری کورد، نەخۆشیی دڵ.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ava.news/news/48048|سەردێڕ=فارووق ڕەفیق کۆچی دوایی کرد|ڕێکەوت=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئایاری ٢٠٢٦|بڵاوکەرەوە=ئاڤا میدیا}}&lt;/ref&gt;

=== ١٤ ===
* [[غەزال مەولان]]، ١٩، پێشمەرگەی کورد و ئەندامی [[کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان]]، ھێرشی درۆنی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=The Jerusalem Post: Ghazal, youngest female Kurdish Peshmerga, dies after IRGC strike and medical neglect |ناونیشان=https://www.jpost.com/international/article-893452}}&lt;/ref&gt;

== ئازار ==
=== ٢٦ ===
* [[عەلیڕەزا تەنگسیری]]، ٦٣–٦٤، ئەفسەری دەریاییی ئێرانی و فەرماندەی [[ھێزی دەریاییی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|ھێزی دەریاییی سوپای پاسداران]] (لە ٢٠١٨ەوە)، تیرۆرکردن لە ھێرشی ئاسمانیدا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Israeli official: IRGC Navy chief killed in strike, was responsible for Hormuz chokehold |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-official-irgc-navy-chief-killed-in-strike-was-responsible-for-hormuz-chokehold/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦|ئیش=The Times of Israel |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

=== ١٨ ===
[[ئیسماعیل خەتیب]]، ٦٤–٦٥، کەسایەتیی ئایینی، سیاسەتوانی ئێرانی و [[وەزارەتی ھەواڵگری (ئێران)|وەزیری ھەواڵگریی ئێران]] (لە ٢٠٢١ەوە)، تیرۆرکردن لە ھێرشی ئاسمانیدا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Live updates: Iran’s intelligence minister killed by Israel; U.S. unleashes bunker busters |ناونیشان=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/live-updates-iran-war-bunker-busters-israel-beirut-lebanon-hezbollah-rcna264012 |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=NBC News |زمان=en}}&lt;/ref&gt;

=== ١٧ ===
* [[عەلی لاریجانی]]، ٦٧، سیاسەتوان، کەسایەتیی سەربازیی ئێرانی و سەرۆکی [[ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی]] (٢٠٠٥–٢٠٠٧ و لە ٢٠٢٥ەوە)، [[تیرۆرکردنی عەلی لاریجانی|تیرۆرکردن لە ھێرشی ئاسمانی]]دا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=۱۷ی ئازاری ٢٠٢٦ |سەردێڕ=Number one target: How Israel assassinated Iran’s ‘de-facto leader' Larijani {{!}} The Jerusalem Post |ناونیشان=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-890273 |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦ |وێبگە=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |زمان=en}}&lt;/ref&gt;

=== ١١ ===
* [[ساڵح موسلیم]]، ٧٥، سیاسەتوانی کورد و ھاوسەرۆکی پێشووی [[پارتی یەکێتیی دیموکرات (سووریا)|پەیەدە]] (٢٠١٠–٢٠١٧ و ٢٠٢٢–٢٠٢٤)، نەشتەرگەری بەھۆی [[سستیی گورچیلە]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Salih Muslim, Former PYD Leader, Passed Away in Erbil |ئیش=[[کوردستان ٢٤|Kurdistan 24]] |ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/en/story/899856/salih-muslim-former-pyd-leader-dies-in-erbil}}&lt;/ref&gt;

== شوبات ==
=== ٢٨ ===
* کوژرانی ئێرانییە بەناوبانگەکان لە [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|ھێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران]]:
** [[عەلی خامنەیی]]، ٨٦، [[ئایەتوڵڵا]]، سەرۆکی [[ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم]] (١٩٨٨–١٩٨٩)، [[سەرۆک کۆماری ئێران]] (١٩٨١–١٩٨٩) و [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری باڵای شۆڕشی ئیسلامی]] (لە ١٩٨٩ەوە).&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر١=Sanya Burgess |نووسەر٢=Molly Blackall |ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=How Trump and Israel's killing of Khamenei played out – hour by hour |ناونیشان=https://inews.co.uk/news/trump-israels-killing-khamenei-played-out-4266623 |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=The i Paper |زمان=en-US |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260303175231/https://inews.co.uk/news/trump-israels-killing-khamenei-played-out-4266623 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;
** [[عەبدولڕەحیم مووسەوی]]، ٦٥–٦٦، سەرۆکی [[بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکان]] (لە ٢٠٢٥ەوە) و فەرماندەی گشتیی [[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر=&lt;!-- not stated --&gt; |ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=US-Israeli attack kills Iranian Armed Forces Chief |ناونیشان=https://timeskuwait.com/us-israeli-attack-kills-iranian-defense-minister-armed-forces-chief/ |ئیش=Times Kuwait |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٦}}&lt;/ref&gt;
** [[عەزیز نەسیرزادە]]، ٦٢، [[وەزارەتی بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان (ئێران)|وەزیری بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان]] (لە ٢٠٢٤ەوە).&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Funeral held in Tehran for Iranian commanders killed in US–Israeli strikes |ناونیشان=https://ca.news.yahoo.com/funeral-held-tehran-iranian-commanders-134224573.html |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Yahoo News |زمان=en-CA}}&lt;/ref&gt;
** [[محەممەد پاکپوور]]، فەرماندەی گشتیی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] (لە ٢٠٢٥ەوە).&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Top Iran IRGC Commander Mohammad Pakpour Killed In Strikes: Israel |ناونیشان=https://www.ndtv.com/world-news/iran-news-iran-israel-news-top-iran-irgc-commander-mohammad-pakpour-killed-in-strikes-israel-11149625 |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|ئیش=NDTV News Desk |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260302053407/https://www.ndtv.com/world-news/iran-news-iran-israel-news-top-iran-irgc-commander-mohammad-pakpour-killed-in-strikes-israel-11149625 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;
** [[عەلی شەمخانی]]، ٧٠، ئەفسەری دەریایی و سیاسەتوان، [[وەزارەتی بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان (ئێران)|وەزیری بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان]] (١٩٩٧–٢٠٠٥)، سەرۆکی [[ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی]] (٢٠١٣–٢٠٢٣) و ئەندامی [[ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم]] (لە ٢٠٢٣ەوە).&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iran Confirms Killings of IRGC Chief Pakpour, Ali Shamkhani |ناونیشان=https://www.middleeasteye.net/live-blog/live-blog-update/iran-confirms-killings-irgc-chief-pakpour-ali-shamkani |وێبگە=Middle East Eye |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٦|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

=== ١٥ ===
* [[ڕۆبێرت دوڤاڵ]]، ٩٥، ئەکتەر، بەرھەمھێنەر و دەرھێنەری ئەمریکی، بەساڵاچوون.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی شوباتی ٢٠٢٦|author-first1=Daren |author-last1=DeFrank |سەردێڕ=Robert Duvall, Oscar-Winning Acting Legend, Dies at 95 |ناونیشان=https://www.thewrap.com/culture-lifestyle/culture/robert-duvall-dead/ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠٢٦|ئیش=The Wrap |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی شوباتی ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260216202142/https://www.thewrap.com/culture-lifestyle/culture/robert-duvall-dead/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;

=== ٣ ===
* [[سەیفولئیسلام قەزافی]]، ٥٣، سیاسەتوانی لیبی، تیرۆرکردن بە چەک.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی شوباتی ٢٠٢٦|سەردێڕ=Saif al-Islam Gaddafi, son of Libya's late dictator, killed in the northern African country, report say |ناونیشان=https://www.france24.com/en/africa/20260203-seif-al-islam-gaddafi-son-of-libya-s-late-dictator-killed-in-the-northern-african-country-report-say |ڕێکەوتی سەردان=٣ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=France 24 |زمان=en}}&lt;/ref&gt;

== کانوونی دووەم ==
=== ٢٠ ===
* [[ڕیفعەت ئەسەد]]، ٨٨، ئەفسەری سەربازی و سیاسەتوانی سووری، دواھاتەکانی [[ئەنفلۆنزا]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.voiceofemirates.com/en/news/2026/01/21/rifaat-al-assad-dies-at-the-age-of-89/|سەردێڕ=Rifaat al-Assad dies at the age of 89|بڵاوکەرەوە=Voice of Emirates|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ڕێکەوت=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦}}&lt;/ref&gt;

=== ٩ ===
* [[تی کەی کارتەر]]، ٦٩، ئەکتەری ئەمریکی، نادیار.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=''The Thing'' Actor T.K. Carter Dead at 69 |ناونیشان=https://www.tmz.com/2026/01/10/tk-carter-dead-actor-the-thing/ |بڵاوکەرەوە=TMZ|زمان=en-US|ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}


== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{پۆلی کۆمنز|2026 deaths}}

{{مردنەکان بەپێی مانگ و ساڵ}}
{{تووڵی دەروازە|مەرگ|ژیاننامە|مێژوو|دەیەی ٢٠٢٠|کات}}

[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦| ]]</text>
      <sha1>hc7nd9fr9g9idcnugl5hu3r0njsq4wj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580687</id>
      <parentid>1580432</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T02:19:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>/* ١٤ */</comment>
      <origin>1580687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11870" sha1="ezsp2sz39yfdjnbexkspnfkmfcxovcg" xml:space="preserve">ئەم مردووانەی خوارەوە کەسە بەناوبانگەکانە کە لە ٢٠٢٦دا مردوون. نموونەی تۆمارکردنی ڕاپۆرتی زانیارییەکان وەک ئەم زنجیرەیەی خوارەوەیە:
* ناو، تەمەن، وڵاتی ھاونیشتیمانی (لە لەدایکبوون)، بەدوایدا [[نەتەوە]] (ئەگەر بەسوودبێت)، ئەو بابەتەی کە پێی ناسرابوو، ھۆکاری مردن (ئەگەر زاندرا)، و سەرچاوە.

== ئایار ==

== نیسان ==
=== ٢٨ ===
* [[فارووق ڕەفیق]]، ٦٤–٦٧، نووسەر و توێژەری کورد، نەخۆشیی دڵ.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ava.news/news/48048|سەردێڕ=فارووق ڕەفیق کۆچی دوایی کرد|ڕێکەوت=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئایاری ٢٠٢٦|بڵاوکەرەوە=ئاڤا میدیا}}&lt;/ref&gt;

=== ١٤ ===
* [[غەزال مەولان]]، ١٩، پێشمەرگەی کورد و ئەندامی [[کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان]]، ھێرشی درۆنی.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=The Jerusalem Post: Ghazal, youngest female Kurdish Peshmerga, dies after IRGC strike and medical neglect |ناونیشان=https://www.jpost.com/international/article-893452}}&lt;/ref&gt;

=== ٤ ===
* [[وەحید بەنی عامریان]]، ٣٣–٣٤، بەندکراوی سیاسیی کورد، [[سێدارە|لەسێدارەدان]].&lt;ref&gt;[https://iranhrs.org/%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%9F/ زندانی سیاسی وحید بنی عامریان کیست؟ در تاریخ ۱۵ فروردین‌ماه ۱۴۰۵ اعدام شد.]&lt;/ref&gt;

== ئازار ==
=== ٢٦ ===
* [[عەلیڕەزا تەنگسیری]]، ٦٣–٦٤، ئەفسەری دەریاییی ئێرانی و فەرماندەی [[ھێزی دەریاییی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|ھێزی دەریاییی سوپای پاسداران]] (لە ٢٠١٨ەوە)، تیرۆرکردن لە ھێرشی ئاسمانیدا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Israeli official: IRGC Navy chief killed in strike, was responsible for Hormuz chokehold |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-official-irgc-navy-chief-killed-in-strike-was-responsible-for-hormuz-chokehold/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦|ئیش=The Times of Israel |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

=== ١٨ ===
[[ئیسماعیل خەتیب]]، ٦٤–٦٥، کەسایەتیی ئایینی، سیاسەتوانی ئێرانی و [[وەزارەتی ھەواڵگری (ئێران)|وەزیری ھەواڵگریی ئێران]] (لە ٢٠٢١ەوە)، تیرۆرکردن لە ھێرشی ئاسمانیدا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Live updates: Iran’s intelligence minister killed by Israel; U.S. unleashes bunker busters |ناونیشان=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/live-updates-iran-war-bunker-busters-israel-beirut-lebanon-hezbollah-rcna264012 |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=NBC News |زمان=en}}&lt;/ref&gt;

=== ١٧ ===
* [[عەلی لاریجانی]]، ٦٧، سیاسەتوان، کەسایەتیی سەربازیی ئێرانی و سەرۆکی [[ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی]] (٢٠٠٥–٢٠٠٧ و لە ٢٠٢٥ەوە)، [[تیرۆرکردنی عەلی لاریجانی|تیرۆرکردن لە ھێرشی ئاسمانی]]دا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=۱۷ی ئازاری ٢٠٢٦ |سەردێڕ=Number one target: How Israel assassinated Iran’s ‘de-facto leader' Larijani {{!}} The Jerusalem Post |ناونیشان=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-890273 |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦ |وێبگە=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |زمان=en}}&lt;/ref&gt;

=== ١١ ===
* [[ساڵح موسلیم]]، ٧٥، سیاسەتوانی کورد و ھاوسەرۆکی پێشووی [[پارتی یەکێتیی دیموکرات (سووریا)|پەیەدە]] (٢٠١٠–٢٠١٧ و ٢٠٢٢–٢٠٢٤)، نەشتەرگەری بەھۆی [[سستیی گورچیلە]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Salih Muslim, Former PYD Leader, Passed Away in Erbil |ئیش=[[کوردستان ٢٤|Kurdistan 24]] |ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/en/story/899856/salih-muslim-former-pyd-leader-dies-in-erbil}}&lt;/ref&gt;

== شوبات ==
=== ٢٨ ===
* کوژرانی ئێرانییە بەناوبانگەکان لە [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|ھێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران]]:
** [[عەلی خامنەیی]]، ٨٦، [[ئایەتوڵڵا]]، سەرۆکی [[ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم]] (١٩٨٨–١٩٨٩)، [[سەرۆک کۆماری ئێران]] (١٩٨١–١٩٨٩) و [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری باڵای شۆڕشی ئیسلامی]] (لە ١٩٨٩ەوە).&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر١=Sanya Burgess |نووسەر٢=Molly Blackall |ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=How Trump and Israel's killing of Khamenei played out – hour by hour |ناونیشان=https://inews.co.uk/news/trump-israels-killing-khamenei-played-out-4266623 |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=The i Paper |زمان=en-US |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260303175231/https://inews.co.uk/news/trump-israels-killing-khamenei-played-out-4266623 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;
** [[عەبدولڕەحیم مووسەوی]]، ٦٥–٦٦، سەرۆکی [[بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکان]] (لە ٢٠٢٥ەوە) و فەرماندەی گشتیی [[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر=&lt;!-- not stated --&gt; |ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=US-Israeli attack kills Iranian Armed Forces Chief |ناونیشان=https://timeskuwait.com/us-israeli-attack-kills-iranian-defense-minister-armed-forces-chief/ |ئیش=Times Kuwait |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٦}}&lt;/ref&gt;
** [[عەزیز نەسیرزادە]]، ٦٢، [[وەزارەتی بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان (ئێران)|وەزیری بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان]] (لە ٢٠٢٤ەوە).&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Funeral held in Tehran for Iranian commanders killed in US–Israeli strikes |ناونیشان=https://ca.news.yahoo.com/funeral-held-tehran-iranian-commanders-134224573.html |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Yahoo News |زمان=en-CA}}&lt;/ref&gt;
** [[محەممەد پاکپوور]]، فەرماندەی گشتیی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] (لە ٢٠٢٥ەوە).&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Top Iran IRGC Commander Mohammad Pakpour Killed In Strikes: Israel |ناونیشان=https://www.ndtv.com/world-news/iran-news-iran-israel-news-top-iran-irgc-commander-mohammad-pakpour-killed-in-strikes-israel-11149625 |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|ئیش=NDTV News Desk |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260302053407/https://www.ndtv.com/world-news/iran-news-iran-israel-news-top-iran-irgc-commander-mohammad-pakpour-killed-in-strikes-israel-11149625 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;
** [[عەلی شەمخانی]]، ٧٠، ئەفسەری دەریایی و سیاسەتوان، [[وەزارەتی بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان (ئێران)|وەزیری بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان]] (١٩٩٧–٢٠٠٥)، سەرۆکی [[ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی]] (٢٠١٣–٢٠٢٣) و ئەندامی [[ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم]] (لە ٢٠٢٣ەوە).&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iran Confirms Killings of IRGC Chief Pakpour, Ali Shamkhani |ناونیشان=https://www.middleeasteye.net/live-blog/live-blog-update/iran-confirms-killings-irgc-chief-pakpour-ali-shamkani |وێبگە=Middle East Eye |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٦|زمان=en}}&lt;/ref&gt;

=== ١٥ ===
* [[ڕۆبێرت دوڤاڵ]]، ٩٥، ئەکتەر، بەرھەمھێنەر و دەرھێنەری ئەمریکی، بەساڵاچوون.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی شوباتی ٢٠٢٦|author-first1=Daren |author-last1=DeFrank |سەردێڕ=Robert Duvall, Oscar-Winning Acting Legend, Dies at 95 |ناونیشان=https://www.thewrap.com/culture-lifestyle/culture/robert-duvall-dead/ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠٢٦|ئیش=The Wrap |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی شوباتی ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260216202142/https://www.thewrap.com/culture-lifestyle/culture/robert-duvall-dead/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}&lt;/ref&gt;

=== ٣ ===
* [[سەیفولئیسلام قەزافی]]، ٥٣، سیاسەتوانی لیبی، تیرۆرکردن بە چەک.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی شوباتی ٢٠٢٦|سەردێڕ=Saif al-Islam Gaddafi, son of Libya's late dictator, killed in the northern African country, report say |ناونیشان=https://www.france24.com/en/africa/20260203-seif-al-islam-gaddafi-son-of-libya-s-late-dictator-killed-in-the-northern-african-country-report-say |ڕێکەوتی سەردان=٣ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=France 24 |زمان=en}}&lt;/ref&gt;

== کانوونی دووەم ==
=== ٢٠ ===
* [[ڕیفعەت ئەسەد]]، ٨٨، ئەفسەری سەربازی و سیاسەتوانی سووری، دواھاتەکانی [[ئەنفلۆنزا]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.voiceofemirates.com/en/news/2026/01/21/rifaat-al-assad-dies-at-the-age-of-89/|سەردێڕ=Rifaat al-Assad dies at the age of 89|بڵاوکەرەوە=Voice of Emirates|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ڕێکەوت=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦}}&lt;/ref&gt;

=== ٩ ===
* [[تی کەی کارتەر]]، ٦٩، ئەکتەری ئەمریکی، نادیار.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=''The Thing'' Actor T.K. Carter Dead at 69 |ناونیشان=https://www.tmz.com/2026/01/10/tk-carter-dead-actor-the-thing/ |بڵاوکەرەوە=TMZ|زمان=en-US|ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}


== بەستەرە دەرەکییەکان ==
{{پۆلی کۆمنز|2026 deaths}}

{{مردنەکان بەپێی مانگ و ساڵ}}
{{تووڵی دەروازە|مەرگ|ژیاننامە|مێژوو|دەیەی ٢٠٢٠|کات}}

[[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦| ]]</text>
      <sha1>ezsp2sz39yfdjnbexkspnfkmfcxovcg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295382</id>
    <revision>
      <id>1580409</id>
      <parentid>1580279</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:04:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]])</comment>
      <origin>1580409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14273" sha1="5r29fssaszdykt8ou0uk9xyniyrcsv9" xml:space="preserve">[[پەڕگە:Temple_mount.JPG|وێنۆک|دیمەنی [[مزگەوتی ئەقسا]] و شارە کۆنەکە]]
[[پەڕگە:East-Jerusalem-2025-UN-Map.png|وێنۆک|نەخشەی ساڵی ٢٠٢٥ی نەتەوە یەکگرتووەکان [[نووسینگەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ھەماھەنگی کاروباری مرۆیی|ئۆچا]] بۆ ناوچەکە، کە ڕێکخستنەکانی [[ئیسرائیل]] نیشان دەدات]]
'''ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات''' ({{Langx|ar|القدس الشرقیة|al-Quds ash-Sharqiya}}؛ {{Langx|he|מִזְרַח יְרוּשָׁלַיִם|Mizraḥ Yerushalayim}})، ئەو بەشەی [[ئورشەلیم]] لە ڕۆژھەڵاتی [[ھێڵی سەوز (ئیسرائیل)|ھێڵی سەوز]] کە بە شێوەیەکی فەرمی بە [[ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەست ١٩٤٩|ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەست]] لە کۆتایی شەڕی فەلەستین دامەزرا، ئەو خاکەی کە [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] و ڕێکخراوە نێونەتەوەیییەکانی دیکەی ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات بە پایتەخت و بەشێک لە [[دەوڵەتی فەلەستین|خاکەکانی فەلەستین]] بەپێی [[یاسای نێودەوڵەتی|یاسا نێونەتەوەیییەکان]] دەزانن، و لەژێر داگیرکاری نایاسایی لەلایەن ئیسرائیلەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=http://opiniojuris.org/2022/12/23/the-illegality-of-the-israeli-occupation-of-the-palestinian-west-bank-including-east-jerusalem-and-gaza-what-the-international-court-of-justice-will-have-to-determine-in-its-advisory-opinion-for-th/|سەردێڕ=The Illegality of the Israeli Occupation of the Palestinian West Bank (including East Jerusalem) and Gaza: What the International Court of Justice Will Have to Determine in its Advisory Opinion for the United Nations General Assembly |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230103164733/http://opiniojuris.org/2022/12/23/the-illegality-of-the-israeli-occupation-of-the-palestinian-west-bank-including-east-jerusalem-and-gaza-what-the-international-court-of-justice-will-have-to-determine-in-its-advisory-opinion-for-th/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Opinio Juris |زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ochaopt.org/sites/default/files/wb_thematic_9_0.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230103164736/https://www.ochaopt.org/sites/default/files/wb_thematic_9_0.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt; زۆرێک لە دەوڵەتان ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات وەک پایتەختی [[دەوڵەتی فەلەستین]] دەناسن (وەک [[بەرازیل]]،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://funag.gov.br/manual/index.php?title=Topônimos_e_gentílicos|سەردێڕ=Topônimos e gentílicos - Manual de Revisão da FUNAG |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230128125604/https://funag.gov.br/manual/index.php?title=Top%C3%B4nimos_e_gent%C3%ADlicos |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=funag.gov.br}}&lt;/ref&gt; [[چین]]، [[ڕووسیا]]، و ھەر ٥٧ ئەندامی [[ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی]])، لەکاتێکدا دەوڵەتانی دیکە (وەک [[ئوسترالیا]]، [[فەڕەنسا]] و ئەوانی دیکە) جەخت لەوە دەکەنەوە کە ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات «دەبێتە پایتەختی فەلەستین»،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://finlandabroad.fi/documents/35732/0/Palestiina_Country_Strategy+(3).pdf/5ed2f5c1-6ff9-4d6a-7b48-b075149a89ea?t=1628839968597 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230102215243/https://finlandabroad.fi/documents/35732/0/Palestiina_Country_Strategy+(3).pdf/5ed2f5c1-6ff9-4d6a-7b48-b075149a89ea?t=1628839968597 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشان=https://www.france24.com/en/20181215-australia-recognises-west-jerusalem-capital-israel-palestinians-morrison-trump|سەردێڕ=Australia recognises west Jerusalem as capital of Israel |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230102215242/https://www.france24.com/en/20181215-australia-recognises-west-jerusalem-capital-israel-palestinians-morrison-trump |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=France 24 |زمان=en}}&lt;/ref&gt; لە ھەمان کاتدا ئاماژەی پێدەکەن وەک «خاکی داگیرکراو».&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Ministère de l'Europe et des Affaires étrangères |ناونیشان=https://www.diplomatie.gouv.fr/en/country-files/israel-palestinian-territories/news/2022/article/israel-palestinian-territories-france-condemns-the-expulsion-of-mr-salah|سەردێڕ=Information by country {{!}} France Diplomatie |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221230091247/https://www.diplomatie.gouv.fr/en/country-files/israel-palestinian-territories/news/2022/article/israel-palestinian-territories-france-condemns-the-expulsion-of-mr-salah |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=France Diplomacy - Ministry for Europe and Foreign Affairs |زمان=en}}&lt;/ref&gt;

ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات شاری کۆن و ئەو شوێنانە لەخۆدەگرێت کە گرنگییەکی ئایینییان ھەیە بۆ موسڵمانان و مەسیحییەکان و جوولەکەکان. دوای جەنگی ساڵی ١٩٤٨، خاکەکە لەژێر دەسەڵاتی [[ئوردن]]ەوە بوو، بە پێچەوانەی [[ئورشەلیمی ڕۆژاوا]] کە بوو بە بەشێک لە [[ئیسرائیل|دەوڵەتی ئیسرائیل]] کە تازە دامەزرا. لە جەنگی ١٩٦٧ی عەرەبی-ئیسرائیل، ئیسرائیل ئورشەلیمی ڕۆژھەڵاتی داگیری کرد، پاشان بە شێوەیەکی تاکلایەنە لە ساڵی ١٩٨٠دا خستییە ژێر ڕکێفی خۆیەوە. لە ساڵی ٢٠٢٠ ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات ژمارەی دانیشتووانی ٥٩٥ ھەزار کەسی ھەبووە، لەو ژمارەیە ٣٦١ ھەزار و ٧٠٠ کەسیان (٦١٪) [[فەلەستینییەکان|عەرەبی فەلەستینی]] و ٢٣٤ ھەزار (٣٩٪)یان ئیسرائیلی جوولەکە بوون.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2022/05/2022-על-נתונייך-אנגלית-דיגיטל-1.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Israel |ڕێکەوت=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ئیش=The World Factbook |ناونیشان=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel/ |ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210110072816/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |بڵاوکەرەوە=Central Intelligence Agency |زمان=en}}&lt;/ref&gt; نیشتەجێبوونی ئیسرائیل لە ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات بەپێی یاسا نێونەتەوەیییەکان و لە چاوی کۆمەڵگەی نێونەتەوەیییدا نایاساییە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Utenriksdepartementet |ڕێکەوت=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠|ناونیشان=https://www.regjeringen.no/no/dokumentarkiv/stoltenberg-ii/ud/Nyheter-og-pressemeldinger/pressemeldinger/2010/pm_jerusalem/id591172/|سەردێڕ=Norge bekymret over situasjonen i Øst-Jerusalem |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230102215231/https://www.regjeringen.no/no/dokumentarkiv/stoltenberg-ii/ud/Nyheter-og-pressemeldinger/pressemeldinger/2010/pm_jerusalem/id591172/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Regjeringen.no |زمان=no}}&lt;/ref&gt;

[[ئورشەلیم]] وەک شارێکی جیا و نێونەتەوەیی پێشبینی دەکرا بەپێی پلانی دابەشکردنی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] لە ساڵی ١٩٤٧. بەڵام بەھۆی شەڕی ساڵی ١٩٤٨ کە دوای ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی ئیسرائیل ھاتە ئاراوە، دابەش بوو. لە ئەنجامی [[ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەست ١٩٤٩|ڕێککەوتنەکانی ئاگربەستی ساڵی ١٩٤٩]]، نیوەی ڕۆژاوای شارەکە کەوتە ژێر کۆنترۆڵی ئیسرائیل، لەکاتێکدا نیوەی ڕۆژھەڵاتی شارەکە کە شارە کۆنە بەناوبانگەکەی تێدایە، کەوتە ژێر کۆنترۆڵی ئوردن، {{Sfn|Hasson|2000}} {{تێبینی|&quot;Both states treated the respective sectors of Jerusalem under their effective control as forming an integral part of their state territory between 1948 and 1967, and each recognized the other's ''de facto'' control in their respective sectors by the signature of the 1949 Jordan-Israel General Armistice Agreement.&quot;{{sfn|Korman|1996|p=٢٥١}}}} جگە لە ناوچەی چیای سکۆپوس. ئیسرائیل لە کاتی [[شەڕی شەش ڕۆژە|جەنگی شەش ڕۆژەی]] ساڵی ١٩٦٧ ئورشەلیمی ڕۆژھەڵاتی داگیرکرد؛ لەو کاتەوە تەواوی شارەکە لەژێر کۆنترۆڵی ئیسرائیلدایە. یاسای ئورشەلیم لە ساڵی ١٩٨٠دا ئورشەلیمی یەکگرتووی بە پایتەختی ئیسرائیل ناساند،&lt;ref name=&quot;basiclaw&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣٠ی تەممووزی ١٩٨٠|ناونیشان=http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1980_1989/Basic%20Law-%20Jerusalem-%20Capital%20of%20Israel |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190428212336/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1980_1989/Basic |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی نیسانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢ی نیسانی ٢٠٠٧}}&lt;/ref&gt; لکاندنی کاریگەری ئورشەلیمی ڕۆژھەڵاتی بە فەرمی کرد. فەلەستینییەکان و زۆرێک لە کۆمەڵگای نێونەتەوھیی ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات بە پایتەختی داھاتووی دەوڵەتی فەلەستین دەزانن. دۆخی ئورشەلیم بە «یەکێک لە کێشە ھەرە چارەسەرنەکراوەکانی [[ململانێی فەلەستین و ئیسرائیل|ململانێی ئیسرائیل و فەلەستین]]» پەسن کراوە، لەگەڵ بانگەشەی ناکۆک بۆ [[سەروەری]] بەسەر شارەکە یان بەشێک لە شارەکە، و گەیشتن بە شوێنە پیرۆزەکانی.

پێناسەی ئیسرائیل و فەلەستینی بۆ ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات جیاوازە. دوای جەنگی شەش ڕۆژەی ساڵی ١٩٦٧، سنووری شارەوانییەکانی ئورشەلیم درێژکرایەوە کە کۆی گشتی ڕووبەرەکەی سێ ھێندەی ئورشەلیمی ڕۆژاوای پێش جەنگ بوو. ئەمەش چەندین گوندی کەناری ڕۆژاوا لە باکوور و ڕۆژھەڵات و باشووری شارە کۆنەکە دەگرێتەوە کە ئێستا بە گەڕەکی شارەکە دادەنرێت، ھەروەھا ھەشت گەڕەکی دەرەوەی شار کە لەو کاتەوە دروستکراون. کۆمەڵگەی نێونەتەوەیی ئەم گەڕەکانە بە نیشتەجێبوونی نایاسایی دەزانێت، بەڵام حکوومەتی ئیسرائیل ناکۆکی لەسەر ئەمە ھەیە. ھەڵوێستی ئیسرائیل لەسەر بنەمای سنووری شارەوانییە درێژکراوەکانە، لەکاتێکدا ھەڵوێستی فەلەستین لەسەر بنەمای ڕێککەوتننامەکانی ساڵی ١٩٤٩ دامەزراوە.

ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات شاری کۆن لەخۆدەگرێت، کە شوێنی چەندین شوێنی گرنگی ئایینی سەرەکییە بۆ سێ [[دینە ئیبراھیمییەکان|ئایینی سەرەکی ئیبراھیمی]] - [[جوویەتی|جوولەکە]]، [[مەسیحییەت|مەسیحی]] و [[ئیسلام]]، لەوانە [[کێوی پەرستگا|چیای پەرستگا]] / [[مزگەوتی قودس|ئەقسا]]، [[دیواری ڕۆژاوا]]، [[قوبەتولسەخرە]] و [[کڵێسای گۆڕی پیرۆز]]. دانیشتووانی [[عەرەب]]ی ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات تادێت زیاتر تێکەڵ بە کۆمەڵگای ئیسرائیل دەبن، لە ڕووی پەروەردە و ڕەگەزنامە و خزمەتی نەتەوەیی و لایەنەکانی ترەوە. {{Sfn|Hasson|2012}}

== سەرچاوەکان ==
{{شریتی دەروازە|ئیسرائیل|ئوردن|ئیسلام|زمانی عەرەبی|جوگرافیا|نژیاروانی|فەلەستین}}
{{بێپۆل|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}}
[[پۆل:شارەکانی کەناری ڕۆژاوا]]
[[پۆل:مەڵبەندە کێشە لەسەرەکانی ئاسیا]]</text>
      <sha1>5r29fssaszdykt8ou0uk9xyniyrcsv9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580451</id>
      <parentid>1580409</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:00:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: زیادکردنی داڕێژەی بەجێماوی {{[[داڕێژە:سەرچاوەکان|سەرچاوەکان]]}}</comment>
      <origin>1580451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14299" sha1="2ikwrzraub0wxawa8a6ii52ntlv7ot2" xml:space="preserve">[[پەڕگە:Temple_mount.JPG|وێنۆک|دیمەنی [[مزگەوتی ئەقسا]] و شارە کۆنەکە]]
[[پەڕگە:East-Jerusalem-2025-UN-Map.png|وێنۆک|نەخشەی ساڵی ٢٠٢٥ی نەتەوە یەکگرتووەکان [[نووسینگەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ھەماھەنگی کاروباری مرۆیی|ئۆچا]] بۆ ناوچەکە، کە ڕێکخستنەکانی [[ئیسرائیل]] نیشان دەدات]]
'''ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات''' ({{Langx|ar|القدس الشرقیة|al-Quds ash-Sharqiya}}؛ {{Langx|he|מִזְרַח יְרוּשָׁלַיִם|Mizraḥ Yerushalayim}})، ئەو بەشەی [[ئورشەلیم]] لە ڕۆژھەڵاتی [[ھێڵی سەوز (ئیسرائیل)|ھێڵی سەوز]] کە بە شێوەیەکی فەرمی بە [[ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەست ١٩٤٩|ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەست]] لە کۆتایی شەڕی فەلەستین دامەزرا، ئەو خاکەی کە [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] و ڕێکخراوە نێونەتەوەیییەکانی دیکەی ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات بە پایتەخت و بەشێک لە [[دەوڵەتی فەلەستین|خاکەکانی فەلەستین]] بەپێی [[یاسای نێودەوڵەتی|یاسا نێونەتەوەیییەکان]] دەزانن، و لەژێر داگیرکاری نایاسایی لەلایەن ئیسرائیلەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=http://opiniojuris.org/2022/12/23/the-illegality-of-the-israeli-occupation-of-the-palestinian-west-bank-including-east-jerusalem-and-gaza-what-the-international-court-of-justice-will-have-to-determine-in-its-advisory-opinion-for-th/|سەردێڕ=The Illegality of the Israeli Occupation of the Palestinian West Bank (including East Jerusalem) and Gaza: What the International Court of Justice Will Have to Determine in its Advisory Opinion for the United Nations General Assembly |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230103164733/http://opiniojuris.org/2022/12/23/the-illegality-of-the-israeli-occupation-of-the-palestinian-west-bank-including-east-jerusalem-and-gaza-what-the-international-court-of-justice-will-have-to-determine-in-its-advisory-opinion-for-th/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Opinio Juris |زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ochaopt.org/sites/default/files/wb_thematic_9_0.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230103164736/https://www.ochaopt.org/sites/default/files/wb_thematic_9_0.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt; زۆرێک لە دەوڵەتان ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات وەک پایتەختی [[دەوڵەتی فەلەستین]] دەناسن (وەک [[بەرازیل]]،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://funag.gov.br/manual/index.php?title=Topônimos_e_gentílicos|سەردێڕ=Topônimos e gentílicos - Manual de Revisão da FUNAG |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230128125604/https://funag.gov.br/manual/index.php?title=Top%C3%B4nimos_e_gent%C3%ADlicos |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=funag.gov.br}}&lt;/ref&gt; [[چین]]، [[ڕووسیا]]، و ھەر ٥٧ ئەندامی [[ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی]])، لەکاتێکدا دەوڵەتانی دیکە (وەک [[ئوسترالیا]]، [[فەڕەنسا]] و ئەوانی دیکە) جەخت لەوە دەکەنەوە کە ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات «دەبێتە پایتەختی فەلەستین»،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://finlandabroad.fi/documents/35732/0/Palestiina_Country_Strategy+(3).pdf/5ed2f5c1-6ff9-4d6a-7b48-b075149a89ea?t=1628839968597 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230102215243/https://finlandabroad.fi/documents/35732/0/Palestiina_Country_Strategy+(3).pdf/5ed2f5c1-6ff9-4d6a-7b48-b075149a89ea?t=1628839968597 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشان=https://www.france24.com/en/20181215-australia-recognises-west-jerusalem-capital-israel-palestinians-morrison-trump|سەردێڕ=Australia recognises west Jerusalem as capital of Israel |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230102215242/https://www.france24.com/en/20181215-australia-recognises-west-jerusalem-capital-israel-palestinians-morrison-trump |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=France 24 |زمان=en}}&lt;/ref&gt; لە ھەمان کاتدا ئاماژەی پێدەکەن وەک «خاکی داگیرکراو».&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Ministère de l'Europe et des Affaires étrangères |ناونیشان=https://www.diplomatie.gouv.fr/en/country-files/israel-palestinian-territories/news/2022/article/israel-palestinian-territories-france-condemns-the-expulsion-of-mr-salah|سەردێڕ=Information by country {{!}} France Diplomatie |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221230091247/https://www.diplomatie.gouv.fr/en/country-files/israel-palestinian-territories/news/2022/article/israel-palestinian-territories-france-condemns-the-expulsion-of-mr-salah |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=France Diplomacy - Ministry for Europe and Foreign Affairs |زمان=en}}&lt;/ref&gt;

ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات شاری کۆن و ئەو شوێنانە لەخۆدەگرێت کە گرنگییەکی ئایینییان ھەیە بۆ موسڵمانان و مەسیحییەکان و جوولەکەکان. دوای جەنگی ساڵی ١٩٤٨، خاکەکە لەژێر دەسەڵاتی [[ئوردن]]ەوە بوو، بە پێچەوانەی [[ئورشەلیمی ڕۆژاوا]] کە بوو بە بەشێک لە [[ئیسرائیل|دەوڵەتی ئیسرائیل]] کە تازە دامەزرا. لە جەنگی ١٩٦٧ی عەرەبی-ئیسرائیل، ئیسرائیل ئورشەلیمی ڕۆژھەڵاتی داگیری کرد، پاشان بە شێوەیەکی تاکلایەنە لە ساڵی ١٩٨٠دا خستییە ژێر ڕکێفی خۆیەوە. لە ساڵی ٢٠٢٠ ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات ژمارەی دانیشتووانی ٥٩٥ ھەزار کەسی ھەبووە، لەو ژمارەیە ٣٦١ ھەزار و ٧٠٠ کەسیان (٦١٪) [[فەلەستینییەکان|عەرەبی فەلەستینی]] و ٢٣٤ ھەزار (٣٩٪)یان ئیسرائیلی جوولەکە بوون.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2022/05/2022-על-נתונייך-אנגלית-דיגיטל-1.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Israel |ڕێکەوت=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ئیش=The World Factbook |ناونیشان=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel/ |ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210110072816/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |بڵاوکەرەوە=Central Intelligence Agency |زمان=en}}&lt;/ref&gt; نیشتەجێبوونی ئیسرائیل لە ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات بەپێی یاسا نێونەتەوەیییەکان و لە چاوی کۆمەڵگەی نێونەتەوەیییدا نایاساییە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Utenriksdepartementet |ڕێکەوت=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠|ناونیشان=https://www.regjeringen.no/no/dokumentarkiv/stoltenberg-ii/ud/Nyheter-og-pressemeldinger/pressemeldinger/2010/pm_jerusalem/id591172/|سەردێڕ=Norge bekymret over situasjonen i Øst-Jerusalem |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230102215231/https://www.regjeringen.no/no/dokumentarkiv/stoltenberg-ii/ud/Nyheter-og-pressemeldinger/pressemeldinger/2010/pm_jerusalem/id591172/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Regjeringen.no |زمان=no}}&lt;/ref&gt;

[[ئورشەلیم]] وەک شارێکی جیا و نێونەتەوەیی پێشبینی دەکرا بەپێی پلانی دابەشکردنی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] لە ساڵی ١٩٤٧. بەڵام بەھۆی شەڕی ساڵی ١٩٤٨ کە دوای ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی ئیسرائیل ھاتە ئاراوە، دابەش بوو. لە ئەنجامی [[ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەست ١٩٤٩|ڕێککەوتنەکانی ئاگربەستی ساڵی ١٩٤٩]]، نیوەی ڕۆژاوای شارەکە کەوتە ژێر کۆنترۆڵی ئیسرائیل، لەکاتێکدا نیوەی ڕۆژھەڵاتی شارەکە کە شارە کۆنە بەناوبانگەکەی تێدایە، کەوتە ژێر کۆنترۆڵی ئوردن، {{Sfn|Hasson|2000}} {{تێبینی|&quot;Both states treated the respective sectors of Jerusalem under their effective control as forming an integral part of their state territory between 1948 and 1967, and each recognized the other's ''de facto'' control in their respective sectors by the signature of the 1949 Jordan-Israel General Armistice Agreement.&quot;{{sfn|Korman|1996|p=٢٥١}}}} جگە لە ناوچەی چیای سکۆپوس. ئیسرائیل لە کاتی [[شەڕی شەش ڕۆژە|جەنگی شەش ڕۆژەی]] ساڵی ١٩٦٧ ئورشەلیمی ڕۆژھەڵاتی داگیرکرد؛ لەو کاتەوە تەواوی شارەکە لەژێر کۆنترۆڵی ئیسرائیلدایە. یاسای ئورشەلیم لە ساڵی ١٩٨٠دا ئورشەلیمی یەکگرتووی بە پایتەختی ئیسرائیل ناساند،&lt;ref name=&quot;basiclaw&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣٠ی تەممووزی ١٩٨٠|ناونیشان=http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1980_1989/Basic%20Law-%20Jerusalem-%20Capital%20of%20Israel |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190428212336/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1980_1989/Basic |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی نیسانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢ی نیسانی ٢٠٠٧}}&lt;/ref&gt; لکاندنی کاریگەری ئورشەلیمی ڕۆژھەڵاتی بە فەرمی کرد. فەلەستینییەکان و زۆرێک لە کۆمەڵگای نێونەتەوھیی ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات بە پایتەختی داھاتووی دەوڵەتی فەلەستین دەزانن. دۆخی ئورشەلیم بە «یەکێک لە کێشە ھەرە چارەسەرنەکراوەکانی [[ململانێی فەلەستین و ئیسرائیل|ململانێی ئیسرائیل و فەلەستین]]» پەسن کراوە، لەگەڵ بانگەشەی ناکۆک بۆ [[سەروەری]] بەسەر شارەکە یان بەشێک لە شارەکە، و گەیشتن بە شوێنە پیرۆزەکانی.

پێناسەی ئیسرائیل و فەلەستینی بۆ ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات جیاوازە. دوای جەنگی شەش ڕۆژەی ساڵی ١٩٦٧، سنووری شارەوانییەکانی ئورشەلیم درێژکرایەوە کە کۆی گشتی ڕووبەرەکەی سێ ھێندەی ئورشەلیمی ڕۆژاوای پێش جەنگ بوو. ئەمەش چەندین گوندی کەناری ڕۆژاوا لە باکوور و ڕۆژھەڵات و باشووری شارە کۆنەکە دەگرێتەوە کە ئێستا بە گەڕەکی شارەکە دادەنرێت، ھەروەھا ھەشت گەڕەکی دەرەوەی شار کە لەو کاتەوە دروستکراون. کۆمەڵگەی نێونەتەوەیی ئەم گەڕەکانە بە نیشتەجێبوونی نایاسایی دەزانێت، بەڵام حکوومەتی ئیسرائیل ناکۆکی لەسەر ئەمە ھەیە. ھەڵوێستی ئیسرائیل لەسەر بنەمای سنووری شارەوانییە درێژکراوەکانە، لەکاتێکدا ھەڵوێستی فەلەستین لەسەر بنەمای ڕێککەوتننامەکانی ساڵی ١٩٤٩ دامەزراوە.

ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات شاری کۆن لەخۆدەگرێت، کە شوێنی چەندین شوێنی گرنگی ئایینی سەرەکییە بۆ سێ [[دینە ئیبراھیمییەکان|ئایینی سەرەکی ئیبراھیمی]] - [[جوویەتی|جوولەکە]]، [[مەسیحییەت|مەسیحی]] و [[ئیسلام]]، لەوانە [[کێوی پەرستگا|چیای پەرستگا]] / [[مزگەوتی قودس|ئەقسا]]، [[دیواری ڕۆژاوا]]، [[قوبەتولسەخرە]] و [[کڵێسای گۆڕی پیرۆز]]. دانیشتووانی [[عەرەب]]ی ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات تادێت زیاتر تێکەڵ بە کۆمەڵگای ئیسرائیل دەبن، لە ڕووی پەروەردە و ڕەگەزنامە و خزمەتی نەتەوەیی و لایەنەکانی ترەوە. {{Sfn|Hasson|2012}}

== سەرچاوەکان ==
{{شریتی دەروازە|ئیسرائیل|ئوردن|ئیسلام|زمانی عەرەبی|جوگرافیا|نژیاروانی|فەلەستین}}
{{بێپۆل|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}}
{{سەرچاوەکان}}

[[پۆل:شارەکانی کەناری ڕۆژاوا]]
[[پۆل:مەڵبەندە کێشە لەسەرەکانی ئاسیا]]</text>
      <sha1>2ikwrzraub0wxawa8a6ii52ntlv7ot2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580458</id>
      <parentid>1580451</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T16:01:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|East Jerusalem}}</comment>
      <origin>1580458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14338" sha1="j0jcd2mh730ca5n7lai90aljghodzhn" xml:space="preserve">[[پەڕگە:Temple_mount.JPG|وێنۆک|دیمەنی [[مزگەوتی ئەقسا]] و شارە کۆنەکە]]
[[پەڕگە:East-Jerusalem-2025-UN-Map.png|وێنۆک|نەخشەی ساڵی ٢٠٢٥ی نەتەوە یەکگرتووەکان [[نووسینگەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ھەماھەنگی کاروباری مرۆیی|ئۆچا]] بۆ ناوچەکە، کە ڕێکخستنەکانی [[ئیسرائیل]] نیشان دەدات]]
'''ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات''' ({{Langx|ar|القدس الشرقیة|al-Quds ash-Sharqiya}}؛ {{Langx|he|מִזְרַח יְרוּשָׁלַיִם|Mizraḥ Yerushalayim}})، ئەو بەشەی [[ئورشەلیم]] لە ڕۆژھەڵاتی [[ھێڵی سەوز (ئیسرائیل)|ھێڵی سەوز]] کە بە شێوەیەکی فەرمی بە [[ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەست ١٩٤٩|ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەست]] لە کۆتایی شەڕی فەلەستین دامەزرا، ئەو خاکەی کە [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] و ڕێکخراوە نێونەتەوەیییەکانی دیکەی ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات بە پایتەخت و بەشێک لە [[دەوڵەتی فەلەستین|خاکەکانی فەلەستین]] بەپێی [[یاسای نێودەوڵەتی|یاسا نێونەتەوەیییەکان]] دەزانن، و لەژێر داگیرکاری نایاسایی لەلایەن ئیسرائیلەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=http://opiniojuris.org/2022/12/23/the-illegality-of-the-israeli-occupation-of-the-palestinian-west-bank-including-east-jerusalem-and-gaza-what-the-international-court-of-justice-will-have-to-determine-in-its-advisory-opinion-for-th/|سەردێڕ=The Illegality of the Israeli Occupation of the Palestinian West Bank (including East Jerusalem) and Gaza: What the International Court of Justice Will Have to Determine in its Advisory Opinion for the United Nations General Assembly |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230103164733/http://opiniojuris.org/2022/12/23/the-illegality-of-the-israeli-occupation-of-the-palestinian-west-bank-including-east-jerusalem-and-gaza-what-the-international-court-of-justice-will-have-to-determine-in-its-advisory-opinion-for-th/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Opinio Juris |زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ochaopt.org/sites/default/files/wb_thematic_9_0.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230103164736/https://www.ochaopt.org/sites/default/files/wb_thematic_9_0.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt; زۆرێک لە دەوڵەتان ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات وەک پایتەختی [[دەوڵەتی فەلەستین]] دەناسن (وەک [[بەرازیل]]،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://funag.gov.br/manual/index.php?title=Topônimos_e_gentílicos|سەردێڕ=Topônimos e gentílicos - Manual de Revisão da FUNAG |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230128125604/https://funag.gov.br/manual/index.php?title=Top%C3%B4nimos_e_gent%C3%ADlicos |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=funag.gov.br}}&lt;/ref&gt; [[چین]]، [[ڕووسیا]]، و ھەر ٥٧ ئەندامی [[ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی]])، لەکاتێکدا دەوڵەتانی دیکە (وەک [[ئوسترالیا]]، [[فەڕەنسا]] و ئەوانی دیکە) جەخت لەوە دەکەنەوە کە ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات «دەبێتە پایتەختی فەلەستین»،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://finlandabroad.fi/documents/35732/0/Palestiina_Country_Strategy+(3).pdf/5ed2f5c1-6ff9-4d6a-7b48-b075149a89ea?t=1628839968597 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230102215243/https://finlandabroad.fi/documents/35732/0/Palestiina_Country_Strategy+(3).pdf/5ed2f5c1-6ff9-4d6a-7b48-b075149a89ea?t=1628839968597 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشان=https://www.france24.com/en/20181215-australia-recognises-west-jerusalem-capital-israel-palestinians-morrison-trump|سەردێڕ=Australia recognises west Jerusalem as capital of Israel |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230102215242/https://www.france24.com/en/20181215-australia-recognises-west-jerusalem-capital-israel-palestinians-morrison-trump |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=France 24 |زمان=en}}&lt;/ref&gt; لە ھەمان کاتدا ئاماژەی پێدەکەن وەک «خاکی داگیرکراو».&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Ministère de l'Europe et des Affaires étrangères |ناونیشان=https://www.diplomatie.gouv.fr/en/country-files/israel-palestinian-territories/news/2022/article/israel-palestinian-territories-france-condemns-the-expulsion-of-mr-salah|سەردێڕ=Information by country {{!}} France Diplomatie |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221230091247/https://www.diplomatie.gouv.fr/en/country-files/israel-palestinian-territories/news/2022/article/israel-palestinian-territories-france-condemns-the-expulsion-of-mr-salah |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=France Diplomacy - Ministry for Europe and Foreign Affairs |زمان=en}}&lt;/ref&gt;

ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات شاری کۆن و ئەو شوێنانە لەخۆدەگرێت کە گرنگییەکی ئایینییان ھەیە بۆ موسڵمانان و مەسیحییەکان و جوولەکەکان. دوای جەنگی ساڵی ١٩٤٨، خاکەکە لەژێر دەسەڵاتی [[ئوردن]]ەوە بوو، بە پێچەوانەی [[ئورشەلیمی ڕۆژاوا]] کە بوو بە بەشێک لە [[ئیسرائیل|دەوڵەتی ئیسرائیل]] کە تازە دامەزرا. لە جەنگی ١٩٦٧ی عەرەبی-ئیسرائیل، ئیسرائیل ئورشەلیمی ڕۆژھەڵاتی داگیری کرد، پاشان بە شێوەیەکی تاکلایەنە لە ساڵی ١٩٨٠دا خستییە ژێر ڕکێفی خۆیەوە. لە ساڵی ٢٠٢٠ ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات ژمارەی دانیشتووانی ٥٩٥ ھەزار کەسی ھەبووە، لەو ژمارەیە ٣٦١ ھەزار و ٧٠٠ کەسیان (٦١٪) [[فەلەستینییەکان|عەرەبی فەلەستینی]] و ٢٣٤ ھەزار (٣٩٪)یان ئیسرائیلی جوولەکە بوون.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2022/05/2022-על-נתונייך-אנגלית-דיגיטל-1.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Israel |ڕێکەوت=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ئیش=The World Factbook |ناونیشان=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel/ |ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210110072816/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |بڵاوکەرەوە=Central Intelligence Agency |زمان=en}}&lt;/ref&gt; نیشتەجێبوونی ئیسرائیل لە ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات بەپێی یاسا نێونەتەوەیییەکان و لە چاوی کۆمەڵگەی نێونەتەوەیییدا نایاساییە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Utenriksdepartementet |ڕێکەوت=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠|ناونیشان=https://www.regjeringen.no/no/dokumentarkiv/stoltenberg-ii/ud/Nyheter-og-pressemeldinger/pressemeldinger/2010/pm_jerusalem/id591172/|سەردێڕ=Norge bekymret over situasjonen i Øst-Jerusalem |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230102215231/https://www.regjeringen.no/no/dokumentarkiv/stoltenberg-ii/ud/Nyheter-og-pressemeldinger/pressemeldinger/2010/pm_jerusalem/id591172/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Regjeringen.no |زمان=no}}&lt;/ref&gt;

[[ئورشەلیم]] وەک شارێکی جیا و نێونەتەوەیی پێشبینی دەکرا بەپێی پلانی دابەشکردنی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] لە ساڵی ١٩٤٧. بەڵام بەھۆی شەڕی ساڵی ١٩٤٨ کە دوای ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی ئیسرائیل ھاتە ئاراوە، دابەش بوو. لە ئەنجامی [[ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەست ١٩٤٩|ڕێککەوتنەکانی ئاگربەستی ساڵی ١٩٤٩]]، نیوەی ڕۆژاوای شارەکە کەوتە ژێر کۆنترۆڵی ئیسرائیل، لەکاتێکدا نیوەی ڕۆژھەڵاتی شارەکە کە شارە کۆنە بەناوبانگەکەی تێدایە، کەوتە ژێر کۆنترۆڵی ئوردن، {{Sfn|Hasson|2000}} {{تێبینی|&quot;Both states treated the respective sectors of Jerusalem under their effective control as forming an integral part of their state territory between 1948 and 1967, and each recognized the other's ''de facto'' control in their respective sectors by the signature of the 1949 Jordan-Israel General Armistice Agreement.&quot;{{sfn|Korman|1996|p=٢٥١}}}} جگە لە ناوچەی چیای سکۆپوس. ئیسرائیل لە کاتی [[شەڕی شەش ڕۆژە|جەنگی شەش ڕۆژەی]] ساڵی ١٩٦٧ ئورشەلیمی ڕۆژھەڵاتی داگیرکرد؛ لەو کاتەوە تەواوی شارەکە لەژێر کۆنترۆڵی ئیسرائیلدایە. یاسای ئورشەلیم لە ساڵی ١٩٨٠دا ئورشەلیمی یەکگرتووی بە پایتەختی ئیسرائیل ناساند،&lt;ref name=&quot;basiclaw&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣٠ی تەممووزی ١٩٨٠|ناونیشان=http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1980_1989/Basic%20Law-%20Jerusalem-%20Capital%20of%20Israel |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190428212336/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1980_1989/Basic |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی نیسانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢ی نیسانی ٢٠٠٧}}&lt;/ref&gt; لکاندنی کاریگەری ئورشەلیمی ڕۆژھەڵاتی بە فەرمی کرد. فەلەستینییەکان و زۆرێک لە کۆمەڵگای نێونەتەوھیی ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات بە پایتەختی داھاتووی دەوڵەتی فەلەستین دەزانن. دۆخی ئورشەلیم بە «یەکێک لە کێشە ھەرە چارەسەرنەکراوەکانی [[ململانێی فەلەستین و ئیسرائیل|ململانێی ئیسرائیل و فەلەستین]]» پەسن کراوە، لەگەڵ بانگەشەی ناکۆک بۆ [[سەروەری]] بەسەر شارەکە یان بەشێک لە شارەکە، و گەیشتن بە شوێنە پیرۆزەکانی.

پێناسەی ئیسرائیل و فەلەستینی بۆ ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات جیاوازە. دوای جەنگی شەش ڕۆژەی ساڵی ١٩٦٧، سنووری شارەوانییەکانی ئورشەلیم درێژکرایەوە کە کۆی گشتی ڕووبەرەکەی سێ ھێندەی ئورشەلیمی ڕۆژاوای پێش جەنگ بوو. ئەمەش چەندین گوندی کەناری ڕۆژاوا لە باکوور و ڕۆژھەڵات و باشووری شارە کۆنەکە دەگرێتەوە کە ئێستا بە گەڕەکی شارەکە دادەنرێت، ھەروەھا ھەشت گەڕەکی دەرەوەی شار کە لەو کاتەوە دروستکراون. کۆمەڵگەی نێونەتەوەیی ئەم گەڕەکانە بە نیشتەجێبوونی نایاسایی دەزانێت، بەڵام حکوومەتی ئیسرائیل ناکۆکی لەسەر ئەمە ھەیە. ھەڵوێستی ئیسرائیل لەسەر بنەمای سنووری شارەوانییە درێژکراوەکانە، لەکاتێکدا ھەڵوێستی فەلەستین لەسەر بنەمای ڕێککەوتننامەکانی ساڵی ١٩٤٩ دامەزراوە.

ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات شاری کۆن لەخۆدەگرێت، کە شوێنی چەندین شوێنی گرنگی ئایینی سەرەکییە بۆ سێ [[دینە ئیبراھیمییەکان|ئایینی سەرەکی ئیبراھیمی]] - [[جوویەتی|جوولەکە]]، [[مەسیحییەت|مەسیحی]] و [[ئیسلام]]، لەوانە [[کێوی پەرستگا|چیای پەرستگا]] / [[مزگەوتی قودس|ئەقسا]]، [[دیواری ڕۆژاوا]]، [[قوبەتولسەخرە]] و [[کڵێسای گۆڕی پیرۆز]]. دانیشتووانی [[عەرەب]]ی ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات تادێت زیاتر تێکەڵ بە کۆمەڵگای ئیسرائیل دەبن، لە ڕووی پەروەردە و ڕەگەزنامە و خزمەتی نەتەوەیی و لایەنەکانی ترەوە. {{Sfn|Hasson|2012}}

== سەرچاوەکان ==
{{شریتی دەروازە|ئیسرائیل|ئوردن|ئیسلام|زمانی عەرەبی|جوگرافیا|نژیاروانی|فەلەستین}}
{{بێپۆل|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}}
{{سەرچاوەکان}}
{{پۆلی کۆمنز|East Jerusalem}}

[[پۆل:شارەکانی کەناری ڕۆژاوا]]
[[پۆل:مەڵبەندە کێشە لەسەرەکانی ئاسیا]]</text>
      <sha1>j0jcd2mh730ca5n7lai90aljghodzhn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580490</id>
      <parentid>1580458</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T20:01:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}}</comment>
      <origin>1580490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14288" sha1="bky4a9p5thrh0jedxsz2lto4o5gifdn" xml:space="preserve">[[پەڕگە:Temple_mount.JPG|وێنۆک|دیمەنی [[مزگەوتی ئەقسا]] و شارە کۆنەکە]]
[[پەڕگە:East-Jerusalem-2025-UN-Map.png|وێنۆک|نەخشەی ساڵی ٢٠٢٥ی نەتەوە یەکگرتووەکان [[نووسینگەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ھەماھەنگی کاروباری مرۆیی|ئۆچا]] بۆ ناوچەکە، کە ڕێکخستنەکانی [[ئیسرائیل]] نیشان دەدات]]
'''ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات''' ({{Langx|ar|القدس الشرقیة|al-Quds ash-Sharqiya}}؛ {{Langx|he|מִזְרַח יְרוּשָׁלַיִם|Mizraḥ Yerushalayim}})، ئەو بەشەی [[ئورشەلیم]] لە ڕۆژھەڵاتی [[ھێڵی سەوز (ئیسرائیل)|ھێڵی سەوز]] کە بە شێوەیەکی فەرمی بە [[ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەست ١٩٤٩|ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەست]] لە کۆتایی شەڕی فەلەستین دامەزرا، ئەو خاکەی کە [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] و ڕێکخراوە نێونەتەوەیییەکانی دیکەی ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات بە پایتەخت و بەشێک لە [[دەوڵەتی فەلەستین|خاکەکانی فەلەستین]] بەپێی [[یاسای نێودەوڵەتی|یاسا نێونەتەوەیییەکان]] دەزانن، و لەژێر داگیرکاری نایاسایی لەلایەن ئیسرائیلەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=http://opiniojuris.org/2022/12/23/the-illegality-of-the-israeli-occupation-of-the-palestinian-west-bank-including-east-jerusalem-and-gaza-what-the-international-court-of-justice-will-have-to-determine-in-its-advisory-opinion-for-th/|سەردێڕ=The Illegality of the Israeli Occupation of the Palestinian West Bank (including East Jerusalem) and Gaza: What the International Court of Justice Will Have to Determine in its Advisory Opinion for the United Nations General Assembly |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230103164733/http://opiniojuris.org/2022/12/23/the-illegality-of-the-israeli-occupation-of-the-palestinian-west-bank-including-east-jerusalem-and-gaza-what-the-international-court-of-justice-will-have-to-determine-in-its-advisory-opinion-for-th/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Opinio Juris |زمان=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ochaopt.org/sites/default/files/wb_thematic_9_0.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230103164736/https://www.ochaopt.org/sites/default/files/wb_thematic_9_0.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt; زۆرێک لە دەوڵەتان ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات وەک پایتەختی [[دەوڵەتی فەلەستین]] دەناسن (وەک [[بەرازیل]]،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://funag.gov.br/manual/index.php?title=Topônimos_e_gentílicos|سەردێڕ=Topônimos e gentílicos - Manual de Revisão da FUNAG |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230128125604/https://funag.gov.br/manual/index.php?title=Top%C3%B4nimos_e_gent%C3%ADlicos |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=funag.gov.br}}&lt;/ref&gt; [[چین]]، [[ڕووسیا]]، و ھەر ٥٧ ئەندامی [[ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی]])، لەکاتێکدا دەوڵەتانی دیکە (وەک [[ئوسترالیا]]، [[فەڕەنسا]] و ئەوانی دیکە) جەخت لەوە دەکەنەوە کە ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات «دەبێتە پایتەختی فەلەستین»،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://finlandabroad.fi/documents/35732/0/Palestiina_Country_Strategy+(3).pdf/5ed2f5c1-6ff9-4d6a-7b48-b075149a89ea?t=1628839968597 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230102215243/https://finlandabroad.fi/documents/35732/0/Palestiina_Country_Strategy+(3).pdf/5ed2f5c1-6ff9-4d6a-7b48-b075149a89ea?t=1628839968597 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشان=https://www.france24.com/en/20181215-australia-recognises-west-jerusalem-capital-israel-palestinians-morrison-trump|سەردێڕ=Australia recognises west Jerusalem as capital of Israel |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230102215242/https://www.france24.com/en/20181215-australia-recognises-west-jerusalem-capital-israel-palestinians-morrison-trump |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=France 24 |زمان=en}}&lt;/ref&gt; لە ھەمان کاتدا ئاماژەی پێدەکەن وەک «خاکی داگیرکراو».&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Ministère de l'Europe et des Affaires étrangères |ناونیشان=https://www.diplomatie.gouv.fr/en/country-files/israel-palestinian-territories/news/2022/article/israel-palestinian-territories-france-condemns-the-expulsion-of-mr-salah|سەردێڕ=Information by country {{!}} France Diplomatie |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221230091247/https://www.diplomatie.gouv.fr/en/country-files/israel-palestinian-territories/news/2022/article/israel-palestinian-territories-france-condemns-the-expulsion-of-mr-salah |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=France Diplomacy - Ministry for Europe and Foreign Affairs |زمان=en}}&lt;/ref&gt;

ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات شاری کۆن و ئەو شوێنانە لەخۆدەگرێت کە گرنگییەکی ئایینییان ھەیە بۆ موسڵمانان و مەسیحییەکان و جوولەکەکان. دوای جەنگی ساڵی ١٩٤٨، خاکەکە لەژێر دەسەڵاتی [[ئوردن]]ەوە بوو، بە پێچەوانەی [[ئورشەلیمی ڕۆژاوا]] کە بوو بە بەشێک لە [[ئیسرائیل|دەوڵەتی ئیسرائیل]] کە تازە دامەزرا. لە جەنگی ١٩٦٧ی عەرەبی-ئیسرائیل، ئیسرائیل ئورشەلیمی ڕۆژھەڵاتی داگیری کرد، پاشان بە شێوەیەکی تاکلایەنە لە ساڵی ١٩٨٠دا خستییە ژێر ڕکێفی خۆیەوە. لە ساڵی ٢٠٢٠ ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات ژمارەی دانیشتووانی ٥٩٥ ھەزار کەسی ھەبووە، لەو ژمارەیە ٣٦١ ھەزار و ٧٠٠ کەسیان (٦١٪) [[فەلەستینییەکان|عەرەبی فەلەستینی]] و ٢٣٤ ھەزار (٣٩٪)یان ئیسرائیلی جوولەکە بوون.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2022/05/2022-על-נתונייך-אנגלית-דיגיטל-1.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Israel |ڕێکەوت=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ئیش=The World Factbook |ناونیشان=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel/ |ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210110072816/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |بڵاوکەرەوە=Central Intelligence Agency |زمان=en}}&lt;/ref&gt; نیشتەجێبوونی ئیسرائیل لە ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات بەپێی یاسا نێونەتەوەیییەکان و لە چاوی کۆمەڵگەی نێونەتەوەیییدا نایاساییە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Utenriksdepartementet |ڕێکەوت=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠|ناونیشان=https://www.regjeringen.no/no/dokumentarkiv/stoltenberg-ii/ud/Nyheter-og-pressemeldinger/pressemeldinger/2010/pm_jerusalem/id591172/|سەردێڕ=Norge bekymret over situasjonen i Øst-Jerusalem |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230102215231/https://www.regjeringen.no/no/dokumentarkiv/stoltenberg-ii/ud/Nyheter-og-pressemeldinger/pressemeldinger/2010/pm_jerusalem/id591172/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Regjeringen.no |زمان=no}}&lt;/ref&gt;

[[ئورشەلیم]] وەک شارێکی جیا و نێونەتەوەیی پێشبینی دەکرا بەپێی پلانی دابەشکردنی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] لە ساڵی ١٩٤٧. بەڵام بەھۆی شەڕی ساڵی ١٩٤٨ کە دوای ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی ئیسرائیل ھاتە ئاراوە، دابەش بوو. لە ئەنجامی [[ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەست ١٩٤٩|ڕێککەوتنەکانی ئاگربەستی ساڵی ١٩٤٩]]، نیوەی ڕۆژاوای شارەکە کەوتە ژێر کۆنترۆڵی ئیسرائیل، لەکاتێکدا نیوەی ڕۆژھەڵاتی شارەکە کە شارە کۆنە بەناوبانگەکەی تێدایە، کەوتە ژێر کۆنترۆڵی ئوردن، {{Sfn|Hasson|2000}} {{تێبینی|&quot;Both states treated the respective sectors of Jerusalem under their effective control as forming an integral part of their state territory between 1948 and 1967, and each recognized the other's ''de facto'' control in their respective sectors by the signature of the 1949 Jordan-Israel General Armistice Agreement.&quot;{{sfn|Korman|1996|p=٢٥١}}}} جگە لە ناوچەی چیای سکۆپوس. ئیسرائیل لە کاتی [[شەڕی شەش ڕۆژە|جەنگی شەش ڕۆژەی]] ساڵی ١٩٦٧ ئورشەلیمی ڕۆژھەڵاتی داگیرکرد؛ لەو کاتەوە تەواوی شارەکە لەژێر کۆنترۆڵی ئیسرائیلدایە. یاسای ئورشەلیم لە ساڵی ١٩٨٠دا ئورشەلیمی یەکگرتووی بە پایتەختی ئیسرائیل ناساند،&lt;ref name=&quot;basiclaw&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣٠ی تەممووزی ١٩٨٠|ناونیشان=http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1980_1989/Basic%20Law-%20Jerusalem-%20Capital%20of%20Israel |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190428212336/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1980_1989/Basic |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی نیسانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢ی نیسانی ٢٠٠٧}}&lt;/ref&gt; لکاندنی کاریگەری ئورشەلیمی ڕۆژھەڵاتی بە فەرمی کرد. فەلەستینییەکان و زۆرێک لە کۆمەڵگای نێونەتەوھیی ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات بە پایتەختی داھاتووی دەوڵەتی فەلەستین دەزانن. دۆخی ئورشەلیم بە «یەکێک لە کێشە ھەرە چارەسەرنەکراوەکانی [[ململانێی فەلەستین و ئیسرائیل|ململانێی ئیسرائیل و فەلەستین]]» پەسن کراوە، لەگەڵ بانگەشەی ناکۆک بۆ [[سەروەری]] بەسەر شارەکە یان بەشێک لە شارەکە، و گەیشتن بە شوێنە پیرۆزەکانی.

پێناسەی ئیسرائیل و فەلەستینی بۆ ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات جیاوازە. دوای جەنگی شەش ڕۆژەی ساڵی ١٩٦٧، سنووری شارەوانییەکانی ئورشەلیم درێژکرایەوە کە کۆی گشتی ڕووبەرەکەی سێ ھێندەی ئورشەلیمی ڕۆژاوای پێش جەنگ بوو. ئەمەش چەندین گوندی کەناری ڕۆژاوا لە باکوور و ڕۆژھەڵات و باشووری شارە کۆنەکە دەگرێتەوە کە ئێستا بە گەڕەکی شارەکە دادەنرێت، ھەروەھا ھەشت گەڕەکی دەرەوەی شار کە لەو کاتەوە دروستکراون. کۆمەڵگەی نێونەتەوەیی ئەم گەڕەکانە بە نیشتەجێبوونی نایاسایی دەزانێت، بەڵام حکوومەتی ئیسرائیل ناکۆکی لەسەر ئەمە ھەیە. ھەڵوێستی ئیسرائیل لەسەر بنەمای سنووری شارەوانییە درێژکراوەکانە، لەکاتێکدا ھەڵوێستی فەلەستین لەسەر بنەمای ڕێککەوتننامەکانی ساڵی ١٩٤٩ دامەزراوە.

ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات شاری کۆن لەخۆدەگرێت، کە شوێنی چەندین شوێنی گرنگی ئایینی سەرەکییە بۆ سێ [[دینە ئیبراھیمییەکان|ئایینی سەرەکی ئیبراھیمی]] - [[جوویەتی|جوولەکە]]، [[مەسیحییەت|مەسیحی]] و [[ئیسلام]]، لەوانە [[کێوی پەرستگا|چیای پەرستگا]] / [[مزگەوتی قودس|ئەقسا]]، [[دیواری ڕۆژاوا]]، [[قوبەتولسەخرە]] و [[کڵێسای گۆڕی پیرۆز]]. دانیشتووانی [[عەرەب]]ی ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات تادێت زیاتر تێکەڵ بە کۆمەڵگای ئیسرائیل دەبن، لە ڕووی پەروەردە و ڕەگەزنامە و خزمەتی نەتەوەیی و لایەنەکانی ترەوە. {{Sfn|Hasson|2012}}

== سەرچاوەکان ==
{{شریتی دەروازە|ئیسرائیل|ئوردن|ئیسلام|زمانی عەرەبی|جوگرافیا|نژیاروانی|فەلەستین}}
{{سەرچاوەکان}}
{{پۆلی کۆمنز|East Jerusalem}}

[[پۆل:شارەکانی کەناری ڕۆژاوا]]
[[پۆل:مەڵبەندە کێشە لەسەرەکانی ئاسیا]]</text>
      <sha1>bky4a9p5thrh0jedxsz2lto4o5gifdn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماتا ئوتو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295383</id>
    <revision>
      <id>1580411</id>
      <parentid>1580256</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:04:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ چاکسازیی ژمارەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]])</comment>
      <origin>1580411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2545" sha1="c4oca6x3vf73o1k031una9v3iuiqx33" xml:space="preserve">{{ھەتیو|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}}
{{داتابۆکس}}
'''ماتا ئوتو''' پایتەختی [[والیس و فوتونا]]یە، کە کۆمەڵەیەکی ھەرێمیی دەرەوەی وڵاتی فەڕەنسایە. لەسەر [[دوورگە]]ی یوڤێیا (ئووڤێیا) ھەڵکەوتووە، لە ناوچەی ھاھاکێ، کە پایتەختی ئەو ناوچەیەشە. یەکێکە لە دوو بەندەرەکەی والیس و فوتونا، ئەوی تریان لە لێاڤایە لەسەر فوتونا. فڕوخانەی ھیھیفۆ، کە فڕوخانەی سەرەکییە و خزمەت بە دوورگەکە و شارەکە دەکات، {{Convert|5.6|km}} بەرەو باکووری ڕۆژاوایە. ژمارەی دانیشتووانەکەی ١٬٠٢٩ کەس بوو لە ساڵی ٢٠١٨دا،&lt;ref name=&quot;2018census&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.statistique.wf/download/43/recensement-2018/1153/pop_rp2018_villages_tranchesdage.xlsx |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٠}}&lt;/ref&gt; کە زیادی کردبوو لە ٨١٥ کەس لە ساڵی ١٩٩٨دا.&lt;ref name=&quot;OdekeAdemuni-Odeke1998&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ademuni Odeke|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=rvIWmznNEGYC&amp;pg=PA517|سەردێڕ=Bareboat and Charter (Ship) Registration|دوایین٢=Dr. Ademuni-Odeke|بڵاوکەرەوە=Martinus Nijhoff Publishers|ساڵ=١٩٩٨|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٤١١-٠٥١٣-٤|پەڕەکان=٥١٧–|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئایاری ٢٠١٣}}&lt;/ref&gt;

دیارترین نیشانەکانی شارۆچکەکە بریتین لە کاتدراڵی ماتا ئوتو، کۆشکەکەی تەنیشتی و دیمەنی چیای لولو فاکاھێگا کە کڵێسایەکی کۆنی لێیە.&lt;ref name=&quot;Stanley&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=David Stanley|ناونیشان=https://archive.org/details/bub_gb_EDGapfBX-CAC|سەردێڕ=Moon Handbooks South Pacific|بڵاوکەرەوە=David Stanley|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-١-٥٦٦٩١-٤١١-٦|پەڕەکان=[https://archive.org/details/bub_gb_EDGapfBX-CAC/page/n٥٨٦ ٥٦٧]–|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئایاری ٢٠١٣}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{شریتی دەروازە|ئۆقیانووسیا|فەڕەنسا}}

[[پۆل:پایەتەختەکانی ئوقیانووسیا]]
[[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]]</text>
      <sha1>c4oca6x3vf73o1k031una9v3iuiqx33</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580461</id>
      <parentid>1580411</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T16:01:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Mata-Utu}}</comment>
      <origin>1580461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2578" sha1="0n5zzvnq1qtfrx0c4xkq4pdreea1rxb" xml:space="preserve">{{ھەتیو|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}}
{{داتابۆکس}}
'''ماتا ئوتو''' پایتەختی [[والیس و فوتونا]]یە، کە کۆمەڵەیەکی ھەرێمیی دەرەوەی وڵاتی فەڕەنسایە. لەسەر [[دوورگە]]ی یوڤێیا (ئووڤێیا) ھەڵکەوتووە، لە ناوچەی ھاھاکێ، کە پایتەختی ئەو ناوچەیەشە. یەکێکە لە دوو بەندەرەکەی والیس و فوتونا، ئەوی تریان لە لێاڤایە لەسەر فوتونا. فڕوخانەی ھیھیفۆ، کە فڕوخانەی سەرەکییە و خزمەت بە دوورگەکە و شارەکە دەکات، {{Convert|5.6|km}} بەرەو باکووری ڕۆژاوایە. ژمارەی دانیشتووانەکەی ١٬٠٢٩ کەس بوو لە ساڵی ٢٠١٨دا،&lt;ref name=&quot;2018census&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.statistique.wf/download/43/recensement-2018/1153/pop_rp2018_villages_tranchesdage.xlsx |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٠}}&lt;/ref&gt; کە زیادی کردبوو لە ٨١٥ کەس لە ساڵی ١٩٩٨دا.&lt;ref name=&quot;OdekeAdemuni-Odeke1998&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ademuni Odeke|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=rvIWmznNEGYC&amp;pg=PA517|سەردێڕ=Bareboat and Charter (Ship) Registration|دوایین٢=Dr. Ademuni-Odeke|بڵاوکەرەوە=Martinus Nijhoff Publishers|ساڵ=١٩٩٨|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٤١١-٠٥١٣-٤|پەڕەکان=٥١٧–|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئایاری ٢٠١٣}}&lt;/ref&gt;

دیارترین نیشانەکانی شارۆچکەکە بریتین لە کاتدراڵی ماتا ئوتو، کۆشکەکەی تەنیشتی و دیمەنی چیای لولو فاکاھێگا کە کڵێسایەکی کۆنی لێیە.&lt;ref name=&quot;Stanley&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=David Stanley|ناونیشان=https://archive.org/details/bub_gb_EDGapfBX-CAC|سەردێڕ=Moon Handbooks South Pacific|بڵاوکەرەوە=David Stanley|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-١-٥٦٦٩١-٤١١-٦|پەڕەکان=[https://archive.org/details/bub_gb_EDGapfBX-CAC/page/n٥٨٦ ٥٦٧]–|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئایاری ٢٠١٣}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{شریتی دەروازە|ئۆقیانووسیا|فەڕەنسا}}
{{پۆلی کۆمنز|Mata-Utu}}

[[پۆل:پایەتەختەکانی ئوقیانووسیا]]
[[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]]</text>
      <sha1>0n5zzvnq1qtfrx0c4xkq4pdreea1rxb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سینت مارتن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295384</id>
    <revision>
      <id>1580414</id>
      <parentid>1580209</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:05:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]])</comment>
      <origin>1580414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6304" sha1="4yqj9459sn1mnmnmwl0abbwjyj7f4ms" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}

'''سینت مارتن''' [[شانشینی ھۆڵەندا|وڵاتێکی پێکھێنەری]] [[شانشینی ھۆڵەندا]]یە کە لە [[کاریبی|ناوچەی کاری بی]] لە [[ئەمریکای باکوور]] ھەڵکەوتووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Sint Maarten |ڕێکەوت=٢ی ئابی ٢٠٢٢|ئیش=The World Factbook |ناونیشان=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sint-maarten/ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250625175133/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sint-maarten/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |بڵاوکەرەوە=Central Intelligence Agency |زمان=en}}&lt;/ref&gt; بە ژمارەی دانیشتووانی ٥٨٬٤٧٧ کەس&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Dept |یەکەم=Editorial |ڕێکەوت=٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.thedailyherald.sx/islands/58-477-persons-listed-in-civil-registry-parliamentary-seats-to-remain-at-15|سەردێڕ=58,477 persons listed in Civil Registry, parliamentary seats to remain at 15 |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|وێبگە=The Daily Herald |زمان=en-gb}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rijksoverheid.nl&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی ئایاری ٢٠١٥|trans-title=What are the different parts of the Kingdom of the Netherlands? |ناونیشان=https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/caribische-deel-van-het-koninkrijk/vraag-en-antwoord/waaruit-bestaat-het-koninkrijk-der-nederlanden|سەردێڕ=Waaruit bestaat het Koninkrijk der Nederlanden? - Rijksoverheid.nl |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠٢١|زمان=nl}}&lt;/ref&gt; تا حوزەیرانی ٢٠٢٣ لەسەر ڕووبەری {{Convert|34|km2|sqmi}}، ٤٤٪ی باشووری دوورگەی دابەشکراوی سەینت مارتن دەگرێتەوە، لەکاتێکدا ٥٦٪ی باکووری دوورگەکە [[کۆمەڵەی ھەرێمیی سەینت مارتن]]ی فەڕەنسی پێکدەھێنێت. پایتەختی سینت مارتن فیلیپسبورگە.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-martin/|سەردێڕ=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251220002047/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-martin/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٩}}&lt;/ref&gt; بە کۆمەڵ، سینت مارتن و دوورگە ھۆڵەندییەکانی تری ناو [[کاری بی]] زۆرجار بە کاریبیی ھۆڵەندی ناودەبرێن.

پێش ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠، سینت مارتن بە ھەرێمی دوورگەی سینت مارتن ({{Langx|nl|Eilandgebied Sint Maarten}}) دەناسرا، و یەکێک بوو لە شەش (و لە ساڵی ١٩٨٦ەوە، پێنج) ھەرێمە دوورگەیییەکەی کە ئەنتیلی ھۆڵەندایان پێکدەھێنا.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-martin/|سەردێڕ=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251220002047/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-martin/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٩}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20251220002047/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-martin/ &quot;CIA World Factbook – Sint Maarten&quot;]. Archived from [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-martin/ the original] on 20 December 2025&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;24 July&lt;/span&gt; 2019&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; سینت مارتن پێگەی وڵاتێکی دەرەوەی وڵاتی یەکێتیی ئەورووپای ھەیە؛ بەشێک نییە لە [[یەکێتیی ئەورووپا]]، بەڵکو ئەندامی کۆمەڵەی وڵاتان و ھەرێمەکانی دەرەوەی وڵاتە.

لە ٦ و ٧ی ئەیلوولی ٢٠١٧دا، گەردەلوولی ئیرما لە پلەی ٥ لە دوورگەکەی دا، کە بووە ھۆی زیانی بەرفراوان و بەرچاو بە باڵەخانەکان و ژێرخانەکە.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-martin/|سەردێڕ=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251220002047/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-martin/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٩}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20251220002047/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-martin/ &quot;CIA World Factbook – Sint Maarten&quot;]. Archived from [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-martin/ the original] on 20 December 2025&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;24 July&lt;/span&gt; 2019&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}
{{شریتی دەروازە|جوگرافیا|دەیەی ٢٠١٠}}

[[پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان]]
[[پۆل:CS1 Dutch-language sources (nl)]]
[[پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە]]
[[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]]
[[پۆل:ئەو وتارانەی بەئاشکرا دەقی ئینگلیزییان تێدایە]]
[[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی لاتینی]]
[[پۆل:وتارەکان بە وەسف]]
[[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]]</text>
      <sha1>4yqj9459sn1mnmnmwl0abbwjyj7f4ms</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580459</id>
      <parentid>1580414</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T16:01:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Sint Maarten, Dutch Caribbean}}</comment>
      <origin>1580459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6358" sha1="41xlege3hnm4qby5z9j5ykaqv8k0tb3" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}

'''سینت مارتن''' [[شانشینی ھۆڵەندا|وڵاتێکی پێکھێنەری]] [[شانشینی ھۆڵەندا]]یە کە لە [[کاریبی|ناوچەی کاری بی]] لە [[ئەمریکای باکوور]] ھەڵکەوتووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Sint Maarten |ڕێکەوت=٢ی ئابی ٢٠٢٢|ئیش=The World Factbook |ناونیشان=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sint-maarten/ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250625175133/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sint-maarten/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |بڵاوکەرەوە=Central Intelligence Agency |زمان=en}}&lt;/ref&gt; بە ژمارەی دانیشتووانی ٥٨٬٤٧٧ کەس&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Dept |یەکەم=Editorial |ڕێکەوت=٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.thedailyherald.sx/islands/58-477-persons-listed-in-civil-registry-parliamentary-seats-to-remain-at-15|سەردێڕ=58,477 persons listed in Civil Registry, parliamentary seats to remain at 15 |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|وێبگە=The Daily Herald |زمان=en-gb}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rijksoverheid.nl&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی ئایاری ٢٠١٥|trans-title=What are the different parts of the Kingdom of the Netherlands? |ناونیشان=https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/caribische-deel-van-het-koninkrijk/vraag-en-antwoord/waaruit-bestaat-het-koninkrijk-der-nederlanden|سەردێڕ=Waaruit bestaat het Koninkrijk der Nederlanden? - Rijksoverheid.nl |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠٢١|زمان=nl}}&lt;/ref&gt; تا حوزەیرانی ٢٠٢٣ لەسەر ڕووبەری {{Convert|34|km2|sqmi}}، ٤٤٪ی باشووری دوورگەی دابەشکراوی سەینت مارتن دەگرێتەوە، لەکاتێکدا ٥٦٪ی باکووری دوورگەکە [[کۆمەڵەی ھەرێمیی سەینت مارتن]]ی فەڕەنسی پێکدەھێنێت. پایتەختی سینت مارتن فیلیپسبورگە.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-martin/|سەردێڕ=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251220002047/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-martin/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٩}}&lt;/ref&gt; بە کۆمەڵ، سینت مارتن و دوورگە ھۆڵەندییەکانی تری ناو [[کاری بی]] زۆرجار بە کاریبیی ھۆڵەندی ناودەبرێن.

پێش ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠، سینت مارتن بە ھەرێمی دوورگەی سینت مارتن ({{Langx|nl|Eilandgebied Sint Maarten}}) دەناسرا، و یەکێک بوو لە شەش (و لە ساڵی ١٩٨٦ەوە، پێنج) ھەرێمە دوورگەیییەکەی کە ئەنتیلی ھۆڵەندایان پێکدەھێنا.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-martin/|سەردێڕ=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251220002047/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-martin/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٩}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20251220002047/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-martin/ &quot;CIA World Factbook – Sint Maarten&quot;]. Archived from [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-martin/ the original] on 20 December 2025&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;24 July&lt;/span&gt; 2019&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; سینت مارتن پێگەی وڵاتێکی دەرەوەی وڵاتی یەکێتیی ئەورووپای ھەیە؛ بەشێک نییە لە [[یەکێتیی ئەورووپا]]، بەڵکو ئەندامی کۆمەڵەی وڵاتان و ھەرێمەکانی دەرەوەی وڵاتە.

لە ٦ و ٧ی ئەیلوولی ٢٠١٧دا، گەردەلوولی ئیرما لە پلەی ٥ لە دوورگەکەی دا، کە بووە ھۆی زیانی بەرفراوان و بەرچاو بە باڵەخانەکان و ژێرخانەکە.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-martin/|سەردێڕ=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251220002047/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-martin/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٩}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20251220002047/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-martin/ &quot;CIA World Factbook – Sint Maarten&quot;]. Archived from [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-martin/ the original] on 20 December 2025&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;24 July&lt;/span&gt; 2019&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}
{{شریتی دەروازە|جوگرافیا|دەیەی ٢٠١٠}}
{{پۆلی کۆمنز|Sint Maarten, Dutch Caribbean}}

[[پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان]]
[[پۆل:CS1 Dutch-language sources (nl)]]
[[پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە]]
[[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]]
[[پۆل:ئەو وتارانەی بەئاشکرا دەقی ئینگلیزییان تێدایە]]
[[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی لاتینی]]
[[پۆل:وتارەکان بە وەسف]]
[[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]]</text>
      <sha1>41xlege3hnm4qby5z9j5ykaqv8k0tb3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئەنتیلی ھۆڵەندا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295385</id>
    <revision>
      <id>1580413</id>
      <parentid>1580212</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:04:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]])</comment>
      <origin>1580413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4033" sha1="amhivwkar9iifrwck88726eh1w8gymi" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}
'''ئەنتیلی ھۆڵەندا''' کە بە '''ئەنتیلی دیوچیش''' ناسراوە،&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-11511355|سەردێڕ=Status change means Dutch Antilles no longer exists |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101011042955/http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-11511355 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠}}&lt;/ref&gt; وڵاتێکی پێکھێنەری [[کاریبی]]ی ناو [[شانشینی ھۆڵەندا]] بوو کە لە دوورگەکانی سابا، سینت یوستاتیۆس، و [[سینت مارتن]] لە [[ئەنتیلی بچووک]]، و [[ئارووبا]]، بۆنێر، و [[کوراساو|کیوراساو]] لە ئەنتیلی لیوارد پێکدەھات. وڵاتەکە لە ساڵی ١٩٥٤دا وەک جێگرەوەیەکی خۆبەڕێوەبەری کۆلۆنیی ھۆڵەندیی کیوراساو و پاشکۆکانی ھاتە کایەوە، و لە ساڵی ٢٠١٠دا ھەڵوەشایەوە، کاتێک ئارووبا (لە ساڵی ١٩٨٦دا)، سینت مارتن و کیوراساو پێگەی [[شانشینی ھۆڵەندا|وڵاتانی پێکھێنەریان]] لە ناو شانشینی ھۆڵەندا بەدەستھێنا، و سابا، سینت یوستاتیۆس، و بۆنێر پێگەی [[شانشینی ھۆڵەندا|شارەوانییە تایبەتەکانی]] [[ھۆڵەندا|ھۆڵەندایان]] وەک کاریبیی ھۆڵەندا بەدەستھێنا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Zaken |یەکەم=Ministerie van Algemene |ڕێکەوت=١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.government.nl/topics/caribbean-parts-of-the-kingdom/question-and-answer/topics/caribbean-parts-of-the-kingdom/question-and-answer/what-are-the-different-parts-of-the-kingdom-of-the-netherlands |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|وێبگە=www.government.nl |زمان=en-GB}}&lt;/ref&gt; کۆلۆنیی ھۆڵەندیی دراوسێی سوورینام، لە کیشوەری [[ئەمریکای باشوور]]، نەبووە بەشێک لە ئەنتیلی ھۆڵەندا بەڵکو لە ساڵی ١٩٥٤دا بوو بە وڵاتێکی سەروەری جیاواز. ھەموو ئەو ھەرێمانەی کە پێشتر سەر بە ئەنتیلی ھۆڵەندا بوون، ئەمڕۆ وەک بەشێک لە شانشینی ھۆڵەندا دەمێننەوە،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://parlement.com/geschiedenis-statuut-voor-het-koninkrijk|سەردێڕ=Geschiedenis Statuut voor het Koninkrijk {{!}} Parlement.com |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|وێبگە=parlement.com}}&lt;/ref&gt; ئەگەرچی پێگەی یاساییی ھەر دوورگەیەک جیاوازە. وەک گرووپێک تا ئێستاش بە شێوەیەکی باو بە کاریبیی ھۆڵەندی ناودەبرێن، بەبێ ڕەچاوکردنی پێگەی یاسایییان.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140119043938/http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئایاری ٢٠١٣}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

[[پۆل:دوورگە بچووکە گەشەکردووەکان]]
[[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]]
[[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی لاتینی]]
[[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ھۆلەندی]]</text>
      <sha1>amhivwkar9iifrwck88726eh1w8gymi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580460</id>
      <parentid>1580413</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T16:01:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Netherlands Antilles}}</comment>
      <origin>1580460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4078" sha1="82myjqacrx9a47q2ox18vc94j9lvx5o" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}
'''ئەنتیلی ھۆڵەندا''' کە بە '''ئەنتیلی دیوچیش''' ناسراوە،&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-11511355|سەردێڕ=Status change means Dutch Antilles no longer exists |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101011042955/http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-11511355 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠}}&lt;/ref&gt; وڵاتێکی پێکھێنەری [[کاریبی]]ی ناو [[شانشینی ھۆڵەندا]] بوو کە لە دوورگەکانی سابا، سینت یوستاتیۆس، و [[سینت مارتن]] لە [[ئەنتیلی بچووک]]، و [[ئارووبا]]، بۆنێر، و [[کوراساو|کیوراساو]] لە ئەنتیلی لیوارد پێکدەھات. وڵاتەکە لە ساڵی ١٩٥٤دا وەک جێگرەوەیەکی خۆبەڕێوەبەری کۆلۆنیی ھۆڵەندیی کیوراساو و پاشکۆکانی ھاتە کایەوە، و لە ساڵی ٢٠١٠دا ھەڵوەشایەوە، کاتێک ئارووبا (لە ساڵی ١٩٨٦دا)، سینت مارتن و کیوراساو پێگەی [[شانشینی ھۆڵەندا|وڵاتانی پێکھێنەریان]] لە ناو شانشینی ھۆڵەندا بەدەستھێنا، و سابا، سینت یوستاتیۆس، و بۆنێر پێگەی [[شانشینی ھۆڵەندا|شارەوانییە تایبەتەکانی]] [[ھۆڵەندا|ھۆڵەندایان]] وەک کاریبیی ھۆڵەندا بەدەستھێنا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Zaken |یەکەم=Ministerie van Algemene |ڕێکەوت=١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.government.nl/topics/caribbean-parts-of-the-kingdom/question-and-answer/topics/caribbean-parts-of-the-kingdom/question-and-answer/what-are-the-different-parts-of-the-kingdom-of-the-netherlands |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|وێبگە=www.government.nl |زمان=en-GB}}&lt;/ref&gt; کۆلۆنیی ھۆڵەندیی دراوسێی سوورینام، لە کیشوەری [[ئەمریکای باشوور]]، نەبووە بەشێک لە ئەنتیلی ھۆڵەندا بەڵکو لە ساڵی ١٩٥٤دا بوو بە وڵاتێکی سەروەری جیاواز. ھەموو ئەو ھەرێمانەی کە پێشتر سەر بە ئەنتیلی ھۆڵەندا بوون، ئەمڕۆ وەک بەشێک لە شانشینی ھۆڵەندا دەمێننەوە،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://parlement.com/geschiedenis-statuut-voor-het-koninkrijk|سەردێڕ=Geschiedenis Statuut voor het Koninkrijk {{!}} Parlement.com |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|وێبگە=parlement.com}}&lt;/ref&gt; ئەگەرچی پێگەی یاساییی ھەر دوورگەیەک جیاوازە. وەک گرووپێک تا ئێستاش بە شێوەیەکی باو بە کاریبیی ھۆڵەندی ناودەبرێن، بەبێ ڕەچاوکردنی پێگەی یاسایییان.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140119043938/http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئایاری ٢٠١٣}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{پۆلی کۆمنز|Netherlands Antilles}}

[[پۆل:دوورگە بچووکە گەشەکردووەکان]]
[[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]]
[[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی لاتینی]]
[[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ھۆلەندی]]</text>
      <sha1>82myjqacrx9a47q2ox18vc94j9lvx5o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580478</id>
      <parentid>1580460</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:02:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:جوگرافیا|جوگرافیا]] و [[دەروازە:وڵاتەکان|وڵاتەکان]]</comment>
      <origin>1580478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4142" sha1="qwc2ztgdkjonyu9nujw69lo90twh2lv" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}
'''ئەنتیلی ھۆڵەندا''' کە بە '''ئەنتیلی دیوچیش''' ناسراوە،&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-11511355|سەردێڕ=Status change means Dutch Antilles no longer exists |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101011042955/http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-11511355 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠}}&lt;/ref&gt; وڵاتێکی پێکھێنەری [[کاریبی]]ی ناو [[شانشینی ھۆڵەندا]] بوو کە لە دوورگەکانی سابا، سینت یوستاتیۆس، و [[سینت مارتن]] لە [[ئەنتیلی بچووک]]، و [[ئارووبا]]، بۆنێر، و [[کوراساو|کیوراساو]] لە ئەنتیلی لیوارد پێکدەھات. وڵاتەکە لە ساڵی ١٩٥٤دا وەک جێگرەوەیەکی خۆبەڕێوەبەری کۆلۆنیی ھۆڵەندیی کیوراساو و پاشکۆکانی ھاتە کایەوە، و لە ساڵی ٢٠١٠دا ھەڵوەشایەوە، کاتێک ئارووبا (لە ساڵی ١٩٨٦دا)، سینت مارتن و کیوراساو پێگەی [[شانشینی ھۆڵەندا|وڵاتانی پێکھێنەریان]] لە ناو شانشینی ھۆڵەندا بەدەستھێنا، و سابا، سینت یوستاتیۆس، و بۆنێر پێگەی [[شانشینی ھۆڵەندا|شارەوانییە تایبەتەکانی]] [[ھۆڵەندا|ھۆڵەندایان]] وەک کاریبیی ھۆڵەندا بەدەستھێنا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Zaken |یەکەم=Ministerie van Algemene |ڕێکەوت=١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.government.nl/topics/caribbean-parts-of-the-kingdom/question-and-answer/topics/caribbean-parts-of-the-kingdom/question-and-answer/what-are-the-different-parts-of-the-kingdom-of-the-netherlands |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|وێبگە=www.government.nl |زمان=en-GB}}&lt;/ref&gt; کۆلۆنیی ھۆڵەندیی دراوسێی سوورینام، لە کیشوەری [[ئەمریکای باشوور]]، نەبووە بەشێک لە ئەنتیلی ھۆڵەندا بەڵکو لە ساڵی ١٩٥٤دا بوو بە وڵاتێکی سەروەری جیاواز. ھەموو ئەو ھەرێمانەی کە پێشتر سەر بە ئەنتیلی ھۆڵەندا بوون، ئەمڕۆ وەک بەشێک لە شانشینی ھۆڵەندا دەمێننەوە،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://parlement.com/geschiedenis-statuut-voor-het-koninkrijk|سەردێڕ=Geschiedenis Statuut voor het Koninkrijk {{!}} Parlement.com |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|وێبگە=parlement.com}}&lt;/ref&gt; ئەگەرچی پێگەی یاساییی ھەر دوورگەیەک جیاوازە. وەک گرووپێک تا ئێستاش بە شێوەیەکی باو بە کاریبیی ھۆڵەندی ناودەبرێن، بەبێ ڕەچاوکردنی پێگەی یاسایییان.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140119043938/http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئایاری ٢٠١٣}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{پۆلی کۆمنز|Netherlands Antilles}}
{{شریتی دەروازە|جوگرافیا|وڵاتەکان}}

[[پۆل:دوورگە بچووکە گەشەکردووەکان]]
[[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]]
[[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی لاتینی]]
[[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ھۆلەندی]]</text>
      <sha1>qwc2ztgdkjonyu9nujw69lo90twh2lv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ویلمستاد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295386</id>
    <revision>
      <id>1580468</id>
      <parentid>1580248</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T16:09:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Willemstad, Curaçao}}</comment>
      <origin>1580468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1927" sha1="btddk5zc8du5down6pwnzl81qsd890q" xml:space="preserve">{{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}}
{{داتابۆکس}}

[[پایتەخت]] و گەورەترین شاری [[کوراساو|کیوراساو]]ە، [[دوورگە]]یەک لە باشووری [[دەریای کاری بی]] کە [[شانشینی ھۆڵەندا|وڵاتێکی پێکھێنەر]]ی [[شانشینی ھۆڵەندا]]یە. پایتەختی [[ئەنتیلی ھۆڵەندا]] بوو پێش ھەڵوەشاندنەوەی ئەو قەوارەیە لە ساڵی ٢٠١٠دا. شارەکە نزیکەی ٩٠٪ی دانیشتووانی کیوراساو لەخۆدەگرێت، کە ١٣٦٬٦٦٠ دانیشتووی ھەبووە تا ساڵی ٢٠١١. ناوەندی مێژوویی شارەکە لە چوار گەڕەک پێکدێت: پوندا و ئۆترۆباندا، کە لە ڕێگەی کەنداوی سینت ئانا لە یەکتر جیا دەکرێنەوە، کە دەرچەیەکە دەچێتە ناو بەندەرە سروشتییە گەورەکە بە ناوی شۆتێگات، ھەروەھا گەڕەکەکانی شارلۆ و پیتەرمای سمال، کە بەرامبەر یەکترن لەسەر بەندەری بچووکتر بە ناوی واایگات. ویلمستاد شوێنی پەرستگەی جوولەکەی کیوراساوە، کە کۆنترین پەرستگەی جوولەکەیە لە ئەمریکاکان کە مابێتەوە. ناوەندی شارەکە، بە تەلارسازییە بێھاوتاکەی و دەروازەی بەندەرەکەیەوە، وەک [[یوونێسکۆ]] [[کەلەپووری جیھانیی یوونێسکۆ|شوێنێکی کەلەپووری جیھانی]] دیاری کراوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢ی ئایاری ٢٠٢٦}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{بێپۆل|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}}
{{پۆلی کۆمنز|Willemstad, Curaçao}}</text>
      <sha1>btddk5zc8du5down6pwnzl81qsd890q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580472</id>
      <parentid>1580468</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:00:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:جوگرافیا|جوگرافیا]]</comment>
      <origin>1580472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1974" sha1="krtyb8uc1hy24mc1pz2dn8dwavxo9ws" xml:space="preserve">{{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}}
{{داتابۆکس}}

[[پایتەخت]] و گەورەترین شاری [[کوراساو|کیوراساو]]ە، [[دوورگە]]یەک لە باشووری [[دەریای کاری بی]] کە [[شانشینی ھۆڵەندا|وڵاتێکی پێکھێنەر]]ی [[شانشینی ھۆڵەندا]]یە. پایتەختی [[ئەنتیلی ھۆڵەندا]] بوو پێش ھەڵوەشاندنەوەی ئەو قەوارەیە لە ساڵی ٢٠١٠دا. شارەکە نزیکەی ٩٠٪ی دانیشتووانی کیوراساو لەخۆدەگرێت، کە ١٣٦٬٦٦٠ دانیشتووی ھەبووە تا ساڵی ٢٠١١. ناوەندی مێژوویی شارەکە لە چوار گەڕەک پێکدێت: پوندا و ئۆترۆباندا، کە لە ڕێگەی کەنداوی سینت ئانا لە یەکتر جیا دەکرێنەوە، کە دەرچەیەکە دەچێتە ناو بەندەرە سروشتییە گەورەکە بە ناوی شۆتێگات، ھەروەھا گەڕەکەکانی شارلۆ و پیتەرمای سمال، کە بەرامبەر یەکترن لەسەر بەندەری بچووکتر بە ناوی واایگات. ویلمستاد شوێنی پەرستگەی جوولەکەی کیوراساوە، کە کۆنترین پەرستگەی جوولەکەیە لە ئەمریکاکان کە مابێتەوە. ناوەندی شارەکە، بە تەلارسازییە بێھاوتاکەی و دەروازەی بەندەرەکەیەوە، وەک [[یوونێسکۆ]] [[کەلەپووری جیھانیی یوونێسکۆ|شوێنێکی کەلەپووری جیھانی]] دیاری کراوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢ی ئایاری ٢٠٢٦}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{بێپۆل|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}}
{{پۆلی کۆمنز|Willemstad, Curaçao}}
{{شریتی دەروازە|جوگرافیا}}</text>
      <sha1>krtyb8uc1hy24mc1pz2dn8dwavxo9ws</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پاپیامێنتۆ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295389</id>
    <revision>
      <id>1580391</id>
      <parentid>1580359</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:01:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: چاکسازیی ژمارەکان؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]])</comment>
      <origin>1580391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3327" sha1="n191g13y0zouhb8xsytargu02hjiul3" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}
'''پاپیامێنتۆ''' یان '''پاپیامێنتوو'''، زمانێکی کریۆڵی لەسەر بنەمای پورتوگالییە کە لە کاریبیی ھۆڵەندا قسەی پێ دەکرێت. بڵاوترین زمانی قسەکردنە لە [[ئارووبا]]، [[بۆنێر]]، و [[کوراساو|کیوراساو]] ([[دوورگەکانی ئەی بی سی]]).&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.researchgate.net/publication/300471435}}&lt;/ref&gt;

زمانەکە، کە لە ئارووبا بە پاپیامێنتۆ و لە بۆنێر و کیوراساو بە پاپیامێنتوو دەنووسرێت، بە شێوەیەکی بەرفراوان لەسەر بنەمای [[زمانی پورتوگالی|پورتوگالی]] وەک ئەوەی لە سەدەکانی ١٥ و ١٦دا قسەی پێ دەکرا دامەزراوە، و بە شێوەیەکی بەرچاو لەژێر کاریگەریی [[زمانی ھۆڵەندی|ھۆڵەندی]] و [[زمانی ئیسپانی|ئیسپانیدا]] بووە. بەھۆی لێکچوونی وشەیی لە نێوان پورتوگالی و ئیسپانی، دەستنیشانکردنی بنەچەی تەواوی ھەندێک وشە قورسە. ئەگەرچی تیۆریی جیاواز لەسەر بنەچەکەی ھەیە، بەڵام زۆربەی زمانناسان ئێستا پێیان وایە کە پاپیامێنتۆ لە زمانە کریۆڵییەکانی سەر بنەمای پورتوگالی لە کەناراوەکانی ڕۆژاوای ئەفریقاوە سەری ھەڵداوە،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Quint |یەکەم=Nicolas |ڕێکەوت=٨ی ئەیلوولی ٢٠١١|ناونیشان=https://www.sorosoro.org/en/2015/09/from-west-africa-to-the-antilles-dynamic-portuguese-creoles/|سەردێڕ=From West Africa to the Antilles, dynamic Portuguese Creoles |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=Sorosoro |زمان=en}}&lt;/ref&gt; چونکە لێکچوونی زۆری لەگەڵ کریۆڵی کیپ ڤێرد و کریۆڵی گینێ بیساو ھەیە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Jacobs |یەکەم=Bart |ڕێکەوت=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|سەردێڕ=The Upper Guinea origins of Papiamentu: Linguistic and historical evidence |ناونیشان=https://www.jbe-platform.com/content/journals/10.1075/dia.26.3.02jac |journal=Diachronica |زمان=en |بەرگ=٢٦|issue=3 |پەڕەکان=٣١٩–٣٧٩|doi=10.1075/dia.26.3.02jac |issn=0176-4225 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Lang|2000}}

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

[[پۆل:زمانەکانی ھۆڵەندا]]
[[پۆل:زمانەکانی ئارووبا]]
[[پۆل:CS1 French-language sources (fr)]]
[[پۆل:ھەموو وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان]]
[[پۆل:ئەو وتارانەی بەئاشکرا دەقی ئینگلیزییان تێدایە]]
[[پۆل:CS1 Dutch-language sources (nl)]]
[[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی پۆرتووگالی]]
[[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئیسپانی]]
[[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]]</text>
      <sha1>n191g13y0zouhb8xsytargu02hjiul3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580462</id>
      <parentid>1580391</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T16:02:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Papiamento creole}}</comment>
      <origin>1580462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3369" sha1="1y2pj1kj0x7f4nthcw62842wt7vryiq" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}
'''پاپیامێنتۆ''' یان '''پاپیامێنتوو'''، زمانێکی کریۆڵی لەسەر بنەمای پورتوگالییە کە لە کاریبیی ھۆڵەندا قسەی پێ دەکرێت. بڵاوترین زمانی قسەکردنە لە [[ئارووبا]]، [[بۆنێر]]، و [[کوراساو|کیوراساو]] ([[دوورگەکانی ئەی بی سی]]).&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.researchgate.net/publication/300471435}}&lt;/ref&gt;

زمانەکە، کە لە ئارووبا بە پاپیامێنتۆ و لە بۆنێر و کیوراساو بە پاپیامێنتوو دەنووسرێت، بە شێوەیەکی بەرفراوان لەسەر بنەمای [[زمانی پورتوگالی|پورتوگالی]] وەک ئەوەی لە سەدەکانی ١٥ و ١٦دا قسەی پێ دەکرا دامەزراوە، و بە شێوەیەکی بەرچاو لەژێر کاریگەریی [[زمانی ھۆڵەندی|ھۆڵەندی]] و [[زمانی ئیسپانی|ئیسپانیدا]] بووە. بەھۆی لێکچوونی وشەیی لە نێوان پورتوگالی و ئیسپانی، دەستنیشانکردنی بنەچەی تەواوی ھەندێک وشە قورسە. ئەگەرچی تیۆریی جیاواز لەسەر بنەچەکەی ھەیە، بەڵام زۆربەی زمانناسان ئێستا پێیان وایە کە پاپیامێنتۆ لە زمانە کریۆڵییەکانی سەر بنەمای پورتوگالی لە کەناراوەکانی ڕۆژاوای ئەفریقاوە سەری ھەڵداوە،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Quint |یەکەم=Nicolas |ڕێکەوت=٨ی ئەیلوولی ٢٠١١|ناونیشان=https://www.sorosoro.org/en/2015/09/from-west-africa-to-the-antilles-dynamic-portuguese-creoles/|سەردێڕ=From West Africa to the Antilles, dynamic Portuguese Creoles |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=Sorosoro |زمان=en}}&lt;/ref&gt; چونکە لێکچوونی زۆری لەگەڵ کریۆڵی کیپ ڤێرد و کریۆڵی گینێ بیساو ھەیە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Jacobs |یەکەم=Bart |ڕێکەوت=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|سەردێڕ=The Upper Guinea origins of Papiamentu: Linguistic and historical evidence |ناونیشان=https://www.jbe-platform.com/content/journals/10.1075/dia.26.3.02jac |journal=Diachronica |زمان=en |بەرگ=٢٦|issue=3 |پەڕەکان=٣١٩–٣٧٩|doi=10.1075/dia.26.3.02jac |issn=0176-4225 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Lang|2000}}

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{پۆلی کۆمنز|Papiamento creole}}

[[پۆل:زمانەکانی ھۆڵەندا]]
[[پۆل:زمانەکانی ئارووبا]]
[[پۆل:CS1 French-language sources (fr)]]
[[پۆل:ھەموو وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان]]
[[پۆل:ئەو وتارانەی بەئاشکرا دەقی ئینگلیزییان تێدایە]]
[[پۆل:CS1 Dutch-language sources (nl)]]
[[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی پۆرتووگالی]]
[[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئیسپانی]]
[[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]]</text>
      <sha1>1y2pj1kj0x7f4nthcw62842wt7vryiq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580477</id>
      <parentid>1580462</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:02:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:زمان|زمان]]</comment>
      <origin>1580477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3408" sha1="o23mo0f89r0tnngdxw4lhidyl7z8psz" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}
'''پاپیامێنتۆ''' یان '''پاپیامێنتوو'''، زمانێکی کریۆڵی لەسەر بنەمای پورتوگالییە کە لە کاریبیی ھۆڵەندا قسەی پێ دەکرێت. بڵاوترین زمانی قسەکردنە لە [[ئارووبا]]، [[بۆنێر]]، و [[کوراساو|کیوراساو]] ([[دوورگەکانی ئەی بی سی]]).&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.researchgate.net/publication/300471435}}&lt;/ref&gt;

زمانەکە، کە لە ئارووبا بە پاپیامێنتۆ و لە بۆنێر و کیوراساو بە پاپیامێنتوو دەنووسرێت، بە شێوەیەکی بەرفراوان لەسەر بنەمای [[زمانی پورتوگالی|پورتوگالی]] وەک ئەوەی لە سەدەکانی ١٥ و ١٦دا قسەی پێ دەکرا دامەزراوە، و بە شێوەیەکی بەرچاو لەژێر کاریگەریی [[زمانی ھۆڵەندی|ھۆڵەندی]] و [[زمانی ئیسپانی|ئیسپانیدا]] بووە. بەھۆی لێکچوونی وشەیی لە نێوان پورتوگالی و ئیسپانی، دەستنیشانکردنی بنەچەی تەواوی ھەندێک وشە قورسە. ئەگەرچی تیۆریی جیاواز لەسەر بنەچەکەی ھەیە، بەڵام زۆربەی زمانناسان ئێستا پێیان وایە کە پاپیامێنتۆ لە زمانە کریۆڵییەکانی سەر بنەمای پورتوگالی لە کەناراوەکانی ڕۆژاوای ئەفریقاوە سەری ھەڵداوە،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Quint |یەکەم=Nicolas |ڕێکەوت=٨ی ئەیلوولی ٢٠١١|ناونیشان=https://www.sorosoro.org/en/2015/09/from-west-africa-to-the-antilles-dynamic-portuguese-creoles/|سەردێڕ=From West Africa to the Antilles, dynamic Portuguese Creoles |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=Sorosoro |زمان=en}}&lt;/ref&gt; چونکە لێکچوونی زۆری لەگەڵ کریۆڵی کیپ ڤێرد و کریۆڵی گینێ بیساو ھەیە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Jacobs |یەکەم=Bart |ڕێکەوت=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|سەردێڕ=The Upper Guinea origins of Papiamentu: Linguistic and historical evidence |ناونیشان=https://www.jbe-platform.com/content/journals/10.1075/dia.26.3.02jac |journal=Diachronica |زمان=en |بەرگ=٢٦|issue=3 |پەڕەکان=٣١٩–٣٧٩|doi=10.1075/dia.26.3.02jac |issn=0176-4225 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Lang|2000}}

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{پۆلی کۆمنز|Papiamento creole}}
{{شریتی دەروازە|زمان}}

[[پۆل:زمانەکانی ھۆڵەندا]]
[[پۆل:زمانەکانی ئارووبا]]
[[پۆل:CS1 French-language sources (fr)]]
[[پۆل:ھەموو وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان]]
[[پۆل:ئەو وتارانەی بەئاشکرا دەقی ئینگلیزییان تێدایە]]
[[پۆل:CS1 Dutch-language sources (nl)]]
[[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی پۆرتووگالی]]
[[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئیسپانی]]
[[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]]</text>
      <sha1>o23mo0f89r0tnngdxw4lhidyl7z8psz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دوورگەکانی ئەی بی سی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295390</id>
    <revision>
      <id>1580390</id>
      <parentid>1580361</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:01:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ چاکسازیی ژمارەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]])</comment>
      <origin>1580390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2022" sha1="cd4ta6j190m5q1tkmc4o4jedzzjhnnm" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}

'''دوورگەکانی ئەی-بی-سی''' گرووپێکی فیزیکیین لە [[ئارووبا]]، بۆنێر، و [[کوراساو|کیوراساو]]، سێ ڕۆژاواییترین دوورگەکانی ئەنتیلی لیواردن لە [[دەریای کاری بی]]دا. ئەم دوورگانە خاوەنی مێژوویەکی سیاسیی ھاوبەش و پێگەی خاوەندارێتیی ھۆڵەندین، لەو کاتەوەی کە پەیماننامەی ئینگلیز-ھۆڵەندی ساڵی ١٨١٤ ئەوانی بۆ [[شانشینی ھۆڵەندا]] گەڕاندەوە، وەک کیوراساو و پاشکۆکانی لە ساڵی ١٨١٥وە. ئەوان بە مەودایەکی کەم لە باکووری ویلایەتی فالکۆنی ڤێنیزوێلاوە ھەڵکەوتوون.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Miller|یەکەم=Debra|سەردێڕ=Caribbean Islands ([[Lonely Planet]])|بڵاوکەرەوە=Lonely Planet|ساڵ=٢٠٠٥|ژپنک=٩٧٨-١-٧٤١٠٤-٠٥٥-٥|edition=4th|پەڕە=٧٢٣}}&lt;/ref&gt;

ئارووبا و کیوراساو [[شانشینی ھۆڵەندا|وڵاتانی پێکھێنەری]] خۆبەڕێوەبەری سەربەخۆن لە ناو [[شانشینی ھۆڵەندا]]دا، لەکاتێکدا بۆنێر شارەوانییەکی تایبەتی [[ھۆڵەندا]]یە. ھەرێمەکانی ناو شانشینی ھۆڵەندا، وڵاتەکان و شارەوانییە تایبەتەکانی لە دەرەوەی [[یەکێتیی ئەورووپا]]ن؛ ھاووڵاتییان خاوەنی ڕەگەزنامەی ھۆڵەندین و دەسەڵاتە کۆلۆنیالییەکەی پێشوو سوودمەند دەبێت لە بازرگانیی پەسەندکراو، و مافەکانی کانزا و سەرچاوە سروشتییەکان، بەتایبەتی لە دەرەوەی کەناراوەکان.

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

[[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ھۆلەندی]]</text>
      <sha1>cd4ta6j190m5q1tkmc4o4jedzzjhnnm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580463</id>
      <parentid>1580390</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T16:02:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|ABC Islands (Lesser Antilles)}}</comment>
      <origin>1580463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2076" sha1="lqdlr74tpzwcvgs5ncyc9q8d298tt4w" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}

'''دوورگەکانی ئەی-بی-سی''' گرووپێکی فیزیکیین لە [[ئارووبا]]، بۆنێر، و [[کوراساو|کیوراساو]]، سێ ڕۆژاواییترین دوورگەکانی ئەنتیلی لیواردن لە [[دەریای کاری بی]]دا. ئەم دوورگانە خاوەنی مێژوویەکی سیاسیی ھاوبەش و پێگەی خاوەندارێتیی ھۆڵەندین، لەو کاتەوەی کە پەیماننامەی ئینگلیز-ھۆڵەندی ساڵی ١٨١٤ ئەوانی بۆ [[شانشینی ھۆڵەندا]] گەڕاندەوە، وەک کیوراساو و پاشکۆکانی لە ساڵی ١٨١٥وە. ئەوان بە مەودایەکی کەم لە باکووری ویلایەتی فالکۆنی ڤێنیزوێلاوە ھەڵکەوتوون.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Miller|یەکەم=Debra|سەردێڕ=Caribbean Islands ([[Lonely Planet]])|بڵاوکەرەوە=Lonely Planet|ساڵ=٢٠٠٥|ژپنک=٩٧٨-١-٧٤١٠٤-٠٥٥-٥|edition=4th|پەڕە=٧٢٣}}&lt;/ref&gt;

ئارووبا و کیوراساو [[شانشینی ھۆڵەندا|وڵاتانی پێکھێنەری]] خۆبەڕێوەبەری سەربەخۆن لە ناو [[شانشینی ھۆڵەندا]]دا، لەکاتێکدا بۆنێر شارەوانییەکی تایبەتی [[ھۆڵەندا]]یە. ھەرێمەکانی ناو شانشینی ھۆڵەندا، وڵاتەکان و شارەوانییە تایبەتەکانی لە دەرەوەی [[یەکێتیی ئەورووپا]]ن؛ ھاووڵاتییان خاوەنی ڕەگەزنامەی ھۆڵەندین و دەسەڵاتە کۆلۆنیالییەکەی پێشوو سوودمەند دەبێت لە بازرگانیی پەسەندکراو، و مافەکانی کانزا و سەرچاوە سروشتییەکان، بەتایبەتی لە دەرەوەی کەناراوەکان.

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{پۆلی کۆمنز|ABC Islands (Lesser Antilles)}}

[[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ھۆلەندی]]</text>
      <sha1>lqdlr74tpzwcvgs5ncyc9q8d298tt4w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580489</id>
      <parentid>1580463</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T20:01:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}}</comment>
      <origin>1580489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2187" sha1="76uucw6w7im2v5ehydg086l3rxmq0iv" xml:space="preserve">{{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}}
{{داتابۆکس}}

'''دوورگەکانی ئەی-بی-سی''' گرووپێکی فیزیکیین لە [[ئارووبا]]، بۆنێر، و [[کوراساو|کیوراساو]]، سێ ڕۆژاواییترین دوورگەکانی ئەنتیلی لیواردن لە [[دەریای کاری بی]]دا. ئەم دوورگانە خاوەنی مێژوویەکی سیاسیی ھاوبەش و پێگەی خاوەندارێتیی ھۆڵەندین، لەو کاتەوەی کە پەیماننامەی ئینگلیز-ھۆڵەندی ساڵی ١٨١٤ ئەوانی بۆ [[شانشینی ھۆڵەندا]] گەڕاندەوە، وەک کیوراساو و پاشکۆکانی لە ساڵی ١٨١٥وە. ئەوان بە مەودایەکی کەم لە باکووری ویلایەتی فالکۆنی ڤێنیزوێلاوە ھەڵکەوتوون.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Miller|یەکەم=Debra|سەردێڕ=Caribbean Islands ([[Lonely Planet]])|بڵاوکەرەوە=Lonely Planet|ساڵ=٢٠٠٥|ژپنک=٩٧٨-١-٧٤١٠٤-٠٥٥-٥|edition=4th|پەڕە=٧٢٣}}&lt;/ref&gt;

ئارووبا و کیوراساو [[شانشینی ھۆڵەندا|وڵاتانی پێکھێنەری]] خۆبەڕێوەبەری سەربەخۆن لە ناو [[شانشینی ھۆڵەندا]]دا، لەکاتێکدا بۆنێر شارەوانییەکی تایبەتی [[ھۆڵەندا]]یە. ھەرێمەکانی ناو شانشینی ھۆڵەندا، وڵاتەکان و شارەوانییە تایبەتەکانی لە دەرەوەی [[یەکێتیی ئەورووپا]]ن؛ ھاووڵاتییان خاوەنی ڕەگەزنامەی ھۆڵەندین و دەسەڵاتە کۆلۆنیالییەکەی پێشوو سوودمەند دەبێت لە بازرگانیی پەسەندکراو، و مافەکانی کانزا و سەرچاوە سروشتییەکان، بەتایبەتی لە دەرەوەی کەناراوەکان.

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{پۆلی کۆمنز|ABC Islands (Lesser Antilles)}}

[[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ھۆلەندی]]
{{بێپۆل|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}}</text>
      <sha1>76uucw6w7im2v5ehydg086l3rxmq0iv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بۆنێر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295391</id>
    <revision>
      <id>1580389</id>
      <parentid>1580364</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:00:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]])</comment>
      <origin>1580389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2078" sha1="ohl367yzy5866hscpgf3zc0hpkt5gxs" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}

'''بۆنێر''' دوورگەیەکی کاریبییە لە ئەنتیلی لیوارد. شارەوانییەکی تایبەت (بە فەرمی &quot;قەوارەیەکی گشتی&quot;)ی [[ھۆڵەندا]]یە، پایتەختەکەی بەندەری کرالێندایکە، کە لە کەناراوی ڕۆژاوا (لیوارد)ی دوورگەکەدا ھەڵکەوتووە. [[ئارووبا]]، بۆنێر و [[کوراساو|کیوراساو]] [[دوورگەکانی ئەی بی سی]] پێکدەھێنن، کە {{Cvt|80|km}} لە کەناراوەکانی [[ڤێنیزوێلا]]وە دوورن.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشان=http://www.skyviews.com/bonaire-map/|سەردێڕ=Map of Bonaire - Caribbean Islands Maps and Guides |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230529063227/http://skyviews.com/bonaire-map/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئازاری ٢٠١٩|وێبگە=skyviews.com}}&lt;/ref&gt; دوورگەکان خاوەنی کەشووھوایەکی وشکن کە سەرنجی ئەو سەردانکەرانە ڕادەکێشێت کە بەدوای کەشووھوایەکی گەرم و ھەتاویدا دەگەڕێن لە بەدرێژایی ساڵ، و لە دەرەوەی ناوچەی سەرەکیی گەشەسەندنی [[زریانی خولگەیی|زریانە خولگەیییەکاندا]] ھەڵکەوتوون. بۆنێر شوێنێکی بەناوبانگی سنۆرکلینگ و مەلەوانیی ژێر دەریایە بەھۆی شوێنە جۆراوجۆرەکانی مەلەوانی لە کەناراوەکان، پاشماوەی کەشتییە نوقمبووەکان و دەستڕاگەیشتنی ئاسان بۆ ڕیفە مەرجانییەکانی دەوروبەری دوورگەکە.

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

[[پۆل:داگیرگەکانی ئیسپانیا]]
[[پۆل:پەڕەکان بە لەخۆگرتنی گۆکردنە تۆمارکراوەکان]]</text>
      <sha1>ohl367yzy5866hscpgf3zc0hpkt5gxs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580464</id>
      <parentid>1580389</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T16:02:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Bonaire}}</comment>
      <origin>1580464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2110" sha1="k0e1ydn9y80fppvyebxk1dwj6y3hnmo" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}

'''بۆنێر''' دوورگەیەکی کاریبییە لە ئەنتیلی لیوارد. شارەوانییەکی تایبەت (بە فەرمی &quot;قەوارەیەکی گشتی&quot;)ی [[ھۆڵەندا]]یە، پایتەختەکەی بەندەری کرالێندایکە، کە لە کەناراوی ڕۆژاوا (لیوارد)ی دوورگەکەدا ھەڵکەوتووە. [[ئارووبا]]، بۆنێر و [[کوراساو|کیوراساو]] [[دوورگەکانی ئەی بی سی]] پێکدەھێنن، کە {{Cvt|80|km}} لە کەناراوەکانی [[ڤێنیزوێلا]]وە دوورن.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشان=http://www.skyviews.com/bonaire-map/|سەردێڕ=Map of Bonaire - Caribbean Islands Maps and Guides |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230529063227/http://skyviews.com/bonaire-map/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئازاری ٢٠١٩|وێبگە=skyviews.com}}&lt;/ref&gt; دوورگەکان خاوەنی کەشووھوایەکی وشکن کە سەرنجی ئەو سەردانکەرانە ڕادەکێشێت کە بەدوای کەشووھوایەکی گەرم و ھەتاویدا دەگەڕێن لە بەدرێژایی ساڵ، و لە دەرەوەی ناوچەی سەرەکیی گەشەسەندنی [[زریانی خولگەیی|زریانە خولگەیییەکاندا]] ھەڵکەوتوون. بۆنێر شوێنێکی بەناوبانگی سنۆرکلینگ و مەلەوانیی ژێر دەریایە بەھۆی شوێنە جۆراوجۆرەکانی مەلەوانی لە کەناراوەکان، پاشماوەی کەشتییە نوقمبووەکان و دەستڕاگەیشتنی ئاسان بۆ ڕیفە مەرجانییەکانی دەوروبەری دوورگەکە.

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{پۆلی کۆمنز|Bonaire}}

[[پۆل:داگیرگەکانی ئیسپانیا]]
[[پۆل:پەڕەکان بە لەخۆگرتنی گۆکردنە تۆمارکراوەکان]]</text>
      <sha1>k0e1ydn9y80fppvyebxk1dwj6y3hnmo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580476</id>
      <parentid>1580464</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:01:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:جوگرافیا|جوگرافیا]]</comment>
      <origin>1580476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2157" sha1="9lm37j7rydjbxcc1w42co9y80244j6q" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}

'''بۆنێر''' دوورگەیەکی کاریبییە لە ئەنتیلی لیوارد. شارەوانییەکی تایبەت (بە فەرمی &quot;قەوارەیەکی گشتی&quot;)ی [[ھۆڵەندا]]یە، پایتەختەکەی بەندەری کرالێندایکە، کە لە کەناراوی ڕۆژاوا (لیوارد)ی دوورگەکەدا ھەڵکەوتووە. [[ئارووبا]]، بۆنێر و [[کوراساو|کیوراساو]] [[دوورگەکانی ئەی بی سی]] پێکدەھێنن، کە {{Cvt|80|km}} لە کەناراوەکانی [[ڤێنیزوێلا]]وە دوورن.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشان=http://www.skyviews.com/bonaire-map/|سەردێڕ=Map of Bonaire - Caribbean Islands Maps and Guides |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230529063227/http://skyviews.com/bonaire-map/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئازاری ٢٠١٩|وێبگە=skyviews.com}}&lt;/ref&gt; دوورگەکان خاوەنی کەشووھوایەکی وشکن کە سەرنجی ئەو سەردانکەرانە ڕادەکێشێت کە بەدوای کەشووھوایەکی گەرم و ھەتاویدا دەگەڕێن لە بەدرێژایی ساڵ، و لە دەرەوەی ناوچەی سەرەکیی گەشەسەندنی [[زریانی خولگەیی|زریانە خولگەیییەکاندا]] ھەڵکەوتوون. بۆنێر شوێنێکی بەناوبانگی سنۆرکلینگ و مەلەوانیی ژێر دەریایە بەھۆی شوێنە جۆراوجۆرەکانی مەلەوانی لە کەناراوەکان، پاشماوەی کەشتییە نوقمبووەکان و دەستڕاگەیشتنی ئاسان بۆ ڕیفە مەرجانییەکانی دەوروبەری دوورگەکە.

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{پۆلی کۆمنز|Bonaire}}
{{شریتی دەروازە|جوگرافیا}}

[[پۆل:داگیرگەکانی ئیسپانیا]]
[[پۆل:پەڕەکان بە لەخۆگرتنی گۆکردنە تۆمارکراوەکان]]</text>
      <sha1>9lm37j7rydjbxcc1w42co9y80244j6q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580485</id>
      <parentid>1580476</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T20:00:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}}</comment>
      <origin>1580485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2218" sha1="q24dgmcwfwn5ygfja5g5nwy4vthbamx" xml:space="preserve">{{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}}
{{داتابۆکس}}

'''بۆنێر''' دوورگەیەکی کاریبییە لە ئەنتیلی لیوارد. شارەوانییەکی تایبەت (بە فەرمی &quot;قەوارەیەکی گشتی&quot;)ی [[ھۆڵەندا]]یە، پایتەختەکەی بەندەری کرالێندایکە، کە لە کەناراوی ڕۆژاوا (لیوارد)ی دوورگەکەدا ھەڵکەوتووە. [[ئارووبا]]، بۆنێر و [[کوراساو|کیوراساو]] [[دوورگەکانی ئەی بی سی]] پێکدەھێنن، کە {{Cvt|80|km}} لە کەناراوەکانی [[ڤێنیزوێلا]]وە دوورن.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشان=http://www.skyviews.com/bonaire-map/|سەردێڕ=Map of Bonaire - Caribbean Islands Maps and Guides |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230529063227/http://skyviews.com/bonaire-map/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئازاری ٢٠١٩|وێبگە=skyviews.com}}&lt;/ref&gt; دوورگەکان خاوەنی کەشووھوایەکی وشکن کە سەرنجی ئەو سەردانکەرانە ڕادەکێشێت کە بەدوای کەشووھوایەکی گەرم و ھەتاویدا دەگەڕێن لە بەدرێژایی ساڵ، و لە دەرەوەی ناوچەی سەرەکیی گەشەسەندنی [[زریانی خولگەیی|زریانە خولگەیییەکاندا]] ھەڵکەوتوون. بۆنێر شوێنێکی بەناوبانگی سنۆرکلینگ و مەلەوانیی ژێر دەریایە بەھۆی شوێنە جۆراوجۆرەکانی مەلەوانی لە کەناراوەکان، پاشماوەی کەشتییە نوقمبووەکان و دەستڕاگەیشتنی ئاسان بۆ ڕیفە مەرجانییەکانی دەوروبەری دوورگەکە.

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{پۆلی کۆمنز|Bonaire}}
{{شریتی دەروازە|جوگرافیا}}

[[پۆل:داگیرگەکانی ئیسپانیا]]
[[پۆل:پەڕەکان بە لەخۆگرتنی گۆکردنە تۆمارکراوەکان]]</text>
      <sha1>q24dgmcwfwn5ygfja5g5nwy4vthbamx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کاریبیی ھۆڵەندی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295392</id>
    <revision>
      <id>1580388</id>
      <parentid>1580366</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:00:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]])</comment>
      <origin>1580388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2620" sha1="3q9bvsflvkk2fws680whzxmoupn5f2r" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}

'''کاریبیی ھۆڵەندی''' (کە لە مێژوودا بە '''ھیندستانی ڕۆژاوای ھۆڵەندی''' ناسراوە) بریتییە لە ھەرێم، کۆلۆنی و وڵاتەکانی (پێشوو و ئێستا) [[جیھانی نوێ]]ی ئیمپراتۆرییەتی کۆلۆنیالیی ھۆڵەندی و [[شانشینی ھۆڵەندا]] کە لە [[دەریای کاری بی]]دا ھەڵکەوتوون، بەتایبەتی ناوچەکانی باکوور و باشووری ڕۆژاوای کۆمەڵە دوورگەی [[ئەنتیلی بچووک]].

کاریبیی ھۆڵەندی لە [[شانشینی ھۆڵەندا|وڵاتە پێکھێنەرەکانی]] [[کوراساو|کیوراساو]]، [[ئارووبا]] و [[سینت مارتن]] (دوورگەکانی 'سی ئەی ئێس') و شارەوانییە تایبەتەکانی بۆنێر، سینت یوستاتیۆس و سابا (دوورگەکانی بی ئی ئێس) پێکدێت. دەستەواژەی «کاریبیی ھۆڵەندی» ھەندێک جار بۆ کاریبیی ھۆڵەندیش بەکاردێت، کە قەوارەیەکە لە سێ شارەوانییە تایبەتەکە پێکدێت کە لە ساڵی ٢٠١٠وە بەشێک لە وڵاتی پێکھێنەری [[ھۆڵەندا]] پێکدەھێنن.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.rijksdienstcn.com/en?1curvers=engels&amp;0Lang=E |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150702121227/http://www.rijksdienstcn.com/en?1curvers=engels&amp;0Lang=E |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥|وێبگە=Government of the Netherlands}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140119043938/http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}&lt;/ref&gt; ژمارەی دانیشتووانی کاریبیی ھۆڵەندی ٣٣٧٬٦١٧ کەسە تا کانوونی دووەمی ٢٠١٩.&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

[[پۆل:CS1 Dutch-language sources (nl)]]
[[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ھۆلەندی]]
[[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]]</text>
      <sha1>3q9bvsflvkk2fws680whzxmoupn5f2r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580465</id>
      <parentid>1580388</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T16:02:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Dutch Caribbean}}</comment>
      <origin>1580465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2660" sha1="7tangtwwvtjpqe26c6nqyde4341ij9l" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}

'''کاریبیی ھۆڵەندی''' (کە لە مێژوودا بە '''ھیندستانی ڕۆژاوای ھۆڵەندی''' ناسراوە) بریتییە لە ھەرێم، کۆلۆنی و وڵاتەکانی (پێشوو و ئێستا) [[جیھانی نوێ]]ی ئیمپراتۆرییەتی کۆلۆنیالیی ھۆڵەندی و [[شانشینی ھۆڵەندا]] کە لە [[دەریای کاری بی]]دا ھەڵکەوتوون، بەتایبەتی ناوچەکانی باکوور و باشووری ڕۆژاوای کۆمەڵە دوورگەی [[ئەنتیلی بچووک]].

کاریبیی ھۆڵەندی لە [[شانشینی ھۆڵەندا|وڵاتە پێکھێنەرەکانی]] [[کوراساو|کیوراساو]]، [[ئارووبا]] و [[سینت مارتن]] (دوورگەکانی 'سی ئەی ئێس') و شارەوانییە تایبەتەکانی بۆنێر، سینت یوستاتیۆس و سابا (دوورگەکانی بی ئی ئێس) پێکدێت. دەستەواژەی «کاریبیی ھۆڵەندی» ھەندێک جار بۆ کاریبیی ھۆڵەندیش بەکاردێت، کە قەوارەیەکە لە سێ شارەوانییە تایبەتەکە پێکدێت کە لە ساڵی ٢٠١٠وە بەشێک لە وڵاتی پێکھێنەری [[ھۆڵەندا]] پێکدەھێنن.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.rijksdienstcn.com/en?1curvers=engels&amp;0Lang=E |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150702121227/http://www.rijksdienstcn.com/en?1curvers=engels&amp;0Lang=E |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥|وێبگە=Government of the Netherlands}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140119043938/http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}&lt;/ref&gt; ژمارەی دانیشتووانی کاریبیی ھۆڵەندی ٣٣٧٬٦١٧ کەسە تا کانوونی دووەمی ٢٠١٩.&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{پۆلی کۆمنز|Dutch Caribbean}}

[[پۆل:CS1 Dutch-language sources (nl)]]
[[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ھۆلەندی]]
[[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]]</text>
      <sha1>7tangtwwvtjpqe26c6nqyde4341ij9l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580475</id>
      <parentid>1580465</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:01:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:جوگرافیا|جوگرافیا]]</comment>
      <origin>1580475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2707" sha1="spemqnob2wvnw7vmt0800tqrybpbjdf" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}

'''کاریبیی ھۆڵەندی''' (کە لە مێژوودا بە '''ھیندستانی ڕۆژاوای ھۆڵەندی''' ناسراوە) بریتییە لە ھەرێم، کۆلۆنی و وڵاتەکانی (پێشوو و ئێستا) [[جیھانی نوێ]]ی ئیمپراتۆرییەتی کۆلۆنیالیی ھۆڵەندی و [[شانشینی ھۆڵەندا]] کە لە [[دەریای کاری بی]]دا ھەڵکەوتوون، بەتایبەتی ناوچەکانی باکوور و باشووری ڕۆژاوای کۆمەڵە دوورگەی [[ئەنتیلی بچووک]].

کاریبیی ھۆڵەندی لە [[شانشینی ھۆڵەندا|وڵاتە پێکھێنەرەکانی]] [[کوراساو|کیوراساو]]، [[ئارووبا]] و [[سینت مارتن]] (دوورگەکانی 'سی ئەی ئێس') و شارەوانییە تایبەتەکانی بۆنێر، سینت یوستاتیۆس و سابا (دوورگەکانی بی ئی ئێس) پێکدێت. دەستەواژەی «کاریبیی ھۆڵەندی» ھەندێک جار بۆ کاریبیی ھۆڵەندیش بەکاردێت، کە قەوارەیەکە لە سێ شارەوانییە تایبەتەکە پێکدێت کە لە ساڵی ٢٠١٠وە بەشێک لە وڵاتی پێکھێنەری [[ھۆڵەندا]] پێکدەھێنن.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.rijksdienstcn.com/en?1curvers=engels&amp;0Lang=E |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150702121227/http://www.rijksdienstcn.com/en?1curvers=engels&amp;0Lang=E |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥|وێبگە=Government of the Netherlands}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140119043938/http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}&lt;/ref&gt; ژمارەی دانیشتووانی کاریبیی ھۆڵەندی ٣٣٧٬٦١٧ کەسە تا کانوونی دووەمی ٢٠١٩.&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{پۆلی کۆمنز|Dutch Caribbean}}
{{شریتی دەروازە|جوگرافیا}}

[[پۆل:CS1 Dutch-language sources (nl)]]
[[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ھۆلەندی]]
[[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]]</text>
      <sha1>spemqnob2wvnw7vmt0800tqrybpbjdf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580486</id>
      <parentid>1580475</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T20:01:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}}</comment>
      <origin>1580486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2757" sha1="65f05yyzdqawbecnehxwuqixfp0g28g" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}

'''کاریبیی ھۆڵەندی''' (کە لە مێژوودا بە '''ھیندستانی ڕۆژاوای ھۆڵەندی''' ناسراوە) بریتییە لە ھەرێم، کۆلۆنی و وڵاتەکانی (پێشوو و ئێستا) [[جیھانی نوێ]]ی ئیمپراتۆرییەتی کۆلۆنیالیی ھۆڵەندی و [[شانشینی ھۆڵەندا]] کە لە [[دەریای کاری بی]]دا ھەڵکەوتوون، بەتایبەتی ناوچەکانی باکوور و باشووری ڕۆژاوای کۆمەڵە دوورگەی [[ئەنتیلی بچووک]].

کاریبیی ھۆڵەندی لە [[شانشینی ھۆڵەندا|وڵاتە پێکھێنەرەکانی]] [[کوراساو|کیوراساو]]، [[ئارووبا]] و [[سینت مارتن]] (دوورگەکانی 'سی ئەی ئێس') و شارەوانییە تایبەتەکانی بۆنێر، سینت یوستاتیۆس و سابا (دوورگەکانی بی ئی ئێس) پێکدێت. دەستەواژەی «کاریبیی ھۆڵەندی» ھەندێک جار بۆ کاریبیی ھۆڵەندیش بەکاردێت، کە قەوارەیەکە لە سێ شارەوانییە تایبەتەکە پێکدێت کە لە ساڵی ٢٠١٠وە بەشێک لە وڵاتی پێکھێنەری [[ھۆڵەندا]] پێکدەھێنن.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.rijksdienstcn.com/en?1curvers=engels&amp;0Lang=E |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150702121227/http://www.rijksdienstcn.com/en?1curvers=engels&amp;0Lang=E |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥|وێبگە=Government of the Netherlands}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140119043938/http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}&lt;/ref&gt; ژمارەی دانیشتووانی کاریبیی ھۆڵەندی ٣٣٧٬٦١٧ کەسە تا کانوونی دووەمی ٢٠١٩.&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{پۆلی کۆمنز|Dutch Caribbean}}
{{شریتی دەروازە|جوگرافیا}}

[[پۆل:CS1 Dutch-language sources (nl)]]
[[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ھۆلەندی]]
[[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]]
{{بێپۆل|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}}</text>
      <sha1>65f05yyzdqawbecnehxwuqixfp0g28g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ناوچەی کاتیی ئەتڵەسی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295393</id>
    <revision>
      <id>1580467</id>
      <parentid>1580368</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T16:03:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Atlantic Time Zone (Americas)}}</comment>
      <origin>1580467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1432" sha1="lm7teyit9kjei9aub8syuj8vh2ym2z8" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}

'''ناوچەی کاتیی ئەتڵەسی''' ناوچەیەکی جوگرافییە کە کاتی ستاندارد بەکاردەھێنێت—کە پێی دەوترێت '''کاتی ستانداردی ئەتڵەسی''' ('''ئەی ئێس تی''')—بە دەرکردنی چوار کاتژمێر لە [[کاتی گەردوونیی ھاوھەنگاو|یوو تی سی]]، کە ئەنجامەکەی دەبێتە یوو تی سی−٠٤:٠٠. ئەی ئێس تی لە بەشەکانی ئەمریکای باکوور بە چەندین دوورگەی کاریبییەوە بەکاردەھێنرێت. لە بەشێکی ساڵدا، ھەندێک لە ناوچەکانی ئەم ناوچەیە پابەندن بە [[ھاوینەکات]]، کە پێی دەوترێت '''کاتی ھاوینەی ئەتڵەسی''' ('''ئەی دی تی''')، بە پێشخستنی کاتژمێرەکانیان بە بڕی یەک کاتژمێر بۆ یوو تی سی−٠٣:٠٠. کاتی کاتژمێر لەم ناوچەیەدا لەسەر بنەمای کاتی مامناوەندی خۆری ٦٠ەمین مێریدیانی ڕۆژاوای ڕوانگەی گرینویچ دامەزراوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٣ی ئایاری ٢٠٢٦}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{پۆلی کۆمنز|Atlantic Time Zone (Americas)}}

[[پۆل:ناوچە کاتییەکان]]</text>
      <sha1>lm7teyit9kjei9aub8syuj8vh2ym2z8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580473</id>
      <parentid>1580467</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:00:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] و [[دەروازە:کەنەدا|کەنەدا]]</comment>
      <origin>1580473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1534" sha1="dui9x57je69bazal0a1x6kftyizfjzo" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}

'''ناوچەی کاتیی ئەتڵەسی''' ناوچەیەکی جوگرافییە کە کاتی ستاندارد بەکاردەھێنێت—کە پێی دەوترێت '''کاتی ستانداردی ئەتڵەسی''' ('''ئەی ئێس تی''')—بە دەرکردنی چوار کاتژمێر لە [[کاتی گەردوونیی ھاوھەنگاو|یوو تی سی]]، کە ئەنجامەکەی دەبێتە یوو تی سی−٠٤:٠٠. ئەی ئێس تی لە بەشەکانی ئەمریکای باکوور بە چەندین دوورگەی کاریبییەوە بەکاردەھێنرێت. لە بەشێکی ساڵدا، ھەندێک لە ناوچەکانی ئەم ناوچەیە پابەندن بە [[ھاوینەکات]]، کە پێی دەوترێت '''کاتی ھاوینەی ئەتڵەسی''' ('''ئەی دی تی''')، بە پێشخستنی کاتژمێرەکانیان بە بڕی یەک کاتژمێر بۆ یوو تی سی−٠٣:٠٠. کاتی کاتژمێر لەم ناوچەیەدا لەسەر بنەمای کاتی مامناوەندی خۆری ٦٠ەمین مێریدیانی ڕۆژاوای ڕوانگەی گرینویچ دامەزراوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٣ی ئایاری ٢٠٢٦}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{پۆلی کۆمنز|Atlantic Time Zone (Americas)}}
{{شریتی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|کەنەدا}}

[[پۆل:ناوچە کاتییەکان]]</text>
      <sha1>dui9x57je69bazal0a1x6kftyizfjzo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580488</id>
      <parentid>1580473</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T20:01:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}}</comment>
      <origin>1580488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1595" sha1="4206h718tgae0v4jex2lzwc7qlqacc3" xml:space="preserve">{{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}}
{{داتابۆکس}}

'''ناوچەی کاتیی ئەتڵەسی''' ناوچەیەکی جوگرافییە کە کاتی ستاندارد بەکاردەھێنێت—کە پێی دەوترێت '''کاتی ستانداردی ئەتڵەسی''' ('''ئەی ئێس تی''')—بە دەرکردنی چوار کاتژمێر لە [[کاتی گەردوونیی ھاوھەنگاو|یوو تی سی]]، کە ئەنجامەکەی دەبێتە یوو تی سی−٠٤:٠٠. ئەی ئێس تی لە بەشەکانی ئەمریکای باکوور بە چەندین دوورگەی کاریبییەوە بەکاردەھێنرێت. لە بەشێکی ساڵدا، ھەندێک لە ناوچەکانی ئەم ناوچەیە پابەندن بە [[ھاوینەکات]]، کە پێی دەوترێت '''کاتی ھاوینەی ئەتڵەسی''' ('''ئەی دی تی''')، بە پێشخستنی کاتژمێرەکانیان بە بڕی یەک کاتژمێر بۆ یوو تی سی−٠٣:٠٠. کاتی کاتژمێر لەم ناوچەیەدا لەسەر بنەمای کاتی مامناوەندی خۆری ٦٠ەمین مێریدیانی ڕۆژاوای ڕوانگەی گرینویچ دامەزراوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٣ی ئایاری ٢٠٢٦}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{پۆلی کۆمنز|Atlantic Time Zone (Americas)}}
{{شریتی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|کەنەدا}}

[[پۆل:ناوچە کاتییەکان]]</text>
      <sha1>4206h718tgae0v4jex2lzwc7qlqacc3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ناوچەی کاتیی نیوفاوندلاند</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295394</id>
    <revision>
      <id>1580494</id>
      <parentid>1580370</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T20:02:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}}</comment>
      <origin>1580494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1426" sha1="gz4uiq416z31q1amc7jzybdfrmprf8o" xml:space="preserve">{{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}}
{{داتابۆکس}}
'''ناوچەی کاتیی نیوفاوندلاند''' ('''ئێن تی''') ناوچەیەکی جوگرافییە کە کات دەپارێزێت بە دەرکردنی ٣٫٥ کاتژمێر لە [[کاتی گەردوونیی ھاوھەنگاو|یوو تی سی]] لە ماوەی [[کاتی ستاندارد]]دا، کە ئەنجامەکەی دەبێتە یوو تی سی−٠٣:٣٠؛ یان دەرکردنی ٢٫٥ کاتژمێر لە کاتی [[ھاوینەکات]]دا. کاتی کاتژمێر لەم ناوچەیەدا لەسەر بنەمای تێکڕای کاتی خۆریی مێریدیانی ٥٢ پلە و ٣٠ خولەکی کەوانەیی ڕۆژاوای ڕوانگەی گرینویچ دامەزراوە. تەنھا لە پارێزگای [[نیوفاندلەند و لابرادۆر]]ی کەنەدا پەیڕەو دەکرێت. ناوچەی کاتیی نیوفاوندلاند تاقە ناوچەی کاتیی چالاکە کە جیاوازیی نیو کاتژمێری لەگەڵ یوو تی سی ھەیە لە ئەمریکاکاندا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٣ی ئایاری ٢٠٢٦}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

[[پۆل:ناوچە کاتییەکان]]
[[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]]</text>
      <sha1>gz4uiq416z31q1amc7jzybdfrmprf8o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نیوەڕۆھێڵ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295395</id>
    <revision>
      <id>1580387</id>
      <parentid>1580372</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:00:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ چاکسازیی ژمارەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]])</comment>
      <origin>1580387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2897" sha1="8ikvnxswqm4iph0zhrmr1scu2k72y1u" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}

[[پەڕگە:Primemeridian.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ|نیوەڕۆھێڵەکان لە نێوان جەمسەرەکانی باکوور و باشووردا دەڕۆن.]]
لە [[جوگرافیا]] و [[جیۆدیزیا]]دا، '''نیوەڕۆھێڵ''' بریتییە لەو شوێنە ئەندازەییەی کە ئەو خاڵانە بەیەکەوە دەبەستێتەوە کە [[ھێڵی درێژی]]ی یەکسانیان ھەیە، کە بریتییە لە [[گۆشە]] (بە [[پلە (گۆشە)|پلە]] یان [[گۆشە|یەکەکانی]] تر) بۆ ڕۆژھەڵات یان ڕۆژاوای نیوەڕۆھێڵێکی سەرەکیی دیاریکراو (لە ئێستادا، نیوەڕۆھێڵی سەرچاوەی IERS).&lt;ref name=&quot;Withers 2017 Absurd Vanity&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Withers|یەکەم=Charles W. J.|سەردێڕ=Zero Degrees|بڵاوکەرەوە=[[Harvard University Press]]|ساڵ=٢٠١٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٤-٩٧٨٩٣-٥|پەڕەکان=٢٥–٧٢|chapter=Absurd Vanity|doi=10.4159/9780674978935-004|jstor=j.ctt1n2ttsj.6}}&lt;/ref&gt; بە واتایەکی تر، ئەوە [[سیستمی پۆتانەکان|ھێڵێکی پۆتانە]] بۆ ھێڵەکانی درێژی، کە پێی دەوترێت '''ھێڵێکی درێژی'''. شوێنی خاڵێک بە درێژایی نیوەڕۆھێڵێک لە ھێڵێکی درێژیی دیاریکراودا بەھۆی [[ھێڵی پانی|ھێڵی پانییەکەیەوە]] دەدرێت، کە بە پلەی گۆشەیی بەرەو باکوور یان باشووری [[ھێڵی کەمەرەیی]] دەپێورێت. لەسەر نەخشەیەکی مێرکاتۆر یان نەخشەیەکی گاڵ-پیتەرز، ھەر نیوەڕۆھێڵێک [[ئەستوونبوون (ئەندازە)|ئەستوونە]] لەگەڵ ھەموو بازنەکانی ھێڵی پانی. بە گریمانەکردنی زەوی بە گۆیی، نیوەڕۆھێڵ نیوەبازنەیەکی گەورەیە لەسەر ڕووی زەوی. لەبری ئەوە بە وەرگرتنی مۆدێلێکی نیمچەگۆیی یان شێوەھێلکەیی بۆ زەوی، نیوەڕۆھێڵ نیوەی ھێلکەبازنەیەکی گەورەی باکوور-باشوورە. درێژیی نیوەڕۆھێڵێک دوو ئەوەندەی درێژیی چارەکێکی زەوییە، کە یەکسانە بە {{Cvt|20,003.93144|km|mi}} لەسەر شێوەھێلکەیەکی مۆدێرن (WGS 84).&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Weintrit |یەکەم=Adam |ڕێکەوت=٢٠١٣|سەردێڕ=So, What is Actually the Distance from the Equator to the Pole? – Overview of the Meridian Distance Approximations |journal=TransNav |بەرگ=٧|issue=2 |پەڕەکان=٢٥٩–٢٧٢|doi=10.12716/1001.07.02.14 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

[[پۆل:ڕووپێوی]]</text>
      <sha1>8ikvnxswqm4iph0zhrmr1scu2k72y1u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580466</id>
      <parentid>1580387</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T16:02:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Meridian markers}}</comment>
      <origin>1580466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2938" sha1="0iq74ik4949b24yasjsml9fp3bpqyir" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}

[[پەڕگە:Primemeridian.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ|نیوەڕۆھێڵەکان لە نێوان جەمسەرەکانی باکوور و باشووردا دەڕۆن.]]
لە [[جوگرافیا]] و [[جیۆدیزیا]]دا، '''نیوەڕۆھێڵ''' بریتییە لەو شوێنە ئەندازەییەی کە ئەو خاڵانە بەیەکەوە دەبەستێتەوە کە [[ھێڵی درێژی]]ی یەکسانیان ھەیە، کە بریتییە لە [[گۆشە]] (بە [[پلە (گۆشە)|پلە]] یان [[گۆشە|یەکەکانی]] تر) بۆ ڕۆژھەڵات یان ڕۆژاوای نیوەڕۆھێڵێکی سەرەکیی دیاریکراو (لە ئێستادا، نیوەڕۆھێڵی سەرچاوەی IERS).&lt;ref name=&quot;Withers 2017 Absurd Vanity&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Withers|یەکەم=Charles W. J.|سەردێڕ=Zero Degrees|بڵاوکەرەوە=[[Harvard University Press]]|ساڵ=٢٠١٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٤-٩٧٨٩٣-٥|پەڕەکان=٢٥–٧٢|chapter=Absurd Vanity|doi=10.4159/9780674978935-004|jstor=j.ctt1n2ttsj.6}}&lt;/ref&gt; بە واتایەکی تر، ئەوە [[سیستمی پۆتانەکان|ھێڵێکی پۆتانە]] بۆ ھێڵەکانی درێژی، کە پێی دەوترێت '''ھێڵێکی درێژی'''. شوێنی خاڵێک بە درێژایی نیوەڕۆھێڵێک لە ھێڵێکی درێژیی دیاریکراودا بەھۆی [[ھێڵی پانی|ھێڵی پانییەکەیەوە]] دەدرێت، کە بە پلەی گۆشەیی بەرەو باکوور یان باشووری [[ھێڵی کەمەرەیی]] دەپێورێت. لەسەر نەخشەیەکی مێرکاتۆر یان نەخشەیەکی گاڵ-پیتەرز، ھەر نیوەڕۆھێڵێک [[ئەستوونبوون (ئەندازە)|ئەستوونە]] لەگەڵ ھەموو بازنەکانی ھێڵی پانی. بە گریمانەکردنی زەوی بە گۆیی، نیوەڕۆھێڵ نیوەبازنەیەکی گەورەیە لەسەر ڕووی زەوی. لەبری ئەوە بە وەرگرتنی مۆدێلێکی نیمچەگۆیی یان شێوەھێلکەیی بۆ زەوی، نیوەڕۆھێڵ نیوەی ھێلکەبازنەیەکی گەورەی باکوور-باشوورە. درێژیی نیوەڕۆھێڵێک دوو ئەوەندەی درێژیی چارەکێکی زەوییە، کە یەکسانە بە {{Cvt|20,003.93144|km|mi}} لەسەر شێوەھێلکەیەکی مۆدێرن (WGS 84).&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Weintrit |یەکەم=Adam |ڕێکەوت=٢٠١٣|سەردێڕ=So, What is Actually the Distance from the Equator to the Pole? – Overview of the Meridian Distance Approximations |journal=TransNav |بەرگ=٧|issue=2 |پەڕەکان=٢٥٩–٢٧٢|doi=10.12716/1001.07.02.14 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{پۆلی کۆمنز|Meridian markers}}

[[پۆل:ڕووپێوی]]</text>
      <sha1>0iq74ik4949b24yasjsml9fp3bpqyir</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580474</id>
      <parentid>1580466</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:01:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:جوگرافیا|جوگرافیا]]</comment>
      <origin>1580474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2985" sha1="fjctzkgdagm4fkkg0sj82ybtxcj0mkx" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}

[[پەڕگە:Primemeridian.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ|نیوەڕۆھێڵەکان لە نێوان جەمسەرەکانی باکوور و باشووردا دەڕۆن.]]
لە [[جوگرافیا]] و [[جیۆدیزیا]]دا، '''نیوەڕۆھێڵ''' بریتییە لەو شوێنە ئەندازەییەی کە ئەو خاڵانە بەیەکەوە دەبەستێتەوە کە [[ھێڵی درێژی]]ی یەکسانیان ھەیە، کە بریتییە لە [[گۆشە]] (بە [[پلە (گۆشە)|پلە]] یان [[گۆشە|یەکەکانی]] تر) بۆ ڕۆژھەڵات یان ڕۆژاوای نیوەڕۆھێڵێکی سەرەکیی دیاریکراو (لە ئێستادا، نیوەڕۆھێڵی سەرچاوەی IERS).&lt;ref name=&quot;Withers 2017 Absurd Vanity&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Withers|یەکەم=Charles W. J.|سەردێڕ=Zero Degrees|بڵاوکەرەوە=[[Harvard University Press]]|ساڵ=٢٠١٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٤-٩٧٨٩٣-٥|پەڕەکان=٢٥–٧٢|chapter=Absurd Vanity|doi=10.4159/9780674978935-004|jstor=j.ctt1n2ttsj.6}}&lt;/ref&gt; بە واتایەکی تر، ئەوە [[سیستمی پۆتانەکان|ھێڵێکی پۆتانە]] بۆ ھێڵەکانی درێژی، کە پێی دەوترێت '''ھێڵێکی درێژی'''. شوێنی خاڵێک بە درێژایی نیوەڕۆھێڵێک لە ھێڵێکی درێژیی دیاریکراودا بەھۆی [[ھێڵی پانی|ھێڵی پانییەکەیەوە]] دەدرێت، کە بە پلەی گۆشەیی بەرەو باکوور یان باشووری [[ھێڵی کەمەرەیی]] دەپێورێت. لەسەر نەخشەیەکی مێرکاتۆر یان نەخشەیەکی گاڵ-پیتەرز، ھەر نیوەڕۆھێڵێک [[ئەستوونبوون (ئەندازە)|ئەستوونە]] لەگەڵ ھەموو بازنەکانی ھێڵی پانی. بە گریمانەکردنی زەوی بە گۆیی، نیوەڕۆھێڵ نیوەبازنەیەکی گەورەیە لەسەر ڕووی زەوی. لەبری ئەوە بە وەرگرتنی مۆدێلێکی نیمچەگۆیی یان شێوەھێلکەیی بۆ زەوی، نیوەڕۆھێڵ نیوەی ھێلکەبازنەیەکی گەورەی باکوور-باشوورە. درێژیی نیوەڕۆھێڵێک دوو ئەوەندەی درێژیی چارەکێکی زەوییە، کە یەکسانە بە {{Cvt|20,003.93144|km|mi}} لەسەر شێوەھێلکەیەکی مۆدێرن (WGS 84).&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Weintrit |یەکەم=Adam |ڕێکەوت=٢٠١٣|سەردێڕ=So, What is Actually the Distance from the Equator to the Pole? – Overview of the Meridian Distance Approximations |journal=TransNav |بەرگ=٧|issue=2 |پەڕەکان=٢٥٩–٢٧٢|doi=10.12716/1001.07.02.14 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{پۆلی کۆمنز|Meridian markers}}
{{شریتی دەروازە|جوگرافیا}}

[[پۆل:ڕووپێوی]]</text>
      <sha1>fjctzkgdagm4fkkg0sj82ybtxcj0mkx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580487</id>
      <parentid>1580474</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T20:01:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AramBot</username>
        <id>39807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}}</comment>
      <origin>1580487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3035" sha1="o7anqjcgqciw8nzc387fyfc1p5gubki" xml:space="preserve">{{ھەتیو|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}}
{{داتابۆکس}}

[[پەڕگە:Primemeridian.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ|نیوەڕۆھێڵەکان لە نێوان جەمسەرەکانی باکوور و باشووردا دەڕۆن.]]
لە [[جوگرافیا]] و [[جیۆدیزیا]]دا، '''نیوەڕۆھێڵ''' بریتییە لەو شوێنە ئەندازەییەی کە ئەو خاڵانە بەیەکەوە دەبەستێتەوە کە [[ھێڵی درێژی]]ی یەکسانیان ھەیە، کە بریتییە لە [[گۆشە]] (بە [[پلە (گۆشە)|پلە]] یان [[گۆشە|یەکەکانی]] تر) بۆ ڕۆژھەڵات یان ڕۆژاوای نیوەڕۆھێڵێکی سەرەکیی دیاریکراو (لە ئێستادا، نیوەڕۆھێڵی سەرچاوەی IERS).&lt;ref name=&quot;Withers 2017 Absurd Vanity&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Withers|یەکەم=Charles W. J.|سەردێڕ=Zero Degrees|بڵاوکەرەوە=[[Harvard University Press]]|ساڵ=٢٠١٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٤-٩٧٨٩٣-٥|پەڕەکان=٢٥–٧٢|chapter=Absurd Vanity|doi=10.4159/9780674978935-004|jstor=j.ctt1n2ttsj.6}}&lt;/ref&gt; بە واتایەکی تر، ئەوە [[سیستمی پۆتانەکان|ھێڵێکی پۆتانە]] بۆ ھێڵەکانی درێژی، کە پێی دەوترێت '''ھێڵێکی درێژی'''. شوێنی خاڵێک بە درێژایی نیوەڕۆھێڵێک لە ھێڵێکی درێژیی دیاریکراودا بەھۆی [[ھێڵی پانی|ھێڵی پانییەکەیەوە]] دەدرێت، کە بە پلەی گۆشەیی بەرەو باکوور یان باشووری [[ھێڵی کەمەرەیی]] دەپێورێت. لەسەر نەخشەیەکی مێرکاتۆر یان نەخشەیەکی گاڵ-پیتەرز، ھەر نیوەڕۆھێڵێک [[ئەستوونبوون (ئەندازە)|ئەستوونە]] لەگەڵ ھەموو بازنەکانی ھێڵی پانی. بە گریمانەکردنی زەوی بە گۆیی، نیوەڕۆھێڵ نیوەبازنەیەکی گەورەیە لەسەر ڕووی زەوی. لەبری ئەوە بە وەرگرتنی مۆدێلێکی نیمچەگۆیی یان شێوەھێلکەیی بۆ زەوی، نیوەڕۆھێڵ نیوەی ھێلکەبازنەیەکی گەورەی باکوور-باشوورە. درێژیی نیوەڕۆھێڵێک دوو ئەوەندەی درێژیی چارەکێکی زەوییە، کە یەکسانە بە {{Cvt|20,003.93144|km|mi}} لەسەر شێوەھێلکەیەکی مۆدێرن (WGS 84).&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Weintrit |یەکەم=Adam |ڕێکەوت=٢٠١٣|سەردێڕ=So, What is Actually the Distance from the Equator to the Pole? – Overview of the Meridian Distance Approximations |journal=TransNav |بەرگ=٧|issue=2 |پەڕەکان=٢٥٩–٢٧٢|doi=10.12716/1001.07.02.14 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{پۆلی کۆمنز|Meridian markers}}
{{شریتی دەروازە|جوگرافیا}}

[[پۆل:ڕووپێوی]]</text>
      <sha1>o7anqjcgqciw8nzc387fyfc1p5gubki</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هاوپەیمانیی هێزە سیاسییەکانی کوردستانی ئێران</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295399</id>
    <redirect title="ھاوپەیمانیی ھێزە سیاسییەکانی کوردستانی ئێران" />
    <revision>
      <id>1580426</id>
      <timestamp>2026-05-03T13:05:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>Hivja پەڕەی [[هاوپەیمانیی هێزە سیاسییەکانی کوردستانی ئێران]]ی گواستەوە بۆ [[ھاوپەیمانیی ھێزە سیاسییەکانی کوردستانی ئێران]]</comment>
      <origin>1580426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="108" sha1="9cpszs0k35uqbjcfibmuffrhhfnnd8j" xml:space="preserve">#ڕەوانەکەر [[ھاوپەیمانیی ھێزە سیاسییەکانی کوردستانی ئێران]]</text>
      <sha1>9cpszs0k35uqbjcfibmuffrhhfnnd8j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بەکارھێنەر:Rebaz qaradaxi</title>
    <ns>2</ns>
    <id>295400</id>
    <revision>
      <id>1580437</id>
      <timestamp>2026-05-03T13:54:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rebaz qaradaxi</username>
        <id>76111</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1580437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1273" sha1="kxlhqrxqoco2s8pmnq1zqe66qc6zfkd" xml:space="preserve">'''ڕێباز قەرەداغی''' (لەدایکبووی ٢ی نیسانی ١٩٩٠، سلێمانی) شاعیر، نووسەر و ڕاهێنەرێکی پسپۆڕی بواری دۆبلاژ و خوێندنەوەی ئەدەبییە. خاوەنی کۆمەڵە شێعرێکی تایبەتە

== ژیان و چالاکی ==
ڕێباز قەرەداغی لە شاری سلێمانی لەدایکبووە و هەر لەوێش نیشتەجێیە. وەک ڕاهێنەرێکی پسپۆڕ لە بواری پەرەپێدانی لێهاتوییەکانی دۆبلاژ و خوێندنەوەی پرۆفیشناڵ کار دەکات. خاوەنی چەناڵێکی یوتیوبی تایبەت بە خۆیەتی کە تێیدا ناوەڕۆکی ئەدەبی و فێرکاری بڵاو دەکاتەوە.

== بەرهەمەکان ==
* دۆبلێر لەوێبسایتێکی کوردی
شاعیروخوێنەرونوسەر

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
* [https://linkedin.com/in/rebaz-qaradaxi پڕۆفایلی فەرمی ڕێباز قەرەداغی لە لیندکئین]
* [https://youtube.com/@rebaz_qaradaxi چەناڵی یوتیوبی ڕێباز قەرەداغی]

[[پۆل:شاعیرانی کورد]]
[[پۆل:نووسەرانی کورد]]
[[پۆل:خەڵکی سلێمانی]]</text>
      <sha1>kxlhqrxqoco2s8pmnq1zqe66qc6zfkd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580438</id>
      <parentid>1580437</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:59:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rebaz qaradaxi</username>
        <id>76111</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>بەسەرداچوونەوە (بچووک)</comment>
      <origin>1580438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2500" sha1="37b1p7n5ln01vbzxy34znu8r0pkt7we" xml:space="preserve">'''ڕێباز قەرەداغی''' (لەدایکبووی ٢ی نیسانی ١٩٩٠، سلێمانی) نووسەر و ڕاهێنەرێکی پسپۆڕی بواری دۆبلاژ و خوێندنەوەی ئەدەبییە. وەک دۆبلێر و ڕاهێنەر لە چەندین پڕۆژەی هونەری و میدیاییدا بەشداریکردووە.

== ژیان و چالاکی ==
ڕێباز قەرەداغی لە شاری سلێمانی لەدایکبووە و هەر لەوێش نیشتەجێیە. وەک ڕاهێنەرێکی پسپۆڕ لە بواری پەرەپێدانی لێهاتووییەکانی دۆبلاژ، دەنگسازی و خوێندنەوەی پرۆفیشناڵ کار دەکات. خاوەنی چەناڵێکی یوتیوبی تایبەت بە خۆیەتی بە ناوی (Rebaz Qaradaxi) کە تێیدا ناوەڕۆکی فێرکاری لە بواری میدیا و خوێندنەوەی دەقە ئەدەبییەکان بڵاو دەکاتەوە.

== کارە هونەرییەکان ==

* بەشداریکردن وەک دۆبلێر لە وەرگێڕانی کوردیی فیلمی ئەنیمەیشنی (The Lion King) لە ڕێگەی سەکۆی کوردڤیوەر (KurdViewer).&lt;ref&gt;https://kurdviewer.com/movies/1603&lt;/ref&gt;

== بەستەرە دەرەکییەکان ==

* [https://linkedin.com/in/rebaz-qaradaxi پڕۆفایلی فەرمی ڕێباز قەرەداغی لە لیندکئین]
* [https://youtube.com/@rebaz_qaradaxi چەناڵی یوتیوبی فەرمی ڕێباز قەرەداغی]

== ژیان و چالاکی ==
ڕێباز قەرەداغی لە شاری سلێمانی لەدایکبووە و هەر لەوێش نیشتەجێیە. وەک ڕاهێنەرێکی پسپۆڕ لە بواری پەرەپێدانی لێهاتوییەکانی دۆبلاژ و خوێندنەوەی پرۆفیشناڵ کار دەکات. خاوەنی چەناڵێکی یوتیوبی تایبەت بە خۆیەتی کە تێیدا ناوەڕۆکی ئەدەبی و فێرکاری بڵاو دەکاتەوە.

== بەرهەمەکان ==
* دۆبلێر لەوێبسایتێکی کوردی
شاعیروخوێنەرونوسەر

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
* [https://linkedin.com/in/rebaz-qaradaxi پڕۆفایلی فەرمی ڕێباز قەرەداغی لە لیندکئین]
* [https://youtube.com/@rebaz_qaradaxi چەناڵی یوتیوبی ڕێباز قەرەداغی]

[[پۆل:شاعیرانی کورد]]
[[پۆل:نووسەرانی کورد]]
[[پۆل:خەڵکی سلێمانی]]</text>
      <sha1>37b1p7n5ln01vbzxy34znu8r0pkt7we</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580675</id>
      <parentid>1580438</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T01:10:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>/* بەستەرە دەرەکییەکان */ پۆل نابێ بۆ پەڕەی بەکارھێنەری بەکاربهێنرێ، هەروەها باشتر وایە ژیاننامەی خۆت بە کورتە و لە شێوازی پەڕەی کەسیدا بنووسیت نەک وەک وتارێک</comment>
      <origin>1580675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2386" sha1="gdsnbo5doqpf06y89arfb4r8z9zc3xu" xml:space="preserve">'''ڕێباز قەرەداغی''' (لەدایکبووی ٢ی نیسانی ١٩٩٠، سلێمانی) نووسەر و ڕاهێنەرێکی پسپۆڕی بواری دۆبلاژ و خوێندنەوەی ئەدەبییە. وەک دۆبلێر و ڕاهێنەر لە چەندین پڕۆژەی هونەری و میدیاییدا بەشداریکردووە.

== ژیان و چالاکی ==
ڕێباز قەرەداغی لە شاری سلێمانی لەدایکبووە و هەر لەوێش نیشتەجێیە. وەک ڕاهێنەرێکی پسپۆڕ لە بواری پەرەپێدانی لێهاتووییەکانی دۆبلاژ، دەنگسازی و خوێندنەوەی پرۆفیشناڵ کار دەکات. خاوەنی چەناڵێکی یوتیوبی تایبەت بە خۆیەتی بە ناوی (Rebaz Qaradaxi) کە تێیدا ناوەڕۆکی فێرکاری لە بواری میدیا و خوێندنەوەی دەقە ئەدەبییەکان بڵاو دەکاتەوە.

== کارە هونەرییەکان ==

* بەشداریکردن وەک دۆبلێر لە وەرگێڕانی کوردیی فیلمی ئەنیمەیشنی (The Lion King) لە ڕێگەی سەکۆی کوردڤیوەر (KurdViewer).&lt;ref&gt;https://kurdviewer.com/movies/1603&lt;/ref&gt;

== بەستەرە دەرەکییەکان ==

* [https://linkedin.com/in/rebaz-qaradaxi پڕۆفایلی فەرمی ڕێباز قەرەداغی لە لیندکئین]
* [https://youtube.com/@rebaz_qaradaxi چەناڵی یوتیوبی فەرمی ڕێباز قەرەداغی]

== ژیان و چالاکی ==
ڕێباز قەرەداغی لە شاری سلێمانی لەدایکبووە و هەر لەوێش نیشتەجێیە. وەک ڕاهێنەرێکی پسپۆڕ لە بواری پەرەپێدانی لێهاتوییەکانی دۆبلاژ و خوێندنەوەی پرۆفیشناڵ کار دەکات. خاوەنی چەناڵێکی یوتیوبی تایبەت بە خۆیەتی کە تێیدا ناوەڕۆکی ئەدەبی و فێرکاری بڵاو دەکاتەوە.

== بەرهەمەکان ==
* دۆبلێر لەوێبسایتێکی کوردی
شاعیروخوێنەرونوسەر

== بەستەرە دەرەکییەکان ==
* [https://linkedin.com/in/rebaz-qaradaxi پڕۆفایلی فەرمی ڕێباز قەرەداغی لە لیندکئین]
* [https://youtube.com/@rebaz_qaradaxi چەناڵی یوتیوبی ڕێباز قەرەداغی]</text>
      <sha1>gdsnbo5doqpf06y89arfb4r8z9zc3xu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کارل شڤانتسە</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295401</id>
    <revision>
      <id>1580510</id>
      <timestamp>2026-05-03T22:21:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Helya Yaqub</username>
        <id>75522</id>
      </contributor>
      <comment>بلاوکردنەوەی ژیاننامەی کارل شوانزەر</comment>
      <origin>1580510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24903" sha1="gted4a0e39z9jt3vktwa0ywb37n82y6" xml:space="preserve">&lt;ref&gt;&lt;/ref&gt;
== ژیان ==
'''شوانزەر''' لە شاری ڤیەننا لەدایکبووە و هەر لەوێش کۆچی دوایی کردووە. هەر لە سەردەمی خوێندنی ئامادەییدا، لە ساڵی ١٩٣٥دا لەگەڵ مامی (کە نجار بوو) خانوویەکی باخیان بۆ خێزانەکەی لە ناوچەی &quot;شافبێرگ&quot; لە ڤیەننا نەخشاند و دروستیان کرد. دوای تەواوکردنی خوێندنی ئامادەیی لە قوتابخانەی &quot;Bundesrealgymnasium Wien 7&quot; لە ساڵی ١٩٣٦، خزمەتی سەربازیی زۆرەملێی لە پاسەوانی نیشتمانیی نەمسا تەواو کرد.

== خوێندن ==
'''کارڵ شوانزەر''' لە تشرینی یەکەمی ١٩٣٧ەوە دەستی بە خوێندنی تەلارسازی کرد لە '''زانکۆی تەکنیکی ڤیەننا'''. دەستبەجێ دوای دەرچوونی لە دووەم تاقیکردنەوەی دەوڵەت و وەرگرتنی نازناوی ئەندازیاری ڕێپێدراو، لە پایزی ١٩٤٠دا گواسترایەوە بۆ شاری ڕیبنیك لە ناوچەی &quot;ڕایخسگاو ئۆبەرسلێزییەن&quot;. لە شاری زۆراو (زۆری ئێستا) کە تەنیا چەند کیلۆمەترێک دوور بوو، کارڵ شوانزەر دوای چەندین هەوڵی بێسوود دواجار بابەتێکی بۆ تێزی دکتۆراکەی دۆزییەوە؛ لە ساڵی ١٩٤٢دا پلەی دکتۆرای لە بواری دیزایندا پێبەخشرا بە تێزەکەی لەژێر ناونیشانی &quot;تەلارسازیی نوێ لە ئۆپەرسیلێزیای ڕزگارکراو: بازنەی سۆراو&quot;.

ئامانجی ئەم کارە، وەک لە پێشەکییەکەیدا هاتووە، ئەوە بووە کە جارێکی تر &quot;سیما و ڕوخسارێکی تەواو ئەڵمانی&quot; بەو شارۆچکە بچووکەی پۆڵەندا (١٩٢٠-١٩٣٩) ببەخشێتەوە. ئەو ئەم تێزەی لە کاتی خزمەتی زۆرەملێیدا وەک تەلارسازێکی دیزاینەر لە &quot;Luftgaukommando VIII&quot; نووسیوە. دوای جەنگ، کارڵ شوانزەر و خێزانەکەی گواستیانەوە و کارێکی وەک بەڕێوەبەری تەکنیکی لە کۆمپانیای &quot;Allbau&quot; لە بۆدنوێر (ئۆپەر پالاتینایت) دەستکەوت. دواجار لە نیسانی ١٩٤٦دا گەڕایەوە بۆ نەمسا[١]

== چالاکییە تەلارسازییەکان ==
لە ساڵی ١٩٤٧دا، شوانزەر ستۆدیۆیەکی تایبەت بە خۆی کردەوە. لە سەرەتای کارکردنیدا وەک تەلارسازێکی سەربەخۆ، کاری لەسەر پڕۆژەی بچووک دەکرد، وەک هۆڵی چوونەژوورەوە و پێشانگاکان، کە لە ساڵانی دواتردا بوونە هۆی وەرگرتنی گرێبەستی نوێ. گرنگ نەبوو ئەرکەکە چەند بچووک بێت، شوانزەر بە وزە و داهێنانێکی ناوازەوە کارەکەی تەواو دەکرد. سەرکەوتن لە پێشبڕکێ نیشتمانی و نێودەوڵەتییەکاندا یارمەتی گەشەکردنی ستۆدیۆکەی دا و ناوبانگێکی جیهانی پەیدا کرد، ئەویش بە پەیڕەوکردنی ئەو بنەمایەی کە دەیگوت: &quot;کواڵێتی گرنگترە لە ناوبانگ&quot;. شوانزەر هەمیشە لە هەوڵی گەیشتن بە لوتکەی بێخەوشیدا بوو، پەرەی بە بیرۆکە بنەڕەتییەکان دەدا لە ڕووی تەلارسازی و کارایییەوە. &quot;کاتژمێر دوای کاتژمێر، ڕۆژ دوای ڕۆژ، و تا درەنگانی شەو، چەندین شێواز و نەخشە دادەنران، گفتوگۆیان لەسەر دەکرا، دەستکاری دەکران، ڕەتدەکرانەوە و دووبارە دەخرانەوە گەڕ.&quot;

لە ماوەی داهێنانی نێوان ساڵانی ١٩٤٧ بۆ ١٩٧٥، شوانزەر کۆمەڵێک باڵەخانەی جیاوازی پەرەپێدا، کە دیزاینی باڵەخانەکانی بە توندی بەستبووەوە بە کارکرد و پێکهاتەکەیەوە، و زۆرجار بەدوای شێوازی نوێی تەلارسازیدا دەگەڕا. هەروەها دیزاینی مۆبایل و کەلوپەلی ناوماڵیشی دەکرد و &quot;پەیمانگای نەمساوی بۆ دیزاین&quot;ی (Österreichische Institut für Formgebung) دامەزراند. لە ساڵی ١٩٦٧دا، دووەم ستۆدیۆی خۆی لە شاری میونشن کردەوە.

== وانەوتنەوە ==
لە ساڵی ١٩٤٧ تا ١٩٥١، شوانزەر مامۆستا بوو لە '''ئەکادیمیای هونەرە کارەکییەکان''' لە ڤیەننا. لە ساڵی ١٩٥٩ بوو بە پرۆفیسۆری هەمیشەیی لە '''زانکۆی تەکنیکی ڤیەننا''' و سەرۆکی پەیمانگای تەلارسازی و دیزاین. بۆ ماوەی زیاتر لە ١٥ ساڵ، ژمارەیەکی زۆر لە تەلارسازانی پێگەیاند کە زۆربەیان ناوبانگی جیهانییان پەیدا کرد. لە ساڵانی ١٩٦٥ تا ١٩٦٦، وەک ڕاگری کۆلێژی ئەندازیاری شارستانی و تەلارسازی کاری کردووە.

شوانزەر وەک پرۆفیسۆری میوان لە چەندین زانکۆ داواکراو بوو، لەوانە: '''زانکۆی تەکنیکی دارمشتات''' (١٩٦٤-١٩٦٥)، '''زانکۆی تەکنیکی بوداپێست''' (١٩٦٧)، و '''زانکۆی مەلیک سعود''' لە ڕیاز لە عەرەبستانی سعوودی (١٩٧٢).

== باڵەخانە و پڕۆژەکان ==

=== ١٩٥٩-١٩٦٠: فراوانکردنی گۆڕستانی شاهانە (Imperial Crypt) لە ڤیەننا ===
لە ساڵانی شەستەکاندا، بڕیار درا دوو کێشەی سەرەکی گۆڕستانی شاهانە کە بریتی بوون لە قەرەباڵغی زۆر و ناجێگیری باری کەشوهەوا، لە ڕێگەی فراوانکردنێکی کۆتایییەوە چارەسەر بکرێن. دەبوو شتێکی نوێ و سەربەخۆ بۆ پێکهاتە مێژووییەکە زیاد بکرێت کە لە هەمان کاتدا بەهای کەلەپووریی پارێزراو بێت. کراوەیی کارڵ شوانزەر وەک تەلارسازێک، تەواو گونجاو بوو لەگەڵ ئەو ڕاسپاردە و مەرجانەی کە لەلایەن '''کۆماری نەمسا''' و '''ڕێبازی کاپوچینییەکانەوە''' دیاری کرابوون.[٢]

=== فراوانکردنی 'کەپری نوێ'ی گۆڕستانی شاهانە لە ڤیەننا ===
ئەوەی پێی دەوترێت &quot;کەپری نوێ&quot; (New Vault) لە ساڵی ١٩٦٠ بە شێوازێک دروست کرا کە هەستی گۆڕێکی هەڵکەندراو ببەخشێت، کە بە بەکارهێنانی '''تەلارسازیی سەردەم''' وێنا کرابوو. پێکهاتەکە لە سێ توخمی سەرەکی پێکدێت: سەقفەکەی بە پێکهاتەیەکی چرچولۆچی کاریگەر (folded structure) دروست کراوە کە لە '''کۆنکرێتی ڕووت''' (exposed concrete) و قاڵبی زۆر ورد و ناوازە پێکهاتووە. دیوارەکان بە چینێکی تەنک لە بەردی شێوە شەپۆلاوی داپۆشراون کە وەک بەردی ناو ڕووبار دەردەکەون و قەبارەی وردەبەردەکانیان جیاوازە. بۆ زەوییەکە و بنکەی گۆڕەکانیش، '''بەردی دەستکردی''' سادە بەکارهێنراوە.[٢]

== ١٩٦٢: خانووی ڤیەننا ==
خانووەکە لەسەر لێژاییەک بە دوو نهۆم دروست کراوە، کە تێیدا نهۆمی سەرەکی بە باخچەکەوە بەستراوەتەوە. ئەم خانووه‌ چەندین توخمی خلیسکانەی گۆڕاو لەخۆدەگرێت کە ڕێگە بە گرووپبەندی و دابەشکاریی جیاوازی بۆشایییەکان دەدەن. بە دوورکەوتنەوە لە دابەشکاریی چەسپاوی زەوی (floor plan)، شوانزەر کەشێکی فراوانی بۆ شوێنی نیشتەجێبوونەکە خوڵقاندووە. هەڵبژاردنی کەرەستەی نایاب و وردیش، زیاتر هەستی ئارامی و تایبەتمەندی بە شوێنەکە بەخشیوە.

== ١٩٦٤: &quot;20er Haus&quot; | مۆزەخانەی سەدەی بیستەم، ڤیەننا ==
ئەم باڵەخانەیە کە بە پەیکەرێکی پۆڵایین دروست کراوە، لە بنەڕەتدا وەک &quot;پاوێلیۆنی نەمسا&quot; بۆ '''پێشانگای جیهانیی برۆکسل لە ساڵی ١٩٥٨''' دیزاین کرابوو.[٣] پێکهاتە لاکێشەیییەکە حەوشەیەک لە نێوان کۆڵەکە زەبەلاحەکاندا (pylons) لەخۆدەگرێت، و نهۆمی زەوییەکەشی وەک فەزایەکی داپۆشراو دروست کرابوو.[٤]

لە سەرەتادا باڵەخانەکە وەک پێکهاتەیەکی کاتی دیزاین کرابوو، بەڵام دواتر گوازرایەوە بۆ &quot;باخچەی سویسری&quot; لە ڤیەننا و لەوێ گۆڕدرا بۆ مۆزەخانەی هونەری مۆدێرن. چوارچێوەی پاوێلیۆنی زانیارییەکان بەکارهێنرا بۆ دروستکردنی هۆڵی چوونەژوورەوە، ئۆفیس، ژووری کارمەندان، هۆڵێکی بچووکی پێشانگا و هۆڵێکی وانەوتنەوە. حەوشە ناوەندییەکە داپۆشرا و نهۆمی زەوییەکەش پەنجەرەی شووشەیی بۆ دانرا. ئەمەش سێ ڕووبەری جیاوازی ڕەخساند، بە شێوەیەک کە جگە لە بەشی مۆزەخانەکە، شوێن بۆ مەبەستی تریش هەبێت. دیزاینە سادە و پوختەکەی (Purist design) ئەم باڵەخانەیە تەواو گونجاو بوو لەگەڵ پێوەرە نێودەوڵەتییەکانی تەلارسازیی مۆدێرن.

== ١٩٦٧: پێشانگای جیهانی لە مۆنتریال - باخچەی منداڵانی شاری ڤیەننا ==
باڵەخانەی '''باخچەی منداڵانی شاری ڤیەننا''' لە پێشانگای &quot;ئێکسپۆ مۆنتریال&quot; بە شێوازێک دیزاین کرا کە ڕووکارەکەی جیهانی منداڵان وێنا بکات. ئەمەش لە ڕێگەی بەکارهێنانی سیستمێکی مۆدیولار (پێکهاتەی لێکدراو) ئەنجام درا. بە سوودوەرگرتن لە توخمە ناسراوەکانی یاریی &quot;لێگۆ&quot; و ته‌لاری منداڵان، دیزاینەکە بە ئامانجی ئەوە بوو کە گونجانی منداڵان لەگەڵ کەشی باخچەکەدا ئاسانتر بکات، ئەویش لە ڕێگەی دروستکردنی پەیوەندییەکی سۆزداری و نزیک لەگەڵ باڵەخانەکەدا. مەبەستەکە ئەوە بوو منداڵان بە ڕاستی چێژ لە '''باڵەخانەکەیان''' وەربگرن، بە خۆشییەوە ڕووی تێبکەن و ئارەزووی گەڕانەوەیان هەبێت، تەنیا بەهۆی یادەوەرییان لەگەڵ خشتە ڕەنگاوڕەنگەکاندا.

بە پێچەوانەی ڕووکارە دەرەکییە ڕەنگاوڕەنگەکەی، ناوەوەی باڵەخانەکە بە سادەیی هێڵدرایەوە؛ ئەمەش بۆ ئەوەی دەرفەت بۆ خەیاڵی منداڵەکان بڕەخسێنرێت تاوەکو جیهانێک دروست بکەن کە تێیدا تەنیا خۆیان ڕەنگ و چالاکی تێدا بنەخشێنن.

تێکەڵکردنی نەخشە سەرکەوتووەکانی باخچەی منداڵانی ڤیەننا، بووە هۆی دروستبوونی ژوورێکی چاوەڕوانی و چالاکیی هاوبەش، ژووری گۆڕینی جلوبەرگ و تەوالێت کە بە شێوەیەکی دەوڵەمەند ڕێکخرابوون. هەروەها چەندین ناوچەی جیاوازی بۆ چالاکییەکانی وەک کاری ناوماڵ، یاری بە بوکەڵە، بیناسازی و وێنەکێشان لەخۆگرتبوو. فەزای ناوەوە لە چەقی باخچەکەوە بۆ دەرەوە دەردەچێت، بەمەش ناوەوە و دەرەوە لە ژینگەیەکی هاوبەشدا بۆ منداڵان یەکدەگرنەوە.

== ١٩٦٧: پاوێلیۆنی نەمسا لە مۆنتریال ==
بۆ دەربڕینی فرەچەشنیی وڵاتی نەمسا، شوانزەر باڵەخانەیەکی سەرنجڕاکێشی لە شێوەی پێکهاتەی کریستاڵی دیزاین کرد. دیزاینی باڵەخانەکە پشتی بە کەمکردنەوەی پێکهاتەکان بۆ توخمە سەرەکییەکان دەبەست، کە بیری مرۆڤیان دەخستەوە بۆ وردکاریی ئەندازەیی پێکهاتەی گەردیلەیی کریستاڵەکان لە چوارچێوەی سێگۆشە و شەشپاڵەکاندا. دیزاینەکە ئاماژەی بۆ چیاکان، بەردە بەنرخەکان و دیمەنە سروشتییەکان دەکرد، لە هەمان کاتدا چەمکەکانی وردی، ئەندازە، تەکنەلۆژیا و سیستمیشی تێدا ڕەنگدابووەوە.

یەکە پێشوەختە دروستکراوەکان (Prefabricated units) کە چوارچێوەی ئەلەمنیۆمیان تێدا بەکارهاتبوو، وەک پێکهاتەیەکی خۆبژێو و سەربەخۆ دیزاین کرابوون. دیواری دەرەوە و ناوەوە وەک یەک پارچە دروستکرابوون. کۆکردنەوەی بەشەکانی باڵەخانەکە لە ڕێگەی توخمی ڕوکاری سێگۆشەییەوە ئەنجام دەدرا، کە دەکرا هەمیشە وەک فۆرمی مۆدیولاری شەشپاڵەیی دەربکەون. ئەم پڕۆژەیە چەندین نموونەی جیاوازی گۆڕانکاری نیشان دەدا؛ باڵەخانەکە وەک بوونەوەرێکی زیندوو دەهاتە بەرچاو، چونکە گەشەکردن و گۆڕانکاری تێدا ڕێگەپێدراو بوو. پاوێلیۆنی نەمسا هەوڵیدا لەوە تێپەڕێت کە باڵەخانە تەنیا وەک تەنێکی نیشتەجێبوون بێت، لەبری ئەوە داکۆکی لە بیرۆکەی &quot;پەیکەری تەلارسازی&quot; و &quot;تەلارسازیی هێرشبەر&quot; دەکرد کە لە پارچەی پیشەسازیی پێشوەختە دروستکراو پێکهاتبێت.

== ١٩٦٨: پڕۆژەی ناوەندی شاری ڤیەننا ==
ئامانجی ئەم پڕۆژەیە داپۆشینی بەشێکی &quot;کەناڵی دانوب&quot; بوو، بۆ ئەوەی نهۆمی خوارەوەی وەک گەراجی ئۆتۆمبێل و نهۆمی سەرەوەی بۆ پیادە بەکاربهێنرێت، کە لە ڕێگەی پردی پیادەوە بە شۆستەکانی تەنیشت شەقامەکان دەبەسترانەوە. '''ناوەندی شارەکە'''، کە بڕیار بوو بە تۆڕی شەمەندەفەر و میترۆوە ببەسترێتەوە، وەک فەزایەکی کراوەی ناوەندی دیزاین کرابوو، کە تێیدا گەشتیاران دەتوانن ڕاستەوخۆ سواری پاسەکانی گەشتیاری شار و پاسەکانی فڕۆکەخانە بن. هەروەها چەندین بوتیك و فرۆشگای جیاواز کە لەسەر چەند ئاستێک (نهۆمێک) دابەش ببوون، دەکرای وەک کۆمەڵگەیەکی بازرگانیی گەورەی کراوە بە کەشێکی شارستانیی مۆدێرنەوە کار بکەن.

ئەمەش وەرگێڕانی ئەم بەشە گرنگەیە سەبارەت بە ناوبانگترین کاری تەلارسازیی کارڵ شوانزەر:

== ١٩٦٨-١٩٧٢: باڵەخانەکانی BMW لە میونشن ==

=== باڵەخانەی کارگێڕیی BMW ===
تەلار یان بورجی کارگێڕیی BMW لە نێوان ساڵانی ١٩٦٨ بۆ ١٩٧٢ دروست کرا، ڕێک لە کاتی خۆیدا بۆ '''ئۆڵۆمپیادی هاوینەی ١٩٧٢'''. ئەم باڵەخانەیە کە بەرزییەکەی ١٠١ مەترە، لە نزیک گوندی ئۆڵۆمپییەوە هەڵکەوتووە و زۆرجار وەک یەکێک لە دیارترین نموونەکانی تەلارسازی لە شاری میونشن ئاماژەی پێ دەدرێت. شێوەی دەرەوەی باڵەخانەکە بە مەبەستی لاساییکردنەوەی شێوەی '''تایەی ئۆتۆمبێلێکی پێشبڕکێ''' دیزاین کراوە، و بەشە گەراجەکەش گوزارشت لە '''سەری سلیندەر''' (Cylinder head) دەکات.[٥]
&lt;references /&gt;
بورجە سەرەکییەکە لە چوار لولەک (سلیندەر)ی ستوونی پێکدێت کە لە تەنیشت و بەرامبەر یەک وەستاون. هەر لولەکێک لە ناوەڕاستدا بە ئاسۆیی لە ڕێگەی قوپانێک یان کەنارێکەوە لەسەر ڕووکارەکەی دابەش کراوە. ئەوەی جێی سەرنجە ئەوەیە کە ئەم لولەکانە لەسەر زەوی نەچەقێنراون، بەڵکو بە بورجێکی پشتیوانی ناوەندییەوە '''هەڵواسراون'''. لە کاتی دروستکردنیدا، نهۆمەکان بە جیا لەسەر زەوی کۆدەکرانەوە و پاشان بەرز دەکرانەوە، ئەمەش ڕێگەی دەدا کە کارەکانی چوارچێوەی باڵەخانەکە و کارە کۆتایییەکان لە یەک کاتدا ئەنجام بدرێن. تیرەی بورجەکە ٥٢.٣٠ مەترە و ٢٢ نهۆمی بەکارهاتووی هەیە، کە دووانیان ژێرزەمینن و ١٨ نهۆمیشیان وەک فەزای ئۆفیس بەکاردێن. نەخشەی ناوەوەی ڕێگە دەدات بە کۆکردنەوەی کارەکانی هەموو نهۆمەکە، لە کاتێکدا تایبەتمەندیی گرووپەکان لەناو فەزایەکی سێ چارەکە بازنەییدا دەپارێزێت.

=== مۆزەخانەی BMW ===
مۆزەخانەی BMW لە تەنیشت باڵەخانە کارگێڕییەکە هەڵکەوتووە و لە ساڵی ١٩٧٢ دامەزراوە. ئەم باڵەخانە ئاییندەیییە (Futuristic) بە ناوی &quot;قاپە زەڵاتەکە&quot; یان &quot;مەنجەڵە سپییەکە&quot; ناسراوە. بنکە بازنەیییەکەی تەنیا ٢٠ مەتر تیرەکەیەتی، لە کاتێکدا سەقفە تەختەکەی نزیکەی ٤٠ مەتر دادەپۆشێت. قادرمەیەکی کارەبایی (Escalator) سەردانکەران بۆ نهۆمی سەرەوە دەبات و لەوێوە دەتوانن لە سەرەوە سەیری پێشانگاکە بکەن.

== ١٩٧٢: پەیمانگای پەرەپێدانی ئابووری (WIFI) لە سانکت پۆڵتێن ==
هاوتەریب لەگەڵ کارکردی دیاریکراوی ناوەندە پەروەردەیییەکە، شوانزەر باڵەخانەیەکی ڕوون و ئاسان بۆ ڕێکخستنی دیزاین کرد، کە تێیدا فەزاکانی ناوەوە و شوێنی کارکردن هەموو ئەو نەرمی و گونجاندنەیان تێدابوو کە پێویست بوون بۆ خۆگونجاندن لەگەڵ پێداویستییە نوێیەکاندا.

== ١٩٧٥: باڵیۆزخانەی نەمسا لە بەرازیلیا ==
دیزاینی ئەم تەلارە بەو ئارەزووە دەناسرێتەوە کە دەیەوێت کاریگەرییەکی گشتیی هاوسەنگ بەدەستبهێنێت. لە ڕوکارە دەرەکییەکەیدا، تەلارەکە گوزارشت لە وڵاتێک دەکات کە خاوەنی میراتێکی کولتووریی دەوڵەمەندە، لە کاتێکدا ناوەوەی تەلارەکە کەشێکی دۆستانە و پڕ لە میواندۆستی و جوانی دەبەخشێت.

تەلارە سپییە درەوشاوەکە، کە لە پارچە کۆنکرێتییە سوکە پێشوەختە دروستکراوەکانی ناوخۆ پێکهاتووە، جیاوازییەکی ڕەنگاڵەیی بەهێز لە نێوان ئاسمانی شینی ساماڵ و خاکی سووری بەرازیل دروست دەکات. لەبری بەکارهێنانی پەرژین یان دەوەن، جۆگەیەکی ئاوی تەنک و تەسک سنووری نێوان باڵیۆزخانەکە و شەقامەکە دیاری دەکات.

ژوورەکانی پێشوازیکردن لە نهۆمی زەویدا، نزیکەی تەواوی ڕووبەری زەوییەکە دادەپۆشن. شوێنی نیشتەجێبوون و نووسینگەکان کە لە نهۆمی سەرەوەی هەڵواسراو (کۆنتێلێڤەر) جێگیرکراون، لە تیشکی بەهێزی خۆر پارێزراون؛ سەرەڕای ئەوەش، دیمەنێکی جوانی باخچە &quot;بارۆکەکان&quot;، دەوروبەرە سەوزە ناوازەکەی باڵیۆزخانەکە و سروشتی کراوەی دەوروبەری دەخەنە ڕوو.

== خەڵات و نازناوەکانی ==

* '''١٩٥٤:''' خەڵاتی یۆزێف هۆفمان لەلایەن کۆمەڵەی (Viennese Secession).
* '''١٩٥٨:''' مەدالیای زیوینی شایستەیی بۆ کۆماری نەمسا.
* '''١٩٥٨:''' خەڵاتی گەورە (Grand Prix) بۆ تەلارسازی لە پێشانگای جیهانیی برۆکسل.
* '''١٩٥٩:''' خەڵاتی شاری ڤیەنا بۆ تەلارسازی.
* '''١٩٦٣:''' ئەندامی شانازیی پەیوەندیدار لە پەیمانگای شاهانەی تەلارسازانی بەریتانیا (RIBA).
* '''١٩٦٥:''' نیشانی ئەفسەری شایستەیی گەشتیاری، فەڕەنسا.
* '''١٩٦٩:''' ئەندامی شانازیی پەیمانگای تەلارسازانی ئەمریکا (AIA).
* '''١٩٦٩:''' ئەندامی شانازیی پەیوەندیداری یەکێتیی تەلارسازانی ئەڵمانیا (BDA).
* '''١٩٦٩:''' نیشانی گەورەی فەخری بۆ خزمەتگوزارییەکانی کۆماری نەمسا.
* '''١٩٧٣:''' خەڵاتی BDA باڤاریا.
* '''١٩٧٤:''' خەڵاتی تەلارسازیی کۆنکرێتی لەلایەن فیدراسیۆنی نیشتمانیی پیشەسازی چیمەنتۆی ئەڵمانیا.
* '''١٩٧٥:''' خەڵاتی گەورەی دەوڵەتی نەمسا بۆ تەلارسازی (دوای کۆچی دوایی پێبەخشرا).
* '''٢٠٠٨:''' ناونانی شەقامێک لە ناوچەی فابۆریتنی ڤیەنا بەناوی (کارڵ شوانزەر).

== سەرچاوەکان ==
١. فرانز جەی گانگل مایەر، مێژوونووسی هاوچەرخی ڤیەنا، لە توێژینەوەکەیدا بە ناونیشانی '''&quot;کارڵ شوانزەر - ساڵانی سەرەتای تەلارسازێکی خاوەن ناوبانگی جیهانی&quot;''' (وەشانخانەی Müry Salzmann ٢٠٢٠)، بە وردی تیشک دەخاتە سەر ژیانی گەنجێتی کارڵ شوانزەر.ا

٢. بوشینگەر، کارنەر، شایتز، تێلیسکۆ (ئامادەکردن)، ٢٠٢١. '''کاپوچینییەکان لە نەمسا: مێژوو، هونەر، ڕۆحییەت.''' (بە زمانی ئەڵمانی). پیتەرزبێرگ: کۆمپانیای مایکل ئیمهۆف فێرلاگ، لاپەڕە ٢٣٤. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-3-7319-0980-4&lt;/nowiki&gt;.

٣. &quot;پێشانگای برۆکسل ١٩٥٨ | نەمسا | پاوێلیۆنە نێودەوڵەتییەکان&quot;. ماڵپەڕی en.worldfairs.info. ڕێکەوتی سەردانیکردن: ٢٩-٠٥-٢٠٢٣.

٤. &quot;پاوێلیۆنی نەمسا بۆ پێشانگای جیهانی لە برۆکسل&quot;. ماڵپەڕی www.mumok.at. ڕێکەوتی سەردانیکردن: ٢٩-٠٥-٢٠٢٣.

٥. کارڵ شوانزەر لە بنکەدراوەی '''archINFORM'''.

* ئەلێکساندەر کراوس: '''شوانزەر، کارڵ'''. لە: ژیاننامەی نوێی ئەڵمانی (NDB). بەرگی ٢٣، بەرلین ٢٠٠٧، لاپەڕە ٧٩٦.
* ئەلێکساندەر کراوس (٢٠٠٧). '''&quot;شوانزەر، کارڵ&quot;'''. ژیاننامەی نوێی ئەڵمانی (بە زمانی ئەڵمانی). بەرگی ٢٣. بەرلین: Duncker &amp; Humblot. لاپەڕەکانی ٧٩٦-٧٩٧.</text>
      <sha1>gted4a0e39z9jt3vktwa0ywb37n82y6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580511</id>
      <parentid>1580510</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T22:24:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Helya Yaqub</username>
        <id>75522</id>
      </contributor>
      <comment>/* سەرچاوەکان */</comment>
      <origin>1580511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24914" sha1="cx46aclmg5lrghkp6axnl8dmgosmg1x" xml:space="preserve">&lt;ref&gt;&lt;/ref&gt;
== ژیان ==
'''شوانزەر''' لە شاری ڤیەننا لەدایکبووە و هەر لەوێش کۆچی دوایی کردووە. هەر لە سەردەمی خوێندنی ئامادەییدا، لە ساڵی ١٩٣٥دا لەگەڵ مامی (کە نجار بوو) خانوویەکی باخیان بۆ خێزانەکەی لە ناوچەی &quot;شافبێرگ&quot; لە ڤیەننا نەخشاند و دروستیان کرد. دوای تەواوکردنی خوێندنی ئامادەیی لە قوتابخانەی &quot;Bundesrealgymnasium Wien 7&quot; لە ساڵی ١٩٣٦، خزمەتی سەربازیی زۆرەملێی لە پاسەوانی نیشتمانیی نەمسا تەواو کرد.

== خوێندن ==
'''کارڵ شوانزەر''' لە تشرینی یەکەمی ١٩٣٧ەوە دەستی بە خوێندنی تەلارسازی کرد لە '''زانکۆی تەکنیکی ڤیەننا'''. دەستبەجێ دوای دەرچوونی لە دووەم تاقیکردنەوەی دەوڵەت و وەرگرتنی نازناوی ئەندازیاری ڕێپێدراو، لە پایزی ١٩٤٠دا گواسترایەوە بۆ شاری ڕیبنیك لە ناوچەی &quot;ڕایخسگاو ئۆبەرسلێزییەن&quot;. لە شاری زۆراو (زۆری ئێستا) کە تەنیا چەند کیلۆمەترێک دوور بوو، کارڵ شوانزەر دوای چەندین هەوڵی بێسوود دواجار بابەتێکی بۆ تێزی دکتۆراکەی دۆزییەوە؛ لە ساڵی ١٩٤٢دا پلەی دکتۆرای لە بواری دیزایندا پێبەخشرا بە تێزەکەی لەژێر ناونیشانی &quot;تەلارسازیی نوێ لە ئۆپەرسیلێزیای ڕزگارکراو: بازنەی سۆراو&quot;.

ئامانجی ئەم کارە، وەک لە پێشەکییەکەیدا هاتووە، ئەوە بووە کە جارێکی تر &quot;سیما و ڕوخسارێکی تەواو ئەڵمانی&quot; بەو شارۆچکە بچووکەی پۆڵەندا (١٩٢٠-١٩٣٩) ببەخشێتەوە. ئەو ئەم تێزەی لە کاتی خزمەتی زۆرەملێیدا وەک تەلارسازێکی دیزاینەر لە &quot;Luftgaukommando VIII&quot; نووسیوە. دوای جەنگ، کارڵ شوانزەر و خێزانەکەی گواستیانەوە و کارێکی وەک بەڕێوەبەری تەکنیکی لە کۆمپانیای &quot;Allbau&quot; لە بۆدنوێر (ئۆپەر پالاتینایت) دەستکەوت. دواجار لە نیسانی ١٩٤٦دا گەڕایەوە بۆ نەمسا[١]

== چالاکییە تەلارسازییەکان ==
لە ساڵی ١٩٤٧دا، شوانزەر ستۆدیۆیەکی تایبەت بە خۆی کردەوە. لە سەرەتای کارکردنیدا وەک تەلارسازێکی سەربەخۆ، کاری لەسەر پڕۆژەی بچووک دەکرد، وەک هۆڵی چوونەژوورەوە و پێشانگاکان، کە لە ساڵانی دواتردا بوونە هۆی وەرگرتنی گرێبەستی نوێ. گرنگ نەبوو ئەرکەکە چەند بچووک بێت، شوانزەر بە وزە و داهێنانێکی ناوازەوە کارەکەی تەواو دەکرد. سەرکەوتن لە پێشبڕکێ نیشتمانی و نێودەوڵەتییەکاندا یارمەتی گەشەکردنی ستۆدیۆکەی دا و ناوبانگێکی جیهانی پەیدا کرد، ئەویش بە پەیڕەوکردنی ئەو بنەمایەی کە دەیگوت: &quot;کواڵێتی گرنگترە لە ناوبانگ&quot;. شوانزەر هەمیشە لە هەوڵی گەیشتن بە لوتکەی بێخەوشیدا بوو، پەرەی بە بیرۆکە بنەڕەتییەکان دەدا لە ڕووی تەلارسازی و کارایییەوە. &quot;کاتژمێر دوای کاتژمێر، ڕۆژ دوای ڕۆژ، و تا درەنگانی شەو، چەندین شێواز و نەخشە دادەنران، گفتوگۆیان لەسەر دەکرا، دەستکاری دەکران، ڕەتدەکرانەوە و دووبارە دەخرانەوە گەڕ.&quot;

لە ماوەی داهێنانی نێوان ساڵانی ١٩٤٧ بۆ ١٩٧٥، شوانزەر کۆمەڵێک باڵەخانەی جیاوازی پەرەپێدا، کە دیزاینی باڵەخانەکانی بە توندی بەستبووەوە بە کارکرد و پێکهاتەکەیەوە، و زۆرجار بەدوای شێوازی نوێی تەلارسازیدا دەگەڕا. هەروەها دیزاینی مۆبایل و کەلوپەلی ناوماڵیشی دەکرد و &quot;پەیمانگای نەمساوی بۆ دیزاین&quot;ی (Österreichische Institut für Formgebung) دامەزراند. لە ساڵی ١٩٦٧دا، دووەم ستۆدیۆی خۆی لە شاری میونشن کردەوە.

== وانەوتنەوە ==
لە ساڵی ١٩٤٧ تا ١٩٥١، شوانزەر مامۆستا بوو لە '''ئەکادیمیای هونەرە کارەکییەکان''' لە ڤیەننا. لە ساڵی ١٩٥٩ بوو بە پرۆفیسۆری هەمیشەیی لە '''زانکۆی تەکنیکی ڤیەننا''' و سەرۆکی پەیمانگای تەلارسازی و دیزاین. بۆ ماوەی زیاتر لە ١٥ ساڵ، ژمارەیەکی زۆر لە تەلارسازانی پێگەیاند کە زۆربەیان ناوبانگی جیهانییان پەیدا کرد. لە ساڵانی ١٩٦٥ تا ١٩٦٦، وەک ڕاگری کۆلێژی ئەندازیاری شارستانی و تەلارسازی کاری کردووە.

شوانزەر وەک پرۆفیسۆری میوان لە چەندین زانکۆ داواکراو بوو، لەوانە: '''زانکۆی تەکنیکی دارمشتات''' (١٩٦٤-١٩٦٥)، '''زانکۆی تەکنیکی بوداپێست''' (١٩٦٧)، و '''زانکۆی مەلیک سعود''' لە ڕیاز لە عەرەبستانی سعوودی (١٩٧٢).

== باڵەخانە و پڕۆژەکان ==

=== ١٩٥٩-١٩٦٠: فراوانکردنی گۆڕستانی شاهانە (Imperial Crypt) لە ڤیەننا ===
لە ساڵانی شەستەکاندا، بڕیار درا دوو کێشەی سەرەکی گۆڕستانی شاهانە کە بریتی بوون لە قەرەباڵغی زۆر و ناجێگیری باری کەشوهەوا، لە ڕێگەی فراوانکردنێکی کۆتایییەوە چارەسەر بکرێن. دەبوو شتێکی نوێ و سەربەخۆ بۆ پێکهاتە مێژووییەکە زیاد بکرێت کە لە هەمان کاتدا بەهای کەلەپووریی پارێزراو بێت. کراوەیی کارڵ شوانزەر وەک تەلارسازێک، تەواو گونجاو بوو لەگەڵ ئەو ڕاسپاردە و مەرجانەی کە لەلایەن '''کۆماری نەمسا''' و '''ڕێبازی کاپوچینییەکانەوە''' دیاری کرابوون.[٢]

=== فراوانکردنی 'کەپری نوێ'ی گۆڕستانی شاهانە لە ڤیەننا ===
ئەوەی پێی دەوترێت &quot;کەپری نوێ&quot; (New Vault) لە ساڵی ١٩٦٠ بە شێوازێک دروست کرا کە هەستی گۆڕێکی هەڵکەندراو ببەخشێت، کە بە بەکارهێنانی '''تەلارسازیی سەردەم''' وێنا کرابوو. پێکهاتەکە لە سێ توخمی سەرەکی پێکدێت: سەقفەکەی بە پێکهاتەیەکی چرچولۆچی کاریگەر (folded structure) دروست کراوە کە لە '''کۆنکرێتی ڕووت''' (exposed concrete) و قاڵبی زۆر ورد و ناوازە پێکهاتووە. دیوارەکان بە چینێکی تەنک لە بەردی شێوە شەپۆلاوی داپۆشراون کە وەک بەردی ناو ڕووبار دەردەکەون و قەبارەی وردەبەردەکانیان جیاوازە. بۆ زەوییەکە و بنکەی گۆڕەکانیش، '''بەردی دەستکردی''' سادە بەکارهێنراوە.[٢]

== ١٩٦٢: خانووی ڤیەننا ==
خانووەکە لەسەر لێژاییەک بە دوو نهۆم دروست کراوە، کە تێیدا نهۆمی سەرەکی بە باخچەکەوە بەستراوەتەوە. ئەم خانووه‌ چەندین توخمی خلیسکانەی گۆڕاو لەخۆدەگرێت کە ڕێگە بە گرووپبەندی و دابەشکاریی جیاوازی بۆشایییەکان دەدەن. بە دوورکەوتنەوە لە دابەشکاریی چەسپاوی زەوی (floor plan)، شوانزەر کەشێکی فراوانی بۆ شوێنی نیشتەجێبوونەکە خوڵقاندووە. هەڵبژاردنی کەرەستەی نایاب و وردیش، زیاتر هەستی ئارامی و تایبەتمەندی بە شوێنەکە بەخشیوە.

== ١٩٦٤: &quot;20er Haus&quot; | مۆزەخانەی سەدەی بیستەم، ڤیەننا ==
ئەم باڵەخانەیە کە بە پەیکەرێکی پۆڵایین دروست کراوە، لە بنەڕەتدا وەک &quot;پاوێلیۆنی نەمسا&quot; بۆ '''پێشانگای جیهانیی برۆکسل لە ساڵی ١٩٥٨''' دیزاین کرابوو.[٣] پێکهاتە لاکێشەیییەکە حەوشەیەک لە نێوان کۆڵەکە زەبەلاحەکاندا (pylons) لەخۆدەگرێت، و نهۆمی زەوییەکەشی وەک فەزایەکی داپۆشراو دروست کرابوو.[٤]

لە سەرەتادا باڵەخانەکە وەک پێکهاتەیەکی کاتی دیزاین کرابوو، بەڵام دواتر گوازرایەوە بۆ &quot;باخچەی سویسری&quot; لە ڤیەننا و لەوێ گۆڕدرا بۆ مۆزەخانەی هونەری مۆدێرن. چوارچێوەی پاوێلیۆنی زانیارییەکان بەکارهێنرا بۆ دروستکردنی هۆڵی چوونەژوورەوە، ئۆفیس، ژووری کارمەندان، هۆڵێکی بچووکی پێشانگا و هۆڵێکی وانەوتنەوە. حەوشە ناوەندییەکە داپۆشرا و نهۆمی زەوییەکەش پەنجەرەی شووشەیی بۆ دانرا. ئەمەش سێ ڕووبەری جیاوازی ڕەخساند، بە شێوەیەک کە جگە لە بەشی مۆزەخانەکە، شوێن بۆ مەبەستی تریش هەبێت. دیزاینە سادە و پوختەکەی (Purist design) ئەم باڵەخانەیە تەواو گونجاو بوو لەگەڵ پێوەرە نێودەوڵەتییەکانی تەلارسازیی مۆدێرن.

== ١٩٦٧: پێشانگای جیهانی لە مۆنتریال - باخچەی منداڵانی شاری ڤیەننا ==
باڵەخانەی '''باخچەی منداڵانی شاری ڤیەننا''' لە پێشانگای &quot;ئێکسپۆ مۆنتریال&quot; بە شێوازێک دیزاین کرا کە ڕووکارەکەی جیهانی منداڵان وێنا بکات. ئەمەش لە ڕێگەی بەکارهێنانی سیستمێکی مۆدیولار (پێکهاتەی لێکدراو) ئەنجام درا. بە سوودوەرگرتن لە توخمە ناسراوەکانی یاریی &quot;لێگۆ&quot; و ته‌لاری منداڵان، دیزاینەکە بە ئامانجی ئەوە بوو کە گونجانی منداڵان لەگەڵ کەشی باخچەکەدا ئاسانتر بکات، ئەویش لە ڕێگەی دروستکردنی پەیوەندییەکی سۆزداری و نزیک لەگەڵ باڵەخانەکەدا. مەبەستەکە ئەوە بوو منداڵان بە ڕاستی چێژ لە '''باڵەخانەکەیان''' وەربگرن، بە خۆشییەوە ڕووی تێبکەن و ئارەزووی گەڕانەوەیان هەبێت، تەنیا بەهۆی یادەوەرییان لەگەڵ خشتە ڕەنگاوڕەنگەکاندا.

بە پێچەوانەی ڕووکارە دەرەکییە ڕەنگاوڕەنگەکەی، ناوەوەی باڵەخانەکە بە سادەیی هێڵدرایەوە؛ ئەمەش بۆ ئەوەی دەرفەت بۆ خەیاڵی منداڵەکان بڕەخسێنرێت تاوەکو جیهانێک دروست بکەن کە تێیدا تەنیا خۆیان ڕەنگ و چالاکی تێدا بنەخشێنن.

تێکەڵکردنی نەخشە سەرکەوتووەکانی باخچەی منداڵانی ڤیەننا، بووە هۆی دروستبوونی ژوورێکی چاوەڕوانی و چالاکیی هاوبەش، ژووری گۆڕینی جلوبەرگ و تەوالێت کە بە شێوەیەکی دەوڵەمەند ڕێکخرابوون. هەروەها چەندین ناوچەی جیاوازی بۆ چالاکییەکانی وەک کاری ناوماڵ، یاری بە بوکەڵە، بیناسازی و وێنەکێشان لەخۆگرتبوو. فەزای ناوەوە لە چەقی باخچەکەوە بۆ دەرەوە دەردەچێت، بەمەش ناوەوە و دەرەوە لە ژینگەیەکی هاوبەشدا بۆ منداڵان یەکدەگرنەوە.

== ١٩٦٧: پاوێلیۆنی نەمسا لە مۆنتریال ==
بۆ دەربڕینی فرەچەشنیی وڵاتی نەمسا، شوانزەر باڵەخانەیەکی سەرنجڕاکێشی لە شێوەی پێکهاتەی کریستاڵی دیزاین کرد. دیزاینی باڵەخانەکە پشتی بە کەمکردنەوەی پێکهاتەکان بۆ توخمە سەرەکییەکان دەبەست، کە بیری مرۆڤیان دەخستەوە بۆ وردکاریی ئەندازەیی پێکهاتەی گەردیلەیی کریستاڵەکان لە چوارچێوەی سێگۆشە و شەشپاڵەکاندا. دیزاینەکە ئاماژەی بۆ چیاکان، بەردە بەنرخەکان و دیمەنە سروشتییەکان دەکرد، لە هەمان کاتدا چەمکەکانی وردی، ئەندازە، تەکنەلۆژیا و سیستمیشی تێدا ڕەنگدابووەوە.

یەکە پێشوەختە دروستکراوەکان (Prefabricated units) کە چوارچێوەی ئەلەمنیۆمیان تێدا بەکارهاتبوو، وەک پێکهاتەیەکی خۆبژێو و سەربەخۆ دیزاین کرابوون. دیواری دەرەوە و ناوەوە وەک یەک پارچە دروستکرابوون. کۆکردنەوەی بەشەکانی باڵەخانەکە لە ڕێگەی توخمی ڕوکاری سێگۆشەییەوە ئەنجام دەدرا، کە دەکرا هەمیشە وەک فۆرمی مۆدیولاری شەشپاڵەیی دەربکەون. ئەم پڕۆژەیە چەندین نموونەی جیاوازی گۆڕانکاری نیشان دەدا؛ باڵەخانەکە وەک بوونەوەرێکی زیندوو دەهاتە بەرچاو، چونکە گەشەکردن و گۆڕانکاری تێدا ڕێگەپێدراو بوو. پاوێلیۆنی نەمسا هەوڵیدا لەوە تێپەڕێت کە باڵەخانە تەنیا وەک تەنێکی نیشتەجێبوون بێت، لەبری ئەوە داکۆکی لە بیرۆکەی &quot;پەیکەری تەلارسازی&quot; و &quot;تەلارسازیی هێرشبەر&quot; دەکرد کە لە پارچەی پیشەسازیی پێشوەختە دروستکراو پێکهاتبێت.

== ١٩٦٨: پڕۆژەی ناوەندی شاری ڤیەننا ==
ئامانجی ئەم پڕۆژەیە داپۆشینی بەشێکی &quot;کەناڵی دانوب&quot; بوو، بۆ ئەوەی نهۆمی خوارەوەی وەک گەراجی ئۆتۆمبێل و نهۆمی سەرەوەی بۆ پیادە بەکاربهێنرێت، کە لە ڕێگەی پردی پیادەوە بە شۆستەکانی تەنیشت شەقامەکان دەبەسترانەوە. '''ناوەندی شارەکە'''، کە بڕیار بوو بە تۆڕی شەمەندەفەر و میترۆوە ببەسترێتەوە، وەک فەزایەکی کراوەی ناوەندی دیزاین کرابوو، کە تێیدا گەشتیاران دەتوانن ڕاستەوخۆ سواری پاسەکانی گەشتیاری شار و پاسەکانی فڕۆکەخانە بن. هەروەها چەندین بوتیك و فرۆشگای جیاواز کە لەسەر چەند ئاستێک (نهۆمێک) دابەش ببوون، دەکرای وەک کۆمەڵگەیەکی بازرگانیی گەورەی کراوە بە کەشێکی شارستانیی مۆدێرنەوە کار بکەن.

ئەمەش وەرگێڕانی ئەم بەشە گرنگەیە سەبارەت بە ناوبانگترین کاری تەلارسازیی کارڵ شوانزەر:

== ١٩٦٨-١٩٧٢: باڵەخانەکانی BMW لە میونشن ==

=== باڵەخانەی کارگێڕیی BMW ===
تەلار یان بورجی کارگێڕیی BMW لە نێوان ساڵانی ١٩٦٨ بۆ ١٩٧٢ دروست کرا، ڕێک لە کاتی خۆیدا بۆ '''ئۆڵۆمپیادی هاوینەی ١٩٧٢'''. ئەم باڵەخانەیە کە بەرزییەکەی ١٠١ مەترە، لە نزیک گوندی ئۆڵۆمپییەوە هەڵکەوتووە و زۆرجار وەک یەکێک لە دیارترین نموونەکانی تەلارسازی لە شاری میونشن ئاماژەی پێ دەدرێت. شێوەی دەرەوەی باڵەخانەکە بە مەبەستی لاساییکردنەوەی شێوەی '''تایەی ئۆتۆمبێلێکی پێشبڕکێ''' دیزاین کراوە، و بەشە گەراجەکەش گوزارشت لە '''سەری سلیندەر''' (Cylinder head) دەکات.[٥]
&lt;references /&gt;
بورجە سەرەکییەکە لە چوار لولەک (سلیندەر)ی ستوونی پێکدێت کە لە تەنیشت و بەرامبەر یەک وەستاون. هەر لولەکێک لە ناوەڕاستدا بە ئاسۆیی لە ڕێگەی قوپانێک یان کەنارێکەوە لەسەر ڕووکارەکەی دابەش کراوە. ئەوەی جێی سەرنجە ئەوەیە کە ئەم لولەکانە لەسەر زەوی نەچەقێنراون، بەڵکو بە بورجێکی پشتیوانی ناوەندییەوە '''هەڵواسراون'''. لە کاتی دروستکردنیدا، نهۆمەکان بە جیا لەسەر زەوی کۆدەکرانەوە و پاشان بەرز دەکرانەوە، ئەمەش ڕێگەی دەدا کە کارەکانی چوارچێوەی باڵەخانەکە و کارە کۆتایییەکان لە یەک کاتدا ئەنجام بدرێن. تیرەی بورجەکە ٥٢.٣٠ مەترە و ٢٢ نهۆمی بەکارهاتووی هەیە، کە دووانیان ژێرزەمینن و ١٨ نهۆمیشیان وەک فەزای ئۆفیس بەکاردێن. نەخشەی ناوەوەی ڕێگە دەدات بە کۆکردنەوەی کارەکانی هەموو نهۆمەکە، لە کاتێکدا تایبەتمەندیی گرووپەکان لەناو فەزایەکی سێ چارەکە بازنەییدا دەپارێزێت.

=== مۆزەخانەی BMW ===
مۆزەخانەی BMW لە تەنیشت باڵەخانە کارگێڕییەکە هەڵکەوتووە و لە ساڵی ١٩٧٢ دامەزراوە. ئەم باڵەخانە ئاییندەیییە (Futuristic) بە ناوی &quot;قاپە زەڵاتەکە&quot; یان &quot;مەنجەڵە سپییەکە&quot; ناسراوە. بنکە بازنەیییەکەی تەنیا ٢٠ مەتر تیرەکەیەتی، لە کاتێکدا سەقفە تەختەکەی نزیکەی ٤٠ مەتر دادەپۆشێت. قادرمەیەکی کارەبایی (Escalator) سەردانکەران بۆ نهۆمی سەرەوە دەبات و لەوێوە دەتوانن لە سەرەوە سەیری پێشانگاکە بکەن.

== ١٩٧٢: پەیمانگای پەرەپێدانی ئابووری (WIFI) لە سانکت پۆڵتێن ==
هاوتەریب لەگەڵ کارکردی دیاریکراوی ناوەندە پەروەردەیییەکە، شوانزەر باڵەخانەیەکی ڕوون و ئاسان بۆ ڕێکخستنی دیزاین کرد، کە تێیدا فەزاکانی ناوەوە و شوێنی کارکردن هەموو ئەو نەرمی و گونجاندنەیان تێدابوو کە پێویست بوون بۆ خۆگونجاندن لەگەڵ پێداویستییە نوێیەکاندا.

== ١٩٧٥: باڵیۆزخانەی نەمسا لە بەرازیلیا ==
دیزاینی ئەم تەلارە بەو ئارەزووە دەناسرێتەوە کە دەیەوێت کاریگەرییەکی گشتیی هاوسەنگ بەدەستبهێنێت. لە ڕوکارە دەرەکییەکەیدا، تەلارەکە گوزارشت لە وڵاتێک دەکات کە خاوەنی میراتێکی کولتووریی دەوڵەمەندە، لە کاتێکدا ناوەوەی تەلارەکە کەشێکی دۆستانە و پڕ لە میواندۆستی و جوانی دەبەخشێت.

تەلارە سپییە درەوشاوەکە، کە لە پارچە کۆنکرێتییە سوکە پێشوەختە دروستکراوەکانی ناوخۆ پێکهاتووە، جیاوازییەکی ڕەنگاڵەیی بەهێز لە نێوان ئاسمانی شینی ساماڵ و خاکی سووری بەرازیل دروست دەکات. لەبری بەکارهێنانی پەرژین یان دەوەن، جۆگەیەکی ئاوی تەنک و تەسک سنووری نێوان باڵیۆزخانەکە و شەقامەکە دیاری دەکات.

ژوورەکانی پێشوازیکردن لە نهۆمی زەویدا، نزیکەی تەواوی ڕووبەری زەوییەکە دادەپۆشن. شوێنی نیشتەجێبوون و نووسینگەکان کە لە نهۆمی سەرەوەی هەڵواسراو (کۆنتێلێڤەر) جێگیرکراون، لە تیشکی بەهێزی خۆر پارێزراون؛ سەرەڕای ئەوەش، دیمەنێکی جوانی باخچە &quot;بارۆکەکان&quot;، دەوروبەرە سەوزە ناوازەکەی باڵیۆزخانەکە و سروشتی کراوەی دەوروبەری دەخەنە ڕوو.

== خەڵات و نازناوەکانی ==

* '''١٩٥٤:''' خەڵاتی یۆزێف هۆفمان لەلایەن کۆمەڵەی (Viennese Secession).
* '''١٩٥٨:''' مەدالیای زیوینی شایستەیی بۆ کۆماری نەمسا.
* '''١٩٥٨:''' خەڵاتی گەورە (Grand Prix) بۆ تەلارسازی لە پێشانگای جیهانیی برۆکسل.
* '''١٩٥٩:''' خەڵاتی شاری ڤیەنا بۆ تەلارسازی.
* '''١٩٦٣:''' ئەندامی شانازیی پەیوەندیدار لە پەیمانگای شاهانەی تەلارسازانی بەریتانیا (RIBA).
* '''١٩٦٥:''' نیشانی ئەفسەری شایستەیی گەشتیاری، فەڕەنسا.
* '''١٩٦٩:''' ئەندامی شانازیی پەیمانگای تەلارسازانی ئەمریکا (AIA).
* '''١٩٦٩:''' ئەندامی شانازیی پەیوەندیداری یەکێتیی تەلارسازانی ئەڵمانیا (BDA).
* '''١٩٦٩:''' نیشانی گەورەی فەخری بۆ خزمەتگوزارییەکانی کۆماری نەمسا.
* '''١٩٧٣:''' خەڵاتی BDA باڤاریا.
* '''١٩٧٤:''' خەڵاتی تەلارسازیی کۆنکرێتی لەلایەن فیدراسیۆنی نیشتمانیی پیشەسازی چیمەنتۆی ئەڵمانیا.
* '''١٩٧٥:''' خەڵاتی گەورەی دەوڵەتی نەمسا بۆ تەلارسازی (دوای کۆچی دوایی پێبەخشرا).
* '''٢٠٠٨:''' ناونانی شەقامێک لە ناوچەی فابۆریتنی ڤیەنا بەناوی (کارڵ شوانزەر).

&lt;ref&gt;&lt;/ref&gt;== سەرچاوەکان ==
١. فرانز جەی گانگل مایەر، مێژوونووسی هاوچەرخی ڤیەنا، لە توێژینەوەکەیدا بە ناونیشانی '''&quot;کارڵ شوانزەر - ساڵانی سەرەتای تەلارسازێکی خاوەن ناوبانگی جیهانی&quot;''' (وەشانخانەی Müry Salzmann ٢٠٢٠)، بە وردی تیشک دەخاتە سەر ژیانی گەنجێتی کارڵ شوانزەر.ا

٢. بوشینگەر، کارنەر، شایتز، تێلیسکۆ (ئامادەکردن)، ٢٠٢١. '''کاپوچینییەکان لە نەمسا: مێژوو، هونەر، ڕۆحییەت.''' (بە زمانی ئەڵمانی). پیتەرزبێرگ: کۆمپانیای مایکل ئیمهۆف فێرلاگ، لاپەڕە ٢٣٤. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-3-7319-0980-4&lt;/nowiki&gt;.

٣. &quot;پێشانگای برۆکسل ١٩٥٨ | نەمسا | پاوێلیۆنە نێودەوڵەتییەکان&quot;. ماڵپەڕی en.worldfairs.info. ڕێکەوتی سەردانیکردن: ٢٩-٠٥-٢٠٢٣.

٤. &quot;پاوێلیۆنی نەمسا بۆ پێشانگای جیهانی لە برۆکسل&quot;. ماڵپەڕی www.mumok.at. ڕێکەوتی سەردانیکردن: ٢٩-٠٥-٢٠٢٣.

٥. کارڵ شوانزەر لە بنکەدراوەی '''archINFORM'''.

* ئەلێکساندەر کراوس: '''شوانزەر، کارڵ'''. لە: ژیاننامەی نوێی ئەڵمانی (NDB). بەرگی ٢٣، بەرلین ٢٠٠٧، لاپەڕە ٧٩٦.
* ئەلێکساندەر کراوس (٢٠٠٧). '''&quot;شوانزەر، کارڵ&quot;'''. ژیاننامەی نوێی ئەڵمانی (بە زمانی ئەڵمانی). بەرگی ٢٣. بەرلین: Duncker &amp; Humblot. لاپەڕەکانی ٧٩٦-٧٩٧.</text>
      <sha1>cx46aclmg5lrghkp6axnl8dmgosmg1x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580512</id>
      <parentid>1580511</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T22:28:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Helya Yaqub</username>
        <id>75522</id>
      </contributor>
      <origin>1580512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24939" sha1="n6ef2c0tt03h3xdcnnvg7swtc4yjf9v" xml:space="preserve">
== ژیان ==
'''شوانزەر''' لە شاری ڤیەننا لەدایکبووە و هەر لەوێش کۆچی دوایی کردووە. هەر لە سەردەمی خوێندنی ئامادەییدا، لە ساڵی ١٩٣٥دا لەگەڵ مامی (کە نجار بوو) خانوویەکی باخیان بۆ خێزانەکەی لە ناوچەی &quot;شافبێرگ&quot; لە ڤیەننا نەخشاند و دروستیان کرد. دوای تەواوکردنی خوێندنی ئامادەیی لە قوتابخانەی &quot;Bundesrealgymnasium Wien 7&quot; لە ساڵی ١٩٣٦، خزمەتی سەربازیی زۆرەملێی لە پاسەوانی نیشتمانیی نەمسا تەواو کرد.

== خوێندن ==
'''کارڵ شوانزەر''' لە تشرینی یەکەمی ١٩٣٧ەوە دەستی بە خوێندنی تەلارسازی کرد لە '''زانکۆی تەکنیکی ڤیەننا'''. دەستبەجێ دوای دەرچوونی لە دووەم تاقیکردنەوەی دەوڵەت و وەرگرتنی نازناوی ئەندازیاری ڕێپێدراو، لە پایزی ١٩٤٠دا گواسترایەوە بۆ شاری ڕیبنیك لە ناوچەی &quot;ڕایخسگاو ئۆبەرسلێزییەن&quot;. لە شاری زۆراو (زۆری ئێستا) کە تەنیا چەند کیلۆمەترێک دوور بوو، کارڵ شوانزەر دوای چەندین هەوڵی بێسوود دواجار بابەتێکی بۆ تێزی دکتۆراکەی دۆزییەوە؛ لە ساڵی ١٩٤٢دا پلەی دکتۆرای لە بواری دیزایندا پێبەخشرا بە تێزەکەی لەژێر ناونیشانی &quot;تەلارسازیی نوێ لە ئۆپەرسیلێزیای ڕزگارکراو: بازنەی سۆراو&quot;.

ئامانجی ئەم کارە، وەک لە پێشەکییەکەیدا هاتووە، ئەوە بووە کە جارێکی تر &quot;سیما و ڕوخسارێکی تەواو ئەڵمانی&quot; بەو شارۆچکە بچووکەی پۆڵەندا (١٩٢٠-١٩٣٩) ببەخشێتەوە. ئەو ئەم تێزەی لە کاتی خزمەتی زۆرەملێیدا وەک تەلارسازێکی دیزاینەر لە &quot;Luftgaukommando VIII&quot; نووسیوە. دوای جەنگ، کارڵ شوانزەر و خێزانەکەی گواستیانەوە و کارێکی وەک بەڕێوەبەری تەکنیکی لە کۆمپانیای &quot;Allbau&quot; لە بۆدنوێر (ئۆپەر پالاتینایت) دەستکەوت. دواجار لە نیسانی ١٩٤٦دا گەڕایەوە بۆ نەمسا.&lt;ref&gt;&lt;/ref&gt;

== چالاکییە تەلارسازییەکان ==
لە ساڵی ١٩٤٧دا، شوانزەر ستۆدیۆیەکی تایبەت بە خۆی کردەوە. لە سەرەتای کارکردنیدا وەک تەلارسازێکی سەربەخۆ، کاری لەسەر پڕۆژەی بچووک دەکرد، وەک هۆڵی چوونەژوورەوە و پێشانگاکان، کە لە ساڵانی دواتردا بوونە هۆی وەرگرتنی گرێبەستی نوێ. گرنگ نەبوو ئەرکەکە چەند بچووک بێت، شوانزەر بە وزە و داهێنانێکی ناوازەوە کارەکەی تەواو دەکرد. سەرکەوتن لە پێشبڕکێ نیشتمانی و نێودەوڵەتییەکاندا یارمەتی گەشەکردنی ستۆدیۆکەی دا و ناوبانگێکی جیهانی پەیدا کرد، ئەویش بە پەیڕەوکردنی ئەو بنەمایەی کە دەیگوت: &quot;کواڵێتی گرنگترە لە ناوبانگ&quot;. شوانزەر هەمیشە لە هەوڵی گەیشتن بە لوتکەی بێخەوشیدا بوو، پەرەی بە بیرۆکە بنەڕەتییەکان دەدا لە ڕووی تەلارسازی و کارایییەوە. &quot;کاتژمێر دوای کاتژمێر، ڕۆژ دوای ڕۆژ، و تا درەنگانی شەو، چەندین شێواز و نەخشە دادەنران، گفتوگۆیان لەسەر دەکرا، دەستکاری دەکران، ڕەتدەکرانەوە و دووبارە دەخرانەوە گەڕ.&quot;

لە ماوەی داهێنانی نێوان ساڵانی ١٩٤٧ بۆ ١٩٧٥، شوانزەر کۆمەڵێک باڵەخانەی جیاوازی پەرەپێدا، کە دیزاینی باڵەخانەکانی بە توندی بەستبووەوە بە کارکرد و پێکهاتەکەیەوە، و زۆرجار بەدوای شێوازی نوێی تەلارسازیدا دەگەڕا. هەروەها دیزاینی مۆبایل و کەلوپەلی ناوماڵیشی دەکرد و &quot;پەیمانگای نەمساوی بۆ دیزاین&quot;ی (Österreichische Institut für Formgebung) دامەزراند. لە ساڵی ١٩٦٧دا، دووەم ستۆدیۆی خۆی لە شاری میونشن کردەوە.

== وانەوتنەوە ==
لە ساڵی ١٩٤٧ تا ١٩٥١، شوانزەر مامۆستا بوو لە '''ئەکادیمیای هونەرە کارەکییەکان''' لە ڤیەننا. لە ساڵی ١٩٥٩ بوو بە پرۆفیسۆری هەمیشەیی لە '''زانکۆی تەکنیکی ڤیەننا''' و سەرۆکی پەیمانگای تەلارسازی و دیزاین. بۆ ماوەی زیاتر لە ١٥ ساڵ، ژمارەیەکی زۆر لە تەلارسازانی پێگەیاند کە زۆربەیان ناوبانگی جیهانییان پەیدا کرد. لە ساڵانی ١٩٦٥ تا ١٩٦٦، وەک ڕاگری کۆلێژی ئەندازیاری شارستانی و تەلارسازی کاری کردووە.

شوانزەر وەک پرۆفیسۆری میوان لە چەندین زانکۆ داواکراو بوو، لەوانە: '''زانکۆی تەکنیکی دارمشتات''' (١٩٦٤-١٩٦٥)، '''زانکۆی تەکنیکی بوداپێست''' (١٩٦٧)، و '''زانکۆی مەلیک سعود''' لە ڕیاز لە عەرەبستانی سعوودی (١٩٧٢).

== باڵەخانە و پڕۆژەکان ==

=== ١٩٥٩-١٩٦٠: فراوانکردنی گۆڕستانی شاهانە (Imperial Crypt) لە ڤیەننا ===
لە ساڵانی شەستەکاندا، بڕیار درا دوو کێشەی سەرەکی گۆڕستانی شاهانە کە بریتی بوون لە قەرەباڵغی زۆر و ناجێگیری باری کەشوهەوا، لە ڕێگەی فراوانکردنێکی کۆتایییەوە چارەسەر بکرێن. دەبوو شتێکی نوێ و سەربەخۆ بۆ پێکهاتە مێژووییەکە زیاد بکرێت کە لە هەمان کاتدا بەهای کەلەپووریی پارێزراو بێت. کراوەیی کارڵ شوانزەر وەک تەلارسازێک، تەواو گونجاو بوو لەگەڵ ئەو ڕاسپاردە و مەرجانەی کە لەلایەن '''کۆماری نەمسا''' و '''ڕێبازی کاپوچینییەکانەوە''' دیاری کرابوون.&lt;ref&gt;&lt;/ref&gt;

=== فراوانکردنی 'کەپری نوێ'ی گۆڕستانی شاهانە لە ڤیەننا ===
ئەوەی پێی دەوترێت &quot;کەپری نوێ&quot; (New Vault) لە ساڵی ١٩٦٠ بە شێوازێک دروست کرا کە هەستی گۆڕێکی هەڵکەندراو ببەخشێت، کە بە بەکارهێنانی '''تەلارسازیی سەردەم''' وێنا کرابوو. پێکهاتەکە لە سێ توخمی سەرەکی پێکدێت: سەقفەکەی بە پێکهاتەیەکی چرچولۆچی کاریگەر (folded structure) دروست کراوە کە لە '''کۆنکرێتی ڕووت''' (exposed concrete) و قاڵبی زۆر ورد و ناوازە پێکهاتووە. دیوارەکان بە چینێکی تەنک لە بەردی شێوە شەپۆلاوی داپۆشراون کە وەک بەردی ناو ڕووبار دەردەکەون و قەبارەی وردەبەردەکانیان جیاوازە. بۆ زەوییەکە و بنکەی گۆڕەکانیش، '''بەردی دەستکردی''' سادە بەکارهێنراوە.[٢]

== ١٩٦٢: خانووی ڤیەننا ==
خانووەکە لەسەر لێژاییەک بە دوو نهۆم دروست کراوە، کە تێیدا نهۆمی سەرەکی بە باخچەکەوە بەستراوەتەوە. ئەم خانووه‌ چەندین توخمی خلیسکانەی گۆڕاو لەخۆدەگرێت کە ڕێگە بە گرووپبەندی و دابەشکاریی جیاوازی بۆشایییەکان دەدەن. بە دوورکەوتنەوە لە دابەشکاریی چەسپاوی زەوی (floor plan)، شوانزەر کەشێکی فراوانی بۆ شوێنی نیشتەجێبوونەکە خوڵقاندووە. هەڵبژاردنی کەرەستەی نایاب و وردیش، زیاتر هەستی ئارامی و تایبەتمەندی بە شوێنەکە بەخشیوە.

== ١٩٦٤: &quot;20er Haus&quot; | مۆزەخانەی سەدەی بیستەم، ڤیەننا ==
ئەم باڵەخانەیە کە بە پەیکەرێکی پۆڵایین دروست کراوە، لە بنەڕەتدا وەک &quot;پاوێلیۆنی نەمسا&quot; بۆ '''پێشانگای جیهانیی برۆکسل لە ساڵی ١٩٥٨''' دیزاین کرابوو.&lt;ref&gt;&lt;/ref&gt; پێکهاتە لاکێشەیییەکە حەوشەیەک لە نێوان کۆڵەکە زەبەلاحەکاندا (pylons) لەخۆدەگرێت، و نهۆمی زەوییەکەشی وەک فەزایەکی داپۆشراو دروست کرابوو.&lt;ref&gt;&lt;/ref&gt;

لە سەرەتادا باڵەخانەکە وەک پێکهاتەیەکی کاتی دیزاین کرابوو، بەڵام دواتر گوازرایەوە بۆ &quot;باخچەی سویسری&quot; لە ڤیەننا و لەوێ گۆڕدرا بۆ مۆزەخانەی هونەری مۆدێرن. چوارچێوەی پاوێلیۆنی زانیارییەکان بەکارهێنرا بۆ دروستکردنی هۆڵی چوونەژوورەوە، ئۆفیس، ژووری کارمەندان، هۆڵێکی بچووکی پێشانگا و هۆڵێکی وانەوتنەوە. حەوشە ناوەندییەکە داپۆشرا و نهۆمی زەوییەکەش پەنجەرەی شووشەیی بۆ دانرا. ئەمەش سێ ڕووبەری جیاوازی ڕەخساند، بە شێوەیەک کە جگە لە بەشی مۆزەخانەکە، شوێن بۆ مەبەستی تریش هەبێت. دیزاینە سادە و پوختەکەی (Purist design) ئەم باڵەخانەیە تەواو گونجاو بوو لەگەڵ پێوەرە نێودەوڵەتییەکانی تەلارسازیی مۆدێرن.

== ١٩٦٧: پێشانگای جیهانی لە مۆنتریال - باخچەی منداڵانی شاری ڤیەننا ==
باڵەخانەی '''باخچەی منداڵانی شاری ڤیەننا''' لە پێشانگای &quot;ئێکسپۆ مۆنتریال&quot; بە شێوازێک دیزاین کرا کە ڕووکارەکەی جیهانی منداڵان وێنا بکات. ئەمەش لە ڕێگەی بەکارهێنانی سیستمێکی مۆدیولار (پێکهاتەی لێکدراو) ئەنجام درا. بە سوودوەرگرتن لە توخمە ناسراوەکانی یاریی &quot;لێگۆ&quot; و ته‌لاری منداڵان، دیزاینەکە بە ئامانجی ئەوە بوو کە گونجانی منداڵان لەگەڵ کەشی باخچەکەدا ئاسانتر بکات، ئەویش لە ڕێگەی دروستکردنی پەیوەندییەکی سۆزداری و نزیک لەگەڵ باڵەخانەکەدا. مەبەستەکە ئەوە بوو منداڵان بە ڕاستی چێژ لە '''باڵەخانەکەیان''' وەربگرن، بە خۆشییەوە ڕووی تێبکەن و ئارەزووی گەڕانەوەیان هەبێت، تەنیا بەهۆی یادەوەرییان لەگەڵ خشتە ڕەنگاوڕەنگەکاندا.

بە پێچەوانەی ڕووکارە دەرەکییە ڕەنگاوڕەنگەکەی، ناوەوەی باڵەخانەکە بە سادەیی هێڵدرایەوە؛ ئەمەش بۆ ئەوەی دەرفەت بۆ خەیاڵی منداڵەکان بڕەخسێنرێت تاوەکو جیهانێک دروست بکەن کە تێیدا تەنیا خۆیان ڕەنگ و چالاکی تێدا بنەخشێنن.

تێکەڵکردنی نەخشە سەرکەوتووەکانی باخچەی منداڵانی ڤیەننا، بووە هۆی دروستبوونی ژوورێکی چاوەڕوانی و چالاکیی هاوبەش، ژووری گۆڕینی جلوبەرگ و تەوالێت کە بە شێوەیەکی دەوڵەمەند ڕێکخرابوون. هەروەها چەندین ناوچەی جیاوازی بۆ چالاکییەکانی وەک کاری ناوماڵ، یاری بە بوکەڵە، بیناسازی و وێنەکێشان لەخۆگرتبوو. فەزای ناوەوە لە چەقی باخچەکەوە بۆ دەرەوە دەردەچێت، بەمەش ناوەوە و دەرەوە لە ژینگەیەکی هاوبەشدا بۆ منداڵان یەکدەگرنەوە.

== ١٩٦٧: پاوێلیۆنی نەمسا لە مۆنتریال ==
بۆ دەربڕینی فرەچەشنیی وڵاتی نەمسا، شوانزەر باڵەخانەیەکی سەرنجڕاکێشی لە شێوەی پێکهاتەی کریستاڵی دیزاین کرد. دیزاینی باڵەخانەکە پشتی بە کەمکردنەوەی پێکهاتەکان بۆ توخمە سەرەکییەکان دەبەست، کە بیری مرۆڤیان دەخستەوە بۆ وردکاریی ئەندازەیی پێکهاتەی گەردیلەیی کریستاڵەکان لە چوارچێوەی سێگۆشە و شەشپاڵەکاندا. دیزاینەکە ئاماژەی بۆ چیاکان، بەردە بەنرخەکان و دیمەنە سروشتییەکان دەکرد، لە هەمان کاتدا چەمکەکانی وردی، ئەندازە، تەکنەلۆژیا و سیستمیشی تێدا ڕەنگدابووەوە.

یەکە پێشوەختە دروستکراوەکان (Prefabricated units) کە چوارچێوەی ئەلەمنیۆمیان تێدا بەکارهاتبوو، وەک پێکهاتەیەکی خۆبژێو و سەربەخۆ دیزاین کرابوون. دیواری دەرەوە و ناوەوە وەک یەک پارچە دروستکرابوون. کۆکردنەوەی بەشەکانی باڵەخانەکە لە ڕێگەی توخمی ڕوکاری سێگۆشەییەوە ئەنجام دەدرا، کە دەکرا هەمیشە وەک فۆرمی مۆدیولاری شەشپاڵەیی دەربکەون. ئەم پڕۆژەیە چەندین نموونەی جیاوازی گۆڕانکاری نیشان دەدا؛ باڵەخانەکە وەک بوونەوەرێکی زیندوو دەهاتە بەرچاو، چونکە گەشەکردن و گۆڕانکاری تێدا ڕێگەپێدراو بوو. پاوێلیۆنی نەمسا هەوڵیدا لەوە تێپەڕێت کە باڵەخانە تەنیا وەک تەنێکی نیشتەجێبوون بێت، لەبری ئەوە داکۆکی لە بیرۆکەی &quot;پەیکەری تەلارسازی&quot; و &quot;تەلارسازیی هێرشبەر&quot; دەکرد کە لە پارچەی پیشەسازیی پێشوەختە دروستکراو پێکهاتبێت.

== ١٩٦٨: پڕۆژەی ناوەندی شاری ڤیەننا ==
ئامانجی ئەم پڕۆژەیە داپۆشینی بەشێکی &quot;کەناڵی دانوب&quot; بوو، بۆ ئەوەی نهۆمی خوارەوەی وەک گەراجی ئۆتۆمبێل و نهۆمی سەرەوەی بۆ پیادە بەکاربهێنرێت، کە لە ڕێگەی پردی پیادەوە بە شۆستەکانی تەنیشت شەقامەکان دەبەسترانەوە. '''ناوەندی شارەکە'''، کە بڕیار بوو بە تۆڕی شەمەندەفەر و میترۆوە ببەسترێتەوە، وەک فەزایەکی کراوەی ناوەندی دیزاین کرابوو، کە تێیدا گەشتیاران دەتوانن ڕاستەوخۆ سواری پاسەکانی گەشتیاری شار و پاسەکانی فڕۆکەخانە بن. هەروەها چەندین بوتیك و فرۆشگای جیاواز کە لەسەر چەند ئاستێک (نهۆمێک) دابەش ببوون، دەکرای وەک کۆمەڵگەیەکی بازرگانیی گەورەی کراوە بە کەشێکی شارستانیی مۆدێرنەوە کار بکەن.

ئەمەش وەرگێڕانی ئەم بەشە گرنگەیە سەبارەت بە ناوبانگترین کاری تەلارسازیی کارڵ شوانزەر:

== ١٩٦٨-١٩٧٢: باڵەخانەکانی BMW لە میونشن ==

=== باڵەخانەی کارگێڕیی BMW ===
تەلار یان بورجی کارگێڕیی BMW لە نێوان ساڵانی ١٩٦٨ بۆ ١٩٧٢ دروست کرا، ڕێک لە کاتی خۆیدا بۆ '''ئۆڵۆمپیادی هاوینەی ١٩٧٢'''. ئەم باڵەخانەیە کە بەرزییەکەی ١٠١ مەترە، لە نزیک گوندی ئۆڵۆمپییەوە هەڵکەوتووە و زۆرجار وەک یەکێک لە دیارترین نموونەکانی تەلارسازی لە شاری میونشن ئاماژەی پێ دەدرێت. شێوەی دەرەوەی باڵەخانەکە بە مەبەستی لاساییکردنەوەی شێوەی '''تایەی ئۆتۆمبێلێکی پێشبڕکێ''' دیزاین کراوە، و بەشە گەراجەکەش گوزارشت لە '''سەری سلیندەر''' (Cylinder head) دەکات.&lt;ref&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;references /&gt;
بورجە سەرەکییەکە لە چوار لولەک (سلیندەر)ی ستوونی پێکدێت کە لە تەنیشت و بەرامبەر یەک وەستاون. هەر لولەکێک لە ناوەڕاستدا بە ئاسۆیی لە ڕێگەی قوپانێک یان کەنارێکەوە لەسەر ڕووکارەکەی دابەش کراوە. ئەوەی جێی سەرنجە ئەوەیە کە ئەم لولەکانە لەسەر زەوی نەچەقێنراون، بەڵکو بە بورجێکی پشتیوانی ناوەندییەوە '''هەڵواسراون'''. لە کاتی دروستکردنیدا، نهۆمەکان بە جیا لەسەر زەوی کۆدەکرانەوە و پاشان بەرز دەکرانەوە، ئەمەش ڕێگەی دەدا کە کارەکانی چوارچێوەی باڵەخانەکە و کارە کۆتایییەکان لە یەک کاتدا ئەنجام بدرێن. تیرەی بورجەکە ٥٢.٣٠ مەترە و ٢٢ نهۆمی بەکارهاتووی هەیە، کە دووانیان ژێرزەمینن و ١٨ نهۆمیشیان وەک فەزای ئۆفیس بەکاردێن. نەخشەی ناوەوەی ڕێگە دەدات بە کۆکردنەوەی کارەکانی هەموو نهۆمەکە، لە کاتێکدا تایبەتمەندیی گرووپەکان لەناو فەزایەکی سێ چارەکە بازنەییدا دەپارێزێت.

=== مۆزەخانەی BMW ===
مۆزەخانەی BMW لە تەنیشت باڵەخانە کارگێڕییەکە هەڵکەوتووە و لە ساڵی ١٩٧٢ دامەزراوە. ئەم باڵەخانە ئاییندەیییە (Futuristic) بە ناوی &quot;قاپە زەڵاتەکە&quot; یان &quot;مەنجەڵە سپییەکە&quot; ناسراوە. بنکە بازنەیییەکەی تەنیا ٢٠ مەتر تیرەکەیەتی، لە کاتێکدا سەقفە تەختەکەی نزیکەی ٤٠ مەتر دادەپۆشێت. قادرمەیەکی کارەبایی (Escalator) سەردانکەران بۆ نهۆمی سەرەوە دەبات و لەوێوە دەتوانن لە سەرەوە سەیری پێشانگاکە بکەن.

== ١٩٧٢: پەیمانگای پەرەپێدانی ئابووری (WIFI) لە سانکت پۆڵتێن ==
هاوتەریب لەگەڵ کارکردی دیاریکراوی ناوەندە پەروەردەیییەکە، شوانزەر باڵەخانەیەکی ڕوون و ئاسان بۆ ڕێکخستنی دیزاین کرد، کە تێیدا فەزاکانی ناوەوە و شوێنی کارکردن هەموو ئەو نەرمی و گونجاندنەیان تێدابوو کە پێویست بوون بۆ خۆگونجاندن لەگەڵ پێداویستییە نوێیەکاندا.

== ١٩٧٥: باڵیۆزخانەی نەمسا لە بەرازیلیا ==
دیزاینی ئەم تەلارە بەو ئارەزووە دەناسرێتەوە کە دەیەوێت کاریگەرییەکی گشتیی هاوسەنگ بەدەستبهێنێت. لە ڕوکارە دەرەکییەکەیدا، تەلارەکە گوزارشت لە وڵاتێک دەکات کە خاوەنی میراتێکی کولتووریی دەوڵەمەندە، لە کاتێکدا ناوەوەی تەلارەکە کەشێکی دۆستانە و پڕ لە میواندۆستی و جوانی دەبەخشێت.

تەلارە سپییە درەوشاوەکە، کە لە پارچە کۆنکرێتییە سوکە پێشوەختە دروستکراوەکانی ناوخۆ پێکهاتووە، جیاوازییەکی ڕەنگاڵەیی بەهێز لە نێوان ئاسمانی شینی ساماڵ و خاکی سووری بەرازیل دروست دەکات. لەبری بەکارهێنانی پەرژین یان دەوەن، جۆگەیەکی ئاوی تەنک و تەسک سنووری نێوان باڵیۆزخانەکە و شەقامەکە دیاری دەکات.

ژوورەکانی پێشوازیکردن لە نهۆمی زەویدا، نزیکەی تەواوی ڕووبەری زەوییەکە دادەپۆشن. شوێنی نیشتەجێبوون و نووسینگەکان کە لە نهۆمی سەرەوەی هەڵواسراو (کۆنتێلێڤەر) جێگیرکراون، لە تیشکی بەهێزی خۆر پارێزراون؛ سەرەڕای ئەوەش، دیمەنێکی جوانی باخچە &quot;بارۆکەکان&quot;، دەوروبەرە سەوزە ناوازەکەی باڵیۆزخانەکە و سروشتی کراوەی دەوروبەری دەخەنە ڕوو.

== خەڵات و نازناوەکانی ==

* '''١٩٥٤:''' خەڵاتی یۆزێف هۆفمان لەلایەن کۆمەڵەی (Viennese Secession).
* '''١٩٥٨:''' مەدالیای زیوینی شایستەیی بۆ کۆماری نەمسا.
* '''١٩٥٨:''' خەڵاتی گەورە (Grand Prix) بۆ تەلارسازی لە پێشانگای جیهانیی برۆکسل.
* '''١٩٥٩:''' خەڵاتی شاری ڤیەنا بۆ تەلارسازی.
* '''١٩٦٣:''' ئەندامی شانازیی پەیوەندیدار لە پەیمانگای شاهانەی تەلارسازانی بەریتانیا (RIBA).
* '''١٩٦٥:''' نیشانی ئەفسەری شایستەیی گەشتیاری، فەڕەنسا.
* '''١٩٦٩:''' ئەندامی شانازیی پەیمانگای تەلارسازانی ئەمریکا (AIA).
* '''١٩٦٩:''' ئەندامی شانازیی پەیوەندیداری یەکێتیی تەلارسازانی ئەڵمانیا (BDA).
* '''١٩٦٩:''' نیشانی گەورەی فەخری بۆ خزمەتگوزارییەکانی کۆماری نەمسا.
* '''١٩٧٣:''' خەڵاتی BDA باڤاریا.
* '''١٩٧٤:''' خەڵاتی تەلارسازیی کۆنکرێتی لەلایەن فیدراسیۆنی نیشتمانیی پیشەسازی چیمەنتۆی ئەڵمانیا.
* '''١٩٧٥:''' خەڵاتی گەورەی دەوڵەتی نەمسا بۆ تەلارسازی (دوای کۆچی دوایی پێبەخشرا).
* '''٢٠٠٨:''' ناونانی شەقامێک لە ناوچەی فابۆریتنی ڤیەنا بەناوی (کارڵ شوانزەر).

&lt;ref&gt;&lt;/ref&gt;== سەرچاوەکان ==
١. فرانز جەی گانگل مایەر، مێژوونووسی هاوچەرخی ڤیەنا، لە توێژینەوەکەیدا بە ناونیشانی '''&quot;کارڵ شوانزەر - ساڵانی سەرەتای تەلارسازێکی خاوەن ناوبانگی جیهانی&quot;''' (وەشانخانەی Müry Salzmann ٢٠٢٠)، بە وردی تیشک دەخاتە سەر ژیانی گەنجێتی کارڵ شوانزەر.ا

٢. بوشینگەر، کارنەر، شایتز، تێلیسکۆ (ئامادەکردن)، ٢٠٢١. '''کاپوچینییەکان لە نەمسا: مێژوو، هونەر، ڕۆحییەت.''' (بە زمانی ئەڵمانی). پیتەرزبێرگ: کۆمپانیای مایکل ئیمهۆف فێرلاگ، لاپەڕە ٢٣٤. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-3-7319-0980-4&lt;/nowiki&gt;.

٣. &quot;پێشانگای برۆکسل ١٩٥٨ | نەمسا | پاوێلیۆنە نێودەوڵەتییەکان&quot;. ماڵپەڕی en.worldfairs.info. ڕێکەوتی سەردانیکردن: ٢٩-٠٥-٢٠٢٣.

٤. &quot;پاوێلیۆنی نەمسا بۆ پێشانگای جیهانی لە برۆکسل&quot;. ماڵپەڕی www.mumok.at. ڕێکەوتی سەردانیکردن: ٢٩-٠٥-٢٠٢٣.

٥. کارڵ شوانزەر لە بنکەدراوەی '''archINFORM'''.

* ئەلێکساندەر کراوس: '''شوانزەر، کارڵ'''. لە: ژیاننامەی نوێی ئەڵمانی (NDB). بەرگی ٢٣، بەرلین ٢٠٠٧، لاپەڕە ٧٩٦.
* ئەلێکساندەر کراوس (٢٠٠٧). '''&quot;شوانزەر، کارڵ&quot;'''. ژیاننامەی نوێی ئەڵمانی (بە زمانی ئەڵمانی). بەرگی ٢٣. بەرلین: Duncker &amp; Humblot. لاپەڕەکانی ٧٩٦-٧٩٧.</text>
      <sha1>n6ef2c0tt03h3xdcnnvg7swtc4yjf9v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580513</id>
      <parentid>1580512</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T22:35:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Helya Yaqub</username>
        <id>75522</id>
      </contributor>
      <origin>1580513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24928" sha1="sb3lds40sbfar25nmzzq9topi0c08pt" xml:space="preserve">
== ژیان ==
'''شوانزەر''' لە شاری ڤیەننا لەدایکبووە و هەر لەوێش کۆچی دوایی کردووە. هەر لە سەردەمی خوێندنی ئامادەییدا، لە ساڵی ١٩٣٥دا لەگەڵ مامی (کە نجار بوو) خانوویەکی باخیان بۆ خێزانەکەی لە ناوچەی &quot;شافبێرگ&quot; لە ڤیەننا نەخشاند و دروستیان کرد. دوای تەواوکردنی خوێندنی ئامادەیی لە قوتابخانەی &quot;Bundesrealgymnasium Wien 7&quot; لە ساڵی ١٩٣٦، خزمەتی سەربازیی زۆرەملێی لە پاسەوانی نیشتمانیی نەمسا تەواو کرد.

== خوێندن ==
'''کارڵ شوانزەر''' لە تشرینی یەکەمی ١٩٣٧ەوە دەستی بە خوێندنی تەلارسازی کرد لە '''زانکۆی تەکنیکی ڤیەننا'''. دەستبەجێ دوای دەرچوونی لە دووەم تاقیکردنەوەی دەوڵەت و وەرگرتنی نازناوی ئەندازیاری ڕێپێدراو، لە پایزی ١٩٤٠دا گواسترایەوە بۆ شاری ڕیبنیك لە ناوچەی &quot;ڕایخسگاو ئۆبەرسلێزییەن&quot;. لە شاری زۆراو (زۆری ئێستا) کە تەنیا چەند کیلۆمەترێک دوور بوو، کارڵ شوانزەر دوای چەندین هەوڵی بێسوود دواجار بابەتێکی بۆ تێزی دکتۆراکەی دۆزییەوە؛ لە ساڵی ١٩٤٢دا پلەی دکتۆرای لە بواری دیزایندا پێبەخشرا بە تێزەکەی لەژێر ناونیشانی &quot;تەلارسازیی نوێ لە ئۆپەرسیلێزیای ڕزگارکراو: بازنەی سۆراو&quot;.

ئامانجی ئەم کارە، وەک لە پێشەکییەکەیدا هاتووە، ئەوە بووە کە جارێکی تر &quot;سیما و ڕوخسارێکی تەواو ئەڵمانی&quot; بەو شارۆچکە بچووکەی پۆڵەندا (١٩٢٠-١٩٣٩) ببەخشێتەوە. ئەو ئەم تێزەی لە کاتی خزمەتی زۆرەملێیدا وەک تەلارسازێکی دیزاینەر لە &quot;Luftgaukommando VIII&quot; نووسیوە. دوای جەنگ، کارڵ شوانزەر و خێزانەکەی گواستیانەوە و کارێکی وەک بەڕێوەبەری تەکنیکی لە کۆمپانیای &quot;Allbau&quot; لە بۆدنوێر (ئۆپەر پالاتینایت) دەستکەوت. دواجار لە نیسانی ١٩٤٦دا گەڕایەوە بۆ نەمسا.&lt;ref&gt;&lt;/ref&gt;

== چالاکییە تەلارسازییەکان ==
لە ساڵی ١٩٤٧دا، شوانزەر ستۆدیۆیەکی تایبەت بە خۆی کردەوە. لە سەرەتای کارکردنیدا وەک تەلارسازێکی سەربەخۆ، کاری لەسەر پڕۆژەی بچووک دەکرد، وەک هۆڵی چوونەژوورەوە و پێشانگاکان، کە لە ساڵانی دواتردا بوونە هۆی وەرگرتنی گرێبەستی نوێ. گرنگ نەبوو ئەرکەکە چەند بچووک بێت، شوانزەر بە وزە و داهێنانێکی ناوازەوە کارەکەی تەواو دەکرد. سەرکەوتن لە پێشبڕکێ نیشتمانی و نێودەوڵەتییەکاندا یارمەتی گەشەکردنی ستۆدیۆکەی دا و ناوبانگێکی جیهانی پەیدا کرد، ئەویش بە پەیڕەوکردنی ئەو بنەمایەی کە دەیگوت: &quot;کواڵێتی گرنگترە لە ناوبانگ&quot;. شوانزەر هەمیشە لە هەوڵی گەیشتن بە لوتکەی بێخەوشیدا بوو، پەرەی بە بیرۆکە بنەڕەتییەکان دەدا لە ڕووی تەلارسازی و کارایییەوە. &quot;کاتژمێر دوای کاتژمێر، ڕۆژ دوای ڕۆژ، و تا درەنگانی شەو، چەندین شێواز و نەخشە دادەنران، گفتوگۆیان لەسەر دەکرا، دەستکاری دەکران، ڕەتدەکرانەوە و دووبارە دەخرانەوە گەڕ.&quot;

لە ماوەی داهێنانی نێوان ساڵانی ١٩٤٧ بۆ ١٩٧٥، شوانزەر کۆمەڵێک باڵەخانەی جیاوازی پەرەپێدا، کە دیزاینی باڵەخانەکانی بە توندی بەستبووەوە بە کارکرد و پێکهاتەکەیەوە، و زۆرجار بەدوای شێوازی نوێی تەلارسازیدا دەگەڕا. هەروەها دیزاینی مۆبایل و کەلوپەلی ناوماڵیشی دەکرد و &quot;پەیمانگای نەمساوی بۆ دیزاین&quot;ی (Österreichische Institut für Formgebung) دامەزراند. لە ساڵی ١٩٦٧دا، دووەم ستۆدیۆی خۆی لە شاری میونشن کردەوە.

== وانەوتنەوە ==
لە ساڵی ١٩٤٧ تا ١٩٥١، شوانزەر مامۆستا بوو لە '''ئەکادیمیای هونەرە کارەکییەکان''' لە ڤیەننا. لە ساڵی ١٩٥٩ بوو بە پرۆفیسۆری هەمیشەیی لە '''زانکۆی تەکنیکی ڤیەننا''' و سەرۆکی پەیمانگای تەلارسازی و دیزاین. بۆ ماوەی زیاتر لە ١٥ ساڵ، ژمارەیەکی زۆر لە تەلارسازانی پێگەیاند کە زۆربەیان ناوبانگی جیهانییان پەیدا کرد. لە ساڵانی ١٩٦٥ تا ١٩٦٦، وەک ڕاگری کۆلێژی ئەندازیاری شارستانی و تەلارسازی کاری کردووە.

شوانزەر وەک پرۆفیسۆری میوان لە چەندین زانکۆ داواکراو بوو، لەوانە: '''زانکۆی تەکنیکی دارمشتات''' (١٩٦٤-١٩٦٥)، '''زانکۆی تەکنیکی بوداپێست''' (١٩٦٧)، و '''زانکۆی مەلیک سعود''' لە ڕیاز لە عەرەبستانی سعوودی (١٩٧٢).

== باڵەخانە و پڕۆژەکان ==

=== ١٩٥٩-١٩٦٠: فراوانکردنی گۆڕستانی شاهانە (Imperial Crypt) لە ڤیەننا ===
لە ساڵانی شەستەکاندا، بڕیار درا دوو کێشەی سەرەکی گۆڕستانی شاهانە کە بریتی بوون لە قەرەباڵغی زۆر و ناجێگیری باری کەشوهەوا، لە ڕێگەی فراوانکردنێکی کۆتایییەوە چارەسەر بکرێن. دەبوو شتێکی نوێ و سەربەخۆ بۆ پێکهاتە مێژووییەکە زیاد بکرێت کە لە هەمان کاتدا بەهای کەلەپووریی پارێزراو بێت. کراوەیی کارڵ شوانزەر وەک تەلارسازێک، تەواو گونجاو بوو لەگەڵ ئەو ڕاسپاردە و مەرجانەی کە لەلایەن '''کۆماری نەمسا''' و '''ڕێبازی کاپوچینییەکانەوە''' دیاری کرابوون.&lt;ref&gt;&lt;/ref&gt;

=== فراوانکردنی 'کەپری نوێ'ی گۆڕستانی شاهانە لە ڤیەننا ===
ئەوەی پێی دەوترێت &quot;کەپری نوێ&quot; (New Vault) لە ساڵی ١٩٦٠ بە شێوازێک دروست کرا کە هەستی گۆڕێکی هەڵکەندراو ببەخشێت، کە بە بەکارهێنانی '''تەلارسازیی سەردەم''' وێنا کرابوو. پێکهاتەکە لە سێ توخمی سەرەکی پێکدێت: سەقفەکەی بە پێکهاتەیەکی چرچولۆچی کاریگەر (folded structure) دروست کراوە کە لە '''کۆنکرێتی ڕووت''' (exposed concrete) و قاڵبی زۆر ورد و ناوازە پێکهاتووە. دیوارەکان بە چینێکی تەنک لە بەردی شێوە شەپۆلاوی داپۆشراون کە وەک بەردی ناو ڕووبار دەردەکەون و قەبارەی وردەبەردەکانیان جیاوازە. بۆ زەوییەکە و بنکەی گۆڕەکانیش، '''بەردی دەستکردی''' سادە بەکارهێنراوە.[٢]

== ١٩٦٢: خانووی ڤیەننا ==
خانووەکە لەسەر لێژاییەک بە دوو نهۆم دروست کراوە، کە تێیدا نهۆمی سەرەکی بە باخچەکەوە بەستراوەتەوە. ئەم خانووه‌ چەندین توخمی خلیسکانەی گۆڕاو لەخۆدەگرێت کە ڕێگە بە گرووپبەندی و دابەشکاریی جیاوازی بۆشایییەکان دەدەن. بە دوورکەوتنەوە لە دابەشکاریی چەسپاوی زەوی (floor plan)، شوانزەر کەشێکی فراوانی بۆ شوێنی نیشتەجێبوونەکە خوڵقاندووە. هەڵبژاردنی کەرەستەی نایاب و وردیش، زیاتر هەستی ئارامی و تایبەتمەندی بە شوێنەکە بەخشیوە.

== ١٩٦٤: &quot;20er Haus&quot; | مۆزەخانەی سەدەی بیستەم، ڤیەننا ==
ئەم باڵەخانەیە کە بە پەیکەرێکی پۆڵایین دروست کراوە، لە بنەڕەتدا وەک &quot;پاوێلیۆنی نەمسا&quot; بۆ '''پێشانگای جیهانیی برۆکسل لە ساڵی ١٩٥٨''' دیزاین کرابوو.&lt;ref&gt;&lt;/ref&gt; پێکهاتە لاکێشەیییەکە حەوشەیەک لە نێوان کۆڵەکە زەبەلاحەکاندا (pylons) لەخۆدەگرێت، و نهۆمی زەوییەکەشی وەک فەزایەکی داپۆشراو دروست کرابوو.&lt;ref&gt;&lt;/ref&gt;

لە سەرەتادا باڵەخانەکە وەک پێکهاتەیەکی کاتی دیزاین کرابوو، بەڵام دواتر گوازرایەوە بۆ &quot;باخچەی سویسری&quot; لە ڤیەننا و لەوێ گۆڕدرا بۆ مۆزەخانەی هونەری مۆدێرن. چوارچێوەی پاوێلیۆنی زانیارییەکان بەکارهێنرا بۆ دروستکردنی هۆڵی چوونەژوورەوە، ئۆفیس، ژووری کارمەندان، هۆڵێکی بچووکی پێشانگا و هۆڵێکی وانەوتنەوە. حەوشە ناوەندییەکە داپۆشرا و نهۆمی زەوییەکەش پەنجەرەی شووشەیی بۆ دانرا. ئەمەش سێ ڕووبەری جیاوازی ڕەخساند، بە شێوەیەک کە جگە لە بەشی مۆزەخانەکە، شوێن بۆ مەبەستی تریش هەبێت. دیزاینە سادە و پوختەکەی (Purist design) ئەم باڵەخانەیە تەواو گونجاو بوو لەگەڵ پێوەرە نێودەوڵەتییەکانی تەلارسازیی مۆدێرن.

== ١٩٦٧: پێشانگای جیهانی لە مۆنتریال - باخچەی منداڵانی شاری ڤیەننا ==
باڵەخانەی '''باخچەی منداڵانی شاری ڤیەننا''' لە پێشانگای &quot;ئێکسپۆ مۆنتریال&quot; بە شێوازێک دیزاین کرا کە ڕووکارەکەی جیهانی منداڵان وێنا بکات. ئەمەش لە ڕێگەی بەکارهێنانی سیستمێکی مۆدیولار (پێکهاتەی لێکدراو) ئەنجام درا. بە سوودوەرگرتن لە توخمە ناسراوەکانی یاریی &quot;لێگۆ&quot; و ته‌لاری منداڵان، دیزاینەکە بە ئامانجی ئەوە بوو کە گونجانی منداڵان لەگەڵ کەشی باخچەکەدا ئاسانتر بکات، ئەویش لە ڕێگەی دروستکردنی پەیوەندییەکی سۆزداری و نزیک لەگەڵ باڵەخانەکەدا. مەبەستەکە ئەوە بوو منداڵان بە ڕاستی چێژ لە '''باڵەخانەکەیان''' وەربگرن، بە خۆشییەوە ڕووی تێبکەن و ئارەزووی گەڕانەوەیان هەبێت، تەنیا بەهۆی یادەوەرییان لەگەڵ خشتە ڕەنگاوڕەنگەکاندا.

بە پێچەوانەی ڕووکارە دەرەکییە ڕەنگاوڕەنگەکەی، ناوەوەی باڵەخانەکە بە سادەیی هێڵدرایەوە؛ ئەمەش بۆ ئەوەی دەرفەت بۆ خەیاڵی منداڵەکان بڕەخسێنرێت تاوەکو جیهانێک دروست بکەن کە تێیدا تەنیا خۆیان ڕەنگ و چالاکی تێدا بنەخشێنن.

تێکەڵکردنی نەخشە سەرکەوتووەکانی باخچەی منداڵانی ڤیەننا، بووە هۆی دروستبوونی ژوورێکی چاوەڕوانی و چالاکیی هاوبەش، ژووری گۆڕینی جلوبەرگ و تەوالێت کە بە شێوەیەکی دەوڵەمەند ڕێکخرابوون. هەروەها چەندین ناوچەی جیاوازی بۆ چالاکییەکانی وەک کاری ناوماڵ، یاری بە بوکەڵە، بیناسازی و وێنەکێشان لەخۆگرتبوو. فەزای ناوەوە لە چەقی باخچەکەوە بۆ دەرەوە دەردەچێت، بەمەش ناوەوە و دەرەوە لە ژینگەیەکی هاوبەشدا بۆ منداڵان یەکدەگرنەوە.

== ١٩٦٧: پاوێلیۆنی نەمسا لە مۆنتریال ==
بۆ دەربڕینی فرەچەشنیی وڵاتی نەمسا، شوانزەر باڵەخانەیەکی سەرنجڕاکێشی لە شێوەی پێکهاتەی کریستاڵی دیزاین کرد. دیزاینی باڵەخانەکە پشتی بە کەمکردنەوەی پێکهاتەکان بۆ توخمە سەرەکییەکان دەبەست، کە بیری مرۆڤیان دەخستەوە بۆ وردکاریی ئەندازەیی پێکهاتەی گەردیلەیی کریستاڵەکان لە چوارچێوەی سێگۆشە و شەشپاڵەکاندا. دیزاینەکە ئاماژەی بۆ چیاکان، بەردە بەنرخەکان و دیمەنە سروشتییەکان دەکرد، لە هەمان کاتدا چەمکەکانی وردی، ئەندازە، تەکنەلۆژیا و سیستمیشی تێدا ڕەنگدابووەوە.

یەکە پێشوەختە دروستکراوەکان (Prefabricated units) کە چوارچێوەی ئەلەمنیۆمیان تێدا بەکارهاتبوو، وەک پێکهاتەیەکی خۆبژێو و سەربەخۆ دیزاین کرابوون. دیواری دەرەوە و ناوەوە وەک یەک پارچە دروستکرابوون. کۆکردنەوەی بەشەکانی باڵەخانەکە لە ڕێگەی توخمی ڕوکاری سێگۆشەییەوە ئەنجام دەدرا، کە دەکرا هەمیشە وەک فۆرمی مۆدیولاری شەشپاڵەیی دەربکەون. ئەم پڕۆژەیە چەندین نموونەی جیاوازی گۆڕانکاری نیشان دەدا؛ باڵەخانەکە وەک بوونەوەرێکی زیندوو دەهاتە بەرچاو، چونکە گەشەکردن و گۆڕانکاری تێدا ڕێگەپێدراو بوو. پاوێلیۆنی نەمسا هەوڵیدا لەوە تێپەڕێت کە باڵەخانە تەنیا وەک تەنێکی نیشتەجێبوون بێت، لەبری ئەوە داکۆکی لە بیرۆکەی &quot;پەیکەری تەلارسازی&quot; و &quot;تەلارسازیی هێرشبەر&quot; دەکرد کە لە پارچەی پیشەسازیی پێشوەختە دروستکراو پێکهاتبێت.

== ١٩٦٨: پڕۆژەی ناوەندی شاری ڤیەننا ==
ئامانجی ئەم پڕۆژەیە داپۆشینی بەشێکی &quot;کەناڵی دانوب&quot; بوو، بۆ ئەوەی نهۆمی خوارەوەی وەک گەراجی ئۆتۆمبێل و نهۆمی سەرەوەی بۆ پیادە بەکاربهێنرێت، کە لە ڕێگەی پردی پیادەوە بە شۆستەکانی تەنیشت شەقامەکان دەبەسترانەوە. '''ناوەندی شارەکە'''، کە بڕیار بوو بە تۆڕی شەمەندەفەر و میترۆوە ببەسترێتەوە، وەک فەزایەکی کراوەی ناوەندی دیزاین کرابوو، کە تێیدا گەشتیاران دەتوانن ڕاستەوخۆ سواری پاسەکانی گەشتیاری شار و پاسەکانی فڕۆکەخانە بن. هەروەها چەندین بوتیك و فرۆشگای جیاواز کە لەسەر چەند ئاستێک (نهۆمێک) دابەش ببوون، دەکرای وەک کۆمەڵگەیەکی بازرگانیی گەورەی کراوە بە کەشێکی شارستانیی مۆدێرنەوە کار بکەن.

ئەمەش وەرگێڕانی ئەم بەشە گرنگەیە سەبارەت بە ناوبانگترین کاری تەلارسازیی کارڵ شوانزەر:

== ١٩٦٨-١٩٧٢: باڵەخانەکانی BMW لە میونشن ==

=== باڵەخانەی کارگێڕیی BMW ===
تەلار یان بورجی کارگێڕیی BMW لە نێوان ساڵانی ١٩٦٨ بۆ ١٩٧٢ دروست کرا، ڕێک لە کاتی خۆیدا بۆ '''ئۆڵۆمپیادی هاوینەی ١٩٧٢'''. ئەم باڵەخانەیە کە بەرزییەکەی ١٠١ مەترە، لە نزیک گوندی ئۆڵۆمپییەوە هەڵکەوتووە و زۆرجار وەک یەکێک لە دیارترین نموونەکانی تەلارسازی لە شاری میونشن ئاماژەی پێ دەدرێت. شێوەی دەرەوەی باڵەخانەکە بە مەبەستی لاساییکردنەوەی شێوەی '''تایەی ئۆتۆمبێلێکی پێشبڕکێ''' دیزاین کراوە، و بەشە گەراجەکەش گوزارشت لە '''سەری سلیندەر''' (Cylinder head) دەکات.&lt;ref&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;references /&gt;
بورجە سەرەکییەکە لە چوار لولەک (سلیندەر)ی ستوونی پێکدێت کە لە تەنیشت و بەرامبەر یەک وەستاون. هەر لولەکێک لە ناوەڕاستدا بە ئاسۆیی لە ڕێگەی قوپانێک یان کەنارێکەوە لەسەر ڕووکارەکەی دابەش کراوە. ئەوەی جێی سەرنجە ئەوەیە کە ئەم لولەکانە لەسەر زەوی نەچەقێنراون، بەڵکو بە بورجێکی پشتیوانی ناوەندییەوە '''هەڵواسراون'''. لە کاتی دروستکردنیدا، نهۆمەکان بە جیا لەسەر زەوی کۆدەکرانەوە و پاشان بەرز دەکرانەوە، ئەمەش ڕێگەی دەدا کە کارەکانی چوارچێوەی باڵەخانەکە و کارە کۆتایییەکان لە یەک کاتدا ئەنجام بدرێن. تیرەی بورجەکە ٥٢.٣٠ مەترە و ٢٢ نهۆمی بەکارهاتووی هەیە، کە دووانیان ژێرزەمینن و ١٨ نهۆمیشیان وەک فەزای ئۆفیس بەکاردێن. نەخشەی ناوەوەی ڕێگە دەدات بە کۆکردنەوەی کارەکانی هەموو نهۆمەکە، لە کاتێکدا تایبەتمەندیی گرووپەکان لەناو فەزایەکی سێ چارەکە بازنەییدا دەپارێزێت.

=== مۆزەخانەی BMW ===
مۆزەخانەی BMW لە تەنیشت باڵەخانە کارگێڕییەکە هەڵکەوتووە و لە ساڵی ١٩٧٢ دامەزراوە. ئەم باڵەخانە ئاییندەیییە (Futuristic) بە ناوی &quot;قاپە زەڵاتەکە&quot; یان &quot;مەنجەڵە سپییەکە&quot; ناسراوە. بنکە بازنەیییەکەی تەنیا ٢٠ مەتر تیرەکەیەتی، لە کاتێکدا سەقفە تەختەکەی نزیکەی ٤٠ مەتر دادەپۆشێت. قادرمەیەکی کارەبایی (Escalator) سەردانکەران بۆ نهۆمی سەرەوە دەبات و لەوێوە دەتوانن لە سەرەوە سەیری پێشانگاکە بکەن.

== ١٩٧٢: پەیمانگای پەرەپێدانی ئابووری (WIFI) لە سانکت پۆڵتێن ==
هاوتەریب لەگەڵ کارکردی دیاریکراوی ناوەندە پەروەردەیییەکە، شوانزەر باڵەخانەیەکی ڕوون و ئاسان بۆ ڕێکخستنی دیزاین کرد، کە تێیدا فەزاکانی ناوەوە و شوێنی کارکردن هەموو ئەو نەرمی و گونجاندنەیان تێدابوو کە پێویست بوون بۆ خۆگونجاندن لەگەڵ پێداویستییە نوێیەکاندا.

== ١٩٧٥: باڵیۆزخانەی نەمسا لە بەرازیلیا ==
دیزاینی ئەم تەلارە بەو ئارەزووە دەناسرێتەوە کە دەیەوێت کاریگەرییەکی گشتیی هاوسەنگ بەدەستبهێنێت. لە ڕوکارە دەرەکییەکەیدا، تەلارەکە گوزارشت لە وڵاتێک دەکات کە خاوەنی میراتێکی کولتووریی دەوڵەمەندە، لە کاتێکدا ناوەوەی تەلارەکە کەشێکی دۆستانە و پڕ لە میواندۆستی و جوانی دەبەخشێت.

تەلارە سپییە درەوشاوەکە، کە لە پارچە کۆنکرێتییە سوکە پێشوەختە دروستکراوەکانی ناوخۆ پێکهاتووە، جیاوازییەکی ڕەنگاڵەیی بەهێز لە نێوان ئاسمانی شینی ساماڵ و خاکی سووری بەرازیل دروست دەکات. لەبری بەکارهێنانی پەرژین یان دەوەن، جۆگەیەکی ئاوی تەنک و تەسک سنووری نێوان باڵیۆزخانەکە و شەقامەکە دیاری دەکات.

ژوورەکانی پێشوازیکردن لە نهۆمی زەویدا، نزیکەی تەواوی ڕووبەری زەوییەکە دادەپۆشن. شوێنی نیشتەجێبوون و نووسینگەکان کە لە نهۆمی سەرەوەی هەڵواسراو (کۆنتێلێڤەر) جێگیرکراون، لە تیشکی بەهێزی خۆر پارێزراون؛ سەرەڕای ئەوەش، دیمەنێکی جوانی باخچە &quot;بارۆکەکان&quot;، دەوروبەرە سەوزە ناوازەکەی باڵیۆزخانەکە و سروشتی کراوەی دەوروبەری دەخەنە ڕوو.

== خەڵات و نازناوەکانی ==

* '''١٩٥٤:''' خەڵاتی یۆزێف هۆفمان لەلایەن کۆمەڵەی (Viennese Secession).
* '''١٩٥٨:''' مەدالیای زیوینی شایستەیی بۆ کۆماری نەمسا.
* '''١٩٥٨:''' خەڵاتی گەورە (Grand Prix) بۆ تەلارسازی لە پێشانگای جیهانیی برۆکسل.
* '''١٩٥٩:''' خەڵاتی شاری ڤیەنا بۆ تەلارسازی.
* '''١٩٦٣:''' ئەندامی شانازیی پەیوەندیدار لە پەیمانگای شاهانەی تەلارسازانی بەریتانیا (RIBA).
* '''١٩٦٥:''' نیشانی ئەفسەری شایستەیی گەشتیاری، فەڕەنسا.
* '''١٩٦٩:''' ئەندامی شانازیی پەیمانگای تەلارسازانی ئەمریکا (AIA).
* '''١٩٦٩:''' ئەندامی شانازیی پەیوەندیداری یەکێتیی تەلارسازانی ئەڵمانیا (BDA).
* '''١٩٦٩:''' نیشانی گەورەی فەخری بۆ خزمەتگوزارییەکانی کۆماری نەمسا.
* '''١٩٧٣:''' خەڵاتی BDA باڤاریا.
* '''١٩٧٤:''' خەڵاتی تەلارسازیی کۆنکرێتی لەلایەن فیدراسیۆنی نیشتمانیی پیشەسازی چیمەنتۆی ئەڵمانیا.
* '''١٩٧٥:''' خەڵاتی گەورەی دەوڵەتی نەمسا بۆ تەلارسازی (دوای کۆچی دوایی پێبەخشرا).
* '''٢٠٠٨:''' ناونانی شەقامێک لە ناوچەی فابۆریتنی ڤیەنا بەناوی (کارڵ شوانزەر).

== سەرچاوەکان ==
١. فرانز جەی گانگل مایەر، مێژوونووسی هاوچەرخی ڤیەنا، لە توێژینەوەکەیدا بە ناونیشانی '''&quot;کارڵ شوانزەر - ساڵانی سەرەتای تەلارسازێکی خاوەن ناوبانگی جیهانی&quot;''' (وەشانخانەی Müry Salzmann ٢٠٢٠)، بە وردی تیشک دەخاتە سەر ژیانی گەنجێتی کارڵ شوانزەر.ا

٢. بوشینگەر، کارنەر، شایتز، تێلیسکۆ (ئامادەکردن)، ٢٠٢١. '''کاپوچینییەکان لە نەمسا: مێژوو، هونەر، ڕۆحییەت.''' (بە زمانی ئەڵمانی). پیتەرزبێرگ: کۆمپانیای مایکل ئیمهۆف فێرلاگ، لاپەڕە ٢٣٤. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-3-7319-0980-4&lt;/nowiki&gt;.

٣. &quot;پێشانگای برۆکسل ١٩٥٨ | نەمسا | پاوێلیۆنە نێودەوڵەتییەکان&quot;. ماڵپەڕی en.worldfairs.info. ڕێکەوتی سەردانیکردن: ٢٩-٠٥-٢٠٢٣.

٤. &quot;پاوێلیۆنی نەمسا بۆ پێشانگای جیهانی لە برۆکسل&quot;. ماڵپەڕی www.mumok.at. ڕێکەوتی سەردانیکردن: ٢٩-٠٥-٢٠٢٣.

٥. کارڵ شوانزەر لە بنکەدراوەی '''archINFORM'''.

* ئەلێکساندەر کراوس: '''شوانزەر، کارڵ'''. لە: ژیاننامەی نوێی ئەڵمانی (NDB). بەرگی ٢٣، بەرلین ٢٠٠٧، لاپەڕە ٧٩٦.
* ئەلێکساندەر کراوس (٢٠٠٧). '''&quot;شوانزەر، کارڵ&quot;'''. ژیاننامەی نوێی ئەڵمانی (بە زمانی ئەڵمانی). بەرگی ٢٣. بەرلین: Duncker &amp; Humblot. لاپەڕەکانی ٧٩٦-٧٩٧.</text>
      <sha1>sb3lds40sbfar25nmzzq9topi0c08pt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580731</id>
      <parentid>1580513</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T07:13:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>-Haryad</username>
        <id>40333</id>
      </contributor>
      <comment>شائەمراز، ڕێکخستنەوەی ڕێزمانی و ڕێنووس، تاگی بێسەرچاوە</comment>
      <origin>1580731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25286" sha1="66kp7mzlhgkj36jj9uoiyq88atecyhy" xml:space="preserve">{{بێسەرچاوە}}
{{خاوێنکردن}}
{{وەرگێڕدراوی ویکیپیدیا|ویکیپیدیای ئینگلیزی}}
کارل شڤانتسە ({{بە ئەڵمانی|Karl Schwanzer}}؛ ٢١ی ئایاری ١٩١٨ – ٢٠ی ئابی ١٩٧٥) تەلارسازێکی نەمساوی بوو. ئەو کەسایەتییەکی گرنگی تەلارسازیی دوای جەنگ بوو.

== ژیان ==
شڤانتسە لە شاری ڤیێنا لەدایکبووە و ھەر لەوێش کۆچی دوایی کردووە. ھەر لە سەردەمی خوێندنی ئامادەییدا، لە ساڵی ١٩٣٥دا لەگەڵ مامی (کە نجار) بوو خانوویەکی باخیان بۆ خێزانەکەی لە ناوچەی &quot;شافبێرگ&quot; لە ڤیێنا نەخشاند و دروستیان کرد. دوای تەواوکردنی خوێندنی ئامادەیی لە قوتابخانەی &quot;Bundesrealgymnasium Wien 7&quot; لە ساڵی ١٩٣٦، خزمەتی سەربازیی زۆرەملێی لە پاسەوانی نیشتمانیی نەمسا تەواو کرد.

== خوێندن ==
کارل شڤانتسە لە تشرینی یەکەمی ١٩٣٧ەوە دەستی بە خوێندنی تەلارسازی کرد لە '''زانکۆی تەکنیکیی ڤیێنا'''. دەستبەجێ دوای دەرچوونی لە دووەم تاقیکردنەوەی دەوڵەت و وەرگرتنی نازناوی ئەندازیاری ڕێپێدراو، لە پاییزی ١٩٤٠دا گواسترایەوە بۆ شاری ڕیبنیک لە ناوچەی «ڕایخسگاو ئۆبەرسلێزییەن». لە شاری زۆراو (زۆری ئێستا) کە تەنیا چەند کیلۆمەترێک دوور بوو، کارل شڤانتسە دوای چەندین ھەوڵی بێسوود دواجار بابەتێکی بۆ تێزی (تیۆری) دکتۆراکەی دۆزییەوە؛ لە ساڵی ١٩٤٢دا پلەی دکتۆرای لە بواری دیزایندا پێبەخشرا بە تێزەکەی لەژێر ناونیشانی «تەلارسازیی نوێ لە ئۆپەرسیلێزیای ڕزگارکراو: بازنەی سۆراو».

ئامانجی ئەم کارە، وەک لە پێشەکییەکەیدا ھاتووە، ئەوە بووە کە جارێکی تر &quot;سیما و ڕوخسارێکی تەواو ئەڵمانی&quot; بەو شارۆچکە بچووکەی پۆڵەندا (١٩٢٠–١٩٣٩) ببەخشێتەوە. ئەو ئەم تێزەی لە کاتی خزمەتی زۆرەملێیدا وەک تەلارسازێکی دیزاینەر لە &quot;Luftgaukommando VIII&quot; نووسیوە. دوای جەنگ، کارل شڤانتسە و خێزانەکەی گواستیانەوە و کارێکی وەک بەڕێوەبەری تەکنیکی لە کۆمپانیای &quot;Allbau&quot; لە بۆدنوێر (ئۆپەر پالاتینایت) دەستکەوت. دواجار لە نیسانی ١٩٤٦دا گەڕایەوە بۆ نەمسا.

== چالاکییە تەلارسازییەکان ==
لە ساڵی ١٩٤٧دا، شڤانتسە ستۆدیۆیەکی تایبەت بە خۆی کردەوە. لە سەرەتای کارکردنیدا وەک تەلارسازێکی سەربەخۆ، کاری لەسەر پڕۆژەی بچووک دەکرد، وەک ھۆڵی چوونەژوورەوە و پێشانگاکان، کە لە ساڵانی دواتردا بوونە ھۆی وەرگرتنی گرێبەستی نوێ. گرنگ نەبوو ئەرکەکە چەند بچووک بێت، شڤانتسە بە وزە و داھێنانێکی ناوازەوە کارەکەی تەواو دەکرد. سەرکەوتن لە پێشبڕکێ نیشتمانی و نێودەوڵەتییەکاندا یارمەتیی گەشەکردنی ستۆدیۆکەی دا و ناوبانگێکی جیھانی پەیدا کرد، ئەویش بە پەیڕەوکردنی ئەو بنەمایەی کە دەیگوت: &quot;کواڵێتی گرنگترە لە ناوبانگ&quot;. شڤانتسە ھەمیشە لە ھەوڵی گەیشتن بە لووتکەی بێخەوشیدا بوو، پەرەی بە بیرۆکە بنەڕەتییەکان دەدا لە ڕووی تەلارسازی و کارایییەوە. &quot;کاتژمێر دوای کاتژمێر، ڕۆژ دوای ڕۆژ، و تا درەنگانی شەو، چەندین شێواز و نەخشە دادەنران، وتووێژیان لەسەر دەکرا، دەستکاری دەکران، ڕەتدەکرانەوە و دووبارە دەخرانەوە گەڕ.&quot;

لە ماوەی داھێنانی نێوان ساڵانی ١٩٤٧ بۆ ١٩٧٥، شڤانتسە کۆمەڵێک باڵەخانەی جیاوازی پەرەپێدا، کە دیزاینی باڵەخانەکانی بە توندی بەستبووەوە بە کارکردن و پێکھاتەکەیەوە، و زۆرجار بەدوای شێوازی نوێی تەلارسازیدا دەگەڕا. ھەروەھا دیزاینی مۆبایل و کەلوپەلی ناوماڵیشی دەکرد و «پەیمانگای نەمساوی بۆ دیزاین»ی (Österreichische Institut für Formgebung) دامەزراند. لە ساڵی ١٩٦٧دا، دووەم ستۆدیۆی خۆی لە شاری میونشن کردەوە.

== وانەوتنەوە ==
لە ساڵی ١٩٤٧ تا ١٩٥١، شڤانتسە مامۆستا بوو لە '''ئەکادیمیای ھونەرە کارەکییەکان''' لە ڤیێنا. لە ساڵی ١٩٥٩ بوو بە پرۆفیسۆری ھەمیشەیی لە '''زانکۆی تەکنیکیی ڤیێنا''' و سەرۆکی پەیمانگای تەلارسازی و دیزاین. بۆ ماوەی زیاتر لە ١٥ ساڵ، ژمارەیەکی زۆر لە تەلارسازانی پێگەیاند کە زۆربەیان ناوبانگی جیھانییان پەیدا کرد. لە ساڵانی ١٩٦٥ تا ١٩٦٦، وەک ڕاگری کۆلێژی ئەندازیاری شارستانی و تەلارسازی کاری کردووە.

شڤانتسە وەک پرۆفیسۆری میوان لە چەندین زانکۆ داواکراو بوو، لەوانە: '''زانکۆی تەکنیکیی دارمشتات''' (١٩٦٤–١٩٦٥)، '''زانکۆی تەکنیکیی بووداپێست''' (١٩٦٧)، و '''زانکۆی مەلیک سعود''' لە ڕیاز لە عەرەبستانی سعوودی (١٩٧٢).

== باڵەخانە و پڕۆژەکان ==
=== ١٩٥٩–١٩٦٠: فراوانکردنی گۆڕستانی شاھانە (Imperial Crypt) لە ڤیێنا ===
لە ساڵانی شەستەکاندا، بڕیار درا دوو کێشەی سەرەکیی گۆڕستانی شاھانە کە بریتیبوون لە قەرەباڵغی زۆر و ناجێگیری باری کەشوھەوا، لە ڕێگەی فراوانکردنێکی کۆتایییەوە چارەسەر بکرێن. دەبوو شتێکی نوێ و سەربەخۆ بۆ پێکھاتە مێژوویییەکە زیاد بکرێت کە لە ھەمان کاتدا بەھای کەلەپووریی پارێزراو بێت. کراوەیی کارل شڤانتسە وەک تەلارسازێک، تەواو گونجاو بوو لەگەڵ ئەو ڕاسپاردە و مەرجانەی کە لەلایەن '''کۆماری نەمسا''' و '''ڕێبازی کاپوچینییەکانەوە''' دیاری کرابوون.

=== فراوانکردنی کەپری نوێی گۆڕستانی شاھانە لە ڤیێنا ===
ئەوەی پێی دەوترێت &quot;کەپری نوێ&quot; (New Vault) لە ساڵی ١٩٦٠ بە شێوازێک دروست کرا کە ھەستی گۆڕێکی ھەڵکەندراو ببەخشێت، کە بە بەکارھێنانی '''تەلارسازیی سەردەم''' وێنا کرابوو. پێکھاتەکە لە سێ توخمی سەرەکی پێکدێت: سەقفەکەی بە پێکھاتەیەکی چرچولۆچی کاریگەر (folded structure) دروست کراوە کە لە '''کۆنکرێتی ڕووت''' (exposed concrete) و قاڵبی زۆر ورد و ناوازە پێکھاتووە. دیوارەکان بە چینێکی تەنک لە بەردی شێوە شەپۆلاوی داپۆشراون کە وەک بەردی ناو ڕووبار دەردەکەون و قەبارەی وردەبەردەکانیان جیاوازە. بۆ زەوییەکە و بنکەی گۆڕەکانیش، '''بەردی دەستکردی''' سادە بەکارھێنراوە.{{ژێدەر پێویستە}}

== ١٩٦٢: خانووی ڤیێنا ==
خانووەکە لەسەر لێژایییەک بە دوو نھۆم دروست کراوە، کە تێیدا نھۆمی سەرەکی بە باخچەکەوە بەستراوەتەوە. ئەم خانووە چەندین توخمی خلیسکانەی گۆڕاو لەخۆدەگرێت کە ڕێگە بە گرووپبەندی و دابەشکاریی جیاوازی بۆشایییەکان دەدەن. بە دوورکەوتنەوە لە دابەشکاریی چەسپاوی زەوی (floor plan)، شڤانتسە کەشێکی فراوانی بۆ شوێنی نیشتەجێبوونەکە خوڵقاندووە. ھەڵبژاردنی کەرەستەی نایاب و وردیش، زیاتر ھەستی ئارامی و تایبەتمەندی بە شوێنەکە بەخشیوە.

== ١٩٦٤: مۆزەخانەی سەدەی بیستەم، ڤیێنا ==
ئەم باڵەخانەیە کە بە پەیکەرێکی پۆڵایین دروست کراوە، لە بنەڕەتدا وەک «پاوێلیۆنی نەمسا» بۆ '''پێشانگای جیھانیی برۆکسل لە ساڵی ١٩٥٨''' دیزاین کرابوو. پێکھاتە لاکێشەیییەکە حەوشەیەک لە نێوان کۆڵەکە زەبەلاحەکاندا (pylons) لەخۆدەگرێت، و نھۆمی زەوییەکەشی وەک فەزایەکی داپۆشراو دروست کرابوو.

لە سەرەتادا باڵەخانەکە وەک پێکھاتەیەکی کاتی دیزاین کرابوو، بەڵام دواتر گوازرایەوە بۆ «باخچەی سویسری» لە ڤیێنا و لەوێ گۆڕدرا بۆ مۆزەخانەی ھونەری مۆدێرن. چوارچێوەی پاوێلیۆنی زانیارییەکان بەکارھێنرا بۆ دروستکردنی ھۆڵی چوونەژوورەوە، ئۆفیس، ژووری کارمەندان، ھۆڵێکی بچووکی پێشانگا و ھۆڵێکی وانەوتنەوە. حەوشە ناوەندییەکە داپۆشرا و نھۆمی زەوییەکەش پەنجەرەی شووشەیی بۆ دانرا. ئەمەش سێ ڕووبەری جیاوازی ڕەخساند، بە شێوەیەک کە جگە لە بەشی مۆزەخانەکە، شوێن بۆ مەبەستی تریش ھەبێت. دیزاینە سادە و پوختەکەی (Purist design) ئەم باڵەخانەیە تەواو گونجاو بوو لەگەڵ پێوەرە نێودەوڵەتییەکانی تەلارسازیی مۆدێرن.

== ١٩٦٧: پێشانگای جیھانی لە مۆنتریال - باخچەی منداڵانی شاری ڤیێنا ==
باڵەخانەی '''باخچەی منداڵانی شاری ڤیێنا''' لە پێشانگای &quot;ئێکسپۆ مۆنتریال&quot; بە شێوازێک دیزاین کرا کە ڕووکارەکەی جیھانی منداڵان وێنا بکات. ئەمەش لە ڕێگەی بەکارھێنانی سیستمێکی مۆدیولار (پێکھاتەی لێکدراو) ئەنجام درا. بە سوودوەرگرتن لە توخمە ناسراوەکانی یاریی &quot;لێگۆ&quot; و تەلاری منداڵان، دیزاینەکە بە ئامانجی ئەوە بوو کە گونجانی منداڵان لەگەڵ کەشی باخچەکەدا ئاسانتر بکات، ئەویش لە ڕێگەی دروستکردنی پەیوەندییەکی سۆزداری و نزیک لەگەڵ باڵەخانەکەدا. مەبەستەکە ئەوە بوو منداڵان بە ڕاستی چێژ لە '''باڵەخانەکەیان''' وەربگرن، بە خۆشییەوە ڕووی تێبکەن و ئارەزووی گەڕانەوەیان ھەبێت، تەنیا بەھۆی یادەوەرییان لەگەڵ خشتە ڕەنگاوڕەنگەکاندا.

بە پێچەوانەی ڕووکارە دەرەکییە ڕەنگاوڕەنگەکەی، ناوەوەی باڵەخانەکە بە سادەیی ھێڵدرایەوە؛ ئەمەش بۆ ئەوەی دەرفەت بۆ خەیاڵی منداڵەکان بڕەخسێنرێت تاوەکو جیھانێک دروست بکەن کە تێیدا تەنیا خۆیان ڕەنگ و چالاکی تێدا بنەخشێنن.

تێکەڵکردنی نەخشە سەرکەوتووەکانی باخچەی منداڵانی ڤیێنا، بووە ھۆی دروستبوونی ژوورێکی چاوەڕوانی و چالاکیی ھاوبەش، ژووری گۆڕینی جلوبەرگ و تەوالێت کە بە شێوەیەکی دەوڵەمەند ڕێکخرابوون. ھەروەھا چەندین ناوچەی جیاوازی بۆ چالاکییەکانی وەک کاری ناوماڵ، یاری بە بووکەڵە، بیناسازی و وێنەکێشان لەخۆگرتبوو. فەزای ناوەوە لە چەقی باخچەکەوە بۆ دەرەوە دەردەچێت، بەمەش ناوەوە و دەرەوە لە ژینگەیەکی ھاوبەشدا بۆ منداڵان یەکدەگرنەوە.

== ١٩٦٧: پاوێلیۆنی نەمسا لە مۆنتریال ==
بۆ دەربڕینی فرەچەشنیی وڵاتی نەمسا، شڤانتسە باڵەخانەیەکی سەرنجڕاکێشی لە شێوەی پێکھاتەی کریستاڵی دیزاین کرد. دیزاینی باڵەخانەکە پشتی بە کەمکردنەوەی پێکھاتەکان بۆ توخمە سەرەکییەکان دەبەست، کە بیری مرۆڤیان دەخستەوە بۆ وردکاریی ئەندازەیی پێکھاتەی گەردیلەیی کریستاڵەکان لە چوارچێوەی سێگۆشە و شەشپاڵەکاندا. دیزاینەکە ئاماژەی بۆ چیاکان، بەردە بەنرخەکان و دیمەنە سروشتییەکان دەکرد، لە ھەمان کاتدا چەمکەکانی وردی، ئەندازە، تەکنەلۆژیا و سیستمیشی تێدا ڕەنگدابووەوە.

یەکە پێشوەختە دروستکراوەکان (Prefabricated units) کە چوارچێوەی ئەلەمنیۆمیان تێدا بەکارھاتبوو، وەک پێکھاتەیەکی خۆبژێو و سەربەخۆ دیزاین کرابوون. دیواری دەرەوە و ناوەوە وەک یەک پارچە دروستکرابوون. کۆکردنەوەی بەشەکانی باڵەخانەکە لە ڕێگەی توخمی ڕوکاری سێگۆشەیییەوە ئەنجام دەدرا، کە دەکرا ھەمیشە وەک فۆرمی مۆدیولاری شەشپاڵەیی دەربکەون. ئەم پڕۆژەیە چەندین نموونەی جیاوازی گۆڕانکاری نیشان دەدا؛ باڵەخانەکە وەک بوونەوەرێکی زیندوو دەھاتە بەرچاو، چونکە گەشەکردن و گۆڕانکاری تێدا ڕێگەپێدراو بوو. پاوێلیۆنی نەمسا ھەوڵیدا لەوە تێپەڕێت کە باڵەخانە تەنیا وەک تەنێکی نیشتەجێبوون بێت، لەبری ئەوە داکۆکی لە بیرۆکەی «پەیکەری تەلارسازی» و «تەلارسازیی ھێرشبەر» دەکرد کە لە پارچەی پیشەسازیی پێشوەختە دروستکراو پێکھاتبێت.

== ١٩٦٨: پڕۆژەی ناوەندی شاری ڤیێنا ==
ئامانجی ئەم پڕۆژەیە داپۆشینی بەشێکی «کەناڵی دانوب» بوو، بۆ ئەوەی نھۆمی خوارەوەی وەک گەراجی ئۆتۆمبێل و نھۆمی سەرەوەی بۆ پیادە بەکاربھێنرێت، کە لە ڕێگەی پردی پیادەوە بە شۆستەکانی تەنیشت شەقامەکان دەبەسترانەوە. '''ناوەندی شارەکە'''، کە بڕیار بوو بە تۆڕی شەمەندەفەر و میترۆوە ببەسترێتەوە، وەک فەزایەکی کراوەی ناوەندی دیزاین کرابوو، کە تێیدا گەشتیاران دەتوانن ڕاستەوخۆ سواری پاسەکانی گەشتیاری شار و پاسەکانی فڕۆکەخانە بن. ھەروەھا چەندین بوتیک و فرۆشگای جیاواز کە لەسەر چەند ئاستێک (نھۆمێک) دابەش ببوون، دەکرای وەک کۆمەڵگەیەکی بازرگانیی گەورەی کراوە بە کەشێکی شارستانیی مۆدێرنەوە کار بکەن.

== ١٩٦٨–١٩٧٢: باڵەخانەکانی بی ئێم دەبلیوو لە میونشن ==
=== باڵەخانەی کارگێڕیی بی ئێم دەبلیوو ===
تەلار یان بورجی کارگێڕیی بی ئێم دەبلیوو لە نێوان ساڵانی ١٩٦٨ بۆ ١٩٧٢ دروست کرا، ڕێک لە کاتی خۆیدا بۆ '''ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٢'''. ئەم باڵەخانەیە کە بەرزییەکەی ١٠١ مەترە، لە نزیک گوندی ئۆڵۆمپییەوە ھەڵکەوتووە و زۆرجار وەک یەکێک لە دیارترین نموونەکانی تەلارسازی لە شاری میونشن ئاماژەی پێ دەدرێت. شێوەی دەرەوەی باڵەخانەکە بە مەبەستی لاساییکردنەوەی شێوەی '''تایەی ئۆتۆمبێلێکی پێشبڕکێ''' دیزاین کراوە، و بەشە گەراجەکەش گوزارشت لە '''سەری سلیندەر''' (Cylinder head) دەکات.
{{سەرچاوەکان}}
بورجە سەرەکییەکە لە چوار لولەک (سلیندەر)ی ستوونی پێکدێت کە لە تەنیشت و بەرامبەر یەک وەستاون. ھەر لولەکێک لە ناوەڕاستدا بە ئاسۆیی لە ڕێگەی قوپانێک یان کەنارێکەوە لەسەر ڕووکارەکەی دابەش کراوە. ئەوەی جێی سەرنجە ئەوەیە کە ئەم لولەکانە لەسەر زەوی نەچەقێنراون، بەڵکو بە بورجێکی پشتیوانی ناوەندییەوە '''ھەڵواسراون'''. لە کاتی دروستکردنیدا، نھۆمەکان بە جیا لەسەر زەوی کۆدەکرانەوە و پاشان بەرز دەکرانەوە، ئەمەش ڕێگەی دەدا کە کارەکانی چوارچێوەی باڵەخانەکە و کارە کۆتایییەکان لە یەک کاتدا ئەنجام بدرێن. تیرەی بورجەکە ٥٢٫٣٠ مەترە و ٢٢ نھۆمی بەکارھاتووی ھەیە، کە دووانیان ژێرزەمینن و ١٨ نھۆمیشیان وەک فەزای ئۆفیس بەکاردێن. نەخشەی ناوەوەی ڕێگە دەدات بە کۆکردنەوەی کارەکانی ھەموو نھۆمەکە، لەکاتێکدا تایبەتمەندیی گرووپەکان لەناو فەزایەکی سێ چارەکە بازنەییدا دەپارێزێت.

=== مۆزەخانەی بی ئێم دەبلیوو ===
مۆزەخانەی بی ئێم دەبلیوو لە تەنیشت باڵەخانە کارگێڕییەکە ھەڵکەوتووە و لە ساڵی ١٩٧٢ دامەزراوە. ئەم باڵەخانە ئاییندەیییە (Futuristic) بە ناوی «قاپە زەڵاتەکە»یان «مەنجەڵە سپییەکە» ناسراوە. بنکە بازنەیییەکەی تەنیا ٢٠ مەتر تیرەکەیەتی، لەکاتێکدا سەقفە تەختەکەی نزیکەی ٤٠ مەتر دادەپۆشێت. قادرمەیەکی کارەبایی (Escalator) سەردانکەران بۆ نھۆمی سەرەوە دەبات و لەوێوە دەتوانن لە سەرەوە سەیری پێشانگاکە بکەن.

== ١٩٧٢: پەیمانگای پەرەپێدانی ئابووری (WIFI) لە سانکت پۆڵتێن ==
ھاوتەریب لەگەڵ کارکردی دیاریکراوی ناوەندە پەروەردەیییەکە، شڤانتسە باڵەخانەیەکی ڕوون و ئاسان بۆ ڕێکخستنی دیزاین کرد، کە تێیدا فەزاکانی ناوەوە و شوێنی کارکردن ھەموو ئەو نەرمی و گونجاندنەیان تێدابوو کە پێویست بوون بۆ خۆگونجاندن لەگەڵ پێداویستییە نوێیەکاندا.

== ١٩٧٥: باڵیۆزخانەی نەمسا لە بەرازیلیا ==
دیزاینی ئەم تەلارە بەو ئارەزووە دەناسرێتەوە کە دەیەوێت کاریگەرییەکی گشتیی ھاوسەنگ بەدەستبھێنێت. لە ڕوکارە دەرەکییەکەیدا، تەلارەکە گوزارشت لە وڵاتێک دەکات کە خاوەنی میراتێکی کولتووریی دەوڵەمەندە، لەکاتێکدا ناوەوەی تەلارەکە کەشێکی دۆستانە و پڕ لە میواندۆستی و جوانی دەبەخشێت.

تەلارە سپییە درەوشاوەکە، کە لە پارچە کۆنکرێتییە سووکە پێشوەختە دروستکراوەکانی ناوخۆ پێکھاتووە، جیاوازییەکی ڕەنگاڵەیی بەھێز لە نێوان ئاسمانی شینی ساماڵ و خاکی سووری بەرازیل دروست دەکات. لەبری بەکارھێنانی پەرژین یان دەوەن، جۆگەیەکی ئاوی تەنک و تەسک سنووری نێوان باڵیۆزخانەکە و شەقامەکە دیاری دەکات.

ژوورەکانی پێشوازیکردن لە نھۆمی زەویدا، نزیکەی تەواوی ڕووبەری زەوییەکە دادەپۆشن. شوێنی نیشتەجێبوون و نووسینگەکان کە لە نھۆمی سەرەوەی ھەڵواسراو (کۆنتێلێڤەر) جێگیرکراون، لە تیشکی بەھێزی خۆر پارێزراون؛ سەرەڕای ئەوەش، دیمەنێکی جوانی باخچە «بارۆکەکان»، دەوروبەرە سەوزە ناوازەکەی باڵیۆزخانەکە و سروشتی کراوەی دەوروبەری دەخەنە ڕوو.

== خەڵات و نازناوەکانی ==
* '''١٩٥٤:''' خەڵاتی یۆزێف ھۆفمان لەلایەن کۆمەڵەی (Viennese Secession).
* '''١٩٥٨:''' مەدالیای زیوینی شایستەیی بۆ کۆماری نەمسا.
* '''١٩٥٨:''' خەڵاتی گەورە (Grand Prix) بۆ تەلارسازی لە پێشانگای جیھانیی برۆکسل.
* '''١٩٥٩:''' خەڵاتی شاری ڤیێنا بۆ تەلارسازی.
* '''١٩٦٣:''' ئەندامی شانازیی پەیوەندیدار لە پەیمانگای شاھانەی تەلارسازانی بەریتانیا (RIBA).
* '''١٩٦٥:''' نیشانی ئەفسەری شایستەیی گەشتیاری، فەڕەنسا.
* '''١٩٦٩:''' ئەندامی شانازیی پەیمانگای تەلارسازانی ئەمریکا (AIA).
* '''١٩٦٩:''' ئەندامی شانازیی پەیوەندیداری یەکێتیی تەلارسازانی ئەڵمانیا (BDA).
* '''١٩٦٩:''' نیشانی گەورەی شانازی بۆ خزمەتگوزارییەکانی کۆماری نەمسا.
* '''١٩٧٣:''' خەڵاتی BDA باڤاریا.
* '''١٩٧٤:''' خەڵاتی تەلارسازیی کۆنکرێتی لەلایەن فیدراسیۆنی نیشتمانیی پیشەسازی چیمەنتۆی ئەڵمانیا.
* '''١٩٧٥:''' خەڵاتی گەورەی دەوڵەتی نەمسا بۆ تەلارسازی (دوای کۆچی دوایی پێبەخشرا).
* '''٢٠٠٨:''' ناونانی شەقامێک لە ناوچەی فابۆریتنی ڤیێنا بەناوی (کارل شڤانتسە).

== سەرچاوەکان ==
١. فرانز جەی گانگل مایەر، مێژوونووسی ھاوچەرخی ڤیێنا، لە توێژینەوەکەیدا بە ناونیشانی '''&quot;کارل شڤانتسە - ساڵانی سەرەتای تەلارسازێکی خاوەن ناوبانگی جیھانی&quot;''' (وەشانخانەی Müry Salzmann ٢٠٢٠)، بە وردی تیشک دەخاتە سەر ژیانی گەنجێتی کارل شڤانتسە. ا

٢. بوشینگەر، کارنەر، شایتز، تێلیسکۆ (ئامادەکردن)، ٢٠٢١. '''کاپوچینییەکان لە نەمسا: مێژوو، ھونەر، ڕۆحییەت.''' (بە زمانی ئەڵمانی). پیتەرزبێرگ: کۆمپانیای مایکل ئیمھۆف فێرلاگ، لاپەڕە ٢٣٤. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-3-7319-0980-4&lt;/nowiki&gt;.

٣. «پێشانگای برۆکسل ١٩٥٨ | نەمسا | پاوێلیۆنە نێودەوڵەتییەکان». ماڵپەڕی en.worldfairs.info. ڕێکەوتی سەردانیکردن: ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٣.

٤. «پاوێلیۆنی نەمسا بۆ پێشانگای جیھانی لە برۆکسل». ماڵپەڕی www.mumok.at. ڕێکەوتی سەردانیکردن: ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٣.

٥. کارل شڤانتسە لە بنکەدراوەی '''archINFORM'''.
* ئەلێکساندەر کراوس: '''شڤانتسە، کارل'''. لە: ژیاننامەی نوێی ئەڵمانی (NDB). بەرگی ٢٣، بەرلین ٢٠٠٧، لاپەڕە ٧٩٦.
* ئەلێکساندەر کراوس (٢٠٠٧). '''&quot;شڤانتسە، کارل&quot;'''. ژیاننامەی نوێی ئەڵمانی (بە زمانی ئەڵمانی). بەرگی ٢٣. بەرلین: Duncker &amp; Humblot. لاپەڕەکانی ٧٩٦–٧٩٧.</text>
      <sha1>66kp7mzlhgkj36jj9uoiyq88atecyhy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580732</id>
      <parentid>1580731</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T07:16:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>-Haryad</username>
        <id>40333</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>-Haryad پەڕەی [[کارل شوانزەر]]ی گواستەوە بۆ [[کارل شڤانتسە]]: بەپێی خوێندنەوەی ئەڵمانی</comment>
      <origin>1580731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25286" sha1="66kp7mzlhgkj36jj9uoiyq88atecyhy" xml:space="preserve">{{بێسەرچاوە}}
{{خاوێنکردن}}
{{وەرگێڕدراوی ویکیپیدیا|ویکیپیدیای ئینگلیزی}}
کارل شڤانتسە ({{بە ئەڵمانی|Karl Schwanzer}}؛ ٢١ی ئایاری ١٩١٨ – ٢٠ی ئابی ١٩٧٥) تەلارسازێکی نەمساوی بوو. ئەو کەسایەتییەکی گرنگی تەلارسازیی دوای جەنگ بوو.

== ژیان ==
شڤانتسە لە شاری ڤیێنا لەدایکبووە و ھەر لەوێش کۆچی دوایی کردووە. ھەر لە سەردەمی خوێندنی ئامادەییدا، لە ساڵی ١٩٣٥دا لەگەڵ مامی (کە نجار) بوو خانوویەکی باخیان بۆ خێزانەکەی لە ناوچەی &quot;شافبێرگ&quot; لە ڤیێنا نەخشاند و دروستیان کرد. دوای تەواوکردنی خوێندنی ئامادەیی لە قوتابخانەی &quot;Bundesrealgymnasium Wien 7&quot; لە ساڵی ١٩٣٦، خزمەتی سەربازیی زۆرەملێی لە پاسەوانی نیشتمانیی نەمسا تەواو کرد.

== خوێندن ==
کارل شڤانتسە لە تشرینی یەکەمی ١٩٣٧ەوە دەستی بە خوێندنی تەلارسازی کرد لە '''زانکۆی تەکنیکیی ڤیێنا'''. دەستبەجێ دوای دەرچوونی لە دووەم تاقیکردنەوەی دەوڵەت و وەرگرتنی نازناوی ئەندازیاری ڕێپێدراو، لە پاییزی ١٩٤٠دا گواسترایەوە بۆ شاری ڕیبنیک لە ناوچەی «ڕایخسگاو ئۆبەرسلێزییەن». لە شاری زۆراو (زۆری ئێستا) کە تەنیا چەند کیلۆمەترێک دوور بوو، کارل شڤانتسە دوای چەندین ھەوڵی بێسوود دواجار بابەتێکی بۆ تێزی (تیۆری) دکتۆراکەی دۆزییەوە؛ لە ساڵی ١٩٤٢دا پلەی دکتۆرای لە بواری دیزایندا پێبەخشرا بە تێزەکەی لەژێر ناونیشانی «تەلارسازیی نوێ لە ئۆپەرسیلێزیای ڕزگارکراو: بازنەی سۆراو».

ئامانجی ئەم کارە، وەک لە پێشەکییەکەیدا ھاتووە، ئەوە بووە کە جارێکی تر &quot;سیما و ڕوخسارێکی تەواو ئەڵمانی&quot; بەو شارۆچکە بچووکەی پۆڵەندا (١٩٢٠–١٩٣٩) ببەخشێتەوە. ئەو ئەم تێزەی لە کاتی خزمەتی زۆرەملێیدا وەک تەلارسازێکی دیزاینەر لە &quot;Luftgaukommando VIII&quot; نووسیوە. دوای جەنگ، کارل شڤانتسە و خێزانەکەی گواستیانەوە و کارێکی وەک بەڕێوەبەری تەکنیکی لە کۆمپانیای &quot;Allbau&quot; لە بۆدنوێر (ئۆپەر پالاتینایت) دەستکەوت. دواجار لە نیسانی ١٩٤٦دا گەڕایەوە بۆ نەمسا.

== چالاکییە تەلارسازییەکان ==
لە ساڵی ١٩٤٧دا، شڤانتسە ستۆدیۆیەکی تایبەت بە خۆی کردەوە. لە سەرەتای کارکردنیدا وەک تەلارسازێکی سەربەخۆ، کاری لەسەر پڕۆژەی بچووک دەکرد، وەک ھۆڵی چوونەژوورەوە و پێشانگاکان، کە لە ساڵانی دواتردا بوونە ھۆی وەرگرتنی گرێبەستی نوێ. گرنگ نەبوو ئەرکەکە چەند بچووک بێت، شڤانتسە بە وزە و داھێنانێکی ناوازەوە کارەکەی تەواو دەکرد. سەرکەوتن لە پێشبڕکێ نیشتمانی و نێودەوڵەتییەکاندا یارمەتیی گەشەکردنی ستۆدیۆکەی دا و ناوبانگێکی جیھانی پەیدا کرد، ئەویش بە پەیڕەوکردنی ئەو بنەمایەی کە دەیگوت: &quot;کواڵێتی گرنگترە لە ناوبانگ&quot;. شڤانتسە ھەمیشە لە ھەوڵی گەیشتن بە لووتکەی بێخەوشیدا بوو، پەرەی بە بیرۆکە بنەڕەتییەکان دەدا لە ڕووی تەلارسازی و کارایییەوە. &quot;کاتژمێر دوای کاتژمێر، ڕۆژ دوای ڕۆژ، و تا درەنگانی شەو، چەندین شێواز و نەخشە دادەنران، وتووێژیان لەسەر دەکرا، دەستکاری دەکران، ڕەتدەکرانەوە و دووبارە دەخرانەوە گەڕ.&quot;

لە ماوەی داھێنانی نێوان ساڵانی ١٩٤٧ بۆ ١٩٧٥، شڤانتسە کۆمەڵێک باڵەخانەی جیاوازی پەرەپێدا، کە دیزاینی باڵەخانەکانی بە توندی بەستبووەوە بە کارکردن و پێکھاتەکەیەوە، و زۆرجار بەدوای شێوازی نوێی تەلارسازیدا دەگەڕا. ھەروەھا دیزاینی مۆبایل و کەلوپەلی ناوماڵیشی دەکرد و «پەیمانگای نەمساوی بۆ دیزاین»ی (Österreichische Institut für Formgebung) دامەزراند. لە ساڵی ١٩٦٧دا، دووەم ستۆدیۆی خۆی لە شاری میونشن کردەوە.

== وانەوتنەوە ==
لە ساڵی ١٩٤٧ تا ١٩٥١، شڤانتسە مامۆستا بوو لە '''ئەکادیمیای ھونەرە کارەکییەکان''' لە ڤیێنا. لە ساڵی ١٩٥٩ بوو بە پرۆفیسۆری ھەمیشەیی لە '''زانکۆی تەکنیکیی ڤیێنا''' و سەرۆکی پەیمانگای تەلارسازی و دیزاین. بۆ ماوەی زیاتر لە ١٥ ساڵ، ژمارەیەکی زۆر لە تەلارسازانی پێگەیاند کە زۆربەیان ناوبانگی جیھانییان پەیدا کرد. لە ساڵانی ١٩٦٥ تا ١٩٦٦، وەک ڕاگری کۆلێژی ئەندازیاری شارستانی و تەلارسازی کاری کردووە.

شڤانتسە وەک پرۆفیسۆری میوان لە چەندین زانکۆ داواکراو بوو، لەوانە: '''زانکۆی تەکنیکیی دارمشتات''' (١٩٦٤–١٩٦٥)، '''زانکۆی تەکنیکیی بووداپێست''' (١٩٦٧)، و '''زانکۆی مەلیک سعود''' لە ڕیاز لە عەرەبستانی سعوودی (١٩٧٢).

== باڵەخانە و پڕۆژەکان ==
=== ١٩٥٩–١٩٦٠: فراوانکردنی گۆڕستانی شاھانە (Imperial Crypt) لە ڤیێنا ===
لە ساڵانی شەستەکاندا، بڕیار درا دوو کێشەی سەرەکیی گۆڕستانی شاھانە کە بریتیبوون لە قەرەباڵغی زۆر و ناجێگیری باری کەشوھەوا، لە ڕێگەی فراوانکردنێکی کۆتایییەوە چارەسەر بکرێن. دەبوو شتێکی نوێ و سەربەخۆ بۆ پێکھاتە مێژوویییەکە زیاد بکرێت کە لە ھەمان کاتدا بەھای کەلەپووریی پارێزراو بێت. کراوەیی کارل شڤانتسە وەک تەلارسازێک، تەواو گونجاو بوو لەگەڵ ئەو ڕاسپاردە و مەرجانەی کە لەلایەن '''کۆماری نەمسا''' و '''ڕێبازی کاپوچینییەکانەوە''' دیاری کرابوون.

=== فراوانکردنی کەپری نوێی گۆڕستانی شاھانە لە ڤیێنا ===
ئەوەی پێی دەوترێت &quot;کەپری نوێ&quot; (New Vault) لە ساڵی ١٩٦٠ بە شێوازێک دروست کرا کە ھەستی گۆڕێکی ھەڵکەندراو ببەخشێت، کە بە بەکارھێنانی '''تەلارسازیی سەردەم''' وێنا کرابوو. پێکھاتەکە لە سێ توخمی سەرەکی پێکدێت: سەقفەکەی بە پێکھاتەیەکی چرچولۆچی کاریگەر (folded structure) دروست کراوە کە لە '''کۆنکرێتی ڕووت''' (exposed concrete) و قاڵبی زۆر ورد و ناوازە پێکھاتووە. دیوارەکان بە چینێکی تەنک لە بەردی شێوە شەپۆلاوی داپۆشراون کە وەک بەردی ناو ڕووبار دەردەکەون و قەبارەی وردەبەردەکانیان جیاوازە. بۆ زەوییەکە و بنکەی گۆڕەکانیش، '''بەردی دەستکردی''' سادە بەکارھێنراوە.{{ژێدەر پێویستە}}

== ١٩٦٢: خانووی ڤیێنا ==
خانووەکە لەسەر لێژایییەک بە دوو نھۆم دروست کراوە، کە تێیدا نھۆمی سەرەکی بە باخچەکەوە بەستراوەتەوە. ئەم خانووە چەندین توخمی خلیسکانەی گۆڕاو لەخۆدەگرێت کە ڕێگە بە گرووپبەندی و دابەشکاریی جیاوازی بۆشایییەکان دەدەن. بە دوورکەوتنەوە لە دابەشکاریی چەسپاوی زەوی (floor plan)، شڤانتسە کەشێکی فراوانی بۆ شوێنی نیشتەجێبوونەکە خوڵقاندووە. ھەڵبژاردنی کەرەستەی نایاب و وردیش، زیاتر ھەستی ئارامی و تایبەتمەندی بە شوێنەکە بەخشیوە.

== ١٩٦٤: مۆزەخانەی سەدەی بیستەم، ڤیێنا ==
ئەم باڵەخانەیە کە بە پەیکەرێکی پۆڵایین دروست کراوە، لە بنەڕەتدا وەک «پاوێلیۆنی نەمسا» بۆ '''پێشانگای جیھانیی برۆکسل لە ساڵی ١٩٥٨''' دیزاین کرابوو. پێکھاتە لاکێشەیییەکە حەوشەیەک لە نێوان کۆڵەکە زەبەلاحەکاندا (pylons) لەخۆدەگرێت، و نھۆمی زەوییەکەشی وەک فەزایەکی داپۆشراو دروست کرابوو.

لە سەرەتادا باڵەخانەکە وەک پێکھاتەیەکی کاتی دیزاین کرابوو، بەڵام دواتر گوازرایەوە بۆ «باخچەی سویسری» لە ڤیێنا و لەوێ گۆڕدرا بۆ مۆزەخانەی ھونەری مۆدێرن. چوارچێوەی پاوێلیۆنی زانیارییەکان بەکارھێنرا بۆ دروستکردنی ھۆڵی چوونەژوورەوە، ئۆفیس، ژووری کارمەندان، ھۆڵێکی بچووکی پێشانگا و ھۆڵێکی وانەوتنەوە. حەوشە ناوەندییەکە داپۆشرا و نھۆمی زەوییەکەش پەنجەرەی شووشەیی بۆ دانرا. ئەمەش سێ ڕووبەری جیاوازی ڕەخساند، بە شێوەیەک کە جگە لە بەشی مۆزەخانەکە، شوێن بۆ مەبەستی تریش ھەبێت. دیزاینە سادە و پوختەکەی (Purist design) ئەم باڵەخانەیە تەواو گونجاو بوو لەگەڵ پێوەرە نێودەوڵەتییەکانی تەلارسازیی مۆدێرن.

== ١٩٦٧: پێشانگای جیھانی لە مۆنتریال - باخچەی منداڵانی شاری ڤیێنا ==
باڵەخانەی '''باخچەی منداڵانی شاری ڤیێنا''' لە پێشانگای &quot;ئێکسپۆ مۆنتریال&quot; بە شێوازێک دیزاین کرا کە ڕووکارەکەی جیھانی منداڵان وێنا بکات. ئەمەش لە ڕێگەی بەکارھێنانی سیستمێکی مۆدیولار (پێکھاتەی لێکدراو) ئەنجام درا. بە سوودوەرگرتن لە توخمە ناسراوەکانی یاریی &quot;لێگۆ&quot; و تەلاری منداڵان، دیزاینەکە بە ئامانجی ئەوە بوو کە گونجانی منداڵان لەگەڵ کەشی باخچەکەدا ئاسانتر بکات، ئەویش لە ڕێگەی دروستکردنی پەیوەندییەکی سۆزداری و نزیک لەگەڵ باڵەخانەکەدا. مەبەستەکە ئەوە بوو منداڵان بە ڕاستی چێژ لە '''باڵەخانەکەیان''' وەربگرن، بە خۆشییەوە ڕووی تێبکەن و ئارەزووی گەڕانەوەیان ھەبێت، تەنیا بەھۆی یادەوەرییان لەگەڵ خشتە ڕەنگاوڕەنگەکاندا.

بە پێچەوانەی ڕووکارە دەرەکییە ڕەنگاوڕەنگەکەی، ناوەوەی باڵەخانەکە بە سادەیی ھێڵدرایەوە؛ ئەمەش بۆ ئەوەی دەرفەت بۆ خەیاڵی منداڵەکان بڕەخسێنرێت تاوەکو جیھانێک دروست بکەن کە تێیدا تەنیا خۆیان ڕەنگ و چالاکی تێدا بنەخشێنن.

تێکەڵکردنی نەخشە سەرکەوتووەکانی باخچەی منداڵانی ڤیێنا، بووە ھۆی دروستبوونی ژوورێکی چاوەڕوانی و چالاکیی ھاوبەش، ژووری گۆڕینی جلوبەرگ و تەوالێت کە بە شێوەیەکی دەوڵەمەند ڕێکخرابوون. ھەروەھا چەندین ناوچەی جیاوازی بۆ چالاکییەکانی وەک کاری ناوماڵ، یاری بە بووکەڵە، بیناسازی و وێنەکێشان لەخۆگرتبوو. فەزای ناوەوە لە چەقی باخچەکەوە بۆ دەرەوە دەردەچێت، بەمەش ناوەوە و دەرەوە لە ژینگەیەکی ھاوبەشدا بۆ منداڵان یەکدەگرنەوە.

== ١٩٦٧: پاوێلیۆنی نەمسا لە مۆنتریال ==
بۆ دەربڕینی فرەچەشنیی وڵاتی نەمسا، شڤانتسە باڵەخانەیەکی سەرنجڕاکێشی لە شێوەی پێکھاتەی کریستاڵی دیزاین کرد. دیزاینی باڵەخانەکە پشتی بە کەمکردنەوەی پێکھاتەکان بۆ توخمە سەرەکییەکان دەبەست، کە بیری مرۆڤیان دەخستەوە بۆ وردکاریی ئەندازەیی پێکھاتەی گەردیلەیی کریستاڵەکان لە چوارچێوەی سێگۆشە و شەشپاڵەکاندا. دیزاینەکە ئاماژەی بۆ چیاکان، بەردە بەنرخەکان و دیمەنە سروشتییەکان دەکرد، لە ھەمان کاتدا چەمکەکانی وردی، ئەندازە، تەکنەلۆژیا و سیستمیشی تێدا ڕەنگدابووەوە.

یەکە پێشوەختە دروستکراوەکان (Prefabricated units) کە چوارچێوەی ئەلەمنیۆمیان تێدا بەکارھاتبوو، وەک پێکھاتەیەکی خۆبژێو و سەربەخۆ دیزاین کرابوون. دیواری دەرەوە و ناوەوە وەک یەک پارچە دروستکرابوون. کۆکردنەوەی بەشەکانی باڵەخانەکە لە ڕێگەی توخمی ڕوکاری سێگۆشەیییەوە ئەنجام دەدرا، کە دەکرا ھەمیشە وەک فۆرمی مۆدیولاری شەشپاڵەیی دەربکەون. ئەم پڕۆژەیە چەندین نموونەی جیاوازی گۆڕانکاری نیشان دەدا؛ باڵەخانەکە وەک بوونەوەرێکی زیندوو دەھاتە بەرچاو، چونکە گەشەکردن و گۆڕانکاری تێدا ڕێگەپێدراو بوو. پاوێلیۆنی نەمسا ھەوڵیدا لەوە تێپەڕێت کە باڵەخانە تەنیا وەک تەنێکی نیشتەجێبوون بێت، لەبری ئەوە داکۆکی لە بیرۆکەی «پەیکەری تەلارسازی» و «تەلارسازیی ھێرشبەر» دەکرد کە لە پارچەی پیشەسازیی پێشوەختە دروستکراو پێکھاتبێت.

== ١٩٦٨: پڕۆژەی ناوەندی شاری ڤیێنا ==
ئامانجی ئەم پڕۆژەیە داپۆشینی بەشێکی «کەناڵی دانوب» بوو، بۆ ئەوەی نھۆمی خوارەوەی وەک گەراجی ئۆتۆمبێل و نھۆمی سەرەوەی بۆ پیادە بەکاربھێنرێت، کە لە ڕێگەی پردی پیادەوە بە شۆستەکانی تەنیشت شەقامەکان دەبەسترانەوە. '''ناوەندی شارەکە'''، کە بڕیار بوو بە تۆڕی شەمەندەفەر و میترۆوە ببەسترێتەوە، وەک فەزایەکی کراوەی ناوەندی دیزاین کرابوو، کە تێیدا گەشتیاران دەتوانن ڕاستەوخۆ سواری پاسەکانی گەشتیاری شار و پاسەکانی فڕۆکەخانە بن. ھەروەھا چەندین بوتیک و فرۆشگای جیاواز کە لەسەر چەند ئاستێک (نھۆمێک) دابەش ببوون، دەکرای وەک کۆمەڵگەیەکی بازرگانیی گەورەی کراوە بە کەشێکی شارستانیی مۆدێرنەوە کار بکەن.

== ١٩٦٨–١٩٧٢: باڵەخانەکانی بی ئێم دەبلیوو لە میونشن ==
=== باڵەخانەی کارگێڕیی بی ئێم دەبلیوو ===
تەلار یان بورجی کارگێڕیی بی ئێم دەبلیوو لە نێوان ساڵانی ١٩٦٨ بۆ ١٩٧٢ دروست کرا، ڕێک لە کاتی خۆیدا بۆ '''ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٢'''. ئەم باڵەخانەیە کە بەرزییەکەی ١٠١ مەترە، لە نزیک گوندی ئۆڵۆمپییەوە ھەڵکەوتووە و زۆرجار وەک یەکێک لە دیارترین نموونەکانی تەلارسازی لە شاری میونشن ئاماژەی پێ دەدرێت. شێوەی دەرەوەی باڵەخانەکە بە مەبەستی لاساییکردنەوەی شێوەی '''تایەی ئۆتۆمبێلێکی پێشبڕکێ''' دیزاین کراوە، و بەشە گەراجەکەش گوزارشت لە '''سەری سلیندەر''' (Cylinder head) دەکات.
{{سەرچاوەکان}}
بورجە سەرەکییەکە لە چوار لولەک (سلیندەر)ی ستوونی پێکدێت کە لە تەنیشت و بەرامبەر یەک وەستاون. ھەر لولەکێک لە ناوەڕاستدا بە ئاسۆیی لە ڕێگەی قوپانێک یان کەنارێکەوە لەسەر ڕووکارەکەی دابەش کراوە. ئەوەی جێی سەرنجە ئەوەیە کە ئەم لولەکانە لەسەر زەوی نەچەقێنراون، بەڵکو بە بورجێکی پشتیوانی ناوەندییەوە '''ھەڵواسراون'''. لە کاتی دروستکردنیدا، نھۆمەکان بە جیا لەسەر زەوی کۆدەکرانەوە و پاشان بەرز دەکرانەوە، ئەمەش ڕێگەی دەدا کە کارەکانی چوارچێوەی باڵەخانەکە و کارە کۆتایییەکان لە یەک کاتدا ئەنجام بدرێن. تیرەی بورجەکە ٥٢٫٣٠ مەترە و ٢٢ نھۆمی بەکارھاتووی ھەیە، کە دووانیان ژێرزەمینن و ١٨ نھۆمیشیان وەک فەزای ئۆفیس بەکاردێن. نەخشەی ناوەوەی ڕێگە دەدات بە کۆکردنەوەی کارەکانی ھەموو نھۆمەکە، لەکاتێکدا تایبەتمەندیی گرووپەکان لەناو فەزایەکی سێ چارەکە بازنەییدا دەپارێزێت.

=== مۆزەخانەی بی ئێم دەبلیوو ===
مۆزەخانەی بی ئێم دەبلیوو لە تەنیشت باڵەخانە کارگێڕییەکە ھەڵکەوتووە و لە ساڵی ١٩٧٢ دامەزراوە. ئەم باڵەخانە ئاییندەیییە (Futuristic) بە ناوی «قاپە زەڵاتەکە»یان «مەنجەڵە سپییەکە» ناسراوە. بنکە بازنەیییەکەی تەنیا ٢٠ مەتر تیرەکەیەتی، لەکاتێکدا سەقفە تەختەکەی نزیکەی ٤٠ مەتر دادەپۆشێت. قادرمەیەکی کارەبایی (Escalator) سەردانکەران بۆ نھۆمی سەرەوە دەبات و لەوێوە دەتوانن لە سەرەوە سەیری پێشانگاکە بکەن.

== ١٩٧٢: پەیمانگای پەرەپێدانی ئابووری (WIFI) لە سانکت پۆڵتێن ==
ھاوتەریب لەگەڵ کارکردی دیاریکراوی ناوەندە پەروەردەیییەکە، شڤانتسە باڵەخانەیەکی ڕوون و ئاسان بۆ ڕێکخستنی دیزاین کرد، کە تێیدا فەزاکانی ناوەوە و شوێنی کارکردن ھەموو ئەو نەرمی و گونجاندنەیان تێدابوو کە پێویست بوون بۆ خۆگونجاندن لەگەڵ پێداویستییە نوێیەکاندا.

== ١٩٧٥: باڵیۆزخانەی نەمسا لە بەرازیلیا ==
دیزاینی ئەم تەلارە بەو ئارەزووە دەناسرێتەوە کە دەیەوێت کاریگەرییەکی گشتیی ھاوسەنگ بەدەستبھێنێت. لە ڕوکارە دەرەکییەکەیدا، تەلارەکە گوزارشت لە وڵاتێک دەکات کە خاوەنی میراتێکی کولتووریی دەوڵەمەندە، لەکاتێکدا ناوەوەی تەلارەکە کەشێکی دۆستانە و پڕ لە میواندۆستی و جوانی دەبەخشێت.

تەلارە سپییە درەوشاوەکە، کە لە پارچە کۆنکرێتییە سووکە پێشوەختە دروستکراوەکانی ناوخۆ پێکھاتووە، جیاوازییەکی ڕەنگاڵەیی بەھێز لە نێوان ئاسمانی شینی ساماڵ و خاکی سووری بەرازیل دروست دەکات. لەبری بەکارھێنانی پەرژین یان دەوەن، جۆگەیەکی ئاوی تەنک و تەسک سنووری نێوان باڵیۆزخانەکە و شەقامەکە دیاری دەکات.

ژوورەکانی پێشوازیکردن لە نھۆمی زەویدا، نزیکەی تەواوی ڕووبەری زەوییەکە دادەپۆشن. شوێنی نیشتەجێبوون و نووسینگەکان کە لە نھۆمی سەرەوەی ھەڵواسراو (کۆنتێلێڤەر) جێگیرکراون، لە تیشکی بەھێزی خۆر پارێزراون؛ سەرەڕای ئەوەش، دیمەنێکی جوانی باخچە «بارۆکەکان»، دەوروبەرە سەوزە ناوازەکەی باڵیۆزخانەکە و سروشتی کراوەی دەوروبەری دەخەنە ڕوو.

== خەڵات و نازناوەکانی ==
* '''١٩٥٤:''' خەڵاتی یۆزێف ھۆفمان لەلایەن کۆمەڵەی (Viennese Secession).
* '''١٩٥٨:''' مەدالیای زیوینی شایستەیی بۆ کۆماری نەمسا.
* '''١٩٥٨:''' خەڵاتی گەورە (Grand Prix) بۆ تەلارسازی لە پێشانگای جیھانیی برۆکسل.
* '''١٩٥٩:''' خەڵاتی شاری ڤیێنا بۆ تەلارسازی.
* '''١٩٦٣:''' ئەندامی شانازیی پەیوەندیدار لە پەیمانگای شاھانەی تەلارسازانی بەریتانیا (RIBA).
* '''١٩٦٥:''' نیشانی ئەفسەری شایستەیی گەشتیاری، فەڕەنسا.
* '''١٩٦٩:''' ئەندامی شانازیی پەیمانگای تەلارسازانی ئەمریکا (AIA).
* '''١٩٦٩:''' ئەندامی شانازیی پەیوەندیداری یەکێتیی تەلارسازانی ئەڵمانیا (BDA).
* '''١٩٦٩:''' نیشانی گەورەی شانازی بۆ خزمەتگوزارییەکانی کۆماری نەمسا.
* '''١٩٧٣:''' خەڵاتی BDA باڤاریا.
* '''١٩٧٤:''' خەڵاتی تەلارسازیی کۆنکرێتی لەلایەن فیدراسیۆنی نیشتمانیی پیشەسازی چیمەنتۆی ئەڵمانیا.
* '''١٩٧٥:''' خەڵاتی گەورەی دەوڵەتی نەمسا بۆ تەلارسازی (دوای کۆچی دوایی پێبەخشرا).
* '''٢٠٠٨:''' ناونانی شەقامێک لە ناوچەی فابۆریتنی ڤیێنا بەناوی (کارل شڤانتسە).

== سەرچاوەکان ==
١. فرانز جەی گانگل مایەر، مێژوونووسی ھاوچەرخی ڤیێنا، لە توێژینەوەکەیدا بە ناونیشانی '''&quot;کارل شڤانتسە - ساڵانی سەرەتای تەلارسازێکی خاوەن ناوبانگی جیھانی&quot;''' (وەشانخانەی Müry Salzmann ٢٠٢٠)، بە وردی تیشک دەخاتە سەر ژیانی گەنجێتی کارل شڤانتسە. ا

٢. بوشینگەر، کارنەر، شایتز، تێلیسکۆ (ئامادەکردن)، ٢٠٢١. '''کاپوچینییەکان لە نەمسا: مێژوو، ھونەر، ڕۆحییەت.''' (بە زمانی ئەڵمانی). پیتەرزبێرگ: کۆمپانیای مایکل ئیمھۆف فێرلاگ، لاپەڕە ٢٣٤. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-3-7319-0980-4&lt;/nowiki&gt;.

٣. «پێشانگای برۆکسل ١٩٥٨ | نەمسا | پاوێلیۆنە نێودەوڵەتییەکان». ماڵپەڕی en.worldfairs.info. ڕێکەوتی سەردانیکردن: ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٣.

٤. «پاوێلیۆنی نەمسا بۆ پێشانگای جیھانی لە برۆکسل». ماڵپەڕی www.mumok.at. ڕێکەوتی سەردانیکردن: ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٣.

٥. کارل شڤانتسە لە بنکەدراوەی '''archINFORM'''.
* ئەلێکساندەر کراوس: '''شڤانتسە، کارل'''. لە: ژیاننامەی نوێی ئەڵمانی (NDB). بەرگی ٢٣، بەرلین ٢٠٠٧، لاپەڕە ٧٩٦.
* ئەلێکساندەر کراوس (٢٠٠٧). '''&quot;شڤانتسە، کارل&quot;'''. ژیاننامەی نوێی ئەڵمانی (بە زمانی ئەڵمانی). بەرگی ٢٣. بەرلین: Duncker &amp; Humblot. لاپەڕەکانی ٧٩٦–٧٩٧.</text>
      <sha1>66kp7mzlhgkj36jj9uoiyq88atecyhy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لێدوانی بەکارھێنەر:میرا من</title>
    <ns>3</ns>
    <id>295402</id>
    <revision>
      <id>1580514</id>
      <timestamp>2026-05-03T22:55:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>11537</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>زیادکردنی [[داڕێژە:بەخێرھاتن|پەیامی بەخێرھاتن]] بە پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەری نوێ</comment>
      <origin>1580514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8102" sha1="llabw0jla7t7uz36xvrueslky2qxkzv" xml:space="preserve">== بەخێربێیت ==
{| bgcolor=&quot;#f8f8ff&quot; align=center style=&quot;width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;&quot;
|
&lt;div class=&quot;tabber horizTabBox&quot; style=&quot;width: 100% !important;&quot;&gt;
&lt;div class=&quot;tabbertab&quot; title=&quot;&amp;zwnj;ویکیپیدیا&amp;zwnj;&quot;&gt;
{{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}}
&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]&lt;/span&gt;
'''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}}
{{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}}
{| align=&quot;center&quot; cellpadding=&quot;1&quot; width=&quot;100%&quot; style=&quot;text-align:right&quot;
|[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]]
|[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری]
|[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]]
|}
&lt;/div&gt;

&lt;div class=&quot;tabbertab&quot; title=&quot;&amp;zwnj;بنەماکان&amp;zwnj;&quot;&gt;
بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت:
&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]&lt;/span&gt;
* '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە.
* '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن.
* '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت.
* '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان.
* '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە.
&lt;/div&gt;

&lt;div class=&quot;tabbertab&quot; title=&quot;&amp;zwnj;پەڕەکەت&amp;zwnj;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]&lt;/span&gt;
'''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە:
* تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە.
* لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە.
* لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە.
&lt;/div&gt;

&lt;div class=&quot;tabbertab&quot; title=&quot;&amp;zwnj;بەشداری&amp;zwnj;&quot;&gt;
ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی:
&lt;span style=&quot;float:left&quot;&gt;[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]&lt;/span&gt;
* پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''.
* ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە.
* '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە.
* '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا.
* لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت.
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
|}

-- [[بەکارھێنەر:Calak|&lt;span style=&quot;color:blue&quot;&gt;&lt;span style=&quot;font-size:13px&quot;&gt;'''چالاک'''&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]] &lt;sub&gt;[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|'''&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;وتووێژ&lt;/span&gt;''']]&lt;/sub&gt; ٢٢:٥٥، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC)</text>
      <sha1>llabw0jla7t7uz36xvrueslky2qxkzv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>داڕێژە:WIA</title>
    <ns>10</ns>
    <id>295403</id>
    <redirect title="داڕێژە:بریندار لە شەڕدا" />
    <revision>
      <id>1580516</id>
      <timestamp>2026-05-03T23:18:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>Hivja پەڕەی [[داڕێژە:WIA]]ی گواستەوە بۆ [[داڕێژە:بریندار لە شەڕدا]]</comment>
      <origin>1580516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67" sha1="jtrbo95o678w2dzz4dp8svkebwyjta2" xml:space="preserve">#ڕەوانەکەر [[داڕێژە:بریندار لە شەڕدا]]</text>
      <sha1>jtrbo95o678w2dzz4dp8svkebwyjta2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>داڕێژە:بلش</title>
    <ns>10</ns>
    <id>295404</id>
    <redirect title="داڕێژە:بریندار لە شەڕدا" />
    <revision>
      <id>1580517</id>
      <timestamp>2026-05-03T23:19:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>ڕەوانە کرا بۆ [[داڕێژە:بریندار لە شەڕدا]]</comment>
      <origin>1580517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67" sha1="jtrbo95o678w2dzz4dp8svkebwyjta2" xml:space="preserve">#ڕەوانەکەر [[داڕێژە:بریندار لە شەڕدا]]</text>
      <sha1>jtrbo95o678w2dzz4dp8svkebwyjta2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پەڕگە:وەحید بەنی عامریان.jpg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>295405</id>
    <revision>
      <id>1580684</id>
      <timestamp>2026-05-04T02:15:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hivja</username>
        <id>64112</id>
      </contributor>
      <comment>== کورتە ==
  {{زانیاریی پەڕگە
  |تێبینی       = وێنەی [[وەحید بەنی عامریان]]
  |ژێدەر        = [[:fa:پرونده:وحید بنی عامریان.jpg|ویکیپیدیای فارسی]]
  |ڕێکەوت       = ٤ی ئایاری ٢٠٢٦
  |بەدیھێنەر   = 
  |مۆڵەتنامە    = 
  |وەشانەکانی تر= 
  }}

  == مۆڵەتنامە ==
  {{Non-free web screenshot}}</comment>
      <origin>1580684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="433" sha1="s5ss1hwbqkgfg8s4x2vflbu8qtchi8k" xml:space="preserve">== کورتە ==
  {{زانیاریی پەڕگە
  |تێبینی       = وێنەی [[وەحید بەنی عامریان]]
  |ژێدەر        = [[:fa:پرونده:وحید بنی عامریان.jpg|ویکیپیدیای فارسی]]
  |ڕێکەوت       = ٤ی ئایاری ٢٠٢٦
  |بەدیھێنەر   = 
  |مۆڵەتنامە    = 
  |وەشانەکانی تر= 
  }}

  == مۆڵەتنامە ==
  {{Non-free web screenshot}}</text>
      <sha1>s5ss1hwbqkgfg8s4x2vflbu8qtchi8k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نیوەگۆی ڕۆژاوا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295406</id>
    <revision>
      <id>1580717</id>
      <timestamp>2026-05-04T05:27:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tessla</username>
        <id>41338</id>
      </contributor>
      <comment>دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1351430987|Western Hemisphere]]»</comment>
      <origin>1580717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3620" sha1="c7l1x2lb9qh65kmynxrt51wc31e4h39" xml:space="preserve">
[[پەڕگە:Western_Hemisphere_LamAz.png|وێنۆک|Map of the Western Hemisphere]]
The '''Western Hemisphere''' is the half of the planet Earth that lies [[ڕۆژاوا|west]] of the Prime Meridian and [[ڕۆژھەڵات|east]] of the 180th meridian. The other half is called the Eastern Hemisphere. In the [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|United States]], the term &quot;Western Hemisphere&quot; is often used as a [[wiktionary:metonym|metonym]] for the [[ئەمریکاکان|Americas]], even though geographically, the hemisphere also includes parts of other continents.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.britannica.com/place/Western-Hemisphere |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200608135129/https://www.britannica.com/place/Western-Hemisphere |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2020-06-08 |وێبگە=Encyclopædia Britannica}}&lt;/ref&gt; تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە 

== Geography ==
[[پەڕگە:Blue_Marble_Western_Hemisphere_2022.jpg|وێنۆک|The Western Hemisphere in a photo taken from Deep Space Climate Observatory in June 2022]]
The Western Hemisphere comprises the [[ئەمریکاکان|Americas]], except some of the [[دوورگەکانی ئەلووشن|Aleutian Islands]] to the southwest of the [[ئالاسکا|Alaskan]] mainland; the westernmost parts of [[ئەورووپای ڕۆژاوا|Europe]] and [[ڕۆژاوای ئەفریقا|Africa]], both mainland and islands; the extreme eastern tip of the [[ڕووسیا|Russian]] mainland and islands ([[باکووری ئاسیا|North Asia]]); many territories in [[ئۆقیانووسیا|Oceania]]; and a large part of [[ئانتارکتیکا|Antarctica]]. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە 

The center of the Western Hemisphere on the surface of the Earth is in the [[ئۆقیانووسی ئارام|Pacific Ocean]], at the intersection of the 90th meridian west and the [[ھێڵی کەمەرەیی|Equator]], among the [[دوورگەکانی گالاپاگۆس|Galápagos Islands]]. The nearest land is Genovesa Island at &lt;templatestyles src=&quot;Module:Coordinates/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{Coord|0|19|N|89|57|W}}. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە 

The highest mountain in the Western Hemisphere is [[ئەکۆنکاگوا|Aconcagua]], in the [[زنجیرەچیاکانی ئەندێز|Andes]] of [[ئەرژەنتین|Argentina]], at {{Convert|6960.8|m|ft}}.&lt;ref name=&quot;UNC-Sigma&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=2012 |trans-title=Scientific Report on Aconcagua, the Colossus of America measures 6960,8m |ناونیشان=http://www.uncu.edu.ar/novedades/index/informe-cientifico-que-estudia-el-aconcagua-el-coloso-de-america-mide-69608-metros |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120908061725/http://www.uncu.edu.ar/novedades/index/informe-cientifico-que-estudia-el-aconcagua-el-coloso-de-america-mide-69608-metros |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=September 8, 2012 |ڕێکەوتی سەردان=September 3, 2012 |زمان=es}}&lt;/ref&gt; تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە 
[[پۆل:نیوەگۆی زەوی]]
[[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]]</text>
      <sha1>c7l1x2lb9qh65kmynxrt51wc31e4h39</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580720</id>
      <parentid>1580717</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:32:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tessla</username>
        <id>41338</id>
      </contributor>
      <comment>شائەمراز</comment>
      <origin>1580720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3519" sha1="t87teuc9ei6293xj1czbtcqxbevwaag" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}
'''نیوەگۆی ڕۆژاوا''' نیوەی ھەسارەی زەوییە کە دەکەوێتە [[ڕۆژاوا]]ی نیوەڕۆھێڵی سەرەکی و [[ڕۆژھەڵات]]ی نیوەڕۆھێڵی ١٨٠ەم. نیوەکەی تر بە نیوەگۆی ڕۆژھەڵات ناودەبرێت. لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکاندا]]، دەستەواژەی «نیوەگۆی ڕۆژاوا» زۆرجار وەک خواستنێک بۆ [[ئەمریکاکان]] بەکاردێت، ھەرچەندە لە ڕووی جوگرافییەوە، نیوەگۆکە بەشێک لە کیشوەرەکانی تریش لەخۆدەگرێت.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.britannica.com/place/Western-Hemisphere |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200608135129/https://www.britannica.com/place/Western-Hemisphere |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2020-06-08 |وێبگە=Encyclopædia Britannica}}&lt;/ref&gt;

== جوگرافیا ==
[[پەڕگە:Blue_Marble_Western_Hemisphere_2022.jpg|وێنۆک|نیوەگۆی ڕۆژاوا لە وێنەیەکدا کە لە ڕوانگەی کەشوھەوای بۆشاییی قووڵ لە حوزەیرانی ٢٠٢٢دا گیراوە]]
نیوەگۆی ڕۆژاوا [[ئەمریکاکان]] لەخۆدەگرێت، جگە لە ھەندێک لە [[دوورگەکانی ئەلووشن]] لە باشووری ڕۆژاوای خاکی سەرەکیی [[ئالاسکا]]؛ ڕۆژاواییترین بەشەکانی [[ئەورووپای ڕۆژاوا]] و [[ڕۆژاوای ئەفریقا]]، چ خاکی سەرەکی و چ دوورگەکان؛ نوکە دوورەکانی ڕۆژھەڵاتی خاکی سەرەکیی [[ڕووسیا]] و دوورگەکانی ([[باکووری ئاسیا]])؛ زۆرێک لە ھەرێمەکانی [[ئۆقیانووسیا]]؛ و بەشێکی گەورەی [[ئانتارکتیکا]].

ناوەندی نیوەگۆی ڕۆژاوا لەسەر ڕووی زەوی لە [[ئۆقیانووسی ئارام|ئۆقیانووسی ئارامدایە]]، لە یەکتربڕینی نیوەڕۆھێڵی ٩٠ەمی ڕۆژاوا و [[ھێڵی کەمەرەیی]]، لە نێوان [[دوورگەکانی گالاپاگۆس|دوورگەکانی گالاپاگۆسدا]]. نزیکترین وشکانی دوورگەی جێنۆڤێسایە لە &lt;templatestyles src=&quot;Module:Coordinates/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{Coord|0|19|N|89|57|W}}.

بەرزترین چیا لە نیوەگۆی ڕۆژاوادا [[ئەکۆنکاگوا|ئەکۆنکاگوایە]]، لە [[زنجیرەچیاکانی ئەندێز]]ی [[ئەرژەنتین]]، بە بەرزی {{Convert|6960.8|m|ft}}.&lt;ref name=&quot;UNC-Sigma&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=2012 |trans-title=Scientific Report on Aconcagua, the Colossus of America measures 6960,8m |ناونیشان=http://www.uncu.edu.ar/novedades/index/informe-cientifico-que-estudia-el-aconcagua-el-coloso-de-america-mide-69608-metros |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120908061725/http://www.uncu.edu.ar/novedades/index/informe-cientifico-que-estudia-el-aconcagua-el-coloso-de-america-mide-69608-metros |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=September 8, 2012 |ڕێکەوتی سەردان=September 3, 2012 |زمان=es}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

[[پۆل:نیوەگۆی زەوی]]
[[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]]</text>
      <sha1>t87teuc9ei6293xj1czbtcqxbevwaag</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نیوەگۆی ڕۆژھەڵات</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295407</id>
    <revision>
      <id>1580721</id>
      <timestamp>2026-05-04T05:34:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tessla</username>
        <id>41338</id>
      </contributor>
      <comment>دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1347533382|Eastern Hemisphere]]»</comment>
      <origin>1580721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1135" sha1="440cwbv9mtfxciwvqj1rry0olt2vi6a" xml:space="preserve">
The '''Eastern Hemisphere''' is the half of the planet Earth which is east of the prime meridian (which crosses [[گرێنچ|Greenwich]], [[لەندەن|London]], [[شانشینی یەکگرتوو|United Kingdom]]) and west of the antimeridian (which crosses the [[ئۆقیانووسی ئارام|Pacific Ocean]] and relatively little land from pole to pole). It is also used to refer to Afro-Eurasia ([[ئەفریقا|Africa]] and [[یۆڕاسیا|Eurasia]]) and [[ئوسترالیا (کیشوەر)|Australia]], in contrast with the [[نیوەگۆی ڕۆژاوا|Western Hemisphere]], which includes mainly [[ئەمریکای باکوور|North]] and [[ئەمریکای باشوور|South America]]. The Eastern Hemisphere may also be called the &quot;'''Oriental Hemisphere'''&quot;, and may in addition be used in a cultural or [[جیۆپۆلەتیک|geopolitical]] sense as a synonym for the European term, &quot;[[جیھانی کۆن|Old World]].&quot; تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە 
[[پۆل:نیوەگۆی زەوی]]</text>
      <sha1>440cwbv9mtfxciwvqj1rry0olt2vi6a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580722</id>
      <parentid>1580721</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:34:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tessla</username>
        <id>41338</id>
      </contributor>
      <comment>شائەمراز</comment>
      <origin>1580722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1474" sha1="m1kc8v8zz0vtsjcm5qyr3erhjwuuyox" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}
'''نیوەگۆی ڕۆژھەڵات''' نیوەی ھەسارەی زەوییە کە دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی نیوەڕۆھێڵی سەرەکی (کە بە [[گرێنچ]]، [[لەندەن]]، [[شانشینی یەکگرتوو]]دا تێدەپەڕێت) و ڕۆژاوای دژەنیوەڕۆھێڵ (کە بە [[ئۆقیانووسی ئارام]] و بەشێکی کەم لە وشکانی لە جەمسەرێکەوە بۆ جەمسەرەکەی تر تێدەپەڕێت) ھەڵکەوتووە. ھەروەھا بۆ ئاماژەدان بە ئەفرۆ-یۆراسیا ([[ئەفریقا]] و [[یۆڕاسیا|یۆراسیا]]) و [[ئوسترالیا (کیشوەر)|ئوسترالیا]] بەکاردێت، بە پێچەوانەی [[نیوەگۆی ڕۆژاوا]]، کە بە شێوەیەکی سەرەکی [[ئەمریکای باکوور]] و [[ئەمریکای باشوور]] دەگرێتەوە. دەکرێت نیوەگۆی ڕۆژھەڵات بە &quot;'''نیوەگۆی ئۆرێنتال'''&quot; ناوببرێت، و جگە لەوەش دەکرێت لە مانایەکی کولتووری یان [[جیۆپۆلەتیک|جیۆپۆلیتیکی]]دا وەک ھاوواتایەکی دەستەواژە ئەورووپییەکە، &quot;[[جیھانی کۆن]]&quot; بەکاربھێنرێت.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٤ی ئایاری ٢٠٢٦}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

[[پۆل:نیوەگۆی زەوی]]</text>
      <sha1>m1kc8v8zz0vtsjcm5qyr3erhjwuuyox</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580728</id>
      <parentid>1580722</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:41:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tessla</username>
        <id>41338</id>
      </contributor>
      <comment>/* top */</comment>
      <origin>1580728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1478" sha1="ryiq1c89e2s493ld37m8el9cdffb4px" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}
'''نیوەگۆی ڕۆژھەڵات''' نیوەی ھەسارەی زەوییە کە دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی نیوەڕۆھێڵی سەرەکی (کە بە [[گرێنچ]]، [[لەندەن]]، [[شانشینی یەکگرتوو]]دا تێدەپەڕێت) و ڕۆژاوای دژەنیوەڕۆھێڵ (کە بە [[ئۆقیانووسی ئارام]] و بەشێکی کەم لە وشکانی لە جەمسەرێکەوە بۆ جەمسەرەکەی تر تێدەپەڕێت) ھەڵکەوتووە. ھەروەھا بۆ ئاماژەدان بە [[ئەفرۆ-ئۆراسیا]] ([[ئەفریقا]] و [[یۆڕاسیا|یۆراسیا]]) و [[ئوسترالیا (کیشوەر)|ئوسترالیا]] بەکاردێت، بە پێچەوانەی [[نیوەگۆی ڕۆژاوا]]، کە بە شێوەیەکی سەرەکی [[ئەمریکای باکوور]] و [[ئەمریکای باشوور]] دەگرێتەوە. دەکرێت نیوەگۆی ڕۆژھەڵات بە &quot;'''نیوەگۆی ئۆرێنتال'''&quot; ناوببرێت، و جگە لەوەش دەکرێت لە مانایەکی کولتووری یان [[جیۆپۆلەتیک|جیۆپۆلیتیکی]]دا وەک ھاوواتایەکی دەستەواژە ئەورووپییەکە، &quot;[[جیھانی کۆن]]&quot; بەکاربھێنرێت.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٤ی ئایاری ٢٠٢٦}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

[[پۆل:نیوەگۆی زەوی]]</text>
      <sha1>ryiq1c89e2s493ld37m8el9cdffb4px</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کیش (سۆمەر)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295408</id>
    <revision>
      <id>1580723</id>
      <timestamp>2026-05-04T05:35:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1silent scientist</username>
        <id>51740</id>
      </contributor>
      <comment>دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1347259235|Kish (Sumer)]]»</comment>
      <origin>1580723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="642" sha1="tqfxobfv1le75n2qjsvw2gdvys38yho" xml:space="preserve">
'''کیش''' ( [[زمانی سۆمەری|بە سۆمەری]] : کیش؛ [[wiktionary:𒆧|Kiš]] &lt;sup&gt;ki؛&lt;/sup&gt; [[نووسینی بزماری|میخ]] : {{Script/Cuneiform|𒆧𒆠}}؛ {{Langx|akk|Kiššatu}}،  لە نزیک '''تەل ئەلئوهەیمیری''' مۆدێرن ) شوێنێکی شوێنەواری گرنگە لە [[پارێزگای بابل]] ( [[عێراق]] ). 

== سەرچاوەکان ==

[[پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی عێراق]]
[[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ھەزارەی ٦ەمی پ.ز]]
[[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]]</text>
      <sha1>tqfxobfv1le75n2qjsvw2gdvys38yho</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580724</id>
      <parentid>1580723</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:36:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1silent scientist</username>
        <id>51740</id>
      </contributor>
      <origin>1580724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="646" sha1="c8h8kzuten2cjlcco855s1izqk2x9hm" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''کیش''' (بە [[زمانی سۆمەری|سۆمەری]]: کیش؛ [[wiktionary:𒆧|Kiš]] &lt;sup&gt;ki؛&lt;/sup&gt; بە [[نووسینی بزماری]]: {{Script/Cuneiform|𒆧𒆠}}؛ {{Langx|akk|Kiššatu}}، لە نزیک '''تەل ئەلئوھەیمیری''' مۆدێرن) شوێنێکی شوێنەواری گرنگە لە [[پارێزگای بابل]] لە [[عێراق]].

== سەرچاوەکان ==

[[پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی عێراق]]
[[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ھەزارەی ٦ەمی پ.ز]]
[[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]]</text>
      <sha1>c8h8kzuten2cjlcco855s1izqk2x9hm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580727</id>
      <parentid>1580724</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:41:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1silent scientist</username>
        <id>51740</id>
      </contributor>
      <origin>1580727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2051" sha1="ric35s4fguat98k7oyoin8u4vdfcf5e" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''کیش''' (بە [[زمانی سۆمەری|سۆمەری]]: کیش؛ [[wiktionary:𒆧|Kiš]] &lt;sup&gt;ki؛&lt;/sup&gt; بە [[نووسینی بزماری]]: {{Script/Cuneiform|𒆧𒆠}}؛ {{Langx|akk|Kiššatu}}، لە نزیک '''تەل ئەلئوھەیمیری''' مۆدێرن) شوێنێکی شوێنەواری گرنگە لە [[پارێزگای بابل]] لە [[عێراق]]. دەکەوێتە ٨٠ کم لە باشووری [[بەغدا]] و ١٢ کم لە ڕۆژھەڵاتی شاری دێرینی [[بابل]]. لە شوێنەواری ڕەس ئەلعەمییەی [[سەردەمی عوبەید]] ٨ کم دوورە. لە سەردەمی عوبەیدەوە تا [[سەردەمی ھێلینیستی]] ئاوەدان بووە.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=wparkinson|date=2011-01-11|title=The Kish Collection|url=https://www.fieldmuseum.org/kish-collection|access-date=2020-08-20|website=Field Museum|language=en}}&lt;/ref&gt; لە سەردەمی خانەدانە پێشوەختەکاندا [[خوداوەندی پارێزەر]]ی شارەکە [[عەشتار]] بوو لەگەڵ ھاوسەرەکەی [[ئیا (خوداوەندی بابلی)|ئیا]]. پەرستگاکەی، لە تەل ئینگارا، (ئی) ھورساگ کالاما بوو.&lt;ref name=&quot;RIME1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://etcsl.orinst.ox.ac.uk/section1/tr141.htm Inanna's Descent to the Underworld translation at ETCSL]&lt;/ref&gt; تا سەردەمی بابلی کۆن خوداوەندە پارێزەرەکان بووبوون بە [[زەبابا]]، لەگەڵ ھاوسەرەکەی، خوداوەند [[باو (خوداوەند)|باو]] و عەشتار. پەرستگاکەی ئیمیتوورساگ (دواتر ئیکیشیبا) لە ئوحەیمیر بوو.&lt;ref&gt;McEwan, G. J. P., &quot;Late Babylonian Kish&quot;, Iraq, vol. 45, no. 1, pp. 117–23, 1983&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==

[[پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی عێراق]]
[[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ھەزارەی ٦ەمی پ.ز]]
[[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]]</text>
      <sha1>ric35s4fguat98k7oyoin8u4vdfcf5e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئەفرۆ-ئۆراسیا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295409</id>
    <revision>
      <id>1580725</id>
      <timestamp>2026-05-04T05:38:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tessla</username>
        <id>41338</id>
      </contributor>
      <comment>دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1351715510|Afro-Eurasia]]»</comment>
      <origin>1580725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2374" sha1="2nhqf9djbnkkdv1tu06d2uu8g88piai" xml:space="preserve">
'''Afro-Eurasia''' (also known as '''Afroeurasia''', and '''Eurafrasia''') is a landmass, occasionally described as a supercontinent, comprising the [[کیشوەر|continents]] of [[ئەفریقا|Africa]], [[ئاسیا|Asia]], and [[ئەورووپا|Europe]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |last= |first= |ڕێکەوت= |ناونیشان=https://whfua.history.ucla.edu/eras/era5.php |ناونیشانی ئەرشیڤ= |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= |وێبگە=whfua.history.ucla.edu |زمان= |quote=For more than five millennia the population of Afroeurasia had grown steadily, forming larger and more complex political units such as the Han Chinese, Persian Achaemenid, and Roman empires.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |last= |first= |ڕێکەوت= |ناونیشان=https://www.wordwebonline.com/en/EURAFRASIA |ناونیشانی ئەرشیڤ= |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= |وێبگە=WordWeb |زمان= |quote=}}&lt;/ref&gt; The terms are compound words of the names of its constituent parts. Afro-Eurasia has also been called the &quot;[[جیھانی کۆن|Old World]]&quot;, in contrast to the &quot;[[جیھانی نوێ|New World]]&quot; referring to the [[ئەمریکاکان|Americas]] plus sometimes [[ئۆقیانووسیا|Oceania]] and [[ئانتارکتیکا|Antarctica]]. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە 

Afro-Eurasia encompasses {{Cvt|85,135,000|km2|sqmi}}, 57% of the world's land area, and has a population of approximately 6.7 billion people, roughly 86% of the [[دانیشتووانی جیھان|world population]]. Together with mainland Australia, they comprise the vast majority of the land in the world's [[نیوەگۆی ڕۆژھەڵات|Eastern Hemisphere]]. The Afro-Eurasian mainland is the largest and most populous contiguous landmass on [[زەوی|Earth]]. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە 
[[پۆل:جوگرافیای ئەورووپا]]
[[پۆل:جوگرافیای ئاسیا]]
[[پۆل:جوگرافیای ئەفریقا]]
[[پۆل:ئەفرۆ-ئەوراسیا]]
[[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]]</text>
      <sha1>2nhqf9djbnkkdv1tu06d2uu8g88piai</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580726</id>
      <parentid>1580725</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:40:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tessla</username>
        <id>41338</id>
      </contributor>
      <comment>شائەمراز</comment>
      <origin>1580726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2388" sha1="k7ru8ip95hyw9sph5g3jkt9vw3pw88d" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}
'''ئەفرۆ-ئۆراسیا''' (ھەروەھا بە '''ئەفرۆئۆراسیا'''، و '''یۆرەفرایسیا''' ناسراوە) وشکانییەکە، جاروبار وەک کیشوەرێکی زەبەلاح وەسف دەکرێت، کە [[کیشوەر|کیشوەرەکانی]] [[ئەفریقا]]، [[ئاسیا]]، و [[ئەورووپا]] دەگرێتەوە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |last= |first= |ڕێکەوت= |ناونیشان=https://whfua.history.ucla.edu/eras/era5.php |ناونیشانی ئەرشیڤ= |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= |وێبگە=whfua.history.ucla.edu |زمان= |quote=For more than five millennia the population of Afroeurasia had grown steadily, forming larger and more complex political units such as the Han Chinese, Persian Achaemenid, and Roman empires.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |last= |first= |ڕێکەوت= |ناونیشان=https://www.wordwebonline.com/en/EURAFRASIA |ناونیشانی ئەرشیڤ= |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= |وێبگە=WordWeb |زمان= |quote=}}&lt;/ref&gt; دەستەواژەکان وشەی لێکدراوی ناوی بەشە پێکھێنەرەکانین. ئەفرۆ-ئۆراسیا بە &quot;[[جیھانی کۆن]]&quot;یش ناونراوە، بە پێچەوانەی &quot;[[جیھانی نوێ]]&quot; کە ئاماژەیە بۆ [[ئەمریکاکان]] و ھەندێک جار [[ئۆقیانووسیا]] و [[ئانتارکتیکا]].

ئەفرۆ-ئۆراسیا {{Cvt|85,135,000|km2|sqmi}} دەگرێتەوە، کە ٥٧٪ی ڕووبەری وشکانیی جیھانە، و ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ٦٫٧ ملیار کەسە، کە نزیکەی ٨٦٪ی [[دانیشتووانی جیھان|دانیشتووانی جیھانە]]. لەگەڵ وشکانیی ئوسترالیا، زۆرینەی زۆری وشکانییەکانی [[نیوەگۆی ڕۆژھەڵات]]ی جیھان پێکدەھێنن. وشکانیی ئەفرۆ-ئۆراسیا گەورەترین و پڕدانیشتووترین وشکانیی بەردەوامی سەر [[زەوی]]یە.

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

[[پۆل:جوگرافیای ئەورووپا]]
[[پۆل:جوگرافیای ئاسیا]]
[[پۆل:جوگرافیای ئەفریقا]]
[[پۆل:ئەفرۆ-ئەوراسیا]]
[[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]]</text>
      <sha1>k7ru8ip95hyw9sph5g3jkt9vw3pw88d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئاشوورناسی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295410</id>
    <revision>
      <id>1580729</id>
      <timestamp>2026-05-04T05:44:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1silent scientist</username>
        <id>51740</id>
      </contributor>
      <comment>دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1351175855|Assyriology]]»</comment>
      <origin>1580729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6372" sha1="icf7gfmk5glnrzcgp8a6y00vkjg1d0d" xml:space="preserve">
[[پەڕگە:Ishtar_gate_in_Pergamon_museum_in_Berlin..jpg|وێنۆک|ئاوەدانکردنەوەی [[دەروازەی عەشتار|دەروازەی عەشتاری]] [[شارستانیەتی بابل|بابلی]] لە [[مۆزەخانەی پێرگامۆن|مۆزەخانەی پەرگامۆن]] لە [[بەرلین]]]]
'''ئاشوورناسی''' (لە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] {{Lang|grc|Ἀσσυρίᾱ}}, ''ئاشووریا'' ; و {{Lang|grc|-λογία}} ، ''[[-ناسی|-logia]]'' )، کە بە '''لێکۆڵینەوەکانی میخ''' یان '''لێکۆڵینەوەکانی ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆن''' ناسراوە، &lt;ref name=&quot;Daneshmand&quot;&gt;{{Cite book|last=Daneshmand|first=Parsa|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781646020898-015/pdf|title=Perspectives on the History of Ancient Near Eastern Studies|date=2020-07-31|publisher=Penn State University Press|isbn=9781646020898|page=266|chapter=Chapter 14 Assyriology in Iran?|doi=10.1515/9781646020898-015|quote=The term &quot;Assyriology&quot; is itself problematic because it covers a broad range of topics. Assyriology literally means the study of Assyria, yet the field is by no means restricted to Assyria… What Assyriology actually means, though, is the archaeological, historical, and linguistic study of ancient Mesopotamia (Iraq) and related cultures that also used cuneiform, like northeastern Syria, southeastern Turkey, and western Iran. In other words, Assyriology is not merely one discipline, but a group of disciplines related to cuneiform that make frequent references to one another. An Assyriologist might be a specialist in the language, or archaeology, or history of the cuneiform world, but by no means is everyone who has worked on cuneiform materials an Assyriologist. Sir Max Mallowan might be better known as an archaeologist of ancient Near Eastern civilizations than an Assyriologist, to give one example. A hallmark that distinguishes Assyriologists from other related specialists is training in ancient Mesopotamian languages, mainly Sumerian and Akkadian. Apart from Sumerology, Assyriology also embraces disciplines including Elamitology, Hittitology, Ugaritic, Urartian, and old Persian studies. However, experts in these fields are not always comfortable being known as Assyriologists. In the preface of A Manual of Ugaritic, André Caquot asserts that &quot;Ugaritology deserves to be considered an independent historical discipline, one to be mastered by itself and for itself, as distinct a field as Assyriology or Egyptology, even if it appears easier because of the profound affinities shown by Ugaritic with other long known Semitic languages.&quot; This might well also be acknowledged by specialists in Elamite, Hittite, and Urartian studies, unsettled by the obsessive attention given to Assyriology. For the purposes of this paper, however, I subsume all the aforementioned disciplines and sub-disciplines within the category of Assyriology, or rather &quot;cuneiform studies,&quot; with more focus on philological studies in Akkadian, Sumerian, and Elamite.}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Renger&quot;&gt;{{Cite book|last=Renger|first=Johannes|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/brill-s-new-pauly/*-e1301250|title=Brill's New Pauly, Antiquity volumes|date=2006-10-01|isbn=9789004122598|editor-last=Cancik|editor-first=Hubert|page=126|chapter=Ancient Near Eastern philology and history (Assyriology)|doi=10.1163/1574-9347_bnp_e1301250|quote=The term ‘ancient Near Eastern’, in the context of Western European and American scholarship, refers to the geographical area of the Near East and its pre-Christian or pre-Islamic civilizations in the territory of present-day Turkey, Syria, Lebanon, Israel, Jordan, Iraq, the Arabian peninsula and Iran. As understood by Eastern European scholars, the term ancient Near Eastern includes all ancient advanced civilizations between the Mediterranean and the China Sea. Originally, and to some degree even today, the discipline has borne the traditional name Assyriology, since it was inscriptions from ancient Assyria that marked the beginning of research on the culture of ancient Mesopotamia. In comparison with that term the designation Ancient Near Eastern Studies proved to be increasingly appropriate the more ancient Near Eastern civilizations became known. The enormous increase in inscriptions and archaeological material over the years led to the development of two sub-disciplines: Ancient Near Eastern Philology and Near Eastern archaeology, which, however, remain linked by a shared goal – which is to reconstruct an ancient advanced civilization on the basis of written and material evidence.|author-link=:de: Johannes Renger|access-date=2023-03-26|editor-last2=Schneider|editor-first2=Helmuth}}&lt;/ref&gt; لێکۆڵینەوەی شوێنەوارناسی، مرۆڤناسی، مێژوویی و زمانەوانییە لەسەر ئەو کولتوورانەی کە نووسینی [[نووسینی بزماری|میخییان]] بەکارهێناوە. مەیدانەکە مێزۆپۆتامیا پێش شانشینی، [[سۆمەر|سومەر]]، [[دەوڵەت شار|شار-دەوڵەتەکانی]] سەرەتای [[شارستانیەتی بابل|سومێرۆ-ئەکەدی]]، [[ئەکەد|ئیمپراتۆریەتی ئەکەدی]] ، [[ئیبلا]]، [[زمانی ئەکەدی|ویلایەتی ئەکەدی]] و ئیمپراتۆری ئارامیی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور|ئاشوور]]، [[شارستانیەتی بابل|بابل]] و شانشینی سیلاند،شانشینی بیانی کۆچبەری باشووری مێزۆپۆتامیا، [[گۆتی|لەوانەش گوتیەکان]]، [[ئەمووری|ئەمۆریەکان]]، دەگرێتەوە. [[کاسییەکان|کاسیتەکان]] و [[ئارامییەکان]] و سوتییەکان و کلدانییەکان. دەتوانرێت ئاشوورناسی بخرێتە نێو ئەم بابەتە بۆ ئەوەی کولتوورەکانی پێش خانەدانی سەردەمی [[شارستانی نیۆلیسیک|بەردینە نوێیەکان]] بگرێتەوە کە مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ٨٠٠٠ پێش زایین، تا دەگاتە [[وڵاتگریی موسڵمانەکان|فەتحی ئیسلامی]] سەدەی حەوتەمی زایینی.

== ٚسەرچاوەکان ==</text>
      <sha1>icf7gfmk5glnrzcgp8a6y00vkjg1d0d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580730</id>
      <parentid>1580729</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T06:04:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1silent scientist</username>
        <id>51740</id>
      </contributor>
      <origin>1580730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6321" sha1="82peos1vxhxdrwf9h2jg1dja38qe9em" xml:space="preserve">[[پەڕگە:Ishtar_gate_in_Pergamon_museum_in_Berlin..jpg|وێنۆک|[[دەروازەی عەشتار|دەروازەی عەشتاری]] [[شارستانیەتی بابل|بابلی]] لە [[مۆزەخانەی پێرگامۆن|مۆزەخانەی پەرگامۆن]] لە [[بەرلین]]]]
'''ئاشوورناسی''' (لە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] {{Lang|grc|Ἀσσυρίᾱ}}، ''ئاشووریا''؛ و {{Lang|grc|-λογία}}، ''[[-ناسی|-logia]]''، ''ناسی'')، کە بە '''لێکۆڵینەوەکانی میخ''' یان '''لێکۆڵینەوەکانی ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن''' ناسراوە، &lt;ref name=&quot;Daneshmand&quot;&gt;{{Cite book|last=Daneshmand|first=Parsa|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781646020898-015/pdf|title=Perspectives on the History of Ancient Near Eastern Studies|date=2020-07-31|publisher=Penn State University Press|isbn=9781646020898|page=266|chapter=Chapter 14 Assyriology in Iran?|doi=10.1515/9781646020898-015|quote=The term &quot;Assyriology&quot; is itself problematic because it covers a broad range of topics. Assyriology literally means the study of Assyria, yet the field is by no means restricted to Assyria… What Assyriology actually means, though, is the archaeological, historical, and linguistic study of ancient Mesopotamia (Iraq) and related cultures that also used cuneiform, like northeastern Syria, southeastern Turkey, and western Iran. In other words, Assyriology is not merely one discipline, but a group of disciplines related to cuneiform that make frequent references to one another. An Assyriologist might be a specialist in the language, or archaeology, or history of the cuneiform world, but by no means is everyone who has worked on cuneiform materials an Assyriologist. Sir Max Mallowan might be better known as an archaeologist of ancient Near Eastern civilizations than an Assyriologist, to give one example. A hallmark that distinguishes Assyriologists from other related specialists is training in ancient Mesopotamian languages, mainly Sumerian and Akkadian. Apart from Sumerology, Assyriology also embraces disciplines including Elamitology, Hittitology, Ugaritic, Urartian, and old Persian studies. However, experts in these fields are not always comfortable being known as Assyriologists. In the preface of A Manual of Ugaritic, André Caquot asserts that &quot;Ugaritology deserves to be considered an independent historical discipline, one to be mastered by itself and for itself, as distinct a field as Assyriology or Egyptology, even if it appears easier because of the profound affinities shown by Ugaritic with other long known Semitic languages.&quot; This might well also be acknowledged by specialists in Elamite, Hittite, and Urartian studies, unsettled by the obsessive attention given to Assyriology. For the purposes of this paper, however, I subsume all the aforementioned disciplines and sub-disciplines within the category of Assyriology, or rather &quot;cuneiform studies,&quot; with more focus on philological studies in Akkadian, Sumerian, and Elamite.}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Renger&quot;&gt;{{Cite book|last=Renger|first=Johannes|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/brill-s-new-pauly/*-e1301250|title=Brill's New Pauly, Antiquity volumes|date=2006-10-01|isbn=9789004122598|editor-last=Cancik|editor-first=Hubert|page=126|chapter=Ancient Near Eastern philology and history (Assyriology)|doi=10.1163/1574-9347_bnp_e1301250|quote=The term ‘ancient Near Eastern’, in the context of Western European and American scholarship, refers to the geographical area of the Near East and its pre-Christian or pre-Islamic civilizations in the territory of present-day Turkey, Syria, Lebanon, Israel, Jordan, Iraq, the Arabian peninsula and Iran. As understood by Eastern European scholars, the term ancient Near Eastern includes all ancient advanced civilizations between the Mediterranean and the China Sea. Originally, and to some degree even today, the discipline has borne the traditional name Assyriology, since it was inscriptions from ancient Assyria that marked the beginning of research on the culture of ancient Mesopotamia. In comparison with that term the designation Ancient Near Eastern Studies proved to be increasingly appropriate the more ancient Near Eastern civilizations became known. The enormous increase in inscriptions and archaeological material over the years led to the development of two sub-disciplines: Ancient Near Eastern Philology and Near Eastern archaeology, which, however, remain linked by a shared goal – which is to reconstruct an ancient advanced civilization on the basis of written and material evidence.|author-link=:de: Johannes Renger|access-date=2023-03-26|editor-last2=Schneider|editor-first2=Helmuth}}&lt;/ref&gt; لێکۆڵینەوەی [[شوێنەوارناسی]]، [[مرۆڤناسی]]، مێژوویی و زمانەوانییە لەسەر ئەو کولتوورانەی کە نووسینی [[نووسینی بزماری|میخییان]] بەکارھێناوە. مەیدانەکە [[مێزۆپۆتامیا]] پێش شانشینی، [[سۆمەر|سومەر]]، [[دەوڵەت شار|شار-دەوڵەتەکانی]] سەرەتای [[سومێرۆ ئەکەدی]]، [[ئەکەد|ئیمپراتۆریەتی ئەکەدی]]، [[ئیبلا]]، [[زمانی ئەکەدی|ویلایەتی ئەکەدی]] و ئیمپراتۆری ئارامیی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور|ئاشوور]]، [[شارستانیەتی بابل|بابل]] و شانشینی سیلاند،شانشینی بیانی کۆچبەری باشووری مێزۆپۆتامیا، لەوانەش [[گۆتی| گووتییەکان]]، [[ئەمووری|ئەمووریەکان]]، دەگرێتەوە. [[کاسییەکان]] و [[ئارامییەکان]] و سوتییەکان و کلدانییەکان. دەتوانرێت ئاشوورناسی بخرێتە نێو ئەم بابەتە بۆ ئەوەی کولتوورەکانی پێش خانەدانی سەردەمی [[شارستانی نیۆلیسیک|بەردینە نوێیەکان]] بگرێتەوە کە مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ٨٠٠٠ پێش زایین، تا دەگاتە [[وڵاتگریی موسڵمانەکان|فەتحی ئیسلامی]] سەدەی حەوتەمی زایینی.

== ٚسەرچاوەکان ==</text>
      <sha1>82peos1vxhxdrwf9h2jg1dja38qe9em</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کارل شوانزەر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295411</id>
    <redirect title="کارل شڤانتسە" />
    <revision>
      <id>1580733</id>
      <timestamp>2026-05-04T07:16:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>-Haryad</username>
        <id>40333</id>
      </contributor>
      <comment>-Haryad پەڕەی [[کارل شوانزەر]]ی گواستەوە بۆ [[کارل شڤانتسە]]: بەپێی خوێندنەوەی ئەڵمانی</comment>
      <origin>1580733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="l8579846y944hsi8z5fx7ky5v5o4l2l" xml:space="preserve">#ڕەوانەکەر [[کارل شڤانتسە]]</text>
      <sha1>l8579846y944hsi8z5fx7ky5v5o4l2l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وتووێژ:تؠیبەت:چوونەذۀرەفە</title>
    <ns>1</ns>
    <id>295412</id>
    <revision>
      <id>1580734</id>
      <timestamp>2026-05-04T07:42:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rebaz qaradaxi</username>
        <id>76111</id>
      </contributor>
      <comment>پەڕەی دروست کرد بە «​ڕێباز قەرەداغی (لەدایکبووی ٢ی نیسانی ١٩٩٠ لە سلێمانی) نووسەر، شاعیر و ڕاهێنەرێکی پسپۆڕە لە بواری هونەری دۆبلاژ و خوێندنەوەی ئەدەبی (Literary Reading). ناوبراو وەک یەکێک لە دەنگە دیارەکان لە پڕۆژە هونەری و میدیاییەکانی هەرێمی کوردستان ناسراوە و ڕۆڵێکی بە...»ەوە</comment>
      <origin>1580734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1810" sha1="p2tmwuzci2nql4f0qeltv33dtth5jht" xml:space="preserve">​ڕێباز قەرەداغی (لەدایکبووی ٢ی نیسانی ١٩٩٠ لە سلێمانی) نووسەر، شاعیر و ڕاهێنەرێکی پسپۆڕە لە بواری هونەری دۆبلاژ و خوێندنەوەی ئەدەبی (Literary Reading). ناوبراو وەک یەکێک لە دەنگە دیارەکان لە پڕۆژە هونەری و میدیاییەکانی هەرێمی کوردستان ناسراوە و ڕۆڵێکی بەرچاوی هەبووە لە پێگەیاندنی نەوەی نوێی ئەکتەرانی دەنگ لە ڕێگەی خولە ڕاهێنانەکانییەوە.
​ژیانی پیشەیی
ڕێباز قەرەداغی لە بواری دۆبلاژدا وەک ڕاهێنەر و سەرپەرشتیاری دەنگ (Dubbing Trainer) کاری کردووە. چالاکییە ئەدەبییەکانی زیاتر لە نووسین و خوێندنەوەی شیعر و &quot;قەسیدە کورتەکان&quot;دا دەردەکەون. لە ساڵی ٢٠٢٦دا، کەناڵێکی فەرمی لە یوتیوب دامەزراندووە کە تێیدا بەرهەمە ئەدەبییەکانی بە شێوازێکی سینەمایی و بە بەکارهێنانی تەکنیکی دەنگیی پڕۆفیشناڵ پێشکەش دەکات.
​ستایلی هونەری
خوێندنەوەکانی ڕێباز بەوە دەناسرێنەوە کە ئاوێتەیەکن لە هەستی شاعیرانە و تەکنیکەکانی دۆبلاژ، کە تێیدا جەخت لەسەر گەیاندنی قووڵیی مانا ئەدەبییەکان دەکاتەوە. ناوبراو لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا بە ناوی بەکارهێنەری rebaz_qaradaxi چالاکە و خاوەنی بینەرێکی تایبەت بە خۆیەتی لە بواری ئەدەبیاتی کوردی</text>
      <sha1>p2tmwuzci2nql4f0qeltv33dtth5jht</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>UTC−01:00</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295413</id>
    <revision>
      <id>1580735</id>
      <timestamp>2026-05-04T07:48:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tessla</username>
        <id>41338</id>
      </contributor>
      <comment>دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1344580523|UTC−01:00]]»</comment>
      <origin>1580735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="423" sha1="j7fnhxnf9jgm5pcvishky8irb2ulhee" xml:space="preserve">
[[پەڕگە:Timezones2008_UTC-1.png|وێنۆک|300x300پیکسڵ|UTC−01:00: blue (December), orange (June), yellow (year-round), light blue (sea areas)]]
'''UTC−01:00''' is an identifier for a time offset from UTC of −01:00. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە 
[[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]]</text>
      <sha1>j7fnhxnf9jgm5pcvishky8irb2ulhee</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580736</id>
      <parentid>1580735</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T07:51:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tessla</username>
        <id>41338</id>
      </contributor>
      <comment>شائەمراز</comment>
      <origin>1580736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="671" sha1="i6rn4g1w3mgxpjn3c6m058hvcjimloi" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}

[[پەڕگە:Timezones2008_UTC-1.png|وێنۆک|300x300پیکسڵ|یوو تی سی−٠١:٠٠: شین (کانوونی یەکەم)، پرتەقاڵی (حوزەیران)، زەرد (بەدرێژایی ساڵ)، شینی کاڵ (ناوچە دەریایییەکان)]]
'''یوو تی سی −٠١:٠٠''' ناسێنەرێکە بۆ جیاوازیی کاتی لە UTC بە بڕی −٠١:٠٠.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٤ی ئایاری ٢٠٢٦}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

[[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]]</text>
      <sha1>i6rn4g1w3mgxpjn3c6m058hvcjimloi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>UTC+12:00</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295414</id>
    <revision>
      <id>1580737</id>
      <timestamp>2026-05-04T07:52:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tessla</username>
        <id>41338</id>
      </contributor>
      <comment>دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1339701658|UTC+12:00]]»</comment>
      <origin>1580737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="449" sha1="8btyjibc0m8mdp035mshb23x3novcej" xml:space="preserve">
[[پەڕگە:Timezones2011_UTC+12.png|وێنۆک|300x300پیکسڵ|UTC+12:00 in 2010: blue (December), orange (June), yellow (year-round), light blue (sea areas)]]
'''UTC+12:00''' is an identifier for a time offset from UTC of +12:00. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە 
[[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]]</text>
      <sha1>8btyjibc0m8mdp035mshb23x3novcej</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580738</id>
      <parentid>1580737</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T07:53:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tessla</username>
        <id>41338</id>
      </contributor>
      <comment>شائەمراز</comment>
      <origin>1580738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="695" sha1="1uji86mb3yc40b43kxy5ppxpm6qu18d" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}
[[پەڕگە:Timezones2011_UTC+12.png|وێنۆک|300x300پیکسڵ|یوو تی سی+١٢:٠٠ لە ٢٠١٠دا: شین (کانوونی یەکەم)، پرتەقاڵی (حوزەیران)، زەرد (بەدرێژایی ساڵ)، شینی کاڵ (ناوچە دەریایییەکان)]]
'''یوو تی سی+١٢:٠٠''' ناسێنەرێکە بۆ جیاوازیی کاتی لە یوو تی سی بە بڕی +١٢:٠٠.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٤ی ئایاری ٢٠٢٦}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

[[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]]</text>
      <sha1>1uji86mb3yc40b43kxy5ppxpm6qu18d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کێشەی ناوەندی حکوومەتی کەنەدا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295415</id>
    <revision>
      <id>1580742</id>
      <timestamp>2026-05-04T08:45:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tessla</username>
        <id>41338</id>
      </contributor>
      <comment>دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1352447323|Canadian seat of government dispute]]»</comment>
      <origin>1580742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1522" sha1="c9mnvgif7havyni1gp54twjxxbp8u43" xml:space="preserve">
From 1841 to 1866, the seat of government of the [[پارێزگای کەنەدا|Province of Canada]] moved six times, to five different cities. Originally located in [[کینگستۆن، ئانتاریۆ|Kingston]], the seat of government moved to [[مۆنتریال|Montreal]], to [[تۆرۆنتۆ|Toronto]] (twice), to Quebec City (twice), and finally to [[ئۆتاوا|Ottawa]]. Significant political debates occurred each time the seat of government moved, as the issue triggered strong regional rivalries. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە  

Numerous votes in the Legislative Assembly of the Province of Canada from 1841 onward failed to establish a fixed seat of government. In 1857, the government of John A. Macdonald and George-Étienne Cartier, possibly following a suggestion from Governor General Sir Edmund Walker Head, proposed that the matter be referred to [[ڤیکتۆریا (شاژن)|Queen Victoria]] to decide. The Legislative Assembly passed a resolution calling on the Queen to make the decision. Late in 1857, Victoria decided in favour of Ottawa. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە 
[[پۆل:تۆرنتۆ]]
[[پۆل:شاژن ڤیکتۆریا]]
[[پۆل:ئۆتاوا]]
[[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]]</text>
      <sha1>c9mnvgif7havyni1gp54twjxxbp8u43</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580743</id>
      <parentid>1580742</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T08:46:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tessla</username>
        <id>41338</id>
      </contributor>
      <comment>شائەمراز</comment>
      <origin>1580743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1975" sha1="78qghvo7ke6hh4oxygfacq0kaabkfac" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}

لە ١٨٤١ تا ١٨٦٦، ناوەندی حکوومەتی [[پارێزگای کەنەدا]] شەش جار بۆ پێنج شاری جیاواز گوازرایەوە. لە سەرەتادا لە [[کینگستۆن، ئانتاریۆ|کینگستۆن]] بوو، پاشان ناوەندی حکوومەت بۆ [[مۆنتریال]]، بۆ [[تۆرۆنتۆ]] (دوو جار)، بۆ شاری کیوبێک (دوو جار)، و لە کۆتاییدا بۆ [[ئۆتاوا]] گوازرایەوە. ھەر جارێک کە ناوەندی حکوومەت دەگوازرایەوە، دیبەیتە سیاسییە گرنگەکان ڕوویان دەدا، چونکە بابەتەکە دەبووە ھۆی ڕکابەریی توندی ناوچەیی.

چەندین دەنگدان لە ئەنجومەنی یاسادانانی پارێزگای کەنەدا لە ١٨٤١ بەدواوە، نەیانتوانی ناوەندێکی جێگیری حکوومەت دیاری بکەن. لە ١٨٥٧دا، حکوومەتی جۆن ئەی ماکدۆناڵد و جۆرج-ئێتیان کارتیێ، کە لەوانەیە بەپێی پێشنیارێکی پارێزگاری گشتی سێر ئێدمۆند واکەر ھێد بووبێت، پێشنیاریان کرد کە بابەتەکە بۆ بڕیاردان بۆ [[ڤیکتۆریا (شاژن)|شاژن ڤیکتۆریا]] بنێردرێت. ئەنجومەنی یاسادانان بڕیارێکی دەرکرد کە تێیدا داوای لە شاژن کرد بڕیارەکە بدات. لە کۆتاییی ١٨٥٧دا، ڤیکتۆریا بڕیاری لە بەرژەوەندیی ئۆتاوا دا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٤ی ئایاری ٢٠٢٦}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

[[پۆل:تۆرنتۆ]]
[[پۆل:شاژن ڤیکتۆریا]]
[[پۆل:ئۆتاوا]]
[[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]]</text>
      <sha1>78qghvo7ke6hh4oxygfacq0kaabkfac</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580744</id>
      <parentid>1580743</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T08:46:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tessla</username>
        <id>41338</id>
      </contributor>
      <origin>1580744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1954" sha1="gmmzvxxnklohmvx3dlqrzmrs7q4zb7n" xml:space="preserve">
لە ١٨٤١ تا ١٨٦٦، ناوەندی حکوومەتی [[پارێزگای کەنەدا]] شەش جار بۆ پێنج شاری جیاواز گوازرایەوە. لە سەرەتادا لە [[کینگستۆن، ئانتاریۆ|کینگستۆن]] بوو، پاشان ناوەندی حکوومەت بۆ [[مۆنتریال]]، بۆ [[تۆرۆنتۆ]] (دوو جار)، بۆ شاری کیوبێک (دوو جار)، و لە کۆتاییدا بۆ [[ئۆتاوا]] گوازرایەوە. ھەر جارێک کە ناوەندی حکوومەت دەگوازرایەوە، دیبەیتە سیاسییە گرنگەکان ڕوویان دەدا، چونکە بابەتەکە دەبووە ھۆی ڕکابەریی توندی ناوچەیی.

چەندین دەنگدان لە ئەنجومەنی یاسادانانی پارێزگای کەنەدا لە ١٨٤١ بەدواوە، نەیانتوانی ناوەندێکی جێگیری حکوومەت دیاری بکەن. لە ١٨٥٧دا، حکوومەتی جۆن ئەی ماکدۆناڵد و جۆرج-ئێتیان کارتیێ، کە لەوانەیە بەپێی پێشنیارێکی پارێزگاری گشتی سێر ئێدمۆند واکەر ھێد بووبێت، پێشنیاریان کرد کە بابەتەکە بۆ بڕیاردان بۆ [[ڤیکتۆریا (شاژن)|شاژن ڤیکتۆریا]] بنێردرێت. ئەنجومەنی یاسادانان بڕیارێکی دەرکرد کە تێیدا داوای لە شاژن کرد بڕیارەکە بدات. لە کۆتاییی ١٨٥٧دا، ڤیکتۆریا بڕیاری لە بەرژەوەندیی ئۆتاوا دا.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٤ی ئایاری ٢٠٢٦}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

[[پۆل:تۆرنتۆ]]
[[پۆل:شاژن ڤیکتۆریا]]
[[پۆل:ئۆتاوا]]
[[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]]</text>
      <sha1>gmmzvxxnklohmvx3dlqrzmrs7q4zb7n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئابووریی ئیسپانیا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295416</id>
    <revision>
      <id>1580745</id>
      <timestamp>2026-05-04T08:48:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tessla</username>
        <id>41338</id>
      </contributor>
      <comment>دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1351651661|Economy of Spain]]»</comment>
      <origin>1580745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3334" sha1="nv0sfi436eaxl590gmqjq1oh9shgg8t" xml:space="preserve">The kingdom of [[ئیسپانیا|Spain]] has a [[وڵاتی پێشکەوتوو|highly developed]] social market economy.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Official report on Spanish recent Macroeconomics, including tables and graphics |url=http://www.la-moncloa.es/NR/rdonlyres/2E85E75E-E2D9-4148-B1DF-950B06696A6C/74823/Chapter_2.PDF |access-date=13 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080726044742/http://www.la-moncloa.es/NR/rdonlyres/2E85E75E-E2D9-4148-B1DF-950B06696A6C/74823/Chapter_2.PDF |archive-date=26 July 2008 |url-status=dead |publisher=La Moncloa}}&lt;/ref&gt; It is the world's [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی|12th largest]] by nominal [[تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی|GDP]] and the sixth-largest in [[ئەورووپا|Europe]] (fifth excluding Russia). Spain is a member of the [[یەکێتیی ئەورووپا|European Union]] and the [[ناوچەی یۆرۆ|eurozone]], as well as the Organization for Economic Co-operation and Development and the [[ڕێکخراوەی دانوستانی جیھانی|World Trade Organization]]. In 2024, Spain ranked as both the 17th-largest [[ھەناردەکردن|exporter]] and the 17th-largest [[ھاوردەکردن|importer]] in the world. Furthermore, Spain is listed 28th in the [[نەتەوە یەکگرتووەکان|United Nations]] [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|Human Development Index]] and 30th in GDP per capita by the [[سندووقی دراوی نێونەتەوەییی|International Monetary Fund]]. Some main areas of economic activity are the automotive industry, medical technology, [[ماددەی کیمیایی|chemicals]], shipbuilding, [[گەشتیاری|tourism]] and the [[جلوبەرگ|textile industry]]. Among OECD members, Spain has a highly efficient and strong social security system, which comprises [[دەوڵەتی خۆشبژیوی|roughly 23% of GDP]].&lt;ref name=&quot;Kenworthy&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Kenworthy |first=Lane |year=1999 |title=Do Social-Welfare Policies Reduce Poverty? A Cross-National Assessment |url=http://www.lisdatacenter.org/wps/liswps/188.pdf |url-status=live |journal=Social Forces |volume=77 |issue=3 |pages=1119–1139 |doi=10.2307/3005973 |jstor=3005973 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130810134045/http://www.lisdatacenter.org/wps/liswps/188.pdf |archive-date=10 August 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bradley et al.&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Moller |first=Stephanie |last2=Huber |first2=Evelyne |last3=Stephens |first3=John D. |last4=Bradley |first4=David |last5=Nielsen |first5=François |year=2003 |title=Determinants of Relative Poverty in Advanced Capitalist Democracies |journal=American Sociological Review |volume=68 |issue=1 |pages=22–51 |doi=10.2307/3088901 |jstor=3088901}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Spain_welfare&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SOCX_AGG |وێبگە=[[OECD]]}}&lt;/ref&gt; تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە 
[[پۆل:ئابووری ئیسپانیا]]
[[پۆل:CS1 Spanish-language sources (es)]]</text>
      <sha1>nv0sfi436eaxl590gmqjq1oh9shgg8t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580746</id>
      <parentid>1580745</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T08:49:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tessla</username>
        <id>41338</id>
      </contributor>
      <comment>شائەمراز</comment>
      <origin>1580746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3821" sha1="rl88d5jx2yew8r6fwxgo95asm4qi99h" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}
شانشینی [[ئیسپانیا]] خاوەنی ئابوورییەکی بازاڕی کۆمەڵایەتیی [[وڵاتی پێشکەوتوو|زۆر پێشکەوتووە]].&lt;ref&gt;{{Citation |title=Official report on Spanish recent Macroeconomics, including tables and graphics |url=http://www.la-moncloa.es/NR/rdonlyres/2E85E75E-E2D9-4148-B1DF-950B06696A6C/74823/Chapter_2.PDF |access-date=13 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080726044742/http://www.la-moncloa.es/NR/rdonlyres/2E85E75E-E2D9-4148-B1DF-950B06696A6C/74823/Chapter_2.PDF |archive-date=26 July 2008 |url-status=dead |publisher=La Moncloa}}&lt;/ref&gt; ١٢ەمین [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی|گەورەترین ئابووریی جیھانە]] بەپێی [[تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی|بەرھەمی ناوخۆیی]] (جی دی پی) ناوەکی و شەشەم گەورەترینە لە [[ئەورووپا]] (پێنجەم بەبێ ڕووسیا). ئیسپانیا ئەندامی [[یەکێتیی ئەورووپا]] و [[ناوچەی یۆرۆ]]یە، ھەروەھا ڕێکخراوی ھاوکاری و گەشەپێدانی ئابووری و [[ڕێکخراوەی دانوستانی جیھانی|ڕێکخراوی بازرگانیی جیھانی]]یە. لە ساڵی ٢٠٢٤دا، ئیسپانیا وەک ١٧ەمین گەورەترین [[ھەناردەکردن|ھەناردەکار]] و ١٧ەمین گەورەترین [[ھاوردەکردن|ھاوردەکار]] لە جیھاندا ڕیزبەندی کرا. جگە لەوەش، ئیسپانیا لە ڕیزبەندی ٢٨ەمینی [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|پێوەرەکانی گەشەپێدانی مرۆیی]] [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] و ٣٠ەمین لە تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەسێک لەلایەن [[سندووقی دراوی نێونەتەوەییی|سندووقی دراوی نێونەتەوەیی]]دایە. ھەندێک لە بوارە سەرەکییەکانی چالاکیی ئابووری بریتین لە پیشەسازیی ئۆتۆمبێل، تەکنەلۆژیای پزیشکی، [[ماددەی کیمیایی|ماددە کیمیایییەکان]]، کەشتیسازی، [[گەشتیاری]] و پیشەسازیی [[جلوبەرگ]]. لە نێوان ئەندامانی ئۆ ئی سی دیدا، ئیسپانیا خاوەنی سیستمێکی دڵنیایی کۆمەڵایەتیی زۆر کارا و بەھێزە، کە [[دەوڵەتی خۆشبژیوی|نزیکەی ٢٣٪ی جی دی پی]] پێکدەھێنێت.&lt;ref name=&quot;Kenworthy&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Kenworthy |first=Lane |year=1999 |title=Do Social-Welfare Policies Reduce Poverty? A Cross-National Assessment |url=http://www.lisdatacenter.org/wps/liswps/188.pdf |url-status=live |journal=Social Forces |volume=77 |issue=3 |pages=1119–1139 |doi=10.2307/3005973 |jstor=3005973 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130810134045/http://www.lisdatacenter.org/wps/liswps/188.pdf |archive-date=10 August 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bradley et al.&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Moller |first=Stephanie |last2=Huber |first2=Evelyne |last3=Stephens |first3=John D. |last4=Bradley |first4=David |last5=Nielsen |first5=François |year=2003 |title=Determinants of Relative Poverty in Advanced Capitalist Democracies |journal=American Sociological Review |volume=68 |issue=1 |pages=22–51 |doi=10.2307/3088901 |jstor=3088901}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Spain_welfare&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SOCX_AGG |وێبگە=[[OECD]]}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

[[پۆل:ئابووری ئیسپانیا]]
[[پۆل:CS1 Spanish-language sources (es)]]</text>
      <sha1>rl88d5jx2yew8r6fwxgo95asm4qi99h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئابووریی نەرویژ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295417</id>
    <revision>
      <id>1580747</id>
      <timestamp>2026-05-04T08:50:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tessla</username>
        <id>41338</id>
      </contributor>
      <comment>دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1350399895|Economy of Norway]]»</comment>
      <origin>1580747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1679" sha1="8fqdegdvv58ocqn3efj3idpymhil3ht" xml:space="preserve">[[نەرویژ|Norway]] has a [[وڵاتی پێشکەوتوو|highly developed]] [[ئابووری تێکەڵ|mixed economy]] with state-ownership in strategic areas. Although sensitive to global business cycles, the economy of [[نەرویژ|Norway]] has shown robust growth since the start of the [[شۆڕشی پیشەسازانە|industrial era]]. The country has a very high standard of living compared with other European countries. Norway's modern manufacturing and welfare system rely on a financial reserve produced by exploitation of natural resources, particularly North Sea oil.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.sv.uio.no/tik/forskning/publikasjoner/tik-artikkelserie/Ryggvik.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130620044025/http://www.sv.uio.no/tik/forskning/publikasjoner/tik-artikkelserie/Ryggvik.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=20 June 2013 |ڕێکەوتی سەردان=2012-12-28}}&lt;/ref&gt; Among OECD nations, Norway has a relatively efficient and strong social security system; social expenditure in 2022 was below the OECD average and stood at [[دەوڵەتی خۆشبژیوی|roughly 20.7% of GDP]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.oecd.org/social/expenditure.htm |وێبگە=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]]}}&lt;/ref&gt; تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە 
[[پۆل:ئابووری نەرویژ]]
[[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]]</text>
      <sha1>8fqdegdvv58ocqn3efj3idpymhil3ht</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580748</id>
      <parentid>1580747</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T08:51:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tessla</username>
        <id>41338</id>
      </contributor>
      <comment>شائەمراز</comment>
      <origin>1580748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2306" sha1="tia95f9di8w2uiyfg6vx568wb1477q4" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}
ئابووریی [[نەرویژ]] ئابوورییەکی [[ئابووری تێکەڵ|تێکەڵی]] [[وڵاتی پێشکەوتوو|زۆر پێشکەوتووە]] کە خاوەندارێتیی دەوڵەتی لە بوارە ستراتیژییەکاندا تێدایە. ئەگەرچی ھەستیارە بەرامبەر بە خولە بازرگانییە جیھانییەکان، بەڵام ئابووریی [[نەرویژ]] گەشەیەکی بەھێزی نیشان داوە لە سەرەتای [[شۆڕشی پیشەسازانە|سەردەمی پیشەسازییەوە]]. وڵاتەکە خاوەنی ئاستێکی زۆر بەرزی ستانداردی بژێوییە لە بەراورد لەگەڵ وڵاتانی تری ئەورووپادا. سیستمی بەرھەمھێنان و خۆشبژیویی مۆدێرنی نەرویژ پشت بە یەدەگێکی دارایی دەبەستێت کە لە ڕێگەی بەکارھێنانی سەرچاوە سروشتییەکانەوە بەرھەم ھێنراوە، بەتایبەتی نەوتی دەریای باکوور.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.sv.uio.no/tik/forskning/publikasjoner/tik-artikkelserie/Ryggvik.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130620044025/http://www.sv.uio.no/tik/forskning/publikasjoner/tik-artikkelserie/Ryggvik.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=20 June 2013 |ڕێکەوتی سەردان=2012-12-28}}&lt;/ref&gt; لە نێوان نەتەوەکانی ئۆ ئی سی دیدا، نەرویژ خاوەنی سیستمێکی دڵنیایی کۆمەڵایەتیی تا ڕادەیەک کارا و بەھێزە؛ خەرجییە کۆمەڵایەتییەکان لە ساڵی ٢٠٢٢دا لە خوار تێکڕای ئۆ ئی سی دی بووە و [[دەوڵەتی خۆشبژیوی|نزیکەی ٢٠٫٧٪ی جی دی پی]] بووە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.oecd.org/social/expenditure.htm |وێبگە=[[Organisation for Economic Co-operation and Development|ڕێکخراوی ھاوکاری و گەشەپێدانی ئابووری]]}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

[[پۆل:ئابووری نەرویژ]]
[[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]]</text>
      <sha1>tia95f9di8w2uiyfg6vx568wb1477q4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئابووریی پاریس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295418</id>
    <revision>
      <id>1580749</id>
      <timestamp>2026-05-04T08:52:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tessla</username>
        <id>41338</id>
      </contributor>
      <comment>دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1340178255|Economy of Paris]]»</comment>
      <origin>1580749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3155" sha1="at2wslkl4e7tiepe3t8vjzjdx4ribgv" xml:space="preserve">[[File:Tour-Total.jpg|وێنۆک|267x267پیکسڵ|Headquarters of TotalEnergies, France's largest company, in Courbevoie, in the La Defense business district]]
The '''economy of Paris''' is based largely on services and commerce: of the 390,480 of its enterprises, 80.6 percent are engaged in commerce, transportation, and diverse services, 6.5 percent in construction, and just 3.8 percent in industry.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.insee.fr/fr/themes/dossier_complet.asp?codgeo=COM-75056 |ڕێکەوتی سەردان=25 November 2015 |زمان=fr}}&lt;/ref&gt; [[پاریس|Paris]], including both the City of Paris and the Île-de-France region (Paris Region), is the most important center of economic activity in France, accounting for about thirty percent of the French [[تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی|GDP]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/ius2/gpci2/ |ڕێکەوتی سەردان=16 April 2016 |زمان=en}}&lt;/ref&gt; تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە 

Paris had the fifth largest metropolitan economy in the world in 2011 according to the Brookings Institution and second in [[ئەورووپا|Europe]].&lt;ref name=&quot;Brookings&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130605135349/http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=5 June 2013 |ڕێکەوتی سەردان=13 May 2013}}&lt;/ref&gt; The Paris Region is Europe's second richest region with a GDP (PPP) at over $1 trillion equivalent to that of the [[ھۆڵەندا|Netherlands]] or [[ئیندۆنیزیا|Indonesia]] and higher than countries like [[سویسڕا|Switzerland]], [[سوێد|Sweden]] or [[عەرەبستانی سعوودی|Saudi Arabia]] and [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان|United Arab Emirates]] combined, ahead of [[ڕاینی باکوور-وێستفالیا|North Rhine-Westphalia]] in [[ئەڵمانیا|Germany]] but slightly behind Greater London in the [[شانشینی یەکگرتوو|United Kingdom]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.prefectures-regions.gouv.fr/ile-de-france/Region-et-institutions/Portrait-de-la-region/Chiffres-cles/Les-chiffres-de-la-region-Ile-de-France/Territoire-et-population/#titre |ڕێکەوتی سەردان=24 November 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Eurostat&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://ec.europa.eu/eurostat/web/regions/data/database}}&lt;/ref&gt; It has the highest per capita GDP of any French region and the third highest of any region in the [[یەکێتیی ئەورووپا|European Union]]. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە 
[[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]]</text>
      <sha1>at2wslkl4e7tiepe3t8vjzjdx4ribgv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580750</id>
      <parentid>1580749</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T08:55:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tessla</username>
        <id>41338</id>
      </contributor>
      <comment>شائەمراز</comment>
      <origin>1580750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3345" sha1="8uy4vuegp4jbtdyadm9kgoee6zke8gn" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}
ئابووریی پاریس تا ڕادەیەکی زۆر لەسەر خزمەتگوزارییەکان و بازرگانی دامەزراوە: لە کۆی ٣٩٠٬٤٨٠ کۆمپانیاکەی، ٨٠٫٦ لەسەدیان خەریکی بازرگانی، گواستنەوە و خزمەتگوزارییە جۆراوجۆرەکانن، ٦٫٥ لەسەد لە بیناسازیدا، و تەنیا ٣٫٨ لەسەد لە پیشەسازیدان.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.insee.fr/fr/themes/dossier_complet.asp?codgeo=COM-75056 |ڕێکەوتی سەردان=25 November 2015 |زمان=fr}}&lt;/ref&gt; [[پاریس]]، کە ھەم شاری پاریس و ھەم ناوچەی ئیل-دە-فرانس (ناوچەی پاریس) دەگرێتەوە، گرنگترین ناوەندی چالاکیی ئابوورییە لە فەڕەنسا، کە نزیکەی سی لەسەدی [[تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی]] فەڕەنسا پێکدەھێنێت.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/ius2/gpci2/ |ڕێکەوتی سەردان=16 April 2016 |زمان=en}}&lt;/ref&gt;

بەپێی دامەزراوەی بروکینگز، پاریس لە ساڵی ٢٠١١دا پێنجەم گەورەترین ئابووریی میترۆپۆلیتانی لە جیھاندا ھەبووە و لە ئەورووپاشدا دووەم بووە.&lt;ref name=&quot;Brookings&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130605135349/http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=5 June 2013 |ڕێکەوتی سەردان=13 May 2013}}&lt;/ref&gt; ناوچەی پاریس دووەم دەوڵەمەندترین ناوچەی ئەورووپایە کە تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی (ھاوتاکانی ھێزی کڕین) زیاتر لە ١ تریلیۆن دۆلارە، کە یەکسانە بەوەی [[ھۆڵەندا]] یان [[ئیندۆنیزیا]] و بەرزترە لە وڵاتانی وەک [[سویسڕا]]، [[سوێد]] یان [[عەرەبستانی سعوودی]] و [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] بە یەکەوە، لە پێش [[ڕاینی باکوور-وێستفالیا]] لە [[ئەڵمانیا]]یە بەڵام کەمێک لە دوای لەندەنی گەورە لە [[شانشینی یەکگرتوو]]دایە.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.prefectures-regions.gouv.fr/ile-de-france/Region-et-institutions/Portrait-de-la-region/Chiffres-cles/Les-chiffres-de-la-region-Ile-de-France/Territoire-et-population/#titre |ڕێکەوتی سەردان=24 November 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Eurostat&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://ec.europa.eu/eurostat/web/regions/data/database}}&lt;/ref&gt; خاوەنی بەرزترین تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەسێکە لە ھەر ناوچەیەکی فەڕەنسا و سێیەم بەرزترینە لە ھەر ناوچەیەکی [[یەکێتیی ئەورووپا]]دا.

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

[[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]]</text>
      <sha1>8uy4vuegp4jbtdyadm9kgoee6zke8gn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئابووریی ئیتالیا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295419</id>
    <revision>
      <id>1580751</id>
      <timestamp>2026-05-04T08:56:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tessla</username>
        <id>41338</id>
      </contributor>
      <comment>دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1352027508|Economy of Italy]]»</comment>
      <origin>1580751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3387" sha1="3k8k3qjr2avhjrekkyttjexlc4yyxwt" xml:space="preserve">[[ئیتاڵیا|Italy]] has a [[وڵاتی پێشکەوتوو|highly developed]] social market economy.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last=Hall|first=Peter A.|url=https://books.google.com/books?id=EU02HzYJeFsC&amp;q=canada+a+market+economy|title=Varieties of Capitalism: The Institutional Foundations of Comparative Advantage|last2=Soskice|first2=David|date=2001|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-191-64770-3|page=131|author-link=Peter A. Hall|author-link2=David Soskice|access-date=18 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20230723222356/https://books.google.com/books?id=EU02HzYJeFsC&amp;q=canada+a+market+economy|archive-date=23 July 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt; It is the third-largest national economy in the [[یەکێتیی ئەورووپا|European Union]], the [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی|8th-largest economy in the world by nominal GDP]], and the 12th-largest by PPP-adjusted GDP. The country has the second-largest manufacturing industry in [[ئەورووپا|Europe]] and the 7th-largest in the world. Italy has a diversified economy which is dominated by the tertiary service sector. The country is a [[زلھێز|great power]], and is a founding member of the European Union, the [[ناوچەی یۆرۆ|eurozone]], the Schengen Area, the OECD, the [[گرووپی حەوت|G7]] and the [[گرووپی ٢٠|G20]];&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=37&amp;pr.y=12&amp;sy=2015&amp;ey=2022&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=136&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&amp;grp=0&amp;a= |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180425183840/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=37&amp;pr.y=12&amp;sy=2015&amp;ey=2022&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=136&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&amp;grp=0&amp;a= |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=25 April 2018 |ڕێکەوتی سەردان=13 March 2019 |وێبگە=www.imf.org}}&lt;/ref&gt; it is the eighth-largest exporter in the world, with goods and services worth $611&amp;nbsp;billion exported in 2021. Its primary trade partners are the other countries of the European Union, with whom it conducts about 59% of its total trade. Its largest trading partners are [[ئەڵمانیا|Germany]] (12.5%) and [[فەڕەنسا|France]] (10.3%), followed by the [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|United States]] (9%), [[ئیسپانیا|Spain]] (5.2%), the [[شانشینی یەکگرتوو|United Kingdom]] (5.2%) and [[سویسڕا|Switzerland]] (4.6%).&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210701235642/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=1 July 2021 |ڕێکەوتی سەردان=8 February 2015}}&lt;/ref&gt; تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە 
[[پۆل:ئابووری ئیتالیا]]</text>
      <sha1>3k8k3qjr2avhjrekkyttjexlc4yyxwt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580752</id>
      <parentid>1580751</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T08:57:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tessla</username>
        <id>41338</id>
      </contributor>
      <comment>شائەمراز</comment>
      <origin>1580752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3726" sha1="f4kg15np0ri0fmrh4s8gcdvyamagl89" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}
[[ئیتاڵیا]] خاوەنی ئابوورییەکی بازاڕی کۆمەڵایەتیی [[وڵاتی پێشکەوتوو|زۆر پێشکەوتووە]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last=Hall|first=Peter A.|url=https://books.google.com/books?id=EU02HzYJeFsC&amp;q=canada+a+market+economy|title=Varieties of Capitalism: The Institutional Foundations of Comparative Advantage|last2=Soskice|first2=David|date=2001|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-164770-3|page=131|author-link=Peter A. Hall|author-link2=David Soskice|access-date=18 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20230723222356/https://books.google.com/books?id=EU02HzYJeFsC&amp;q=canada+a+market+economy|archive-date=23 July 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt; سێیەم گەورەترین ئابووریی نەتەوەیییە لە [[یەکێتیی ئەورووپا]]، [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی|٨ەمین گەورەترین ئابووریی جیھانە بەپێی جی دی پی ناوەکی]]، و ١٢ەمین گەورەترینە بەپێی جی دی پی ڕێکخراو بەپێی ھاوتاکانی ھێزی کڕین (PPP). وڵاتەکە خاوەنی دووەم گەورەترین پیشەسازیی بەرھەمھێنانە لە [[ئەورووپا]] و ٧ەمین گەورەترینە لە جیھاندا. ئیتاڵیا خاوەنی ئابوورییەکی جۆراوجۆرە کە کەرتی خزمەتگوزاریی سێیەمی بەسەردا زاڵە. وڵاتەکە [[زلھێز|زلھێزێکی]] گەورەیە، و ئەندامێکی دامەزرێنەری یەکێتیی ئەورووپا، [[ناوچەی یۆرۆ]]، ناوچەی شینگن، ئۆ ئی سی دی، [[گرووپی حەوت|جی ٧]] و [[گرووپی ٢٠|جی ٢٠]]ە؛&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=37&amp;pr.y=12&amp;sy=2015&amp;ey=2022&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=136&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&amp;grp=0&amp;a= |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180425183840/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=37&amp;pr.y=12&amp;sy=2015&amp;ey=2022&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=136&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&amp;grp=0&amp;a= |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=25 April 2018 |ڕێکەوتی سەردان=13 March 2019 |وێبگە=www.imf.org}}&lt;/ref&gt; ٨ەمین گەورەترین ھەناردەکارە لە جیھاندا، کە لە ساڵی ٢٠٢١دا کاڵا و خزمەتگوزاری بە بڕی ٦١١ ملیار دۆلار ھەناردە کراوە. ھاوبەشە بازرگانییە سەرەکییەکانی بریتین لە وڵاتانی تری یەکێتیی ئەورووپا، کە نزیکەی ٥٩٪ی کۆی بازرگانییەکانی لەگەڵ ئەواندا ئەنجام دەدات. گەورەترین ھاوبەشە بازرگانییەکانی بریتین لە [[ئەڵمانیا]] (١٢٫٥٪) و [[فەڕەنسا]] (١٠٫٣٪)، بەدوای ئەوانیشدا [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکان]] (٩٪)، [[ئیسپانیا]] (٥٫٢٪)، [[شانشینی یەکگرتوو]] (٥٫٢٪) و [[سویسڕا]] (٤٫٦٪) دێن.&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210701235642/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=1 July 2021 |ڕێکەوتی سەردان=8 February 2015}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

[[پۆل:ئابووری ئیتالیا]]</text>
      <sha1>f4kg15np0ri0fmrh4s8gcdvyamagl89</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئابووریی کۆڵۆمبیا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295420</id>
    <revision>
      <id>1580753</id>
      <timestamp>2026-05-04T09:01:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tessla</username>
        <id>41338</id>
      </contributor>
      <comment>دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1351258129|Economy of Colombia]]»</comment>
      <origin>1580753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3576" sha1="2ywpfpbpbi3rlro27xrd7ej2txvgwu3" xml:space="preserve">[[کۆڵۆمبیا|Colombia]] has the fourth largest economy in [[ئەمریکای لاتینی|Latin America]] as measured by [[تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی|gross domestic product]]&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=21&amp;pr.y=12&amp;sy=2017&amp;ey=2018&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=311%2C336%2C213%2C263%2C314%2C268%2C313%2C343%2C316%2C273%2C339%2C278%2C218%2C283%2C223%2C288%2C228%2C293%2C233%2C361%2C238%2C362%2C321%2C364%2C243%2C366%2C248%2C369%2C253%2C298%2C328%2C299%2C258&amp;s=NGDPD&amp;grp=0&amp;a= |ڕێکەوتی سەردان=19 July 2019 |وێبگە=IMF.org}}&lt;/ref&gt; and the third-largest economy in [[ئەمریکای باشوور|South America]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2022-04-01 |ناونیشان=https://www.moec.gov.ae/en/-/uae-and-colombia-complete-phase-one-of-comprehensive-economic-partnership-agreement |وێبگە=moec.gov.ae}}&lt;/ref&gt; Throughout most of the 20th century, Colombia was Latin America's 4th and 3rd largest economy when measured by nominal GDP, real GDP, GDP (PPP), and real GDP at chained PPPs. Between 2012 and 2014, it became the third largest in Latin America by nominal GDP. As of 2024, the GDP (PPP) per capita has increased to over US$19,000,&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&amp;s=PPPPC,&amp;sy=2022&amp;ey=2029&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1}}&lt;/ref&gt; and real gross domestic product at chained PPPs increased from US$250 billion in 1990 to over US$1 trillion in 2024.&lt;ref name=&quot;IMFWEOCO&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=111,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2022&amp;ey=2027&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |وێبگە=imf.org}}&lt;/ref&gt; Poverty levels were as high as 65% in 1990, but decreased to under 30% by 2014, and 27% by 2018. They decreased by an average of 1.35% per year since 1990.&lt;ref name=&quot;worldb&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.NAHC?locations=CO |ڕێکەوتی سەردان=19 July 2019 |وێبگە=data.worldbank.org}}&lt;/ref&gt; تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە 
[[پۆل:CS1 Spanish-language sources (es)]]
[[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]]</text>
      <sha1>2ywpfpbpbi3rlro27xrd7ej2txvgwu3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580756</id>
      <parentid>1580753</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T09:02:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tessla</username>
        <id>41338</id>
      </contributor>
      <comment>شائەمراز</comment>
      <origin>1580756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3945" sha1="1fm5zp6htrnljkogpplfhrns701r4sb" xml:space="preserve">{{داتابۆکس}}
[[کۆڵۆمبیا]] خاوەنی چوارەم گەورەترین ئابوورییە لە [[ئەمریکای لاتینی]] وەک بە [[تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی]] دەپێورێت&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=21&amp;pr.y=12&amp;sy=2017&amp;ey=2018&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=311%2C336%2C213%2C263%2C314%2C268%2C313%2C343%2C316%2C273%2C339%2C278%2C218%2C283%2C223%2C288%2C228%2C293%2C233%2C361%2C238%2C362%2C321%2C364%2C243%2C366%2C248%2C369%2C253%2C298%2C328%2C299%2C258&amp;s=NGDPD&amp;grp=0&amp;a= |ڕێکەوتی سەردان=19 July 2019 |وێبگە=IMF.org}}&lt;/ref&gt; و سێیەم گەورەترین ئابوورییە لە [[ئەمریکای باشوور]].&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2022-04-01 |ناونیشان=https://www.moec.gov.ae/en/-/uae-and-colombia-complete-phase-one-of-comprehensive-economic-partnership-agreement |وێبگە=moec.gov.ae}}&lt;/ref&gt; لە زۆربەی سەدەی بیستەمدا، کۆڵۆمبیا چوارەم و سێیەم گەورەترین ئابووریی ئەمریکای لاتینی بوو کاتێک بە جی دی پی ناوەکی، جی دی پی ڕاستەقینە، جی دی پی (PPP) و جی دی پی ڕاستەقینە بە زنجیرەی PPP دەپێورێت. لە نێوان ٢٠١٢ و ٢٠١٤دا، بووە سێیەم گەورەترین ئابووری لە ئەمریکای لاتینی بەپێی جی دی پی ناوەکی. تا ساڵی ٢٠٢٤، جی دی پی (PPP) بۆ ھەر کەسێک زیادی کردووە بۆ زیاتر لە ١٩٬٠٠٠ دۆلاری ئەمریکی،&lt;ref&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&amp;s=PPPPC,&amp;sy=2022&amp;ey=2029&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1}}&lt;/ref&gt; و تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی ڕاستەقینە بە زنجیرەی PPP لە ٢٥٠ ملیار دۆلاری ئەمریکی لە ساڵی ١٩٩٠وە بۆ زیاتر لە ١ تریلیۆن دۆلار لە ساڵی ٢٠٢٤دا زیادی کردووە.&lt;ref name=&quot;IMFWEOCO&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=111,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2022&amp;ey=2027&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |وێبگە=imf.org}}&lt;/ref&gt; ئاستی ھەژاری لە ساڵی ١٩٩٠دا بە ڕێژەی ٦٥٪ بەرز بوو، بەڵام تا ساڵی ٢٠١٤ بۆ خوار ٣٠٪ و تا ٢٠١٨ بۆ ٢٧٪ دابەزی. لە ساڵی ١٩٩٠وە بە تێکڕای ١٫٣٥٪ لە ساڵێکدا دابەزیون.&lt;ref name=&quot;worldb&quot;&gt;{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.NAHC?locations=CO |ڕێکەوتی سەردان=19 July 2019 |وێبگە=data.worldbank.org}}&lt;/ref&gt;

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

[[پۆل:CS1 Spanish-language sources (es)]]
[[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]]</text>
      <sha1>1fm5zp6htrnljkogpplfhrns701r4sb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئاڕمی کۆلێژی ئەرکان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295421</id>
    <revision>
      <id>1580780</id>
      <timestamp>2026-05-04T11:39:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Staff.college.2003</username>
        <id>67646</id>
      </contributor>
      <comment>پەڕەی دروست کرد بە «'''ئاڕم ی [[کۆلێژی ئەرکان]]'''  پێناسەی [[کۆلێژی ئەرکان]] یان [[کولیەی ئەرکان]] کۆلێژی ئەرکان (Staff College) دامەزراوەیەکی زانستی سەربازییە لە ھەرێمی کوردستان، سەر بە [[وەزارەتی پێشمەرگە]][[پێشمەرگە]] [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]]، و دەکەوێتە سنووری پارێزگای سلێ...»ەوە</comment>
      <origin>1580780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3581" sha1="k939w1dsctdyufgn2wt36ggs4esfmgw" xml:space="preserve">'''ئاڕم ی [[کۆلێژی ئەرکان]]'''

پێناسەی [[کۆلێژی ئەرکان]] یان [[کولیەی ئەرکان]] کۆلێژی ئەرکان (Staff College) دامەزراوەیەکی زانستی سەربازییە لە ھەرێمی کوردستان، سەر بە [[وەزارەتی پێشمەرگە]][[پێشمەرگە]] [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]]، و دەکەوێتە سنووری پارێزگای [[سلێمانی]]. لە وڵاتی [[عێراق]] تەنھا دوو [[کۆلێژی ئەرکان]] ھەیە، یەکێکیان لە شاری [[سلێمانی]] و ئەوی تریان لە [[بەغدا]]، و تەنھا ئەو دووانە دەتوانن بڕوانامەی ماستەر لە زانستی سەربازی و بڕوانامەی سەرکردایەتی ببەخشن.

'''ئاڕم ی [[کۆلێژی ئەرکان]]'''
[[پەڕگە:ICON Staffa.png|وێنۆک]]
'''ئاڕم''' ەکەی یان '''لۆگۆ''' یەکەی یان '''ئایکۆن''' ەکەی پێکدێت لە پازنەیەکی ناوسور کە بەهێڵێکی سەوز دەورە دراوە

'''ڕەنگە سەوزەکە''' گوزارشت لە ژیانەوە و نوێبونەوە و بەهاری سەربازی کۆلێژەکە دەکات.

'''ڕەنگە سورەکەش''' گوزارشت لەو خوێنە ئاڵ و گەشەی شەهیدەکان دەکات کە لە پێناوی ئازادی بۆ خاکی کوردستان ڕژاوە.

'''ڕەنگ زەردەکەش''' لەناو بازنەکە لەبەشی سەرەوە '''خۆرێکی ڕەنگ زەرد''' هەیە کە هەمان خۆری ناو ئاڵای کوردستانە و 21 تیشکی لێبۆتەوە  وهەمان پێناسەی خۆرەکەی ناو ئاڵای کوردستانی بۆ دەکرێت کە بریتیە لەیەکەم ڕۆژی سەری ساڵی کوردی....

'''قەڵەم ی نوسین''' هەروەها '''لە ناوەندی بازنەکەشدا''' قەڵەمێکی مێژویی هەیە لە شێوەی پەڕی باڵندە گوزارشت لە زانست و پێشکەوت دەکان

بەشێوەیەک دانراوە ئاراستەی سەرەوەی لە باکوری دەستە ڕاستی بازنەکەیە و لای خوارەوەشی دەکەوێتە باشوری چەپی بازنەکە

'''ئاراستەکەشی''' لەسەرەوە بەرەو خوارەوەیە گوزارشتە لە قوڵبوونەوە و ڕۆچوون بەناو زانستی سەربازیدا.

'''خەنجەری کوردی''' هەروەها '''لە ناوەندی بازنەکەشدا''' خەنجەرێکی مێژویی کوردی هەیە گوزارشت لە هێز و توانای سەربازی پێشمەرگە دەکان

بوشێوەیەک دانراوە ئاراستەی نوکی خەنجەرەکە لە باکوری دەستە چەپی بازنەکەیە و لای دەسکەکەشی دەکەوێتە باشوری ڕاستی بازنەکە

'''ڕەنگی ڕەش''' دەسکی خەنجەرەکە ڕەنگی ڕەشە کە ئاماژەیە بۆ ماتەمینی و قوربانی دانی گەلی کورد

'''ڕەنگی سپی''' لاشەی بڕین و هێرشکردنی خەنجەرەکەش سپیە و ئاماژەیە بۆ ئاشتیخوازی گەلی کورد

'''ئاراستەکەشی''' کە لە خوارەوە بۆ سەرەوەیە ئاماژەیە بۆ هەستانەوە گەشەی مللەتە بەرەو باڵا....

بەشی خوارەوەی بازنەکەش بە زمانی کوردی بەرواری دامەزراندنی کۆلێژی ئەرکانی تێدا نوسراوە.</text>
      <sha1>k939w1dsctdyufgn2wt36ggs4esfmgw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1580782</id>
      <parentid>1580780</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T11:46:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Staff.college.2003</username>
        <id>67646</id>
      </contributor>
      <origin>1580782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3561" sha1="go2w9jnn8s7kczx12xdx88b9wmdaf19" xml:space="preserve">'''ئاڕم ی [[کۆلێژی ئەرکان]]'''

پێناسەی [[کۆلێژی ئەرکان]] یان [[کولیەی ئەرکان]] کۆلێژی ئەرکان (Staff College) دامەزراوەیەکی زانستی سەربازییە لە ھەرێمی کوردستان، سەر بە [[وەزارەتی پێشمەرگە]] [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]]، و دەکەوێتە سنووری پارێزگای [[سلێمانی]]. لە وڵاتی [[عێراق]] تەنھا دوو [[کۆلێژی ئەرکان]] ھەیە، یەکێکیان لە شاری [[سلێمانی]] و ئەوی تریان لە [[بەغدا]]، و تەنھا ئەو دووانە دەتوانن بڕوانامەی ماستەر لە زانستی سەربازی و بڕوانامەی سەرکردایەتی ببەخشن.

'''ئاڕم ی [[کۆلێژی ئەرکان]]'''
[[پەڕگە:ICON Staffa.png|وێنۆک]]
'''ئاڕم''' ەکەی یان '''لۆگۆ''' یەکەی یان '''ئایکۆن''' ەکەی پێکدێت لە پازنەیەکی ناوسور کە بەهێڵێکی سەوز دەورە دراوە

'''ڕەنگە سەوزەکە''' گوزارشت لە ژیانەوە و نوێبونەوە و بەهاری سەربازی کۆلێژەکە دەکات.

'''ڕەنگە سورەکەش''' گوزارشت لەو خوێنە ئاڵ و گەشەی شەهیدەکان دەکات کە لە پێناوی ئازادی بۆ خاکی کوردستان ڕژاوە.

'''ڕەنگ زەردەکەش''' لەناو بازنەکە لەبەشی سەرەوە '''خۆرێکی ڕەنگ زەرد''' هەیە کە هەمان خۆری ناو ئاڵای کوردستانە و 21 تیشکی لێبۆتەوە  وهەمان پێناسەی خۆرەکەی ناو ئاڵای کوردستانی بۆ دەکرێت کە بریتیە لەیەکەم ڕۆژی سەری ساڵی کوردی....

'''قەڵەم ی نوسین''' هەروەها '''لە ناوەندی بازنەکەشدا''' قەڵەمێکی مێژویی هەیە لە شێوەی پەڕی باڵندە گوزارشت لە زانست و پێشکەوت دەکان

بەشێوەیەک دانراوە ئاراستەی سەرەوەی لە باکوری دەستە ڕاستی بازنەکەیە و لای خوارەوەشی دەکەوێتە باشوری چەپی بازنەکە

'''ئاراستەکەشی''' لەسەرەوە بەرەو خوارەوەیە گوزارشتە لە قوڵبوونەوە و ڕۆچوون بەناو زانستی سەربازیدا.

'''خەنجەری کوردی''' هەروەها '''لە ناوەندی بازنەکەشدا''' خەنجەرێکی مێژویی کوردی هەیە گوزارشت لە هێز و توانای سەربازی پێشمەرگە دەکان

بوشێوەیەک دانراوە ئاراستەی نوکی خەنجەرەکە لە باکوری دەستە چەپی بازنەکەیە و لای دەسکەکەشی دەکەوێتە باشوری ڕاستی بازنەکە

'''ڕەنگی ڕەش''' دەسکی خەنجەرەکە ڕەنگی ڕەشە کە ئاماژەیە بۆ ماتەمینی و قوربانی دانی گەلی کورد

'''ڕەنگی سپی''' لاشەی بڕین و هێرشکردنی خەنجەرەکەش سپیە و ئاماژەیە بۆ ئاشتیخوازی گەلی کورد

'''ئاراستەکەشی''' کە لە خوارەوە بۆ سەرەوەیە ئاماژەیە بۆ هەستانەوە گەشەی مللەتە بەرەو باڵا....

بەشی خوارەوەی بازنەکەش بە زمانی کوردی بەرواری دامەزراندنی کۆلێژی ئەرکانی تێدا نوسراوە.</text>
      <sha1>go2w9jnn8s7kczx12xdx88b9wmdaf19</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>